•
•
•
•
•
•

Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Postbus 20011
2500 EA Den Haag

SECRETARIAAT KIESRAAD

Datum
22 mei 2017
Ons kenmerk
2017-0000185955

Onderwerp

Advies kiescolleges Eerste Kamer

Inlichtingen
mr W.A.E. Brüheim
T 070 426 6266
F 070 751 7078
Uw kenmerk

Blad
1 van 5

1. Inleiding
De leden van de Eerste Kamer der Staten-Generaal worden op dit moment gekozen
door de leden van de provinciale staten, die op hun beurt gekozen worden door de
kiesgerechtigde Nederianders die in een provincie woonachtig zijn. Nederiand telt
echter ook drie bijzondere openbare lichamen: Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Zij
maken geen onderdeel uit van een provincie. Het gevolg hiervan is dat in het
Europese deel van Nederiand woonachtige Nederianders indirect invloed hebben op
de samenstelling van de Eerste Kamer, terwijl Nederianders die in het Caribische
deel van Nederiand wonen dat niet hebben. Om deze ongelijkheid op te heffen, is op
23 maart jl. een voorstel tot wijziging van de Grondwet bij de Tweede Kamer
ingediend.^ Dat voorstel strekt ertoe de leden van de Eerste Kamer ook te laten
kiezen door de leden van een of meer kiescolleges, waarbij de Nederianders die in
het Caribische deel van Nederiand wonen het recht krijgen de kiescollegeleden te
kiezen. Met het conceptwetsvoorstel waarover u de Kiesraad thans om advies hebt
gevraagd,^ wordt dit voorstel nader uitgewerkt. Daarmee vormt het een (voorlopig)
sluitstuk van een langlopende principiële discussie over de wijze waarop
Nederlanders in het Caribische deel van Nederiand invloed moeten krijgen op de
samenstelling van de Eerste Kamer.^

2. Samenvatting
Dit conceptwetsvoorstel regelt dat individuele Nederlanders in het Caribische deel
van Nederiand, net als individuele Nederianders in het Europese deel, invloed krijgen
op de samenstelling van de Eerste Kamer. Daarbij zoekt het aansluiting bij meerdere
- soms afwijkende - wettelijke regimes voor de verkiezing van andere
vertegenwoordigende organen in ons land. De Kiesraad kan zich in grote lijnen
' Kamerstukken 11 2016/17, 34 702, nrs. 1-3. Het betreft een voorstel in tweede lezing.
^ Conceptwetsvoorstel Wijziging van de Kieswet en de Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en
Saba in verband met de introductie van kiescolleges voor de Eerste Kamer voor het Caribische deel van
Nederland ten behoeve van de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer.
^ Kortheidshalve zij verwezen naar de Kamerdossiers: 31 956, 33 131 en 34 341.
Zie ook: H.M.B. Breunese & L.L. van der Laan, De gordiaanse knoop van 10/10/10: het kiesrecht in het
Caribische deel van Nederland, TVCR Juli 2015 pp. 268-284,

Bezoekadres
Herengracht 21
2511 EG Den Haag
Postadres
Postbus 20011
2500 EA Den Haag
Internetadres
www,kiesraad.nl
E-mailadres
kiesraad @ kiesraad.nl

Datum
22 mei 2017
Kenmerk
2017-0000185955
Onderdeel
Secretariaat Kiesraad

vinden in de keuzes die daarbij in dit conceptwetsvoorstel zijn gemaakt, zoals de
keuze voor drie afzonderiijke kiescolleges, hun samenstelling en het organiseren van
een gecombineerde stemming met de eilandraadsverkiezingen. Wel is de Kiesraad
^
van oordeel dat de voorgestelde regeling op enkele punten de Kieswet onnodig
compliceert. Zo verwacht hij bijvoorbeeld dat een speciaal register van aanduidingen
voor politieke groeperingen die enkel mee willen doen aan kiescollegeverkiezingen in
de praktijk geen meenwaarde zal hebben. Ook vindt de Raad dat de lijst met functies
die onverenigbaar zijn met het kiescollegelidmaatschap zo kort mogelijk moet blijven.
Meer moeite nog heeft de Raad met twee keuzes die gemaakt zijn ten aanzien van
de deelname van de kiescolleges aan de Eerste Kamerverkiezing. De Kiesraad
adviseert de kiescolleges bij Eerste Kamerverkiezingen gezamenlijk deel te laten
uitmaken van één en dezelfde kieskring en kandidatenlijsten noch
ondersteuningsverklaringen voor die verkiezing in het Caribische deel van Nederland
ter inzage te leggen. Ook vindt de Kiesraad dat kiesgerechtigden die zich bij het
uitbrengen van hun stem bij Eerste Kamerverkiezingen vergissen het recht moeten
hebben om een nieuw stembiljet te vragen. Tot slot adviseert de Kiesraad u de
procedure voor kiescollegeverkiezingen en de manier waarop de participatie van
kiescolleges bij Eerste Kamerverkiezingen is ingericht op een later moment te
evalueren.

