KIESRAAD
□
□
□
□
□
□

Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Postbus 20011
2500 EA 's-Gravenhage

Kiesraad
Datum
13 mei 2019
Ons kenmerk
2019-0000110765
Inlichtingen

Onderwerp

Tweede advies over het conceptwetsvoorstel
Aanpassing procedure vaststelling verkiezingsuitslag

mr. R.N.A. Al
T 070 426 6266
Uw kenmerk
2019-0000068283
Blad
1 van 15
Bezoekadres
Muzenstraal 85
2511 WB Den Haag

Inleiding
In uw brief van 5 april 2019 verzocht u de Kiesraad advies uit te brengen over het
conceptwetsvoorstel houdende wijziging van de Kieswet tot aanpassing van de
procedure voor vaststelling van de verkiezingsuitslag (hierna; het
conceptwetsvoorstel). Het betreft hier een gewijzigd concept dat in eerdere vorm
aan de Kiesraad is voorgelegd. In het advies van 1 februari 2018 is de Raad
ingegaan op diverse aspecten van de eerder voorgestelde regeling.'' Een aantal
van zijn opmerkingen ziet de Kiesraad naar tevredenheid in het nieuwe concept
verwerkt.
De procedure voor vaststelling van de verkiezingsuitslag is één van de meest
fundamentele onderdelen van het verkiezingsproces. Juist dit onderdeel
ondervindt de meest directe gevolgen van de groei van het aantal
kiesgerechtigden en kandidaten, de veelheid aan stemmingen, en een tijdpad dat
steeds meer onder spanning is komen te staan.^ Het conceptwetsvoorstel heeft tot
doel om tot een betrouwbaarder en transparanter proces van uitslagvaststelling te
komen. Deze thema’s staan daarom ook centraal in dit advies. Het stellen van
nadere eisen aan digitale hulpmiddelen maakte onderdeel uit van het eerder ter
consultatie voorgelegde wetsvoorstel, maar is in het huidige ontwerp achterwege
gebleven. Wel wordt er met de introductie van digitale telbestanden al een eerste
stap gezet om dergelijke bestanden in het proces te betrekken.
Daarnaast beoogt u de procedure voor het briefstemmen door kiezers buiten
Nederland te verbeteren en worden enkele andere verbeteringen van het
verkiezingsproces voorgesteld. Hierop wordt in dit advies apart ingegaan.

' Advies over het conceptwetsvoorstel Aanpassing procedure vaststelling verkiezingsuitslag (advies
van 1 februari 2018, te vinden opwww.kiesraad.nl), Den Haag: Kiesraad 2018.
^ Ter illustratie, nog nooit in de Nederlandse geschiedenis zijn er in één jaar zoveel personen
uitgenodigd om aan een stemming deel te nemen als in 2019.

Postadres
Postbus 20011
2500 EA Den Haag
Internetadres
www.kiesraad.nl
E-mailadres
kiesraad@klesraad.nl

Datum
13 mei 2019
Kenmerk
2019-0000110765
Onderdeel
Kiesraad

Samenvatting
Met het conceptwetsvoorstel wordt de procedure voor vaststelling van de
verkiezingsuitslag ingrijpend hérzien. Momenteel worden stemmen op de
verkiezingsavond en -nacht in elk stembureau handmatig geteld. Dit is een
arbeidsintensief proces en vraagt veel van de stembureauleden. Zij raken
vermoeid en daardoor neemt de kans op telfouten toe. Deze telfouten kunnen
vervolgens pas hersteld worden als er wordt besloten tot een hertelling. Omdat,
daar niet altijd grond voor is, kan het ook gebeuren dat telfouten niet gecorrigeerd
worden. De Kiesraad onderschrijft uw wens om het proces van uitslagvaststelling
op deze punten te verbeteren.
Een eerste aanpassing betreft de centrale stemopneming, ook wel centraal tellen
genoemd. De centrale stemopneming wordt gecombineerd met het nieuw in te
stellen gemeentelijk stembureau. Dit orgaan heeft als taak de centrale telling uit te
voeren en het gemeentelijk stemtotaal per lijst en kandidaat vast te stellen. Zo
nodig kunnen fouten hersteld worden. De Kiesraad meent dat dit alles
overwegende bijdraagt aan een meer zorgvuldige en betrouwbare
uitslagvaststelling. De Kiesraad adviseert aanvullend te regelen hoe moet worden
omgegaan met verschillen tussen de voorlopige telling op lijstniveau en de .
uitkomsten van de centrale telling.
Een ander kernpunt van het conceptwetsvoorstel betreft het afschaffen van de
hoofdstembureaus. Gemeenten brengen de papieren processen-verbaal met de
uitslag dan direct over naar het centraal stembureau, een overdracht die
momenteel in persoon plaatsvindt. De Kiesraad kan daar mee instemmen, mits de
wijze van overdracht van uitslagen naar het centraal stembureau op enkele punten
verbeterd wordt. De Raad bepleit hiervoor tevens digitale telbestanden in te zetten.
Het gebruiken van digitale telbestanden biedt kansen, maar deze kansen worden
naar de opvatting van de Kiesraad nog onvoldoende benut. Met het gebruik van
elektronische telbestanden kan inzichtelijk worden gemaakt hoe uitslagen zijn
opgeteld en kunnen optelfouten worderi voorkomen. Daarnaast maakt het nadere
controles op detailniveau mogelijk, niet alleen door het centraal stembureau, maar
ook door een individuele burger. Een dergelijk gebruik van digitale telbestanden
draagt naar het oordeel van de Kiesraad bij aan de doelstelling van dit
conceptwetsvoorstel: uitslagen op een betrouwbare, transparante en
controleerbare wijze vaststellen.
De Kiesraad kan instemmen met het conceptwetsvoorstel houdende wijziging van
de Kieswet tot aanpassing van de procedure voor vaststelling van de
verkiezingsuitslag mits de inzet van elektronische telbestanden wordt
voorgeschreven. Ook op enkele andere aspecten adviseert de Kiesraad het
conceptwetsvoorstel te verbeteren. Zo zijn in het.advies voorstellen opgenomen
om de werkbaarheid van de uitslagvaststelling door het centraal stembureau te
vergroten.
1. Centrale stemopneming
In het conceptwetsvoorstel wordt geregeld dat stembiljetten na een eerste
voorlopige telling in het stemlokaal op lijstniveau centraal worden geteld. Hiermee
wordt een definitieve grondslag geboden voor een telwijze die tot op heden in
sommige gemeenten op experimenteerbasis wordt toegepast. De Kiesraad vindt
het belangrijk dat er daarmee een eind komt aan een lange tijd dat er met deze

