Wereldwijd voor een veilig Nederland

Wereldwijd voor
een veilig Nederland
Geïntegreerde Buitenland- en
Veiligheidsstrategie 2018-2022

|1|

s Abeba Manilla Helsinki Parijs Straatsburg Tblisi Accra Athene Boedapest Dublin New Delhi Jakarta Bagdad Teheran Tel Aviv Rome Abidjan
kio Sana’a Amman Astana Nairobi Koeweit Pristina Zagreb Riga Beiroet Tripoli Vilnius Luxemburg Skopje Kuala Lumpur Bamako Valletta
bat Mexico Maputo Yangon Wellington Abuja Oslo Kiev Muscat Wenen Islamabad Ramallah Panama-Stad Lima Warschau Lissabon Doha
oekarest Moskou Kigali Riyadh Dakar Belgrado Singapore Ljubljana Bratislava Madrid Colombo Khartoem Paramaribo Dar es Salaam
ngkok Port of Spain Praag Tunis Ankara Kampala Vaticaanstad Caracas Abu Dhabi Washington New York Londen Hanoi Harare Pretoria
oul Juba Stockholm Bern Genève Niamey Sydney Antwerpen Rio de Janeiro Sao Paolo Toronto Vancouver Chongqing Guangzhou Hong
ong Shanghai Düsseldorf München Bangalore Mumbai Erbil Milaan Osaka St. Petersburg Istanbul Dubai Chicago Miami New York San
ancisco Ho Chi Minh Stad Kaapstad Almaty Chisinau Lagos Minsk Kabul Tirana Algiers Luanda Buenos Aires Canberra Bakoe Dhaka Brussel
tonou Sarajevo Brasilia Sofia Bujumbura Ottawa Santiago de Chile Peking Bogotá San José Havanna Nicosia Kinshasa Kopenhagen Santo
omingo Berlijn Cairo TallinnAddis Abeba Manilla Helsinki Parijs Straatsburg Tblisi Accra Athene Boedapest Dublin New Delhi Jakarta Bagdad
heran Tel Aviv Rome Abidjan Tokio Sana’a Amman Astana Nairobi Koeweit Pristina Zagreb Riga Beiroet Tripoli Vilnius Luxemburg Skopje
uala Lumpur Bamako Valletta Rabat Mexico Maputo Yangon Wellington Abuja Oslo Kiev Muscat Wenen Islamabad Ramallah Panama-Stad
ma Warschau Lissabon Doha Boekarest Moskou Kigali Riyadh Dakar Belgrado Singapore Ljubljana Bratislava Madrid Colombo Khartoem
ramaribo Dar es Salaam Bangkok Port of Spain Praag Tunis Ankara Kampala Vaticaanstad Caracas Abu Dhabi Washington New York
nden Hanoi Harare Pretoria Seoul Juba Stockholm Bern Genève Niamey Sydney Antwerpen Rio de Janeiro Sao Paolo Toronto Vancouver
ongqing Guangzhou Hong Kong Shanghai Düsseldorf München Bangalore Mumbai Erbil Milaan Osaka St. Petersburg Istanbul Dubai
icago Miami New York San Francisco Ho Chi Minh Stad Kaapstad Almaty Chisinau Lagos Minsk Kabul Tirana Algiers Luanda Buenos Aires
nberra Bakoe Dhaka Brussel Cotonou Sarajevo Brasilia Soia Bujumbura Ottawa Santiago de Chile Peking Bogotá San José Havanna Nicosia
nshasa Kopenhagen Santo Domingo Berlijn Cairo TallinnAddis Abeba Manilla Helsinki Parijs Straatsburg Tblisi Accra Athene Boedapest
ublin New Delhi Jakarta Bagdad Teheran Tel Aviv Rome Abidjan Tokio Sana’a Amman Astana Nairobi Koeweit Pristina Zagreb Riga Beiroet
poli Vilnius Luxemburg Skopje Kuala Lumpur Bamako Valletta Rabat Mexico Maputo Yangon Wellington Abuja Oslo Kiev Muscat Wenen
amabad Ramallah Panama-Stad Lima Warschau Lissabon Doha Boekarest Moskou Kigali Riyadh Dakar Belgrado Singapore Ljubljana
atislava Madrid Colombo Khartoem Paramaribo Dar es Salaam Bangkok Port of Spain Praag Tunis Ankara Kampala Vaticaanstad Caracas
u Dhabi Washington New York Londen Hanoi Harare Pretoria Seoul Juba Stockholm Bern Genève Niamey Sydney Antwerpen Rio de Janeiro
o Paolo Toronto Vancouver Chongqing Guangzhou Hong Kong Shanghai Düsseldorf München Bangalore Mumbai Erbil Milaan Osaka St.
tersburg Istanbul Dubai Chicago Miami New York San Francisco Ho Chi Minh Stad Kaapstad Almaty Chisinau LagosMinsk Kabul Tirana
giers Luanda Buenos Aires Canberra Bakoe Dhaka Brussel Cotonou Sarajevo Brasilia Sofia Bujumbura Ottawa Santiago de Chile Peking
ogotá San José Havanna Nicosia Kinshasa Kopenhagen Santo Domingo Berlijn Cairo TallinnAddis Abeba Manilla Helsinki Parijs Straatsburg
lisi Accra Athene Boedapest Dublin New Delhi Jakarta Bagdad Teheran Tel Aviv Rome Abidjan Tokio Sana’a Amman Astana Nairobi Koeweit
stina Zagreb Riga Beiroet Tripoli Vilnius Luxemburg Skopje Kuala Lumpur Bamako Valletta Rabat Mexico Maputo Yangon Wellington Abuja
lo Kiev Muscat Wenen Islamabad Ramallah Panama-Stad Lima Warschau Lissabon Doha Boekarest Moskou Kigali Riyadh Dakar Belgrado
ngapore Ljubljana Bratislava Madrid Colombo Khartoem Paramaribo Dar es Salaam Bangkok Port of Spain Praag Tunis Ankara Kampala
ticaanstad Caracas Abu Dhabi Washington New York Londen Hanoi Harare Pretoria Seoul Juba Stockholm Bern Genève Niamey Sydney
twerpen Rio de Janeiro Sao Paolo Toronto Vancouver Chongqing Guangzhou Hong Kong Shanghai Düsseldorf München Bangalore Mumbai
bil Milaan Osaka St. Petersburg Istanbul Dubai Chicago Miami New York San Francisco Ho Chi Minh Stad Kaapstad Almaty Chisinau osMinsk
bul Tirana Algiers Luanda Buenos Aires Canberra Bakoe Dhaka Brussel Cotonou Sarajevo Brasilia Sofia Bujumbura Ottawa Santiago de Chile
king Bogotá San José Havanna Nicosia Kinshasa Kopenhagen Santo Domingo Berlijn Cairo TallinnAddis Abeba Manilla Helsinki Parijs
raatsburg Tblisi Accra Athene Boedapest Dublin New Delhi Jakarta Bagdad Teheran Tel Aviv Rome Abidjan Tokio Sana’a Amman Astana
airobi Koeweit Pristina Zagreb Riga Beiroet Tripoli Vilnius Luxemburg Skopje Kuala Lumpur Bamako Valletta Rabat Mexico Maputo Yangon
ellington Abuja Oslo Kiev Muscat Wenen Islamabad Ramallah Panama-Stad Lima Warschau Lissabon Doha Boekarest Moskou Kigali Riyadh
akar Belgrado Singapore Ljubljana Bratislava Madrid Colombo Khartoem Paramaribo Dar es Salaam Bangkok Port of Spain Praag Tunis
kara Kampala Vaticaanstad Caracas Abu Dhabi Washington New York Londen Hanoi Harare Pretoria Seoul Juba Stockholm Bern Genève
amey Sydney Antwerpen Rio de Janeiro Sao Paolo Toronto Vancouver Chongqing Guangzhou Hong Kong Shanghai Düsseldorf München
ngalore Mumbai Erbil Milaan Osaka St. Petersburg Istanbul Dubai Chicago Miami New York San Francisco Ho Chi Minh Stad Kaapstad
maty Chisinau Lagos Minsk Kabul Tirana Algiers Luanda Buenos Aires Canberra Bakoe Dhaka Brussel Cotonou Sarajevo Brasilia Sofia
jumbura Ottawa Santiago de Chile Peking Bogotá San José Havanna Nicosia Kinshasa Kopenhagen Santo Domingo Berlijn Cairo TallinnAds Abeba Manilla Helsinki Parijs Straatsburg Tblisi Accra Athene Boedapest Dublin New Delhi Jakarta Bagdad Teheran Tel Aviv Rome Abidjan
kio Sana’a Amman Astana Nairobi Koeweit Pristina Zagreb Riga Beiroet Tripoli Vilnius Luxemburg Skopje Kuala Lumpur Bamako Valletta
bat Mexico Maputo Yangon Wellington Abuja Oslo Kiev Muscat Wenen Islamabad Ramallah Panama-Stad Lima Warschau Lissabon Doha
oekarest Moskou Kigali Riyadh Dakar Belgrado Singapore Ljubljana Bratislava Madrid Colombo Khartoem Paramaribo Dar es Salaam
ngkok Port of Spain Praag Tunis Ankara Kampala Vaticaanstad Caracas Abu Dhabi Washington New York Londen Hanoi Harare Pretoria
oul Juba Stockholm Bern Genève Niamey Sydney Antwerpen Rio de Janeiro Sao Paolo Toronto Vancouver Chongqing Guangzhou Hong
ong Shanghai Düsseldorf München Bangalore Mumbai Erbil Milaan Osaka St. Petersburg Istanbul Dubai Chicago Miami New York San
ancisco Ho Chi Minh Stad Kaapstad Almaty Chisinau Lagos Minsk Kabul Tirana Algiers Luanda Buenos Aires Canberra Bakoe Dhaka Brussel
tonou Sarajevo Brasilia Sofia Bujumbura Ottawa Santiago de Chile Peking Bogotá San José Havanna Nicosia Kinshasa Kopenhagen Santo
omingo Berlijn Cairo TallinnAddis Abeba Manilla Helsinki Parijs Straatsburg Tblisi Accra Athene Boedapest Dublin New Delhi Jakarta Bagdad
heran Tel Aviv Rome Abidjan Tokio Sana’a Amman Astana Nairobi Koeweit Pristina Zagreb Riga Beiroet Tripoli Vilnius Luxemburg Skopje
uala Lumpur Bamako Valletta Rabat Mexico Maputo Yangon Wellington Abuja Oslo Kiev Muscat Wenen Islamabad Ramallah Panama-Stad
ma Warschau Lissabon Doha Boekarest Moskou Kigali Riyadh Dakar Belgrado Singapore Ljubljana Bratislava Madrid Colombo Khartoem
ramaribo Dar es Salaam Bangkok Port of Spain Praag Tunis Ankara Kampala Vaticaanstad Caracas Abu Dhabi Washington New York
nden Hanoi Harare Pretoria Seoul Juba Stockholm Bern Genève Niamey Sydney Antwerpen Rio de Janeiro Sao Paolo Toronto Vancouver
ongqing Guangzhou Hong Kong Shanghai Düsseldorf München Bangalore Mumbai Erbil Milaan Osaka St. Petersburg Istanbul Dubai
icago Miami New York San Francisco Ho Chi Minh Stad Kaapstad Almaty Chisinau Lagos Minsk Kabul Tirana Algiers Luanda Buenos Aires

Wereldwijd voor
een veilig Nederland
Geïntegreerde Buitenland- en
Veiligheidsstrategie 2018-2022

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Samenvatting

6

1.

Inleiding

8

2.

Trends en dreigingsomgeving

12

2.1 Multi-orde wereld
2.2 Instabiliteit en dreigingen rond Europa en de Caribische gebiedsdelen
2.3 Versnelling technologische ontwikkelingen en hybride conflictvoering
2.4 Spanningen in Nederland en Europa

13
14
16
17

Dreigingsanalyse: meest urgente Veiligheidsdreigingen

18

3.1 Terroristische aanslagen
3.2 Cyberdreigingen
3.3 Ongewenste buitenlandse inmenging en ondermijning
3.4 Militaire dreigingen
3.5 Bedreiging van vitale economische processen
3.6 Dreiging van chemische, biologische, radiologische en nucleaire middelen (CBRN)

19
19
20
20
21
21

Veiligheidsstrategie: voorkomen, verdedigen en versterken

22

4.1 Voorkomen
Doel 1: Conflictpreventie rond Europa & het Koninkrijk
Doel 2: Wegnemen voedingsbodem voor terrorisme
Doel 3: Ontwapening, wapenbeheersing, non-proliferatie van massavernietigingswapens
Doel 4: Internationaal normatief kader voor cyberactiviteiten
4.2 Verdedigen
Doel 5: Moderne verdediging en bewaking van ons grondgebied en dat van de NAVO
Doel 6: Cyberafschrikking met slagkracht
Doel 7: Terrorismebestrijding
Doel 8: Maatschappelijke weerbaarheid tegen buitenlandse inmenging
Doel 9: Borgen van de economische veiligheid
Doel 10: Aanpakken grensoverschrijdende criminaliteit
4.3 Versterken
Doel 11: Versterken van internationale rechtsorde
Doel 12: Versterken internationale veiligheidssamenwerking
Doel 13: Robuuste en evenwichtige inzet van geïntegreerd grensbeheer en -controle

25
26
27
28
29
30
30
33
33
34
35
37
37
38
40
40

Implementatie

42

3.

4.

Inhoudsopgave

5.

Bijlage 1: Verslag online publieksconsultatie
Bijlage 2: Rapport uitkomsten flitspeiling

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Samenvatting
Nederland is in veel opzichten een zeer veilig land, maar de wereld staat niet stil. De
veiligheidssituatie van het Koninkrijk is de afgelopen jaren veranderd. Op een aantal
punten is deze verslechterd. Geopolitieke en economische machtsverschuivingen,
instabiliteit en onveiligheid rond Europa en het Caribische deel van het Koninkrijk,
versnelde technologische ontwikkeling, toegenomen hybride conflictvoering en
spanningen binnen Nederland en Europa beïnvloeden onze veiligheid steeds meer.
Dit blijkt bijvoorbeeld uit meerdere cyberincidenten, de reële kans op een terroristische
aanslag (dreigingsniveau is ‘substantieel’), het neerhalen van vlucht MH17 boven
Oekraïne, en voorbeelden van ongewenste buitenlandse inmenging. De dreiging die
uitgaat van terroristische aanslagen,cyberaanvallen, ongewenste buitenlandse inmenging
en ondermijning, militaire druk en aanvallen op vitale economische processen is urgent en
vraagt om effectief veiligheidsbeleid.

|6|

Omdat het buitenland steeds belangrijker is voor de nationale veiligheid, besloot het
kabinet deze Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie (GBVS) op te stellen.
De GBVS biedt de strategische kaders voor de wereldwijde inzet voor een veilig Nederland.
De strategie geeft richting aan datgene wat het kabinet buiten Nederland doet voor de
veiligheid van Nederlanders, Nederland en het Koninkrijk. Hiermee geeft het kabinet
tevens invulling aan de in het regeerakkoord aangekondigde opvolger van de
Internationale Veiligheidsstrategie.
De veiligheidsaanpak in deze GBVS is gestoeld op drie pijlers: Voorkomen, Verdedigen,
en Versterken. Daarbinnen worden specifieke doelen gedefinieerd om de komende
jaren urgente dreigingen het hoofd te bieden. Inzet is een anticiperende, preventieve
veiligheidsaanpak gericht op de lange termijn. De strategie focust op het voorkomen
van onveiligheid waar mogelijk. Evenals een effectieve en moderne aanpak van het
verdedigen van Nederland tegen onveiligheid waar noodzakelijk. Dit betreft onder andere
geloofwaardige afschrikking in bondgenootschappelijk verband en aandacht voor de
grondoorzaken van terrorisme, irreguliere migratie, armoede en klimaatverandering,
zoals in het regeerakkoord benoemd. Ook wordt een scherpere geografische focus rond
Europa en het Koninkrijk gelegd, alsmede de koppeling met de in het regeerakkoord
aangekondigde investeringen in diplomatie, de krijgsmacht, ontwikkelingssamenwerking,
cybersecurity en de Nederlandse inlichtingen- en informatiepositie. Tenslotte is versterken
van ons veiligheidsfundament – bevorderen van de internationale rechtsorde en een
effectief multilateraal systeem – cruciaal voor de veiligheid van het Koninkrijk.

