OPDRACHTGEVER
AUTEUR

Ministerie van Economische Zaken
Peter Nieuwenhuijse (TenneT) en
Jan Buesink (Liander)

DATUM
VERSIE
VERSIEDATUM
STATUS
REFERENTIE
PAGINA

21 april 2017
v1.0
21 april 2017
Definitief
PU AM 17-174
1 van 10

Alternatievenonderzoek uitkoopregeling
Onderzoek naar kostenefficiënte alternatieven voor uitkoop van woningen onder
hoogspanningslijnen

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
21 april 2017
PU AM 17-174
2 van 10

Inhoudsopgave
1. Inleiding

3

2. Opzet en werkverdeling

3

2.1 Verschillen tussen spanningsniveaus

3

2.2 Onderzoeksaanpak TenneT

4

2.3 Onderzoeksaanpak Liander

6

3. De resultaten

7

3.1 Resultaten alternatievenonderzoek TenneT

7

3.2 Resultaten alternatievenonderzoek Liander

9

4. Conclusies

10

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
21 april 2017
PU AM 17-174
3 van 10

1. Inleiding
Naar aanleiding van de motie Dik Faber (Kamerstukken II 2015/16, 34199, nr. 44) heeft het ministerie van
Economische Zaken TenneT TSO B.V. en Liander N.V. verzocht om verkennend onderzoek te doen naar
mogelijkheden voor kostenefficiënte en ruimtelijk inpasbare alternatieven voor de uitkoop van woningen
onder hoogspanningslijnen. In de motie wordt de regering namelijk gevraagd om bij het uitwerken van de
uitkoopregeling ook alternatieven voor uitkoop van bewoners bij hoogspanningslijnen serieus mee te wegen,
waaronder ondergrondse aanleg, het verplaatsen van het tracé of het gebruik van innovatieve typen masten.
De Minister van Economische Zaken heeft de Tweede Kamer toegezegd, dat een totaalscan zal worden
uitgevoerd naar deze alternatieve opties (Kamerstukken 2015/16, 29023, nr. 201). In dit rapport wordt
verslag gedaan van deze totaalscan en van de quick scans die naar aanleiding daarvan zijn uitgevoerd.

2. Opzet en werkverdeling

2.1 Verschillen tussen spanningsniveaus
Voor de onderzoeksopzet en de onderlinge werkverdeling tussen de betrokken netbeheerders is van belang
op welk spanningsniveau de verbindingen worden bedreven, waaronder de uitkoopwoningen zijn gelegen.


Vrijwel alle bovengrondse hoogspanningsverbindingen in Nederland zijn verbindingen die een
spanningsniveau kennen van 110kV of hoger. Deze verbindingen zijn in beheer van TenneT.
Er zijn nog slechts enkele bovengrondse 50kV-verbindingen in bedrijf en die worden beheerd door
Liander en Stedin. De verdeling van het aantal uitkoopwoningen onder verbindingen van 110kV en
hoger, resp. van 50kV is vergelijkbaar met het verschil in aantal kilometers tracélengte van deze beide
categorieën: van de ruim 380 woningen, die in aanmerking komen voor de uitkoopregeling, zijn er
slechts 6, die onder een 50kV-verbinding staan.



Het ondergronds brengen (verkabelen) of verplaatsen van een hoogspanningslijn op een
spanningsniveau van 110kV en hoger vraagt op het gebied van techniek, ruimtelijke inpassing,
omgevingsimpact en kosten aanzienlijk grotere inspanningen dan een vergelijkbare aanpassing aan een
50kV-verbinding.

