Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

22 054

Wapenexportbeleid

Nr. 292

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 11 december 2017
De algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft een aantal vragen voorgelegd aan de Minister van
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de Minister van
Buitenlandse Zaken over de brief van 16 oktober 2017 inzake afgifte
vergunning voor export militair materieel naar Jordanië (Kamerstuk
22 054, nr. 291).
De Ministers hebben deze vragen beantwoord bij brief van 8 december
2017. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De fungerend voorzitter van de commissie,
De Roon
De adjunct-griffier van de commissie,
Meijers

kst-22054-292
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 054, nr. 292

1

1
Wat is de aard van de ondersteunende rol die de Jordaanse F-16’s spelen
in de door Saoedi-Arabië geleide coalitie tegen Jemen?
2
Vinden deze ondersteunende operaties met F-16’s ook boven Jemen
plaats?
3
Op welke wijze geeft u uitvoering aan de woorden van Minister Koenders
in het AO Wapenexportbeleid d.d. 12 september 2017 (Kamerstuk 22 054,
nr. 287) «Wij leveren daar gewoon niet voor. Dat wordt strikt getoetst»?
Hoe kunt u de afspraken met Jordanië over inzet van de F-16’s controleren
en heeft u een evaluatieplan? Zo ja, wat houdt dat in?
4
Welke juridische waarden hebben de schriftelijke garanties over het niet
inzetten van de F-16’s in Jemen?
5
Op welke wijze kan en zal Nederland controleren of de schriftelijke
toezegging van Jordanië dat de geleverde F-16’s niet zullen worden
ingezet bij operaties in Jemen? Hoe wordt de Kamer geïnformeerd indien
deze controles aanleiding geven tot twijfel over de naleving van deze
afspraak?
6
Welke maatregelen zal Nederland nemen indien Jordanië zich niet aan de
afspraken houdt?
7
Welke acties kan Nederland ondernemen indien Jordanië de afspraak om
de F-16’s niet in te zetten boven Jemen niet gestand doet? Is een grond
opgenomen voor de ontbinding van het contract en kan het materieel in
die situatie worden teruggevorderd?
8
Wat zijn de consequenties voor het niet nakomen van de schriftelijke
garanties over het niet inzetten van de F-16’s in Jemen?
9
Hoe handhaaft de Minister de schriftelijke garanties over het niet inzetten
van de F-16’s in Jemen?
10
Hoe beoordeelt u in dit licht de uitspraken van Rachel Stohl van het
Stimson Center «... als je wapens geeft aan een land of organisatie, dan
kan je niet meer controleren hoe ze gebruikt worden,» gedaan in het
militaire weekblad Defense News van 16 oktober 2017? (Bron: https://
www.defensenews.com/congress/2017/10/16/baghdad-retakes-kirkuk-andpentagon-mulls-ending-train-and-equip/).
Antwoord op de vragen 1 tot en met 10:
Tijdens het Algemeen Overleg wapenexportbeleid op 25 oktober
2016 (Kamerstuk 22 054, nr. 280) heeft de toenmalige Minister
van Buitenlandse Zaken, op basis van toen beschikbare informatie, gezegd dat de Jordaanse luchtmacht in het verleden op
zeer bescheiden schaal actief was geweest in het luchtruim
boven Jemen, waarschijnlijk in een ondersteunende rol. Nadien
bleek uit gesprekken met de Jordaanse overheid en met bondgenoten in de regio dat Jordanië nog steeds actief is in het
luchtruim boven Jemen, zij het in zeer geringe mate.
Tijdens het bovengenoemde Algemeen Overleg (Kamerstuk
22 054, nr. 280) stelde de Kamer dat bij verkoop van F-16’s aan
Jordanië, het land om een garantie moet worden gevraagd dat de
toestellen niet worden ingezet in de oorlog in Jemen. Overeenkomstig die wens heeft de toenmalige Minister schriftelijke
garanties aan de Jordaanse regering gevraagd en verkregen dat
noch de voormalige Nederlandse F-16’s noch ander voormalig

