Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 711

Wijziging van de Wet op de orgaandonatie in
verband met nieuwe medisch-technische
ontwikkelingen

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
ALGEMEEN
Hoofdstuk 1
§1 Inleiding
Het chronisch tekort aan organen voor transplantatie blijft een punt van
zorg. Belemmeringen die aan het ter beschikking komen van organen in
de weg staan moeten dan ook, met inachtneming van de uitgangspunten
waarop de Wet op de orgaandonatie (WOD) is gebaseerd, zo veel mogelijk
uit de weg worden geruimd. Een van die belemmeringen is de
onzekerheid die in het veld bestaat over de interpretatie van enige
onderdelen van de WOD. Die onzekerheid is ontstaan door de nieuwe
vormen van transplantatie die rond de tweede helft van het vorige
decennium mogelijk zijn geworden. Bij de totstandkoming van de WOD en
ook bij de wijziging ervan (Stb. 2006, 311) kon met deze nieuwe ontwikkeling nog onvoldoende rekening worden gehouden. Het gaat bij deze
nieuwe vormen om donatie van levers en longen afkomstig van donoren
die door een hartstilstand overlijden op een moment dat vanwege de
slechte toestand van de betrokkene, in wezen voorspelbaar is geworden.
Omdat longen en levers binnen een paar uur na uitname bij de ontvanger
geïmplanteerd moeten worden, wil er een redelijke kans op succesvolle
transplantatie zijn, is het nodig dat al vóór de hartstilstand al enkele
voorbereidende onderzoeken worden uitgevoerd, zoals het maken van
een echo en het afnemen van wat bloed om contra-indicaties te kunnen
beoordelen en een weefseltypering te kunnen doen.
Volgens de letter van wet kunnen zulke voorbereidende handelingen
echter slechts getroffen worden als de betrokkene zelf toestemming heeft
vastgelegd in het register of door middel van een verklaring bedoeld in
artikel 9, vierde lid, van de wet. In sommige gevallen echter vinden in die
gevallen dergelijke voorbereidende handelingen ook plaats vóór het
overlijden, wanneer is gebleken dat de naasten die ingevolge de WOD
bevoegd zullen zijn om toestemming voor orgaandonatie te geven,
positief staan tegenover de eventuele latere orgaandonatie.

kst-32711-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 711, nr. 3

1

Toen beroepsbeoefenaren zich deze strijdigheid realiseerden, waren
verschillende van hen geneigd van zulke donatieprocedures af te zien. Dit
zou geleid hebben tot een daling van het aantal ter beschikking komende
voor transplantatie geschikte organen. In antwoorden op Kamervragen
over dit onderwerp (Aanhangsel Handelingen II 2007/08, nrs. 651, 652, 808
en 810) is gesteld dat deze handelwijze strikt genomen weliswaar in strijd
is met de letter van de wet, maar echter wel geacht wordt in overeenstemming te zijn met de geest van de wet. Gezien het belang van
verbetering van de rechtszekerheid is echter wijziging van de WOD
aangewezen. Het voornemen daartoe is door de toenmalige minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport in de beantwoording van die vragen
kenbaar gemaakt.
Van de gelegenheid van dit voorstel tot wijziging van de wet is gebruik
gemaakt om enkele andere wijzigingen voor te stellen vanwege door de
praktijk gepercipieerde onduidelijkheden. Het betreft onduidelijkheid over
de begrippen «intreden van de dood» en «vaststellen van de dood» en
over de mogelijkheid van vervangende toestemming door nabestaanden
van personen die na hun twaalfde jaar wilsonbekwaam zijn geworden.
§2 Aanleiding voor de wijziging van de wet
In het tijdschrift Medisch Contact (Medisch Contact jaargang 62, nr. 44,
2 november 2007) verscheen een artikel dat aanleiding vormde voor een
artikel in een landelijk dagblad met als kop: «Artsen overtreden meestal
de wet bij orgaandonatie». Diverse Kamerleden stelden daarover
vervolgens vragen. In de beantwoording van deze vragen (Aanhangsel
Handelingen II 2007/08, nrs. 651, 652, 808 en 810) heeft de toenmalige
Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport onder meer het volgende
aangegeven: «Het betreffende artikel in de krant geeft een beeld van de
werkwijze zoals die in sommige gevallen in de praktijk wordt gehanteerd.
De auteurs hebben deze werkwijze langs de letter van de WOD gelegd. De
beschreven werkwijze leek echter op zichzelf beschouwd zorgvuldig en
redelijk. Gesteld zou weliswaar kunnen worden dat sprake is van
strijdigheid met de letter van de wet, maar tegelijkertijd ook dat deze
werkwijze, als het gaat om handelingen die niet belastend zijn voor de
patiënt en niet uitgesteld kunnen worden tot na het moment van
overlijden, niet strijdig lijkt met de geest van de wet.» Vervolgens is
aangegeven dat als de artsen zich in de bedoelde gevallen strikt aan de
letter van de wet zouden houden, er aanmerkelijk minder levers en longen
voor transplantatie beschikbaar zouden komen. De toenmalige Minister
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft in de bedoelde beantwoording dan ook al het voornemen kenbaar gemaakt om, mede gelet op
het feit dat de vraag naar deze organen de laatste jaren juist is toegenomen, een voorstel van wet tot wijziging van de WOD op te stellen.
Daarin zou dan, onder handhaving van de nodige zorgvuldigheid, in de
hierboven bedoelde gevallen het treffen van voorbereidingen óók
mogelijk moeten zijn wanneer er geen toestemming van de betrokkene
zelf is vastgelegd.
§3 Stand van de medische wetenschap
Voor orgaantransplantatie moet de tijd dat een te implanteren orgaan
verstoken blijft van doorbloeding zo kort mogelijk zijn. Hoe korter, hoe
groter de slagingskans van de transplantatie. Het streven is de periode
zonder doorbloeding (de zogenoemde «koude ischemietijd») bij nieren
niet langer dan gemiddeld 20 tot 24 uur te laten zijn, omdat anders schade
optreedt; bij longen en levers mag deze periode maximaal enkele uren
zijn.
In eerste instantie kon effectieve transplantatie van vitale organen als
longen, lever en nieren dan ook alleen plaats vinden als deze afkomstig