Blad
2 van 15

Datum
13 mei 2019
Kenmerk

2019-0000110765
Onderdeel
Kiesraad

nieuwe telmethode geëxperimenteerd is.^ Sinds 2014 hebben zowel kleine,
middelgrote als grote gemeenten aan het experiment deelgenomen. In totaal
hebben 96 gemeenten ervaring opgedaan met de centrale telopzet.'* Hoewel de
Kiesraad een uitgebreidere evaluatie op prijs had gesteld, deelt hij de conclusie
dat de bevindingen van het experiment over het algemeen positief zijn en dat het
wenselijk is de regeling voor een centrale opzet van de stemopneming in de
Kieswet op te nemen.
In de toelichting op het conceptwetsvoorstel wordt gesteld dat de nieuwe telwijze
de zorgvuldigheid van het proces en de betrouwbaarheid van de vastgestelde
uitslagen vergroot. De telwijze kost overigens wel meer tijd en vraagt een
behoorlijke personele en facilitaire inzet. De Raad ziet dit niet als een
zwaarwegend bezwaar, het experiment centraal tellen is namelijk niet opgezet om
een snellere of minder belastende vorm van telling te introduceren. Het verbeteren
van de betrouwbaarheid van de uitslag heeft voorop gestaan, iets wat goeddeels
wordt bereikt doordat stembureauleden op de dag van stemming niet tot in de
nachtelijke uren stemmen op kandidaten hoeven te tellen en geconstateerde
fouten eerder hersteld kunnen worden. Ook acht de Raad het voorstelbaar dat de
uitslagen, met een hogere mate van betrouwbaarheid, in de praktijk minder snel
aanleiding zullen geven om over te gaan tot een hertelling. Het beschikbaar stellen
van een afdoende vergoeding kan gemeenten tegemoetkomen voor de verhoogde
personele en facilitaire belasting.
In het verleden heeft u de toekomst van het centraal tellen mede in combinatie
gezien met elektronisch tellen van stembiljetten.® Dat elektronisch tellen niet reeds
in het voorliggend conceptwetsvoorstel betrokken is, acht de Raad begrijpelijk. Wel
biedt een centrale telopzet een goed uitgangspunt om op enig moment over te
gaan tot centrale elektronische telling; een dergelijke centrale opzet hiervan is
immers kostenefficiënter dan een geheel decentrale elektronische telling. .
1.1. Transparantie en controleerbaarheid
Een centrale telopzet zou het voor aanwezige kiezers en andere waarnemers
eenvoudiger maken om het telproces te controleren. Uit de evaluatie blijkt dat daar
echter zelden gebruik van wordt gemaakt. Dat is naar de indruk van de Kiesraad
overigens niet anders wanneer de telling volledig in het stemlokaal wordt
uitgevoerd. Toch wordt benadrukt dat het zodanig iririchten van de centrale
tellocatie dat aanwezigen daadwerkelijk het telproces kunnen volgen blijvend
aandacht behoeft. Zo acht de Kiesraad het onvoldoende als men uitsluitend van
grote afstand, bijvoorbeeld vanaf een tribune, het geheel moet overzien.
Aanwezigen moeten voldoende zicht hebben op het telproces en het moet reëel
mogelijk zijn om genomen beslissingen te controleren. Er zijn bijvoorbeeld
gemeenten die wandelpaden tussen de telteams ingesteld hadden waardoor
waarnemers de stemopneming nauwgezetter konden volgen. De Kiesraad raadt u
aan om hier in de nadere instructie aan gemeenten blijvend aandacht aan te
besteden.

’ De Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming trad in 2013 in werking en zou
oorspronkelijk op 1 januari 2018 vervallen. De werkingsduur is daarna nog tweemaal verlengd en loopt
momenteel tot 1 januari 2022.
^ Het merendeel hiervan deed eerstens in 2019 mee aan het experiment. De bevindingen van deze
gemeenten waren bij het uitbrengen van dit advies nog niet allemaal bekend.
5 Kamerstukken II2017/18, 33829, 83.

Blad
3 van 15

Datum

13 mei 2019
Kenmerk

2019-0000110765
Onderdeel
Kiesraad

Het is voor kiezers en andere waarnemers noodzakelijk dat zij weten waar en
wanneer de centrale stemopneming plaatsvindt. Gemeenten maken deze
informatie tot op heden niet op dezelfde wijze bekend. Eerder heeft u daartoe
overwogen dat gemeenten deze plicht reeds op basis van artikel 3:42 van de
Algemene wet bestuursrecht toekomt.® Aangezien de Kieswet op diverse andere
punten dwingend voorschrijft op welke wijze de kiezer geïnformeerd moet worden,
lijkt het wenselijk dat ook ten aanzien van de zitting van het gemeentelijk
stembureau te doen. De Raad adviseert u daarom te bepalen dat de informatie
waar en wanneer de zitting van het gemeentelijk stembureau plaatsvindt, actief
openbaar wordt gemaakt. De Raad acht het voor de hand liggend dat deze
informatie in ieder geval gecombineerd wordt met de verspreiding van de
kandidatenlijsten en adressen en openingstijden van de stemlokalen.^ Daarnaast
zouden gemeenten deze informatie ook op een andere geschikte wijze openbaar
kunnen maken, zoals bijvoorbeeld op de gemeentelijke website.®
2. Instellen van het gemeentelijk stembureau
Het stemtotaal van een gemeente komt tot stand door optelling van de uitkomsten
van de stembureaus tot een gemeentetotaal. Deze taak komt momenteel de
burgemeester toe en resulteert in de ondertekening van de opgave model N 11. Bij
deze optelling kan het de burgemeester al blijken dat de tellingen die in het
stemlokaal zijn gedaan onjuist of onvolledig zijn. De burgemeester heeft echter
geen bevoegdheid om daar onderzoek naar te doen of dit te corrigeren.
Momenteel kan slechts het centraal stembureau of het vertegenwoordigend
orgaan besluiten tot een hertelling.
De Kiesraad is het met u eens dat het wenselijk is als fouten zo spoedig mogelijk
in het verkiezingsproces hersteld kunnen worden. De raad steunt daarom het
voornemen om de vaststelling van het gemeentetotaal op te dragen aan een nieuw
in te stellen orgaan, het gemeentelijk stembureau.® Gecombineerd met een
centrale telopzet kan het gemeentelijk stembureau de uitkomsten van een telling
onderzoeken en waar nodig opnieuw vaststellen.
2.1. Transparantie en controleerbaarheid
Het gemeentelijk stembureau voert zijn taken in het openbaar uit. Hierdoor is voor
iedereen te volgen hoe de stemmen worden geteld en wat als gemeentetotaal
wordt vastgesteld. Er kan echter onduidelijkheid bestaan over de vraag of het
invoeren van uitslagen in een rekenhulpmiddel en het doen van de optellingen
werkzaamheden zijn die in het openbaar uitgevoerd moeten worden.Naar het
oordeel van de Kiesraad is het belangrijk dat deze feitelijke werkzaamheden in alle
rust en zonder inmenging van derden plaatsvinden.
Deze aanwezigheid is overigens ook niet nodig om tot een transparant proces te
komen. De stembureautellingen en het gemeentetotaal worden immers samen met
de elektronische telbestanden op internet gepubliceerd. Om te controleren of de
° Zie de toelichting op het Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming van 23
september 2013, Stb 2013, 368.
^ Artikel J 1, eerste lid, van het Kiesbesluit
® Advies Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming (advies van 17 mei 2013,
te vinden op www.kiesraad.nl), Den Haag: Kiesraad 2013.
® Advies over het conceptwetsvoorstel Aanpassing procedure vaststelling verkiezingsuitslag (advies
van 1 februari 2018, te vinden op www.kiesraad.nl), Den Haag: Kiesraad 2018.
De VNG heeft deze vraag in zijn reactie op de eerste consultatie ook opgeworpen. Zie: Reactie op
Adviesaanvraag over wetsvoorstel aanpassing procedure vaststelling verkiezingsuitslag (brief van 30
januari 2018, te vinden op www.vng.nl), Den Haag: VNG 2018.

