Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten Deurnsche en Mariapeel

T OETSING MILITAIRE VLIEGACTIVITEITEN DEURNSCHE EN
MARIAPEEL (139)
STATUS
Het gebied valt onder de volgende beschermingsregimes:
•
N2000 gebied Deurnsche en Mariapeel
•
Beschermde natuurmonumenten Deurnse Peel, Mariapeel en Grauwveen.

BESTAAND GEBRUIK
In LV18 (GLV-VIII) Peel werd in de periode 2003-2008 gemiddeld 7,5 uur laaggevlogen. Het laagvliegen vond in
86% van de vlieguren overdag plaats en 14% ’s nachts. Het laagvlieggebied overlapt 100% met Deurnsche en
Mariapeel.
In tabel 1 wordt overzicht gegeven van het aantal gevlogen uren per jaar in LV18/GLV VIII.
Tabel 1: Overzicht vlieguren in GLV VIII, uitgesplitst in dag en nacht.
GLV VIII de peel dag
jan
2003

feb

mrt

april

mei

2

juni

juli

aug

1

4,8

4,6

2004

okt

1

3,2

2007

0,9

2008

1,4

2,5

0,7

nov

dec

1

1

1,6

2,8

1,2

1

2,25

1

9,6

N jr

2
1,1

2,8

∑
12,4

1,25

2005
2006

sept

1

6,4
0,7

5,9
38,6

6

∑

N jr

max

12,4

gem

6,4

max

5,4

gem

1,1

GLV VIII de peel nacht
jan

feb

mrt

april

mei

juni

juli

aug

sept

okt

nov

dec

2003

0

2004

0

2005

0

2006

1,4

2007
2008

1,4
0

5,4

5,4
6,8

∑ : som van vlieguren in een jaar
N jr: aantal jaren waarover het gemiddelde is berekend
Max: maximum aantal vlieguren vastgesteld in één jaar
Gem: gemiddeld aantal vlieguren per jaar over periode 2003- 2009

1

6

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten Deurnsche en Mariapeel

Binnen de laagvlieggebieden wordt laag gevlogen met verschillende typen helikopters: Apache, Cougar, NH-90,
Lynx en Chinook. De minimale vlieghoogte voor militaire helikopters in Nederland bedraagt 50 meter. In de
laagvlieggebieden is iedere vlieghoogte toegestaan, dus ook 0 meter (landen/opstijgen). Specifieke informatie
over het type vliegtuigen dat van dit gebied gebruik maakt, ontbreekt.

Figuur 1: Ligging N2000 gebied Deurnsche en Mariapeel ten opzichte van laagvlieggebied LV 18/GLV VIII.

2

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten Deurnsche en Mariapeel

INSTANDHOUDINGSDOELSTELLINGEN N2000
In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de soorten waarvoor het N2000 gebied is aangewezen. De analyse
beperkt zich tot de soorten waarbij het optreden van een (significant) negatief effect door militaire vliegactiviteiten
niet op voorhand uitgesloten kan worden. In de bijlage is een tabel opgenomen met de kernopgaven en alle
instandhoudingsdoelstellingen die gesteld zijn voor het N2000 gebied Deurnsche en Mariapeel (bijlage 1,
Essentietabel Deurnsche en Mariapeel).
In de analyse worden per soort achtereenvolgens beschouwd:
•
Instandhoudingsdoel volgens het aanwijzingsbesluit
•
Trend
•
Gevoeligheid
•
Overlap in ruimte en tijd
•
Effectbeoordeling
•
Conclusie
•
Mitigerende maatregel(en)
De soorten waarvoor Deurnsche Peel en Mariapeel is aangewezen zijn weergegeven in tabel 2. In de kolom
‘beoordelen’ staat aangegeven of de soort op basis van het advies in de voortoets (zie Foppen et al., 2009) nader
beoordeeld dient te worden.
Tabel 2: Instandhoudingdoelstellingen en advies in voortoets SOVON (Foppen et al., 2009).
Nr.

Soort

Doelstelling omvang

Doelstelling kwaliteit

Beoordelen

leefgebied

leefgebied

(Advies Sovon)

Broedvogels (b)
A272

Blauwborst

=

=

Nee

A004

Dodaars

=

=

Ja

A224

Nachtzwaluw

=

=

Ja

A276

Roodborsttapuit

=

=

Nee

A039

Toendrarietgans

=

=

Ja

A041

Kolgans

=

=

Ja

A127

Kraanvogel

=

=

Ja

Niet broedvogels (nb)

= : behoud

Dodaars (b)
•
Doel: Behoud omvang en kwaliteit leefgebied met een draagkracht voor een populatie van ten minste 35
broedparen.
•
Trend: Zowel vanaf 1980 als over de laatste 10 seizoenen is geen betrouwbare trendclassificatie mogelijk
(www.sovon.nl).
•
De soort wordt als ‘gevoelig’ beoordeeld voor verstoring door militaire vliegactiviteiten (Foppen et. al., 2009).
Belangrijke drukfactoren zijn dynamiek in peilfluctuaties en de trofiegraad van het water (DLG, 2010).
•
Er is sprake van overlap in ruimte en tijd (maart - oktober) (Foppen et al., 2009).
•
Het gemiddelde aantal over de periode 2004-2008 is onbekend volgens SOVON (www.sovon.nl). In het
beheerplan (DLG, 2010) wordt het volgende vermeld: ‘In het onderzoeksgebied is de dodaars een bewoner
van ondiep en beschut water. De soort heeft profijt van de peilverhoging die in het onderzoeksgebied is
toegepast. Eén tot twee procent van de landelijke broedvogelpopulatie komt voor in het
peelgebied.(…)Tellingen van de dodaars in 1990 en 1998 leverden 16 paren op. Het gemiddelde in de
periode 1999-2003 wordt geschat op 33 territoria {SOVON, 2005). Aantallen uit recente jaren ontbreken.
Op basis van het toenemend aantal broedparen en het profijt van peilverhoging (waardoor een van de
drukfactoren middels beheermaatregelen wordt verbeterd) kan redelijkerwijs worden aangenomen dat de

3

Bureau Meervelt

•
•

Toetsing militaire vliegactiviteiten Deurnsche en Mariapeel

instandhoudingsdoelstelling in de komende beheerplanperiode behaald gaat worden. Op basis van deze
verwachting en de toenemende aantallen broedparen kan een negatief effect door militaire
laagvliegactiviteiten uitgesloten worden.
Conclusie: Geen negatief effect.
Mitigerende maatregel: Niet van toepassing.