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 711, nr. 3

2

waren van een beademd stoffelijk overschot, anders gezegd van een
donor die werd beademd en waarbij de hersendood was vastgesteld. Ten
tijde van de totstandkoming van de WOD was het ook al mogelijk
geworden om nieren van een niet-beademd stoffelijk overschot met
succes te transplanteren. Dit kan echter alleen als na het overlijden van
een patiënt een methode wordt toegepast waarbij de nieren ter plekke in
het lichaam gekoeld worden (in-situ preservatie). In de praktijk spreekt
men dan van non-heartbeating (NHB-)donatie1, omdat er bij deze donoren
immers geen hartslag en bloedcirculatie meer zijn; dit in tegenstelling tot
donatie waarbij het stoffelijk overschot wordt beademd en er nog wel
hartslag en circulatie zijn, zij het dat die kunstmatig in stand worden
gehouden (dan wordt gesproken van heartbeating (HB-)donatie).
Enkele jaren geleden zijn er nieuwe technieken ontwikkeld waarbij ook
longen en levers die na een NHB-procedure worden verkregen voor
transplantatie gebruikt kunnen worden. Er zijn patiënten die worden
beademd en een infauste prognose hebben, maar waarbij de hersendood
niet kan worden vastgesteld. In die gevallen wordt op een gegeven
moment besloten de beademing te staken waardoor deze patiënten
binnen enkele uren overlijden, waarna de longen en lever kunnen worden
uitgenomen. Omdat in die gevallen het tijdstip van overlijden min of meer
kan worden voorzien, kunnen zo tijdig voorbereidingen worden getroffen
dat de organen direct na het overlijden kunnen worden uitgenomen en
vervolgens binnen enkele uren getransplanteerd.
Bij zulke donoren is weliswaar in de regel sprake van ernstig hersenletsel,
maar kan de hersendood toch niet worden vastgesteld volgens de criteria
van het Hersendoodprotocol. Dit kan het gevolg zijn van de aard van het
dodelijke letsel, maar ook van verbeterde behandelmethoden. Zo wordt
bijvoorbeeld bij een ernstig schedelletsel soms een opening in het
schedeldak gemaakt. Dit voorkomt dat de druk in de schedel zó hoog
oploopt dat er geen bloed meer naar de hersenen gaat. Wanneer in zo’n
situatie van ernstig hersenletsel de prognose alsnog uitzichtloos is
geworden en de kans op overleven nihil, zal in de regel worden besloten
tot het staken van verdere – medisch zinloze – behandeling. Het staken
van de beademing en van de ondersteuning van andere functies leidt tot
het spoedige optreden van de hart- en circulatiestilstand en daarmee tot
het overlijden van de patiënt.
Wanneer in deze gevallen na het overlijden snel wordt gehandeld,
kunnen, zoals gezegd, niet alleen de nieren, maar naar huidig inzicht ook
de longen en de lever voor orgaantransplantatie worden gebruikt. Bij
transplantatie van deze laatste organen is bijzondere haast geboden:
binnen acht uur na uitname moeten deze organen, in een ander deel van
het land of in het buitenland, worden getransplanteerd. In die situatie is
het van wezenlijk belang dat al voordat de beademing wordt gestaakt en
de patiënt is overleden, in het belang van de transplantatie onderzoek
wordt gedaan en andere maatregelen worden getroffen (voorbereidende
handelingen).
§4 De huidige situatie in de praktijk

1

In het hier beschreven geval: categorie II
NHB-donatie, zoals genoemd in het Modelprotocol postmortale orgaan- en weefsel donatie,
Nederlandse Transplantatie Stichting, 2006,
Leiden. Volgens dit protocol betreft categorie I
patiënten die overleden zijn bij aankomst in
het ziekenhuis, categorie III beademende
patiënten waarbij de hersendood niet kan
worden vastgesteld en categorie IV patiënten
die tijdens de beademing overlijden door
hartstilstand (www.transplantatiestichting.nl).

In ongeveer tweederde van de gevallen waarin in principe sprake is van
medische geschiktheid voor orgaandonatie zijn het de naasten die moeten
beslissen over toestemming voor donatie. In situaties waarin patiënten op
een intensive care afdeling aan de beademing liggen, is er vaak al
geruime tijd intensief contact met de familie. De naasten worden heel
regelmatig op de hoogte gehouden van de toestand van de patiënt en er
wordt overleg gevoerd over de vooruitzichten en mogelijkheden. Op een
gegeven moment kan uit het klinisch onderzoek aan het bed blijken dat de
prognose infaust is, de kans op herstel nihil is en het overlijden van de
patiënt nabij is, maar dat toch de diagnose hersendood niet kan worden
gesteld. De familie wordt vervolgens ervan op de hoogte gesteld dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 711, nr. 3

3

situatie uitzichtloos is en verdere behandeling medisch zinloos is. In
overleg met de naasten zou dan kunnen worden besloten tot staken van
elke verdere behandeling hetgeen zal leiden tot spoedig overlijden van de
patiënt. Omdat dan vaststaat dat de patiënt binnen afzienbare tijd zal
overlijden, worden de naasten vervolgens op de hoogte gesteld van de
uitkomst van de raadpleging van het donorregister, zoals die op grond
van artikel 20, eerste lid, inmiddels plaats heeft gehad. Als er van
betrokkene zelf geen wilsbeschikking is gevonden die toestemming voor
of bezwaar tegen orgaandonatie inhoudt en in de gesprekken met de
naasten blijkt dat zij positief zijn over orgaandonatie, wordt in de
bestaande praktijk vervolgens in overleg met hen de beademing voortgezet en worden er beperkte voorbereidingen getroffen voor de transplantatie. Om kostbare tijd te winnen en zo de slagingskans van een transplantatie te verhogen, doet men een weefseltypering, wordt bekeken of er
contra-indicaties zijn en wordt de geschiktheid van de organen beoordeeld. Daarvoor kan het bijvoorbeeld nodig zijn extra bloed af te nemen of
een echo te maken. Afhankelijk van de situatie leidt het contact met de
naasten vervolgens tot een nader gesprek over de eventuele orgaandonatie en volgt er een periode van beraad, maar het kan ook al snel
duidelijk worden dat de naasten positief staan tegenover orgaandonatie
en daarvoor, wanneer de vraag daadwerkelijk aan de orde is,
waarschijnlijk toestemming zullen geven.
§5 Strijdigheid met de letter van de wet
Terecht was in de praktijk het besef gegroeid dat met de hiervoor
beschreven handelwijze rond NHB-orgaandonatie1 in wezen, althans naar
de letter, de wet wordt overtreden (in casu de huidige artikelen 20, tweede
lid en 22, eerste lid). De betrokken artsen en andere hulpverleners zijn zich
in de loop van de tijd over die handelwijze onzeker gaan voelen. Er zijn
serieuze stemmen opgegaan om dergelijke donatieprocedures niet meer
in gang te zetten wanneer er van de betrokkene zelf geen toestemming is.
Dit zou een daling van het aantal ter beschikking komende organen tot
gevolg kunnen hebben, in het bijzonder van longen en levers. Dit is
onwenselijk omdat de vraag naar deze organen nu al veel groter is dan
het aanbod en de behoefte naar verwachting in de toekomst nog verder
zal toenemen. Dit zou uiteindelijk tot gevolg kunnen hebben dat de sterfte
onder patiënten die wachten op een lever- of longtransplantatie toeneemt.
Naar aanleiding van deze signalen uit het veld en de artikelen in de media
is door medewerkers van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport overleg gevoerd met Nederlandse Transplantatie Stichting (NTS) en
met de Nederlandse Transplantatie Vereniging (NTV). Gezamenlijk is
daarbij verkend of een andere interpretatie van artikel 22, tweede lid, van
de wet tot een oplossing van het probleem zou kunnen leiden; dit bleek
echter niet mogelijk. Om voorbereidende handelingen ook mogelijk te
maken bij potentiële NHB-donoren die niet zelf hun toestemming voor
orgaandonatie hebben vastgelegd, is een wijziging van de wet
noodzakelijk.

