Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

27 830

Materieelprojecten

Nr. 231

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 mei 2018
Inleiding
Op 26 maart jl. heeft de Kamer de Defensienota 2018 ontvangen1. Een
belangrijk onderdeel van de Defensienota is het investeringsprogamma.
Het betreft investeringen in de vervanging en modernisering van
bestaande capaciteiten, maar ook investeringen in nieuw materieel. In de
periode 2018 tot en met 2033 zal Defensie € 12,7 miljard extra investeren,
waardoor er in deze periode in totaal bijna € 43 miljard wordt geïnvesteerd in materieel voor de zeestrijdkrachten, de landstrijdkrachten, de
luchtstrijdkrachten en in defensiebrede projecten.
Bijlage IV van de Defensienota bevat een overzicht van de belangrijkste
investeringsprojecten. De bijlage laat onder meer zien welke brieven over
de behoeftestellingsfase (A-brief) van materieelprojecten de Kamer dit
jaar zal ontvangen. U heeft recent veertien A-brieven ontvangen. Met deze
brief informeer ik u over de samenhang van deze veertien projecten en
over hun relatie met het Defensie Materieel Proces (DMP).
Ik zal daarbij eerst in het algemeen ingaan op de rol van A-brieven in het
DMP en vervolgens op de concrete projecten. Hierbij licht ik toe welke
investeringsprojecten na de A-brief voor uitvoering zullen worden
gemandateerd aan de Defensie Materieel Organisatie (DMO). Daarnaast
leg ik uit waarom de Kamer bij bepaalde A-brieven een commercieelvertrouwelijke bijlage zal ontvangen, terwijl dit in de regel bij A-brieven
niet gebeurt.
A-brieven in het Defensie Materieel Proces
Het DMP regelt de informatievoorziening aan de Tweede Kamer en de
departementale leiding van Defensie over materieelprojecten met een
1

kst-27830-231
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Defensienota 2018 – Investeren in onze mensen, slagkracht en zichtbaarheid; Kamerstuk 34 919,
nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 830, nr. 231

1

financiële omvang van meer dan € 25 miljoen. In overleg tussen Defensie
en de Kamer is het DMP in de afgelopen jaren herzien. De afspraken van
het herziene DMP zijn opgenomen in de brochure «Defensie Materieel
Proces bij de tijd» die de Kamer op 3 februari 2017 heeft ontvangen2.
In het herziene DMP beperken de A-brieven zich in beginsel tot het «wat»
en het «waarom» van de behoeftestelling. De A-brieven behandelen de
functionele specificaties van het te verwerven materieel. Defensie gaat in
de A-brieven niet in op de «hoe»-vraag over de wijze waarop de behoefte
zal worden vervuld. Deze vraag komt pas in de B-brief over de onderzoeksfase aan de orde.
Omdat de A-brief zich beperkt tot de functionele specificaties, is er nog
geen nauwkeurige financiële informatie beschikbaar. Defensie vermeldt in
de A-brief daarom een financiële bandbreedte. Die financiële informatie is
er wel in de onderzoeksfase (B-fase) en vervolgens de verwervingsvoorbereidingsfase (D-fase). Alleen indien na de B-fase nog verder onderzoek
nodig is, gebeurt dit in de vervolgonderzoekfase (C-fase). De Kamer zal
daarom in de regel bij de A-brief geen commercieel-vertrouwelijke bijlage
ontvangen met een gedetailleerd projectbudget, maar wel bij de B en
D-brieven, en indien van toepassing daartussen in de C-brief.
In de Defensienota 2018 is nader ingegaan op het informeren van de
Kamer over materieelprojecten. Het jaarlijkse Materieelprojectenoverzicht
(MPO) zal een overzicht bevatten van alle lopende en toekomstige
investeringsprojecten in de komende vijftien jaar. Wij bespreken dan
jaarlijks, voorafgaand aan de begrotingsbehandeling, met de Tweede
Kamer integraal alle investeringsplannen. Een overzicht van de investeringsplannen is reeds als bijlage IV in de Defensienota opgenomen. Het
betreft uiteraard een momentopname.
Door het jaar heen zal de Kamer nog steeds brieven ontvangen over de
behoeftestelling (A-brief), de onderzoeksfase (B-brief) en eventueel het
vervolgonderzoek (C-brief) van projecten. Deze brieven dienen echter ter
informatie en Defensie zal na verzending van deze brieven aan de Kamer
het project voortzetten. Wel worden de D-brieven over verwervingsbesluiten die de Kamer in de loop van het jaar ontvangt, voor behandeling
aan de Kamer voorgelegd. Dit is dan los van de jaarlijkse behandeling van
alle investeringsplannen.
De politieke leiding van Defensie kan ertoe overgaan de besluitvorming
over een project na de A-fase te mandateren aan de ambtelijke organisatie. Dan voert de DMO het project uit zonder verdere politieke besluitvorming. Bij niet-gemandateerde projecten blijft de besluitvorming
voorbehouden aan de politieke leiding. Gewoonlijk hebben gemandateerde projecten een financiële omvang tussen de € 25 miljoen en € 100
miljoen. Over gemandateerde projecten ontvangt Kamer na de A-brief
informatie via de begroting, het departementale jaarverslag en het MPO,
maar niet meer in een B of D-brief.
In bepaalde omstandigheden kan ook bij projecten van meer dan € 100
miljoen mandatering aan de orde zijn. Dit is bijvoorbeeld mogelijk als het
een relatief eenvoudig project is zonder grote risico’s, als feitelijk al vast
staat hoe de behoefte moet worden vervuld omdat er maar een aanbieder
of weinig aanbieders zijn, of als het gaat om kapitale munitie. In sommige
andere gevallen is mandatering niet de aangewezen weg, maar is de
B-fase eigenlijk overbodig omdat alle informatie voor deze fase reeds
2