Nachtzwaluw (b)
•
Doel: Behoud omvang en kwaliteit leefgebied met een draagkracht voor een populatie van ten minste 5
broedparen.
•
Trend: Vanaf 1980 is geen betrouwbare trendclassificatie mogelijk. Over de laatste 10 seizoenen wordt een
significante toename van >5% per jaar vastgesteld (www.sovon.nl).
•
Soort wordt als ‘gevoelig’ beoordeeld voor verstoring door militaire vliegactiviteiten (Foppen et. al., 2009).
•
Er is sprake van overlap in ruimte en tijd (mei - september) (Foppen et al., 2009).
•
In de periode 2004-2008 is het gemiddeld aantal broedparen in het N2000 gebied 3. Het instandhoudingsdoel
wordt niet gehaald (www.sovon.nl); wel lijkt er een lichte toename plaats te vinden (resp. 3, 3, 2, 4 en 4
broedparen)(www.sovon.nl). In het beheerplan (DLG, 2010) wordt het volgende vermeld: ‘Aangezien de
nachtzwaluw meer een broedvogel is van drogere heidevelden is de soort schaars. Het gebied levert
onvoldoende draagkracht voor een sleutelpopulatie, maar draagt wel bij aan de draagkracht in de regio ten
behoeve van een regionale sleutelpopulatie. (…) Jaarlijks broeden enkele paren nachtzwaluwen, met als
maximum 7 in 1996. Het maximum van 7 territoria in 1996 wordt al lange tijd niet meer gehaald. Het gaat in
de afgelopen jaren waarschijnlijk om enkele territoria. Een neerwaartse trend is dus wel reëel te noemen’.
SOVON berekent op basis van de aantallen van de laatste 10 jaar echter een positieve trend. Gezien de
toenemende aantallen in het nabijgelegen N2000 gebied Groote Peel (mondelinge mededeling K. van de
Mortel, Vogelwerkgroep De Peel) is een (lichte) toename in de Deurnsche Peel & Mariapeel aannemelijk
waarbij het instandhoudingsdoel mogelijk bereikt gaat worden. Toch is de Nachtzwaluw meer een broedvogel
van drogere heidevelden waardoor er een zeker plafond zit aan de toename. Met het nemen van antiverdrogingsmaatregelen in de Deurnsche en Mariapeel zoals aangekondigd in het N2000 beheerplan, kan de
populatie onder druk komen te staan door afname van geschikt broedbiotoop.
Gezien de recente lichte toename, het belang van habitatverandering en het geringe aantal vlieguren in het
gebied is een negatief effect door de laagvliegactiviteiten niet aan de orde.
•
Conclusie: Geen negatief effect.
•
Mitigerende maatregel: niet van toepassing.
Kolgans (nb)
•
Doel: Behoud omvang en kwaliteit leefgebied.
•
De trend is onbekend (www.sovon.nl).
•
De soort wordt als ‘gevoelig’ beoordeeld voor verstoring door militaire activiteiten (Foppen et. al., 2009).
•
Er is overlap in ruimte en tijd (oktober - maart) (Foppen et al., 2009).
•
Het gemiddelde aantal over de periode 2003 - 2008 is onbekend (www.sovon.nl). Er is een uiterst geringe
overlap in tijd, aangezien militaire vliegactiviteiten in de nacht in de winterperiode slechts incidenteel
plaatsvindt in LV 18 /GLV-VIII (gemiddeld 1 uur op jaarbasis). De vogels maken voornamelijk gebruik van het
gebied om te overnachten. Het laagvlieggebied bestrijkt ook een deel van de foerageergebieden (agrarische
gebieden rond Deurnsche Peel en Mariapeel buiten het N2000 gebied) waardoor ook daar verstoring kan
optreden. De groepen ganzen die in en rond Deurnsche Peel en Mariapeel verblijven hebben echter een
duidelijke binding met het gebied. Bij verstoring wordt uitgeweken naar een nabijgelegen onverstoord gebied
en Deurnsche Peel en Mariapeel blijft de functie van slaapplaats behouden.
De doelstelling voor Kolgans beperkt zich tot behoud omvang en kwaliteit leefgebied. Er zijn geen aantallen
genoemd in de instandhoudingsdoelstelling en bij SOVON zijn geen aantallen bekend uit de Deurnsche Peel
en Mariapeel in de periode waarover getoetst wordt. Een beoordeling op grond van deze gegevens is dus
niet mogelijk. Op basis van maandelijkse tellingen in de winterperiode in de peelregio kan geconcludeerd
worden dat de populatie vanaf begin jaren negentig is gegroeid (Hustings et al., 2006)(zie ook soorttekst
Kolgans Groote Peel). Gezien de binding van de ganzen met het gebied, de groeiende populatie Kolganzen
in de peelregio en de geringe intensiteit van militaire vliegactiviteiten wordt een negatief effect uitgesloten.

4

Bureau Meervelt

•
•

Toetsing militaire vliegactiviteiten Deurnsche en Mariapeel

Conclusie: Geen negatief effect.
Mitigerende maatregel: Niet van toepassing.