1
In dit geval: categorie III NHB-donatie zoals
aangegeven in het Modelprotocol postmortale
orgaan- en weefseldonatie, Nederlandse
Transplantatie Stichting, 2006, Leiden.

Om er zeker van te zijn dat de voorgenomen wijziging van de wet het
hierboven geschetste probleem zou oplossen en voor de betrokken
zorgverleners begrijpelijk en uitvoerbaar zou zijn, is contact gezocht met
de beroepsverenigingen van de meest betrokken zorgverleners, te weten
de Nederlandse Vereniging voor Intensive Care, de Nederlandse
Vereniging voor Neurologie en de NTV. Het onderhavige wetsvoorstel is in
nauw overleg met deze beroepsverenigingen en de NTS opgesteld en zij
kunnen zich in deze wijziging vinden.
Bij de gesprekken met deze veldpartijen kwam nog een tweede probleem
naar voren. Duidelijk werd dat er ook weinig draagvlak blijkt te bestaan
voor de consequenties die in het huidige artikel 22 worden verbonden aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 711, nr. 3

4

het onderscheid tussen maatregelen gericht op de voorbereiding van
transplantaties en maatregelen die uitsluitend erop gericht zijn de
organen voor transplantatie geschikt te houden. Het onderscheid leidt tot
verschillende voorwaarden voor de twee soorten maatregelen. Zo mag
bijvoorbeeld zolang de procedure voor het verkrijgen van de wettelijk
vereiste toestemming van de naasten nog niet afgerond is, na overlijden
wel de beademing worden voortgezet en mag medicatie worden gegeven
om de circulatie op gang te houden, maar mag er geen buisje bloed
worden afgenomen om onderzoek te doen naar contra-indicaties of naar
weefseltype. Deze laatste handelingen zijn even of minder invasief, terwijl
ze kunnen voorkómen dat de eigenlijke – arbeidsintensieve en kostbare –
transplantatieprocedure al wordt gestart terwijl die uiteindelijk toch niet
met succes kan worden afgerond.
§6 Interpretatieproblemen
Uit de eerder genoemde gesprekken met het veld en het genoemde artikel
in Medisch Contact is ook gebleken dat er naast deze uitvoeringsproblemen ook interpretatieproblemen bestaan ten aanzien van enkele
begrippen in de wet en is duidelijk geworden dat het wenselijk is de WOD
ook op die punten aan te passen. Het veld herbevestigde het eerder
genoemde artikel in Medisch Contact dat wijst op problemen met de
interpretatie van de huidige tekst van het derde lid van artikel 22, en stelt
dat de wet in de praktijk ook op dit punt wordt overtreden. Duidelijk is dat
het hier gaat om een interpretatie van de wettekst door het veld die niet
overeenkomt met de bedoeling van de wetgever. Het gaat om het
volgende.
De huidige WOD legitimeert, zolang er nog geen toestemming van de
naasten is, het treffen van maatregelen om orgaandonatie mogelijk te
houden, totdat er toestemming is verkregen of bezwaar is gemaakt. Zo’n
legitimering is nodig omdat dergelijke handelingen voor de patiënt zelf
geen betekenis meer hebben. In de huidige tekst van het tweede en derde
lid van artikel 22 staat dat genoemde maatregelen getroffen mogen
worden «nahet intreden van de dood». In de memories van toelichting bij
de oorspronkelijke WOD en de Wet ter wijziging daarvan (Kamerstukken II
1991/92, 22 358, nr. 3, blz. 24 en 2003/04, 29 494, nr. 3, blz. 14) en de
schriftelijke gedachtewisselingen daarover (Kamerstukken II 1994/95,
22 358, nr. 19, blz. 28 en 2003/04, 29 494, nr. 6, blz. 26) met het parlement
is aangeven dat bij patiënten met hersenletsel onder het moment van
intreden van de dood wordt verstaan het moment waarop het klinisch
onderzoek is afgerond en de bevindingen wijzen op hersendood (fase 2
van het Hersendoodprotocol). Van «vaststelling van de dood» zoals
bedoeld in artikel 14 van de wet, is dan pas sprake als met behulp van de
voorgeschreven aanvullende onderzoeken, het EEG en de apneutest (fase
3 van het Hersendoodprotocol), de definitieve diagnose hersendood is
gesteld.
Bij de bedoelde gesprekken met het veld en uit het hiervoor genoemde
artikel in Medisch Contact is gebleken dat men in de praktijk, ondanks
deze toelichtende teksten, de termen «intreden van de dood» en
«vaststellen van de dood» opvat als twee verschillende aanduidingen
voor hetzelfde moment, namelijk het overleden zijn van de patiënt. Ook
herhaalde ambtelijke pogingen om tot een voor ieder heldere onderbouwing van de gebruikte terminologie te komen, hebben niet tot de
gewenste duidelijkheid geleid. Men is in de praktijk op dit punt dan ook
onzeker gebleven en vreest – hoewel dit dus in wezen niet terecht is – in
bepaalde gevallen toch mogelijk de wet te overtreden.
De hierboven beschreven onduidelijkheid waartoe het gebruik van de
woorden «intreden van de dood» in artikel 22, derde lid, van de huidige
wet in de praktijk heeft geleid, is aanleiding geweest om na te gaan of het
gebruik van deze terminologie op de andere plaatsen in de WOD ook tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 711, nr. 3