Blad
4 van 15

Datum
13 mei 2019
Kenmerk

2019-0000110765
Onderdeel
Kiesraad

invoer en het elektronisch optellen correct heeft plaatsgevonden, kunnen kiezers
deze tellingen vergelijken met het gemeentetotaal. Hiermee is de transparantie
van het proces en de gecontroleerde werking van de programmatuur in voldoende
mate geborgd. Om enige onduidelijkheid over de openbaarheid van deze
werkzaamheden te verhelpen, adviseert de Raad u hier tenminste in de toelichting
op het wetsvoorstel bij stil te staan.
2.2. Betrouwbaarheid van uitslagen
Voorgesteld wordt dat stembureauleden op de avond van de stemming alleen nog
de stemmen op lijstniveau tellen. Tijdens de centrale telling worden de stemmen
vervolgens op lijst- en kandidaatsniveau geteld. De basistelling die de
stembureauleden op de verkiezingsavond uitvoeren dient voor het gemeentelijk
stembureau als controlemiddel om vast te stellen dat er tot aan de centrale telling
niets met de stembescheiden is gebeurd. In hét conceptwetsvoorstel is echter
voorgeschreven dat bij de centrale telling louter gecontroleerd wordt of er een
onverklaard verschil is tussen het aantal toegelaten kiezers en het aantal •
uitgebrachte stemmen (zoals voorgesteld in artikel O 10). Niet voorgeschreven is
dat het gemeentelijk stembureau ook kijkt of er verschillen zijn met de aantallen op
de lijst uitgebrachte stemmen zoals deze door het stembureau waren vastgesteld!
De Raad meent dat dit een omissie is omdat zodoende niet valt uit te sluiten dat bij
manipulatie stembiljetten zijn vervangen. De Raad adviseert u daarom eveneens
in artikel O 10 te regelen dat het gemeentelijk stembureau de eigen telling op
lijstniveau vergelijkt met de basistelling van het stembureau.
Verschillen tussen beide tellingen zijn niet ondenkbaar maar hoeven niet direct op
manipulatie te wijzen. Uit de toelichting.op het conceptwetsvoorstel blijkt dat de
telling op een centrale tellocatie door goed uitgeruste tellers betrouwbaarder is. Als
verschillen zodanig zijn dat manipulatie niet kan worden uitgesloten, ligt nader
onderzoek voor de hand. In de toelichting op het conceptwetsvoorstel wordt dit
onderkend, maar de Raad acht het van belang dat ook in de regelgeving tot
uitdrukking komt hoe het gemeentelijk stembureau moet omgaan met eventuele
verschillen.. Daarbij ligt het voor de hand dat de telling van het gemeentelijk
stembureau als uitgangspunt genomen wordt, indien de verschillen dusdanig klein
zijn dat manipulatie niet aannemelijk lijkt.
Momenteel biedt het conceptwetsvoorstel kiezers en andere waarnemers geen
mogelijkheid om inzicht te krijgen in de verschillen die het gemeentelijk
stembureau constateert tussen de opgekomen kiezers en de uitgebrachte
stemmen in een stembureau enerzijds en de uitkomsten van de centrale telling
anderzijds. De Kiesraad acht het wenselijk dat in voorgesteld artikel O 19 geregeld
wordt dat het gemeentelijk stembureau in zijn proces-verbaal tevens opneemt of er
verschillen zijn vastgesteld en hoe daarmee is omgegaan. Deze verschillen zijn
daarmee beoordeeld en de uitkomsten,in het proces-verbaal van het gemeentelijk
stembureau worden een betrouwbare basis geacht voor de verdere
uitslagvaststelling. Er is vervolgens geen noodzaak meer om de basistellingen van
de stembureaus te publiceren op internet en ter inzage te leggen (zoals
voorgesteld in artikel O 21, eerste en tweede lid).
2.3. Gewaarborgde inzet van elektronische hulpmiddelen
Hoewel het conceptwetsvoorstel hiertoe geen verplichting bevat, gebruikt het
gemeentelijk stembureau vermoedelijk een elektronisch hulpmiddel bij het
totaliseren van de stembureau-uitslagen tot een gemeentetotaal. Om te
controleren of het hulpmiddel deze optellingen correct uitvoert, wordt voorgesteld

