Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

26 695

Voortijdig school verlaten

Nr. 86

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 maart 2012
Vandaag vieren wij de Dag van de Leerplicht. Wij staan vandaag stil bij
zowel het recht en de plicht van kinderen en jongeren om naar school te
gaan als bij het belang van de handhaving van de Leerplichtwet 1969. Met
de campagne «School? Ik maak mijn verhaal af! Jij ook?» kunnen
kinderen, jongeren, leraren, ouders en leerplichtambtenaren elkaar hun
eigen verhaal vertellen waarom het zo belangrijk is om naar school te
gaan en een diploma of startkwalificatie te behalen. Deze campagne wordt
ondersteund door Ingrado (de branchevereniging voor leerplicht en
Regionale Meld- en Coördinatiefunctie (RMC) voor voortijdig schoolverlaters) en het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW).
Het afgelopen jaar is hard gewerkt aan een integrale aanpak van schoolverzuim en voortijdig schoolverlaten. Over de voortgang van onze
inspanningen heb ik u regelmatig per brief geïnformeerd en dat zal ik ook
blijven doen. Dit kabinet heeft de ambitie het schoolverzuim terug te
dringen en in 2016 maximaal 25 000 voortijdig schoolverlaters te hebben.
Deze doelstelling is alleen realistisch wanneer er blijvend aandacht is voor
de aanpak van het schoolverzuim.
Bij deze brief ontvangt u de meest actuele cijfers van de meldingen van
schoolverzuim over het schooljaar 2010–2011. Ik verwijs u hiervoor naar
bijlage 1 bij deze brief. Voorts treft u in de bijlage een toelichting aan op
de verschillende vormen van verzuim die we onderscheiden. Het is goed
dat met deze cijfers de omvang van het verzuim steeds beter in beeld
komt.
Omvang van het schoolverzuim
Sinds augustus 2009 is het voor vo-scholen en mbo-instellingen wettelijk
verplicht om het Digitaal Verzuimloket te gebruiken voor het melden van
ongeoorloofd of zorgelijk schoolverzuim van leerlingen. In 2012 geldt dit
ook voor het niet-bekostigd onderwijs met een examenlicentie en

kst-26695-86
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 695, nr. 86

1

erkende, niet-bekostigde instellingen voor het middelbaar beroepsonderwijs.
Het aantal meldingen van ongeoorloofd verzuim is ten opzichte van het
schooljaar 2009–2010 in totaal met 8% toegenomen. Vooral in het
Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie (BVE) is het verzuim met 2%
gestegen tot 20%. Deze toename wordt toegeschreven aan verbetering
van de registratie doordat het Digitaal Verzuimloket beter en intensiever
wordt gebruikt. De afgelopen jaren is namelijk een verbetering in het
meldsysteem doorgevoerd, waardoor het melden van verzuim voor
scholen eenvoudiger is gemaakt.
Scholen weten het Verzuimloket steeds beter te vinden. Ook hebben
steeds meer scholen de interne meldprocessen op orde. Dit geldt echter
nog niet voor alle scholen. Dit betekent dat er blijvend aandacht voor
moet zijn. Verder kan de toegenomen aandacht voor het terugbrengen
van voortijdig schoolverlaten ook van invloed zijn geweest op de
meldingen van verzuim.
Thuiszitters
Tijdens de plenaire behandeling in de Tweede Kamer van het wetsvoorstel
passend onderwijs heb ik op de vraag van het Kamerlid Ferrier naar een
actieplan thuiszitters in de overgangsfase, aangegeven dat de nieuwe
cijfers op de dag van de leerplicht in de Tweede Kamer liggen. In de
bijlage vindt u ook de cijfers van het aantal thuiszitters over het schooljaar
2010–2011. Het is voor de tweede keer dat thuiszitters meegenomen zijn in
de leerplichtrapportage. Op basis van deze gegevens en over die van
2009–2010 kan echter nog geen uitspraak worden gedaan over een
eventuele trend. Het aantal thuiszitters is ongeveer gelijk aan het aantal in
het voorafgaande schooljaar. Wel zien we een gunstiger beeld voor het
aantal weer teruggeplaatste leerlingen. Het aantal langdurige thuiszitters
(meer dan 6 maanden) daalt in vergelijking met vorig jaar zelfs fors. Ik zie
in de cijfers een indicatie dat de regionale aanpak vruchten afwerpt. In alle
RMC-regio’s is beweging te signaleren: in 22 regio’s is sprake van een
thuiszitterstafel en in de overige is overleg over individuele casuïstiek en
regionale samenwerking.
Hieronder informeer ik u over de voortgang van de maatregelen om het
schoolverzuim terug te dringen.
1. Toezicht door de Inspectie van het Onderwijs
De wet Bestrijden verzuim en voortijdig schoolverlaten1 is per 1 januari
2012 inwerking getreden. Het toezicht op de naleving van de Leerplichtwet
1969 door scholen of instellingen is belegd bij de Inspectie van het
Onderwijs en niet langer bij de gemeente. De inspectie kan een school of
instelling een bestuurlijke boete opleggen wanneer de Leerplichtwet 1969
niet wordt nageleefd. Het toezicht op de naleving door ouders en
leerlingen blijft bij de gemeente. Gemeenten en inspectie werken nauw
samen om het verzuim verder terug te dringen.
2. Regionale samenwerking

