Vervolgonderzoek
vuurwerkongevallen
2014-2015
Susanne Nijman
Huib Valkenberg
Uitgegeven door
VeiligheidNL
Postbus 75169
1070 AD Amsterdam
februari 2015

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

2014-2015

Extern rapport: 619
Projectnummer: 20.0003

Disclaimer
Bij de samenstelling van deze publicatie is de grootst mogelijke zorgvuldigheid in acht
genomen. VeiligheidNL aanvaardt echter geen verantwoordelijkheid voor eventuele, in deze
uitgave voorkomende, onjuistheden of onvolkomenheden.
Overname van tekst of gedeelten van tekst is toegestaan, mits met de juiste bronvermelding.
Indien tekst gebruikt wordt voor commerciële doelstellingen dient altijd vooraf schriftelijke
toestemming verkregen te zijn.

2

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

2014-2015

Inhoudsopgave

Voorwoord

5

Samenvatting

7

1

Inleiding

9

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Methode
11
Vervolgonderzoek onder slachtoffers
11
Dataverzameling Nederlandse Vereniging voor Traumachirurgie 12
Letsel Informatie Systeem
12
Databestand voor verdiepende analyses
12

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

Resultaten vervolgonderzoek vuurwerkongevallen
Type vuurwerk
Gevonden vuurwerk
Leeftijdsverdeling bij legaal en illegaal vuurwerk
Type vuurwerk naar letsel
Legaal/illegaal vuurwerk naar letsel
Type vuurwerk naar eigenaar versus omstander

15
15
15
16
16
17
17

3

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

Voorwoord
Vuurwerk leidt iedere jaarwisseling tot ernstige verwondingen. Jaarlijks inventariseren
wij het aantal gewonden dat rondom de jaarwisseling behandeld wordt op de SEHafdeling van een ziekenhuis vanwege een vuurwerkongeval. De resultaten daarvan
voor de jaarwisseling 2014/2015 zijn in een recent rapport van VeiligheidNL
beschreven.
In voorliggend rapport worden de resultaten gepresenteerd van aanvullend onderzoek
dat VeiligheidNL heeft uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en
Milieu, in samenwerking met het Nederlands Oogheelkundig Gezelschap (NOG) de
Nederlandse Vereniging van Spoedeisende Hulp Artsen (NVSHA) en met medewerking
van de Nederlandse Vereniging van Traumachirurgen (NVT). Dat vervolgonderzoek
betrof een enquête-onderzoek onder vuurwerkgewonden, aangevuld met
toedrachtsbeschrijvingen zoals beschikbaar uit de registraties. Met dit aanvullend
onderzoek is meer inzicht verkregen in het type vuurwerk dat tot de verwondingen heeft
geleid en in welke omstandigheden dat is gebeurd.
Hierbij wil ik graag de NOG, NVSHA en NVT bedanken voor hun medewerking aan het
onderzoek. De afbeeldingen van vuurwerk zoals gebruikt in het enquête-onderzoek zijn
beschikbaar gesteld door de Belangenvereniging Pyrotechniek Nederland, waarvoor
dank. Ik hoop dat dit rapport aanknopingspunten biedt om het aantal ernstige
verwondingen door vuurwerk komende jaarwisselingen verder terug te brengen.
Marco Brugmans
Directeur VeiligheidNL.