Vanwege deze verschillen heeft TenneT verreweg het grootste deel van het alternatievenonderzoek
uitgevoerd (m.b.t. circa 375 uitkoopwoningen). Liander heeft onderzoek gedaan naar alternatieven voor 5
uitkoopwoningen. Een onderzoekbijdrage van Stedin was niet opportuun (er staat slechts één, individuele
woning onder een bovengrondse lijn van Stedin).
TenneT heeft een onderzoeksaanpak gevolgd, waarbij in verschillende stappen locaties zijn geselecteerd en
onderzocht op hun kansen op kostenefficiënte en ruimtelijk inpasbare alternatieven (zie paragraaf 2.2). Bij
‘kostenefficiënt’ gaat het in de alternatievenstudie om de vraag in hoeverre de door het ministerie van EZ
ingeschatte totale kosten de uitkoop opwegen tegen de geraamde kosten voor het alternatief van een

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
21 april 2017
PU AM 17-174
4 van 10

verkabeling of verplaatsing van betreffend tracégedeelte. Gezien het beperkte aantal door Liander te
onderzoeken situaties (5 woningen, verdeeld over 2 gemeenten), kon Liander meteen met de betrokken
gemeenten de mogelijkheden bespreken en onderzoeken.

2.2 Onderzoeksaanpak TenneT
2.2.1 Primaire scan
Het aanpassen van bestaande hoogspanningsverbindingen van 110kV en hoger, in de vorm van
verplaatsing of ondergrondse aanleg (verkabeling), brengt aanzienlijke kosten met zich mee. Zo'n
aanpassing kost in de regel meer dan €1 miljoen. Om kansen op kostenefficiënte alternatieven voor uitkoop
van woningen op te sporen moet dus in eerste instantie worden gezocht naar situaties waarin één of meer
uitkoopwoningen een gezamenlijke uitkoopwaarde van minimaal €1 miljoen vertegenwoordigen. TenneT
heeft daarom uit het totale bestand aan uitkoopwoningen woningen geselecteerd, die
- voor uitkoop in aanmerking komen en
- vlak bij elkaar liggen en
- onder een hoogspanningslijn van TenneT liggen (110kV en hoger) en
- een gezamenlijke uitkoopwaarde hebben van meer dan €1 miljoen.
Vervolgens heeft TenneT voor deze geclusterde woningen in een zogenoemde primaire scan bekeken of de
uitkoopwoningen in dat cluster met een zo eenvoudig mogelijke aanpassing (reconstructie) van de
hoogspanningslijn kunnen worden ‘vrijgespeeld’ en, zo ja, wat ruwweg de kosten van zo’n minimale
reconstructie zullen zijn. Er is voor gekozen om in dit stadium uitsluitend de "minimale" reconstructie te
beschouwen. Deze is weliswaar lang niet in alle gevallen meteen de "ideale" variant, maar als de minimale
variant al niet kostenefficiënt is, zullen duurdere varianten dat evenmin zijn. In zo'n situatie is er geen kans
op een kostenefficiënt alternatief en is verder alternatievenonderzoek niet opportuun.
De primaire scan was een bureau-analyse op basis van kaartmateriaal, luchtfoto’s en Streetview-beelden.
Voor de kostenraming is gebruik gemaakt van kengetallen voor kosten van verschillende asset-onderdelen
en reconstructie-activiteiten (bijv. kosten van een nieuwe steunmast, een nieuwe hoekmast, geleiders (per
km), ondergrondse aanleg (per km), amovering van een bestaande mast enz.). De op deze basis geraamde
kosten van de minimale reconstructie zijn vergeleken met de door het Ministerie van EZ geraamde kosten
voor de uitkoop van de betreffende woningen. Als de geraamde reconstructiekosten lager waren dan de
geraamde uitkoopkosten, was de conclusie dat er kans bestond op een kostenefficiënt alternatief en heeft
TenneT geadviseerd om het alternatievenonderzoek voor het betreffende cluster verder te verdiepen door
het uitvoeren van een quick scan (zie paragraaf 2.2.2).
Overigens zijn op verzoek van gemeenten of andere belanghebbenden in tweede instantie nog enkele
primaire scans uitgevoerd voor situaties met een geraamde uitkoopwaarde van minder dan €1 miljoen. In
deze situaties bleek geen kans te zijn op een kostenefficiënt alternatief. Daarmee werd impliciet bevestigd,
dat de grenswaarde van €1 miljoen goed gekozen was.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
21 april 2017
PU AM 17-174
5 van 10