1
Wijziging van de Leerplichtwet 1969, WEB,
WEC. WPO, WSF 2000, WTOS en WVO in
verband met het treffen van diverse maatregelen ten behoeve van het bestrijden van
verzuim en voortijdig schoolverlaten (TK
2009–2010, 32 356).

Voor de uitvoering van de leerplichtfunctie ligt een cruciale taak bij de
gemeente. Regionalisering en samenwerking in een Regionaal Bureau
Leerplicht (RBL) kan de beschikbare capaciteit van de gemeente en de rol
van de leerplichtambtenaar en de RMC-coördinator versterken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 695, nr. 86

2

Ingrado ontvangt subsidie om leerplichtambtenaren en RMC-coördinatoren te ondersteunen bij het inrichten en professionaliseren van de
leerplichtfunctie en regionale samenwerkingsverbanden. Hierdoor is er in
veel gemeenten gewerkt aan het bevorderen van regionale samenwerking, zoals die dit jaar onder andere in de regio Arnhem, West Brabant
en in Zeeuws Vlaanderen tot stand is gekomen.
Van de 410 gemeenten die lid zijn van Ingrado voeren er 243 de leerplichtfunctie als individuele gemeente uit. De overige 167 voeren de leerplichtfunctie in gezamenlijkheid uit in 35 verschillende samenwerkingsverbanden. Daarvan zijn 112 gemeenten onderdeel van één van de 15 RBL’s,
terwijl 55 gemeenten op een andere manier samenwerken, meestal
gebeurt dit door een uitbesteding van de leerplichtfunctie door een kleine
gemeente aan een grote buurgemeente. Twaalf RBL’s voeren de leerplichtfunctie uit voor meer dan 100 000 inwoners, waarvan de grootste zelfs
voor ruim 480 000 inwoners.
4. Aanpak verzuim in het mbo
Op 13 februari jl. heb ik samen met Ingrado en de MBO-raad een
verklaring ondertekend, waarin we afspraken hebben gemaakt voor een
verzuimaanpak in het mbo, waarbij we ook de rol van de ouders, of voor
de student belangrijke andere personen benadrukken. Zo worden
instellingen opgeroepen om voor verzuimmeldingen van meerderjarige
studenten die geen startkwalificatie hebben dezelfde meldtermijn te
hanteren als voor leer- of kwalificatieplichtige leerlingen beneden de 18
jaar. Iedere student die binnen vier weken meer dan 16 uur verzuimt
wordt dan via het Digitaal Verzuimloket gemeld aan de woongemeente.
Ook zullen de mbo-instellingen de ouders meer betrekken bij de schoolloopbaan van hun kinderen (ook van meerderjarige kinderen), juist ook als
er sprake is van verzuim. Over deze verzuimaanpak heb ik u in mijn brief
van 6 maart jl. geïnformeerd (Kamerstuk 26 695, nr. 85).
Tot slot
Ik verwacht komend jaar door een gezamenlijke inzet op verzuim en het
verzuimbeleid in combinatie met een effectiever toezicht nog meer
verbetering in het meldgedrag van scholen en instellingen te zien. De
verzuimcijfers zullen daarmee nog beter in beeld komen. Een goed beeld
van de verzuimcijfers is essentieel voor de bestrijding van schoolverzuim
en het voorkomen van uitval.
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 695, nr. 86