2014-2015

5

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

2014-2015

6

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

2014-2015

Samenvatting

Het vervolgonderzoek naar specifieke typen vuurwerk die ongevallen veroorzaakten
laat zien dat meer dan een kwart van de slachtoffers letsel oploopt door illegaal
knalvuurwerk. Van de gevallen waarin het soort vuurwerk bekend is, is dit 31 procent.
Eén op de zes heeft letsel door een vuurpijl (16%; 20% van totaal bekende cases). Een
verdere 15 procent (18% van bekende cases) is veroorzaakt door overig knalvuurwerk.
In drie bekende gevallen werd het letsel veroorzaakt door babypijltjes. In een van die
gevallen met een oogverwijdering tot gevolg. In alle drie de gevallen waren de
slachtoffers omstanders.
Amputaties worden allemaal veroorzaakt door knalvuurwerk, waarvan in twee derde
van de gevallen door een illegale vlinderbom/nitraatbom/mortierbom/cobra, en allemaal
door illegaal vuurwerk. Brandwonden, oppervlakkige letsels en oogletsels zijn vaker
veroorzaakt door legaal vuurwerk. Oogletsel wordt in een kwart van de gevallen
veroorzaakt door een vuurpijl.
In ongeveer één op de tien gevallen werd het letsel veroorzaakt door vuurwerk dat
gevonden was op straat. Van de gevallen waarin dat bekend was ging het hierbij steeds
om illegaal vuurwerk, vaak een cobra.

7

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

2014-2015

8

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

1

Inleiding

Op 31 december 2014 en 1 januari 2015 zijn er 574 slachtoffers van een
vuurwerkongeval behandeld op de Spoedeisende Hulpafdeling (SEH) van een
ziekenhuis. Deze informatie is afkomstig uit het Letsel Informatie Systeem (LIS) van
VeiligheidNL, aangevuld met gegevens die de NOS en VeiligheidNL verzameld hebben
op SEH’s van niet LIS-ziekenhuizen. De resultaten van analyses van gegevens uit LIS
zijn terug te vinden in de rapportage ‘Vuurwerkongevallen 2014-2015’.
In LIS was in veel gevallen niet bekend welk soort vuurwerk had geleid tot welk letsel.
Om te onderzoeken welk type vuurwerk precies de oorzaak is van de vuurwerkletsels
rond de jaarwisseling heeft VeiligheidNL in opdracht van het ministerie van
Infrastructuur en Milieu een onafhankelijk vervolgonderzoek uitgevoerd onder
slachtoffers van vuurwerkongevallen die plaats hebben gevonden op 31 december
2014 en 1 januari 2015. Dit onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met het
Nederlands Oogheelkundig Gezelschap (NOG), de Nederlandse Vereniging van
Spoedeisende Hulp Artsen (NVSHA) en is ondersteund door de Nederlandse
Vereniging voor Traumachirurgie (NVT).
Hoofdstuk 2 bevat een beschrijving van de gebruikte methoden. De resultaten het
vervolgonderzoek onder vuurwerkgewonden staan in hoofdstuk 3.

2014-2015

9

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

2

2014-2015

Methode

Voor het vervolgonderzoek vuurwerkongevallen is een online vragenlijst uitgezet onder
slachtoffers met letsel als gevolg van vuurwerk. Naast gegevens uit dit vervolgonderzoek onder
patiënten is voor dit verdiepende onderzoek ook gebruik gemaakt van data die verzameld zijn
door traumachirurgen (via de NVT) en SEH-artsen (via LIS).

