DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE
AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN
WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

17 januari 2014

Prof. mr. P.W.A. Huisman, Erasmus School of Law/ De Haagse Hogeschool
Mr. dr. C.H.C. Overes, Faculteit rechtsgeleerdheid VU Amsterdam

Inhoudsopgave

1. Inleiding, context en onderzoeksvragen
1.1 Aanleiding onderzoeksvraag: de motie Bisschop (SGP) bij wetsvoorstel Kwaliteitswaarborgen HO
1.2 Adviescontext en onderzoeksvragen
1.3 Afbakening, methodologie en leeswijzer
2. De grondwettelijke en wettelijke inkleuring van het begrip bevoegd gezag en mogelijke
noodzaak tot wijziging
2.1 Grondwettelijke context
2.1.1 Drie deelvrijheden en duale karakter
2.1.2 Toenemende ingrepen in de bestuurlijke inrichting
2.2 Terminologie en definitie bevoegd gezag in verschillende onderwijswetten
2.2.1 Grondpatroon: onderscheid tussen publiek- en privaatrecht
2.2.2 Wetgeschiedenis WEB: college van bestuur
2.2.3 Wetgeschiedenis WHW: instellingsbestuur
2.3 Uitgangspunten en toetsing aan het rechtspersonenrecht
2.3.1 Bekostigingsrelatie met de rechtspersoon en taken bestuur volgens boek 2 BW
2.3.2 Het stellen van eisen aan het besturen van onderwijsinstellingen in WEB en WHW
2.4 Conclusies en antwoorden deelvragen 1 en 2
2.4.1 Waardering typering/definitie college van bestuur/instellingsbestuur als bevoegd gezag in WEB
en WHW
2.4.2 Noodzaak tot harmonisatie van de term ‘bevoegd gezag’ voortvloeiende uit het
rechtspersonenrecht
3. Adressant van de aanwijzingsbevoegdheid
3.1 Wetsgeschiedenis en waardering
3.1.1 De adressant van de aanwijzing in andere wetten en eerdere wetsvoorstellen
3.1.2 De adressant van de aanwijzing in de wet Kwaliteitswaarborgen ho
3.2 Toetsing aan het rechtspersonenrecht
3.2.1 Bevoegdheden raad van toezicht
3.2.2 De instructiebevoegdheid in het rechtspersonenrecht
3.3 Conclusies en antwoord deelvraag 3
4. Antwoorden en wetgevingsconsequenties

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

2

4.1 Antwoorden
4.2 Wetgevingsconsequenties en antwoord vierde deelvraag
Literatuurlijst

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

3

1

Inleiding, context en onderzoeksvragen
Dit hoofdstuk is een algemene inleiding, een omschrijving van de context en de
specifieke onderzoeksvragen. De slotparagraaf gaat in op de afbakening en
methodologie van het onderzoek en bevat een leeswijzer.

1.1

Aanleiding onderzoeksvraag: de motie Bisschop (SGP) bij wetsvoorstel
Kwaliteitswaarborgen HO
Tijdens de behandeling van het wetsvoorstel Versterking kwaliteitswaarborgen
hoger onderwijs1 is door de Tweede Kamer een motie2 aangenomen, ingediend
door het lid Bisschop van de SGP-fractie die luidt als volgt:
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de voorgestelde aanwijzingsbevoegdheid vergaand kan ingrijpen
in de inrichting van rechtspersonen, maar dat onduidelijkheid bestaat over de vraag
aan wie de aanwijzingsbevoegdheid in het middelbaar beroepsonderwijs en in het
hoger onderwijs gericht moet worden wanneer het bijzondere instellingen betreft;
constaterende dat de vormgeving van de voorgestelde aanwijzingsbevoegdheid er
ten aanzien van het bijzonder onderwijs toe kan leiden dat de rechtspersoon
uiteindelijk met bekostigingssancties kan worden geconfronteerd, terwijl het
bestuur van de rechtspersoon volgens de regering geen mogelijkheden bezit om
geconstateerde problemen aan te pakken en ingrijpender sancties te voorkomen;
verzoekt de regering, met het oog op de deugdelijke en adequate werking van de
aanwijzingsbevoegdheid spoedig een tweetal hoogleraren onderwijsrecht te
consulteren over de vraag wie in het middelbaar beroepsonderwijs en het hoger
onderwijs het bevoegd gezag vormt wanneer het bijzondere instellingen betreft, en
de Kamer over de uitkomst te rapporteren,
en gaat over tot de orde van de dag.

