Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2991
Vragen van het leden Kröger en Van der Lee (beiden GroenLinks) aan de
Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat en de Minister van
Economische Zaken en Klimaat over de uitfasering van fluorescentiebuizen
(ingezonden 18 april 2019).
Antwoord van Staatssecretaris Van Veldhoven-Van der Meer (Infrastructuur
en Waterstaat) (ontvangen 12 juni 2019) Zie ook Aanhangsel Handelingen,
vergaderjaar 2018–2019, nr. 2587.
Vraag 1
Bent u bekend met het feit dat bij het instellen van de richtlijn betreffende de
beperking van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen in elektrische en
elektronische apparatuur (Richtlijn 2011/65/EU), waarbij kwik werd uitgefaseerd, een uitzondering is gemaakt voor vijf jaar voor kwikhoudende
fluorescentiebuizen en spaarlampen omdat de licht-emitterende diode
(led)-techniek destijds nog onvoldoende alternatieven bood?
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Bent u bekend met het feit dat, ondanks dat deze uitzonderingstermijn van
vijf jaar inmiddels ruimschoots is verstreken, de fluorescentiebuis, in
tegenstelling tot de gloeilamp, nog volop wordt geproduceerd en dat
tl-buizen goed zijn voor 40% van de wereldwijde verlichtingsmarkt?
Antwoord 2
Richtlijn 2011/65/EU voorziet in de mogelijkheid om vrijstellingen van het
verbod op toepassing van een bepaalde stof te verlengen. Een fabrikant,
diens gemachtigde of elke andere marktdeelnemer in de toeleveringsketen
kunnen bij de Europese Commissie verlenging aanvragen, uiterlijk 18
maanden voor het verstrijken van een vrijstelling. Bestaande vrijstellingen
blijven geldig totdat de Commissie een besluit heeft genomen over het
verzoek om verlenging. Richtlijn 2011/65/EU delegeert de besluitvorming over
vrijstellingen aan de Commissie, waarbij deze evenwel de lidstaten dient te
raadplegen en de besluiten ter goedkeuring moet voorleggen aan de Raad en
het Europees parlement.
In het geval van fluorescentiebuizen zijn er in 2015 verlengingsaanvragen
ingediend. Doordat de Commissie hierover nog geen besluit heeft genomen