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 054, nr. 292

2

Nederlands defensiematerieel bij de strijd in Jemen wordt
ingezet.
Met deze schriftelijke garanties, is de uitvoer van F-16’s naar
Jordanië in lijn met het Nederlandse wapenexportbeleid (zoals
ook herbevestigd tijdens de Begrotingsbehandeling Buitenlandse
Zaken op 15 november jl. (Handelingen II 2017/18, nr. 22, item 8),
dat geen exportvergunningen afgegeven worden voor militair
materieel dat wordt ingezet in de strijd in Jemen.
De schriftelijke toezegging van de Jordaanse regering is niet
juridisch afdwingbaar, maar komt politiek gewicht toe, passend
bij de zeer goede betrekkingen tussen Nederland en Jordanië.
Gezien de zeer goede relaties tussen Nederland en Jordanië,
inclusief de nauwe samenwerking op defensiegebied, ziet het
kabinet geen redenen om aan het afgesproken eindgebruik (geen
inzet in Jemen) te twijfelen. Mochten daar later onverwacht toch
vragen of twijfels over rijzen, dan zal Nederland langs politieke,
diplomatieke of defensie kanalen navraag doen.
Eenmaal geleverde goederen kunnen niet worden teruggevorderd.
Indien een schending van de afspraken wordt geconstateerd, zal
Nederland echter geen nieuwe exportvergunningen voor dezelfde
afnemer toekennen. Zoals hierboven aangegeven, heeft het
kabinet in het geval van Jordanië hierover echter geen zorgen.
11
In de Kamerbrief van 25 september 2013 (Kamerstuk 22 054, nr. 232) meldt
u dat de toestellen eind 2015/begin 2016 geleverd zouden worden. Kunt u
aangeven waarom de levering twee jaar is vertraagd?
12
Heeft de sterk veranderde situatie in de regio en de betrokkenheid van
Jordanië daarbij (de opkomst van ISIS en de oorlog in Jemen) na de
aanvankelijk positieve toetsing van de exportcriteria door Buitenlandse
Zaken in januari 2012 (zie Kamerbrief van 25 september 2013, Kamerstuk
22 054, nr. 232) tot een geheel nieuwe toetsing geleid? Zo ja, wat waren de
precieze overwegingen daarbij?
13
Heeft de oorlog in Jemen en de betrokkenheid van Jordanië een rol
gespeeld bij de vertraagde aflevering? Indien neen, wat dan wel? Kunt u
dat toelichten?
14
Is overwogen de verkoop naar aanleiding van deze veranderingen alsnog
stop te zetten? Zo ja, kunt u daarover nadere informatie verschaffen?
Antwoord op de vragen 11 tot en met 14
De Kamerbrief van 25 september 2013 (Kamerstuk 22 054,
nr. 232) vermeldt de positieve uitkomst van de toetsing door
Buitenlandse Zaken voorafgaand aan het bereiken van de
principeovereenkomst over de verkoop tussen het Ministerie van
Defensie en Jordanië. Voorafgaand aan de vergunningverlening
aan de vooravond van de daadwerkelijke export wordt altijd
opnieuw getoetst aan de criteria van het EU Gemeenschappelijk
Standpunt inzake wapenexport op basis van de actuele situatie.
De weerslag van deze toetsing, waarvan de uitslag eveneens
positief was, is u toegegaan in de Kamerbrief van 16 oktober jl.
(Kamerstuk 22 054, nr. 291).
Hoewel de actuele situatie dus is meegewogen in de toetsing,
heeft deze niet tot vertraging geleidt. De latere levering is
veroorzaakt door een aanvullende wens van Jordanië om een
hogere configuratiestandaard van de toestellen te krijgen.
Daartoe dienden de toestellen te worden gemodificeerd en het
reeds getekende contract te worden geamendeerd. Ook moest
van de Amerikaanse autoriteiten instemming worden verkregen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 054, nr. 292