1
2

Inmiddels aangenomen en gepubliceerd in Stb. 2013,558.
Kamerstukken II 2013/14, 33 472, nr. 29.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

4

Uit de discussie die in de Tweede Kamer voorafgaand aan het indienen van de
motie is gevoerd, is duidelijk geworden dat de indiener van de motie vraagtekens
stelt bij de keuze van de wetgever voor het college van bestuur als bevoegd gezag
en als aanspreekpunt voor de minister. Het introduceren van de
aanwijzingsbevoegdheid was daarvoor de aanleiding. In het wetsvoorstel
Versterking kwaliteitswaarborgen hoger onderwijs is daarbij voor het mbo en ho
gekozen voor de raad van toezicht als aanspreekpunt.3 Volgens de indiener van de
motie zou dat, evenals bij het po en vo, “de rechtspersoon die de instelling in stand
houdt” moeten zijn4. De rechtspersoon vormt naar zijn mening ook het bevoegd
gezag. Hij beroept zich daarbij op het rechtspersonenrecht, zoals geregeld in Boek 2
van het Burgerlijk Wetboek.

1.2

Adviescontext en onderzoeksvragen
Gelet op het voorgaande liggen de volgende vragen ter beantwoording voor:

1. Hoe is de door de wetgever gemaakte keuze voor het college van bestuur als bevoegd
gezag van bijzondere instellingen te waarderen in het licht van de systematiek en de
geschiedenis van de onderwijswetgeving in het algemeen en die van het mbo en ho in
het bijzonder, mede tegen de achtergrond van het rechtspersonenrecht zoals geregeld
in Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek?
2. Is er, afhankelijk van het antwoord op de eerste vraag, mede gelet op de wijze waarop
de huidige wettelijke regeling in de praktijk wordt gehanteerd, noodzaak tot aanpassing
van de WEB en de WHW?
3. In het po en vo is de aanwijzingsbevoegdheid gericht tot de rechtspersoon die de
school in stand houdt, in mbo en ho is dat volgens het wetsvoorstel Versterking kwaliteitswaarborgen hoger onderwijs de raad van toezicht. Het is thans in de WEB en WHW
geregeld dat het de raad van toezicht is die de leden van het college van bestuur benoemt, schorst en ontslaat en ook in ander opzicht van het college van bestuur verantwoording vraagt. Hoe is deze keuze te waarderen in het licht van de systematiek en de
geschiedenis van de onderwijswetgeving in het algemeen en die van het mbo en ho in
het bijzonder, mede tegen de achtergrond van het rechtspersonenrecht zoals geregeld
in Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek? Is in dit verband nog van belang of een rechtspersoon één instelling in stand houdt of dat dit er meer zijn?
4. Mochten de antwoorden op de vorige vragen ertoe leiden dat de rechtspersoon die de
instelling in stand houdt op meer plaatsen in de wet zou moeten worden genoemd, hoe
3

Als het gaat om een zogenoemde ‘one-tier-constructie’ geldt een iets afwijkende constructie.
“ In lijn met het funderend onderwijs dient de aanwijzingsbevoegdheid zich bij bijzondere instellingen overigens te
richten op de rechtspersoon, en niet op een orgaan van de rechtspersoon.”, Kamerstukken II 2013/14, 33 472, nr.
25, p. 15.

