Gespreksnotitie voor het rondetafelgesprek over Integriteit in het Openbaar
bestuur, 13 november 2019
Auteur: Bart de Koning, medesamensteller van de Politieke Integriteitsindex.
Samenvatting
De Nederlandse politiek telt jaarlijks zo’n veertig tot vijftig integriteitsaffaires. Veel
daarvan kunnen met betrekkelijk eenvoudige maatregelen voorkomen worden:
minder drinken, extra alert zijn bij kandidaat-politici met vastgoedbelangen,
opstellen van gedragsregels voor parlementariërs en tegenspraak organiseren voor
ervaren bestuurders. Er is geen reden voor morele paniek over ‘ondermijning.’
Inleiding
De Politieke Integriteitsindex (PI-Index) meet sinds 2013 systematisch
integriteitsschendingen in de Nederlandse politiek.i Gemiddeld zijn er zo’n veertig
tot vijftig affaires per jaar, variërend van corruptie en fraude tot drankmisbruik. Of
dat veel of weinig is weten we niet, omdat er geen vergelijkbare buitenlandse
indexen bestaan. Ook de vraag of het nu beter of slechter gesteld is met de
integriteit dan vroeger is lastig te beantwoorden, omdat normen en waarden
veranderen. In 1980 kon een burgemeester strafrechtelijk veroordeeld worden
wegens corruptie en belastingfraude en daarna toch eervol ontslag krijgen. Dat is nu
ondenkbaar, omdat de morele lat flink hoger ligt. Meer informatie over de PI-Index
is te vinden in de voetnoten, deze gespreksnotitie behandelt slechts enkele
belangrijke bevindingen die relevant zijn voor het rondetafelgesprek.
Blinde vlekken en valkuilen: wangedrag in de vrije tijd, vastgoed, geen
gedragsregels voor het parlement, arrogantie van de macht.
1) Van alle soorten integriteitsschendingen –zoals corruptie, misbruik van informatie
en fraude– vormt wangedrag in de vrije tijd al sinds het begin van de PI-Index de
grootste categorie. ii Dat is in zekere zin geruststellend: als Nederlandse politici
ethische grenzen overschrijden doen ze dat dus vaak niet als politicus binnen het
openbaar bestuur, maar als privépersoon. Vaak gaat het om omstreden tweets,
seksueel wangedrag of drankgebruik. Er moeten ieder jaar wel een paar wethouders
of burgemeesters opstappen omdat ze zich dronken misdragen hebben. Deze
affaires laten ook zien dat integriteit geen statisch begrip is. Excessief drankgebruik
was heel lang niet ongebruikelijk in de politiek, maar geldt nu als not done. Hetzelfde
geldt voor sexueel getinte opmerkingen, handtastelijkheden en erger: de normen
voor fatsoenlijk gedrag zijn aanzienlijk strenger geworden.
2) De PI-Index bevat ook ieder jaar een aantal affaires rond vastgoed, bijvoorbeeld
omdat politici als eigenaar van vastgoed in opspraak komen of omdat er een (schijn
van) belangenverstrengeling optreedt rond bijvoorbeeld vergunningen of
bestemmingsplannen.
3) Greco (Group d’ etats contre la corruption) heeft er al een aantal malen op
gewezen dat de Eerste en Tweede Kamer geen gedragsregels voor zichzelf hebben
opgesteld. Dat maakt internationaal een vreemde indruk en het ondergraaft het