3. Drie kiescolleges
De Kiesraad deelt uw opvatting dat het instellen van een afzonderiijk kiescollege
Eerste Kamer in elk van de openbare lichamen de herkenbaarheid van de
kiescolleges ten goede komt, de zichtbaarheid ervan vergroot en bovendien ook
praktische voordelen heeft. Daarbij speelt ook mee dat deze optie het meest
tegemoetkomt aan de eigenheid van elk openbaar lichaam.
De Kiesraad kan zich ook vinden in uw motieven om elk van de kiescolleges een
aantal leden te geven dat gelijk is aan het aantal leden van de plaatselijke
eilandsraad en het gelijktijdig organiseren van de stemmingen voor de verkiezing van
de leden van beide organen.
4. De verkiezing van de leden van het kiescollege Eerste Kamer
4.1. Registratie van aanduidingen
Aanduidingen die door politieke groeperingen geregistreerd zijn ten behoeve van de
verkiezing van de leden van de eilandsraad of de Tweede Kamer mogen blijkens het
conceptwetsvoorstel ook bij kiescollegeverkiezingen worden gebruikt.'* De Kiesraad
vindt dit een te billijken keuze. Gelet op het feit dat het kiescollege Eerste Kamer
slechts één wettelijke taak heeft - het stemmen bij de Eerste Kamerverkiezing - ,
vraagt de Raad zich echter af of politieke groeperingen wel behoefte zullen hebben
om een aanduiding alleen te registreren ten behoeve van kiescollegeverkiezingen.
Geen van de kiescolleges Eerste Kamer is immers in staat om zelfstandig een lokale
kandidaat de Eerste Kamer in te helpen; ook niet als de kiescollegeleden unaniem
stemmen. De figuur levert daarnaast complexe, moeilijk leesbare wetgeving op. De
Kiesraad adviseert u daarom de wenselijkheid van deze mogelijkheid te
heroverwegen.

4.2. Incompatibiliteiten
De functies die onverenigbaar zijn met het lidmaatschap van het kiescollege komen
overeen met de functies die onverenigbaar zijn met het lidmaatschap van de
Art. Ya 25 Kieswet (nieuvi/).

