Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

20 454

Voortgangsrapportage uitvoering wetten
oorlogsgetroffenen

Nr. 147

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 september 2019
In mijn brief van 1 november 2018 (Kamerstuk 20 454, nr. 134) heb ik u de
contouren geschetst van mijn beleid op het terrein van oorlogsgetroffenen en de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog gedurende deze
kabinetsperiode. Met deze brief houd ik u graag op de hoogte van de
belangrijkste ontwikkelingen van het afgelopen jaar.
75 jaar vrijheid
Op 31 augustus jl. is de viering van 75 jaar vrijheid gestart met de
herdenking van de slag om de Schelde. Gedurende het lustrum, dat loopt
van 31 augustus 2019 tot en met 24 oktober 2020, organiseert de Stichting
75 jaar Vrijheid een vijftal grote nationale activiteiten. De prachtige,
waardige start in Terneuzen wordt gevolgd door de herdenking door heel
Nederland van de holocaustslachtoffers in januari. In april 2020 start de
maand van de vrijheid. De Nationale Herdenking van de slachtoffers van
de Japanse bezetting van Nederlands-Indië vindt plaats op 15 augustus
2020. Op 24 oktober 2020 wordt afgesloten met de viering van de
oprichting van de Verenigde Naties, dan 75 jaar geleden.
Tijdens het lustrum staan we stil bij al die mensen die hun leven vroegtijdig hebben verloren of voor het leven zijn beschadigd tijdens de Tweede
Wereldoorlog. Ook staan we stil bij de mensen die heldendaden hebben
verricht in het verzet. De herinnering aan de Tweede Wereldoorlog leeft
volop. In het kader van 75 jaar vrijheid organiseren tal van regionale en
lokale overheden en organisaties, vaak met vele vrijwilligers, door het
hele land herdenkingen, vieringen, lesprogramma’s en tentoonstellingen.
Met groot respect voor al diegenen zullen de leden van het kabinet in deze
periode verschillende herdenkingen en vieringen van vrijheid bijwonen.

kst-20454-147
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 20 454, nr. 147

1

Daarnaast zal een aantal kabinetsleden aan lezingen en activiteiten op
scholen deelnemen.
Impuls educatie, musea, kennis en digitalisering
Naast het stil staan bij de gebeurtenissen van toen, is het van belang ons
te realiseren dat die gebeurtenissen en ervaringen ook vandaag de dag
nog zeer relevant zijn. Cruciale waarden als vrede en vrijheid zijn niet
vanzelfsprekend. Ze vragen voortdurend om aandacht en onderhoud.
Herdenken en vieren gaan hand in hand met de gezamenlijke verantwoordelijkheid om vrijheid te beschermen. Daarom vind ik het van groot
belang dat wij onze geschiedenis vertellen aan onze kinderen. Vertellen op
een manier die een verbinding maakt met waarden als vrijheid en
democratie. Om het verhaal blijvend te vertellen heb ik ruim € 2 miljoen
geïnvesteerd in educatieprojecten over de Tweede Wereldoorlog. Doel is
onder andere leraren in het onderwijs zoveel mogelijk te helpen om het
verhaal goed te vertellen. Er zijn projecten voor alle schooltypen. Zowel
de geschiedenis in Europa als in onze overzeese gebiedsdelen is in de
projecten verwerkt. Op allerlei manieren worden getuigenissen van
overlevenden vastgelegd en wordt via film, kunst en theater vanuit
verschillende perspectieven het verhaal van de Tweede Wereldoorlog
verteld.
Om de geschiedenis blijvend te kunnen vertellen heeft het kabinet
besloten om € 15 miljoen extra te investeren in de modernisering van een
aantal oorlogsmusea, in onderzoek naar de geschiedenis van de Tweede
Wereldoorlog en in het vergemakkelijken van de digitale toegang tot
bronnen en archieven van de Tweede Wereldoorlog (Kamerstuk 20 454, nr.
144). Belangrijk daarbij is dat de manier waarop het verhaal wordt verteld
ook de komende generaties aanspreekt. Ik heb het Mondriaanfonds
gevraagd deze middelen op basis van een subsidieregeling te verdelen.
Het Platform WOII, het samenwerkingsverband van de veldpartijen, heb ik
gevraagd om advies uit te brengen over de inhoud van de subsidieregeling.
Van deze € 15 miljoen is circa € 8 miljoen gereserveerd voor de oorlogsmusea om nieuw- en verbouwplannen uit te voeren en voor de oorlogsmusea én de herinneringscentra om hun vaste tentoonstelling te
vernieuwen. Om de partijen te prikkelen om nieuwe doelgroepen en jonge
mensen aan te spreken, is binnen deze € 8 miljoen ruimte voor
zogenaamde «nieuwe presentatievormen». Met deze investeringen in de
musea en de herinneringscentra kunnen jongeren, via de schoolklassen
en daarbuiten, én volwassenen de komende jaren het verhaal op moderne
wijze tot zich nemen.
De Tweede Wereldoorlog is een moreel ijkpunt in onze samenleving. De
enorme inbreuk op onze fundamentele vrijheden heeft een groot stempel
gedrukt op de naoorlogse periode. Dit ijkpunt resulteert nog altijd in
vragen die om nader onderzoek vragen. Daarom heb ik binnen de € 15
miljoen, circa € 3 miljoen gereserveerd voor wetenschappelijk en
toegepast onderzoek naar gebeurtenissen in de aanloop naar, de periode
tijdens en vlak na Tweede Wereldoorlog in het Koninkrijk der Nederlanden.
Er zijn vele kleine lokale organisaties, vrijwilligers, kunstenaars en
particulieren die op hun manier met wellicht een belangrijke privé
collectie vernieuwend kunnen bijdragen aan het vertellen van het verhaal
van de Tweede Wereldoorlog. Ook voor deze groep heb ik binnen de € 15
miljoen, in totaal € 250.000 gereserveerd voor kleine bijdragen tot
€ 10.000 per project.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 20 454, nr. 147