5

verwarring zou kunnen leiden. De terminologie komt ook voor in artikel
11, eerste lid, artikel 20, eerste lid, en in artikel 22, tweede lid, van de
huidige wet. Gezien de problemen met de interpretatie van artikel 22,
derde lid, van de huidige wet moet gevreesd worden dat het gebruik van
de term «intreden van de dood» ook op de andere plaatsen in de wet tot
onduidelijkheid en onzekerheid bij de beroepsbeoefenaren kan leiden.
Gelet op de hierboven beschreven verwarring in de praktijk, biedt het
alleen geven van meer voorlichting over de interpretatie van de begrippen
geen oplossing.
De WOD heeft mede tot doel de rechtszekerheid van alle betrokkenen te
bevorderen. Daaronder vallen uiteraard ook de beroepsbeoefenaren. Een
betere aansluiting van de in de wet gebruikte terminologie op in de
praktijk gehanteerde termen is dan ook van belang, temeer daar deze ook
kan leiden tot een grotere de effectiviteit van de wet. Het voorstel is om in
de WOD nu steeds te spreken van «vaststellen van de dood» en het begrip
«intreden van de dood» niet meer te gebruiken.
§7 Het systeem van het wijzigingsvoorstel
Het onderhavige voorstel tot wijziging van de WOD maakt het mogelijk
om als betrokkene zelf geen toestemming heeft vastgelegd voor orgaandonatie, ook vóór overlijden, voorbereidingen voor donatie te treffen
zolang daartegen door de daartoe bevoegde naasten geen bezwaar is
gemaakt. Om dit doel te bereiken is het in de eerste plaats nodig artikel 22
te wijzigen. Aan dat artikel wordt dan ook een lid toegevoegd dat bepaalt
onder welke voorwaarden voorbereidingen kunnen worden getroffen als
betrokkene zelf geen toestemming heeft vastgelegd. De voorbereidingen
kunnen onder meer worden getroffen zolang er geen bezwaar is van de
naasten.
In de tweede plaats is het om überhaupt bezwaar te kunnen maken nodig
het huidige tweede lid van artikel 20 aan te passen, dat bepaalt wanneer
naasten op zijn vroegst mogen worden benaderd. In de huidige tekst van
dit artikellid wordt als moment dat naasten mogen worden benaderd het
moment genoemd van intreden van de dood. Op dat moment moeten
echter, om donatie mogelijk te houden, de voorbereidingen in veel
gevallen al gestart zijn. Voorgesteld wordt nu dan ook om als moment
vanaf wanneer het benaderen van de naasten over de mogelijkheid van
orgaandonatie is toegestaan, op te nemen het moment dat redelijkerwijs
vaststaat dat de betrokkene binnen afzienbare tijd zal overlijden.
De in paragraaf 5 beschreven onduidelijkheid die in de praktijk bestaat
over de term «intreden van de dood» noodzaakt overigens ook tot
aanpassing van de aanduiding van het moment. Het moment waarop
redelijkerwijs vaststaat dat iemand binnen afzienbare tijd zal overlijden, is
het moment waarop de prognose infaust is geworden en beademing en
kunstmatig in stand houden van de bloedsomloop voor betrokkene
medisch geen zin meer heeft.
Omdat vanaf dat moment beademen en kunstmatig in stand houden van
de bloedsomloop ook gelegitimeerd moet zijn, is voorgesteld in artikel 22
ditzelfde moment op te nemen. De voorbereidingen mogen vanaf dat
moment getroffen worden. In veel gevallen zal het gaan om voortzetten
van het beademen en van het kunstmatig in stand houden van de
bloedsomloop. Deze wijziging van artikel 22 legitimeert zulke voorbereidingen dus vanaf het moment dat de prognose infaust is en voortzetting
ervan voor betrokkene zelf medisch zinloos zou zijn.
§8 Integriteit van het lichaam en zelfbeschikkingsrecht
Natuurlijk rijst de vraag hoe de met de voorgestelde wijziging samenhangende relativering van het toestemmingsvereiste zich verhoudt tot het
recht op lichamelijke integriteit dat is vastgelegd in artikel 11 van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 711, nr. 3

6

Grondwet. De wijziging houdt ten opzichte van de huidige WOD een
verdergaande beperking in van de lichamelijke integriteit en het zelfbeschikkingsrecht van de betrokkene en een zekere inperking van het
beslissingsrecht van de naasten. Ten aanzien van een dergelijke beperking
is bij de totstandkoming van de WOD al opgemerkt dat deze wel noodzakelijk dient te zijn voor de behartiging van een zwaarwegend belang en
daarnaast moet voldoen aan de vereisten van subsidiariteit en proportionaliteit (Kamerstukken I, 1995/96, 22 358, nr. 46a, blz. 4). Er is zonder meer
sprake van een groot algemeen belang nu er nog steeds een groot tekort
is aan organen en er een verdere groei te verwachten is van de vraag naar
organen in de toekomst. Nog steeds overlijden patiënten op de wachtlijst.
In de paragrafen 2 en 5 van dit hoofdstuk is onder meer duidelijk gemaakt
dat de onzekerheid in het veld over de interpretatie van de WOD ertoe kan
leiden dat men gaat afzien van de nieuwe mogelijkheden om ook longen
en levers die zijn verkregen na een NHB-procedure te transplanteren. In
wezen staat de huidige wet de noodzakelijke voorbereidende handelingen
immers alleen toe als de donor zelf toestemming heeft gegeven voor
orgaandonatie. Dit zou zelfs tot een daling van het huidige aanbod van
organen kunnen leiden. Het belang van de orgaanbehoevende patiënten
rechtvaardigt de in het wetsvoorstel opgenomen inperking van het recht
op lichamelijke integriteit. De discrepantie tussen de wet en de praktijk
kan niet worden opgelost door middel van een andere wetsinterpretatie.
Het grote tekort aan donororganen dat vooralsnog niet op andere wijze
kan worden opgelost, maakt daarom de bovengenoemde inperking van
het recht op lichamelijke integriteit en het zelfbeschikkingsrecht noodzakelijk.
Een op het oog minder ingrijpende wijziging dan de onderhavige,
namelijk het vragen van toestemming aan de naasten voor het mogen
verrichten van voorbereidende handelingen, verdient niet de voorkeur. In
de praktijk zou zo’n wijziging naar verwachting per saldo een negatief
effect hebben. Het gaat om de volgende situaties. Wanneer de naasten –
na de informatie over orgaandonatie te hebben ontvangen – direct
aangeven afwijzend te staan ten opzichte van orgaandonatie en de
daarmee verbandhoudende voorbereidende handelingen, is duidelijk dat
voorbereidende handelingen niet aan de orde zijn. Bij een onmiddellijke
positieve reactie van de naasten nadat ze geïnformeerd zijn over
orgaandonatie, is duidelijk dat zij ook positief staan ten opzichte van de
voorbereidende handelingen. In deze twee situaties zou een vraag om
expliciete toestemming geen toegevoegde waarde hebben. Voor naasten
die nog twijfelen zal een expliciete vraag de druk om een beslissing te
nemen hoog opvoeren. Dit kan afschrikkend uitwerken en is onwenselijk.
Aan de naasten moet juist tijd worden gegund om de verstrekte informatie te verwerken. Daarom is in het wetsvoorstel een variant
opgenomen waarbij de voorbereidingen voor orgaandonatie getroffen
kunnen worden, zolang de procedure ter verstrekking van informatie over
de mogelijkheid van orgaandonatie aan de naasten nog niet geleid heeft
tot bezwaar tegen het treffen van voorbereidingen. Dit systeem is
vergelijkbaar met het systeem in het huidige tweede en derde lid van
artikel 22. Het introduceren van een extra toestemming voor het treffen
van voorbereidende handelingen, zou daarnaast nog verwarring kunnen
veroorzaken met de toestemming voor orgaandonatie.
De voorgestelde wijziging sluit goed aan bij de huidige wet. Deze is
immers nu al gebaseerd op de aanname dat een niet-geregistreerde
patiënt, omdat hij geen negatieve wilsverklaring heeft afgelegd, er geen
bezwaar tegen heeft dat zijn naasten over donatie beslissen. Ook bepaalt
de wet nu in artikel 22 al dat na het vaststellen van de dood maatregelen
om organen geschikt te houden voor implantatie (preserverende
maatregelen) toelaatbaar zijn, ook al hebben de naasten nog geen
toestemming gegeven voor donatie. De wet staat dit toe zolang de
procedure ter verkrijging van toestemming nog niet tot een weigering van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 711, nr. 3

