Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

25 883

Arbeidsomstandigheden

Nr. 287

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 maart 2017
In mijn brief van 9 juli 2015 (Kamerstuk 25 883, nr. 254) ben ik ingegaan op
de mogelijkheden om opdrachtgevers meer hun verantwoordelijkheid te
laten nemen voor gezond en veilig werken. Daarbij heb ik activiteiten
aangekondigd, gericht op het stimuleren van verantwoord opdrachtgeverschap. Verder heb ik een verkenning aangekondigd naar de mogelijkheden de verplichtingen uit het Arbobesluit voor opdrachtgevers in de
bouw (de bouwprocesbepalingen) aan te scherpen, evenals een
onderzoek naar de mate waarin opdrachtgevers verantwoordelijkheid
nemen voor gezond en veilig werken.
De brief van 9 juli 2015 is besproken in het Algemeen Overleg van
17 maart 2016 (Kamerstuk 25 883, nr. 272). Daarbij heb ik toegezegd de
Kamer te informeren over het onderzoek naar de ketenaanpak en hoe de
resultaten daarvan worden aangewend. Bijgaand treft u een eerste meting
van dit onderzoek, dat is uitgevoerd door TNO, aan1.
De algemene conclusie is dat het begrip verantwoord opdrachtgeverschap
redelijk bekend is onder opdrachtnemers in Nederland, maar dat de door
opdrachtnemers gewenste maatregelen en acties van opdrachtgevers op
het terrein van gezond en veilig werken nog achterlopen. Vooral in de
betrokkenheid van opdrachtgevers tijdens de uitvoering en het betrekken
van opdrachtnemers in de ontwerpfase van opdrachten, valt winst te
behalen.
De monitor Verantwoord opdrachtgeverschap gezond en veilig werken
Het monitoringsonderzoek heeft als hoofdvraag «in welke mate is er
sprake van bewustzijn en actiegerichtheid omtrent verantwoord opdrachtgeverschap, aangaande veilig en gezond werken, bij zakelijke opdrachtgevers in de sectoren thuiszorg, bouw, metaal en chemie in Nederland?».
1

kst-25883-287
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 25 883, nr. 287

1

Verantwoord opdrachtgeverschap is daarbij gedefinieerd als een
opdrachtgever-opdrachtnemerrelatie waarin expliciet oog is voor gezond
en veilig werken bij de aanbesteding en uitvoering van de opdracht en
maatregelen worden genomen om gezond en veilig werken te
waarborgen.
Resultaten
De uitkomsten geven een representatief beeld voor opdrachtnemers van
de sectoren thuiszorg, bouw, metaal en chemie; sectoren waarin veel werk
wordt uitbesteed.
Bijna de helft van de opdrachtnemers (45%) bleek bekend met het begrip
verantwoord opdrachtgeverschap. Het beeld daarvan bestaat voornamelijk uit een opdrachtgever die maatregelen neemt om gezond, veilig en
duurzaam werken mogelijk te maken en die aandacht heeft voor tijdsdruk
en planning. Gelet op de ervaringen van opdrachtnemers, is dit beeld nog
voor een aanzienlijk deel een ideaalbeeld. Als wordt gevraagd aan welke
kenmerken van een verantwoord opdrachtgever hun opdrachtgevers in
het verleden voldeden, valt op dat het merendeel van deze kenmerken
niet veelvuldig wordt ervaren in de praktijk. Het verschil tussen wens en
ervaren werkelijkheid is het grootst als het gaat om aandacht voor
tijdsdruk en planning.
Bijna de helft van de opdrachtnemers heeft in het verleden wel eens
besloten niet opnieuw samen te werken met een bepaalde opdrachtgever.
In een kwart van de gevallen was de oorzaak daarvan te weinig aandacht
van de opdrachtgever voor gezond en veilig werken. Dit komt vaker voor
bij grotere opdrachtnemers en opdrachtnemers die werkzaam zijn in
meerdere sectoren.
Voor de vraag welke acties en maatregelen opdrachtgevers nemen om
gezond en veilig werken te stimuleren, te faciliteren en te waarborgen, is
onderscheid gemaakt in de ontwerpfase, de uitvoeringsfase en de
evaluatiefase van een opdracht.
Een kleine meerderheid van de opdrachtnemers (57%) geeft aan in de
ontwerpfase een redelijke tot volledige invloed te hebben op een
opdracht, bijvoorbeeld als het gaat over budget en planning. In de
ontwerpfase wordt echter nog weinig vastgelegd over veilig en gezond
werken. De kans op uitval op de werkvloer zou volgens 60% van de
opdrachtnemers verkleinen als een opdrachtgever meer aandacht zou
hebben voor gezond en veilig werken in de ontwerpfase.
Ruim zeven op de tien van de opdrachtnemers vinden dat de opdrachtgever wel redelijk tot goed betrokken is bij de uitvoering van de opdracht.
De thuiszorg vormt hierop een uitzondering. Deze sector scoort significant
lager (37%). Dit hangt mogelijk samen met de recente overdracht van het
opdrachtgeverschap voor de thuiszorg naar de gemeenten.
In de evaluatiefase ervaart driekwart van de opdrachtnemers dat zij
problemen op het terrein van gezond en veilig werken kunnen aankaarten
bij de opdrachtgever. In ongeveer de helft van de gevallen pakken
opdrachtgevers verbeterpunten ook op.
Omdat er voor opdrachtgevers van bouwwerken specifieke regelgeving
bestaat op het gebied van gezond en veilig werken, zijn over deze sector
enkele extra vragen gesteld. Grote en middelgrote bedrijven blijken meer
ervaringen te hebben met Veiligheids- en Gezondheidsplannen, dan
zzp’ers. Zzp’ers lijken ook minder vaak te worden geïnformeerd over hun
verantwoordelijkheden voor veilig en gezond werken. Veiligheids- en
Gezondheidsplannen zijn overigens niet in alle situaties verplicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 25 883, nr. 287