De buitenlandse inzet voor de veiligheid van Nederland vraagt om een – ook door de
WRR bepleite – mensgerichte aanpak (human security) met als uitgangspunten de
belangen en vrijheden van burgers, de realisatie dat dreigingen binnen en buiten Nederland
steeds meer verweven zijn geraakt, inzet vanuit specifieke Nederlandse specialismen
en toegevoegde waarde en aansluiting met prioriteiten in internationaal verband zoals
de NAVO, de EU en de VN. Ook de bescherming van de verbindingen die onze veiligheid
garanderen en welvaart genereren, flow security, is een belangrijk onderdeel van de
strategie.
Voor het implementeren van de veiligheidsaanpak is coherent beleid waarbinnen
strategische doelen en inzet van het breed beschikbare instrumentarium nauw met elkaar
samenhangen noodzakelijk. Vandaar dat de GBVS is gekoppeld aan keuzes op aanpalende
beleidsterreinen, waaronder de versterking en modernisering van de krijgsmacht (de
Defensienota), het beleid op het gebied van buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking (BHOS-nota), de versterking van de diplomatie (Postennetbrief), de
geïntegreerde migratieagenda, de inzet op economische veiligheid, de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten, de Nederlandse Cybersecurity Agenda, de Digitaliseringsagenda,
de Internationale Politiestrategie en de Nationale Contraterrorismestrategie.
Voor de implementatie van de GBVS worden geen aparte overleg- of besluitvormingsstructuren in het leven geroepen. De strategische inzet binnen de drie pijlers (Voorkomen,
Verdedigen en Versterken) komt terug in (inter)departementale beleids- en operationele
plannen, die voor wat betreft de internationale inzet op veiligheidsgebied in nauwe
samenhang met deze strategie geïmplementeerd worden. Hetzelfde geldt voor de
geïdentificeerde doelen binnen die pijlers. Implementatie van de strategie vindt plaats
binnen de bestaande beleidskaders van de betrokken overheidsorganisaties. Over de
voortgang van de GBVS wordt tweejaarlijks gerapporteerd aan de Tweede Kamer. Het
ministerie van Buitenlandse Zaken vervult een coördinerende rol. Hierbij wordt rekening
gehouden met eventueel veranderende mondiale trends en dreigingen en (daarmee)
veranderende strategische doelen.
De GBVS is mede tot stand gekomen met dank aan informele input en commentaar van
experts en maatschappelijke organisaties. En op basis van publieksconsultatie (via www.
internetconsultatie.nl) en een zogenaamde ‘flitspeiling’ over internationale veiligheid1
onder ruim duizend geïnteresseerde Nederlanders.

1. Flitspeiling Internationale Veiligheid door Smartagent Marketresponse, 4 oktober 2017, zie bijlage.

|7|

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Nederlanders zijn minder zorgeloos over hun veiligheid dan een aantal jaar geleden. Voor
een land met een open economie en een open samenleving als het onze, is het logisch
dat ontwikkelingen en gebeurtenissen als aanslagen in onze buurlanden en landen rond
Europa en het Koninkrijk, directe invloed hebben. Het is juist in de landen rond en aan de
randen van Europa waar de afgelopen jaren de veiligheidssituatie drastisch is veranderd
en verslechterd. Technologische ontwikkelingen in het cyberdomein geven een nieuwe
dimensie, terwijl regionale grootmachten en traditionele partners van Nederland zich
minder voorspelbaar gedragen dan lange tijd het geval was. Als gevolg daarvan staat
het multilaterale stelsel, waar een relatief klein land als Nederland in hoge mate van
afhankelijk is in de internationale arena, onder druk.

1.
Inleiding

De illegale annexatie van de Krim door Rusland in 2014, het destabiliserende optreden
in Oekraïne (met de MH17-ramp tot gevolg), de opkomst van ISIS in Irak en Syrië,
de terroristische aanslagen in en om Europa en cyberaanvallen hebben directe en
indirecte consequenties voor onze fysieke en economische veiligheid. De plotselinge
en aanzienlijke ongecontroleerde aankomst van vluchtelingen en irreguliere migranten
waarmee Europa – en dus ook Nederland – zich geconfronteerd zag, is voor een belangrijk
deel te wijten aan onveiligheid en instabiliteit in de landen van herkomst. Ontwikkelingen
in Venezuela zorgen niet alleen voor toegenomen migratiedruk op de Benedenwindse
Caribische eilanden, maar kunnen ook belangrijke repercussies hebben op de economie.
Migratie kan op zichzelf dreigingen in zich dragen, omdat (potentiële) terroristen zich via
reguliere migratieroutes toegang tot Europa kunnen verschaffen en dat hebben gedaan.
Dit laat onverlet dat oorzaken van irreguliere migratie vaak juist een economische
achtergrond hebben en niet uitsluitend vanuit het perspectief van instabiliteit en
onveiligheid geadresseerd moeten worden.
Het kabinet vindt het belangrijk om in deze context aan het begin van de kabinetsperiode
een visie op het internationale veiligheidsbeleid uiteen te zetten. De GBVS is de in het
regeerakkoord aangekondigde opvolger van de Internationale Veiligheidsstrategie2. De
GBVS biedt strategische kaders3 voor de internationale Nederlandse veiligheidsaanpak,
waaraan specifieke beleidskeuzes worden gekoppeld. Startpunt is de notie dat dreigingen
in Nederland en het Koninkrijk vrijwel altijd een relatie hebben met ontwikkelingen in het
buitenland. Doel is het beschermen van de belangen van het Koninkrijk en Nederland.
Deze veiligheidsstrategie is nadrukkelijk gekoppeld aan aanpalende beleidsterreinen
met relevantie voor de veiligheid in het Koninkrijk: niet alleen de bredere inzet via
ons netwerk van diplomatieke vertegenwoordigingen in het buitenland, maar ook
investeringen via ontwikkelingssamenwerking, het aanpakken van grondoorzaken van
2. Regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’, pagina 48: “Het kabinet formuleert een veiligheidsstrategie waarin
binnen- en buitenlandse dreigingen, waaronder terrorisme, het hoofd worden geboden en die de huidige
Internationale Veiligheidsstrategie vervangt.”
3. De GBVS focust op ‘waarom’ & ‘wat’. Het ‘hoe’ wordt beschreven in uitwerkingsdocumenten en -nota’s.

|9|

Wereldwijd voor een veilig Nederland

instabiliteit en daarmee irreguliere migratie, economische hervormingen als instrument
om politieke en maatschappelijke hervormingen te stimuleren en de internationale
inzet van zowel krijgsmacht als politie. Daarnaast is er een duidelijke koppeling met het
streven de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (Sustainable Development Goals - SDG’s) te
behalen en de problematiek van klimaatverandering, grondstoffen- en waterschaarste en
bevolkingsdruk. Deze onderwerpen zullen verder aan de orde worden gesteld in de nota
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking die in het voorjaar wordt afgerond.
Het geïntegreerde karakter van de inzet op al deze gebieden is een belangrijk leidmotief
voor deze strategie. Evenals de link met de binnenlandse veiligheidsinzet.
De huidige uitdagingen vragen om een pragmatische, moderne en strategische
internationale inzet, gebaseerd op onze kernwaarden (zie Tekstbox). De inzet is gericht op
het adresseren van de oorzaken van instabiliteit en onveiligheid, het beschermen van de
integriteit van het grondgebied van het Koninkrijk, het vergroten van onze weerbaarheid,
naleving van grondwettelijke verplichtingen en versterking van de internationale
rechtsorde. Deze geïntegreerde buitenland- en veiligheidsstrategie (GBVS) ordent
de inzet binnen de drie V’s van Veiligheid: Voorkomen, Verdedigen en Versterken. Deze is
richtinggevend voor hoe we onze internationale inzet uiteindelijk bepalen.
| 10 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Waar Nederland voor staat in de wereld
Nederland kent een rijke traditie op het gebied van internationale samenwerking. Als
handelsland is Nederland sterk internationaal georiënteerd. Dit is een van de redenen
waarom ons land belang heeft bij een veilige wereld. De wereldwijde inzet voor
een veilig Koninkrijk is gestoeld op het Statuut van het Koninkrijk, de Nederlandse
grondwet, het Europese Verdrag van de Rechten van de Mens, het internationaal recht
en de democratische kernwaarden waarop onze rechtstaat is gebouwd. Nederland
is ervan overtuigd dat duurzame vrede en veiligheid zijn gebaat bij een mensgericht
en inclusief beleid, zoals ook de WRR bepleit: bescherming van burgers – vrouwen
en kinderen in het bijzonder – in lijn met de nationale agenda van VNVR-resolutie
1325 over vrouwen, vrede en veiligheid, maakt onlosmakelijk onderdeel uit van
ons geïntegreerd buitenland- en veiligheidsbeleid. Dit vormt het normatieve kader
waarbinnen het kabinet opereert en bepaalt hoe Nederland beleidsinstrumenten inzet
en welke partnerschappen het vormt.
Als land dat afspraken nakomt en transparant opereert, wordt Nederland als
geloofwaardig en betrouwbaar gezien. De kracht van de Nederlandse opstelling zit in
het feit dat ons land gewend is zich aan te passen en flexibel te zijn. Omdat Nederland
internationaal georiënteerd is, zijn we goed in staat om in te spelen op wereldwijde
ontwikkelingen die ons raken.
Hieraan ontleent Nederland invloed. Nederland is in staat om op een relevante
manier bij te dragen aan diplomatieke processen, het bevorderen van de
internationale rechtsorde, militaire en civiele missies en ontwikkelingssamenwerking.
Onze kwalitatief hoogwaardige bijdrage wordt internationaal erkend, opent deuren en
geeft ons invloed en macht om effectief voor de eigen belangen op te komen. Onze inzet,
ideeën, initiatieven en innovatiekracht op het gebied van internationale veiligheid en
ontwikkeling geven Nederland een sterke positie in de internationale arena.

| 11 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Het gaat goed met Nederland. De economie groeit en onze welvaart neemt toe na
jaren van crisis. Daarbij dient te worden aangetekend dat in de Caribische delen van het
Koninkrijk de situatie minder rooskleurig is. Ook vanwege de schade die orkanen in 2017
hebben aangericht. De langetermijntrends op het gebied van digitalisering, wereldhandel
en technologische ontwikkeling bieden grote kansen voor een internationaal vervlochten
land als Nederland. Toch concludeert ook de Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid (WRR)4 dat de veiligheidsomgeving van Nederland is verslechterd. De
trends waar Nederland, het Koninkrijk en de wereld mee te maken hebben, hebben
grote risico’s in zich voor onze veiligheid. Dit vraagt om een anticiperend en preventief
internationaal veiligheidsbeleid voor zowel de lange als de middellange termijn.

“De veiligheidsomgeving van Nederland is verslechterd.”
WRR-rapport ‘Veiligheid in een wereld van verbindingen’

2.

Hieronder staan de belangrijkste trends die momenteel de internationale
veiligheidssituatie bepalen.

Trends en
dreigingsomgeving

In verschillende internationale beleidsarena’s is sprake van veranderend Amerikaans
leiderschap, terwijl andere traditionele grootmachten zoals Rusland en China zich
assertiever opstellen. Daarnaast komen nieuwe (regionale) grootmachten op, die
wereldwijd invloed uitoefenen. Nationalisme neemt toe in de geglobaliseerde
wereld. Dit zet de geopolitieke verhoudingen sterk onder druk en brengt toenemende
onvoorspelbaarheid met zich mee. Deze multi-orde5 wereld uit zich in verschillende
dimensies.

2.1 Multi-orde wereld
| 13 |

Ideologisch is er sprake van hernieuwde spanningen tussen Oost en West. Tegelijkertijd is
er een clash within civilisations, waarbij conservatieve en progressieve krachten tegenover
elkaar staan en autocratie en democratie strijden om voorrang. De liberale wereldorde
moet het opnemen tegen invloedsfeer-denkers en er zijn toenemende maatschappelijke,
sociaaleconomische en geografische scheidslijnen tussen hoogopgeleide en
laagopgeleide groepen. Dit heeft impact op de nationale en regionale stabiliteit in
belangrijke delen van de wereld.

4. WRR advies ‘Veiligheid in een wereld van verbindingen’, mei 2017
5. Instituut Clingendael, Strategische Monitor 2017

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Geopolitiek verschuift de internationale machtsbalans naar een meer multipolaire orde.
Daardoor zien we dat multilateralisme onder druk komt te staan. In plaats van te zoeken
naar win-winsituaties, richten staten zich steeds vaker en explicieter op het behalen van
relatieve voordelen op grond van een zero-sum beeld van internationale verhoudingen.
Dit heeft gevolgen voor de internationale rechtsorde, democratische grondbeginselen
en de universaliteit van mensenrechten. Nieuwe vormen van mondiale spanningen en
polarisatie tussen Oost en West zijn hiervan het gevolg. Evenals wisselende internationale
coalities per beleidsthema, maar ook meer geprononceerde belangentegenstellingen.
Bijvoorbeeld tussen de EU en andere regionale machten.

subversieve netwerken. Bovendien is deze crisis een bedreiging voor de regionale
stabiliteit en de relatie met buurlanden als Colombia. Het Koninkrijk heeft belang bij
stabiliteit in de regio, waarbij met name een stabiel Colombia belangrijk is. Nederland
ondersteunt het vredesproces aldaar daarom actief.

Op economisch gebied zijn landen als China en India sterk opgekomen. Daarbij is sprake
van een relatieve afname van de EU en de VS als economisch dominante mondiale
spelers. Voorbeeld van de Chinese economische expansie is het Belt and Road Initiative.
Dat beoogt via land- en maritieme routes de economische en daarmee samenhangende
politieke ambities van China op het internationale toneel vorm te geven.

| 14 |

Het effect van deze multi-orde wereld is dat internationale samenwerking wezenlijk
verandert. Ad hoc coalities nemen steeds vaker de plaats in van traditionele
samenwerkingsverbanden. Grote multilaterale verbanden verliezen hun effectiviteit door
verslechterende verhoudingen. Multistakeholderverbanden komen op. Hierbij speelt een
mix van statelijke en niet-statelijke actoren een steeds belangrijker rol, positief dan wel
negatief. De invloed van grote multinationale bedrijven valt op, maar ook die van NGO’s,
invloedrijke individuele actoren en criminele en terroristische organisaties.

2.2 Instabiliteit en dreigingen rond Europa en de
Caribische gebiedsdelen
Veel studies wijzen op de groeiende verwevenheid tussen externe en interne veiligheid.
De verwachting is dat deze verwevenheid de komende jaren verder toeneemt. Nu de
instabiliteit in landen en regio’s aan de randen van en rond Europa en het Koninkrijk
toeneemt, brengt dit grote risico’s met zich mee. Voor zowel de duurzame ontwikkeling
in die regio’s als de veiligheid in het Koninkrijk. Landen als Mali, Afghanistan, Oekraïne,
Libië, Syrië, Irak en Jemen zijn de laatste jaren door oorlogen en gewapende conflicten
onveiliger en bestuurlijk instabiel geworden. Ook dichterbij huis in de Westelijke Balkan
staat de stabiliteit onder druk. Sommige van deze landen vormen een toevluchtsoord voor
criminele, extremistische of terroristische groeperingen. Het risico bestaat dat omringende
landen worden meegezogen in een neerwaartse spiraal van geweld en falend bestuur.
Van bijzonder belang is de onzekere politieke en economische situatie in Venezuela. De
verslechterde humanitaire en economische situatie – met potentieel risico op significante
migratiestromen – heeft direct gevolgen voor het Caribisch deel van het Koninkrijk. De
crisis in Venezuela kan het land nog aantrekkelijker maken voor criminele en andere

Verschillende trends hebben op de lange termijn een negatieve invloed op de stabiliteit
en veiligheid rond Europa. Hoewel symptoombestrijding in sommige gevallen nodig
is op de kortere termijn, kunnen preventieve maatregelen de veiligheidsrisico’s voor
Nederland, Europa en het Koninkrijk op de lange termijn temperen. Het gaat met name
om de volgende ontwikkelingen die onveiligheid kunnen veroorzaken:
•
Concentratie van armoede in fragiele staten en een groeiende kloof tussen arm en
rijk en ongelijkheid binnen staten, samenlevingen en huishoudens.
•
Illegitiem bestuur, al dan niet in een tribale omgeving, waar de statelijke
ordening sowieso niet als legitiem wordt gezien. Gevolgen: onderdrukking en
mensenrechtenschendingen, waaronder schending van het recht op vrijheid van
godsdienst, een gebrekkig functionerende rechtstaat en gebrek aan civic space,
waaronder beperkte bewegingsvrijheid voor het maatschappelijk middenveld.
•
Polarisatie en de aanscherping van tegenstellingen door botsende ideologieën,
aangespoord door nieuwe technologieën en sociale media.
•
Politieke en maatschappelijke uitsluiting van minderheden.
•
Effecten van klimaatverandering, inclusief de hieraan gerelateerde benodigde
energietransitie.
•
Grote bevolkingsgroei en urbanisering, met name in Afrika en het Midden-Oosten,
maar ook in Centraal-Azië.
•
Grondstoffen- en waterschaarste, gedreven door bevolkings- en consumptiegroei.
Een van de gevolgen van deze ontwikkelingen is de toegenomen irreguliere migratiedruk
op Europa. De impact hiervan op onze veiligheid is niet eenduidig. Reguliere migratie kan
bijdragen aan de Nederlandse (kennis)economie en samenleving. Ook met het oog op
de vergrijzende bevolking in Europa. Grootschalige vluchtelingenstromen en irreguliere
migratie kunnen echter een destabiliserend effect hebben op de Europese samenwerking,
solidariteit en verdraagzaamheid. Ook kan irreguliere migratie polarisatie aanwakkeren
binnen onze eigen samenleving en het draagvlak voor reguliere migratie en ons
asielsysteem verkleinen. Daarnaast gaat irreguliere migratie in veel gevallen gepaard met
vormen van grensoverschrijdende criminaliteit. Waaronder mensensmokkel en -handel,
waarvan de inkomsten tevens ter financiering van terroristische activiteiten kunnen
dienen. Voorts zijn er voorbeelden van terroristen die als het ware ‘mee hebben gelift’
met de migratiestromen richting Europa. De vaak ongerichte aard van irreguliere migratie
zorgt ook voor grote veiligheidsrisico’s voor individuele migranten en voor noodsituaties
waarin gedurende de reis basisbehoeften en mensenrechten onder druk staan. De
verwachting is dat de irreguliere migratiedruk, met name vanuit de Sahel, sub-Sahara
Afrika, het Midden-Oosten en de Hoorn van Afrika, de komende jaren fors blijft.