Blad
5 van 15

Datum
13 mei 2019
Kenmerk
2019-0000110765
Onderdeel
Kiesraad

dat de Kiesraad voor alle gemeentelijk stembureaus bij alle verkiezingen een
controleprotocol opstelt aan de hand waarvan vastgesteld kan worden dat het
rekenhulpmiddel deze optelling correct heeft uitgevoerd. De Kiesraad is het met u
eens dat een uniforme controle de voorkeur,heeft en dat dit in een controleprotocol
nader uitgewerkt kan worden.” De Kiesraad constateert overigens dat het blijkens
de toelichting en de beperkte scope van het voorgestelde artikel O 20 de
bedoeling is dat alleen de juistheid van de optelling.door het rekenhulpmiddel
gecontroleerd wordt. Het lijkt vooralsnog niet het voornemen om het gemeentelijk
stembureau tevens te belasten met de taak om naast de controle van de juistheid
ook te kijken naar anderszins opvallende uitslagen.
3. Afschaffen van de hoofdstembureaus
In het huidige proces van uitslagvaststelling worden uitslagen van gemeenten
doorgegeven aan de hoofdstembureaus van de kieskringen. Aldaar worden deze
uitslagen geaggregeerd en vervolgens aan het centraal stembureau doorgegeven.
In het conceptwetsvoorstel wordt voorgesteld om dit traject te stroomlijnen door de
hoofdstembureaus af te schaffen. Gezien de werl^aamheden die de Kiesraad
moet verrichten, is het in persoon in laten leveren door circa 355 inleveraars
binnen het beschikbare tijdsbestek onmogelijk tijdig af te ronden, zeker als
verwacht wordt dat gelijktijdig bij inlevering ook enkele basiscontroles worden
uitgevoerd zoals tot op heden bij de inlevering van kieskringtotalen is gedaan.sy
een eerdere poging het proces van uitslagvaststelling te stroomlijnen zijn de
hoofdstembureaus daarom behouden.” Ook nu wordt voorgesteld om een
tussenschakel te behouden, in de vorm van de burgemeesters van de twaalf
provinciehoofdsteden. Zij fungeren als doorgeefluik en geven de afzonderlijke
gemeentetotalen uit de provincie door aan het centraal stembureau.
3.1. Gewaarborgde inzet van elektronische hulpmiddeien
Voor de uitslagvaststelling vormen de papieren processen-verbaal het
bronbestand. Het aanmaken en vervolgens uitwisselen van elektronische
telbestanden door het gemeentelijk stembureau is facultatief. Hierdoor worden de
mogelijkheden om fouten op te sporen en derden in staat te stellen om optellingen
te controleren, danig beperkt. De Kiesraad wijst erop dat een voorgeschreven
gebruik van elektronische telbestanden daarvoor een oplossing kan bieden.
Het voorschrijven van de inzet van digitale telbestanden heeft allereerst vanuit
beveiligingsperspectief de voorkeur van de Kiesraad. Zodoende ontstaat naast het
gebruik van papieren uitslagen of afschriften daarvan een parallelle
gegevensstroom die over en weer controlemogelijkheden biedt. Een exclusieve
aggregatie van stemtotalen vanaf papier is foutgevoelig gebleken.Deze

" Dit geldt ook voor het nationaal briefstembureau (voorgesteld artikel O 33).
Weliswaar mathematisch juist opgetelde uitslagen die toch opvailend zijn betreffen bijvoorbeeld
opvallend veel stemmen op één kandidaat of één lijst. Dergelijke opvallende uitslagen kunnen op .
manipulatie wijzen, maar worden bij een controle op de juistheid van de optelling door het
rekenhulpmiddel niet opgemerkt.
” Te denken valt aan de controle of alle benodigde gegevens zijn ingevuld, of de lijstotalen correct zijn
opgeteld en of de getallen ondubbelzinnig zijn te interpreteren.
Advies over initiatiefwetsvoorstel tot wijziging van de Kieswet en de Wet raadgevend referendum
houdende afschaffing van de kieskringen (advies van 16 november 2015, te vinden op
www.kiesraad.nl), Den Haag: Kiesraad 2015.
Eerder heeft ook de VNG aangedrongen op de inzet van gewaarborgde elektronische overdracht van
telbestanden. Zie: Reactie op Adviesaanvraag over wetsvoorstel aanpassing procedure vaststelling
verkiezingsuitslag (brief van 30 januari 2018, te vinden op www.vng.nl), Den Haag: VNG 2018.
Zo zijn er bij de Tweede Kamerverkiezing van 2017 overnamefouten gemaakt waardoor er 9064
telverschillen zijn ontstaan. Zie Kamerstukken II2016/17, 31142, 62.

Blad
6 van 15

Datum

13 mei 2019
Kenmerk

2019-0000110765
Onderdeel
Kiesraad

foutgevoeligheid kan worden ondervangen door het proces zo in te richten dat ook
digitale telbestanden worden uitgewisseld en de beide stromen met elkaar te
vergelijken. Dat werkt ook de andere kant op aangezien de digitale telbestanden
op hun beurt weer kwetsbaar kunnen zijn voor doelbewuste manipulatie. Door
beide stromen parallel in te zetten wordt de betrouwbaarheid van de uitslag
vergroot.
De digitale telbestanden kunnen daarnaast ook gebruikt worden bij de controle van
de juistheid van een uitslag. Het gaat dan om uitslagen die weliswaar
mathematisch juist zijn maar om andere redenen opvallen en aanleiding zijn om
manipulatie of onbewuste missers in de verwerking van de uitslag te vermoeden.
Om snel inzichtelijk te maken of een bepaalde uitslag van een stembureau opvalt
en nader onderzocht moet worden, is de inzet van digitale telbestanden essentieel.
Hiermee is het namelijk mogelijk om een data-analyse uit te voeren op een niveau
dat niet binnen het voorgeschreven tijdsbestek kan worden afgerond met alleen de
papieren processen-verbaal als basis. Ook derden kunnen dergelijke analyses met
behulp van de toegankelijke telbestanden uitvoeren.
De Kiesraad adviseert daarom om de afschaffing van de hoofdstembureaus
gepaard te doen gaan met het bepalen dat uitslagen tevens in de vorm van een
gewaarborgd elektronisch bestand met het centraal stembureau moeten worden
uitgewisseld.
In lagere regelgeving kan vervolgens worden vastgelegd dat deze
gegevensuitwisseling overeenkomstig de EML_NL-standaard dient te verlopen om
de interoperabiliteit te waarborgen. De maatregelen om de integriteit van deze
telbestanden voor verzending te waarborgen, moeten naar het oordeel van de
Kiesraad eveneens in lagere regelgeving worden opgenomen. Dit maakt het
mogelijk om de wijze van de vaststelling van de integriteit en authenticiteit op
flexibele wijze aan de actuele technische mogelijkheden aan te passen.
3.2. Efficiëntie
De processen-verbaal van de gemeentelijk stembureaus worden in fysieke,
papieren vorm naar het centraal stembureau overgebracht. Bij Tweede Kamer- en
Europees Parlementsverkiezingen verzamelen de twaalf provinciehoofdsteden de
processen-verbaal van de onder hen ressorterende gemeentelijk stembureaus en
brengen deze gebundeld over naar het centraal stembureau. De Kiesraad heeft
zich afgevraagd wat de meerwaarde is van de overdracht van de processenverbaal in fysieke vorm en of niet volstaan kan worden met de verzending van een
digitaal gewaarmerkt afschrift.
Om na te gaan welke vorm van uitwisseling van de bronbestanden het meest
geschikt is, dient eerst te worden vastgesteld wat de functieJs van de
gegevensoverdracht. Zoals hiervoor aangegeven kunnen de papieren processenverbaal niet exclusief de basis vormen voor een uitslagvaststelling. Het centraal
stembureau kan namelijk niet louter op basis van fysieke processen-verbaal
controleren of uitslagen juist zijn en of deze geen opvallende uitslagen bevatten.
De fysieke processen-verbaal kunnen wel gebruikt worden om te controleren of
het rekenhulpmiddel van het centraal stembureau de gemeentetotalen correct
” Ter illustratie kan worden gedacht aan een stembureau waarbij alle stemmen op één en dezelfde
partij zijn uitgebracht. Deze opvallende uitslag kan getalsmatig wel juist zijn opgeteld maar lijkt niet
aannemelijk. Het centraal stembureau zal een dergelijk opvallende uitslag enkel door data-analyse van
alle digitale telbestanden opmerken.