Kamerstuk 27 830, nr. 197. De brief van 31 augustus 2016 (Kamerstuk 27 830, nr. 184) gaat
nader in op enkele aspecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 830, nr. 231

2

beschikbaar is. Dan kan het project na de A-fase gelijk over naar de D-fase.
Defensie zal per geval beargumenteren als een project van meer dan
€ 100 miljoen wordt gemandateerd, dan wel als de B-fase achterwege kan
blijven.
In dergelijke gevallen is in de A-fase al wel gedetailleerde financiële
informatie beschikbaar. Bij gemandateerde projecten van meer dan € 100
miljoen, en ook bij projecten van een dergelijke omvang waarvan de
B-fase overbodig is, zal de Kamer bij de A-brief wel een commercieelvertrouwelijke bijlage ontvangen. Eventueel kan ook operationele
informatie waarvan openbaarmaking niet wenselijk is in deze bijlage
worden opgenomen. Met deze procedure kan de Kamer haar controlerende taak ten volle uitoefenen.
Veertien investeringsprojecten op korte termijn
In deze paragraaf zal ik voor elk van de veertien projecten de wijze van
behandeling toelichten. Als gevolg van de voorbereiding op de huidige
kabinetsperiode en de nieuwe Defensienota heeft Defensie de meeste
projecten al langere tijd in beschouwing. Daarmee is in de A-fase van deze
projecten meer informatie beschikbaar gekomen dan alleen over de
functionele eisen, zoals hierboven uiteengezet. Bij een aantal projecten is
inmiddels al duidelijk hoe deze moeten worden uitgevoerd. Het is daarom
bij relatief veel projecten mogelijk deze voor uitvoering te mandateren aan
de DMO, of om na de A-fase gelijk te beginnen met de D-fase.
Zeeprojecten:
Vervanging M-fregatten: bandbreedte van € 1 miljard tot € 2,5 miljard.
Het betreft een gezamenlijk project met België waarvan Nederland de
leiding heeft. De Kamer ontvangt over dit project volgend jaar een B-brief
en in 2020 een D-brief. De A-brief (Kamerstuk 27 830, nr. 224) heeft geen
commercieel-vertrouwelijke bijlage.
Vervanging Mijnenbestrijdingscapaciteit: bandbreedte van € 250 miljoen
tot € 1 miljard. België heeft de leiding van dit gezamenlijke project. Het
Belgische materieelverwervingsproces kent geen onderzoeksfase zoals in
Nederland. De Kamer ontvangt eind dit jaar een D-brief. Aangezien
daardoor geen B-brief wordt verzonden, ontvangt de Kamer bij de A-brief
(Kamerstuk 27 830, nr. 225) een commercieel-vertrouwelijke bijlage
(Kamerstuk 27 830, nr. 226).
Verwerving Combat Support Ship: bandbreedte van € 250 miljoen tot € 1
miljard. Het ontwerp van het Combat Support Ship (CSS), dat berust op
een reeds bestaand ontwerp, vordert gestaag. Een aparte onderzoeksfase
(B-fase) is daarom niet meer nodig en de Kamer zal geen B-brief
ontvangen. De A-brief (Kamerstuk 27 830, nr. 212) heeft een commercieelvertrouwelijke bijlage (Kamerstuk 27 830, nr. 213). De Kamer ontvangt
over dit project in 2019 een D-brief.
ESSM Block 2: Verwerving en integratie: bandbreedte van € 250 miljoen
tot € 1 miljard. Dit project betreft de aanschaf van luchtdoelraketten voor
de fregatten. Het wordt onderverdeeld in drie deelprojecten:
– Verwerving van de ESSM-raketten (bandbreedte van € 250 miljoen tot
€ 1 miljard). Dit deelproject betreft de verwerving van kapitale munitie.
Daarom wordt het gemandateerd.
– Integratie in de onderhoudsorganisatie van het Commando Zeestrijdkrachten (CZSK) (bandbreedte van € 25 miljoen tot € 100 miljoen). Dit
deelproject heeft een omvang van minder dan € 100 miljoen. Daarom
wordt het gemandateerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 830, nr. 231