| 15 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

2.3 Versnelling technologische ontwikkelingen en
hybride conflictvoering
Technologische en digitale ontwikkelingen zorgen voor snelle veranderingen op
veiligheidsgebied. Dit biedt kansen voor de Nederlandse welvaart en veiligheid,
aangezien Nederland als hoogwaardig kennisland vooroploopt en over een groot
adaptief en creatief vermogen beschikt. De welvaart en kwaliteit van het leven neemt
volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) gestaag toe. Burgers zijn positiever
over de economie6. Technologische ontwikkelingen zorgen voor nieuwe mogelijkheden
voor internationale samenwerking, weerbaarheidsversterking en burgerparticipatie.
Tegelijkertijd wordt hoogwaardige technologie geavanceerder, goedkoper en voor steeds
meer actoren beschikbaar. Onbemande voertuigen, robotisering, synthetische biologie
en kunstmatige intelligentie bieden maatschappelijke kansen, maar in handen van de
verkeerde actoren kunnen ze snel leiden tot een veiligheidsrisico. De mogelijkheden
die staten hebben voor hybride conflictvoering nemen hierdoor toe. Dat geldt ook voor
dreigingen en activiteiten die onder de openlijke geweldsdrempel blijven. Technologie
wordt toegankelijker, de kosten lager en het wordt makkelijker om verschillende
instrumenten gelijktijdig en in samenhang in te zetten.
| 16 |

Het fenomeen van hybride conflictvoering heeft, mede als gevolg van technologische
ontwikkelingen en een geglobaliseerde wereld, aan urgentie gewonnen. Het speelt
zich veelal af in het schemergebied dat vooraf gaat aan traditioneel gewapend conflict.
Kenmerkend is dat staten een hybride mix toepassen van conventionele wapens en
moderne beïnvloedingstechnieken. Daartoe zetten ze een combinatie van middelen in
(militair, diplomatiek, economisch, mediabeïnvloeding) om strategische doelstellingen
te bereiken. In toenemende mate bedienen zij zich van beïnvloeding van democratische
processen en desinformatie in het buitenland, spionage, cyberaanvallen, de inzet van
economische middelen, en het creëren van strategische afhankelijkheden. Ook het
doelbewust ontwrichten van internationale samenwerking is hiervan een onderdeel.
Toegenomen digitalisering en hyperconnectiviteit maken deze instrumenten efficiënter
en effectiever dan voorheen. Omdat misleiding, ambiguïteit en ontkenning van
sleutelbelang zijn voor een statelijke actor die aan hybride conflictvoering doet, worden
vaak ogenschijnlijk niet aan de staat gelieerde proxies ingezet. Tegelijkertijd biedt
ontoereikende regulering, bijvoorbeeld in het digitale domein en het informatiedomein,
ruimte voor kwaadwillenden. Zij kunnen anderen schaden zonder dat er een duidelijke
grens wordt overschreden. Een complicerende factor hierbij is dat governance altijd
achterblijft bij innovatie: technologische ontwikkelingen lopen per definitie voor op
regelgeving en toezicht.

6 SCP rapport ‘De sociale staat van Nederland’ (8 december 2017) en SCP rapport ‘Burgerperspectieven 1017|4’
(29 december 2017).

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Het grote economische en maatschappelijke belang van digitalisering staat buiten
kijf. Maar, naast voordelen van digitalisering, zoals big data en het gebruiksgemak
van the internet of things, zijn ook risico’s reëel. Denk aan de aantasting van privacy,
oncontroleerbare systemen en een toenemende kloof tussen ‘tech-savvies’ en
‘digibeten’. De diensten van grote techbedrijven bieden veel toegevoegde waarde aan
de maatschappij. Maar hun dominante positie, hun impact op informatiestromen en
het massaal vergaren van gegevens en de controle daarover, vormen ook grote risico’s.
Hierover nemen de maatschappelijk zorgen toe, mede vanwege het feit dat het ook
implicaties kan hebben voor de nationale veiligheid.

2.4 Spanningen in Nederland en Europa
Naast deze trends, waaruit externe veiligheidsrisico’s voortvloeien, is sprake van een
potentieel groeiende veiligheidsproblematiek in Nederland en Europa. Die hangt samen
met verlies aan vertrouwen in de politiek en de overheid bij een belangrijk deel van de
bevolking. Daarnaast bestaan soms spanningen tussen bevolkingsgroepen onderling.
Ook in Nederland en Europa manifesteert zich de bovengenoemde clash within civilisations.
In mindere mate in Nederland, maar wel al in andere Europese landen, ontstaan vormen
van extremisme die de legitimiteit van onze democratische rechtsorde betwisten. En
deze als politiek systeem en wijze van samenleven willen vervangen door iets anders.
Daarnaast staan reguliere politieke partijen en regeringen in sommige Oost-Europese
landen in toenemende mate meer autocratische, illiberale interpretaties voor.
Ook de ontwikkelingen rond de Brexit, de stabiliteit van de Euro, de schuldenproblematiek van landen als Griekenland en de soms heftige discussies over een sterker
of minder sterk geïntegreerd Europa, hebben een directe impact op de kwetsbaarheid en
weerbaarheid van Nederland in Europees verband. Om deze reden is dit relevant voor het
Nederlandse en Europese veiligheidsstrategische denken.

| 17 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Bovengenoemde trends vormen de context voor concrete dreigingen waar Nederland
de komende jaren mee te maken kan krijgen, of nu al mee geconfronteerd wordt. Op
hoofdlijnen gaat het om de volgende dreigingen:

3.1 Terroristische aanslagen

3.
Dreigingsanalyse:
meest urgente
veiligheidsdreigingen

De terroristische dreiging blijft nationaal en internationaal een constante zorg. Zoals in
de Nationale CT-strategie 2016-2020 staat beschreven, blijft het religieus geïnspireerd
terrorisme de komende jaren een van de voornaamste dreigingen. Aanslagen binnen en
buiten Europa getuigen daarvan. Met het militair verslaan van ISIS is niet langer sprake
van een fysiek kalifaat. Maar de terroristische dreiging en het jihadistisch gedachtegoed
zijn daarmee nog niet weggenomen. De regio blijft nog lange tijd geteisterd door
terrorisme. ISIS, Al-Qaida en andere groeperingen blijven toevluchthavens vinden op
plekken waar sprake is van wetteloosheid. Terroristen verplaatsen zich naar andere
conflictgebieden. Ook Foreign Terrorist Fighters die, al dan niet met hun gezin, terugkeren
naar hun land van herkomst, kunnen het terroristisch gedachtegoed verder verspreiden.
Naast de concrete terroristische dreiging die dit voor Nederland oplevert, kan een
radicaliserend effect uitgaan van deze groep richting kwetsbare jongeren binnen en
buiten Europa. Dit komt doordat ze voortbouwen op bestaande voedingsbodems:
de percepties bij minderheden en met name jongeren over discriminatie,
sociaaleconomische achterstelling en de daarbij horende sociaal-psychologische
problemen. Dit kan weer leiden tot vormen van gewelddadig extremisme, versterking
van criminele netwerken en transnationale georganiseerde misdaad: een vicieuze cirkel
die moet worden doorbroken. Ook zijn er terroristische netwerken en individuen die
reeds actief zijn in Europa en andere gebieden waar Nederland belangen heeft. Al dan niet
aangestuurd door groepen als ISIS en Al Qaida. De kans dat Nederland of Nederlanders in
Nederland of in het buitenland te maken krijgen met terroristisch geweld is reëel.

3.2 Cyberdreigingen
De digitale dreiging neemt toe. Nederland wordt geconfronteerd met uiteenlopende
vormen van digitale aanvallen gericht op politieke- en economische spionage en
cybercriminaliteit. Statelijke actoren proberen via politieke spionage met digitale
middelen Nederlandse besluitvorming te achterhalen. Zoals vastgesteld in het
Cybersecurity Beeld Nederland gebruiken statelijke actoren digitale middelen om
democratische processen te beïnvloeden. Zowel statelijke als niet-statelijke actoren
hebben er baat bij en zijn technisch in staat om collectieve voorzieningen en vitale
processen bij overheid en bedrijfsleven te treffen met gerichte aanvallen. Dit kan leiden
tot maatschappelijke ontwrichting (sabotage) en aantasting van de stabiliteit van
de samenleving. Het kan gevolgen hebben voor de effectiviteit en integriteit van het
openbaar bestuur.

| 19 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Zoals vastgesteld in het Cybersecuritybeeld Nederland7 blijft de digitale weerbaarheid
van Nederland achter op de groeiende dreiging. Digitale aanvallen vinden plaats om
bedrijfsinformatie of hoogwaardige (technologische) kennis te ontvreemden. Digitale
ontwikkelingen als het internet of things, smart grids, robotica, unmanned systems en
zelfrijdende auto’s leiden tot nieuwe afhankelijkheden en daarmee kwetsbaarheden. Het
vanuit het buitenland kunnen werken en de grote mate van anonimiteit, in combinatie
met het ontbreken van een normatief kader, maakt de risico’s voor degene die misbruik
maakt van het internet, relatief laag. De inzet van digitale middelen is laagdrempelig,
goedkoop, moeilijk terug te voeren naar de daadwerkelijke actor en het potentiële bereik
is groot. Nederland is met zijn open en geglobaliseerde economie en vrije samenleving
gebaat bij een vrij, open en veilig internet. Ook in landen buiten Europa. De Nederlandse
economie is in hoge mate gedigitaliseerd. De kansen die technologische ontwikkelingen
op dit vlak bieden, moeten beschermd en geborgd blijven.

dreiging blijft afschrikking door de NAVO essentieel. Tegelijkertijd zijn nucleaire
wapenbeheersing, ontwapening en risico-beperkende maatregelen noodzakelijk. Ook de
proliferatie van massavernietigingswapens blijft zorgelijk (zie ook onder 3.6, hieronder).

3.3 Ongewenste buitenlandse inmenging en ondermijning

| 20 |

Nederland heeft in toenemende mate te maken met ongewenste buitenlandse
inmenging. Sommige actoren streven ernaar om de Europese en Nederlandse
samenleving te destabiliseren om hun eigen economische en politieke invloedssfeer
uit te breiden. Te denken valt aan desinformatie door statelijke actoren, acties van
internationale hackerscollectieven, digitale spionage en sabotage. Net als beïnvloeding
van de migrantengemeenschappen in Nederland vanuit nationalistische motieven en
onwenselijke buitenlandse financiering van religieuze instellingen en gebedshuizen. Ook
ongewenste buitenlandse inmenging in derde landen heeft effecten op de Nederlandse
samenleving. Dit vanwege de destabiliserende effecten en aantasting van de rechtstaat in
landen aan de randen van Europa.

3.4 Militaire dreigingen
De dreiging tegen ons eigen en het bondgenootschappelijk grondgebied neemt toe
door landen die zich in toenemende mate op militair terrein profileren. Dit brengt
het risico van gewapende conflicten met zich mee. Ook als dit niet primair het
doel is van een vijandelijke dreiging. Vaak is deze vooral gericht op aantasting van
de bondgenootschappelijke solidariteit en plaatsvinden in het hybride spectrum.
Onvoorziene en ongewenste geweldsescalatie kan hiervan het gevolg zijn. Het
conflict tussen Rusland en Oekraïne en schendingen van het luchtruim van Europese
bondgenoten door niet-bondgenootschappelijke gevechtsvliegtuigen zijn voorbeelden
van deze dreiging.
Bij de militaire dreiging hoort ook een nucleaire component. Juist vanwege toegenomen
7. Cybersecuritybeeld Nederland 2017, dd. 21 juni 2017.

3.5 Bedreiging van vitale economische processen
Buitenlandse overnames en investeringen vormen een belangrijke bijdrage aan de
welvaart van Nederland. Tegelijkertijd raken economie en politiek in toenemende mate
met elkaar verweven. Om die reden is waakzaamheid geboden voor overnames in
sectoren met een vitaal proces waar nationale veiligheidsbelangen in het geding kunnen
zijn. Economische veiligheid betreft het vrijhouden van handelsroutes, het tegengaan
van cyberspionage, het veiligstellen van de voorzieningszekerheid en het borgen
van de nationale veiligheid in het kader van investeringen. Investeringen kunnen de
nationale veiligheid raken als zij de continuïteit van vitale processen aantasten, leiden tot
strategische afhankelijkheid en de integriteit van (geheime) informatie raken. Het kabinet
zal ook in de BHOS-nota aandacht schenken aan de balans tussen het bevorderen van
economische welvaart en het borgen van nationale veiligheid.
De verwevenheid tussen economie en politiek blijkt ook uit de inzet door statelijke
actoren van digitale en militaire middelen voor politieke en economische doeleinden.
Door belemmering van fysieke (vaarroutes) en digitale aanvoerroutes (diepzeekabels) kan
de continuïteit van de handel en de voorzienings- en grondstoffenzekerheid in het geding
komen. Deze aantasting geldt zowel de Europese als de Caribische gebiedsdelen van het
Koninkrijk. Ook zorgt de toenemende polarisatie in de internationale verhoudingen voor
risico’s op het gebied van de economische veiligheid. De situatie in de Hoorn van Afrika
is in dit kader eveneens relevant, aangezien instabiliteit in die regio de oorzaak was van
piraterij op ook voor Nederland belangrijkste vaarroutes.

3.6 Dreiging van chemische, biologische, radiologische
en nucleaire middelen (CBRN)
Zoals gezegd blijft de proliferatie van massavernietigingswapens zorgelijk. Opkomende
(militaire) machten en niet-statelijke actoren, zijn niet of steeds minder gebonden
aan internationale afspraken. Het risico op incidenten of gewapende conflicten met
massavernietigingswapens toeneemt. De inzet van chemische wapens in Syrië, de nucleaire
profilering van Noord-Korea en groeiende kennis en capaciteiten van terroristische
groeperingen op dit gebied, illustreren dit. Inzicht in intenties en capaciteiten van statelijke
actoren die (mogelijk) beschikken over deze wapens is van groot belang. Naast CBRN-middelen
baart de proliferatie van hoogwaardige wapensystemen en militaire technologie zorgen. Recent
is vooral de situatie rondom Noord-Korea zorgelijk. Met zijn arsenaal operationele ballistische
raketten is Noord-Korea in staat Japan en Zuid-Korea te treffen. Met de raketten die in
ontwikkeling zijn, zal het land op den duur in staat zijn de VS en Europa te treffen.

| 21 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Geïntegreerde
Buitenland- en
Veiligheidsstrategie
2018-2022

4.
Veiligheidsstrategie:
voorkomen,
verdedigen en
versterken

De veiligheidssituatie in Nederland
is veranderd. Geopolitieke en
economische machtsverschuivingen,
instabiliteit en onveiligheid rond
Europa en het Caribische deel van
het Koninkrijk hebben invloed op
onze veiligheid. Net als versnelde
technologische ontwikkelingen,
toegenomen hybride conflictvoering
en spanningen binnen Nederland en
Europa. Omdat het buitenland steeds
belangrijker is voor de nationale
veiligheid, heeft het kabinet de
Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheids- strategie (GBVS opgesteld.
De GBVS biedt de strategische kaders
voor een veilig Nederland. De veiligheidsaanpak in de GBVS rust
op drie pijlers:
Voorkomen, Verdedigen,
en Versterken.
Om dreigingen de komende jaren
het hoofd te bieden, zijn binnen
de pijlers specifieke doelen
geformuleerd. We gaan ook kort in
op de trends en daaruit voortkomende
dreigingen op het gebied van
internationale veiligheid.

Dreigingen
De trends vormen de context
voor concretere dreigingen waar
we de komende jaren mee te maken
kunnen krijgen, of waar we nu al mee
geconfronteerd worden. De volgende
dreigingen zijn het meest urgent:

De GBVS biedt de strategische kaders8 voor de Nederlandse internationale
veiligheidsaanpak waaraan specifieke beleidskeuzes worden gekoppeld voor de
wereldwijde inzet voor de veiligheid van Nederlanders, Nederland en het Koninkrijk.
Deze aanpak stoelt op een aantal uitgangspunten. Bijvoorbeeld de in het regeerakkoord
benadrukte gegroeide verwevenheid van dreigingen binnen en buiten Nederland,
het belang van meer anticiperend, preventief en geïntegreerd internationaal
veiligheidsbeleid, specifieke Nederlandse niches en toegevoegde waarde en natuurlijk de
aansluiting met prioriteiten in de internationale kaders zoals de NAVO, de EU en de VN.