ah-tk-20182019-2991
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

zijn de vrijstellingen van 2011 nog steeds van kracht. Die houden in dat voor
de diverse typen tl-buizen een bepaald maximaal gehalte kwik is toegestaan.
De Commissie geeft aan dat de besluitvorming moest wachten op een studie
naar de sociaaleconomische gevolgen van uitfasering van kwiklampen, die
vertraging heeft opgelopen en afstemming behoefde met parallel lopend
werk onder de EU-richtlijn voor ecodesign, maar dat de studie inmiddels voor
publicatie gereed is. Ik verwacht dat de Commissie vervolgens spoedig de
door haar voorgestelde besluiten over de vrijstellingen van de diverse typen
kwiklampen uitbrengt en zal zo nodig voor het belang hiervan aandacht
vragen.
Productie van fluorescentiebuizen buiten de EU is niet aan Richtlijn 2011/
65/EU gebonden. Wel hebben veel landen buiten de EU vergelijkbare
regelgeving en in bijna alle landen gelden de beperkingen van het kwikgehalte onder het Verdrag van Minamata, die iets soepeler zijn dan die onder
Richtlijn 2011/65/EU. Het wereldwijde marktaandeel van fluorescentiebuizen is
mij niet bekend.
Vraag 3
Bent u bekend met het feit dat deze fluorescentiebuizen inmiddels probleemloos en relatief goedkoop kunnen worden vervangen door led-buizen zonder
de armatuur te vervangen en dat deze led-buizen 50% zuiniger zijn dan
tl-buizen?
Antwoord 3
Ook de mij bekende informatie geeft aan dat led-buizen ongeveer 50%
minder energie gebruiken dan tl-buizen. Het is echter voor een deel van de
tl-buizen nog niet mogelijk om ze door led-buizen te vervangen zonder
aanpassingen aan de armatuur of zelfs vervanging van de armatuur, zo valt
onder meer te lezen in het rapport dat het Öko-Institut als consultant voor de
Europese Commissie heeft opgesteld ten behoeve van de besluitvorming
over de aanvragen voor verlenging van de vrijstellingen.1
Vraag 4
Bent u bekend met het feit dat één tl-buis vijf milligram kwik bevat en dat er
jaarlijks circa 400 miljoen tl-buizen in Europa worden vervangen en dat
slechts 28% wordt gerecycled en derhalve grote hoeveelheden kwik in het
milieu terechtkomen?
Antwoord 4
Richtlijn 2011/65/EU staat (sinds 1 januari 2012) voor de meest gangbare
tl-buizen 3 tot 3,5 milligram kwik toe. Vanuit de industrie is mij gemeld dat bij
de fabricage 2,5 milligram of minder wordt gedoseerd, om te voorkomen dat
een deel van de buizen het maximaal toegestane gehalte overschrijdt. Het is
namelijk technisch niet goed mogelijk om een paar milligram in een groot
aantal lampen te doseren zonder variatie van enkele tienden milligrammen.
Uit het genoemde rapport van het Öko-Institut is op te maken dat op de
EU-markt in 2015 bijna 400 miljoen tl-buizen zijn verkocht. De Europese
Commissie heeft in het kader van de ecodesign regelgeving een uitgebreide
studie naar de verlichtingsmarkt laten doen. Voor die studie is het model
MELISA is ontwikkeld. In het gepubliceerde rapport van 2015 wordt een
dalende trend aangegeven, van tegen 390 miljoen in de jaren 2006–2011 naar
372 miljoen in 2012 en 344 miljoen in 2013.2
Een percentage van slechts 28% van de tl-buizen in Europa dat de weg naar
recycling zou vinden is mij niet bekend en komt mij onwaarschijnlijk laag
voor, gezien het rapport van het Öko-Institut. Dit rapport haalt informatie aan
van Lighting Europe, gebaseerd op gegevens van de Collection & Recycling
Service Organization (CRSO). In 2013 zou het aantal afgedankte kwiklampen
(waar tl-buizen deel van uitmaken) dat werd ingezameld 45% hebben
bedragen van het aantal dat gemiddeld in de jaren 2010 tot en met 2013
jaarlijks op de markt werd gebracht. Daarnaast meldt Eucolight, de organisatie van recyclers van verlichting in Europa, dat in 2015 door haar leden 50% is

1

Öko-Institut, 7 juni 2016 (https://circabc.europa.eu/ui/group/4a348b1c-a501–42a5-a278–
6954ef1d1855/library/eda9d68b-6ac9–4fb9-8667-5e561d8c957e/details)
2
http://ecodesign-lightsources.eu/welcome