Toendrarietgans (nb)
•
Doel: Behoud omvang en kwaliteit leefgebied.
•
De trend is onbekend (www.sovon.nl).
•
Soort wordt als ‘gevoelig’ beoordeeld voor verstoring door militaire activiteiten (Foppen et. al., 2009).
•
Er is overlap in ruimte en tijd (november - februari) (Foppen et al., 2009).
Het gemiddelde aantal over de periode 2003/04 - 2007/08 is onbekend (www.sovon.nl). Er is een uiterst
geringe overlap in tijd, aangezien militaire vliegactiviteiten in de nacht in de winterperiode slechts incidenteel
plaatsvindt in LV 18/GLV-VIII. De vogels maken voornamelijk gebruik van het gebied om te overnachten. Het
laagvlieggebied bestrijkt ook een deel van de foerageergebieden (agrarische gebieden rond Deurnsche Peel
en Mariapeel) waardoor ook daar verstoring kan optreden. De groepen ganzen die in en rond Deurnsche
Peel en Mariapeel verblijven hebben echter een duidelijke binding met het gebied. Bij verstoring wordt
uitgeweken naar een nabijgelegen onverstoord gebied en Deurnsche Peel en Mariapeel blijft de functie van
slaapplaats behouden. De doelstelling voor Toendrarietgans beperkt zich tot behoud omvang en kwaliteit
leefgebied. Er zijn geen aantallen genoemd in de instandhoudingsdoelstelling en bij SOVON zijn geen
aantallen bekend uit de Deurnsche Peel en Mariapeel in de periode waarover getoetst wordt. Een
beoordeling op grond van deze gegevens is dus niet mogelijk. Op basis van maandelijkse tellingen in de
winterperiode in de peelregio kan geconcludeerd worden dat de populatie vanaf begin jaren negentig is
gegroeid (Hustings et al., 2006)(zie ook soorttekst Toendrarietgans Groote Peel). Gezien de binding van de
ganzen met het gebied, de groeiende populatie Toendrarietganzen in de peelregio en de geringe intensiteit
van militaire vliegactiviteiten wordt een negatief effect uitgesloten.
•
Conclusie: Geen effect.
•
Mitigerende maatregel: Niet van toepassing.
Kraanvogel (nb)
• Doel: Behoud omvang en kwaliteit leefgebied.
• De trend is onbekend (DLG, 2010 en Foppen et. al., 2009). De Europese trend van de Kraanvogel is in grote
delen waar de soort als broedvogel voorkomt positief, maar wordt door Birdlife International nog als
‘depleted’ (verminderd) beoordeeld, waarbij wordt aangegeven ‘population has probably not yet recovered to
the level that preceded its decline‘ (populatie is vermoedelijk nog niet hersteld tot het niveau dat vooraf ging
aan de achteruitgang) (www.birdlife.org). Met het oog op positieve trend van het aantal broedparen in de
broedgebieden én de uitbreiding van het broedareaal mag worden aangenomen dat het aantal in Europa
broedende Kraanvogels toeneemt.
• De Kraanvogel wordt als ‘gevoelig’ of ‘zeer gevoelig’ beoordeeld voor verstoring door militaire activiteiten
Foppen et. al., 2009).
• Overlap komt met name voor in de belangrijkste perioden waarin de Kraanvogels aanwezig zijn: 15 oktober 15 december (najaarstrek) en 20 februari - eind maart (voorjaar) (op basis van van der Laak & Kikkert, 2010).
• In de periode 2003-2008 is het gemiddelde seizoensmaximum 518 exemplaren met het hoogste aantal in het
seizoen 2006/2007 (2500 vogels)(www.sovon.nl). De doortrekkende Kraanvogels zijn overdag veelal buiten
de Deurnsche en Mariapeel aanwezig maar kunnen ook delen van de dag in het gebied zelf verblijven. De
vogels foerageren in het agrarisch gebied rond de Deurnsche en Mariapeel. Vernatting en regulatie
(stabilisatie) grondwaterpeil (GGOR doel) heeft een positief effect op de omvang van geschikt habitat in de
toekomst (DLG, 2010).
De kans op verstoring is groot bij vliegactiviteiten tijdens de aanwezigheid van Kraanvogels in de Deurnsche
en Mariapeel. Het laagvlieggebied bestrijkt ook een deel van de foerageergebieden (agrarisch gebied rond
de Deurnsche en Mariapeel) waardoor ook daar verstoring op kan treden. Kraanvogels hebben een minimale
binding met het gebied. De vogels rusten en foerageren in en rond de Deurnsche en Mariapeel maar blijven
vaak maar een tot enkele dagen waarna ze verder trekken. De Deurnsche en Mariapeel fungeert als een van
de weinige ‘stepping-stones’ in Nederland en is samen met de Groote Peel de belangrijkste pleisterplaats
voor Kraanvogels. Verstoring als gevolg van een laagvliegactiviteit maakt het gebied ongeschikt als
verblijfplaats, ook als deze verstoring kortdurend is. De kans is groot dat Kraanvogels bij verstoring het

5

Bureau Meervelt

•

•

Toetsing militaire vliegactiviteiten Deurnsche en Mariapeel

gebied verlaten. Hiermee is de kans op een significant negatief effect door het laagvliegen in de periode 15
oktober - 15 december en in de periode 20 februari - maart reëel.
Conclusie: Met het uitvoeren van de mitigerende maatregel (geen militaire laagvliegactiviteiten in de
belangrijkste doortrekperioden) voor Kraanvogel geen kans op een negatief effect gezien in het licht van het
instandhoudingsdoel.
Mitigerende maatregel: Niet vliegen in en in de directe omgeving van de Deurnsche en Mariapeel in de
periode dat Kraanvogels als doortrekker aanwezig zijn, dus in de periode 15 oktober tot 15 december en de
periode 20 februari - 31 maart.

CUMULATIE
Met het uitvoeren van de mitigerende maatregel voor Kraanvogel is een kans op negatieve effecten uitgesloten.
Voor de overige soorten treedt geen effect op. Cumulatie is dan ook niet aan de orde.