3

voor de gewenste modificatie. De oorspronkelijk geplande
levertijden zijn bijgevolg aangepast.
15
Waarom beoordeelt u Regionale Stabiliteit (CR4) als positief, gelet op de
deelname van Jordanië in de militaire coalitie die momenteel debet is aan
(het voortbestaan van) de humanitaire noodtoestand in Jemen?
Antwoord
Zoals gesteld in Kamerstuk 22 054, nr. 291, heeft de toenmalige
Minister van Buitenlandse Zaken schriftelijke garanties gevraagd
en gekregen dat de Nederlandse F-16’s niet zullen worden ingezet
in de operaties boven Jemen. Daarbij komt dat Jordanië
deelneemt aan de anti-IS-coalitie en dat het land door de toenemende regionale instabiliteit een legitieme veiligheidsbehoefte
heeft. De toetsing aan criterium 4 was derhalve positief.
16
Heeft u bij de beoordeling van deze exportvergunning meegewogen welk
signaal het afgeeft aan de internationale gemeenschap dat Nederland
groot materieel aan Jordanië levert, terwijl dit land momenteel mede
schuldig is aan (het voortbestaan van) de humanitaire noodsituatie in
Jemen? Zo nee, waarom niet? Zo ja, waarom heeft deze weging niet
geleid tot afwijzing van de vergunning?
Antwoord
Vergunningaanvragen voor de export van militair goederen
worden altijd getoetst overeenkomstig de geldende verplichtingen, in het bijzonder het EU Gemeenschappelijk Standpunt
inzake wapenexport. Exportcontrolebeleid is echter niet bedoeld
om signalen af te geven, daar zijn andere fora voor. Zo heeft
Nederland herhaaldelijk in EU- en VN-verband zijn ernstige zorgen
uitgesproken over de humanitaire noodsituatie in Jemen.
17
In welke mate leveren bondgenoten momenteel militair materieel aan
landen die mede schuldig zijn aan (het voortbestaan van) de humanitaire
noodsituatie in Jemen? Bent u voornemens om met de militaire bondgenoten van Nederland tot een zo gezamenlijk mogelijk beleid te komen ten
aanzien van terughoudendheid in het leveren van militair materieel aan
deze landen?
Antwoord
Voor de mate waarin bondgenoten militair materieel aan derde
landen leveren, verwijst het kabinet u graag naar openbare
bronnen, in het bijzonder het EU-Jaarrapport in het kader van de
toepassing van het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake
wapenexport. Het meest recente bevat dat met de cijfers over het
jaar 20151; naar verwachting zal het EU-Jaarrapport over 2016 in
het eerste kwartaal van 2018 uitkomen.
Overeenkomstig de motie Ten Broeke van 30 maart 2017
(Kamerstuk 21 501-02, nr. 1736), heeft het vorige kabinet zich het
afgelopen voorjaar met succes hard gemaakt voor EU Raadsconclusies over Jemen. Daarin is nogmaals de strikte toepassing van
het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport
vanwege het conflict in Jemen is benadrukt. Zoals op
15 november jl. (Handelingen II 2017/18, nr. 22, item 8) tijdens de
Begrotingsbehandeling Buitenlandse Zaken is aangegeven, zal het
nieuwe kabinet evenzeer het belang hiervan blijven benadrukken.

1

http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/
?uri=CELEX:52017XG0516(01)&qid=1494941796687&from=EN.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 054, nr. 292

4

18
Hoe past het verstrekken van deze exportvergunning in de diplomatieke
inspanningen van Nederland rondom de humanitaire noodsituatie in
Jemen?
Antwoord
Zoals aangegeven is in het antwoord op vraag 3 zal het Nederlands overtollig defensiematerieel dat geleverd is aan Jordanië
niet worden ingezet in de strijd in Jemen. Het verstrekken van
deze exportvergunning is daardoor niet strijdig met de Nederlandse diplomatieke inspanningen rondom de humanitaire
noodsituatie in Jemen.
19
Wat zijn de militaire uitgaven van Jordanië in het kader van criterium 8
van het EU gemeenschappelijk standpunt (EUGS) inzake wapenexport?
20
Wat zijn de sociale uitgaven van Jordanië in het kader van criterium 8 van
het EUGS inzake wapenexport?
Antwoord op vragen 19 en 20:
Zoals gemeld in Kamerstuk 22 054, nr. 217 van 27 maart 2013,
wordt de toetsing altijd uitgevoerd op basis van de op dat
moment geldende situatie in het land van bestemming met
inachtneming van de aard van het goed, de eindbestemming en
de eindgebruiker. Met betrekking tot criterium 8 geldt dat
toetsing plaatsvindt, wanneer het beoogde land van eindbestemming vermeldt staat in één van de eerste drie categorieën
van de OESO/DAC (Least Developed Countries, Other Low Income
Countries, Lower Middle Income Countries). Aangezien Jordanië
op deze lijst is geclassificeerd in de vierde categorie (Upper
Middle Income Country), is dit criterium niet relevant voor het
eindoordeel.
21
Hoe verhouden de niet uitgevoerde beloofde hervormingen op het gebied
van mensenrechten zich tot criterium 2 EUGS inzake wapenexport?
Antwoord
De niet uitgevoerde hervormingen hebben o.a. betrekking op
persvrijheid en ongelijke rechten van vrouwen. Tegelijkertijd
heeft Jordanië ook veel belangrijke stappen gezet om de mensenrechtensituatie te verbeteren.
Toetsing aan de criteria van het EUGS inzake wapenexport vindt
altijd plaats aan de hand van de aard van de goederen, het
opgegeven eindgebruik en de eindgebruiker. Aangezien de
Jordaanse krijgsmacht niet betrokken is bij de genoemde punten
van zorg en het evenmin aannemelijk is dat Jordanië gevechtsvliegtuigen zal inzetten tegen de eigen bevolking, is de uitkomst
van de toetsing positief.
22
Zijn er afspraken gemaakt met Jordanië over de niet nagekomen
hervormingen van de mensenrechtensituatie in Jordanië? Zo ja, wat zijn
de afspraken?
Antwoord
Net als ieder ander land is Jordanië verplicht om mensenrechten
voor iedereen te garanderen. Of Jordanië zijn verplichtingen
nakomt wordt o.a. getoetst door de VN Mensenrechtenraad, die
iedere vier jaar de mensenrechtensituatie bespreekt met behulp
van de Universal Periodic Review (UPR). Nederland draagt actief
bij aan deze discussie en doet ook aanbevelingen. Hetzelfde geldt
voor VN-verdragsorganen. Ook heeft Nederland regelmatig