2

Ten slotte besteedt de monitor aandacht aan de ontwikkeling van
verantwoord opdrachtgeverschap voor gezond en veilig werken en de
mogelijkheden dit te stimuleren.
Meer dan de helft (56%) van de opdrachtnemers in de vier sectoren vindt
dat verantwoord opdrachtgeverschap goed is geregeld. Een deel van de
opdrachtnemers (39%) vindt dat het nog niet goed is geregeld, maar dat
wel een begin is gemaakt. Een klein deel (5%) vindt dat het helemaal niet
goed is geregeld. De belangrijkste redenen volgens deze opdrachtnemers
is dat opdrachtgevers geld laten prevaleren boven gezondheid, dat het te
duur is, dat zij onvoldoende kennis hebben of er geen belang bij hebben.
Opdrachtnemers uit de metaal en zzp’ers zijn positiever; opdrachtnemers
uit middelgrote bedrijven zijn iets minder tevreden.
De groep opdrachtnemers die niet (helemaal) tevreden was (44%), blijkt
op meerdere punten af te wijken van de groep die vindt dat verantwoord
opdrachtgeverschap goed is geregeld. Gemiddeld genomen zijn onder
meer de ervaringen met opdrachtgevers minder positief, zijn de scores op
vragen over gezond en veilig werken in het eigen bedrijf lager, is de
behoefte aan verandering groter en ziet deze groep meer heil in het
invoeren van zware maatregelen zoals verplichtingen in een contract,
sancties, overheidstoezicht en wetgeving. Deze groep werd aangetroffen
in alle bedrijfsgrootteklassen en sectoren. Ondernemers in de metaal
komen er iets minder in voor; bedrijven met meer dan 100 werknemers
juist iets meer.
Opdrachtnemers denken dat verantwoord opdrachtgeverschap voor
gezond en veilig werken het best te stimuleren is via de eigen motivatie
van opdrachtgevers, verplichtingen in een contract en wetgeving. Daarbij
vinden ze dat vooral opdrachtgevers aan zet zijn om dit te bereiken en
zijzelf in mindere mate.
De algemene conclusie is dat het begrip verantwoord opdrachtgeverschap
redelijk bekend is onder opdrachtnemers in Nederland. De door opdrachtnemers gewenste maatregelen en acties van opdrachtgevers op het
terrein van gezond en veilig werken lopen volgens het onderzoek achter.
Op basis van het onderzoek lijkt verantwoord opdrachtgeverschap in de
metaal gemiddeld genomen iets beter geregeld te zijn en in de thuiszorg
op sommige aspecten minder. De chemie en de bouw zitten daar tussen
in. Grote bedrijven hebben meer inspraak bij een opdracht, maar zijn niet
per definitie positiever. Zzp’ers zijn dit op sommige punten wel, maar
hebben volgens het onderzoek mogelijk evenals kleine bedrijven een
slechtere onderhandelingspositie bij gezond en veilig werken.
Beleidsinitiatieven
De afgelopen periode heb ik diverse initiatieven genomen om verantwoord opdrachtgeverschap op het terrein van gezond en veilig werken te
bevorderen. Op 1 januari 2017 zijn de aangepaste bouwprocesbepalingen
in het Arbobesluit in werking getreden en de bijbehorende boetenormbedragen verhoogd. Met deze aanpassingen worden opdrachtgevers beter
in staat gesteld de bouwprocesbepalingen na te leven en kan de Inspectie
SZW beter optreden tegen opdrachtgevers van bouwprojecten die deze
bepalingen overtreden. Verder zijn in 2016 bijeenkomsten georganiseerd
voor publieke opdrachtgevers en voor de sectoren bouw en chemie,
gericht op het stimuleren van verantwoord opdrachtgeverschap. In
december 2016 is op het Arboportaal2 alle relevante informatie voor en
over opdrachtgevers op een pagina samengebracht, waaronder een
2