Blad
7 van 15

Datum
13 mei 2019
Kenmerk

2019-0000110765
Onderdeel
Kiesraad

heeft opgeteld en kunnen dienen als bronmateriaal indièn uit de nadere controle
van digitale telbestanden een opvallende uitslag blijkt. Bezien vanuit deze functie
kan de fysieke overbrenging van de processen-verbaal vervangen worden door de
verzending van een digitaal gewaarmerkte scan van het gemeentelijk proces­
verbaal.^® Dit vermindert de administratieve last voor gemeenten,
provinciehoofdsteden en het centraal stembureau zonder op de functie van de
processen-verbaal af te dingen. Voordeel van overdracht in de vorm van een
digitaal gewaarmerkte scan van het proces-verbaal is bovendien dat zo nog beter
dan bij overbrenging in persoon kan worden vastgesteld dat de inhoud sinds
ondertekening door het gemeentelijk stembureau niet meer is veranderd.
De Kiesraad adviseert daarom voor te schrijven dat de overdracht van de
processen-verbaal van het gemeentelijk stembureau in de vorm van een digitaal
gewaarmerkt afschrift gebeurt. Net als voor de digitale telbestanden moet in lagere
regelgeving gespecificeerd worden aan welke eisen de overdracht en de
waarmerking dient te voldoen. Persoonlijke inlevering van fysieke processenverbaal door de burgemeesters kan dan komen te vervallen.
4. Versterken van het centraal stembureau
Het centraal stembureau heeft tot taak uitslagen op te tellen en op basis daarvan
een zetelverdeling te berekenen. Het conceptwetsvoorstel beoogt daarnaast het
centraal stembureau een prominentere rol te geven in het opsporen en herstellen
van fouten in de verkiezingsuitslag. Het centraal stembureau wordt zodoende
beter in staat gesteld om een uitslag vast te stellen waarin mogelijke fouten al zijn
hersteld.
Na afloop van een stemming kunnen er signalen van onregelmatigheden of
vermoedens van fouten zijn. De huidige wet staat het centraal stembureau echter
alleen toe om tot een hertelling over te gaan als er tijdens de openbare zitting ter
vaststelling van de uitslag blijkt dat er sprake is van een ernstig vermoeden dat
door een of meer stembureaus bij de stemopneming zodanige fouten zijn gemaakt
dat zij van invloed op de zetelverdeling kunnen zijn.^® De ruimte om tot een
hertelling over te gaan is dus beperkt, hetgeen overigens een bewuste keuze van
de wetgever is geweest.De wetgever heeft met artikel P 21 van de Kieswet van
1989 beoogd het aantal hertellingen terug te dringen. Sindsdien is het enkele feit
dat sprake is van een klein verschil formeel geen aanleiding om tot een hertelling
over te gaan. Overigens wordt de wet op dit punt in de praktijk soms als te
stringent ervaren en zijn er centraal stembureaus die ondanks de gestelde eisen
toch tot een hertelling overgaan. De Kiesraad heeft in het verleden aangedrongen
op aanscherping van de wet op dat punt,^i maar verwacht dat de thans
geïntroduceerde mogelijkheden om fouten al eerder te herstellen, minder
aanleiding geeft tot hertellingen.
In het conceptwetsvoorstel is de hertellingsregeling aangepast zodat deze aansluit
bij de praktijk dat een hertelling decentraal (op het niveau van een gemeente)

Voor de uitwisseling van uitslagen met Caribisch Nederland heeft de Kiesraad eerder gepleit voor
verzending via de elektronische weg. Zie Advies over het conceptwetsvoorstel Aanpassing procedure
vaststelling verkiezingsuitslag (advies van 1 februari 2018, te vinden op www.kiesraad.nl), Den Haag:
Kiesraad 2018.
Artikel P 21 van de.Kieswet
“ Kamerstukken //1987/88, 20264, 3, par. 9.6.
Advies n.a.v. gemeenteraadsverkiezingen en Tweede Kamen/erkiezing 2010 (advies van 22
september 2010, te vinden op www.kiesraad.nl), Den Haag: Kiesraad 2010.

Blad
8 van 15

Datum
13 mei 2019
Kenmerk

2019-0000110765
Onderdeel
Kiesraad

plaatsvindt. De Raad constateert voorts dat enkele gebreken in de huidige
hertellingsregeling worden opgelost.
4.1. Betrouwbaarheid van uitslagen
Aan de hertellingsregeling kleefden enkele nadelen. Fouten die mogelijk al wel
eerder blijken, maar niet van invloed zijn op de zetelverdeling kunnen momenteel
niet door het centraal stembureau hersteld worden. Dat wordt om verschillende
redenen onwenselijk geacht. Allereerst wordt zo een uitslag vastgesteld die feitelijk
afwijkt van het daadwerkelijke stemgedrag. Dat de zetelverdeling niet anders zou
zijn, maakt dit voor kiezers niet minder urgent. Daarnaast kan het de indruk
wekken dat er mogelijk breder sprake is geweest van fraude of andersoortige
beïnvloeding. Om te komen tot een betrouwbaar verkiezingsproces is het daarom
belangrijk dat vermoedens van fouten zo vroeg mogelijk in het proces kunnen
worden onderzocht eri dat eventuele fouten direct kunnen worden hersteld. In het
conceptwetsvoorstel is geregeld dat het centraal stembureau in de dagen
voorafgaand aan de openbare zitting reeds fouten kan laten herstellen. Het
centraal stembureau komt eventuele fouten op het spoor door zelf ambtshalve
controles uit te voeren of door meldingen die tot vierentwintig uur voorafgaand aan
de openbare zitting van het centraal stembureau gedaan kunnen worden.
De ambtshalve controle door het centraal stembureau vindt plaats op basis van de
ontvangen processen-verbaal. Zoals eerder aangegeven zullen de ambtshalve
controlemogelijkheden beperkt zijn als het centraal stembureau niet gegarandeerd
de beschikking krijgt over de elektronische telbestanden op stembureauniveau. De
Kiesraad heeft daarom bepleit om de inzet van digitale bestanden voor te
schrijven, zodat het centraal stembureau daadwerkelijk in staat is de uitslagen
ambtshalve te controleren op juistheid en andere opvallende uitkomsten. De
Kiesraad heeft eerder geadviseerd om aanknopingspunten voor deze controle
door centrale stembureaus in de wet vast te leggen,maar heeft er ook begrip
voor als aan de Kiesraad wordt opgedragen hiervoor een controleprotocol op te
stellen.
Indien de tellingen naar de mening van het centraal stembureau fouten bevatten,
of er om een andere reden aan getwijfeld wordt, wordt het gemeentelijk
stembureau verzocht dat te onderzoeken en de telling waar nodig te corrigeren
door de uitkomst van een telling opnieuw vast te stellen. Het conceptwetsvoorstel
bepaalt dienaangaande dat het betreffende proces-verbaal wordt overgebracht
naar de locatie waar het gemeentelijk stembureau zitting houdt. De Kiesraad vindt
dit onnodig, omdat een afschrift van het proces-verbaal van het gemeentelijk
stembureau reeds op grond van voorgesteld artikel O 21 bij de gemeente berust.
Wel zal het centraal stembureau zijn opdracht aan het gemeentelijk stembureau
zodanig moeten beschrijven dat dit laatste weet hoe de vermoedelijke fout kan
worden onderzocht. Een nieuwe stemopneming is namelijk niet in alle gevallen de
enige wijze om tot een oplossing van het vermoeden te komen. Mogelijk is
bijvoorbeeld gebleken dat enkele stembureaus ten onrechte niet zijn meegetéld.^^
Ook kan een vermoeden weerlegd worden door aan te tonen dat er sprake is van
^ Advies over het cx>nceptwetsvoorstel Aanpassing procedure vaststelling verkiezingsuitslag (advies
van 1 februari 2018, te vinden op www.kiesraad.nl), Den Haag: Kiesraad 2018.
^’.Zoals het geval was bij de Tweede Kamerverkiezing van 1998 toen enkele stembureaus uit de
gemeente Gramsbergen niet bij de oorspronkelijke telling waren betrokken. Deze uitslagen zijn ter
kennis gebracht aan de Tweede Kamer die vervolgens het centraal stembureau heeft gevraagd om de
uitslag opnieuw vast te stellen, zonder tot een hertelling van de stembiljetten over te gaan.