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 054, nr. 292

5

gesprekken met de Jordaanse autoriteiten, waarin bilateraal of in
EU-verband zorgen over de mensenrechtensituatie worden
aangekaart.
23
Is de inzet van de F-16’s in mogelijk toekomstige conflicten waarbij
mensenrechten geschonden worden in ogenschouw genomen met
betrekking tot criterium 2 EUGS inzake wapenexport?
Antwoord
De toetsing aan de criteria van het EUGS inzake wapenexport is
een risico-inschatting v.w.b. mogelijke inzet bij onder meer
mensenrechtenschendingen, interne repressie of regionale
conflicten. De risico-inschatting wordt gemaakt op basis van de
op dat moment beschikbare informatie.
24
In hoeverre heeft de Minister de verkoop van F-16’s gebruikt om Jordanië
aan te sporen om niet deel te nemen aan de oorlog in Jemen?
Antwoord
De toenmalige Minister van Buitenlandse Zaken heeft mondeling
en schriftelijk tegenover de Jordaanse regering zijn zorgen geuit
over het conflict in Jemen, en daarbij het belang van een
politieke oplossing benadrukt. Ook op hoogambtelijk niveau is en
wordt deze boodschap herhaaldelijk overgebracht.
25
Wat is de inhoud van de schriftelijke garanties dat Nederlandse F-16’s niet
zullen worden ingezet in de operaties boven Jemen? Bent u bereid deze,
eventueel vertrouwelijk, ter inzage te geven? Indien neen, waarom niet?
Antwoord
De regering van Jordanië heeft bevestigd dat Nederlands
defensiematerieel niet zal worden gebruikt in enige militaire
operatie in Jemen, in geval zo’n militaire operatie zou worden
uitgevoerd. Deze schriftelijke garanties zijn in vertrouwen
gegeven door de regering van Jordanië aan de toenmalige
Nederlandse Minister van Buitenlandse Zaken. Daarom zullen zij
niet ter inzage gegeven worden.
26
Is inmiddels bekend aan wie en hoeveel verouderde Jordaanse F-16’s
worden doorverkocht? Zo ja, aan wie? Zitten tussen deze door te
verkopen/doorverkochte overtollige Jordaanse toestellen ook eerder door
Nederland geleverde tweedehands F-16’s? Zo ja, op welke gronden heeft
Nederland de doorverkoop geaccordeerd?
Antwoord
Voor zover bekend, heeft Jordanië in het verleden F-16’s doorverkocht aan Pakistan. Zoals aangegeven in de schriftelijke beantwoording op 27 juni 2016 van vragen van het lid De Roon
(Aanhangsel Handelingen II 2015/16, nr. 2969) ging het echter
niet om voormalige Nederlandse F-16’s. Dit is in lijn met de
standaardbepaling in Nederlandse verkoopcontracten bij de
afstoting van defensiematerieel, die vastlegt dat geen
doorverkoop mag plaatsvinden zonder instemming van de
Nederlandse Staat.
27
«Hetzelfde geldt voor ander defensiematerieel dat door Nederland aan
Jordanië is verkocht». Bedoelt u daarmee met terugwerkende kracht voor
de al eerder geleverde F-16’s en bijvoorbeeld landmacht materieel? Indien
neen, wat dan wel?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 054, nr. 292

6

Antwoord
Ja.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 054, nr. 292

7