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

ingezameld van het aantal lampen dat gemiddeld in 2012, 2013 en 2014 op de
Europese markt is gebracht.3 Specifieke voor tl-buizen gepubliceerde cijfers
zijn mij niet bekend.
Uitgaande van het verkoopcijfer 400 miljoen in de EU in 2015, met een
gemiddeld kwikgehalte van 2,5 milligram, is er in dat jaar via de aanschaf van
tl-buizen 1 ton kwik in de Europese economie gebracht. Gezien de dalende
verkoop, de stijgende inzamelpercentages en het deels afvangen in verbrandingsinstallaties van kwik uit lampen die bij het restafval zijn gedeponeerd zal
per jaar (veel) minder dan 0,5 ton kwik uit lampen in de atmosfeer terecht
komen. Natuurlijk vind ik dat dit verder omlaag moet, door verdere verbetering van inzameling en recycling en ook door tl-buizen uiteindelijk uit te
faseren. Anderzijds vind ik dat de milieubelasting met kwik door lampen wel
in het perspectief geplaatst moet worden van het zeer beperkte aandeel dat
deze heeft in de totale belasting van het milieu met kwik. Het Global Mercury
Assessment 2018 van UNEP schat de totale antropogene emissies van kwik
naar lucht in 2015 op 2.220 ton, met als grootste bronnen de ambachtelijke
kleinschalige goudwinning (38%), de energiewinning uit steenkool (21%), de
productie van metalen (16%) en de productie van cement (10%).4
Vraag 5
Bent u bekend met het feit dat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft
bepaald dat kwik een van de grootste bedreigingen vormt voor de publieke
gezondheid?
Antwoord 5
Ja, met dien verstande dat dit probleem geografisch sterk varieert en het
sterkst speelt in gebieden waar kwik wordt gebruikt zonder goede maatregelen tegen emissies en blootstelling. Ernstige risico’s op kwikvergiftiging
bestaan in gebieden in Zuid-Amerika, Afrika en zuidoost Azië waar ambachtelijke kleinschalige goudwinning plaatsvindt. In economisch onderontwikkelde
landen kan verouderde, kwik gebruikende industrie risico’s opleveren. Het
risico wordt in belangrijke mate bepaald door persoonlijke omstandigheden,
zoals het werken in en wonen nabij de genoemde activiteiten en het eten van
veel vis met hoge gehalten opgehoopt kwik.
Vraag 6
Bent u bekend met het feit dat maar liefst 29 megaton CO2-uitstoot per jaar
kan worden bespaard in de Europese Unie (EU) als alle 2,4 miljard tl-buizen
worden vervangen door led-buizen?
Antwoord 6
De genoemde cijfers zijn mij niet bekend. Gegeven het hierboven genoemde
50% lagere energiegebruik van led-buizen zal een dergelijk aantal led-buizen
aanzienlijk minder energie gebruiken dan tl-buizen. Als die energie uit fossiele
brandstof (steenkool, aardgas) wordt gewonnen leidt dat tot een navenant
lagere uitstoot van CO2.
Bij het schatten van de besparing op energie en CO2-uitstoot moet ook
rekening gehouden worden met de energie die nodig is voor de productie
van de led-buizen en van nieuwe armaturen, voor zover er nog geen
compatibele vervangende led-buizen op de markt zijn. Ook de winning van
grondstoffen voor led-lampen en -armaturen, de productieprocessen en de
vervoersbewegingen waar versnelde vervanging van alle tl-buizen om vraagt
kosten energie en zorgen voor CO2-uitstoot en andere vormen van milieubelasting. Dit speelt sterker naarmate de materialen die uit de afgedankte
tl-buizen vrijkomen minder goed gerecycled worden.
Vraag 7
Deelt u de mening dat anno 2019 de voorwaarden voor de uitzonderingen
niet meer van toepassing zijn en de led-technologie zich in voldoende mate
heeft bewezen en voor iedereen toegankelijk en betaalbaar is?

3
4

https://www.eucolight.org/biennial-report
https://www.unenvironment.org/resources/publication/global-mercury-assessment-2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3