7

die toestemming heeft geleid. In lijn hiermee wordt het nu mogelijk om
vóór het vaststellen van de dood voorbereidende handelingen te
verrichten zolang naasten daartegen geen bezwaar hebben gemaakt. De
niet-geregistreerde patiënt wordt op grond van deze wijziging niet alleen
geacht er geen bezwaar tegen te hebben dat zijn naasten voor hem
beslissen over orgaandonatie, maar ook geen bezwaar te hebben tegen de
mogelijkheid dat voorafgaand aan die beslissing enkele voorbereidingen
voor orgaandonatie worden verricht. Door deze voorbereidingen te
treffen, wordt de mogelijkheid tot orgaandonatie opengehouden en blijft
daardoor voor de naasten de reële mogelijkheid bestaan om, zonder
klemmende tijdsdruk, voor of tegen orgaandonatie te beslissen. Bij
gebreke van die handelingen is, zoals gezegd, immers het risico groot dat
de conditie van de organen dusdanig verslechtert, dat donatie op het
moment dat de naasten daarvoor toestemming zouden willen geven al
geen optie meer is.
Het nieuwe artikel 22, tweede lid, onderdeel b, stelt de eis dat de
voorbereidingen niet in strijd zijn met de geneeskundige behandeling van
betrokkene. Die voorbereidingen betreffen de in het eerste lid genoemde
handelingen zoals het, ondanks een infauste prognose, in stand houden
van de beademing, (blijven) toedienen van bloeddrukregulerende
medicatie, afnemen van een buisje bloed of maken van een röntgenfoto.
Deze handelingen zijn nodig om de organen geschikt te houden voor
implantatie, om het weefsel te typeren of om te beoordelen of organen
geschikt zijn voor transplantatie en kunnen niet worden uitgesteld tot na
het moment waarop de dood is vastgesteld. Met name voor longen en
levers is de beschikbare tijd tussen het vaststellen van de dood en een
kansrijke transplantatie beperkt en feitelijk zo kort dat al vóór het
vaststellen van de dood handelingen moeten worden verricht om typering
van het weefsel en beoordeling van het orgaan mogelijk te maken. De
urgente noodzaak van een voldoende aanbod van organen en de daarmee
samenhangende noodzaak om te allen tijde de mogelijkheid van donatie
open te houden door naasten meer tijd te gunnen om een weloverwogen
beslissing te nemen, rechtvaardigt het verrichten van deze handelingen
ook in de situatie dat er nog geen uitdrukkelijke toestemming is gegeven.
Zodra naasten, nadat zij kennis hebben gekregen van de infauste
prognose van betrokkene en van de handelingen die eventueel al zijn
verricht om de mogelijkheid van orgaandonatie open te houden,
aangeven bezwaar te hebben tegen deze handelingen, worden deze
gestaakt. Over de consequentie van deze wetswijziging voor die burgers
die de keuze voor orgaandonatie aan een ander overlaten, enerzijds door
dit in het register vast te leggen of anderzijds door zich niet te registeren,
zal op een passende wijze informatie worden verstrekt. Overigens is het
voor burgers mogelijk om de bovengenoemde inperking van hun
zelfbeschikkingsrecht en de inbreuk op de lichamelijke integriteit te
voorkomen, door hun keuze over orgaandonatie in het donorregister te
registreren. Al met al is de voorgestelde relativering van het toestemmingsvereiste door het grote belang van de mogelijkheid van een
toename van het aanbod van organen zeker gerechtvaardigd.
Hoofdstuk 2 Vervangende toestemming
Er is in de praktijk ook gebleken van enige onduidelijkheid over de positie
van nabestaanden van een persoon die ooit wel in staat is geweest tot een
redelijke waardering van zijn belangen ter zake van orgaandonatie. De
vraag is gerezen of in die situatie ook de regel geldt dat bij het overlijden
van een persoon die niet meer in staat is tot een redelijke waardering van
zijn belangen ter zake van orgaandonatie en die ouder is dan 12 jaar, geen
vervangende toestemming door nabestaanden kan worden gegeven. De
vraag komt voort uit de bepaling zoals geformuleerd in artikel 9, eerste lid,
en artikel 11 van de wet. Op grond daarvan kunnen slechts personen die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 711, nr. 3