2

Tot slot investeer ik circa € 3 miljoen binnen de € 15 miljoen in de
digitalisering van het erfgoed van de Tweede Wereldoorlog. Nu de
levende getuigen ons langzaam ontvallen, resteren uiteindelijk alleen de
«stille getuigen» in de vorm van dagboeken, foto’s, documenten en ander
materiaal. Ondersteunend aan onderzoek en educatie is toegang tot dit
materiaal belangrijk. Via digitale ontsluiting van dit materiaal, uitdrukkelijk
verbonden aan een gebruiksdoel, wil ik deze toegang realiseren.
Het Mondriaanfonds zal in twee rondes de beschikbare middelen
verdelen. De resterende middelen zijn gereserveerd voor de uitvoeringskosten van het Mondriaanfonds (maximaal € 750.000).
Hieronder treft u het overzicht van de middelen die VWS in totaal ter
beschikking stelt voor de viering van 75 jaar vrijheid. Naast de rijksoverheid dragen ook het vfonds, gemeenten en provincies hieraan bij.
Uitgaven 75 jaar
Ondersteuning NC
Stichting 75 jaar vrijheid
Communicatie koepelcampagne S75V
Nationaal Monument Kamp Amersfoort
Nationaal Monument kamp Vught
Herinneringscentrum Kamp Westerbork
Nationaal Monument Oranjehotel
Herinrichting Sophiahof
ITS archief/Arolsen Archives
Educatie projecten ihkv 75 jaar
Ophoging subsidieregeling CEWIN
Impuls musea, kennis en digitalisering

€ 1,1 mln
€ 0,7 mln
€ 1,0 mln
€ 1,0 mln
€ 1,0 mln
€ 1,0 mln
€ 0,5 mln
€ 0,5 mln
€ 0,1 mln
€ 2,0 mln
€ 1,0 mln
€ 15 mln

Totaal

€24,9 mln

Sophiahof en Collectieve Erkenning Welzijn Indisch en Moluks
Nederland
Op 27 juni is «Museum Sophiahof, van Indië tot nu» aan de Sophialaan 10
te Den Haag officieel geopend door Zijne Majesteit de Koning. Hiermee
gaat een lang gekoesterde wens van veel mensen met wortels in
voormalig Nederlands-Indië in vervulling. Voor een grote gemeenschap is
een plek gerealiseerd om te herinneren, herdenken, te ontmoeten, te leren
en te onderzoeken. Aan de verbouwing en inrichting van de Sophiahof
heb ik, in het kader van de viering van 75 jaar vrijheid, € 0,5 mln bijgedragen. Hoewel de Sophiahof beoogt een ontmoetingsplek voor allen te
zijn, zijn er ook mensen binnen de gemeenschap die zich er niet mee
verbonden voelen. Tegelijkertijd is de Sophiahof voor verschillende
Indische en Molukse organisaties en voor velen die zich daarmee wél
verbonden voelen, een betekenisvolle plek die een verbindende rol
vervult. In de Sophiahof houden het Indisch Herinneringscentrum (IHC),
het Moluks Historisch Museum (MHM) en zorgorganisatie Pelita inmiddels
kantoor. Ook de Stichting Herdenking 15 Augustus 1945 en het Indisch
Platform maken gebruik van de accommodatie.
Er is nu een nieuwe fase aangebroken, namelijk het «levend maken» van
de Sophiahof. Ik ben met de partijen van de Ronde Tafel in gesprek over
de inrichting van het beheer van de Sophiahof. Door de geboden
faciliteiten (zoals tentoonstellingsruimtes en een grote zaal) kan het
cultuurhistorisch erfgoed van het voormalig Nederlands-Indië hier
centraal staan en beleefd worden. Mede door het wegvallen van de
generatie ooggetuigen van de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog, de bersiap en de dekolonisatieoorlog is dat van groot belang. Hier
kan door nieuwe generaties worden gebouwd aan een gedeelde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 20 454, nr. 147