2.1

Vervolgonderzoek onder slachtoffers
VeiligheidNL heeft in samenwerking met het NOG en de NVSHA een online vragenlijst
ontwikkeld. Deze vragenlijst werd verspreid onder de slachtoffers met letsel als gevolg van
vuurwerkongevallen op 31 december 2014 en 1 januari 2015. Oogartsen en SEH-artsen gaven
vuurwerkslachtoffers een kaartje mee met een verwijzing naar de online vragenlijst, met het
verzoek om deel te nemen aan dit onderzoek.
In deze vragenlijst werden geen persoonsgegevens gevraagd van de patiënt, noch gegevens
over het ziekenhuis waarin deze is behandeld, zodat gewaarborgd is dat de gegevens niet
herleidbaar zijn tot de patiënt. De Medisch Ethische Commissie van het Amsterdam Medisch
Centrum heeft een verklaring afgegeven dat dit onderzoek niet valt binnen de reikwijdte van de
Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (een zogenoemde niet-WMO-plichtig
verklaring).
In de vragenlijst werd gevraagd naar algemene kenmerken van het slachtoffer (leeftijd en
geslacht) en naar een uitgebreide beschrijving van het ongeval. Verder werd er gevraagd naar:
Welke soorten vuurwerk liggen ten grondslag aan de verwondingen: siervuurwerk of
knalvuurwerk?
Wat voor soort sier- of knalvuurwerk betrof het precies? Hiervoor werden afbeeldingen
weergegeven van de meest gangbare soorten vuurwerk. Deze afbeeldingen zijn
beschikbaar gesteld door de Belangenvereniging Pyrotechniek Nederland.
Ging het om legaal of illegaal vuurwerk?
Wat was de precieze toedracht van het vuurwerkongeval dat leidde tot het letsel?
Wat voor soort letsel had het ongeval tot gevolg en waar op het lichaam is dat letsel
ontstaan?
Oogartsen hebben op 31 december 2014 en 1 januari 2015 185 patiënten gezien met letsel als
gevolg van vuurwerkongevallen. Het is niet bekend hoeveel van deze patiënten daadwerkelijk
een kaartje mee naar huis hebben gekregen met het verzoek om deel te nemen aan het
vervolgonderzoek. Elf personen hebben online de vragenlijst ingevuld.
Op 31 december 2014 en 1 januari 2015 hebben zich 574 patiënten met vuurwerkletsel gemeld
op een SEH-afdeling. Het is niet bekend hoeveel van deze patiënten daadwerkelijk een kaartje
mee naar huis hebben gekregen met het verzoek om deel te nemen aan het vervolgonderzoek.
Twintig personen hebben de online vragenlijst ingevuld.

11

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

2.2

2014-2015

Dataverzameling Nederlandse Vereniging voor Traumachirurgie
De Nederlandse Vereniging voor Traumachirurgie (NVT) heeft in december 2014 VeiligheidNL
benaderd om samen te werken in de registratie van vuurwerkletsel. VeiligheidNL heeft voor de
NVT een online vragenlijst ontwikkeld die aansloot op de vragenlijst zoals die gemaakt was voor
patiënten van oogartsen en SEH-artsen. De traumachirurgen hebben zelf per patiënt een
vragenlijst ingevuld voor de patiënten die zij gezien hebben op 31 december 2014 en 1 januari
2015. In deze vragenlijst zijn ook de leeftijd en het geslacht van de patiënt vastgelegd en zijn de
zelfde vijf vragen gesteld over de toedracht van het ongeval en het letsel dat daardoor ontstaan
is.
Voor de traumachirurgen was het deze jaarwisseling de eerste keer dat zij een registratie over
vuurwerkletsel voerden. De traumachirurgen hebben voor 35 patiënten die zij gezien hebben op
31 december 2014 en 1 januari 2015 een online vragenlijst ingevuld.

2.3

Letsel Informatie Systeem
In het Letsel Informatie Systeem (LIS) staan slachtoffers geregistreerd die na een ongeval zijn
behandeld op een Spoedeisende Hulp (SEH) afdeling van een selectie van ziekenhuizen in
Nederland. Deze ziekenhuizen vormen een representatieve steekproef van ziekenhuizen in
Nederland met een continu bezette SEH-afdeling.
Aan de LIS-ziekenhuizen is gevraagd om extra informatie te leveren over de toedracht van de
ongevallen met vuurwerk die hebben plaatsgevonden op 31 december 2014 en 1 januari 2015.
Naast de gegevens die in LIS worden geregistreerd, zoals (anonieme) persoonsgegevens en
gegevens over het opgelopen letsel en de behandeling, zijn de volgende kenmerken van de
ongevallen gevraagd:
·
Werd het letsel veroorzaakt door illegaal vuurwerk?
·
Werd het letsel veroorzaakt door zelf gemaakt vuurwerk?
·
Werd het letsel veroorzaakt door vuurwerk van een ander?
·
Wat was de naam van het vuurwerk of welk soort vuurwerk (knalvuurwerk/ siervuurwerk,
legaal/illegaal) was betrokken bij het ongeval?
Op 31 december 2014 en 1 januari 2015 zijn er in de LIS-ziekenhuizen 78 vuurwerkslachtoffers
behandeld waarvan uitgebreide ongevalsgegevens zijn vastgelegd.