3

BIJLAGE 1

DEFINITIES EN CIJFERS SCHOOLVERZUIM OP GROND VAN DE
LEERPLICHTWET 1969
1. Definities schoolverzuim
1. Relatief verzuim. Er is sprake van relatief verzuim als een leerplichtige
of kwalificatieplichtige jongere die ingeschreven staat bij een school of
onderwijsinstelling, maar zonder dat daarvoor op grond van de
Leerplichtwet verlof is verleend. Volgens de Leerplichtwet zijn scholen
alleen verplicht om die gevallen te melden waar sprake is van
ongeoorloofde afwezigheid van in totaal zestien uren les- of praktijktijd
gedurende een periode van vier opeenvolgende lesweken. Deze
gevallen van schoolverzuim worden geacht zo zorgwekkend te zijn dat
er verder onderzoek en interventie nodig is. De school zelf blijft
verantwoordelijk voor het korter durende verzuim. Bij relatief verzuim
wordt in de praktijk nog onderscheid gemaakt tussen luxe verzuim en
signaalverzuim.
a. Luxe verzuim treedt op als een leerling zonder toestemming tijdens
de schoolperiode met vakantie gaat. Ouders nemen hun kinderen
tijdens de schooltijd mee op vakantie om files te vermijden of met
goedkopere vliegtickets weg te kunnen.
b. Signaalverzuim is verzuim dat samenhangt met achterliggende
problemen van de leerling. Een leerling wordt bijvoorbeeld gepest
en wil niet meer naar school.
2. Absoluut verzuim. Er is sprake van absoluut verzuim als een leerplichtige jongere niet op een school staat ingeschreven, zonder dat
daarvoor op grond van de Leerplichtwet vrijstelling is gegeven.
3. Thuiszitter. Is een leerplichtige jongere tussen 5 en 18 jaar die zonder
geldige reden (zoals ziekte) meer dan 4 weken verzuimt. Ook jongeren
van 16 en 17 jaar die kwalificatieplichtig zijn worden als thuiszitter
aangemerkt, als het thuiszitten begonnen is tijdens de inschrijving in
het voortgezet onderwijs en zij geen werk hebben en op geen enkele
manier toewerken om weer naar school te gaan. Degenen die op
grond van de Leerplichtwet ontheven zijn van de verplichting tot
inschrijving bij een onderwijsinstelling vallen niet onder de definitie.
2. Cijfers omvang verzuim
In 1994 is in de Leerplichtwet de bepaling opgenomen dat Burgemeester
en Wethouders jaarlijks aan de minister van OCW opgave doen van «de
omvang en behandeling van het aan hen gemelde schoolverzuim in hun
gemeente». Doel van deze bepaling is om de minister te voorzien van de
meest essentiële kwantitatieve beleidsinformatie over het toezicht op de
leerplicht.
De meest recente leerplichtgegevens van het schooljaar 2010–2011 zijn
hieronder beschreven.
2.1 Absoluut verzuim
Tabel 1. Absoluut verzuim per schooljaar
Schooljaar