https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/verantwoord-opdrachtgeverschap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 25 883, nr. 287

3

toelichting op de bouwprocesbepalingen, een animatie met tips voor
verantwoord opdrachtgeverschap en een handreiking voor publieke
opdrachtgevers.
Initiatieven als «Veiligheid Voorop» in de Chemie, 5xbeter in de metaal en
de governance code veiligheid in de bouw zijn voorbeelden van activiteiten die partijen zelf ondernemen in het belang van gezond en veilig
werken. Deze hebben mede betrekking op de rol van opdrachtgevers. Om
de aandacht voor verantwoord opdrachtgeverschap verder te bevorderen
en te stimuleren, zal ik de resultaten van dit onderzoek met stakeholders
bespreken. Er is bijvoorbeeld winst te behalen uit een betere dialoog
tussen opdrachtgevers en opdrachtnemers.
Gezien de grote risico’s in deze sector en de aanpassing van de bouwprocesbepalingen, gaat veel aandacht uit naar de bouw. In de loop van 2017
komen twee handreikingen beschikbaar voor kleine opdrachtgevers en
opdrachtnemers in de bouw, door Bouwend Nederland geschreven met
financiële ondersteuning van SZW. Daarnaast werkt de organisatie
Bewuste Bouwers aan een app, waarmee via een mobiele telefoon
onveilige situaties op of nabij een bouwplaats gemeld kunnen worden. De
Inspectie SZW ontwikkelt een digitale tool voor verantwoord opdrachtgeverschap in de bouw en de infrastructuur en brengt een brochure uit over
wat de inspectie verwacht van opdrachtgevers.
Verder verstevigt de Inspectie SZW het toezicht op de naleving van de
bouwprocesbepalingen. De programma-aanpak Bouw 2016–2019 van de
Inspectie SZW besteedt in diverse projecten aandacht aan de rol van de
opdrachtgever. Doel is het versterken van de verantwoordelijkheid van
opdrachtgevers in de bouw als geheel en het vergroten van het veiligheidsbesef in alle bouwbedrijven.
Het onderzoek geeft interessante inzichten en aanbevelingen voor
vervolgonderzoek op het terrein van de thuiszorg. De resultaten van deze
sector wijken soms af van die van andere sectoren. Volgens het onderzoek
hangt dit waarschijnlijk samen met de andere manier van werken in deze
sector en de recente decentralisatie van de taak van opdrachtgever naar
gemeenten op grond van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo
2015) (Kamerstuk 33 841). Het Ministerie van VWS zal de inzichten en
aanbevelingen voor gemeenten bespreken met de Vereniging Nederlandse Gemeenten. De inzichten worden verder meegenomen in een
onderzoek dat de Inspectie SZW momenteel voorbereidt over de wijze
waarop gemeenten hun rol van opdrachtgever invullen op het domein
van gezond en veilig werken.
Tot slot
Verantwoord opdrachtgeverschap is een belangrijke voorwaarde voor een
gezonde en veilige uitvoering van opdrachten. Met de aanpassing van de
bouwprocesbepalingen en de stimuleringsacties die in 2016 plaatsvonden, heb ik hierin diverse initiatieven genomen. Het TNO-onderzoek
laat zien dat, volgens opdrachtnemers, de problematiek als zodanig wordt
onderkend, maar dat maatregelen en acties van opdrachtgevers nog
achterblijven. Deze resultaten wil ik betrekken in mijn overleg met
stakeholders, om deze te stimuleren verdere stappen te zetten. Ik ben
voornemens in 2018 een vervolgmeting van het onderzoek te doen en
daarmee de vinger aan de pols te houden.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
L.F. Asscher

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 25 883, nr. 287

4