3

–

Integratie in de Luchtverdedigings- en Commandofregatten (LCfregatten) (bandbreedte van € 25 miljoen tot € 250 miljoen). Dit is een
grotere bandbreedte dan gebruikelijk omdat er verschillende niveaus
van integratie mogelijk zijn die onderling sterk uiteenlopen in kosten.
Over het derde deelproject ontvangt de Kamer volgend jaar een B-brief en
in 2020 een D-brief. Gezien de mandatering van de twee andere deelprojecten ontvangt de Kamer bij de A-brief (Kamerstuk 27 830, nr. 227) een
commercieel-vertrouwelijke bijlage (Kamerstuk 27 830, nr. 228).
Vervanging Close-In Weapon System: bandbreedte van € 100 miljoen tot
€ 250 miljoen. Dit project betreft de vervanging van het Goalkeeperluchtverdedigingssysteem op de grotere oppervlakteschepen van het
CZSK. De Kamer ontvangt over dit project volgend jaar een B-brief en in
2020 een D-brief. De A-brief (Kamerstuk 27 830, nr. 220) heeft geen
commercieel-vertrouwelijke bijlage.
Vervanging 127 mm kanon LC-fregatten: bandbreedte van € 100 miljoen
tot € 250 miljoen. Het betreft een relatief eenvoudig project met slechts
een beperkt aantal mogelijke aanbieders en er is geen sprake van een
groot risico. Het project wordt voor uitvoering gemandateerd aan de
DMO. De Kamer ontvangt bij de A-brief (Kamerstuk 27 830, nr. 218) een
vertrouwelijke bijlage met financiële en operationele informatie
(Kamerstuk 27 830, nr. 219).
Vervanging maritiem Surface-to-Surface missile: bandbreedte van € 100
miljoen tot € 250 miljoen. Dit project betreft de vervanging van de
Harpoon- antischipraketten op de fregatten. Aangezien het de aanschaf
van kapitale munitie betreft, wordt het project voor uitvoering gemandateerd aan de DMO. De Kamer ontvangt bij de A-brief (Kamerstuk 27 830,
nr. 216) een commercieel-vertrouwelijke bijlage (Kamerstuk 27 830, nr.
217).
Verwerving Softkill Torpedo Defensiesysteem: bandbreedte van € 100
miljoen tot € 250 miljoen. Het betreft een relatief eenvoudig project en het
materieel is «van de plank» verkrijgbaar. TNO, dat een belangrijke
bijdrage zal leveren aan het project, heeft veel ervaring op dit gebied. Het
project wordt daarom voor uitvoering gemandateerd aan de DMO. De
Kamer ontvangt bij de A-brief (Kamerstuk 27 830, nr. 229) een
commercieel-vertrouwelijke bijlage (Kamerstuk 27 830, nr. 230).
Midlife Update Hydrografische Opnemingsvaartuigen: bandbreedte van
€ 25 miljoen tot € 100 miljoen. Gezien de omvang van het projectbudget
wordt het project voor uitvoering gemandateerd aan de DMO. De A-brief
heeft geen commercieel-vertrouwelijke bijlage (Kamerstuk 27 830, nr.
222).
Midlife Update Johan de Witt: bandbreedte van € 25 miljoen tot € 100
miljoen. Gezien de omvang van het projectbudget wordt het project voor
uitvoering gemandateerd aan de DMO. De A-brief (Kamerstuk 27 830, nr.
221) heeft geen commercieel-vertrouwelijke bijlage.
Landprojecten
Midlife Update Fennek: bandbreedte van € 250 miljoen tot € 1 miljard.
Het betreft de Midlife Update van een bestaand wapensysteem waarbij
inmiddels een volledig pakket aan maatregelen is samengesteld voor de
technische en operationele tekortkomingen. De aanpassingen kunnen
alleen door de oorspronkelijke fabrikanten worden uitgevoerd, omdat
alleen zij beschikken over de daarvoor benodigde technische kennis. Het
project wordt voor uitvoering gemandateerd aan de DMO. De Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 830, nr. 231