De aanpak van de primaire scans is vooraf besproken met de Begeleidingscommissie, die het ministerie van
EZ had ingesteld. Deze bestond uit een brede vertegenwoordiging van gemeenten, die bij de uitkoopregeling
betrokken zijn. Ook het Gemeentelijk Platform Hoogspanning, dat een groot aantal van deze gemeenten
vertegenwoordigt, participeerde in deze Begeleidingscommissie.
Ook de resultaten van de primaire scans zijn besproken met de Begeleidingscommissie en zijn gedeeld met
de gemeenten, die één of meer van de onderzochte clusters op hun grondgebied hebben.
Het ministerie van EZ heeft de gemeenten gevraagd of zij zich herkenden in het resultaat van de primaire
scan en – als was geadviseerd om vervolgonderzoek te doen – of zij gebruik wilden maken van de
mogelijkheid om een quick scan te laten doen door TenneT.

2.2.2 Quick scans
TenneT heeft een quick scan uitgevoerd voor de clusters, die op grond van de primaire scan kansrijk werden
geacht voor een kostenefficiënt alternatief voor uitkoop èn waarvan de betreffende gemeente had
aangegeven het alternatievenonderzoek te willen voortzetten. TenneT heeft zich hierbij laten ondersteunen
door Advies- en ingenieursbureau Movares.
In een quick scan wordt nagegaan in hoeverre er kostenefficiënte, nettechnisch en ruimtelijk inpasbare en
daarmee mogelijk realiseerbare alternatieven voor de uitkoop van woningen zijn. Ten opzichte van de
primaire scan is een quick scan een nadere, maar nog steeds indicatieve, inventarisatie van alternatieven en
hun consequenties. De nadruk ligt op het inventariseren van kansen en knelpunten/risico's van de
onderzochte alternatieven. Als de betrokken gemeente na de quick scan voldoende perspectief ziet om het
alternatievenonderzoek voort te zetten en de netbeheerder heeft daartegen – vanuit zijn eigen
verantwoordelijkheid voor de leveringszekerheid – geen bezwaar, dan vormt de quick scan de basis voor het
formuleren van de onderzoeksopdracht voor een haalbaarheidsstudie.
Voorafgaand aan het opstellen van elke quick scan vond een workshop plaats van TenneT/Movares en de
betreffende gemeente(n). Tijdens deze workshop werden de volgende vragen besproken:


Welke varianten komen aan bod in de quick scan?



Met welke – bijv. ruimtelijke of technische – aspecten moeten TenneT/Movares rekening houden?



Welke beoordelingscriteria zijn voor de gemeente van belang?

Vervolgens stelden TenneT en Movares de quick scan op. Deze had globaal de volgende inhoud:
1. Algemeen kader (alternatievenonderzoek, proces, doel en status quick scan, beleidskader TenneT)
2. Informatie, wensen, eisen, beoordelingscriteria gemeente en TenneT
3. Beschrijving geselecteerde alternatieven en kostenraming
4. Vergelijking en toetsing alternatieven a.d.h.v. de criteria; inventarisatie van risico’s
5. Indicatie van de doorlooptijden
6. Conclusies
De quick scans zijn verstrekt aan de betreffende gemeenten en zijn op hoofdlijnen behandeld in de

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
21 april 2017
PU AM 17-174
6 van 10

voornoemde Begeleidingscommissie.
Het ministerie van EZ heeft de betreffende gemeenten gevraagd om aan te geven of zij naar aanleiding van
de quick scan vervolgonderzoek willen laten doen in de vorm van een haalbaarheidsstudie.