3

toekomst. Bijvoorbeeld door culturele activiteiten, al dan niet gefinancierd
door de subsidieregeling collectieve erkenning Indisch en Moluks
Nederland (CEWIN).
De CEWIN regeling bestaat inmiddels bijna twee jaar. In het kader van 75
jaar vrijheid, heb ik besloten om het subsidieplafond voor de jaren 2019
en 2020 te verdubbelen naar € 1 miljoen per jaar. Hier heb ik uw kamer op
21 december 2018 over bericht.1 Ook bij de tweede aanvraagronde bleek
veel animo voor de regeling. Na twee jaar zijn inmiddels 33 projecten via
deze subsidieregeling gefinancierd. Een deel van deze projecten op het
terrein van cultuur, kennis en educatie heb ik onlangs kunnen bewonderen
tijdens de officiële opening van de Sophiahof. Ik constateer dat de Indisch
Molukse gemeenschap op allerlei manieren actief is om de collectieve
erkenning vorm te geven.
Na de tweede aanvraagronde heeft Regioplan onderzocht of verbeteringen in de uitvoering van de subsidieregeling gewenst zijn. In de bijlage
bij deze brief treft u het onderzoek aan. Regioplan heeft onder andere de
leden van de Ronde Tafel, bestaande uit Pelita, stichting Herdenking
15 augustus, Indisch Herinneringscentrum, Moluks Historisch Museum en
het Indisch Platform, uitvoerig bij het onderzoek betrokken. Ook het IP 2.0
is naar hun ervaring met de regeling gevraagd. Terugkijkend op de eerste
twee aanvraagrondes komt het beeld naar voren dat aanvragers vooral
moeite hebben met de gehanteerde selectiemethode «wie het eerst komt,
wie het eerst maalt». Het vinden van geschikte alternatieven voor de
huidige selectiemethode stond daarom bij het onderzoek centraal. Ik ben
in gesprek met de Ronde Tafel erop uitgekomen dat selectie door middel
van loten in combinatie met de reeds toegepaste toets door VWS of de
aanvraag bijdraagt aan de doelen van de regeling (namelijk of het project
bijdraagt aan de collectieve erkenning en of dit financieel en planmatig
goed onderbouwd is) de beste uitkomst is. In januari 2020 start een
nieuwe aanvraagronde, waarbij de gewijzigde regels voor het eerst van
kracht zullen zijn.
Zorg voor Molukse Ouderen
Op 11 december 2018 is een motie van het lid Kerstens aangenomen
(Handelingen II 2018/19, nr. 37, item 12) inzake zorg voor Molukse
Ouderen (Kamerstuk 20 454, nr. 139). Deze motie heeft betrekking op de
afspraken die zijn gemaakt over de programmalijn context-gebonden
(cultuurspecifieke) zorg voor eerste generatie-ouderen uit de NederlandsIndische gemeenschap. Deze programmalijn is onderdeel van de
collectieve erkenning voor de Indische en Molukse gemeenschap en
wordt uitgevoerd door Stichting Pelita.
De motie roept de regering op in gesprek te gaan met de Landelijke
Stichting Molukse Ouderen (LSMO) om te bezien op welke wijze meer
recht kan worden gedaan aan de destijds gemaakte afspraken en de
Kamer over een en ander te informeren.
Via deze weg informeer ik u over de uitvoering van deze motie. In april en
juni van dit jaar hebben gesprekken plaatsgevonden tussen LSMO,
Stichting Pelita en VWS. Belangrijkste uitkomst daarvan is dat zowel Pelita
als LSMO zich nadrukkelijk willen inzetten voor een goede samenwerking
in het belang van de doelgroep. Deze samenwerking is voor Molukse
ouderen van belang, omdat zo expertise en netwerken gebundeld worden.
Pelita en LSMO hebben dit streven geconcretiseerd door onder andere
een gezamenlijke dag te organiseren voor hun inhoudelijk verantwoordelijke medewerkers op 31 augustus jl. Naar aanleiding van deze bijeen1