Blad
9 van 15

Datum
13 mei 2019
Kenmerk

2019-0000110765
Onderdeel
Kiesraad

‘fake news’.24 Om tot een bevredigende verklaring te komen is het daarom
belangrijk dat het concrete vermoeden met het gemeentelijk stembureau gedeeld
wordt. De Kiesraad adviseert hier in de toelichting nader bij stil te staan.
4.2. Efficiëntie
Uitslagen moeten zowel juist als tijdig zijn vastgesteld. Het conceptwetsvoorstel
geeft het centraal stembureau meer tijd voor een zorgvuldige vaststelling van de
uitslag. De termijn waarbinnen de uitslag moet worden vastgesteld wordt daarvoor
van acht tot dertien dagen verlengd. Daartegenover staat dat het centraal
stembureau binnen dit tijdsbestek meer taken moet uitvoeren dan voorheen.
Het voor het centraal stembureau beschikbare tijdsbestek wordt allereerst bepaald
door het moment waarop uitslagen worden overgebracht. Dit is naar verwachting
niet eerder dan de tweede dag na stemming, als de centrale stemopnemingen zijn
afgerond en de uitslagen door de burgemeesters van de provinciehoofdsteden
verzameld zijn. Vanaf de zesde dag na stemming worden daar de uitslagen van de
briefstembureaus aan toegevoégd. Het einde van het beschikbare tijdsbestek
wordt bepaald door de dag waarop het centraal stembureau de uitslag moet
vaststellen. Hoewel hier geen wettelijke termijn voor is, zal dit vermoedelijk de
negende dag na stemming zijn. In de paar dagen daarna dient het
vertegenwoordigend orgaan nog de geloofsbrieven te controleren.
De Kiesraad stelt vast dat de overdracht van fysieke processen-verbaal en de
facultatieve overdracht van digitale telbestanden de werkzaamheden binnen het
korte tijdsbestek onder druk zet. Hiervoor zijn in dit advies enkele oplossingen
aangedragen. De Raad ziet daarnaast weinig mogelijkheden om de beschikbare
tijd voor het centraal stembureau te verlengen. Wel ziet de Raad enkele
mogelijkheden om het proces van uitslagvaststelling werkbaarder te maken:
De zittingsdag voor het nationaal briefstembureau vastleggen
Het nationaal briefstembureau verzamelt de uitslagen van alle
briefstembureaus en telt deze in een openbare zitting op. In het
conceptwetsvoorstel is hiervoor geen zittingsdag bepaald. Uit de
toelichting blijkt dat verwacht wordt dat dit niet eerder is dan de zesde dag
na stemming. Om het centraal stembureau voldoende tijd te geven om ook
deze uitslagen goed te onderzoeken, voorafgaand aan de openbare
zitting, adviseert de Kiesraad om in de wet te bepalen dat het nationaal
briefstembureau uiterlijk op de zesde dag na stemming zitting houdt.
De wijze waarop meldingen gedaan kunnen worden
Meldingen over vermeende fouten kunnen bij het centraal stembureau
worden ingebracht. Uit de toelichting blijkt dat dit vormvrij en dus
schriftelijk of mondeling gedaan kan worden. De Kiesraad is van oordeel
dat de eis dat een melding enigszins onderbouwd moet worden, met zich
meebrengt dat het mondeling doen van de melding minder voor de hand
ligt. De Raad adviseert daarom te bepalen dat meldingen schriftelijk
worden ingebracht. Het ligt daarbij voor de hand dat centrale stembureaus
gezien de korte termijn hiervoor ook de digitale weg openstellen zodat het
mogelijk is om meldingen per mail te doen.
Hierbij valt te denken aan de meldingen dat in 2017 stapels ingevulde stembiljetten in een container
in Den Haag zouden zijn aangetroffen. De meldingen zijn onderzocht maar konden als ‘fake news’
gekwalificeerd worden. Zie hierover meer uitgebreid het proces-verbaal van de verkiezingsuitslag van
de Tweede Kamer van 2017 (te vinden op www.kiesraad.nl), Den Haag: Kiesraad 2017.