2.4

Databestand voor verdiepende analyses
Om verdiepende analyses uit te kunnen voeren naar welke soorten vuurwerk tot letsels hebben
geleid tijdens de jaarwisseling 2014-2015 zijn de gegevens uit de vervolgonderzoeken, de
registratie van de NVT en de LIS-registratie samengevoegd. Na het identificeren en verwijderen
van dubbele records (bijvoorbeeld patiënten die gezien zijn op de SEH en door de
traumachirurg) blijven er 146 unieke cases over. Door het combineren van deze databestanden
hebben we een grotere steekproef van vuurwerkongevallen waarin gedetailleerde informatie is
vastgelegd over welk soort vuurwerk geleid heeft tot welk soort letsel. Op basis van dit
gecombineerde databestand zijn dan ook verdiepende analyses uitgevoerd.
In tabel 2.1 worden de gegevens uit het onderzoek naar SEH-behandelingen op basis van LIS
(zie rapport ‘Vuurwerkongevallen 2014-2015’) naast de gegevens uit dit gecombineerde
databestand gezet.

12

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

Tabel 2.1

2014-2015

13

Vergelijking van gegevens uit LIS en het gecombineerde bestand voor
verdiepende analyses
LIS
(n=78)

Vervolgonderzoeken-NVT-LIS
(n=146)

Man
Vrouw

86%
14%

85%
15%

0-9 jaar
10-19 jaar
20-29 jaar
30-39 jaar
40-49 jaar
50-59 jaar
60 jaar en ouder

12%
33%
27%
12%
13%
3%
1%

10%
38%
22%
11%
14%
3%
1%

31 december 2014
1 januari 2015

22%
78%

31%
69%

Oogletsel
Brandwond
Amputatie
Fractuur
Open wond
Oppervlakkig letsel
Anders

24%
22%
5%
5%
17%
10%
17%

27%
23%
6%
8%
15%
8%
12%

Zelf afgestoken/omstander
Zelf afgestoken
Omstander

50%
50%

55%
45%

Type vuurwerk*
Knalvuurwerk
Siervuurwerk

49%
51%

53%
47%

Herkomst vuurwerk*
Illegaal
Legaal

39%
61%

39%
61%

Geslacht

Leeftijd

Datum

Letsel

Bron: Letsel Informatie Systeem 2014-2015 en vervolgonderzoeken vuurwerk, VeiligheidNL;
bestand vuurwerk 2014-2015, NVT
* Van de cases waarvoor dit bekend is

Uit bovenstaande tabel blijkt dat de verdeling in de LIS-steekproef naar leeftijd en geslacht en of
het vuurwerk zelf afgestoken was of door een ander, over knalvuurwerk of siervuurwerk en over
of het legaal of illegaal vuurwerk betrof, redelijk goed overeenkomt met het gecombineerde
databestand voor dit vervolgonderzoek. Om die reden worden in Hoofdstuk 3 van dit rapport
alleen de resultaten besproken van de verdiepende analyses op basis van de gegevens uit het
vervolgonderzoek. Voor de meer algemene resultaten wordt verwezen naar het LIS-onderzoek
in het rapport ‘Vuurwerkongevallen 2014-2015’.

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

2014-2015

14

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

3
3.1

2014-2015

Resultaten vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

Type vuurwerk
Meer dan een kwart van de slachtoffers heeft letsel door illegaal knalvuurwerk
(vlinderbom/nitraatbom/mortierbom/cobra/strijker, 26%). Eén op de zes heeft letsel door een
vuurpijl (16%). Een verdere 15 procent van de letsels is veroorzaakt door overig knalvuurwerk.
In bijna een kwart van de gevallen (24%) is niet bekend welk type vuurwerk het letsel
veroorzaakt heeft (zie tabel 3.1).
Wanneer we de ongevallen waarbij het type vuurwerk onbekend was buiten beschouwing laten,
dan heeft 31% van de slachtoffers letsel door een vlinderbom/nitraatbom/
mortierbom/cobra/strijker en één op de vijf door een vuurpijl (20%), zie kolom ‘% (exclusief
onbekend)’ van tabel 3.1.
In drie bekende gevallen werd het letsel veroorzaakt door - sinds dit jaar deels uit de handel
genomen – babypijltjes; in een van die gevallen met een oogverwijdering tot gevolg. In alle drie
de gevallen waren de slachtoffers omstanders.
Tabel 3.1