T YPISCHE SOORTEN
In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de typische soorten van de habitattypen waarvoor het N2000 gebied is
aangewezen. Conform de Habitatrichtlijn worden voor alle habitattypen zogenaamde ‘typische soorten’
geselecteerd, die gezamenlijk een goede kwaliteitsindicator vormen voor de (compleetheid van de)
levensgemeenschap van het habitattype. De set van typische soorten is een indicator voor de kwaliteit (en
daarmee de staat van instandhouding) van het habitattype op landelijk niveau.
In bijlage 2 is een tabel opgenomen van alle typische soorten van de habitattypen waarvoor het gebied is
aangewezen. In die tabel is ook vermeld tot welk habitattype de hier genoemde typische soorten behoren.
Onderstaande tabel beperkt zich tot vogels.

Wetenschappelijke naam

Groep

Optische verstoring

Mechanische effecten
(downwash)

Aanwezig 2005 - 2010

Blauwborst

Luscinia svecica

Vogels

-

-

-

2010

Boomleeuwerik

Lullula arborea

Vogels

-

-

-

2009

Klapekster

Lanius excubitor

Vogels

?

?

?

Roodborsttapuit

Saxicola torquata

Vogels

o

o

o

2010

Sprinkhaanzanger

Locustella naevia

Vogels

?

?

?

2010

Veldleeuwerik

Alauda arvensis

Vogels

?

?

?

2010

Watersnip

Gallinago gallinago

Vogels

+

+

+

?

Wintertaling

Anas crecca

Vogels

+

+

+

2010

Afwezig 2005 - 2010

Naam

Geluid

Tabel 3: Typische soorten met een gevoeligheid voor vliegactiviteiten.

X

Uitleg afkortingen zie bijlage 2.
Ten aanzien van deze soorten wordt beoordeeld of de verstoring leidt tot het op lange termijn definitief verdwijnen
uit het N2000 gebied.
Ten aanzien van de typische soorten die aanwezig waren in de periode 2005 - 2010:
Behoud van de populaties van in de tabel genoemde soorten komt niet in gevaar door de vliegactiviteiten gezien
het geringe aantal vlieguren per jaar (gemiddeld 7,5 uur per jaar in het gehele laagvlieggebied) en de grootte van
het N2000 gebied. Bovendien bestaat het overgrote deel van de typische soorten uit ‘kleine zangvogels’. Deze

6

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten Deurnsche en Mariapeel

groep heeft een relatief kleine verstoringsafstand. De functie van voortplantingsgebied niet wordt aangetast. Een
negatief effect door vliegactiviteiten op populaties van de typische soorten is niet aan de orde.
Ten aanzien van de typische soorten die afwezig waren in de periode 2005 - 2010:
Klapekster
De Klapekster is in Nederland als broedvogel vrijwel verdwenen. Van Dijk et. al. (2010) vermeldt: ‘ Geen enkele
aanwijzing voor een broedgeval (in 2008 red.), ondanks bezoeken aan voormalige broedterreinen. Het laatste
goed gedocumenteerde broedgeval stamt uit 1999 van de Noord-Veluwe'. Bijlsma et. al. (2001) geven als reden
voor de achteruitgang: ‘De afname is in eerste instantie veroorzaakt door de ontginning van talloze
heideterreinen, wat tot in de jaren zestig aanhield. De resterende gebieden werden ongeschikt door intensieve
recreatie, vergrassing en verbossing. De beschikbaarheid van voedsel (in de broedtijd vooral muizen, grote
insecten, hagedissen en zangvogels en hun nestjongen) is vermoedelijk drastisch verminderd. Ook SOVON
(2002) meldt in aanvulling op de afname van het voedselaanbod dat: ‘de kwetsbare schakel is mogelijk het menu
van de nestjongen, dat in de eerste weken vooral uit hommels, kevers en vlinders bestaat. Deze kost wordt pas
voor het uivliegen aangevuld met muizen en hagedissen. Door het verminderd voedselaanbod van grote insecten
zullen de opgroeiomstandigheden voor nestjongen verslechterd zijn.’