8

in staat zijn tot een redelijke waardering van hun belangen ter zake, zelf
toestemming verlenen voor orgaandonatie dan wel bezwaar daartegen
maken. Slechts voor deze personen en voor kinderen jonger dan twaalf
jaar kunnen nabestaanden vervangende toestemming geven voor
orgaandonatie. Dit betekent ook dat personen die bijvoorbeeld door een
aangeboren afwijking zo zeer verstandelijk gehandicapt zijn dat zij niet in
staat zijn – en ook nooit in staat zijn geweest – tot een redelijke
waardering van hun belangen op het terrein van orgaandonatie, geen
rechtsgeldige toestemming kunnen geven voor orgaandonatie na hun
overlijden. De verwijzing in artikel 11, eerste lid, naar artikel 9, zoals dat
thans is geformuleerd, betekent dat nabestaanden in zo’n geval geen
vervangende toestemming mogen geven. Uit vragen die bij NTS
binnenkomen, blijkt zoals gezegd dat er onduidelijkheid bestaat over
personen die gedurende langere tijd niet meer in staat zijn geweest tot
redelijke waardering van hun belangen inzake orgaandonatie, bijvoorbeeld vanwege een langdurig coma of dementie of een andere later in het
leven opgetreden aandoening. Het betreft dus personen die daartoe
gedurende een periode van hun leven vanaf de leeftijd van twaalf jaar wel
in staat zijn geweest. De vraag is gerezen of in die gevallen nabestaanden
nu wel of niet vervangende toestemming mogen geven wanneer
betrokkene zelf, toen deze wel in staat was tot een redelijke waardering
van zijn belangen ter zake, geen wilbeschikking heeft laten vastleggen. De
voorgestelde wetswijziging maakt duidelijk dat het in die gevallen
mogelijk is dat nabestaanden vervangende toestemming geven.
Administratieve lasten
De onderhavige wetswijziging heeft noch voor de betrokken hulpverleners, noch voor de burgers consequenties voor de administratieve
lasten.
ARTIKELEN
Artikel I
A
Artikel 11, eerste lid
Ten eerste wordt in het eerste lid van artikel 11 de term «intreden van de
dood» vervangen door de term «vaststellen van de dood», omdat de term
«intreden van de dood» zoals gezegd leidt tot interpretatieproblemen.
Ter verduidelijking van de positie van nabestaanden van personen die niet
in staat zijn tot een redelijke waardering van hun belangen ter zake van
orgaandonatie wordt voorgesteld een nieuw tweede lid in te voegen.
Hierdoor wordt verduidelijkt dat nabestaanden toestemming kunnen
geven voor orgaandonatie met betrekking tot personen die in de periode
voorafgaand aan hun overlijden weliswaar niet in staat waren tot een
redelijke waardering van hun belangen ter zake van orgaandonatie, maar
gedurende enige tijd na het bereiken van de leeftijd van twaalf jaar in
staat zijn geweest tot een redelijke waardering van hun belangen terzake
van orgaandonatie na overlijden en dus in staat zijn geweest hun wil op
dat punt te bepalen. Uit het systeem van de wet volgt in dat geval dat
indien betrokkene zijn wil omtrent orgaandonatie niet heeft vastgelegd, de
nabestaanden na overlijden over orgaandonatie beslissen. Met deze
aanpassing beoogt het wetsvoorstel beter dan voorheen duidelijk te
maken dat ook nabestaanden van patiënten die tot hun overlijden al
langere tijd buiten bewustzijn waren of dement, wel degelijk rechtsgeldige
vervangende toestemming kunnen geven. Overigens is het zo dat
geestelijk minder begaafden van twaalf jaar of ouder niet hoeven te
worden beschouwd als mensen die per definitie niet in staat zouden zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 711, nr. 3

9

tot een redelijke waardering van hun belangen ter zake van orgaandonatie. Wanneer in dergelijke gevallen bij het overlijden orgaandonatie
medisch gezien tot de mogelijkheden behoort, moet ook bij zulke
personen, wanneer er geen wilsverklaring als bedoeld in artikel 9 bekend
is, worden bezien of betrokkene in staat is geweest tot een redelijke
waardering van zijn belangen terzake van orgaandonatie.
B en C
Ter verduidelijking van de onderwerpen die in de tweede en de vierde
paragraaf van hoofdstuk 3 van de wet worden geregeld, wordt de titel van
deze paragrafen aangepast.
D
Artikel 20, eerste en tweede lid
Artikel 20 beoogt twee aspecten te regelen. Het formuleert een aantal
verplichtingen en het geeft momenten aan waarop daaraan op zijn
vroegst mag, en op zijn laatst invulling moet worden gegeven.
Sterven is, in het bijzonder bij patiënten met zwaar hersenletsel, een
geleidelijk proces. Het aanduiden van exacte overgangsmomenten doet
dan ook kunstmatig aan omdat dit feitelijk niet goed mogelijk is. Om de
rechtszekerheid van betrokkenen in de praktijk te bevorderen verdient het
toch aanbeveling om enkele momenten in het stervensproces aan te
duiden. Dat maakt het mogelijk om te bepalen op welk moment in dat
proces handelingen verricht of maatregelen getroffen mogen, dan wel
moeten worden. Zo bepaalt het huidige eerste lid van artikel 20 dat het
register mag worden geraadpleegd wanneer er een gerede kans bestaat
dat een persoon binnen afzienbare tijd zal overlijden. Maar het huidige
eerste lid bepaalt ook wanneer dit op zijn laatst moet gebeuren, in casu
dat dit zo spoedig mogelijk na het intreden van de dood moet gebeuren.
In het algemene deel van de toelichting is aangegeven dat in het veld
onder de woorden «intreden van de dood» hetzelfde wordt verstaan als
onder «vaststellen van de dood». Om aan te sluiten bij de praktijk zijn in
de wet in plaats van de woorden «intreden van de dood» nu de woorden
«vaststellen van de dood» opgenomen. In artikel 20, eerste lid, wordt
«intreden van de dood» dan ook vervangen door «vaststellen van de
dood». Onder «vaststellen van de dood» moet bij beademde patiënten
worden verstaan het moment dat na afronding van de procedure voor het
vaststellen van de hersendood, zoals beschreven in het Besluit hersendoodprotocol, de hersendood definitief is vastgesteld. Bij niet-beademde
patiënten betreft dit het moment dat sprake is van een onomkeerbare
hartstilstand.
Het tweede lid van artikel 20 regelt het benaderen van de naasten in de
gevallen waarin deze moeten beslissen over orgaandonatie. Het huidige
tweede lid bevat de verplichting om de naasten te raadplegen na het
intreden van de dood. Voorgesteld wordt het tweede lid zodanig te
wijzigen dat de formulering tegemoet komt aan het doel van het
wetsvoorstel. Dit doel is, zoals gezegd, in ieder geval om voorbereidingen
voor orgaandonatie ook zonder door betrokkene zelf bij leven gegeven
toestemming toe te staan zolang daartegen door de daartoe bevoegde
naasten geen bezwaar is gemaakt. Gefundeerd bezwaar maken tegen
voorbereidende handelingen voor orgaandonatie is voor de naasten
alleen mogelijk als hen op het juiste moment adequate informatie is
verstrekt over orgaandonatie.
In paragraaf 3 van hoofdstuk 2 van het algemene deel van deze toelichting
is beschreven hoe wat dit betreft de gebruikelijke gang van zaken in de
praktijk is. Daarbij is aangegeven dat in veel gevallen de naasten goed op
de hoogte worden gehouden van het steeds slechter worden van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 711, nr. 3