^

Datum
22 mei 2017
Kenmerk
2017-0000185955
Onderdeel
Secretariaat Kiesraad

eilandsraad. Als gevolg hiervan mag een eilandgedeputeerde geen plaats nemen in
het kiescollege Eerste Kamer,^ terwijl in het Europese deel van Nederiand een
^^^^
wethouder wel lid kan zijn van provinciale staten.® Gelet op de geringe
^
^
bevolkingsomvang van de openbare lichamen komt het de Kiesraad voor dat de lijst
met onverenigbare functies met het kiescollegelidmaatschap zo kort mogelijk moet
worden gehouden. De Raad geeft u daarom in overweging in elk geval het verschil in
behandeling tussen wethouders enerzijds en eilandgedeputeerden anderzijds op te
heffen. Omdat er geen hiërarchisch verband is tussen het kiescollege en het
eilandsbestuur, acht de Kiesraad het voorts voorstelbaar dat ook ambtenaren die
door of vanwege het bestuur van het openbaar lichaam zijn aangesteld, of daaraan
ondergeschikt zijn, lid kunnen worden van een kiescollege. Eén en ander uiteraard
voor zover zij de Nederiandse nationaliteit bezitten.
4.3. Vervanging van kiescollegeleden
De verkiezing van de leden van de kiescolleges Eerste Kamer vindt gelijktijdig plaats
met de verkiezing van de leden van provinciale staten. Kort na hun aanstelling
vervullen de kiescollegeleden hun enige wettelijke taak door een stem uit te brengen
bij de Eerste Kamerverkiezing. Gedurende de rest van hun vierjarige zittingstermijn''
hebben zij geen wettelijke taken. Toch voorziet het conceptwetsvoorstel ook dan nog
in tijdelijke vervanging van zieke of zwangere kiescollegeleden en permanente
vervanging van vertrekkende leden.^ De kiescolleges moeten dan bijeenkomen om
te besluiten over de toelating van een nieuw kiescollegelid, terwijl de taak waarvoor
het kiescollege is opgericht op dat moment al is volbracht en het kiescollege
bijgevolg geen functie meer lijkt te vervullen. Deze constructie is, zo vermoedt de
Kiesraad, gekozen met het oog op de mogelijkheid dat de Eerste Kamer wordt
ontbonden waarna er tussentijdse Eerste Kamerverkiezingen moeten worden
gehouden.® De Kiesraad doet u de suggestie de toelichting bij het
conceptwetsvoorstel op dit punt te verduidelijken.
Gelet op de taak van het kiescollege en het geringe aantal kiescollegeleden, vindt de
Kiesraad het voorts opportuun om tijdelijke vervanging van een kiescollegelid
wegens ziekte of zwangerschap gedurende de hele zittingsperiode mogelijk te
maken. Nu is dit in de laatste zestien weken van de zittingsperiode niet meer
mogelijk. De Kiesraad adviseert u in een uitzondering te voorzien.
5. De verkiezing van de leden van de Eerste Kamer der Staten-Generaal
5.1. Kieskringen
Bij de kandidaatstelling voor een Eerste Kamerverkiezing moet voor iedere
provincie/kieskring waarvoor een kandidatenlijst wordt ingeleverd een
ondersteuningsverklaring worden overgelegd. Deze verplichting geldt ook voor
zittende partijen. In het conceptwetsvoorstel wordt voorgesteld dat Bonaire, Sint
Eustatius en Saba elk een afzonderiijke kieskring gaan vormen bij Eerste
Kamen/erkiezingen.^° Aangezien ieder lid van een Kiescollege slechts één
ondersteuningsverklaring mag afleggen, zullen maximaal 5 geldige kandidatenlijsten
kunnen worden ingediend voor deelname aan de Eerste Kamerverkiezing in de
° Art. 94d Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (nieuw) jo. 14 lid 1 onder 1 Wet
openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba.
^ Art. 13 lid 1 Provinciewet en art. 36b Gemeentewet.
' Art. 132a lid 3 Grondwet (nieuw) jo. 129 lid 4 Grondwet.
° Respectievelijk art. Ya 22 Kieswet (nieuw) jo. X 10 Kieswet en art. Ya 22 Kieswet (nieuw) jo. X 2
Kieswet.
^ Vgl. art. 64 jo. 55 Grondwet.
'° Art. Ya 30 lid 3 Kieswet (nieuw) jo. R 1 lid 2 Kieswet.