7

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten Deurnsche en Mariapeel

BESCHERMD NATUURMONUMENT DEURNSE PEEL
Het voormalig beschermde natuurmonument Deurnse Peel is aangewezen op 11 december 1980 (NLB/N-43947).
Het voormalige staatsnatuurmonument Deurnse Peel is aangewezen op 8 mei 1981 (NLB/BB/GA-41654).
Het doel van de aanwijzingen is het bevorderen en instandhouden van de natuurwetenschappelijke betekenis en
natuurschoon van dit complex van fragmenten levend hoogveen, regenerend hoogveen, heide op rustend
hoogveen en minerale gronden, opgaand loof- en naaldbos, gras- en bouwlanden en open water, zeldzame
plantengemeenschappen en zeldzame hoge en lagere plantensoorten.
In de handreikingen oude doelen (LNV, ongedateerd) is nagegaan in hoeverre de doelen van de Beschermde
natuurmonumenten overlappen met de doelen (soorten en habitattypen) van het richtlijngebied Deurnse en
Mariapeel. Uit deze analyse is gebleken dat een aantal natuurwaarden niet of maar ten dele worden afgedekt
door de N2000 doelen en waarvoor extra aandacht noodzakelijk is. In bijlage 3 is een compleet overzicht
gegeven van de in het aanwijzingsbesluit genoemde natuurwaarden. Hieronder wordt alleen ingezoomd op de
natuurwaarden (vogels, zoogdieren) die extra aandacht behoeven.
Natuurwaarden die niet (reeds bestaand) of maar ten dele (overlappend) worden afgedekt door Natura
2000 doelen
•
Broedvogels: Sprinkhaanrietzanger 1,2 ,Roerdomp, Wintertaling 3, Watersnip5, Wespendief, Bruine kiekendief,
Boomvalk, Korhoen 4, Waterral, Tureluur, Wulp, Visdief, Velduil 5, IJsvogel, Paapje, Geelgors en Wielewaal.
•
Een groot aantal diersoorten. Ruim tienduizend vogelparen, verdeeld over ongeveer honderd soorten.
•
Zoogdieren: Hermelijn en Wezel.
Landschappelijke kwaliteiten en abiotische kenmerken die niet worden afgedekt door Natura 2000 doelen.
•
Het natuurmonument is vooral door zijn uitgestrektheid en afwisseling uit een oogpunt van natuurschoon van
grote betekenis.
•
complex van fragmenten levend hoogveen, regenerend hoogveen, heide op rustend hoogveen en minerale
gronden, opgaand loof- en naaldbos, gras- en bouwlanden en open water.
•
Invloed van het vroegere cultuurpatroon: uitgebreid stelsel van kanalen en wijken.
Uit diverse onderzoeken is gebleken dat de soorten Roerdomp, Watersnip, Bruine kiekendief, Korhoen, Tureluur,
Visdief, IJsvogel, Velduil en Paapje niet (meer) of nog slechts zeer incidenteel als broedvogel voorkomen. De
overige soorten worden nog wel als broedvogel aangetroffen (bron onder andere waarneming.nl en mondelinge
mededeling diverse lokale vogelaars). Voor veel van deze soorten (zoals Paapje, Tureluur, Watersnip) zijn
veranderingen in het omliggende agrarische gebied van grote invloed geweest op de populatieontwikkeling. Voor
enkele andere soorten (Bruine kiekendief, Roerdomp) is in het zuidoosten van Nederland sprake van uitdovende
populaties. De afname heeft geen relatie met de militaire vliegactiviteiten.
Ten aanzien van de kleine zangvogels geldt dat de verstoringsafstand relatief klein is waardoor de kans op
verstoring door militaire vliegactiviteiten ook kleiner is. Het feit dat het met Blauwborst en Roodborsttapuit goed
gaat in het N2000 gebied ondersteunt deze stelling (deze soorten waarvoor instandhoudingsdoelstellingen zijn
opgesteld, behoefden niet beoordeeld te worden). Het beheerplan vermeldt over de typische soorten: ‘Een aantal
broedvogels komen in 2009 niet meer voor (o.a. korhoen). De verwachting is dat een grote verscheidenheid in
milieuomstandigheden in de Peelgebieden zal blijven bestaan. Bij voldoende rust zal het merendeel van de
genoemde vogels een plaats blijven behouden in het gebied.’ Gezien het geringe aantal uren dat er militaire

1

In besluit beschermde natuurmonument staat oude naam Sprinkhaanrietzanger (nieuwe naam is Sprinkhaanzanger).

2

Typische soort van H7120

3

Typische soort van H7110 en H7120
Het Korhoen is hier inmiddels als broedvogel verdwenen.

4
5

De Velduil is hier als broedvogel verdwenen.

8

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten Deurnsche en Mariapeel

vliegactiviteiten in het laagvlieggebied plaatsvinden, komt de rust niet zodanig in het geding dat op
populatieniveau negatieve effecten ontstaan.
Ten aanzien van de genoemde soorten zoogdieren Hermelijn en Wezel mag worden aangenomen dat militaire
vliegactiviteiten geen verdere uitbreiding in verspreiding en aantallen in de weg staan. Deze soorten zijn in staat
om zich te onttrekken aan (tijdelijke plaatsvindende) militaire vliegactiviteiten. Gezien het gering aantal uren dat
de militaire vliegactiviteiten plaatsvinden, is een effect op deze soorten niet aan de orde.
Ook ten aanzien van de landschappelijke kwaliteiten (natuurschoon, complex van hoogveen in diverse stadia en
cultuurhistorisch patroon) treedt geen aantasting op door militaire vliegactiviteiten.
Conclusie
De vliegactiviteiten in het laagvlieggebied tasten de wezenlijke kenmerken van het beschermd natuurgebied niet
aan en zijn niet schadelijk of ontsierend voor de natuurwetenschappelijke betekenis.