10

vooruitzichten van de patiënt en dat er een moment komt dat orgaandonatie ter sprake wordt gebracht. Het is van groot belang dat het
onderwerp orgaandonatie op zorgvuldige wijze aan de orde wordt
gesteld, zowel wat betreft de inhoud als wat betreft het moment. Om het
de nabestaanden mogelijk te maken uiteindelijk een weloverwogen
beslissing te kunnen nemen, moet hen passende informatie worden
gegeven over wat donatie zal betekenen. Zo zal bijvoorbeeld uitgelegd
moeten worden dat de beademing wordt voortgezet om de nodige
onderzoeken te doen om zo donatie van de organen mogelijk te houden
en zal worden verteld welke andere maatregelen met het oog daarop
getroffen moeten worden. De verplichting om de naasten te raadplegen,
zoals het huidige tweede lid van artikel 20 die al bevat, wordt gehandhaafd, maar de formulering wordt gewijzigd om beter duidelijk te maken
wat de verplichting daadwerkelijk inhoudt, namelijk informatie geven over
de mogelijkheid van orgaandonatie. De verplichting om informatie te
geven bestaat overigens niet als geen naasten aanwezig zijn of bereikt
kunnen worden. Uiteraard bestaat de verplichting ook niet als al duidelijk
is dat er zodanige contra-indicaties zijn dat iedere vorm van orgaandonatie is uitgesloten. Op grond van het eerste lid van artikel 20 vervalt
immers de verplichting om het register te raadplegen als «reeds vaststaat
dat de betrokkenen medisch gezien niet in aanmerking komt als donor».
Het huidige tweede lid van artikel 20 bepaalt ook dat de naasten niet
eerder mogen worden geraadpleegd dan na het intreden van de dood.
Ingeval een potentiële donor wordt beademd komt dat moment overeen
met de afronding van het klinische onderzoek aan het bed (tweede fase
van de procedure voor het vaststellen van de hersendood), zie Kamerstukken II 2003/04, 29 494, nr. 3, blz. 14 en nr. 6, blz. 26.
Het moment vanaf wanneer de naasten mogen worden benaderd is in het
voorgestelde tweede lid omschreven als het moment waarop redelijkerwijs vaststaat dat een persoon binnen afzienbare tijd zal overlijden.
Hiervan zal sprake zijn wanneer uit de benodigde onderzoeken is gebleken
dat verdere behandeling voor betrokkene medisch zinloos is, oftewel het
moment waarop, als geen sprake zal (kunnen) zijn van orgaandonatie,
besloten wordt tot abstineren.
Uit gesprekken met de betrokken veldpartijen is gebleken dat het vanaf
dat moment verantwoord is het onderwerp orgaandonatie ter sprake te
brengen en informatie te geven over de mogelijkheid van orgaandonatie.
Het beoordelen van wat in een concreet geval daadwerkelijk prudent is,
zowel wat betreft het tijdstip waarop de informatie wordt gegeven als wat
betreft de precieze inhoud van de informatie, behoort uiteraard tot de
professionele verantwoordelijkheid van de beroepsbeoefenaar.
Artikel 20, derde lid
Het voorgestelde derde lid van artikel 20, dat voortbouwt op het huidige
tweede lid, schrijft voor dat er in ieder geval na het vaststellen van de
dood aandacht moet worden besteed aan de toestemming van de
naasten. De in het protocol aangewezen persoon moet dan expliciet
toestemming vragen aan de in artikel 11 genoemde naasten.
Het kan zo zijn dat de naasten naar aanleiding van de informatie die is
gegeven over de mogelijkheid van orgaandonatie al relatief snel te
kennen geven dat zij na het vaststellen van de dood zullen toestemmen
met orgaandonatie. In dat geval moet die toestemming na het vaststellen
van de dood worden bevestigd door een antwoord op de vraag om
toestemming. Alleen toestemming van naasten die na het vaststellen van
de dood is gegeven is rechtsgeldig voor de uitvoering van de orgaandonatie.
Met de wijziging van het zevende, eerder het zesde, lid van artikel 20
wordt uitvoering gegeven aan het kabinetsstandpunt naar aanleiding van
de motie Jurgens (Kamerstukken I 2007/08, 26 200 VI nr. 65 enz., F). Deze
wijziging heeft tot gevolg dat het niet meer mogelijk is bij algemene

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 711, nr. 3

11

maatregel van bestuur regels te stellen die afwijken van de overige leden
van artikel 20. Door middel van deze wijziging wordt nu in de wet zelf
geregeld dat bij algemene maatregel van bestuur kan worden bepaald dat
in artikel 20 opgenomen regels niet van toepassing zijn op bepaalde
categorieën van artsen. Aldus zal het bijvoorbeeld mogelijk zijn bepaalde
regels niet van toepassing te laten zijn op groepen artsen die niet of in
zeer beperkte mate met orgaandonatie in aanraking komen, zoals
verpleeghuisartsen.
E
Artikel 22
Doel van artikel 22 is om handelingen te legitimeren die noodzakelijk zijn
met het oog op de voorbereiding van de voorgenomen transplantatie,
maar die niet meer het doel van de medische behandeling van de patiënt
dienen. Het gaat om de handelingen die voor de betrokkene medisch geen
betekenis (meer) hebben en die dan ook achterwege blijven als blijkt dat
de betrokkene geen orgaandonor zal zijn.
De oorspronkelijke formulering van in het bijzonder het eerste lid van dit
artikel, heeft geleid tot het knelpunt dat de aanleiding vormde voor de
toezegging de WOD te gaan wijzigen (zie paragraaf 1 tot en met 5 van
hoofdstuk 1 van deze memorie). Strikte naleving van het in artikel 22,
eerste lid, gestelde, namelijk dat voor het overlijden slechts voorbereidingen in verband met de implantatie mogen worden getroffen als de
betrokken persoon zelf bij leven toestemming heeft verleend voor donatie
van zijn organen na overlijden, zou leiden tot een daling van het aantal
beschikbaar komende organen.
Daarom is een nieuw tweede lid tussengevoegd dat regelt in welke
gevallen voorbereidingen mogen worden getroffen wanneer betrokkene
zelf bij leven geen toestemming voor orgaandonatie heeft vastgelegd.
In paragraaf 7 van hoofdstuk 1 van het algemene deel van deze memorie
is een tweede probleem geschetst dat het oorspronkelijke artikel met zich
bracht, namelijk het probleem van het ontbreken van draagvlak voor de
gevolgen van het onderscheid in artikel 22 tussen maatregelen die gericht
zijn op de voorbereiding van de transplantatie (voorbereidende maatregelen) en maatregelen die er uitsluitend op gericht zijn de organen voor
implantatie geschikt te houden (preserverende maatregelen). Er zou
misschien wel draagvlak voor zijn geweest als voorbereidende maatregelen meer invasief zouden zijn dan preserverende. Dit is echter niet het
geval.
Het argument van invasiviteit vormde indertijd niet de reden om
onderscheid te maken. Het onderscheid was gebaseerd op het doel van de
maatregelen. Gezamenlijk doel van de twee soorten maatregelen is echter
het mogelijk houden van donatie en implantatie. Daarvoor is het immers
niet alleen noodzakelijk preserverende maatregelen te treffen om te
voorkomen dat de kwaliteit van de organen zodanig achteruit gaat dat ze
niet meer getransplanteerd kunnen worden. Evenzeer zijn er voorbereidende maatregelen nodig die na overlijden of na de uitname de nodige
tijd sparen, waarmee wordt voorkomen dat ten gevolge van een te lange
ischemietijd of van instabiliteit van de donor de kwaliteit van de organen
alsnog zo ver achteruit gaat dat transplantatie niet meer verantwoord is.
Wanneer betrokkene niet zelf heeft ingestemd met orgaandonatie is een
belangrijke algemene voorwaarde voor voorbereidingen dat de
betrokkene geen bezwaar tegen orgaandonatie heeft vastgelegd in het
register of op een eigen verklaring. De voorbereidingen mogen dus niet
starten als het register nog niet is geraadpleegd. Nadat het register is
geraadpleegd en geen bezwaar is aangetroffen, mogen voorbereidingen
worden getroffen, een expliciete toestemming van de naasten is hiervoor
niet noodzakelijk. Zoals in hoofdstuk 1 van het algemene deel van deze
toelichting is aangegeven, wordt om de mogelijkheid van donatie te allen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 711, nr. 3