4

ontvangt bij de A-brief (Kamerstuk 27 830, nr. 214) een vertrouwelijke
bijlage met financiële en operationele informatie (Kamerstuk 27 830, nr.
215).
Vervanging CBRN Detectie, Identificatie en Monitoring: bandbreedte van
€ 25 miljoen tot € 100 miljoen. Gezien de omvang van het projectbudget
wordt het project voor uitvoering gemandateerd aan de DMO. De A-brief
(Kamerstuk 27 830, nr. 211) heeft geen commercieel-vertrouwelijke
bijlage.
Levensduurverlenging geïnstrumenteerde oefen- en trainingscapaciteit
voor grondgebonden eenheden: bandbreedte van € 25 miljoen tot € 100
miljoen. Gezien de omvang van het projectbudget wordt het project voor
uitvoering gemandateerd aan de DMO. De A-brief (Kamerstuk 27 830, nr.
223) heeft geen commercieel-vertrouwelijke bijlage.
Luchtproject
Apache Remanufacture: bandbreedte van € 250 miljoen tot € 1 miljard.
Dit project wordt uitgevoerd door aansluiting in het kader van Foreign
Military Sales bij een moderniseringsprogramma van de Amerikaanse
landmacht. Daardoor zijn een aparte onderzoeksfase en ook een B-brief
niet aan de orde. Defensie moet uiterlijk 31 juli 2018 de letter of acceptance (LOA) ondertekend hebben. De Kamer ontvangt begin juni een
D-brief, zodat deze voor het ondertekenen van de LOA behandeld kan
worden. Bij de A-brief (Kamerstuk 27 830, nr. 209) ontvangt de Kamer een
commercieel-vertrouwelijke bijlage (Kamerstuk 27 830, nr. 210).
Samenhang tussen de projecten
Zoals hierboven uiteengezet heeft Defensie de meeste van de veertien
projecten al langere tijd in voorbereiding. Daardoor is het mogelijk de
Kamer kort na het verschijnen van de Defensienota met A-brieven te
informeren over deze projecten.
Een aantal projecten heeft gemeenschappelijk dat het gaat om de
modernisering van bestaand materieel. Daarbij gaat het er niet alleen om
ervoor te zorgen dat het materieel langer technisch inzetbaar blijft. Een
belangrijk aspect is ook de verbetering van de operationele capaciteiten,
zodat het materieel inzetbaar blijft, terwijl de dreiging zich blijft ontwikkelen. Het Fennek-verkenningsvoertuig en de Apache-helikopter zijn
hiervan prominente voorbeelden.
Verder valt op dat het merendeel van de veertien projecten betrekking
heeft op marinematerieel. Dit heeft er onder andere mee te maken dat een
aantal belangrijke wapensystemen van het CZSK, die bovendien een
nauwe onderlinge relatie hebben, in ongeveer dezelfde periode aan
vervanging toe is. Het betreft hier de M-fregatten waarvan de vervangers
zullen worden uitgerust met nieuwe antischipraketten en wapensystemen
tegen luchtdreigingen. Daarnaast zullen de vervangers voor het eerst
worden uitgerust met een systeem tegen de dreiging van torpedo’s.
Ten slotte wil ik wijzen op de samenwerking met België bij de gezamenlijke vervanging van onze M-fregatten en de mijnenbestrijdingscapaciteit.
België en Nederland bestendigen daarmee de intensieve samenwerking
op defensiegebied waarmee onze landen voorop lopen in Europa. De
Ministers van Defensie van beide landen hebben op 30 november 2016
een intentieverklaring getekend inzake het voornemen tot de gezamenlijke
ontwikkeling, verwerving en instandhouding van de vervangers van de
M-fregatten en de mijnenbestrijdingscapaciteit. Vervolgens is op 6 maart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 830, nr. 231

5

2017 een programmaovereenkomst inzake de gezamenlijke studie naar
deze vervangingen ondertekend (Kamerstuk 33 279, nr. 23). Voor de
nadere details over rollen en verantwoordelijkheden verwijs ik naar de
betreffende A-brieven.
De Staatssecretaris van Defensie,
B. Visser

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 830, nr. 231

6