9

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten Deurnsche en Mariapeel

BESCHERMD NATUURMONUMENT GRAUWVEEN
Het beschermde natuurmonument Grauwveen is aangewezen op 26 maart 1984 (NLB/GS/GA-586).
Het doel van de aanwijzingen is het bevorderen en in stand houden van de natuurwetenschappelijke betekenis en
natuurschoon van dit complex van fragmenten levend hoogveen, beginstadia van regenerend hoogveen, droge
en vochtige heide, moeras en opgaand loofbos. Behalve de biologische waarden en natuurschoon ook de voor de
fauna noodzakelijke rust, geologische en geomorfologische structuur, de hydrologie en de waarde voor
archeologische en paleobotanisch onderzoek.
In de handreikingen oude doelen (LNV, ongedateerd) is nagegaan in hoeverre de doelen van het Beschermd
natuurmonument overlappen met de doelen (soorten en habitattypen) van het richtlijngebied Deurnse Peel en
Mariapeel. Uit deze analyse is gebleken dat een aantal natuurwaarden niet of maar ten dele worden afgedekt
door de N2000 doelen en waarvoor extra aandacht noodzakelijk is. In bijlage 3 is een compleet overzicht
gegeven van de in het aanwijzingsbesluit genoemde natuurwaarden. Hieronder wordt alleen ingezoomd op de
natuurwaarden die extra aandacht behoeven.
Natuurwaarden die niet (reeds bestaand) of maar ten dele (overlappend) worden afgedekt door Natura
2000 doelen
•
Broedvogels: Goudvink, Kramsvogel, Sperwer, Spotvogel, Tuinfluiter en Zwartkop.
Landschappelijke kwaliteiten en abiotische kenmerken die niet worden afgedekt door Natura 2000 doelen.
•
Voor de fauna noodzakelijke rust.
De genoemde broedvogels zijn (met uitzondering van de Kramsvogel) vrij algemeen tot zeer algemeen in
Nederland voorkomende soorten, die ook in Grauwveen niet worden bedreigd. De Kramsvogel was in de jaren
tachtig van de vorige eeuw een broedvogel in met name Zuid-Limburg, maar heeft in het aantal broedparen een
sterke daling doorgemaakt. Inmiddels is de soort vrijwel uit Nederland als broedvogel verdwenen. Alleen in ZuidLimburg, het voormalige bolwerk, komen nog enkele paren tot broeden. De oorzaak van de achteruitgang is niet
duidelijk. Nederland ligt aan de noordrand van het verspreidingsgebied. Als gevolg hiervan zullen veranderingen
in populatieaantallen hier ook als eerst zichtbaar worden (minst geschikte gebied binnen broedareaal) Ten
aanzien van de kleine zangvogels geldt dat de verstoringsafstand relatief klein is waardoor de kans op verstoring
door militaire vliegactiviteiten ook kleiner is. Het feit dat het met Blauwborst en Roodborsttapuit goed gaat in het
N2000 gebied ondersteunt deze stelling (deze soorten waarvoor instandhoudingsdoelstellingen zijn opgesteld,
behoefden niet beoordeeld te worden). Het beheerplan vermeldt over de typische soorten: ‘Een aantal
broedvogels komen in 2009 niet meer voor (o.a. korhoen). De verwachting is dat een grote verscheidenheid in
milieuomstandigheden in de Peelgebieden zal blijven bestaan. Bij voldoende rust zal het merendeel van de
genoemde vogels een plaats blijven behouden in het gebied.’ Gezien het geringe aantal uren dat er militaire
vliegactiviteiten in het laagvlieggebied plaatsvinden, komt de rust niet zodanig in het geding dat op
populatieniveau negatieve effecten ontstaan.
Op basis van het geringe aantal uren dat in het laagvlieggebied wordt gevlogen is er geen sprake van aantasting
van de voor fauna noodzakelijk ‘rust’. Door de militaire vliegactiviteiten treedt geen wezenlijke aantasting op van
deze waarde in Grauwveen.
Conclusie
De vliegactiviteiten in het laagvlieggebied tasten de wezenlijke kenmerken van het beschermd natuurgebied niet
aan en zijn niet schadelijk of ontsierend voor de natuurwetenschappelijke betekenis.

10

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten Deurnsche en Mariapeel

BESCHERMD NATUURMONUMENT M ARIAPEEL
Het voormalige staatsnatuurmonument Mariapeel is aangewezen op 21 september 1976 (NLB/N-22663).
In de handreikingen oude doelen (LNV, ongedateerd) is nagegaan in hoeverre de doelen van de Beschermde
natuurmonumenten overlappen met de doelen (soorten en habitattypen) van het richtlijngebied Deurnse Peel en
Mariapeel. Uit deze analyse is gebleken dat een aantal natuurwaarden niet of maar ten dele worden afgedekt
door de N2000 doelen en waarvoor extra aandacht noodzakelijk is. In bijlage 3 is een compleet overzicht
gegeven van de in het aanwijzingsbesluit genoemde natuurwaarden. Hieronder wordt alleen ingezoomd op de
natuurwaarden die extra aandacht behoeven.
Natuurwaarden die niet (reeds bestaand) of maar ten dele (overlappend) worden afgedekt door Natura
2000 doelen
•
Geen waarden die ondergeschikt worden geacht aan Natura 2000 doelen.
Landschappelijke kwaliteiten en abiotische kenmerken die niet worden afgedekt door Natura 2000 doelen.
•
Natuurwetenschappelijke waarde Mariapeel: grote mate van rust.
Op basis van het geringe aantal uren dat in het laagvlieggebied wordt gevlogen is er geen sprake van aantasting
van de voor fauna noodzakelijk ‘rust’. Door de militaire vliegactiviteiten treedt geen wezenlijke aantasting op van
deze waarde in Beschermd natuurmonument Mariapeel.
Conclusie
De militaire vliegactiviteiten in het laagvlieggebied tasten de wezenlijke kenmerken van het beschermd
natuurmonument niet aan en zijn niet schadelijk of ontsierend voor de natuurwetenschappelijke betekenis.

11

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten Deurnsche en Mariapeel

CONCLUSIES
Een negatief effect door de militaire vliegactiviteiten op de broedvogelpopulaties van Dodaars en Nachtzwaluw in
het gebied is niet aan de orde. Stijgende aantallen broedparen bij bestaand gebruik en het behalen of verwachte
behalen van de instandhoudingsdoelen in de komende beheerplanperiode sluiten een negatief effect door de
laagvliegactiviteiten uit.
De doelstelling ‘behoud omvang en kwaliteit van het leefgebied’ voor Kolgans en Toendrarietgans is niet in het
geding.
De kans op verstoring is groot bij vliegactiviteiten tijdens de aanwezigheid van Kraanvogels in de Deurnsche &
Mariapeel. Het laagvlieggebied bestrijkt ook een deel van de foerageergebieden (agrarisch gebied rond de
Deurnsche en Mariapeel buiten het N2000 gebied) waardoor ook daar verstoring op kan treden. Kraanvogels
hebben een minimale binding met het gebied. Verstoring als gevolg van een laagvliegactiviteit maakt het gebied
ongeschikt als verblijfplaats, ook als deze verstoring kortdurend is. De kans is namelijk groot dat Kraanvogels bij
verstoring het gebied verlaten. Hiermee is de kans op een significant negatief effect door het laagvliegen in de
periode 15 oktober - 15 december en in maart reëel. De volgende mitigerende maatregel wordt voorgesteld: Niet
vliegen in en in de direct omgeving van de Deurnsche en Mariapeel in de belangrijkste doortrekperioden van
Kraanvogels, dus in de periode 15 oktober tot 15 december en de periode 20 februari - 31 maart.
Met het uitvoeren van de mitigerende maatregel (geen militaire laagvliegactiviteiten in de belangrijkste
doortrekperioden) voor Kraanvogel is aannemelijk dat er geen (significant) negatieve effecten optreden in het licht
van de instandhoudingsdoelstelling. Voor de overige soorten treedt geen effect op. Cumulatie is dan ook niet aan
de orde.
Behoud van de typische soorten komt niet in gevaar door de vliegactiviteiten gezien het geringe aantal vlieguren
per jaar (gemiddeld 7,5 uur per jaar) en de grootte van het N2000 gebied. Klapekster komt niet meer voor als
broedvogel. Voor deze soort geldt dat er aanwijsbare andere drukfactoren zijn die verantwoordelijk zijn voor het
niet meer voorkomen als broedvogel. De soort komt wel in het gebied voor in de winterperiode.
De Deurnse peel, de Mariapeel en Grauwveen zijn aangewezen als Beschermd natuurmonument. De wezenlijke
kenmerken van de beschermd natuurgebieden worden niet aangetast. De militaire vliegactiviteiten zijn niet
schadelijk dan wel ontsierend voor de natuurwetenschappelijke betekenis.