Verdeling naar type vuurwerk*
Aantal

%

% (exclusief
onbekend)

Vuurpijl**

24

16

20

Sierpot/Cakebox/fontein

22

15

18

Vlinder/nitraat/mortierbom

18

12

15

Cobra

15

10

12

Rotje/kanonslag

15

10

12

Strijker

5

3

4

Grondbloem

5

3

4

Sterretje

4

3

3

Knalvuurwerk

4

3

3

Romeinse kaars

4

3

3

Carbid

3

2

2

Chinese rol/mat

3

2

2

Onbekend

24

16

Totaal

146

100

100

Bron: Letsel Informatie Systeem 2014-2015 en vervolgonderzoeken vuurwerk, VeiligheidNL;
bestand vuurwerk 2014-2015, NVT
* De cursief gedrukte typen vuurwerk zijn met zekerheid illegaal vuurwerk
** Dit is inclusief drie bekende gevallen van letsel door babypijltjes

3.2

Gevonden vuurwerk
In ongeveer één op de tien gevallen werd het letsel veroorzaakt door vuurwerk dat gevonden
was op straat. Van de gevallen waarin dat bekend was ging het hierbij steeds om illegaal
vuurwerk, vaak een cobra.

15

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

2014-2015

Meer dan 80 procent van deze letsels door gevonden vuurwerk werden opgelopen door
kinderen van 10-14 jaar, en al deze letsels bij kinderen onder de 20, allen jongens. In
meerderheid leidde dit tot brandwonden, open wonden en oppervlakkig letsel.

3.3

Leeftijdsverdeling bij legaal en illegaal vuurwerk
Figuur 3.1 laat zien dat letselslachtoffers van illegaal vuurwerk in de regel jonger zijn dan
slachtoffers van letsel door legaal vuurwerk. Meer dan twee derde deel (68%) van de letsels
door illegaal vuurwerk wordt opgelopen door iemand jonger dan 20 jaar.
Figuur 3.1

Percentage slachtoffers door illegaal en legaal vuurwerk, naar
leeftijdscategorie

35%
% legaal

30%

% illegaal

25%
20%
15%
10%
5%
0%
0-9 jaar

10-14
jaar

15-19
jaar

20-29
jaar

30-39
jaar

40-49
jaar

50-59
jaar

60 +

Bron: Letsel Informatie Systeem 2014-2015 en vervolgonderzoeken vuurwerk, VeiligheidNL; bestand
vuurwerk 2014-2015, NVT

In verdere analyses, waarin gekeken wordt naar het type vuurwerk, worden de ongevallen
waarbij het type vuurwerk onbekend is geëxcludeerd.

3.4

Type vuurwerk naar letsel
Amputaties worden allemaal veroorzaakt door knalvuurwerk, waarvan in twee derde van de
gevallen door een illegale vlinderbom/nitraatbom/mortierbom/cobra. Oogletsel wordt in een
kwart van de gevallen veroorzaakt door een vuurpijl, 21 procent door illegaal knalvuurwerk, 18
procent door sierpotten/cakeboxen/fonteinen en 9 procent door een Romeinse kaars. Negen op
de tien fracturen zijn veroorzaakt door knalvuurwerk. Van alle open wonden is 37 procent
veroorzaakt door een vlinderbom/nitraatbom/mortierbom/cobra en een derde door een vuurpijl
(32%). Zie tabel 3.2.