morele gezag van de wetgevende macht: terwijl burgers en bedrijven steeds
strengere regels opgelegd krijgen, weigeren de wetgevers dat voor zichzelf. Het leidt
voortdurend tot affaires: als politici dure geschenken krijgen of als ze een overstap
maken naar het bedrijfsleven en het verwijt krijgen de politiek als draaideur te
gebruiken. Heldere regels en normen zouden veel problemen kunnen voorkomen.
4) Uit de historische gegevens van de PI-Index blijkt duidelijk dat de grootste en
machtigste partij ook de meeste affaires heeft. De arrogantie van de macht is dus
een valkuil. Dat is ook te zien bij veel schandalen rond ervaren en machtige politici,
die op het hoogtepunt van hun carrière een integriteitsschending begaan. Zij dulden
geen tegenspraak, krijgen die ook niet meer en ontsporen vervolgens.
Het misverstand ‘ondermijning’
In de circa 550 politieke affaires sinds 1980 die de PI-Index telt, komt maar één
voorbeeld voor van een politicus met mogelijke onderwereldconnecties. Het betrof
een Amsterdamse deelraadbestuurder, die in 1993 op aandringen van de BVD aftrad.
Verder zijn er geen gevallen bekend van infiltratie of ‘ondermijning’. De gedachte dat
de onderwereld de bovenwereld wil binnendringen en beïnvloeden is ongeveer een
eeuw geleden tijdens de Drooglegging in de Verenigde Staten ontstaan. Het duikt
sindsdien met tussenpozen ook op in andere landen, zoals Nederland. Dit oude
spookbeeld leeft nu weer op, deze keer in het hypewoord ‘ondermijning.’
Hoewel politici, politiemensen, wetenschappers en journalisten die term bijna
dagelijks gebruiken is het van belang om te benadrukken dat Nederland het enige
land ter wereld is dat ‘ondermijning’ kent. Het begrip is in 2009 bedacht door de
toenmalige politiecommissaris Bernard Welten, die er nooit een definitie van heeft
gegeven. In 2019 bestaat er nog steeds geen definitie van. Wie toch op zoek gaat
naar de betekenis van ‘ondermijning’ ontdekt dat het begrip in het politieke debat in
feite alles omvat wat verboden is in het Wetboek van Strafrecht, plus uiteenlopende
zaken als hangjongeren, misbruik van publieke voorzieningen en Nutella-winkels.
Dat maakt ‘ondermijning’ om een aantal redenen problematisch. Omdat Nederland
het enige land is dat de term gebruikt, is het niet mogelijk ons land te vergelijken
met het buitenland. De unieke term suggereert wel dat het hier ‘erger’ zou zijn dan
elders. Dat blijkt niet uit objectief vergelijkbare internationale cijfers over
bijvoorbeeld het misdaadpeil, drugsgebruik onder de bevolking of corruptie in
openbaar bestuur en bedrijfsleven. De beeldspraak van ‘ondermijning’ is niet
onschuldig. Een kasteelmuur die bij een belegering langdurig ondermijnd wordt,
stort op zeker moment in, waarna het kasteel in handen van de vijand valt.
Gezagsdragers die steeds het woord ‘ondermijning’ gebruiken suggereren daarmee
dat de instanties van onze rechtsstaat op instorten staan. Dat is pertinent niet waar.
Corruptie, witwassen en georganiseerde misdaad komen zeker voor, maar die
verschijnselen zijn zo oud als de wereld. Er is geen bewijs dat de onderwereld bezig
zou zijn om binnen te dringen bij de uitvoerende macht, de wetgevende macht of
rechterlijke macht. Het ongrijpbare en onmeetbare karakter van de term
‘ondermijning’ veroorzaakt onnodige paniek.

Over de auteur
Bart de Koning is onderzoeksjournalist en auteur. Hij werkte onder meer voor Quote, FemBusiness en HP/De Tijd.
Tegenwoordig is hij zelfstandig journalist, gespecialiseerd in politie, veiligheid, fraude, terrorismebestrijding en privacy.
Hierover schrijft hij voor onder andere voor Follow the Money, Maarten en HP/de Tijd. Voor de Volkskrant stelt hij jaarlijks
samen met Leo Huberts en Muel Kaptein de Politieke Integriteitsindex op. Hij is auteur van Alles onder controle, Operatie Blauw,
De Veiligheidsmythe en Vriendjespolitiek. De Koning is daarnaast gastdocent aan de Politieacademie (schrijfvaardigheid,
rapporteren, analyse).

i

Voor een uitgebreide beschrijving zie:
https://www.teldersstichting.nl/assets/files/2018-3-8-huberts-kaptein-de-koning.pdf
ii

https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/de-politieke-integriteitsindexpolitici-struikelen-over-drank-drugs-fraude-of-foute-tweets~b792ed47/