Blad
10 van 15

Datum
13 mei 2019
Kenmerk
2019-0000110765
Onderdeel
Kiesraad

De termijn voor het behandelen van meldingen beperken
In het conceptwetsvoorstel is opgenomen dat personen tot vierentwintig
uur voor vaststelling van de uitslag bij het centraal stembureau meldingen
kunnen doen over vermeende fouten. De Raad is van oordeel dat deze
termijn voor het centraal stembureau te kort is. Een melding die
vierentwintig uur voor vaststelling van de uitslag ontvangen wordt, moet
allereerst behandeld worden. Vervolgens bestaat de mogelijkheid dat het
gemeentelijk stembureau opdracht krijgt om de fout te onderzoeken en tot
een nieuwe stemopneming over te gaan. Deze resultaten moeten tot slot
betrokken worden in de vaststelling van de uitslag. De Raad acht het
voorstelbaar dat deze werkzaamheden mogelijkerwijs niet binnen
vierentwintig uur zijn af te ronden, in welk geval het centraal stembureau
geen andere mogelijkheid heeft dan de zitting ter vaststelling van de
uitslag te schorsen en later te hervatten. Dat is onwenselijk met het oog op
het onderzoek van de geloofsbrieven waarvoor, ingeval van een Tweede
Kamerverkiezing, maar één werkdag beschikbaar is. De Raad adviseert u
daarom deze termijn te wijzigen in achtenveertig uur. Personen hebben
dan doorgaans een week de tijd om de processen-verbaal te onderzoeken
en mogelijke fouten te melden. Personen die na deze termijn alsnog een
fout willen melden kunnen overigens in de openbare zitting nog bezwaren
onder de aandacht brengen.
Een alternatief voor het overhandigen van een BRP-uittreksel
onderzoeken
Personen die door het centraal stembureau benoemd zijn, moeten in het
kader van het geloofsbrievenonderzoek een gewaarmerkt afschrift van
gegevens uit de basisregistratie personen aan het vertegenwoordigend
orgaan overleggen. Dat zou binnen het voorgestelde tijdsbestek, waarbij
de uitslag vlak voor het weekend wordt vastgesteld en de toelating al
daags daarna is, betekenen dat kandidaten dit afschrift feitelijk nog
moeten aanvragen vóór zij daadwerkelijk bènoemd zijn. De Kiesraad
adviseert daarom te overwegen het vertegenwoordigend orgaan te
autoriseren dit zelf in de basisregistratie te toetsen.|n dat verband komt
het de Kiesraad wenselijk voor dat het vertegenwoordigend orgaan
daarnaast geautoriseerd wordt om te toetsen of een benoemde niet van
het kiesrecht is uitgesloten.
5. Artikelsgewijze opmerkingen
De Raad constateert dat met dit conceptwetsvoorstel veel verbeteringen worden
doorgevoerd, ook op andere aspecten dan de procedure voor uitslagvaststelling.
Op enkele daarvan wil de Raad graag nog de aandacht vestigen:
Onverenigbaarheden lidmaatschap centraal stembureau
In het nieuwe artikel E 15, eerste lid (onderdeel I van het
conceptwetsvoorstel) wordt voorgesteld dat niet als lid van het centraal
stembureau kan worden benoemd diegene die lid is van een stembureau,
briefstembureau, gemeentelijk stembureau of het nationaal
briefstembureau voor de desbetreffende verkiezing. Ten tijde van de
benoeming tot lid van het centraal stembureau zijn doorgaans de leden
Kandidaten die niet in de basisregistratie zijn opgenomen kunnen door het vertegenwoordigend
orgaan gevraagd worden alsnog de benodigde gegevens aan te leveren op grond waarvan op hun
toelating besloten moet worden.

Blad
11 van 15

Datum
13 mei 2019
Kenmerk

2019-0000110765
Onderdeel
Kiesraad

van het stembureau, briefstembureau, gemeentelijk stembureau of het
nationaal briefstembureau nog niet benoemd. Met deze omstandigheid
kan bij de benoeming dus nog geen rekening worden gehouden. De Raad
adviseert daarom om deze omstandigheid uit dit artikel te schrappen.
Overigens is in afzonderlijke bepalingen afdoende geregeld dat deze
functies onverenigbaar zijn.^e
Periode voor herstel verzuimen verkorten
In de nieuwe artikelen I 2, tweede lid en I 4 (onderdelen R en T van het
conceptwetsvoorstel) wordt in totaal drie uur meer tijd geboden aan het
centraal stembureau om het herstel van verzuimen bij de kandidaatstelling
te beoordelen. Momenteel biedt de wet hier slechts één uur voor. Eerder
heeft de Raad voorgesteld het centraal stembureau een dag langer de tijd
te geven. Mocht zulks niet mogelijk zijn, geeft de Kiesraad in overweging
tenminste te bepalen dat verzuimen tot twaalf uur hersteld kunnen worden.
Zodoende is er voor een centraal stembureau, in plaats van de totaal vier
uur die het conceptwetsvoorstel nu biedt, vijf uur de tijd om te beoordelen
of alle verzuimen zijn hersteld en om de openbare zitting voor te bereiden.
Legitimatieplicht bij aanvraag kiezerspas
Voorgesteld wordt om artikel K 6, derde lid te laten vervallen (onderdeel
DD van het conceptwetsvoorstel). In deze bepaling wordt geregeld dat bij
een aanvraag voor een kiezerspas een reeds ontvangen stempas
overlegd moet worden. De Kiesraad begrijpt uw overwegingen, maar wijst
er wel op dat het innemen van een stempas ook enige waarborg vormt om
te voorkomen dat een persoon zich voor iemand anders voordoet bij de
aanvraag van een kiezerspas. De Raad adviseert daarom te bepalen dat,
net als bij de aanvraag voor een vervangende stempas, de kiezer zich bij
zijn verzoek moet legitimeren.
Handhaven nummering stembureaus
In de gewijzigde artikelen N 2, tweede lid, N 9, tweede lid en N 11, eerste
lid (onderdelen MM, PP en RR van het conceptwetsvoorstel) wordt
bepaald dat een stembureau niet meer altijd een nummer hoeft te worden
gegeven, een beschrijving van de locatie zou ook voldoende moeten zijn.
Blijkens de toelichting is dit omdat kleine gemeenten hun stembureaus niet
altijd nummeren. De Raad hecht er aan dat de plicht om een stembureau
te nummeren blijft bestaan; dit vergemakkelijkt de inzichtelijkheid van
uitslagen en biedt een goed uitgangspunt voor de procesinrichting bij de
centrale telling. De Raad dringt er daaróm op aan om deze voorgestelde
wijziging te heroverwegen. Tevens verdient het aanbeveling om hier ook
een uniforme plaatsaanduiding aan toe te voegen, zoals bijvoorbeeld een
postcodeaanduiding, zodat dit gegeven bij een vergelijking van historische
uitslagen betrokken kan worden.
Zorg voor betrouwbare overdracht stembescheiden
In het nieuwe artikel N 11 (onderdeel RR van het conceptwetsvoorstel)
worden verder enkele taken aan het stembureau opgedragen met
betrekking tot de inhoud en overdracht van de transportbox en de envelop.
De Raad vraagt zich af of het niet eenduidiger zou zijn als deze zorg aan
de voorzitter van het stembureau wordt toevertrouwd.
“ Zie artikelen E 4, tweede lid, onder b waarnaar in de artikelen E 5, E 6 en E 8 wordt verwezen.