16

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

Tabel 3.2

2014-2015

17

Type vuurwerk naar letsel*
Oogletsel Brandwond Amputatie

Open Oppervlakkig
wond
letsel

Anders

Totaal

%

%

%

26

-

15

15

11

11

23

12

18

-

-

8

2

-

9

11

33

15

18

-

-

-

-

-

3

7

-

-

5

11

-

4

24

13

-

-

32

33

23

20

6

-

-

-

-

-

8

2

%

%

%

Vlinder/nitraat/mortierbom

12

10

Cobra

9

7

Carbid

-

Sierpot/Cakebox/fontein
Sterretje

Fractuur
%

%

50

9

17

27

-

-

18

27

3

10

Strijker

3

Vuurpijl
Chinese rol/mat
Grondbloem

-

17

-

-

-

-

-

4

Rotje/kanonslag

15

7

-

27

16

11

8

12

Knalvuurwerk

3

-

33

9

-

-

-

3

Romeinse kaars

9

3

-

-

-

-

-

3

100

100

100

100

100

100

100

100

Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2014-2015 en vervolgonderzoeken vuurwerk, VeiligheidNL; bestand
vuurwerk 2014-2015, NVT
* De cursief gedrukte typen vuurwerk zijn met zekerheid illegaal vuurwerk

3.5

Legaal/illegaal vuurwerk naar letsel
Alle letsels met amputatie tot gevolg werden veroorzaakt door illegaal vuurwerk. Oogletsel werd
in twee derde van de gevallen veroorzaakt door legaal vuurwerk, brandwonden in vier van de
vijf gevallen. Oppervlakkig letsel, in het algemeen relatief licht letsel, wordt in drie kwart van de
gevallen veroorzaakt door legaal vuurwerk (tabel 3.3).
Veertien procent van de ongevallen met illegaal vuurwerk had een amputatie van (een deel
van) hand of vingers tot gevolg.
Echter, er doen zich ook ongevallen voor met legaal vuurwerk dat niet helemaal in orde lijkt te
zijn. Zo is er een ongeval geregistreerd door een cakebox met twee lonten, en zijn er een aantal
gevallen waarbij legaal siervuurwerk te vroeg af is gegaan.
Tabel 3.3

Legaal/illegaal vuurwerk naar letsel
Oogletsel Brandwond Amputatie

Oppervlakkig
letsel

Anders

Totaal

%

%

%

%

%

%

79

-

50

43

75

45

60

21

100

50

57

25

55

40

100

100

100

100

100

100

100

%

%

Legaal

66

Illegaal

34

Totaal

100

Fractuur Open wond

Bron: Letsel Informatie Systeem 2014-2015 en vervolgonderzoeken vuurwerk, VeiligheidNL;
bestand vuurwerk 2014-2015, NVT

3.6

Type vuurwerk naar eigenaar versus omstander
De verdeling eigenaar/omstander volgt niet volledig de verwachting dat letsel door zelf
afgestoken vuurwerk altijd knalvuurwerk is en letsel bij omstanders altijd door siervuurwerk

Vervolgonderzoek vuurwerkongevallen

2014-2015

veroorzaakt wordt (figuur 3.2). Ook het zware illegale knalvuurwerk leidt tot letsel bij
omstanders, hoewel in meerderheid toch tot letsel bij degenen die het zelf afsteken.
Vooral grondbloemen, vuurpijlen en cobra’s leiden relatief vaak tot letsel bij omstanders.
Figuur 3.2

Type vuurwerk naar eigenaar versus omstander

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%

Romeinse
kaars

Knalvuuwerk

% omstander

Rotje/kanonsl
ag

Chinese
rol/mat

Grondbloem

% eigenaar

Vuurpijl

Strijker

Sterretje

Sierpot/Cake
box/fontein

Carbid

Cobra

Vlinder/nitraat
/mortierbom

0%

Bron: Letsel Informatie Systeem 2014-2015 en vervolgonderzoeken vuurwerk, VeiligheidNL;
bestand vuurwerk 2014-2015, NVT

18