4

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

5

is dan wat de WHW betreft verwarring met de daarin ook voorkomende terminologie
van de “rechtspersoon voor hoger onderwijs” te voorkomen?
Als context dient daarbij meegenomen te worden dat volgens de WEB (expliciet) en de
WHW (impliciet) het bevoegd gezag gevormd wordt door het college van bestuur van
de instelling, ook als het bijzondere instellingen betreft. Hiervoor is door de wetgever
bewust gekozen bij respectievelijk de wijziging van de Wet educatie en beroepsonderwijs inzake colleges van bestuur en raden van toezicht (Stb. 2009, 151; Kamerstukken
30 599) en de Wet versterking besturing (Stb. 2010, 119; Kamerstukken 31 821)5.
1.3 Afbakening, methodologie en leeswijzer
Dit onderzoek spitst zich toe op het aanspreekpunt van de aanwijzingsbevoegdheid
in de WEB en WHW, voor zover het bijzonder onderwijs betreft. Daarbij zal een
analyse plaatsvinden van het ‘bevoegd gezag’ begrip zoals dat is vertaald in de
diverse onderwijswetten en de verhouding van de onderwijswetgeving ten opzichte
van het rechtspersonenrecht, met name boek 2 BW. Aan de hand van een
beknopte wetshistorische analyse wordt nagegaan welke verklaring er is voor de
afwijkende terminologie en in hoeverre dit door de wetgever en
(onderwijsjuridische) dogmatiek is gewaardeerd. Tevens is een belangrijk te
onderzoeken aspect of de aanwijzingsbevoegdheid gericht dient te zijn aan de
rechtspersoon, dan wel een specifiek orgaan. De al dan niet (grond)wettelijke
toelaatbaarheid van de aanwijzingsbevoegdheid als zodanig is geen onderdeel van
dit onderzoek.
Dit onderzoek is verricht met behulp van desk-research, raadpleging van literatuur,
Kamerstukken en mogelijk relevante jurisprudentie.
In hoofdstuk 2 worden vraag 1 en 2 behandeld, vraag 3 komt aan bod in hoofdstuk
3. Hoofdstuk 4 bevat beknopt de antwoorden op de vragen, waarbij we op
hoofdlijnen door enkele voorbeelden consequenties voor de wetgeving schetsen
op basis van de antwoorden in hoofdstuk 2 en 3. Daarbij zal ook de vierde
deelvraag aan de orde komen.

5

Zo is in de memorie van toelichting bij de bedoelde wijziging van de WEB het volgende te lezen: “De
begripsbepaling van bevoegd gezag is gewijzigd voor zover het een bijzondere instelling betreft. Het college van
bestuur is voortaan bevoegd gezag van deze instelling en daarmee aanspreekpunt voor de minister. Voorts is een
begripsbepaling opgenomen voor het college van bestuur van een bijzondere instelling. Daarin is bepaald dat het
orgaan dat als zodanig optreedt wordt aangewezen in de statuten.” Kamerstukken II 2005/06, 30 599, nr. 3 p. 6.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

6

2

De grondwettelijke en wettelijke inkleuring van het begrip
bevoegd gezag en mogelijke noodzaak tot wijziging
Dit hoofdstuk gaat in op de grondwettelijke context, meer bepaald de reikwijdte
van de vrijheid van inrichting. Voorts wordt ingegaan op de (afwijkende)
wetgeschiedenis inzake de definitiebepaling van bevoegd gezag in WEB en WHW.
De rechtspersonenrechtelijke analyse komt aan bod in derde paragraaf, en geeft
ook het antwoord op de vraag of vanuit het rechtspersonenrecht het aan te
bevelen zou zijn om bij bijzondere instellingen de rechtspersoon als bevoegd gezag
aan te merken in de WEB en WHW. De slotparagraaf bevat de antwoorden op de
eerste en tweede deelvraag.

2.1 Grondwettelijke context
2.1.1 Drie deelvrijheden en duale karakter
De vrijheid van het bijzonder onderwijs, zoals vastgelegd in artikel 23 Grondwet, is
te onderscheiden in drie deelvrijheden, de vrijheid van stichting (de vrijheid om een
school op te richten), de vrijheid van richting (de vrijheid om de eigen
godsdienstige- of levensbeschouwelijke grondslag in het onderwijs tot uitdrukking
te brengen, en op deze grond personeel en leerlingen te selecteren) en de vrijheid
van inrichting, door de Onderwijsraad omschreven als “ de vrijheid van het
schoolbestuur te kiezen voor een bepaalde onderwijskundig-pedagogische visie, de
vrijheid om de eigen huishouding en de bijbehorende organisatie te regelen, en de
vrijheid om het beheer en het bestuur van de school naar eigen inzichten vorm te
geven”6. Deze vrijheid omvat volgens de Raad ook aspecten die niet direct te maken
hebben met de richting van de school, zoals technische eisen aan de organisatie van
het bestuur. In die gevallen vormt de vrijheid van inrichting minder een
belemmering voor de wetgever om regels te stellen.
De mate waarin de wetgever de grondwettelijke vrijheid van inrichting kan
beperken hangt aldus samen met de vraag in welke mate de wijziging indringender
raakt aan de vrijheid van richting. De vrijheid van onderwijs en de bestuurlijke
inrichtingsvrijheid van het bijzonder onderwijs vloeit daarnaast historisch (mede)
voort uit de vrijheid van vereniging.7

6

Onderwijsraad, Artikel 23 in maatschappelijk perspectief, Den Haag: Onderwijsraad 2012, p. 19.
Aldus ook Handelingen II 1847/48, p. 821: ‘Nu eenmaal dat regt van vereeniging is aangenomen, […], is
inderdaad de vrijheid van onderwijs een bloot gevolg daarvan’.