12

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten Deurnsche en Mariapeel

LITERATUUR EN BRONNEN
Anonymus, 2008. 3e Concept Beheerplan Deurnsche Peel, Mariapeel en Groote Peel.
Dienst Landelijk Gebied, 2010. Deurnsche Peel, Mariapeel en Groote Peel, Conceptbeheerplan Natura 2000.
Versie 17 juni 2010. Dienst Landelijk Gebied, Tilburg.
Van Dijk A.J., A. Boele, F. Hustings, K. Koffijberg & C.L. Plate, 2010. Broedvogels in Nederland in 2008.
SOVON-monitoringsrapport 2010/01. SOVON Vogelonderzoek Nederland, Beek-Ubbergen.
Foppen R.P.B., A.J.J. Lemaire, A.F. van Kleunen & M. van Roomen, 2009. Voortoets landelijke
Natuurbeschermingswetvergunning militaire vliegactiviteiten: Vogels. SOVON Vogelonderzoek Nederland.
SOVON-informatierapport 2009/10. SOVON Vogelonderzoek Nederland, Beek-Ubbergen.
Grift, E.A. van der, R. Foppen, W.B. Loos, H. de Molenaar, D. Oomen, R. Reijnen, H. Sierdsema & R.
Wegman, 2008. Quickscan verstoring fauna door laagvliegen. Wageningen, Alterra, Alterra-rapport 1725.
Hustings F., J. van der Coelen, B. van Noorden, R. Schols & P. Voskamp, 2006. Avifauna van Limburg.
Stichting Natuurpublicaties Limburg, Maastricht.
Laak, R. van der & J.E. Kikkert, 2010. Vijftig jaar kraanvogeltrek over Limburg: trends, timing en aantallen.
Limburgse Vogels, editie 2010, jrg. 20, pag. 1 - 7).
Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit. Aanwijzingsbesluit.
Steunpunt Natura 2000, 2010. Leidraad bepaling significantie. Nadere uitleg van het begrip ‘significante
gevolgen’ uit de Natuurbeschermingswet. Versie 27 mei 2010

www.birdlife.org/datazone/species/BirdsInEuropeII/BiE2004Sp2794.pdf
www.sovon.nl
www.waarneming.nl

13

BIJLAGE 1 ESSENTIETABEL DEURNSCHE PEEL EN MARIAPEEL
Essentietabel Natura 2000-gebied 139. Deurnsche Peel & Mariapeel
Kernopgaven
Opgave landschappelijke samenhang en interne Voor herstel en kwaliteitsverbetering van de resten hoogveenlandschap is een essentiële randvoorwaarde dat de hydrologie
compleetheid (Hoogvenen)

(zowel intern als extern) op orde komt. Vorming van functionerende hoogvenen door kwaliteitsverbetering hoogveenresten en
herstel randzones én vergroting van de interne en externe samenhang ten behoeve van fauna. Herstel keten van komvenen
langs de Duitse grens.

7.02

Initiëren hoogveenvorming

Op gang brengen of continueren van hoogveenvorming in herstellende hoogvenen H7120 in kansrijke situaties, met het oog op
ontwikkeling van actieve hoogvenen (hoogveenlandschap) *H7110_A (waar nodig uitbreiding oppervlakte H7120).
Instandhouding van huidige relicten als bronpopulaties fauna. Herstel van grote veengebieden met voldoende rust onder
andere voor de niet-broedvogel kraanvogel A127.

7.03

Overgangszonzes grote venen

Ontwikkeling van overgangszones van actieve hoogvenen (hoogveenlandschap) *H7110_A incl. laggzones (met o.a.
hoogveenbossen) *H91D0, zure vennen H3160 en porseleinhoen A119, paapje A275 en watersnip A153).

aantal

--

=

=

*Actieve hoogvenen (hoogveenlandschap)

--

>

>

7.02,W

H7120

Herstellende hoogvenen

+

= (<)

>

7.02,W

A004

Dodaars

+

=

=

35

A224

Nachtzwaluw

-

=

=

3

t

Droge heiden

H7110A

Kwal.
Doelst.

H4030

SVI

Opp.vl.
Doelst.

t
aantal
Draagkrach

Kernopgaven

Landelijk
Doelst.