Kamerstuk 20 454, nr. 141

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 20 454, nr. 147

4

komst zijn plannen voor een vervolgbijeenkomst gemaakt. Naast een
nadere uitwisseling van elkaars expertise en aanbod wordt beoogd
concrete samenwerking binnen een aantal gemeenten af te spreken. Ook
is afgesproken dat LSMO de informatie, signalen en input die zij ontvangt
via de Molukse Ouderenraad – indien relevant voor de samenwerking –
bespreekt met Stichting Pelita. Een gezamenlijke werkgroep gaat aan de
slag met deze afspraken. Met deze in gang gezette acties heb ik uitvoering
gegeven aan deze motie.
Rechtsherstelgelden
In 2015 is de subsidieregeling van start gegaan voor projecten die
bijdragen aan de participatie en emancipatie van Roma en Sinti in
Nederland. In 2018 is deze subsidieregeling geëvalueerd. Met de brief van
8 maart 2019 (Kamerstuk 32 824, nr. 258) zijn de conclusies van de
evaluatie en de gewijzigde subsidieregeling aan uw Kamer voorgelegd. Bij
het wijzigen van de subsidieregeling zijn enkele kleine noodzakelijke
aanpassingen gedaan om de uitvoering van de regeling te vereenvoudigen. Zo is de uiterlijke aanvraagdatum bijvoorbeeld verplaatst naar
(jaarlijks) 1 februari.
De subsidieregeling wordt de komende jaren verder uitgevoerd. Hiermee
worden projecten gefinancierd die een bron van erkenning vormen voor
de Sinti en Roma gemeenschap. Ik heb op de Nationale Herdenking
Vervolging Sinti en Roma op 19 mei dit jaar ervaren dat het lot van de
Sinti en Roma te lang onderbelicht is gebleven. Gelukkig zijn er nu wel
monumenten, herdenkingen en mooie projecten en kunnen we samen
aan de toekomst denken. Ook voor de nieuwe generatie.
Internationale samenwerking
Ik wil drie punten met betrekking tot internationale samenwerking
aanstippen.
In 2019 heeft de International Holocaust Remembrance Alliance (IHRA)
nieuwe richtlijnen voor educatie over de Holocaust vastgesteld. Voor
onderwijsadviseurs, beleidsmakers, museumprofessionals en herinneringscentra zijn aanbevelingen, instrumenten en onderwijsmethodes
beschikbaar in 25 talen.
De eerder voor 2019 geplande rapportage aan de IHRA over het Nederlandse beleid rond herdenken van, onderzoek naar en herinneren van de
Holocaust is op verzoek van de IHRA verschoven naar 2020.
In 2019 is de transitie voltooid van de International Tracing Service naar
Arolsen Archives. De transitie betreft naast een nieuwe naam een online
versterking van de zichtbaarheid van de organisatie. Nederland is als lid
van de Internationale Commissie met 10 andere landen verantwoordelijk
voor dit unieke archief van 30 miljoen Nazi-documenten over 17,5 miljoen
slachtoffers. Arolsen Archives is vanwege de uitgebreide en unieke
collectie een belangrijk instituut, zowel voor de organisaties in het veld
van herdenken en herinneren – nationaal en internationaal – als voor
nabestaanden die niet of nauwelijks weten wat er met hun familie of
naasten is gebeurd tijdens en ná de Tweede Wereldoorlog. De eenmalige
bijdrage die ik in 2019 beschikbaar heb gesteld, heeft Arolsen Archives
gebruikt om de zichtbaarheid en de online bruikbaarheid van de collectie
te verbeteren.
Het museumgebouw van de nieuw ontworpen herdenkingsplek voor het
voormalig nazi vernietigingskamp Sobibor is inmiddels casco opgeleverd.
Naar verwachting zal de permanente expositie in oktober 2020 ingericht
en te bezoeken zijn. De volledige afronding van de herdenkingsplek is
voorzien voor najaar 2021.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 20 454, nr. 147

5

Tot slot
De bijzondere lustrumjaren 2019 en 2020 zijn voor ons allen van groot
belang. De start ervan was indrukwekkend en ik zal er hard mijn best voor
blijven doen de komende jaren het verhaal van de Tweede Wereldoorlog
te blijven vertellen. Dit verhaal vormt een wezenlijk middel om te
benadrukken wat vrijheid en het leven in een democratische rechtsstaat
voor ons allen betekent.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
P. Blokhuis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 20 454, nr. 147

6