Aantal

2005-2006
2006-2007
2007-2008
2008-2009
2009-2010
2010-2011

5 897
5 119
5 616
6 241
6 878
8 098

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 695, nr. 86

4

Tabel 2. Absoluut verzuim. Laatst genoten onderwijs en % teruggeleidingen
(schooljaar 2010–2011 versus 2009–2010)
2009-2010 (%)

2010-2011 (%)

w.v. weer
ingeschreven (%)

21

27

26

5
28
25
4

4
31
13
7

4
36
12
5

100 (=6878)

100 (=8098)

100 (=4297)

(Speciaal) Basisonderwijs
(Voortgezet) speciaal
onderwijs
Voortgezet onderwijs
Beroepsonderwijs
Onbekend1
Totaal
1

Sommige gemeenten hebben niet een onderverdeling naar verschillende onderwijssoorten
kunnen maken en gerapporteerd onder de categorie «onbekend». Bij 1 gemeente was dat
vanwege de overgang naar een nieuw registratiesysteem.

Ten opzichte van het schooljaar 2009–2010 is in het schooljaar 2010–2011
het absoluut verzuim gestegen met 18%. Absoluut verzuim houdt in dat
ouders hun leerplichtige kind bewust thuis houden. Een leerplichtig kind
staat dan wel ingeschreven bij de gemeentelijke basis administratie
(GBA), maar is niet ingeschreven op een school. Door een goede
registratie van de GBA en de scholen en de opsporing van de leerplichtambtenaar, worden leerplichtigen naar het onderwijs (terug)geleid. Dit is
in 53% van de gevallen gebeurd.
2.2. Relatief verzuim
Het relatief verzuim in de periode 2009–2010 was in totaal 74 129. De
huidige cijfers laten een stijging zien van 7%.
Tabel 3. Relatief verzuim en luxe verzuim per schooljaar
Schooljaar

Totaal relatief
verzuim

w.v. luxe verzuim

luxe verzuim (% tot)

2005 – ’06
2006 – ’07
2007 – ’08
2008 – ’09
2009 – ’10
2010–2011

43 745
49 548
55 784
62 693
74 129
79 658

4 998
4 532
6 068
6 517
5 845
6 415

1
9
11
10
8
8

Tabel 4. Herkomst relatief verzuim

(Spec.) basisonderwijs
Voortgezet spec. Onderwijs
Voortgezet onderwijs
Beroepsonderwijs
Onbekend1
Geen onderwijs
Totaal

Totaal 2009–2010
(%)

Totaal 2010–2011
(%)

w.v. luxe verzuim
(%)

15
5
60
18
2
0

12
3
54
20
10
0

63
2
29
1
5
0

100 (=74 129)

100 (=79 658)

100 (=6 415)

1

Sommige gemeenten hebben niet een onderverdeling naar verschillende onderwijssoorten
kunnen maken en gerapporteerd onder de categorie «onbekend». Bij 1 gemeente was dat
vanwege de overgang naar een nieuw registratiesysteem.

Het luxe verzuim is ten opzichte van 2009–2010 (was in totaal 5845)
gestegen met 10%. Circa 8% van het relatieve verzuim is luxe verzuim
(tabel 3). Ruim drie vijfde van het luxe verzuim vindt plaats in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 695, nr. 86

5

(speciaal) basisonderwijs en ruim een vierde in het voortgezet onderwijs
(tabel 4).
Tabel 5. Vergelijking herkomst relatief verzuim 2010–2011 t.o.v. 2009–2010
2009–2010

2010–2011

procentuele mutati

(Spec.) basisonderwijs
Voortgezet spec. Onderwijs
Voortgezet onderwijs
Beroepsonderwijs
Onbekend1