2.2.3 Haalbaarheidsstudie en verdere stappen naar realisatie
Op het moment van schrijven van dit verslag hebben enkele van de gemeenten, waarvoor een quick scan is
uitgevoerd, aangegeven te opteren voor vervolgonderzoek. Dit vervolgonderzoek bestaat dan in eerste
instantie uit een haalbaarheidsonderzoek, waarin in beginsel nog steeds verschillende varianten kunnen
worden onderzocht. Daarna kan eventueel worden gekozen voor het laten opstellen van een basisontwerp,
waarin de voorkeursvariant gedetailleerd wordt onderzocht. Ná het basisontwerp wordt definitief besloten of
tot realisatie van het alternatief wordt overgegaan.
TenneT zal met de betreffende gemeenten in overleg gaan over hun wensen t.a.v. de haalbaarheidsstudie
en zal vervolgens een uitvraag doen voor offertes van externe bureaus voor de uitvoering van deze studies.
Aandachtspunt is dat de kosten van dergelijke onderzoeken substantieel zijn (ordegrootte tienduizenden
euro's) en momenteel nog niet kunnen worden verdeeld, zoals de minister van EZ dat voor ogen heeft in de
situatie waarin de wet Voortgang Energietransitie en de bijbehorende AMvB - waarin de kostenverdeling in
geval van een verkabelings- of verplaatsingsverzoek wordt vastgelegd - van kracht zijn. Momenteel zullen de
betreffende gemeenten dan ook in eerste instantie zèlf de onderzoekskosten van een haalbaarheidsstudie
(en/of basisontwerp) moeten betalen. Als de wet te zijner tijd conform het huidige wetsvoorstel en met
terugwerkende kracht in werking treedt, (zoals is beoogd), dan zal dit betekenen, dat de netbeheerder hen
een deel van het geld terug zal betalen. Op dat moment zal de netbeheerder immers zijn aandeel in de
kosten kunnen verdisconteren in zijn transporttarieven.

2.3 Onderzoeksaanpak Liander
Zoals eerder opgemerkt, beperkte het alternatievenonderzoek van Liander zich tot slechts twee locaties (5
woningen, verdeeld over 2 gemeenten). De beide clusters hebben ieder een gezamenlijke uitkoopwaarde
van meer dan €0,5 miljoen en dat werd voor dit spanningsniveau voldoende basis geacht voor kansen op
1

een kostenefficiënt alternatief . Liander heeft dan ook geen primaire scan uitgevoerd, maar is meteen met de
betreffende gemeenten in overleg gegaan.
In gesprekken met gemeente zijn de mogelijkheden verkend voor verkabeling en de verschillende
alternatieven besproken. Deze zijn uitgewerkt door de verkabelingen te toetsen op technische
realiseerbaarheid en kostenraming.

1

Naast deze vijf woningen onder een 50kV-lijn van Liander staat er ook nog één woning onder een 50kV-lijn van Stedin. Deze woning
heeft een geraamde uitkoopwaarde van ruimschoots minder dan €0,5 miljoen. Omdat dit vrijwel zeker geen kans biedt op een
kostenefficiënt alternatief, is deze woning verder niet bij het alternatievenonderzoek betrokken.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
21 april 2017
PU AM 17-174
7 van 10

3. De resultaten

3.1 Resultaten alternatievenonderzoek TenneT
3.1.1 Resultaten primaire scan
In de primaire scan heeft TenneT 32 clusters van uitkoopwoningen met een geraamde uitkoopwaarde van
ieder €1 miljoen of hoger in beschouwing genomen. In 12 gevallen heeft TenneT geadviseerd om
vervolgonderzoek te doen. In de overige gevallen was geen zicht op een kostenefficiënt alternatief voor
uitkoop.
Op verzoek van enkele gemeenten en andere belanghebbenden zijn in tweede instantie nog 3 clusters
onderzocht met een geraamde uitkoopwaarden van minder dan €1 miljoen. Hier bleek geen kans op een
kostenefficiënt alternatief te zijn.

3.1.2 Resultaten quick scans
TenneT heeft samen met Movares 10 quick scans uitgevoerd. Van de 12 clusters, waarvoor TenneT
vervolgonderzoek had geadviseerd, heeft één gemeente er voor gekozen om niet op dat advies in te gaan.
Twee andere clusters zijn uiteindelijk samen genomen, waardoor het uiteindelijke aantal op 10 uitkwam.
Het betreft clusters in de volgende gemeenten:
Gemeente

Spannings-

Uitkoop-

Onderzochte

Categorie

niveau

woningen in

alternatieven

Kosten-

1)

cluster

's-Hertogenbosch

Hattem

Heerhugowaard

Hollands Kroon
Molenwaard/
Krimpenerwaard
Oostzaan (Zuideinde)