12

tijde open te houden, voorgesteld om de voorbereidingen onder strikte
voorwaarden ook zonder door betrokkene zelf bij leven gegeven
toestemming toe te staan zolang daartegen door de daartoe bevoegde
naasten geen bezwaar is gemaakt. Zoals gezegd blijft donatie daardoor
ook mogelijk in situaties waarin naasten nog niet aanwezig zijn en wordt
naasten meer tijd gegund om de informatie over orgaandonatie die
ingevolge de voorgestelde wijziging nu verplicht moet worden verstrekt,
zo goed mogelijk te kunnen verwerken, dus zonder dat zij onmiddellijk een
beslissing moeten nemen over het geven van toestemming voor
voorbereidende handelingen.
Om die redenen verdient, zoals ook reeds toegelicht in het algemene deel,
deze variant de voorkeur boven een variant waarbij de voorbereidende
handelingen mogen worden verricht wanneer daarvoor door de naasten
expliciet toestemming is gegeven. Om duidelijk te maken dat ook kan
worden gestart met de voorbereidingen wanneer nog geen naasten
aanwezig zijn, is in het voorgestelde onderdeel d, van het nieuwe tweede
lid gebruikt gemaakt van een formulering die lijkt op de formulering van
het huidige artikel 22, tweede en derde lid, waarmee het veld reeds
bekend is. Het ligt voor de hand dat voorbereidingen moeten worden
gestaakt zodra de naasten tegen deze handelingen bezwaar maken.
Op grond van het eerste lid mogen, zoals in de huidige situatie, de
voorbereidingen na de voorgestelde wijziging uiteraard worden gestart
als betrokkene zelf bij leven toestemming heeft vastgelegd.
Uiteraard stellen we aan het treffen van voorbereidingen wanneer deze
plaats moeten vinden vóór het vaststellen van de dood van de patiënt die
niet zelf toestemming voor orgaandonatie heeft gegeven, ten minste
dezelfde strenge voorwaarden als het nieuwe eerste lid van artikel 22 stelt:
uitstel tot na het vaststellen van de dood moet niet mogelijk zijn en de
voorbereidingen mogen niet strijdig zijn met de geneeskundige behandeling van de betrokkene. Bij patiënten waarbij volgens het protocol de
hersendood zal worden vastgesteld, zal onderzoek gericht op de voorbereiding van de implantatie veelal uitgesteld kunnen worden tot na het
vaststellen van de dood en voordien dus niet geoorloofd zijn. Daarnaast
geldt als voorwaarde dat redelijkerwijs vast moet staan dat betrokkene
binnen afzienbare tijd zal overlijden en dat de naasten geen bezwaar
hebben geuit tegen het treffen van de voorbereidingen.
Voor de gevallen waarin een potentiële donor niet wordt beademd en de
voorbereidingen na het vaststellen van de dood bestaan uit het ter plekke
in het lichaam koelen van de organen, blijft op grond van het derde lid de
eis gelden dat er niet eerder met de voorbereidingen mag worden gestart
dan na verloop van vijf minuten na de onomkeerbare hartstilstand.
Voorgesteld wordt in deze bepaling de woorden «intreden van de dood»
te vervangen door «onomkeerbare hartstilstand». Dit is een formulering
waarover in de praktijk geen enkel misverstand bestaat. Deze
zogenoemde vijf minuten «no touch» moeten ook gerespecteerd worden
voor bijvoorbeeld het afnemen van een buisje bloed ten behoeve van
onderzoek naar contra-indicaties of naar weefseltype.
Het huidige tweede en derde lid zijn door het tussenvoegen van het
nieuwe tweede lid vernummerd tot het derde en vierde lid, doch zijn op
een kleine aanpassing na ongewijzigd gebleven. Aan beide leden is de
mogelijkheid toegevoegd om onderzoek te doen dat noodzakelijk is voor
de voorbereiding van orgaandonatie. Daarmee zien deze twee leden niet
meer slechts op preserverende handelingen doch maken ze ook voorbereidingen op orgaandonatie mogelijk. Consequentie van de wijzigingen in
artikel 22 is dat voor het treffen van voorbereidingen in verband met de
implantatie en het (uitsluitend) treffen van maatregelen om organen
geschikt te houden voor implantatie dezelfde voorwaarden gaan gelden.
Vanwege kleine verschillen tussen de situatie voor het vaststellen van de
dood en na het vaststellen van de dood en om de wijziging zo beperkt
mogelijk te houden is er niet voor gekozen leden van dit artikel samen te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 711, nr. 3

13

voegen. Nu is uitgeschreven onder welke voorwaarden vóór het
vaststellen van de dood bepaalde handelingen geoorloofd zijn en onder
welke voorwaarden bepaalde handelingen na het vaststellen van de dood
verricht mogen worden.
F
De wijziging van artikel 20 maakt het noodzakelijk de verwijzing in artikel
23 daaraan aan te passen.
De minister van Volksgezondheid,Welzijn en Sport,
E. I. Schippers
De minister van Veiligheid en Justitie,
I. W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 711, nr. 3

14