11 702
3 462
44 300
13 192
1 473

9 805
2 556
43 412
16 141
7 744

– 16%
– 26%
– 2%
+ 22%
+ 426%

Totaal

74 129

79 658

+ 8%

1

Idem

Tabel 5 toont de verschillen in relatief verzuim per sector ten opzichte van
2009–2010. Het aantal meldingen van relatief verzuim in het beroepsonderwijs is met 22% toegenomen, in de overige sectoren nam het aantal
meldingen af. Opvallend is dat veel meldingen zijn toebedeeld aan de
sector «onbekend».
2.3 Processen-verbaal
Tabel 6. Processen verbaal per schooljaar
Schooljaar

Absoluut
verzuim

Luxe verzuim

Signaalverzuim

Totaal =100%

2005 – ’06
2006 – ’07
2007 – ’08
2008 – ’09
2009 – ’10
2010 – ’11

3%
3%
2%
195 (2%)
198 (2%)
224 (2%)

22%
23%
21%
2 127 (22%)
1 746 (19%)
2 127 (19%)

75%
74%
77%
7 367 (76%)
7 400 (79%)
8 631 (79%)

5 209
5 763
8 566
9 362
9 344
10 982

Het aantal processen-verbaal is ten opzichte van het schooljaar 2009–2010
toegenomen. De procentuele verdeling tussen de verschillende vormen
van verzuim is gelijk gebleven. Verhoudingsgewijs blijft het aandeel
processen-verbaal voor signaalverzuim hoger dan voor het luxe verzuim
en het absoluut verzuim. Een verklaring hiervoor kan zijn dat de
gemeenten in de loop van de jaren zich meer zijn gaan concentreren op
het behandelen van signaalverzuim. Daarnaast zijn er meer aangepaste
«trajecten» ontwikkeld die voor verzuimers een aantrekkelijk alternatief
bieden om onderwijs te blijven volgen. Het gebruik van het instrument
proces-verbaal is voor hen daardoor minder vaak noodzakelijk.
3. Cijfers thuiszitters
Landelijk beeld op basis van de voorlopige cijfers voor het schooljaar
2010–2011. De gegevens van 391 gemeenten zijn in tabel 7 verwerkt (408
in 2010). Tussen haakjes staan de aantallen van het schooljaar 2009–2010.
Tabel 7: Thuiszitters
Gemeenten

G4
G21

Aantal
thuiszitters op
01-09-2010
(01-09-2009)

Toename in
schooljaar
2010–2011
(2009–2010)

Thuiszitters
opgelost in
schooljaar
2010–2011
(2009–2010)

>6 maanden
thuiszitter en niet
opgelost
2010–2011
(2009–2010)

302 (228)
356 (458)

695 (403)
617 (323)

686 (441)
525 (466)

124 (132)
116 (103)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 695, nr. 86

6

Gemeenten

Aantal
thuiszitters op
01-09-2010
(01-09-2009)

Toename in
schooljaar
2010–2011
(2009–2010)

Thuiszitters
opgelost in
schooljaar
2010–2011
(2009–2010)

>6 maanden
thuiszitter en niet
opgelost
2010–2011
(2009–2010)

OVERIG

1 638 (1 583)

1 828 (2 187)

2 070 (1 507)

422 (1 140)

TOTAAL

2 296 (2 269)

3 140 (2 913)

3 281 (2 414)

662 (1 375)

In de eerste kolom staan de aantallen thuiszitters bij de start van het
schooljaar 2010–2011 voor respectievelijk de G4, de G21 en de overige,
kleinere gemeenten. De toename van het aantal thuiszitters in datzelfde
schooljaar vindt u in de tweede kolom. De laatste kolommen geven de
aantallen thuiszitters voor wie gedurende het schooljaar 2010–2011 een
oplossing werd gevonden weer en de aantallen die thuiszitten en meer
dan een half jaar wachten op een oplossing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 695, nr. 86

7