Antwoord 7
Voor een groot deel van de kwikhoudende lampen zijn inmiddels goede en
betaalbare vervangende led-lampen verkrijgbaar. In dat geval is er reden om
vrijstelling onder Richtlijn 2011/65/EU te beëindigen. Het genoemde rapport
van het Öko-Institut uit 2016 concludeert echter dat voor deel van de
armaturen nog geen eenvoudige vervanging door led-buizen mogelijk is. De
verlichtingsindustrie geeft aan dat voor het plaatsen van led-buizen in
bestaande tl-armaturen op dit moment nog vaak kennis nodig is van de
elektrische stuurapparatuur in het bestaande armatuur, wat om professionele
installateurs vraagt. Datzelfde geldt voor benodigde aanpassing van de
bedrading in de armatuur.
Vraag 8
Deelt u de mening dat het zeer wenselijk is om zo snel mogelijk alle tl-buizen
te vervangen door led-technologie? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 8
Ik vind het wenselijk om de verkoop van armaturen die ongeschikt zijn voor
led-lampen zo snel mogelijk te beëindigen. Of echter het vervangen van
tl-buizen door led-buizen vóór het einde van de functionele levensduur van
de tl-buizen over het geheel genomen een positief effect op de milieubelasting heeft is nog niet duidelijk. Dat geldt ook voor het vroegtijdig vervangen
van bestaande armaturen waarvoor nog geen vervangende led-buizen zijn
ontwikkeld (in kantoren kan het om hele systeemplafonds gaan). Mijn inzet
richting de Commissie is steeds dat voor besluitvorming over zaken als deze
het overall milieueffect in beeld moet worden gebracht. Pakt dat gunstig uit
voor uitfasering, dan moet daartoe snel worden overgegaan.
Gezien de toch al afnemende verkoop van tl-buizen in de EU, de trend van
toenemende inzameling en recycling van lampen en het zeer kleine aandeel
van kwiklampen in de totale emissie van kwik, is het echter ook mogelijk dat
het beste overall milieueffect bereikt wordt door tl-buizen beschikbaar te
houden voor bestaande armaturen waarin nog geen eenvoudige plaatsing
van led-buizen mogelijk is. Een dergelijk vrijstellingsbeleid kent Richtlijn
2011/65/EU ook voor reserve-onderdelen, vanuit de gedachte dat vervanging
van een onderdeel doorgaans een betere milieuvoetafdruk heeft dan
nieuw-productie van een geheel apparaat.
Vraag 9
Bent u bekend met het feit dat op 30 september 2017 een onderzoek van het
Öko-Institut gereed zou zijn over de sociaaleconomische gevolgen van een
verbod op fluorescentiebuizen? Waarom is dit onderzoek nog niet beschikbaar? Wanneer wordt dit onderzoek beschikbaar?
Antwoord 9
Navraag bij het Öko-Institut en de Europese Commissie heeft geleerd dat het
onderzoek naar de sociaaleconomische gevolgen van de uitfasering van
fluorescentiebuizen en andere kwiklampen, door het Öko-Institut uitgevoerd
in opdracht van de Europese Commissie, vertraging heeft opgelopen
vanwege benodigde verbetering van de gegevensbasis en vanwege
benodigde coördinatie met het proces van herzieningen onder Richtlijn
2009/125/EC (de Ecodesign richtlijn) dat op dezelfde lamptypen is gericht. De
Commissie geeft nu aan dat het onderzoek naar de sociaaleconomische
gevolgen gereed is en naar verwachting binnen enkele weken gepubliceerd
wordt.
Vraag 10
Bent u bekend met het feit dat het Öko-Institut al in 2016 heeft geconcludeerd
dat er geen reden is tot het verder gedogen van tl-buizen?
Antwoord 10
Het advies van het Öko-Institut aan de Commissie in 2016 was om de
vrijstelling te handhaven voor tl-buizen met lange levensduur, zodat
vervanging van defecte buizen in de EU alleen met lange-levensduurbuizen
gaat plaatsvinden, voor zover het armaturen betreft waarvoor nog geen
geschikte of voldoende goedkope led-buizen zijn ontwikkeld. De redenering
van het Öko-Institut was dat er door de lange levensduur van de nieuwe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

4

tl-buizen minder kwik opnieuw in de economie gebracht zal worden tot het
moment waarop er led-buizen als vervanging beschikbaar komen.
Voor de typen tl-buizen zonder extra lange levensduur, die het overgrote deel
vormen van de huidige markt, heeft het Öko-Institut uitfasering geadviseerd,
behalve voor het relatief kleine marktsegment van tl-buizen dunner dan 9
mm, omdat voor de armaturen voor deze groep lampen nog nauwelijks
led-buizen zijn ontwikkeld.
Vraag 11
Bent u bereid zich in Europees verband in te spannen voor een einde aan het
gedogen van tl-buizen opdat deze worden vervangen door led-buizen? Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 11
Ik steun de redeneerlijn van het advies dat het Öko-Institut in 2016 ten
aanzien van tl-buizen heeft uitgebracht. Die redeneerlijn gaat nadrukkelijk uit
van de beleidswens om het gebruik van kwik zo snel mogelijk uit te faseren,
maar houdt daarbij wel rekening met de proportionaliteit tussen eventuele
milieuwinst en extra kosten voor burgers en bedrijven en ook met de
mogelijkheid dat het vervangen van nog niet afgeschreven armaturen door
nieuw te produceren armaturen over het geheel genomen tot méér milieubelasting leidt. Op basis van de reacties die dit advies heeft gekregen in de
expertgroep van lidstaten die de Commissie voor haar besluiten over
vrijstellingen onder de Richtlijn 2011/65/EU raadpleegt verwacht ik dat de
Commissie het advies overneemt, eventueel aangepast op de sinds 2016
verder voortgeschreden ontwikkeling van led-verlichting en afgestemd met
ontwikkelingen onder de Ecodesign richtlijn. Ik heb geen aanwijzingen dat
deze op uitfasering van kwik gerichte strategie bij de Commissie in het
geding is, maar zal er zo nodig op blijven aandringen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

5