Datum
22 mei 2017
Kenmerk
2017-0000185955
Onderdeel
Secretariaat Kiesraad

kieskringen Sint Eustatius en Saba en maximaal 9 voor deelname in kieskring
Bonaire.De Eerste Kamer telt momenteel 12 fracties. Dit betekent derhalve dat,
door de gekozen structuur, sommige groeperingen van deelname in die kieskringen
worden uitgesloten.
Een tweede nadeel van de voorgestelde regeling is dat deze meer invloed van de
individuele kiescolleges op de samenstelling van de Eerste Kamer suggereert dan zij
in werkelijkheid hebben. Vanwege het grote verschil in bevolkingsomvang tussen het
Europese en het Caribische deel van Nederiand, blijft de invloed van Nederlanders in
Bonaire, Sint Eustatius en Saba op de uiteindelijke samenstelling van de Eerste
Kamer gering. Het indienen van een kandidatenlijst voor deelname aan de Eerste
Kamerverkiezing in één van deze openbare lichamen, vergroot niet de reële kansen
van daarop voorkomende kandidaten om gekozen te worden. Daar staat tegenover
dat het instellen van drie kieskringen in het Caribische deel van Nederiand wel een
extra werklast oplevert voor de uitvoering. De Kiesraad adviseert u daarom te
bepalen dat de openbare lichamen bij Eerste Kamen/erkiezingen samen één
kieskring vormen met daarbinnen drie kiescolleges, zodat de zichtbaarheid en lokale
herkenbaarheid van de kiescolleges behouden blijft. Bijkomend voordeel van één
kieskring is dat er 19 (5 -i-5 H- 9) leden van de verschillende kiescolleges zijn die voor
een lijst in die kieskring een ondersteuningsverklaring kunnen
afleggen.Groeperingen worden daardoor niet bij voorbaat belemmerd om aan de
verkiezing deel te nemen.
5.2. Terinzagelegging ondersteuningsverklaringen
Het conceptwetsvoorstel regelt dat ondersteuningsverklaringen die voor deelname in
de kieskringen Bonaire, Saba en Sint Eustatius aan de Eerste Kamen/erkiezing zijn
ingediend, ter inzage worden gelegd.^^ Deze bepaling wijkt af van wat bij Eerste
Kamerverkiezingen gebruikelijk is. De door de leden van provinciale staten
ondertekende ondersteuningsverklaringen worden niet ter inzage gelegd.
Belangrijker is nog dat deze bepaling het stemgeheim van de leden van de
kiescolleges zo goed als tenietdoet. Het is weliswaar zo dat een lid van de
Kiescollege niet hoeft te stemmen op de lijst waarvoor hij ook een
ondersteuningverklaring heeft afgelegd, maar het zeer beperkte aantal kiezers in
samenhang bezien met het bepërkte aantal lijsten, brengt met zich mee dat het nog
meer dan bij leden van provinciale staten voor de hand ligt dat een lid van een
kiescollege op de lijst zal stemmen waarvoor hij een ondersteuningsverklaring heeft
afgelegd. De Kiesraad adviseert u dan ook voor deze bepaling aansluiting te zoeken
bij de huidige regeling voor de Eerste Kamerverkiezing en deze bepaling te
schrappen.
5.3. Vervangend stembiljet
In zijn evaluatieadvies over de laatstgehouden Eerste Kamerverkiezing heeft de
Kiesraad u geadviseerd om het ook bij Eerste Kamerverkiezingen mogelijk te maken
dat kiesgerechtigden die zich vergissen bij het invullen van het stembiljet eenmalig
een nieuw stembiljet uitgereikt krijgen.In uw reactie gaf u aan voornemens te zijn
dit advies over te nemen in een volgend wetsvoorstel. De Kiesraad heeft de door u
voorgenomen wijziging in het conceptwetsvoorstel gemist en adviseert u hierin
alsnog te voorzien.
' Art. Ya 30 lid 3 Kieswet (nieuw) jo. R 2 lid 1 Kieswet. Zie voor de omvang van de kiescolleges art. 94a
Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (nieuw) jo. 9 Wet openbare lichamen Bonaire,
Sint Eustatius en Saba.
Art. Ya 31 b lid 2 Kieswet (nieuw) jo. art. Ya 10 lid 2 Kieswet.
Advies van de Kiesraad d.d. 6 juli 2015 inhoudende de Evaluatie van de verkiezing van de leden van de
Eerste Kamer der Staten-Generaal op 26 mei 2015, p. 1-2.
" Kamerstukken 11 2015/16, 31 142, nr. 52, bijlage 586610.

^

Datum

22 mei 2017
Kenmerk

2017-0000185955
Onderdeel

Secretariaat Kiesraad

6. Evaluatie
De regelgeving waarmee nu uitwerking wordt geven aan het voornemen om
Nederlanders in het Caribische deel van Nederiand door middel van kiescolleges
invloed te geven op de samenstelling van de Eerste Kamer der Staten-Generaal is
complex. De wettelijke regeling bevat veel verwijzingen en uitzonderingen, hetgeen
haar moeilijk leesbaar maakt voor degenen die de wet moeten toepassen. De
Kiesraad adviseert u daarom om op een later moment aan de hand van opgedane
praktijken/aringen de voorgestelde procedures te evalueren op een soortgelijke
manier als u bij Tweede Kamerverkiezingen pleegt te doen. Een separate
evaluatiebepaling acht de Kiesraad hiervoor niet noodzakelijk.

De Kiesraad,
voor deze.

J.G.C. Wiebenga
Voorzitter

M. Bakker
secretaris-directeur

Blad
5 van 5