Pop.
Draagkrach

Instandhoudingsdoelstellingen

Habitattypen

Broedvogels

7.03,W

A272

Blauwborst

+

=

=

350

A276

Roodborsttapuit

+

=

=

120

=

=

Niet-broedvogels
A039b

Toendrarietgans

+

A041

Kolgans

+

A127

Kraanvogel

=

=

=

=

7.02,W
deze tabel is gebaseerd op het definitief aanwijzingsbesluit

Legenda

Gebruik deze essentietabel in combinatie met de leeswijzer

W

Kernopgave met wateropgave



Sense of urgency: beheeropgave


Sense of urgency opgave m.b.t. watercondities
SVI landelijk

Landelijke Staat van Instandhouding (-- zeer ongunstig; - matig ongunstig, + gunstig)

=

Behoudsdoelstelling

>

Verbeter- of uitbreidingsdoelstelling

=(<)

Ontwerp-aanwijzingsbesluit heeft 'ten gunste van' formulering

H7120

Herstellende hoogvenen

Groep
Gevoeligheid voor mechanische effecten (downwash)

H7110_A

Actief hoogveen (hoogveenlandschap

Wetenschappelijke naam

Gevoeligheid voor optische verstoring

H4030

Droge heiden

Naam

Gevoeligheid voor geluid

BIJLAGE 2 HABITATTYPEN EN TYPISCHE SOORTEN (BRON: NATURA 2000
PROFIELENDOCUMENTEN

Groentje

Callophrys rubi

Dagvlinders

-

+

+

Heideblauwtje

Plebeius argus

Dagvlinders

-

+

+

Cab

Cb

-

-

Heivlinder

Hipparchia semele

Dagvlinders

-

+

+

K

-

-

Kommavlinder

Hesperia comma

Dagvlinders

-

+

+

K

-

-

Vals heideblauwtje *

Plebeius idas

Dagvlinders

-

+

+

K

-

-

Veenbesblauwtje

Plebeius optilete

Dagvlinders

-

+

+

-

E

E

Veenbesparelmoervlinder

Boloria aquilonaris

Dagvlinders

-

+

+

-

E

E

Veenhooibeestje

Coenonympha tullia

Dagvlinders

-

+

+

-

E

E

-

Rhadicoleptus alpestris

Kokerjuffers

-

-

-

-

E

-

Hoogveenglanslibel

Somatochlora arctica

Libellen

-

+

+

-

E

E

Venwitsnuitlibel

Leucorrhinia dubia

Libellen

-

+

+

-

E

Cab

Gekroesd gaffeltandmos

Dicranum spurium

Mossen

-

-

-

K

-

-

Glanzend tandmos

Barbilophozia barbata

Mossen

-

-

-

K

-

-

Hoogveenlevermos

Mylia anomala

Mossen

-

-

-

-

K

K

Hoogveenveenmos

Sphagnum magellanicum

Mossen

-

-

-

-

K

K

Kaal tandmos

Barbilophozia kunzeana

Mossen

-

-

-

K

-

-

Kronkelheidestaartje

Cladonia subulata

Mossen

-

-

-

Ca

-

-

Open rendiermos

Cladina portentosa

Mossen

-

-

-

Ca

-

-

Rode heidelucifer

Cladonia floerkeana

Mossen

-

-

-

Ca

-

-

Rood veenmos

Sphagnum rubellum

Mossen

-

-

-

-

K

K

Veengaffeltandmos

Dicranum bergeri

Mossen

-

-

-

-

K

K

Vijfrijig veenmos

Sphagnum pulchrum

Mossen

-

-

-

-

E

K

Wrattig veenmos

Sphagnum papillosum

Mossen

-

-

-

-

Cab

-

Levendbarende hagedis

Lacerta vivipara

Reptielen

?

?

+

Cab

Cab

Cab

Wrattenbijter

Decticus verrucivorus

Sprinkhanen

-

-

+

K

-

-

Zadelsprinkhaan

Ephippiger ephippiger

Sprinkhanen

-

-

+

K

-

-

Zoemertje

Stenobothrus lineatus

Sprinkhanen

-

-

+

K

-

-

Eenarig wollegras

Eriophorum vaginatum

Vaatplanten

-

-

-

-

Cab

-

Klein warkruid

Cuscuta epithymum

Vaatplanten

-

-

-

K

-

-

Kleine schorseneer

Scorzonera humilis

Vaatplanten

-

-

-

K

-

-

Kleine veenbes

Vaccinium oxycoccos

Vaatplanten

-

-

-

-

K + Cab

K

Kruipbrem

Genista pilosa

Vaatplanten

-

-

-

K

-

-

Lange zonnedauw

Drosera anglica

Vaatplanten

-

-

-

-

K

K

Lavendelhei

Andromeda polifolia

Vaatplanten

-

-

-

-

K

K

Rode dophei

Erica cinerea

Vaatplanten

-

-

-

K

-

-

Stekelbrem

Genista anglica

Vaatplanten

-

-

-

K + Ca

-

-

Veenorchis

Dactylorhiza majalis

Vaatplanten

-

-

-

-

K

K

Witte snavelbies

Rhynchospora alba

Vaatplanten

-

-

-

-

Ca

K

Blauwborst

Luscinia svecica

Vogels

-

-

-

-

Cab

Cab

Boomleeuwerik

Lullula arborea

Vogels

-

-

-

Cab

-

-

Klapekster

Lanius excubitor

Vogels

?

?

?

K

-

-

Roodborsttapuit

Saxicola torquata

Vogels

o

o

o

Cb

-

-

Sprinkhaanzanger

Locustella naevia

Vogels

?

?

?

-

Ca

Cab

Veldleeuwerik

Alauda arvensis

Vogels

?

?

?

Cab

-

-

Watersnip

Gallinago gallinago

Vogels

+

+

+

-

Cab

Cab

Wintertaling

Anas crecca

Vogels

+

+

+

-

Cab

Cab

Verklaring
Ca

constante soort goede abiotische toestand

Cb

constante soort goede biotische structuur

Cab

constante soort goede abiotische toestand en goede biotische structuur

K

Karakteristieke soort

E

Exclusieve soort

*

Uitgestorven in Nederland

+

gevoelig

-

niet gevoelig

o

Onzeker

?

Onbekend

Gevoeligheid ingevuld obv:
Effectenindicator LNV
Kleijn 2008
Voortoets Nbvergunning SOVON
Expert-judgement