150kV

150kV

150kV

6

8

4

efficiëntie
1. Ondergronds

4

2. Ondergronds

3

3. Ondergronds

3

1. Ondergronds

5

2. Ondergronds

5

1. Bovengronds

1

2. Ondergronds

4

3. Ondergronds

5

1. Bovengronds

3

2. Ondergronds

4

150kV

4

380kV

55

1. Bovengronds

1

380kV

8

1. Bovengronds

2

2)

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

Gemeente

Spannings-

Uitkoop-

Onderzochte

Categorie

niveau

woningen in

alternatieven

Kosten-

1)

cluster
Peel en Maas

150kV

4

Schiedam

150kV

5

Sliedrecht

380kV

19

Zaanstad

1)

TenneT TSO B.V.
21 april 2017
PU AM 17-174
8 van 10

380kV

38

efficiëntie
1. Bovengronds

3

2. Bovengronds

4

1. Bovengronds

4

2. Ondergronds

4

1. Bovengronds

4

2. Bovengronds

4

1. Bovengronds

1

2. Bovengronds

2

3. Bovengronds

1

2)

Het aantal uitkoopwoningen in een cluster is niet hetzelfde als 'het aantal uitkoopwoningen dat door een alternatief wordt
vrijgespeeld'. M.n. bij de clusters onder 380kV-verbindingen worden meestal niet alle woningen vrijgespeeld en komen soms ook
één of enkele woningen onder het alternatieve tracé te staan, die nu nog niet onder een hoogspanningslijn liggen.

2)

Om een indicatie te geven van de kostenefficiëntie van de diverse alternatieven zijn deze in vijf categorieën ingedeeld:
1.

De geraamde uitkoopkosten zijn meer dan 30% hoger dan de raming van de reconstructiekosten. Alternatief is vrijwel zeker
kostenefficiënt.

2.

De geraamde uitkoopkosten zijn minder dan 30% hoger dan de raming van de reconstructiekosten. Alternatief is zeer
waarschijnlijk kostenefficiënt.

3.

De geraamde uitkoopkosten zijn vrijwel gelijk aan de raming van de reconstructiekosten.
Alternatief is waarschijnlijk kostenefficiënt.

4.

De geraamde uitkoopkosten zijn minder dan 30% lager dan de raming van de reconstructiekosten.
Alternatief is waarschijnlijk niet kostenefficiënt.

5.

De geraamde uitkoopkosten zijn meer dan 30% lager dan de raming van de reconstructiekosten.
Alternatief is vrijwel zeker niet kostenefficiënt.

De mogelijkheden voor kostenefficiënte alternatieven, die nettechnisch en ruimtelijk inpasbaar zijn, blijken
zeer beperkt te zijn. Redenen daarvoor zijn:


De kosten van een alternatief blijken zelden lager te zijn dan de geraamde uitkoopkosten. Binnen de
gestelde kaders blijkt uitkoop dus in de meeste gevallen de meest kostenefficiëntie invulling.



Het verplaatsen of verkabelen van bestaande hoogspanningsverbindingen in bewoond gebied blijkt
geen sinecure. Zeker ingeval van verplaatsing binnen een bewoond gebied is het grootste probleem, dat
de lijn weliswaar verdwijnt uit de nabijheid van de één, maar opduikt in de omgeving van de ander
(waarbij de ander bijv. zou/zal komen te wonen in het magneetveld van de nieuwe verbinding). Voor de
meeste gemeenten is dan ook een belangrijke vertrekpunt, dat het alternatief leidt tot een
totaaloplossing en niet louter leidt tot "het verplaatsen van het probleem".
Overigens kon in de quick scans enkel indicatief iets worden gezegd over het verschuiven van
magneetvelden. In eventueel vervolgonderzoek zal hier nadrukkelijk nadere aandacht aan moeten

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
21 april 2017
PU AM 17-174
9 van 10

worden besteed. Naar verwachting zal dit aspect een belangrijk rol spelen bij de verdere besluitvorming
van gemeenten over eventuele alternatieven.


Ook kan een nieuw tracé (bovengronds of ondergronds) belemmerend zijn voor ruimtelijke
ontwikkelingen die een gemeente in voorbereiding heeft, of voor de gemeente niet acceptabel zijn
vanwege natuur- of cultuurlandschappelijke belangen.