Wereldwijd voor
een veilig Nederland

1. Conflictpreventie
rond Europa en
het Koninkrijk

Verdedigen
Verdedigen van Nederland
met een effectieve en
moderne aanpak

Voorkomen

2. Voedingsbodem
voor terrorisme
wegnemen

Voorkomen van
onveiligheid waar
mogelijk

3. Ontwapening,
wapenbeheersing,
non-proliferatie

We zetten de belangr
die momenteel onze
veiligheidssituatie be
een rijtje.
•

Multi-orde were
Verschuivingen op i
geopolitiek en econ
leiden tot een multi
Gevolg hiervan is da
samenwerking vera

•

Instabiliteit en dre
rond Europa en de
Caribische gebied
Dit neemt risico’s m
de duurzame ontwi
veiligheid in Nederla

•

Versnelling techn
ontwikkelingen e
conflictvoering
Nieuwe en snelle tec
ontwikkelingen bre
mogelijkheden als v
met zich mee.

•

Spanningen in N
en Europa
Spanning in de sam
vertrouwen in de po
spanningen die onze
beïnvloeden.

5. Moderne verdediging
en bewaking van ons
grondgebied
6. Cyberafschrikking
met slagkracht
7. Terrorismebestrijding
8. Maatschappelijke
weerbaarheid tegen
inmenging

4. Normatief
internationaal kader
cyberactiviteiten

9. Borgen economische
veiligheid

Versterken
Versterken van ons
veiligheidsfundament

11. Versterken internationale
rechtsorde en duurzame
vrede

Trends

12. Versterken internationale
veiligheidssamenwerking

10. Aanpakken
grensoverschrijdende
criminaliteit

13. Robuust grensbeheer
en -controle

De strategie (zie figuur 1) focust op het voorkomen van onveiligheid waar mogelijk en een
effectieve aanpak van en moderne zelfverdediging tegen onveiligheid waar noodzakelijk.
Hiervoor is herstel en bevordering van ons veiligheidsfundament cruciaal. Het gaat om
de internationale rechtsorde en een effectief multilateraal systeem. Binnen die aanpak
staat human security centraal. Uitgangspunt zijn de belangen van burgers binnen en
Cyberdreigingen
Militaire
Terroristische insluiting en
Ongewenste
buitenlandse
Bedreiging van vitale
buiten Nederland. Burgerlijke
vrijheden, politieke
betrouwbare
instituties
dreigingen
aanslagen
inmenging en ondermijning
economische processen
9
zijn belangrijke elementen van human security . Het ontbreken daarvan is een van de
belangrijkste oorzaken van instabiliteit. De ontwikkelingen in Venezuela illustreren dit
bijvoorbeeld. Ook de bescherming van de verbindingen die onze veiligheid en welvaart
genereren – flow security10 – komt terug in de veiligheidsaanpak.
8. De GBVS focust op ‘waarom’ & ‘wat’. Het ‘hoe’ wordt beschreven in uitwerkingsdocumenten en -nota’s.

Dreiging van
biologische, r
en nucleaire mid

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Bijvoorbeeld bij de bescherming tegen cyberaanvallen en het veiligstellen van onze
strategische onafhankelijkheid, vitale infrastructuur en voorzieningszekerheid.

| 24 |

De uitwerking van de geïntegreerde internationale inzet vraagt om duidelijke samenhang
tussen doelen en het brede beleidsinstrumentarium, voortbouwend op boven beschreven
veiligheidsomgeving en de meest urgente veiligheidsdreigingen. Doel is om coherent
veiligheidsbeleid te bevorderen waarbinnen strategische doelen, beleidsfocus en de
inzet van het breed beschikbaar instrumentarium nauw aan elkaar gekoppeld zijn en
elkaar versterken. Dit vergt, voortbouwend op de geïntegreerde 3D-benadering (Defence,
Diplomacy, Development), integratie en orkestratie van de nationale en internationale
betrokkenheid. Daarom hangen de keuzes op aanpalende beleidsterreinen nauw samen
met deze strategie.
Dat geldt bijvoorbeeld voor:
•
de versterking en modernisering van de krijgsmacht (de Defensienota);
•
het beleid op het gebied van buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking
(de BHOS-nota);
•
de versterking van de diplomatie (Postennetbrief);
•
de geïntegreerde migratieagenda
•
de thematische, regionale en landenbeleidskaders;
•
de inzet op economische veiligheid;
•
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten;
•
de Nederlandse Cybersecurity Agenda;
•
de Digitaliseringsagenda;
•
de Internationale Politiestrategie;
•
en de Nationale Contraterrorismestrategie.

9 De WRR definieert human security als volgt: “Human security heeft in het denken over ontwikkelingsvraagstukken
een brede betekenis gekregen. Het begrip omvat niet alleen iemands persoonlijke situatie, maar ook de
mate waarin mensen vertrouwen kunnen stellen in voor hen vitale overheidsdiensten en maatschappelijke
omstandigheden. Human security is een onderwerp dat bij uitstek interdisciplinair moet worden bezien:
antropologisch, geografisch, psychologisch en juridisch, naast de leer van de internationale betrekkingen, maar
ook uit het oogpunt van de sociaaleconomische omstandigheden.” Bron: WRR-rapport nr. 98, ‘Veiligheid in een
wereld van verbindingen. Een strategische visie op het defensiebeleid’, dd. 12 april 2017.
10 De WRR definieert flow security als volgt: “Voedsel, grondstoffen en andere goederen maar ook diensten
moeten via verbindingsroutes ongestoord kunnen aankomen, of worden geëxporteerd; hetzelfde geldt voor
essentieel dataverkeer, dat zowel fysiek (bijvoorbeeld door vernieling van maritieme kabels) als elektronisch
(door online gepleegde manipulaties, die cyber warfare worden genoemd) kan worden verstoord.”
Bron: WRR-rapport nr. 98, ‘Veiligheid in een wereld van verbindingen. Een strategische visie op het
defensiebeleid’, dd. 12 april 2017.

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Planetary Security Initiative
Via het Planetary Security Initiative helpt Nederland om inzet voor klimaat, veiligheid,
en duurzame ontwikkeling beter te verbinden in de praktijk. Juist preventief en in
post-conflict situaties. Dit is een goed voorbeeld van strategische beleidsintegratie en
-coherentie.

De internationale veiligheidsaanpak kent drie pijlers waarlangs de strategische doelen
van de GBVS zijn vormgegeven: Voorkomen, Verdedigen en Versterken. Deze pijlers zijn niet
altijd strikt van elkaar te scheiden, maar liggen in elkaars verlengde. Zo helpt een goede
verdediging ook om veiligheidsincidenten te voorkomen. Hieronder is per pijler de
strategische inzet uitgewerkt. Met oog op leesbaarheid wordt zo min mogelijk herhaling
tussen pijlers nagestreefd.

4.1 Voorkomen
Deze veiligheidsaanpak richt zich op de grondoorzaken en voedingsbodems van onze
onveiligheid. De veiligheidsinzet in dit kader draagt tevens bij aan andere doelstellingen
van het Nederlandse buitenlandbeleid, zoals bevordering van onze handelsbelangen,
armoedebestrijding en de bescherming van mensenrechten. Ook voorkomt succesvolle
preventie en anticiperend veiligheidsbeleid niet alleen dat we achter de feiten
aanlopen, maar is het ook kostenefficiënter. Onveiligheid voorkomen is goedkoper
dan het terugdringen van een uitgebarsten gewelddadig conflict en toegenomen
veiligheidsdreigingen. Onderzoek suggereert dat we met één euro investering in preventie
tot wel zestien euro aan reparatiekosten kunnen voorkomen11. Voor een anticiperende
en preventieve veiligheidsaanpak is een goede inlichtingen- en informatiepositie, onder
andere met betrekking tot de verborgen intenties van actoren, van groot belang.
Hoewel wenselijk, is een preventieagenda niet altijd makkelijk. Zeker niet in tijden
waarin het multilateralisme onder druk staat. Resultaten zijn vaak slechter zichtbaar en
meetbaar dan bijvoorbeeld het bestrijden van een groep als ISIS, nadat die zich al heeft
gemanifesteerd. In het laatste geval is de politieke urgentie een gegeven, terwijl dat bij
preventie vaak minder het geval is. Daarom is het des te belangrijker om doelen scherp te
stellen. Dit vergt een lange adem, ingewikkelde preventieve diplomatie en investeringen
in de aanpak van langetermijnoorzaken die onveiligheid voortbrengen binnen en buiten
het Koninkrijk. Daarom is met name bij deze pijler de koppeling met het BHOS-beleid van
belang.

| 25 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Doel 1: Conflictpreventie rond Europa & het Koninkrijk
De crises, oorlogen en grootschalige instabiliteit rond de grenzen van Europa en het
Koninkrijk troffen de afgelopen jaren niet alleen de mannen, vrouwen en kinderen ter
plekke, maar ook onze eigen veiligheid en nationale belangen. Denk aan de terroristische
dreiging in Europa na de opkomst van ISIS, onrust in Venezuela, internationale
criminaliteit, het neerhalen van vlucht MH17 als gevolg van oorlogsgeweld in Oekraïne
en nationale polarisatie rond vluchtelingenstromen. Conflictpreventie is daarom
zowel een ontwikkelings- als een veiligheidsbelang. Daarnaast kennen crises een
relatie met het migratiebeleid: burgeroorlogen zoals in Libië creëren springplanken
voor mensensmokkelaars en -handelaars. Zonder een veilig bestaan is duurzame
armoedebestrijding en rechtstaatontwikkeling vrijwel onmogelijk.

| 26 |

Geen land kan alleen een conflict- of crisissituatie duurzaam voorkomen. Daarom
heeft Nederland de ambitie om resultaatgerichte internationale samenwerking voor
conflictpreventie en peacebuilding aan te jagen. We zijn voortrekker op dit terrein
binnen onder andere de EU, VN en de NAVO. Om conflictpreventie rond de grenzen
van Europa en het Koninkrijk te bevorderen, investeert Nederland in de informatieen inlichtingenpositie, kennis en capaciteit om conflict- en crisisdreigingen eerder te
identificeren (early warning) en te voorkomen (early action). Hiertoe zet het kabinet in op
een integrale conflictpreventieagenda die veiligheids-, migratie- en BHOS-prioriteiten
verbindt. Deze agenda sluit aan op de Nederlandse inzet om structurele grondoorzaken
van (mogelijke) conflicten te bestrijden, lang voordat geweld uitbarst. En om urgent
dreigende crisissituaties op korte termijn te helpen kalmeren. Het gaat bijvoorbeeld om
de effecten van klimaatverandering, grondstoffen- en waterschaarste, bevolkingsgroei
en ongelijkheid. Ook het voorkomen van terugkerend geweld, al tijdens en direct na
een periode van opgelaaid geweld, is hiervan onderdeel. Uitgangspunt is human security
en een mensgerichte benadering. Hierin staan de belangen van burgers, duurzame en
inclusieve vredesopbouw en het beschermen van mensenrechten centraal. Uiteraard is
hierbij aandacht voor de brede SDG-agenda en de speciale positie van vrouwen en gender
in conflictgebieden. Implementatie van VN-resolutie 1325 gericht op vrouwen, vrede
en veiligheid is hiervan een belangrijk onderdeel. Een zeer goede informatiepositie met
actuele en gedetailleerde informatie is van groot belang. Mede gebaseerd op innovatieve
(big) datatoepassingen voor vrede en veiligheid.

“De Sustainable Development Goals vormen de ultieme preventie
agenda. Zij adresseren de grondoorzaken van instabiliteit en conflict.”
Minister-president Mark Rutte tegen de Algemene Vergadering van de VN
11 Institute for Economics & Peace 2017.

Wereldwijd voor een veilig Nederland

“Conflictpreventie is niet een prioriteit maar dé prioriteit”
Secretaris-Generaal van de VN António Guterres
Meer professionele militaire en civiele preventieve capaciteiten zijn eveneens noodzakelijk.
Zowel binnen het Koninkrijk als bij bondgenoten en multilaterale partners. Preventieve
civiele missies en diplomatie, maar ook escalatiemogelijkheden op het economische en
militaire vlak zijn cruciaal in dit kader. Naast civiele actoren speelt ook de krijgsmacht een
belangrijke rol bij de opbouw van legitieme militaire capaciteiten in bijvoorbeeld Afrika
en het Midden-Oosten. Het postennet heeft eveneens een preventieve rol in regio’s waar
de oorzaken van onveiligheid, conflicten en terrorisme zich voordoen. Dit vergroot de
Nederlandse invloed in en kennis van deze gebieden en veiligheidsrisico’s. Ook de aanpak
van grensoverschrijdende criminele netwerken van wapen-, mensen-, en drugshandelaren
is belangrijk om legitieme stabiliteit rond en veiligheid binnen Europa en het Koninkrijk
te bevorderen. Evenals het voorkomen van samengaan met terroristen en gewelddadig
extremistische netwerken (zie ook doel 2, 7 en 10).

Doel 2: Wegnemen voedingsbodem voor terrorisme
Terrorisme is een grensoverschrijdend probleem. Grondoorzaken en voedingsbodems
zijn vaak lokaal bepaald. Systematische marginalisering en repressief optreden door
de autoriteiten (mensenrechtenschendingen) richting kwetsbare bevolkingsgroepen,
armoede, werkloosheid en gebrek aan perspectief zijn enkele van de grondoorzaken
(‘push’-factoren) voor radicalisering. Deze kunnen leiden tot aansluiting bij terroristische
groeperingen. Een gedeeld ideologisch referentiekader en een gevoel van identiteit en
saamhorigheid zijn ‘pull’-factoren.
Internationale en Europese samenwerking is essentieel om de dreiging van radicalisering
in derde landen vroegtijdig aan te pakken. Nederland zet in op het vergroten van de
weerbaarheid van kwetsbare groepen jongeren in regio’s waar radicalisering een risico
is. Bijvoorbeeld op de grens tussen Tunesië en Libië, of in Noordoost-Nigeria. Het
Nederlandse BHOS-instrumentarium, zoals investeringen in onderwijs, werkgelegenheid,
gelijkheid en rechtsorde, wordt intensiever ingezet in deze regio’s. Daarbij wordt
samengewerkt met bilaterale en multilaterale partners. Deze multidisciplinaire
interventies verbeteren het toekomstperspectief van jongeren die mogelijk vatbaar
zijn voor radicalisering en versterken zo de impact van bestaande doelgroepgerichte
preventiemaatregelen. Het gaat om interventies waarbij zowel wordt ingezet op het
voorkomen van gewelddadig extremisme (Preventing Violent Extremism) als het tegengaan
daarvan (Countering Violent Extremism). Nederland werkt ook in EU-verband aan het
tegengaan van radicalisering: de gedragscode over online hate speech is hiervan een
voorbeeld. Het internationale cultuurbeleid zet in op versterking van de identiteit en het
kritisch beoordelingsvermogen van jongeren.

| 27 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Doel 3: Ontwapening, wapenbeheersing, non-proliferatie
van massavernietigingswapens

ontwikkeling van contra-maatregelen en het waar nodig vergroten van weerbaarheid.
Ook noopt de toegenomen inzet van bewapende onbemande vliegtuigen tot het maken
van aanvullende internationale afspraken.

Hoewel de dreiging van nucleaire en andere massavernietigingswapens ook na afloop van
de Koude Oorlog nooit is verdwenen, is de aandacht voor die dreiging de afgelopen jaren
duidelijk toegenomen. De ontwikkelingen rond het nucleaire programma van Iran en de
daadwerkelijke productie van een kernwapen in Noord-Korea tonen dit overduidelijk
aan. Ook Rusland voert een moderniseringsprogramma door voor zijn nucleaire arsenaal.
Op het slagveld in Syrië maakten chemische wapens vele slachtoffers. Het is in ons aller
belang om te blijven werken aan ontwapening, wapenbeheersing en het tegengaan van
de verspreiding van dit soort wapens. Het ontstaan van een nucleaire oorlog, hoe ver ook
van ons vandaan, of het inzetten van een ‘vuile’ bom door terroristen kan onze welvaart,
veiligheid, volksgezondheid, voedselzekerheid en handel fundamenteel schaden.
Nucleaire wapens kunnen ook zorgen voor instabiliteit als ze leiden tot toenemende
spanningen of wapenwedlopen. Zo staat het Intermediate-Range Nuclear Forces-verdrag
(INF) onder druk, worden nucleaire doctrines aangescherpt en arsenalen gemoderniseerd,
vernieuwd en vergroot. Aan de andere kant is Nederland voor de eigen veiligheid ook
afhankelijk van nucleaire afschrikking. Nederland staat daarom een gebalanceerde
aanpak voor als het gaat om nucleaire ontwapening, wapenbeheersing en nonproliferatie. Het uiteindelijke doel blijft een wereld zonder kernwapens.
| 28 |

Doel 4: Internationaal normatief kader voor cyberactiviteiten
De cyberdreiging is snel toegenomen. Dit vraagt om een heldere, internationale respons,
gebaseerd op internationale afspraken. Dat gebeurt onvoldoende en daarom investeert
Nederland onder meer in cyberdiplomatie. Het kabinet richt zich specifiek op grotere
overeenstemming over en betere toepassing van bestaande internationale juridische
kaders in het cyberdomein. Dat maakt het gemakkelijker om daders ter verantwoording
te roepen en te reageren op hun cyberactiviteiten, hetgeen een rem zet op de neiging om
cybercapaciteiten in te zetten. Nederland zal dan ook een actieve bijdrage leveren aan
de totstandkoming van nieuwe internationale afspraken, die cyberdreigingen kunnen
verminderen. Deze afspraken zouden de bestaande internationale verdragen moeten
respecteren en daarop voortbouwen. Met betrokkenheid van relevante stakeholders.
Voor Nederland is het bestaand internationaal recht de basis, ook in het cyberdomein.
De gelijke toepassing van mensenrechten online, zoals ze ook offline gelden, is een
belangrijk basisbeginsel om veiligheid online te bewerkstelligen.