Blad
12 van 15

Datum
13 mei 2019
Kenmerk

2019-0000110765
Onderdeel
Kiesraad

Databank Verkiezingsuitslagen
In het nieuwe artikel O 21, zesde lid (onderdeel UU van het
conceptwetsvoorstel), is opgenomen dat de uitslag ten behoeve van de
opneming in de Databank Verkiezingsuitslagen naar de Kiesraad gestuurd
moet worden, nadat over toelating van gekozenen is beslist. De Kiesraad
zou graag zien dat dit al eerder mogelijk is, namelijk zo spoedig mogelijk
na afloop van de zitting van het gemeentelijk stembureau. Dit draagt bij
aan een spoedige publicatie en de Raad denkt dat dit voor de verzender
tevens een logischer moment is om deze bestanden te verzamelen en op
te sturen. Overigens past daarbij de opmerking dat de Kiesraad het
onmogelijk acht dat, waar in de toelichting wel van uit wordt gegaan, van
veel historische stemmingen ontbrekende uitslagen tot op
stembureauniveau nog te achterhalen zijn.
Grondslag voor nadere regelgeving
In het nieuwe artikel O 21, zevende lid (onderdeel UU van het
conceptwetsvoorstel) is opgenomen dat bij algemene maatregel van
bestuur onder meer nadere regels kunnen worden gesteld over de
openbaarmaking, de elektronische handtekening en de overdracht van
digitale bestanden. Het stellen van nadere regels bij algemene maatregel
van bestuur zou slechts mogelijk moeten zijn wanneer in de wet duidelijk is
omschreven waar deze regels op zien. Het gebruik van de formulering
'onder meer’ maakt dat niet inzichtelijk. De Raad adviseert u dit aan fe
passen.
Opkomstvaststelling door centraal stembureau
In het nieuwe artikel P 20, eerste lid, onder h (onderdeel XX van het
conceptwetsvoorstel) is opgenomen dat het centraal stembureau in zijn
proces-verbaal voor de vaststelling van de uitslag ook het totaal aantal
kiesgerechtigden vaststelt. Bedoeld is echter dat het centraal stembureau
de aantallen kiesgerechtigden optelt die op de processen-verbaal van de
onderscheidenlijke gemeentelijk stembureaus staan. Immers, het centraal
stembureau heeft niet de mogelijkheid om de kiesgerechtigdheid aan de
hand van de artikelen D 1 en D 2 van de Kieswet zelf vast te stellen, terwijl
de huidige lezing dat wel suggereert. De Raad stelt daarom voor om in het
ontwerp de passage 'op basis van [...] artikel D 2’ te doen vervallen.
Daarnaast ligt het voor de hand dat zowel het gemeentelijk stembureau als
het centraal stembureau de opkomst ook in een percentage uitdrukken.
Vernietiging processen-verbaal
Het nieuwe artikel P 25 (onderdeel CCC van het conceptwetsvoorstel)
bepaalt dat het centraal stembureau onder meer de ontvangen processenverbaal van de gemeentelijk stembureaus, het nationaal briefstembureau
en de briefstembureaus vernietigt. Deze stukken zijn echter op grond van
het nieuwe artikel P 24 naar het vertegenwoordigend orgaan
overgebracht. Slechts een afschrift van het proces-verbaal van het
centraal stembureau (welke ter inzage heeft gelegen) en eventuele
ontvangen processen-verbaal van stembureaus zijn nog bij het centraal
stembureau en kunnen vernietigd worden. In vernietiging van stukken die
het vertegenwoordigend orgaan ontvangt, lijkt niet te zijn voorzien. De
Raad adviseert dat alsnog te doen.

Blad
13 van 15

Datum
13 mei 2019
Kenmerk
2019-0000110765
Onderdeel
Kiesraad

Hertelling door het vertegenwoordigend orgaan
In het nieuwe artikel V 4a (onderdeel III van het conceptwetsvoorstel) is
niet geregeld welke artikelen bij een hertelling van overeenkomstige
toepassing zijn. Voor de hertelling op initiatief van het centraal stembureau
is wel bepaald dat hierbij de bepalingen in de hoofdstukken N en O van
overeenkomstige toepassing zijn. Een reden voor dit verschil valt niet uit
de toelichting af te leiden. De Kiesraad vraagt er daarom aandacht voor
dat ook ten aanzien van een hertelling op initiatief van het
vertegenwoordigend orgaan, wordt vastgelegd welke bepalingen daarbij
van overeenkohristige toepassing zijn. Zo is bij een hertelling door het
centraal stembureau de verplichting om de uitkomsten per stembureau
inzichtelijk te maken hersteld.Een vergelijkbare bepaling ontbreekt
echter bij de hertelling op last van het vertegenwoordigend orgaan.
6.

Overige opmerkingen
Administratieve lasten
Uit de toelichting blijkt dat uitvoering van het wetsvoorstel extra financiële
gevolgen kan hebben voor gemeenten en openbare lichamen. De
Kiesraad merkt op dat ook ten aanzien van hemzelf financiële gevolgen
verbonden zijn aan de toegenomen werkzaamheden. De Raad adviseert
daar in de toelichting aandacht aan te besteden.
Evaluatie
Het aanpassen van één van de meest fundamentele onderdelen van het
verkiezingsproces dient met de grootst mogelijke zorgvuldigheid te
gebeuren. In het verleden is ervoor gekozen om aanpassingen eerst op
experimenteerbasis door te voeren, zo ook bij de centrale stemopneming.
Voor zover de aanpassingen zien op hoofdstembureaus en centraal
stembureaus acht de Raad deze weliswaar ingrijpend, maar lenen deze
zich er minder voor om hiermee te experimenteren. Volgens de Kiesraad
past in het verkiezingsproces immers de nodige terughoudendheid met
betrekking tot experimenten.Voor alle kiezers in het land moet het
verkiezingsproces zoveel mogelijk op overeenkomstige wijze ingericht zijn.
Wel acht de Raad het verstandig dat de doeltreffendheid en de effecten
van de nieuwe procedure voor vaststelling voor de verkiezingsuitslag
grondig geëvalueerd wordt. Deze evaluatie moet per verkiezingsjaar
plaatsvinden, minimaal net zo lang tot deze voor iedere verkiezingssoort is
toegepast.

Slot
De Kiesraad stemt in met het conceptwetsvoorstel houdende wijziging van de
Kieswet tot aanpassing van de procedure voor vaststelling van de
verkiezingsuitslag, mits met de in dit advies genoemde opmerkingen en
voorstellen rekening wordt gehouden. Tot het afschaffen van de
hoofdstembureaus kan naar zijn mening bijvoorbeeld pas worden overgegaan als
geregeld wordt dat gemeentelijk stembureaus door middel van een gewaarborgde
Een dergelijke bepaling was eerder in de wet opgenomen. Op grond van artikel 93 van de Kieswet
van 1918 werden bij een hertelling de voorschriften gevolgd van o.a. artikel 88: 'Vervolgens wordt
aanstonds proces-verbaal opgemaakt van de gehouden stemming’. Ook de Kieswet van 1898 kende
een dergelijke koppeling. Deze bepaling lijkt onbewust uit de wet te zijn verdwenen bij de herziening
van 1950.
“ Advies Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centraal tellen (advies van 5 november 2012, te
vinden op www.kiesraad.nl), Den Haag: Kiesraad 2012.

Blad
14 van 15