Ondergrondse alternatieven zijn alleen beschouwd op het spanningsniveau 150kV. De mogelijkheden
voor verkabeling op 380kV-niveau zijn om redenen van leveringszekerheid zeer beperkt (zie o.a.
Kamerstukken 2015/16, 29023, nr. 201). Bovendien zijn de kosten van verkabeling vele malen hoger
dan van bovengrondse aanleg, waardoor deze optie in de praktijk niet kostenefficiënt is.



In één geval had een gemeente de wens om twee 380kV-verbindingen samen te voegen. Omdat één
van deze verbindingen onderdeel is van de landelijke 380kV-ring voldeed deze optie echter niet aan de
leveringszekerheidscriteria van TenneT (voor toelichting op deze criteria: zie antwoorden op
kamervragen ah-tk-20142015-835).



In twee gevallen heeft TenneT een alternatief onderzocht, waarbij de reconstructie werd gecombineerd
met andere aanpassingen aan het net, die TenneT al heeft gepland. Dit leidde weliswaar tot verbetering
van de kostenefficiëntie, maar ondanks deze combinatie bleef de kostenraming hoger dan de raming
van de uitkoopkosten.

3.2 Resultaten alternatievenonderzoek Liander
Gemeente

Wageningen

Enkhuizen

1)

Spannings-

Uitkoop-

niveau

woningen in alternatieven

Kosten-

cluster

efficiëntie

50 kV

50kV

3

2

Onderzochte

Categorie

1. Ondergronds

3

2. Ondergronds

3

3. Ondergronds

3

1. Ondergronds

3

2. Ondergronds

5

3. Ondergronds

5

1)

Om een indicatie te geven van de kostenefficiëntie van de diverse alternatieven zijn deze in vijf categorieën ingedeeld:
1.

De geraamde uitkoopkosten zijn meer dan 30% hoger dan de raming van de reconstructiekosten. Alternatief is vrijwel zeker
kostenefficiënt.

2.

De geraamde uitkoopkosten zijn minder dan 30% hoger dan de raming van de reconstructiekosten. Alternatief is zeer
waarschijnlijk kostenefficiënt.

3.

De geraamde uitkoopkosten zijn vrijwel gelijk aan de raming van de reconstructiekosten.
Alternatief is waarschijnlijk kostenefficiënt.

4.

De geraamde uitkoopkosten zijn minder dan 30% lager dan de raming van de reconstructiekosten.
Alternatief is waarschijnlijk niet kostenefficiënt.

5.

De geraamde uitkoopkosten zijn meer dan 30% lager dan de raming van de reconstructiekosten.
Alternatief is vrijwel zeker niet kostenefficiënt.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
21 april 2017
PU AM 17-174
10 van 10

Van de onderzocht alternatieven in de gemeente Wageningen blijkt één alternatief technische realiseerbaar.
Geraamde kosten van de verkabeling zijn vrijwel gelijk aan de uitkoopkosten.
Onderzocht alternatief 1 bij gemeente Enkhuizen bleek technisch niet realiseerbaar en vervalt als
mogelijkheid. Er is geen geschikt tracé te vinden. De andere twee alternatieven zijn ruimschoots duurder.

4. Conclusies
Naar aanleiding van de motie Dik Faber hebben TenneT en Liander op verzoek van het ministerie van
Economische Zaken in samenspraak met betrokken gemeenten onderzoek gedaan naar kostenefficiënte en
ruimtelijk inpasbare alternatieven voor de uitkoop van woningen onder hoogspanningslijnen. De
mogelijkheden voor alternatieven die voldoen aan de criteria van het rijk (kostenefficiënt), van de gemeente
(ruimtelijk inpasbaar) èn van de netbeheerders (leveringszekerheid) blijken beperkt te zijn. Voor verreweg de
meeste uitkoopwoningen geldt dat een dergelijk alternatief niet voorhanden is en dat de vrijwillige
uitkoopregeling daarom de enige realistische mogelijkheid biedt. Voor naar verwachting vier gemeenten gaat
er gericht vervolgonderzoek plaatsvinden naar de kansrijke alternatieven voor uitkoop. Overleg hierover met
de betreffende gemeenten loopt.