Hoewel de huidige geopolitieke verhoudingen geen aanleiding geven voor optimisme,
ziet Nederland het als een plicht om in te blijven zetten op het maken, verbeteren én
afdwingen van internationale afspraken. En van politiek-juridische kaders over bezit,
gebruik en verspreiding van conventionele en massavernietigingswapens. Nederland
komt op voor belangrijke verdragen in dit kader die sterk onder druk staan in een steeds
meer gepolariseerd internationaal speelveld. Denk aan het Non-Proliferatie Verdrag.
Tegelijkertijd blijft conventionele wapenbeheersing een belangrijk aandachtspunt. Een
reden waarom Nederland actief deelneemt aan de zogenaamde structured dialogue in
OVSE-kader over dit onderwerp. Illegale wapenhandel in met name kleine en lichte
wapens is een groeiend mondiaal probleem. Zo worden ze gebruikt bij terroristische
aanslagen binnen en buiten Europa en verergeren ze gewapende conflicten in Afrika en
het Midden-Oosten. Maar ook ontwikkelingen rond grote conventionele wapensystemen
baren zorgen. Daar waar internationale afspraken, zoals het Weens Document en het
Verdrag van Conventionele Strijdkrachten in Europa (CSE), onvoldoende functioneren
of bij de tijd zijn, zet Nederland zich in voor betere toepassing en vernieuwing van de
internationaal rechtelijke en politieke kaders.

“Het is niet de vraag óf, maar wanneer een zeer zware cyberaanval
het Verenigd Koninkrijk treft. We zouden geluk hebben als dit niet
gebeurt voor het eind van dit decennium”

De ontwikkelingen op het gebied van synthetische biologie, kunstmatige intelligentie
en de toename van autonomie in wapensystemen vragen om een kritische houding en
een doorlopend internationaal debat. Hierbij dienen mogelijke toekomstige risico’s te
worden geadresseerd, terwijl positieve maatschappelijk-civiele toepassingen niet worden
belemmerd. Aandacht is nodig voor een goede dreigingsanalyse, security-by-design, tijdige

Zowel interstatelijke als samenwerking met de private sector, maatschappelijke
organisaties, en de technische en academische gemeenschap is in het cyberdomein
cruciaal. Nederland investeert in de digitale weerbaarheid van partnerlanden om hen te
helpen hun kennis- en expertiseniveau naar een zo hoog mogelijk niveau te brengen. En
zo de zwakke schakels in de wereldwijde internetinfrastructuur te versterken.

Ciaran Martin van het Britse National Cyber Security Centre.
De regulering van export is relevant in dit kader en noodzakelijk ter voorkoming van de
proliferatie van (militaire) cybercapaciteiten die uitmonden in een cyber-wapenwedloop.
Verder richt het Nederlandse exportcontrolebeleid zich op het voorkomen dat export
van goederen, diensten of technologie mensenrechtenschendingen tot gevolg heeft.
Zowel bedoeld als onbedoeld en rechtstreeks of via doorgeleiding. Hiertoe zet Nederland
internationaal in op het verplicht stellen van een exportvergunning voor specifieke
hardware, software en technologie voor cybersurveillance, zoals veelal gebruikt door
monitoring- of data retention centers. Dit omdat deze door autoritaire regimes gebruikt
kunnen worden voor het inperken van mensenrechten.

| 29 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

4.2 Verdedigen
De dreigingsomgeving en –analyse vragen om investeringen in de verdediging van
Nederlanders en ons grondgebied. Hieronder staan de doelen om Nederland, het
Koninkrijk en het NAVO-verdragsgebied veilig te houden door middel van moderne
zelfverdediging.

Doel 5: Moderne verdediging en bewaking van ons grondgebied
en dat van de NAVO
NAVO
De NAVO is van fundamenteel belang voor de veiligheid van Nederland en de
grondwettelijke taken om de nationale veiligheid te waarborgen. Artikel 5 van het NAVOverdrag is essentieel om potentiële vijanden af te schrikken en is een belichaming van de
trans-Atlantische solidariteit tussen lidstaten. Terwijl binnen de NAVO, na jaren van focus
op expeditionaire operaties, de inzet voor collectieve verdediging groeit,
blijven crisismanagement en capaciteitsopbouw van derde landen cruciaal als
vooruitgeschoven verdediging.

| 30 |

NAVO
De NAVO focust op dreigingen aan de oost- en zuidflank van Europa. Collectieve
verdediging van het bondgenootschap is hierbij een belangrijke prioriteit. Ook blijft de
NAVO met Rusland in gesprek om escalatie en misverstanden te voorkomen en draagt
het bondgenootschap bij aan stabiliteit en de bestrijding van terrorisme en irreguliere
immigratie. Bijvoorbeeld via training en advies voor partnerlanden in het MiddenOosten en Noord-Afrika

Om deze reden is versterking van de Nederlandse krijgsmacht van groot belang. De
keuzes in de Defensienota sluiten nauw aan bij de GBVS. Waaronder de grotere nadruk
op preventief veiligheidsbeleid, moderne zelfverdediging en het bevorderen van de
internationale rechtsorde. Bij vervanging van en investeringen in (grote) militaire
capaciteiten is relevantie voor de brede strategische veiligheidspolitieke prioriteiten en
doelen het uitgangspunt. Nieuwe, hoogtechnologische, veelal hybride, dreigingen vragen
om modernisering. Investeringen zijn nodig op het gebied van cyber, inlichtingen, countermessaging & strategische communicatie, maritieme veiligheid en terrorismebestrijding.
Belangrijke aandachtspunten hierbij zijn grotere gereedheid en inzetbaarheid waarvoor
de reeds geplande investering in gevechtsondersteuning (enablers) zeer wenselijk is.
Het belang van de drie hoofdtaken van de krijgsmacht blijft gelijk. We zien daarbij
dat collectieve zelfverdediging (hoofdtaak 1) en het bevorderen van de internationale
rechtsorde (hoofdtaak 2) steeds meer inzet vergen. Dit vanwege de toegenomen
instabiliteit in veel landen aan de randen van Europa. Ook de behoefte aan inzet van

Wereldwijd voor een veilig Nederland

de krijgsmacht in het kader van de derde hoofdtaak van Defensie – de ondersteuning
van civiele autoriteiten – is gegroeid. Het principe blijft hierbij bestaan van een single set
of forces. In geval van noodsituaties, zoals aanvallen op ons (bondgenootschappelijk)
grondgebied, geldt dan ook dat in principe de hele krijgsmacht ingezet kan worden.
Om alle benodigde maatregelen te kunnen nemen om aan de capaciteitsdoelstellingen
van de NAVO te voldoen, moeten stappen gezet worden die passen binnen de
afspraken die op de NAVO top in Wales (2014) zijn gemaakt om toe te werken naar
een defensiebudget van 2 procent van het Bruto Binnenlands Product in 2024. De
Defensienota zet uiteen welke stappen dat zijn tijdens deze kabinetsperiode. De
NAVO wijst er bovendien op dat we, ondanks de extra investeringen, veel van de
capaciteitendoelstellingen die de NAVO van ons vraagt nog niet of onvoldoende kunnen
verwezenlijken. Vooral de slagkracht – dat wat we op de mat kunnen leggen – en het
voortzettingsvermogen – hoe lang we dat vol kunnen houden – moeten verder worden
versterkt. Een mogelijke extra vervolgstap tijdens deze kabinetsperiode wordt integraal
op de daartoe geëigende momenten bekeken in het licht van de veiligheidssituatie, de
Rijksbrede prioriteiten en binnen de afgesproken budgettaire kaders.
Het belang van afschrikking betreft zowel nieuwe domeinen zoals cyber, als
conventionele en nucleaire afschrikking. Nederland blijft in NAVO-verband dan ook
voldoen aan de verplichtingen met betrekking tot de nucleaire taken. Daarnaast vragen
aanpassingen van nucleaire doctrines de aandacht. Daarbij moeten veiligheid en
stabiliteit centraal staan: Nederland zet zich in voor een nucleair beleid van de NAVO met
een goede wisselwerking tussen nucleaire afschrikking en wapenbeheersingsmaatregelen
die de Nederlandse veiligheid optimaal kunnen garanderen. Hoewel Nederland het
kernwapenverbod niet onderschrijft, moeten we anticiperen op de mogelijke gevolgen
die dit verdrag kan hebben op bestaande instrumenten en op het NAVO-beleid. We
kunnen verwachten dat het door bepaalde landen wordt aangegrepen om verdere druk te
zetten op het nucleaire beleid van de NAVO.

EU Global Strategy
De in 2016 gepresenteerde EU Global Strategy scherpt het EU buitenland- en
veiligheidsbeleid aan. Bescherming van de veiligheid, belangen en waarden van de
Unie staat centraal. De strategie focust op het bevorderen van veiligheid, stabiliteit en
conflictpreventie buiten de EU. In het bijzonder in de instabiele regio’s rond Europa.
Ook prioriteert de strategie internationale samenwerking op dit vlak en
het bevorderen van de internationale rechtsorde.

| 31 |

| 32 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Wereldwijd voor een veilig Nederland

EU
In het licht van de hierboven beschreven trends en dreigingen hebben de EUregeringsleiders in 2016 bepaald dat Europa meer verantwoordelijkheid moet nemen voor
de eigen veiligheid. De EU moet hier meer in investeren. Dat vraagt om een versterking
van het EU veiligheids- en defensiebeleid en versterking van de Europese capaciteiten.12
Een belangrijke stap is de oprichting van de Permanent Gestructureerde Samenwerking
(PESCO) op defensiegebied. Hieraan nemen 25 lidstaten, waaronder Nederland, deel. Ook
wordt een Europees Defensiefonds opgericht voor Europese samenwerkingsprojecten
voor de ontwikkeling en aanschaf van defensiecapaciteiten. Daarnaast wordt gewerkt
aan verbeteringen die zorgen voor een snellere en betere inzetbaarheid van militaire en
civiele capaciteiten van eventuele EU-missies of operaties. De EU reageert hiermee ook
op oproepen van internationale partners, zoals de VS, om meer verantwoordelijkheid te
nemen.

geweldsescalatie te voorkomen. Maar ook landen als Mexico, Colombia en Brazilië zijn in
deze regio van belang voor de veiligheid.
Ten slotte is goede bewaking en beheer van de buitengrenzen van groot belang voor
de verdediging van ons grondgebied (als Nederland, Koninkrijk, EU en NAVO). Dit is een
voorwaarde voor open binnengrenzen, zoals het regeerakkoord stelt. Daarop zet het
kabinet onverminderd in, onder andere zoals beschreven bij doel 13.

Het kabinet steunt deze ontwikkelingen en zet zich ervoor in dat versterking van de
Europese capaciteiten ook ten goede komt aan de NAVO. Voorkomen moet worden dat
er kostbare, parallelle structuren komen. Ook is er geen sprake van de oprichting van een
‘Europees leger’.

Daarom investeert Nederland, zoals aangekondigd in het regeerakkoord, in een
ambitieuze cybersecurityagenda. Investeringen in nationale capaciteiten en in
bondgenootschappelijk verband moeten een bijdrage leveren aan de collectieve
verdediging tegen en afschrikking van kwaadwillende statelijke en niet-statelijke
actoren in het cyberdomein. In Nederland gebeurt dit onder meer via de inlichtingenen veiligheidsdiensten, het Defensie Cyber Command en het Nationaal Cyber Security
Centrum.

Bilaterale samenwerking
Nederland werkt op defensiegebied nauw samen in Beneluxverband en met belangrijke
bondgenoten als Duitsland, Frankrijk en Noorwegen. Na de Brexit is Frankrijk de
belangrijkste militaire macht binnen de EU. Deze is het best in staat om in crisissituaties
in actie te komen. Het VK blijft een belangrijke strategische partner vanwege de
historische banden, gedeelde belangen en waarden, de grootte van de krijgsmacht,
ligging en het gedeelde NAVO-lidmaatschap. Nederland is daarom voorstander
van nauwe samenwerking tussen de EU en het VK. Zowel op het gebied van het
gemeenschappelijk buitenlands- en veiligheidsbeleid (GBVB) als het gemeenschappelijk
veiligheids- en defensiebeleid (GVDB). Nederland ziet deze samenwerking in zo breed
mogelijke zin, inclusief sancties, ontwikkelingssamenwerking, EU-missies en -operaties,
capaciteitsontwikkeling (Europees Defensieagentschap, Europees Defensiefonds,
PESCO), informatie-uitwisseling, gezamenlijk optrekken bij hybride dreigingen en externe
aspecten van samenwerking bij terrorismebestrijding en cybersecurity.
Caribische Koninkrijksdelen
Het kabinet geeft bijzondere aandacht aan de verdediging van het Caribische deel van het
Koninkrijk gezien de instabiliteit in die regio. De huidige crisis in bijvoorbeeld Venezuela,
het grootste buurland van het Koninkrijk, kan leiden tot grote migratiestromen naar en
onrust in de Caribische Koninkrijksdelen. Ook hier zijn de VS een cruciale bondgenoot om
12. Deze notie vindt onder meer zijn weerslag in de EU Global Strategy uit 2016 voor het buitenland- en
veiligheidsbeleid van de EU.

Doel 6: Cyberafschrikking met slagkracht
Een aantal staten voert steeds openlijker en agressiever cyberoperaties uit met politiekmilitaire doeleinden. Deze zijn zowel gericht op het saboteren van vitale infrastructuur
als het beïnvloeden van de publieke opinie met desinformatie. Dit leidt niet alleen
tot economische schade, maar ook tot erosie van democratische legitimiteit en een
cyberwapenwedloop.

Met cyberaanvallen is het steeds beter mogelijk onze veiligheid en die van
bondgenoten met minimale kosten en in relatieve anonimiteit aan te tasten. Behalve
in cyberdiplomatie en internationale regulering van het cyberdomein (zie doel 4,
hierboven) investeert het kabinet daarom in cyberinlichtingen en zowel defensieve als
offensieve cybercapaciteiten ter bescherming tegen, in respons op en ter afschrikking
van cyberaanvallen en spionage. Met deze capaciteiten wil Nederland cyberdreigingen
vroegtijdig kunnen detecteren en neutraliseren, resoluut kunnen afweren en – in het
uiterste geval – proportioneel kunnen vergelden. In dit verband is het van belang om
cyberaanvallen zoveel mogelijk te attribueren. Zo kunnen de daders publiekelijk ter
verantwoording worden geroepen.
Veiligheid in het cyberdomein is niet louter een zaak van technische weerbaarheid. Door
de genoemde investeringen maakt Nederland zich weerbaar tegen de cyberdreigingen en
kan het, indien nodig, optreden met alle overheidsinstrumenten.

Doel 7: Terrorismebestrijding
Veel vormen van terrorisme, zoals mondiaal jihadistisch terrorisme, zijn
grensoverschrijdend. Nederland zet zich in om terrorisme zoveel mogelijk te voorkomen
of te mitigeren. Waar dat niet lukt, moeten repressieve maatregelen worden genomen.
De afgelopen jaren heeft Nederland nationaal, in Europees verband en internationaal

| 33 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

intensief geïnvesteerd om de terroristische dreiging te adresseren. Zo is de inlichtingenen opsporingscapaciteit versterkt. Ook is de internationale informatie-uitwisseling
geïntensiveerd door afspraken in EU-verband, de ontwikkeling van nieuwe instrumenten
zoals Passenger Name Records en de verbetering van de interoperabiliteit van EU-systemen.
Tegelijkertijd is ingezet op capaciteitsopbouw in derde landen. Deze investering komt
ook de Nederlandse veiligheid ten goede. Bijvoorbeeld door verbeterde detectie van
reisbewegingen, bewaking van grenzen en het verbeteren van de luchtvaartveiligheid in
de landen en probleemgebieden van waaruit regelmatig op Nederland wordt gevlogen.
Nederland heeft door het delen van kennis, materieel en personeel op de nationale en
internationale civiele aanpak op terrorismebestrijding een goede internationale positie
verworven (zoals in de EU, VN, anti-ISIS Coalitie en het Global Counterterrorism Forum en de
innovatieve manier van capaciteitsopbouw). Dit draagt zowel direct als indirect bij aan de
bestrijding van terrorisme in Nederland en internationaal.

| 34 |

Voortdurende inzet is nodig om onze weerbaarheid op peil te houden. Terrorisme
is een niet weg te denken factor in het nationale dreigingsbeeld.13 Nederland richt
zich internationaal onder andere op het bestrijden van vrijhavens voor terroristische
organisaties, het droogleggen van terrorismefinanciering en het verstoren van
transnationale samenwerkingsverbanden tussen criminele en terroristische netwerken
(zie ook doel 10). Met het diplomatieke contraterrorisme-netwerk dat de afgelopen
periode is opgebouwd, kan Nederland zich meer dan voorheen inzetten om landen te
ondersteunen in een gebalanceerde aanpak van preventieve en repressieve maatregelen.
Samenwerking met de private sector en maatschappelijke organisaties is daarbij cruciaal.

Doel 8: Maatschappelijke weerbaarheid tegen buitenlandse inmenging
Er komt één gezamenlijke Nederlandse aanpak tegen ongewenste buitenlandse
inmenging. Met de gezamenlijke Nederlandse aanpak worden de internationale,
nationale en lokale aanpak op elkaar afgestemd. Het brede Nederlandse buitenlanden veiligheidsinstrumentarium wordt zo gericht ingezet om ongewenste buitenlandse
inmenging te voorkomen en tegen te gaan.
De aanpak tegen ongewenste buitenlandse inmenging is gericht op een goede
informatiepositie, het voeren van een dialoog met landen van zorg, het vergroten van
de weerbaarheid in Nederland en gecoördineerd optreden wanneer zich incidenten
voordoen. Een effectieve aanpak van ongewenste buitenlandse inmenging begint met het
in kaart brengen van kwetsbaarheden en het bijeenbrengen en het gezamenlijk duiden
van signalen van mogelijke inmengingsactiviteiten.
Nederland investeert daarbij ook in bilaterale samenwerking en in een EU-aanpak waar
mogelijk. De Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten doen onderzoek naar
13. Zie hiervoor o.a. het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) dat de NCTV periodiek publiceert.

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Definitie ongewenste buitenlandse inmenging
Ongewenste buitenlandse inmenging betreft doelbewuste, vaak stelselmatige en in
vele gevallen heimelijke activiteiten van statelijke actoren (of actoren die aan statelijke
actoren zijn te relateren) in Nederland of gericht op Nederlandse belangen. Deze
kunnen het politieke en maatschappelijke systeem van Nederland ondergraven.
het bevorderen van de internationale rechtsorde.
statelijke actoren waar dreiging vanuit kan gaan voor de Nederlandse veiligheid en
belangen. Dit onderzoek draagt bij aan inzicht in ongewenste buitenlandse inmenging.
Om op een passende manier op deze dreiging te kunnen anticiperen of reageren, is dit
onderzoek naar de intenties en capaciteiten van statelijke actoren nodig. Daarnaast
heeft Nederland diplomatieke instrumenten tot beschikking om landen aan te spreken
op ongewenste inmenging. Dit varieert van het vroegtijdig signaleren en bespreekbaar
maken via diplomatieke kanalen, tot het betreffende land publiekelijk aanspreken
op inmengingsactiviteiten. Ook neemt Nederland doorlopend maatregelen die de
weerbaarheid tegen ongewenste buitenlandse inmenging verhogen. Daarbij wordt
ook ingezet op de bescherming van met name lokale politieke ambtsdragers. Tenslotte
investeert Nederland in gerichte strategische communicatie om desinformatie actief
te ontkrachten. Hier wordt ook ingezet op het vergroten van het bewustzijn binnen
overheidsorganisaties en vitale sectoren middels voorlichting, trainingen en oefeningen.

Doel 9: Borgen van de economische veiligheid
Het beschermen van onze economische veiligheid omvat alle economische activiteiten die
aan de nationale veiligheid raken14. De Nederlandse economie is een open, internationaal
georiënteerde economie. Daarom gaat het bij het beschermen van de economische veiligheid
al gauw om een internationale dimensie. Bij economische veiligheid wordt gekeken naar het
vrijhouden van handelsroutes, het tegengaan van cyberspionage en cyberdreigingen, het
veiligstellen van de voorzieningszekerheid en het borgen van de nationale veiligheid in het
kader van buitenlandse investeringen. Technologische ontwikkelingen en de mogelijke inzet
van cybercapaciteiten maken dit onderwerp extra relevant. Voor het kabinet is de inzet op
economische veiligheid en bescherming tegen cybersabotage en -spionage van groot belang.
Onder andere in samenwerking met het bedrijfsleven. Hetzelfde geldt voor de verdediging
van belangrijke digitale en fysieke verbindingen zoals internet-, elektriciteit-, en gasleidingen.
Ook havens en energiecentrales worden steeds vaker bedreigd.
Energievoorzieningszekerheid is ook een aspect van economische veiligheid. Om de
voorziening veilig te stellen, kan het nodig zijn om minder afhankelijk te worden van
energieproducerende landen. Met mogelijk een destabiliserend effect voor die landen.
Zo heeft de lage olieprijs als gevolg van schalieolie en -gaswinning een doorwerking in de
stabiliteit van met name olieproducerende landen. Veranderende afhankelijkheid van olie als
brandstof kan ook gevolgen hebben voor geopolitieke verhoudingen. De VS is bijvoorbeeld

| 35 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Wereldwijd voor een veilig Nederland

een energiedominante staat geworden. Nieuwe innovaties in energiewinning in de toekomst
kunnen de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verkleinen en daarmee tegemoetkomen
aan problematiek rondom klimaatverandering. Daarnaast is energie (zowel elektriciteit als
gas) van vitaal belang voor de continuïteit van onze samenleving. Een goede energietransitie
kan ertoe bijdragen dat de risico’s van eventuele (grootschalige) uitval worden verminderd.
Voor Nederland en Europa betekent inzetten op een CO2-arme energievoorziening een
verminderde afhankelijkheid van producenten van fossiele brandstoffen.

Doel 10: Aanpakken grensoverschrijdende criminaliteit

Ook ongewenste inmenging in en ongewenste overnames van vitale processen zoals telecom,
nucleaire energie en havens door buitenlandse investeerders kunnen de nationale veiligheid
en openbare orde schaden. Dit gebeurt als zij de continuïteit van vitale processen bedreigen,
leiden tot strategische afhankelijkheid of de integriteit van (geheime) informatie aantasten.
Daarom geeft het kabinet prioriteit aan de uitvoering van ex-ante effecten analyses. Deze
beoordelen of aanvullende maatregelen nodig zijn om de nationale veiligheid bij overnames
in de sectoren met een vitaal proces te beschermen15. Het onderscheid tussen economie en
politiek is de afgelopen jaren vervaagd: economische instrumenten worden vaker ingezet
voor politieke beïnvloeding. Deze inzet betreft nadrukkelijk ook de vitale onderdelen van de
Caribische gebiedsdelen, omdat zij vanwege hun geringe omvang relatief kwetsbaar zijn voor
regionale instabiliteit, ongewenste buitenlandse overnames en handelsverstoringen.
| 36 |
Door de aantasting van de internationale rechtsorde komen ook de open en vrije
internationale handelsstromen in het geding. Het veilig houden van aanvoerroutes te land,
ter zee en in de lucht is een gedeeld belang van de internationale gemeenschap waarvoor
het kabinet zich inzet. Het veilig houden betekent ook voorzien in toeleveringszekerheid.
Dit betekent controle op vitale productie- of onderhoudscapaciteit en logistieke ketens.
Nederland zet zich onder andere in voor internationale piraterijbestrijding en de bestrijding
van andere vormen van georganiseerde misdaad. Ook het voorkomen van bewuste
verstoringen van energie- en grondstoffenzekerheid is van belang en vraagt om actieve
verdediging en een betere informatiepositie omtrent (geo)politieke en militair-strategische
beïnvloeding van de voorzieningszekerheid. Voor wat betreft energievoorzieningszekerheid
is voorkomen van afhankelijkheid van bepaalde landen een strategisch belang. In de
toekomst kunnen spanningen in de Zuid-Chinese zee en andere belangrijke vaarroutes
door conflicterende territoriale claims eveneens leiden tot ernstige belemmeringen voor de
handel en voorzieningszekerheid. Vandaar dat het kabinet zich inzet voor het vreedzaam
oplossen van maritieme disputen. Ook andere handelsontwikkelingen, zoals het in 2013
door China aangekondigde Belt and Road Initiative en de groeiende toegankelijkheid van het
Noordpoolgebied, brengen naast economische kansen ook geopolitieke implicaties met zich
mee. Het kabinet bereidt zich hierop voor.

14. Nationaal Veiligheidsprofiel 2016.

Het internationale beleid van de Nederlandse politie en andere
rechtshandhavingsorganisaties is gericht op de aanpak van de (georganiseerde) criminaliteit
die vanuit andere landen Nederland bereikt. Internationale georganiseerde criminaliteit
is in toenemende mate een bedreiging voor Nederland. De verwevenheid van interne en
externe veiligheid heeft daarom ook invloed op het werkveld van de Nederlandse politie
en andere rechtshandhavingsorganisaties. Criminaliteit is fluïde, transnationaal en sterk
grensoverschrijdend. Logistieke, sociale, culturele, financiële en digitale criminele connecties
zijn verbonden met elkaar. Drugshandel, cybercrime, financieel economische criminaliteit,
migratiecriminaliteit en terrorisme zijn grensoverschrijdende fenomenen (met name in
Europa, het Midden-Oosten en Noord-Afrika). Door de internationale verwevenheid kan
criminaliteit wereldwijd de veiligheid van het Koninkrijk (in)direct beïnvloeden. Dit geldt
onder andere voor internationale terroristische netwerken, georganiseerde misdaad en
illegale handel en smokkel van mensen, goederen en drugs. Tevens kent de aanpak van
grensoverschrijdende criminaliteit raakvlakken met het migratiebeleid en conflicthaarden
in de regio’s rond Europa. Voor de politie en andere rechtshandhavingsorganisaties is het
cruciaal om de relevante symptomen van conflicthaarden en bijhorende instabiliteit tijdig te
herkennen. En om er snel op in te kunnen spelen.
Een van de hoekstenen van de aanpak van grensoverschrijdende criminaliteit is de
werkwijze “upstream disruption”. De politie wacht hierbij niet meer totdat de criminaliteit in
Nederland verschijnt maar tracht deze aan de voorkant optimaal tegen te werken. Hierbij is
“upstream disruption” niet alleen geografisch van aard, maar bij uitstek in het cyberdomein
aanwezig. Samenwerking tussen publieke en private partners is in dit kader van belang. De
politie werkt daarnaast internationaal samen om informatie uit te wisselen en zet daartoe
verschillende ‘instrumenten’ in. Bijvoorbeeld Liaison Officers, deelname aan missies, en
EU initiatieven. Op deze manier ontstaat een coherente, integrale en multidisciplinaire
samenwerking met ketenpartners in zowel binnen -als buitenland.

4.3 Versterken
Het versterken van ons veiligheidsfundament raakt zeer nauw aan de internationale
rechtsorde. Deze staat onder druk en daarmee onze veiligheid en welvaart. Hetzelfde
geldt voor het belang van de rechtstaat, die buiten Europa en op sommige plekken
binnen Europa onder druk staat. Daarmee staat het fundament van onze veiligheid onder
druk. Onderstaande doelen beogen dit te herstellen en zo het veiligheidsfundament van
Nederland weer te versterken.

15. Kamerbrief Overnames van Bedrijven, 2017, Voortgangsbrief Economische Veiligheid 2017.

| 37 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Doel 11: Versterken van internationale rechtsorde

| 38 |

Het kabinet heeft een grondwettelijke taak om zich in te zetten voor de bevordering van
de internationale rechtsorde. Het kabinet vraagt consequent aandacht voor en bepleit
maatregelen tegen landen die de territoriale integriteit van anderen schenden. Bij
voorkeur in VN-verband. In samenwerking met Europese en like-minded partners vraagt
Nederland in VN-verband consequent aandacht voor initiatieven ter bevordering van de
internationale rechtsorde, conflictpreventie en stabilisatie. Maar de huidige patstelling
in de Veiligheidsraad staat effectief optreden van de internationale gemeenschap op het
gebied van instabiliteit en onveiligheid dikwijls in de weg. Waar mogelijk helpt Nederland
daarom om het multilaterale veiligheidsstelsel te bevorderen. Dit doet Nederland onder
andere door de effectiviteit en legitimiteit van belangrijke multilaterale organisaties16,
regionale organisaties17 en internationale instellingen18 te helpen versterken (zie ook
doel 12). Ook zet het kabinet zich in voor het verbeteren van de effectiviteit van VNmissies. Nederland pleit in VN-verband onder andere voor duidelijke toegespitste
missiemandaten, het verbeteren van de kwaliteit van troepen die worden ingezet in
VN-missies en het instellen van rotatieschema’s voor de continue beschikbaarheid
van schaarse en hoogwaardige capaciteiten. Zo kunnen missies hun taken adequaat
uitvoeren. Daarnaast maakt Nederland zich sterk voor gerichte sancties en implementatie
hiervan in EU- en VN-verband om schendingen van de internationale rechtsorde
te stoppen. In uiterste gevallen moeten aanvallen op de internationale rechtsorde,
soevereiniteit van staten, en menselijke veiligheid militair worden afgeslagen. Voor
militair optreden is een volkenrechtelijk mandaat onontbeerlijk.
Gezien de druk op de internationale rechtsorde en de instabiliteit in de
regio’s rond Europa is de verwachting dat de noodzaak van vredesmissies en
crisisbeheersingsoperaties toeneemt. Nederland blijft hierin investeren, mede
omdat dit een vorm van forward defense is. Dit vergt specifieke militaire, civiele en
diplomatieke capaciteiten die passen bij de toekomstige crisissituaties. De benodigde
keuzes hieromtrent worden nader uitgewerkt in de Defensienota, de Internationale
Politiestrategie en het beleidskader civiele missies. De Nederlandse inzet in vredesmissies
of crisisbeheersingsoperaties richt zich primair op de regio’s rond Europa waarbij
geldt dat grote missiebijdragen direct of indirect bijdragen aan de Nederlandse
veiligheid. Kleinere missiebijdragen zijn eveneens van belang, omdat ze bijvoorbeeld de
Nederlandse strategische informatiepositie en invloed vergroten.
Dit kan in VN-, NAVO-, en EU-kader en in ad hoc coalities. Inzet van de krijgsmacht
voor vredesmissies of crisisbeheersingsoperaties vergt altijd een integrale afweging.
De consequenties voor gereedstelling en inzetbaarheid van eenheden worden bezien
in samenhang met het beslag dat inzet in het kader van NAVO- en EU-taken op de
krijgsmacht legt.

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Nederland in de VN Veiligheidsraad in 2018
De Nederlandse inzet is gericht op het vergroten van veiligheid van burgers wereldwijd.
Dat doen we door ons te richten op zowel voorkomen als genezen. Dat betekent
werken aan een Veiligheidsraad die eerder in actie komt, om grondoorzaken van
conflict te adresseren. En een Veiligheidsraad die, in geval van bestaande conflicten,
VN-vredesmissies uitstuurt die goed beslagen ten ijs komen en daadwerkelijk
impact hebben op de grond. Tot slot een Veiligheidsraad die aandacht heeft voor
gerechtigheid, want zonder gerechtigheid geen duurzame vrede.

Het herstellen van de veiligheid en stabiliteit in landen als Mali, Afghanistan en in het
Midden-Oosten is in het veiligheidsbelang van Europa en Nederland en vergt een
lange adem. Besluiten over de inzet van de krijgsmacht in het kader van artikel 100
van de Grondwet worden genomen op grond van een beoordeling van de politieke
wenselijkheid. En van militaire haalbaarheid aan de hand van het Toetsingskader. Het
past bij de ambitie van Nederland als betrouwbare partner om een evenredige bijdrage
te leveren aan crisisbeheersing in de wereld. Mede met het oog op de voorziene
actualisering van de Defensienota in 2020, de veiligheidsaanpak zoals gesteld in de
GBVS en de conflictpreventiedoelstelling in de BHOS-nota zal het hiervoor beschikbare
Budget Internationale Veiligheid (BIV) over twee jaar opnieuw worden beschouwd.
De doelstelling van het kabinet is om elke twee jaar de omvang van het BIV binnen
de bestaande budgettaire kaders te bezien in het kader van de ontwikkelingen in de
veiligheidssituatie.
Het helpen van andere landen om de eigen rechtstaat weerbaarder te maken tegen
geweld, corruptie en ondermijning is belangrijk om de internationale rechtsorde te
herstellen en te bevorderen. Daarmee worden ook belangrijke grondoorzaken voor
irreguliere migratie aangepakt. Daarnaast moeten vredesmissies, maatschappelijke
verzoeningsinitiatieven, economische wederopbouwprogramma’s, en institutionele
capaciteitsopbouw veel meer hand in hand gaan.

16. Zoals de VN-Veiligheidsraad, de EU, het Internationale Atoom Energie Agentschap (IAEA), de Organisation for
the Prohibition of Chemical Weapons (OPCW), het Comprehensive Nuclear-Test Ban Treaty (CTBT) en het NonProliferatie Verdrag (NPV)
17. Zoals de OVSE en de Afrikaanse Unie.
18. Zoals de gerechtshoven in het Vredespaleis en het Internationaal Strafhof.

| 39 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Doel 12: Versterken internationale veiligheidssamenwerking

grondgebied willen verschaffen. Hetzelfde geldt voor illegale stromen van goederen over de
grens. In EU-verband wordt gewerkt aan verbeterde informatie-uitwisseling via Europese
systemen zoals het Schengen Informatiesysteem en Europol, en tussen de politie, justitie,
immigratiediensten en grenswachters van de lidstaten.

Internationale samenwerking is een belangrijke voorwaarde voor onze veiligheid.
Nederland kan vrijwel geen enkele dreiging eigenstandig het hoofd bieden. Mede
vanwege de toegenomen koppeling tussen binnenlandse en buitenlandse veiligheid.
Internationale samenwerking is daarom cruciaal voor onze veiligheid en Nederland blijft
hierin investeren.

| 40 |

Behalve formele multilaterale organisaties zoals de VN, EU, NAVO, OVSE (zie ook doel
5 en doel 11) en internationale financiële instellingen zoals de Wereldbank, betreft dit
informele multilaterale fora voor capaciteitsversterking (zoals het Global Counterterrorism
Forum en de Anti ISIS-Coalitie) en niet-statelijke actoren zoals maatschappelijke
organisaties, bedrijfsleven en kennisinstituten. Daarnaast wordt steeds vaker
samengewerkt in gelegenheidscoalities, afhankelijk van het onderwerp en het specifieke
belang. Dit vloeit voort uit de eerder genoemde multi-orde wereld, met wisselende
ideologische, geopolitieke en economische belangen. Dit type samenwerking steunt
het kabinet omdat hierdoor de slagkracht, flexibiliteit en draagvlak voor internationale
inzet wordt vergroot. Kortetermijnwinst door deelname aan gelegenheidscoalities mag
echter niet ten koste gaan van het zorgvuldig opgebouwde multilaterale stelsel en de
internationale rechtsorde. Een zorgvuldige afweging van doel, belang en mandaat is
geboden. Vooral met het oog op de langere termijn en de duurzaamheid.
Deze internationale samenwerking is ook nodig om in toenemende mate te komen
tot een visie op wereldwijde veiligheid. Gelet op de grote uitdagingen op het gebied
van demografie, economie, energie, grondstoffen, klimaat en technologie voor de hele
wereld. Niet alleen problemen elders in de wereld kunnen hun doorwerking hebben voor
de veiligheid in Nederland. Dat geldt evenzeer voor oplossingen. Nieuwe technologische
ontwikkelingen bieden potentieel kansrijke oplossingen voor problemen elders in de
wereld. Hierbij wordt onder meer gedacht aan verbetering van voedselvoorziening door
smart agro en het goedkoper en toegankelijker maken van medische basisvoorzieningen
met behulp van kunstmatige intelligentie. Aan dit soort oplossingen kan Nederland als
kennisland direct een bijdrage leveren. Maar ook door dit hoog op de internationale
agenda te zetten. Uiteindelijk kan een dergelijke aanpak van grondoorzaken resulteren in
verminderde veiligheidsdreigingen voor Nederland.

Doel 13: Robuuste en evenwichtige inzet van geïntegreerd
grensbeheer en -controle
Veiligheid en het bevorderen van effectief grensmanagement zijn intrinsiek verbonden.
In internationaal kader, onder andere in de EU, VN en OVSE, wordt de samenwerking tussen
landen steeds nauwer. Zo onderstreept Nederland in VN-verband dat effectieve en veilige
grenzen de sleutel vormen voor effectieve implementatie van antiterrorisme maatregelen,
conform relevante VN Veiligheidsraad resoluties op dit terrein. Effectief en geïntegreerd
grensbeheer is de eerste verdedigingslinie tegen terroristen die zich toegang tot ons

Nederland committeert zich aan een goede balans tussen het handhaven van veiligheid
aan de ene kant, en het bevorderen van vrij verkeer van personen, goederen, diensten
en handel aan de andere kant. De samenhang en vormgeving van onze Nederlandse en
Europese grenzen wordt robuust en geïntegreerd doorontwikkeld. In Europees verband is
gewerkt aan stappen om in- en uitreizen van Europese en andere burgers systematisch beter
te volgen. Zoals het Entry/Exit System (EES) en het European Travel Information and Authorisation
System (ETIAS). Ook bij het visumbeleid en bij visumverstrekking wordt innovatief
ingezet op het borgen van veiligheidsbelangen. Nederland zet daarbij steeds actief in op
veiligheidsaspecten, zodat terugkeerders en andere potentiële dreigingen tegen de Europese
en Nederlandse veiligheid en inbreuk op de Nederlandse rechtstaat, tijdig gesignaleerd
kunnen worden. En dat inreis van ongewenste personen actief wordt voorkomen.
Om migratie beter beheersbaar te maken, zet het kabinet in op een geïntegreerd
grensbeheerbeleid, bestaande uit drie onderdelen:
•
Ten eerste omvat dit beleid samenwerking met een aantal landen in Noord-Afrika om
grensbewaking in die landen te verbeteren. Hierbij is aandacht voor de bescherming
van mensenrechten en de bestrijding van terrorisme en grensoverschrijdende
criminaliteit. Meer Europese en versterkte samenwerking met en tussen derde landen
kan bijdragen aan verbeterde grensbewaking in de regio.
•
Ten tweede gaat het om effectieve grenscontroles en maatregelen op eigen
grondgebied. Daarvoor is geïnvesteerd in de capaciteit van de Koninklijke
Marechaussee (KMar). Deze extra capaciteit is primair bedoeld voor versterking van de
Nederlandse buitengrenzen op de lucht- en zeehavens. Tegelijkertijd stelt dit de KMar
in staat om via Frontex of in de vorm van multidisciplinaire teams bij te dragen aan
effectief beheer van de buitengrenzen in Europa.
•
Ten derde wordt de komende jaren met behulp van Europese middelen geïnvesteerd
in de verdere digitalisering van het grensbeheer. Hiermee worden grenscontroles
versterkt, de interne veiligheid verbeterd en de mobiliteit van bonafide reizigers
bevorderd.

| 41 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

Voor de implementatie van de GBVS worden geen aparte overleg- of
besluitvormingsstructuren in het leven geroepen. Uitwerking van de strategische inzet
binnen de drie pijlers (Voorkomen, Verdedigen en Versterken) en de dertien daarin
geïdentificeerde doelen komt terug in interdepartementale beleids- en operationele
plannen. Voor wat betreft de internationale inzet op veiligheidsgebied worden die
in nauwe samenhang met deze strategie geïmplementeerd. Implementatie van de
strategie vindt daarmee plaats binnen de bestaande beleidskaders van de betrokken
overheidsorganisaties. Over de voortgang van de GBVS zal tweejaarlijks worden
gerapporteerd aan de Tweede Kamer. Het ministerie van Buitenlandse Zaken vervult
een coördinerende rol. Hierbij wordt rekening gehouden met eventueel veranderende
mondiale trends en dreigingen en (daarmee) veranderende strategische doelen.

5.
Implementatie

| 43 |

Wereldwijd voor een veilig Nederland

•
•

Verslag online publieksconsultatie
Rapport uitkomsten flitspeiling

| 45 |

Bijlages

Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie (GBVS) | Online consultatie

Verslag online consultaties
Internationale ontwikkelingen elders in de wereld beïnvloeden onze veiligheid steeds meer. Het
kabinet heeft daarom in het regeerakkoord besloten een Geïntegreerde Buitenland- en
Veiligheidsstrategie op te stellen. De strategie zal erop gericht zijn dreigingen voor de veiligheid in
Nederland zoals terrorisme, cyberdreigingen of oorlogen in de nabijheid van Europa het hoofd te
bieden. Streven is de strategie in het voorjaar van 2018 aan het parlement aan te bieden.
Veiligheid en (internationaal) veiligheidsbeleid raken iedereen. Om te zorgen dat dit belangrijke
onderwerp vanuit diverse invalshoeken wordt belicht vond daarom tussen 6 december 2017 en 8
januari 2018 een internetconsultatie plaats over de opzet voor de Geïntegreerde Buitenland- en
Veiligheidsstrategie (GBVS). Via www.internetconsultatie.nl/gbvs kwamen in totaal 47 reacties van 18
verschillende respondenten op de consultatie. Onder de respondenten zijn individuele burgers,
vertegenwoordigers van commerciële partijen, NGO en vakbonden en onderzoekers. Hieronder is per
vraag een samenvatting opgenomen van de reacties.
Razendsnelle ontwikkelingen: een veranderd dreigingsbeeld
De eerste vraag van de consultatie1 ging in op internationale trends en ontwikkelingen die van invloed
zijn op Nederland en onze veiligheid. Vrijwel alle respondenten onderschreven de beschreven trends,
waarbij werd opgemerkt door een enkele respondent dat deze trends ook kansen bieden:
§
Verdere verschuiving naar een multipolaire wereld en ogenschijnlijke afbrokkeling van de
internationale rechtsorde;
§
Nieuwe bedreigingen voor onze national, human and flow security door hybride
conflictvoering;
§
Voortduring van asymmetrische dreigingen en verdere opkomst van niet-statelijke actoren;
§
Druk van onderliggende structurele en lange termijn ontwikkelingen op onze veiligheid, zoals
klimaatverandering, bevolkingsgroei, migratie en de (perceptie van) sociaaleconomische en
politieke uitsluiting;
§
Ongekend snelle technologische ontwikkelingen en vergaande digitalisering.
Veel respondenten deelden het uitgangspunt van de strategie dat het dreigingsbeeld is veranderd en
dat onveiligheid is toegenomen. Sommige respondenten specificeerden dat de perceptie van
onveiligheid is toegenomen. Eén respondent voegde hieraan toe dat hier zorgvuldig mee om gegaan
moet worden: “de risicowaarneming van mensen is belangrijk omdat het de sociale cohesie kan
aantasten, maar dit betekent niet dat de perceptie altijd juist is.” Een andere respondent plaatste de
kanttekening bij de trends dat “het benaderen van migratie vanuit een veiligheidsoogpunt zorgelijk
[is] omdat het geen recht doet aan migratie als sociaaleconomisch fenomeen en het de oorzaken van
migratie niet erkent.”
Voorts werd aandacht gevraagd voor ontwikkelingen op het gebied van cyber, de mogelijkheden van
ongekend snelle informatiedeling en -manipulatie, de gevolgen van verdere robotisering, een toename
van geweld tegen vrouwen, de blijvende movement of people, grotere verwevenheid tussen binnenen buitenland en druk op de fundamenten van de wereldorde die na het einde van de Tweede
Wereldoorlog is ontstaan – zoals vrijhandel, het liberale discours en internationaal recht. Tot besluit
noemden meerdere respondenten het belang van human security en de noodzaak grondoorzaken van
onveiligheid te adresseren via inzet op het beleidsterrein van Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking.
Een strategie met focus
De respondenten kregen vervolgens de vraag2 zich uit te spreken over de voorgestelde strategische
inzet op de gebieden van voorkomen, verdedigen en versterken. Veel respondenten konden zich
1

Deelt u de notie dat onveiligheid is toegenomen en dat de overheid zich internationaal moet inzetten voor een veilig Nederland?
En hoe beoordeelt u de elementen die worden gesignaleerd onder het kopje ‘Belangrijke Trends’? Zijn er trends die u mist in dit
rijtje of genoemde elementen waar u het niet mee eens bent? Graag uw reactie beargumenteren.

Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie (GBVS) | Online consultatie

vinden in de voorgestelde inzet en onderschreven het belang van focus in de strategie. Een
respondent bepleitte daarbij de noodzaak om deze inzet te communiceren naar de Nederlandse
bevolking. Een andere respondent onderstreepte dat een scherpere focus mogelijk is door mee te
nemen “wat de impact is van specifiek Nederlandse aandacht [of inzet] als aanvulling op de rol van
andere, internationale actoren”.
De respondenten opperden verder een reeks van mogelijke terreinen waar Nederland een bijdrage kan
leveren. Voorstellen varieerden van hervormingen in de nationale veiligheidsinfrastructuur (o.a. meer
interdepartementale informatiedeling, vermindering van het aantal veiligheidsregio’s en versterking
van de strafrechtketen) en meer nadruk op (digitale) bescherming van vitale infrastructuur, tot aan
nauwere samenwerking met het (Nederlandse) bedrijfsleven en het belang van een moderne
krijgsmacht met voldoende voortzettingsvermogen. In dit kader zette een respondent ook het belang
uiteen van het borgen van strategische (industriële) zelfstandigheid. Ook werd het idee geopperd voor
het oprichten van een instelling die Nederlanders en Nederlandse entiteiten in het buitenland kan
voorzien van veiligheidsadvies naar het model van de Amerikaanse Overseas Security Advisory
Council.
Overige thema’s die genoemd werden zijn: preventieve inzet op basis van early warning indicatoren,
noodzaak te investeren in situational awareness, aansluiten bij bestaande inzet van de internationale
gemeenschap of lokale actoren, vergroten van transparantie binnen de EU, bredere inzet op nonproliferatie van (conventionele) wapens, toegang tot schoon (drink-)water, good governance, science
diplomacy (“idee om landen gezamenlijk wetenschappelijk onderzoek te laten doen ten einde gedeelde
problemen op te lossen”) en een Nationale Veiligheidsdenktank met onderzoekers, beleidsambtenaren
en professionals zoals douanebeambten, politieagenten of gevangenisbewaarders.
Overige aandachtspunten
Respondenten kregen tot slot de gelegenheid bij de derde vraag3 zich uit te spreken over
onderstaande aandachtspunten voor de strategie:
§

§
§

§

§

§

De nadruk op preventie is in lijn met de prioriteiten van de SG VN (o.a. sustaining peaceagenda), Nederlandse prioriteiten in de VN Veiligheidsraad, de EU Global Strategy en
ontwikkelingen binnen het NAVO-bondgenootschap.
Investeringen in onze veiligheid vragen, naast versterking van de krijgsmacht, ook versterking
van de diplomatieke slagkracht en ontwikkelingsinstrumenten.
Meer anticiperend en preventief veiligheidsbeleid met focus op grondoorzaken van onveiligheid
en adaptief vermogen t.a.v. lange termijn trends. Symptoombestrijding vergt simpelweg te
veel capaciteit. Preventie is daarom ook een efficiency maatregel.
Veranderde zelfverdedigingsopgaven, zoals buitenlandse ondermijning, cyberdreigingen,
terrorisme en hybride conflictvoering, vergen modern veiligheidsbeleid en nieuwe capaciteiten.
Dit in aanvulling op meer klassieke militaire verdedigingscapaciteit in NAVO-verband.
Investeren in de randvoorwaarden voor onze veiligheid, zoals herstel van de internationale
rechtsorde, vragen om gerichte inzet in vredesmissies, sterkere diplomatieke betrokkenheid,
een gerede en snel inzetbare krijgsmacht, een top-of-the-bill informatiepositie, en nauwere
integratie tussen veiligheids-, ontwikkelings-, mensenrechten-, en handelsbeleid.
Toenemende Europese veiligheids- en defensiesamenwerking zal de komende jaren zowel in
EU- als NAVO-verband veel aandacht krijgen.

Veel respondenten konden zich in deze aandachtspunten vinden, alhoewel zij soms een andere
volgorde voorstelden. Ten aanzien van preventie vroeg een respondent aandacht voor veranderingen
in de positie van vrouwen als early warning indicator. Een andere respondent benadrukte het belang

2

Om focus te bewaren in de strategie is het wenselijk het aantal elementen onder het kopje ‘Strategische dreigingsanalyse en
inzet’ beperkt te houden. Welke van de voorgestelde elementen wilt u achterwege laten, welke onderdelen wilt u sowieso
behouden, en welke moeten juist toegevoegd worden? Graag uw suggesties beargumenteren.
3 Hoe beoordeelt u de elementen onder het kopje ‘Enkele aandachtspunten’? Vindt u een element in het bijzonder belangrijk? Mist
u een aandachtspunt? Vindt u een onderdeel juist geen aandachtspunt?

Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie (GBVS) | Online consultatie

van realisme in de mogelijkheden van preventief beleid. Ook werd de noodzaak onderstreept van
techwatching als onderdeel van anticiperend veiligheidsbeleid: “de steeds snellere ontwikkelingen en
proliferatie van technologie vergt extra aandacht. Dit heeft niet alleen effecten op veiligheid ook op
geopolitieke en economische verschuivingen, denk aan 3D-printing en robotica in de industrie.”
Meermaals werd verder stilgestaan bij de spanning die soms bestaat tussen inzet ten behoeve van
resultaten op de korte of lange termijn.
Verschillende respondenten opperden omtrent investeringen in onze veiligheid om inderdaad de
diplomatieke slagkracht te vergroten, onder andere door het aantal defensie attachés uit te breiden
binnen het postennetwerk, en om nauwer samen te werken met private partijen: “het veilig maken en
houden van Nederland is een taak voor de overheid, de bedrijven en de burgers!”
Op het gebied van Europese samenwerking pleitte een respondent voor inzet op Europese
eensgezindheid (en niet alleen samenwerking). Een andere respondent benadrukte daarbij dat de
keuze voor samenwerking niet door efficiëntie gedreven moet worden, maar een positieve keuze moet
zijn. Vroegtijdige harmonisering op het gebied van defensie en veiligheid met gelijkgestemde landen
kan hierbij ook een rol spelen. Tot slot werd geopperd om meer samen te werken op het gebied van
terrorismebestrijding.

Hoe nu verder
De uitkomsten van de online consultaties zijn grotendeels ondersteunend aan de gekozen opzet voor
de Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie. De gesignaleerde trends en aangedragen
voorstellen worden waar mogelijk verwerkt in de uiteindelijke strategie, bijvoorbeeld waar het gaat
om technologische ontwikkelingen en de economische en politieke gevolgen daarvan. Ook kan
(geanonimiseerde) input worden gebruikt voor communicatiedoeleinden.
Niet alle input zal zijn weg vinden naar het eindproduct: beleidsvoorstellen op detailniveau lenen zich
immers niet voor een meerjarige strategie. Tevens is focus – zoals breed omarmd door de
respondenten – van groot belang voor een bruikbare strategie. Zoals gezegd is het streven van het
kabinet de strategie dit voorjaar af te ronden en aan het parlement aan te bieden.

Flitspeiling ministerie van
Buitenlandse Zaken
Rapportage flitspeiling ministerie van Buitenlandse Zaken| 4 oktober 2017

Inhoudsopgave

Voorwoord

Management summary
Resultaten

Bijlagen
Onderzoeksverantwoording

Annemarijn Koedam
Consultant SAMR
033 330 3253
Annemarijn.koedam@samr.nl

Voorwoord
In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft SAMR een onderzoek uitgevoerd omtrent de
maatregelen die de Nederlandse overheid treft in het buitenland om de veiligheid in Nederland te
vergroten. Het veldwerk heeft gelopen van 29 september tot en met 2 oktober. In dit rapport wordt
verslag gedaan van dit onderzoek.

Na dit voorwoord volgt een samenvatting. Hierna worden de onderzoeksresultaten weergegeven in
grafieken. Als bijlage is de onderzoekstechnische verantwoording opgenomen. Separaat aan dit rapport
is een tabellen set opgeleverd.

Leusden, 4 oktober 2017
SAMR – Marktvinders

Annemarijn Koedam

3

Management Summary

Management Summary

Belangrijkste conclusies op basis van dit onderzoek:

Meerderheid ziet

73% is het eens met de stelling dat onveiligheid buiten

verband tussen

Nederland effect heeft op de veiligheid binnen Nederland.
Slechts 8 procent is het hier niet mee eens.

(on)veiligheid

44% maakt zich in meer of mindere mate zorgen over de invloed

binnen/buiten NL

van buitenlandse ontwikkelingen op de veiligheid in Nederland.

Terrorisme het

Zowel spontaan als geholpen wordt terrorisme het vaakst

belangrijkste
punt van zorg

genoemd als de ontwikkeling waar men zich het meeste zorgen
om maakt. Spontaan wordt dit door 33% van de respondenten
genoemd, geholpen is dit 61%.

Spontaan wordt in 11% van de gevallen terrorisme gerelateerd

Wisselend beeld
religieus
extremisme

aan een religie. Veelal wordt terrorisme in de algemene zin van
het woord genoemd (33%).
Bij de geholpen vraag wordt religieus extremisme door 44% van

de respondenten genoemd als punt van zorg. Terrorisme in
algemene zin wordt door 61% geselecteerd.

Spontaan zijn
internationale
conflicten punt van
zorg

Spontaan worden veelal een opmerking gemaakt over de

spanningen rondom Noord-Korea, Rusland of president Trump in
de Verenigde Staten. Ten tijde van dit onderzoek was de
spanning tussen Noord-Korea en de VS veel in het nieuws.
In de lijst met geholpen antwoorden zien we dat
massavernietigingswapens flink meer genoemd worden ten
opzichte van de spontane antwoorden. De nieuwsberichten
rondom Noord-Korea en de VS zijn veelal gerelateerd aan
kernwapens. Dit kan er voor zorgen dat spontaan enkel de
spanning tussen de landen genoemd wordt, maar bij de

geholpen vragen de aard van de spanning meer genoemd
wordt.

5

Management Summary

Belangrijkste conclusies op basis van dit onderzoek:
Vredesmissies worden het meest spontaan genoemd als

Vredesmissies
meest genoemde
voorbeeld

voorbeeld van maatregelen van de Nederlandse overheid in het
buitenland. Hier valt onder andere het uitzenden van militairen
onder, als ook missies naar landen als Irak, Afghanistan of Mali.
Ten tijde van dit onderzoek was de missie in Mali veel in het
nieuws, vanwege een rapport over de dood van enkele
militairen.
Voor vrijwel alle maatregelen geldt dat deze als zeer of

Betere
samenwerking

enigszins belangrijk worden gezien. Een betere samenwerking
binnen Europa om bedreigingen tegen te gaan wordt door
vrijwel alle respondenten als (zeer) belangrijk gezien, net als het

binnen Europa

voorkomen dat massavernietigingswapens in handen van

om bedreigingen

terreurgroepen komen. Deze twee maatregelen eindigen ook
gemiddeld gezien het hoogst in de ranking van respondenten.

tegen te gaan is

De wederopbouw van gebieden rondom Europa en de

de belangrijkste

economische veiligheid van Nederland garanderen worden

maatregel

gemiddeld het vaakst onderaan de ranking geplaatst, maar
worden door een meerderheid van de respondenten toch gezien
als zeer of enigszins belangrijk.

Relatief weinig

Voor alle maatregelen geldt dat tussen de 11% en 26% veel
vertrouwen heeft in het vermogen van de maatregel om het

vertrouwen in

onderliggende probleem op te lossen. De meerderheid heeft er

de maatregelen

enigszins vertrouwen in. Een betere samenwerking binnen
Europa om bedreigingen tegen te gaan wordt gemiddeld
genomen het hoogst in de ranking van respondenten geplaatst.
Ruim een derde van de doelgroep heeft weinig vertrouwen in de
maatregelen om pogingen uit het buitenland tegen te gaan om
de Nederlandse samenleving te ondermijnen, de irreguliere
economische migratie tegen te gaan, het bestaande arsenaal
aan kernwapens te verminderen en voor de wederopbouw van
gebieden rondom Europa.

6

Management Summary

Belangrijkste conclusies op basis van dit onderzoek:

Sterke relatie

74% van de doelgroep ziet een (hele) sterke relatie tussen

tussen stromen

vluchtelingenstromen en onveiligheid in de wereld. Hetzelfde

vluchtelingen en

Een relatief kleiner verband wordt gelegd tussen

onveiligheid in de

klimaatverandering en onveiligheid in de wereld (45%).

wereld

7

geldt voor extreme armoede en ongelijkheid in een land (76%).

Resultaten

Resultaten

Bijna drie kwart van de doelgroep is het eens met de stelling
dat onveiligheid buiten Nederland effect heeft op de veiligheid
in Nederland

Onveiligheid buiten Nederland heeft
een direct effect op de veiligheid in
Nederland.

20%
Helemaal eens
Oneens

53%
Eens
Helemaal oneens

Vraag: In hoeverre bent u het eens met de volgende stelling:

Onveiligheid buiten Nederland heeft een direct effect op de veiligheid in Nederland.
(n=1.012)

9

19%
Neutraal
Weet niet

8%

Resultaten

Iets minder dan de helft van de doelgroep maakt zich zorgen
over buitenlandse ontwikkelingen in relatie tot de veiligheid in
Nederland

In hoeverre maakt u zich zorgen over
de invloed van buitenlandse
ontwikkelingen op de veiligheid in
Nederland?

9%

35%
Veel zorgen
Een beetje zorgen
Weet niet

48%

Redelijk veel zorgen
Geen zorgen

Vraag: In hoeverre maakt u zich zorgen over de invloed van buitenlandse ontwikkelingen op de

veiligheid in Nederland?
(n=1.012)

10

8%

Resultaten

Terrorisme en internationale conflicten zijn veruit de
ontwikkelingen waar de doelgroep zich het meeste zorgen over
maakt (spontaan)
Terrorisme

33%

Internationale conflicten

30%

Vluchtelingen

13%

Religieus extremisme

11%

Oorlogen

8%

Klimaatverandering

3%

Armoede wereldwijd

2%*

Massavernietigingswapens

2%

Cyberaanvallen

0%

Extreme bevolkingsgroei

0%

Internationale criminele organisaties

0%

Anders

13%

Note: 17% heeft ‘Weet niet’ aangeklikt, en daarmee spontaan geen antwoord genoemd.

Vraag: Over welke ontwikkeling(en) in het buitenland maakt u zich het meeste zorgen?
(maakt zich (een beetje) zorgen over de invloed van buitenlandse ontwikkelingen op de veiligheid in
Nederland; n=933)

11

Resultaten

Ook geholpen is terrorisme het belangrijkste zorgpunt. Religieus
extremisme en massavernietigingswapens worden nu een stuk
vaker genoemd
Terrorisme

61%

Religieus extremisme

44%

Massavernietigingswapens (kern-,
chemische en biologische wapens)

38%

Toestroom van vluchtelingen

30%

Klimaatverandering

30%

Oorlogen rondom Europa

21%

Sociale ongelijkheid en armoede
wereldwijd

17%

Cyberaanvallen

16%

Internationale criminele organisaties

13%

Extreme bevolkingsgroei

9%

Anders

1%

Geen van deze

0%

Note: in de open toelichting wordt regelmatig verwezen naar Noord-Korea. Dit antwoord is nu
gecategoriseerd bij internationale conflicten. Hierbij worden massavernietigingswapens niet
specifiek genoemd, maar gezien de recente nieuwsberichten zal dit in sommige gevallen wel
aan elkaar verbonden zijn. Dit kan het grote verschil wat betreft massavernietigingswapens
verklaren tussen de open en geholpen vraag.

Vraag: Geef hieronder aan over welke ontwikkelingen u zich het meeste zorgen maakt? Selecteer er

maximaal 3
(n=1.012)

12

Resultaten

Als voorbeeld noemt men met name vredesmissies, gevolgd
door internationale samenwerkingen met bijvoorbeeld de VN
en NAVO

Vredesmissies

20%

Internationale samenwerkingen

10%

Strijd tegen terrorisme

5%

Overheid doet niets/te weinig

2%

Diplomatie

2%

Beheersing vluchtelingenstromen

2%

Opvang vluchtelingen

2%

Grenscontroles
Weet ik niet

1%
2% *

Anders

12%

Note: ten tijde van dit onderzoek was de missie in Mali veel in het nieuws, door een rapport
over de dood van enkele militairen. Dit zorgt waarschijnlijk voor een verhoogde spontane
bekendheid.
*: Dit is het percentage mensen wat bewust een antwoord heeft getypt over dat zij geen
voorbeelden kunnen noemen. 56% van de respondenten heeft de optie ‘Weet niet’ aangeklikt.

Vraag: De Nederlandse overheid is buiten Nederland actief om de veiligheid in Nederland voor

Nederlanders te vergroten. Welke voorbeelden hiervan kunt u noemen?
(n=1.012)

13

Resultaten

Een betere samenwerking binnen Europa en het voorkomen dat
massavernietigingswapens in handen komen van
terreurgroepen worden het belangrijkst gevonden.

Betere samenwerking binnen Europa om bedreigingen van onze
veiligheid tegen te gaan.
Voorkomen dat nucleaire, chemische of biologische wapens in handen
van terroristische groeperingen terechtkomen.
Internationaal samenwerken om conflicten en oorlogen rondom Europa
te voorkomen.
Het bestaande arsenaal aan kernwapens verminderen en voorkomen
dat landen nieuwe kernwapens verwerven.
Tegengaan van pogingen vanuit het buitenland om de Nederlandse
samenleving, stabiliteit en democratie te ondermijnen.
Samenwerking met bedrijven om Nederland te beveiligen tegen
cyberaanvallen uit het buitenland.
Irreguliere economische migratie naar Europa tegengaan door
internationale afspraken te maken.
Meer geld voor het leger om het grondgebied van Nederland en dat
van bondgenoten beter te beschermen.

72%

26%

5,1

73%

25%

5,5

58%

37%

5% 6,5

60%

36%

5% 6,8

58%

37%

5% 7,3

61%

36%

55%

Geld voor opvang van oorlogsvluchtelingen in de regio.
Internationale regels ontwikkelen om de daders van cyberaanvallen en
hacks te berechten.
De relatie tussen de EU en de VS goed houden voor een gezamenlijke
aanpak van veiligheidsvraagstukken.

7,4

40%

5% 7,4

50%

43%

7%

7,6

52%

40%

8%

7,7

55%

41%

46%

46%

4% 7,9
9%

8,4

Militair bijdragen aan de strijd tegen ISIS in Syrië en Irak.

43%

45%

12%

8,6

De economische veiligheid van Nederland beschermen.

42%

50%

8%

9,0

De wederopbouw van gebieden rondom Europa die verwoest zijn door
oorlog.
zeer belangrijk

enigszins belangrijk

30%

54%

16%

niet zo belangrijk

Vraag: Bij deze vraag krijgt u 14 maatregelen voorgelegd die de regering neemt buiten Nederland

om de veiligheid in Nederland te vergroten. Geef per stelling aan in hoeverre u dit belangrijk vindt.
(n=485).

14

10,0

Resultaten

Men heeft echter een stuk minder vertrouwen in de
maatregelen. In de irreguliere economische migratie tegengaan
heeft men het minst vertrouwen; deze maatregel komt
gemiddeld op de laatste plaats.

Betere samenwerking binnen Europa om bedreigingen van onze
veiligheid tegen te gaan.
Internationaal samenwerken om conflicten en oorlogen rondom Europa
te voorkomen.

26%
21%

De economische veiligheid van Nederland beschermen.
De relatie tussen de EU en de VS goed houden voor een gezamenlijke
aanpak van veiligheidsvraagstukken.
Samenwerking met bedrijven om Nederland te beveiligen tegen
cyberaanvallen uit het buitenland.
Militair bijdragen aan de strijd tegen ISIS in Syrië en Irak.

59%
59%

27%

55%

15%

5,7

20%

6,6

18%

6,8

21%

58%

21%

6,9

21%

60%

19%

6,9

24%

53%

23%

7,0

19%

63%

Internationale regels ontwikkelen om de daders van cyberaanvallen en
hacks te berechten.
Voorkomen dat nucleaire, chemische of biologische wapens in handen
van terroristische groeperingen terechtkomen.
Meer geld voor het leger om het grondgebied van Nederland en dat
van bondgenoten beter te beschermen.

16%

58%

26%

7,7

18%

54%

28%

7,8

Geld voor opvang van oorlogsvluchtelingen in de regio.

18%

54%

28%

7,8

Het bestaande arsenaal aan kernwapens verminderen en voorkomen
dat landen nieuwe kernwapens verwerven.
Tegengaan van pogingen vanuit het buitenland om de Nederlandse
samenleving, stabiliteit en democratie te ondermijnen.
De wederopbouw van gebieden rondom Europa die verwoest zijn door
oorlog.
Irreguliere economische migratie naar Europa tegengaan door
internationale afspraken te maken.
veel vertrouwen

18%

14%

49%

36%

8,5

16%

50%

34%

8,6

12%

57%

31%

8,7

11%

enigszins vertrouwen

51%

38%

weinig vertrouwen

Vraag: Bij deze vraag krijgt u 14 maatregelen voorgelegd die de regering neemt buiten Nederland

om de veiligheid in Nederland te vergroten. Geef per stelling aan in hoeverre u vertrouwen heeft u
dat deze maatregelen het onderliggende probleem kunnen aanpakken.
(n=527)

15

7,1

9,0

Resultaten

Het merendeel ziet een (hele) sterke relatie met de oorzaken en
onveiligheid in de wereld. Met klimaatverandering zien relatief
gezien de minste mensen een verband.

Stromen vluchtelingen 4%

Extreme armoede en ongelijkheid in een land

22%

45%

29%

22%

48%

28%

Schendingen van mensenrechten 3%

28%

Enorme bevolkingsgroei 4%
Klimaatverandering

46%

35%

13%

zwak

23%

42%
42%

matig

18%
30%

sterk

15%

heel sterk

Vraag: Hieronder staan enkele oorzaken die tot conflicten tussen en/of binnen landen kunnen leiden,

met als gevolg onveiligheid in de wereld. Graag vragen wij u per oorzaak aan te geven in hoeverre
u denkt dat deze oorzaak een sterke relatie heeft met de onveiligheid in de wereld.
(n=1.012)

16

Bijlagen

Onderzoek specificaties

Onderzoek in vogelvlucht

Kwantitatief online onderzoek
METHODE
Aankondiging en reminder online

DOELGROEP

Doelgroep: Nederlanders, 18+, geïntereseerd in de buitenlandse politiek

RESPONS

In de totaal zijn 1.851 respondenten begonnen aan het onderzoek, netto
hebben 1.029 respondenten deelgenomen. Van alle respondenten die het
onderzoek niet hebben afgemaakt is 38% uitgevallen op de screening. In
totaal zijn 17 respondenten verwijdert na aanleiding van kwaliteitscontroles.
Dat maakt dat het totaal aantal respondenten voor deze rapportage uitkomt
op n=1.012

Het veldwerk heeft plaatsgevonden 29 september t/m 2 oktober 2017.
VELDWERK
De gemiddelde invultijd van de vragenlijst bedroeg 7 minuten.

SAMR
Marktonderzoek wordt marktvinden
Met marktonderzoek is niets mis. En ook niet met data.
Sterker nog: wij gebruiken beide. Maar alléén
onderzoek levert geen inzicht in welke kansen er in de
sterk veranderende markt liggen. Om daar achter te
komen moet je verder gaan. Voorbij het onderzoek.
Voorbij de data-analyse. Let wel, die gooien we niet
weg. We gaan ze anders gebruiken. En vooral,
aanvullen.
Dus vaarwel marktonderzoek.
Marktvinden is wat wij doen!