7

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

7

In dit kader is eveneens relevant de wetgeschiedenis van de Awb, waarin ook te
lezen is dat voor wat betreft de wijze van bevoegdheidsverdeling (mogelijkheid of
onmogelijkheid van delegatie bijvoorbeeld) voor het bijzonder onderwijs het
privaatrechtelijke karakter overeind moet blijven:”[…] de Grondwet (dualiteit van
het onderwijsbestel) en als uitvloeisel daarvan het privaatrecht [verzet zich] tegen
een zekere suprematie van de Awb op het terrein van het onderwijsrecht. Een al te
sterke doorwerking van het bestuursrecht in de privaatrechtelijke structuur van het
bijzonder onderwijs zou de eigen aard van dat onderwijs aantasten”8.
Ten aanzien van de toepassing van de wetgeving, welke verband houdt met het
duale karakter van het Nederlandse onderwijsbestel is voorts in aanmerking te
nemen dat voor de openbare instellingen de deugdelijkheidseisen functioneren als
rechtstreeks werkende, algemeen verbindende voorschriften (het openbaar
onderwijs wordt immers ‘bij wet’ geregeld volgens artikel 23 lid 3 GW). Het
bijzonder onderwijs wordt niet geregeld bij wet, maar door het eigen statuut. Voor
de bijzondere instellingen zijn de bepalingen van de wet ingekleed in de vorm van
bekostigingsvoorwaarden die bij het niet in acht nemen daarvan kunnen leiden tot
de ontneming van rechten zoals in het hoger onderwijs ten aanzien van de
graadverlening of bekostiging. Het bevoegd gezag is voor wat betreft het openbaar
onderwijs en openbare instellingen volledig onderworpen aan de wettelijke regels;
deze hebben ook in de interne verhouding rechtstreekse werking. De
bekostigingsvoorwaarden regelen slechts de relatie tussen bekostigende overheid
en de juridische instantie die de bekostiging ontvangt: de rechtspersoon.9 In par.
2.2.1 wordt dit aspect nader uitgewerkt.
2.1.2 Toenemende ingrepen in de bestuurlijke inrichting
Tot circa 2002 was de lijn van de wetgever, ondersteund door adviescolleges zoals
de Onderwijsraad10 en de literatuur11, dat de wetgever, in de geest van de
grondwetgever, in principe niet of uiterst terughoudend zou mogen treden in de
eigen regelingen van de rechtspersoon. De statuten, reglementen en besluiten
zouden moeten bepalen wie binnen de rechtspersoon eindverantwoordelijk is, dan
wel hoe bevoegdheden verdeeld worden.12 Het is niet aan de wetgever om op dat
punt nadere voorschriften te stellen. Het bijzonder onderwijs is grondwettelijk
8

Kamerstukken II 2000/01, 27 265, nr. 6 p.4
Vgl. P.J.J. Zoontjens en B.P. Vermeulen, Het ‘algemene’ bestuursrecht en het ‘bijzondere’ onderwijsrecht, in:
C.A.J.M. Kortmann, B.P. Vermeulen, P.J.J. Zoontjens, De Awb en de bijzondere wetgeving, Den Haag: BJU 2000,
p. 63. Zij geven aan dat sommige bepalingen evenwel ook de interne relatie treffen tussen bevoegd gezag en
betrokkenen zoals personeel en ouders, p. 67.
10
Onderwijsraad, Vaste grond onder de voeten, Den Haag: Onderwijsraad 2002.
11
Zie b.v B.P. Vermeulen, Constitutioneel onderwijsrecht, Den Haag: Elsevier 1999, p. 65.
12
De RvS was uiterst kritisch om bevoegdheden binnen rechtspersonen te regelen, zie Kamerstukken II 1993/94,
23 134 a, p. 7.
9

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

8

verankerd vanuit het particulier initiatief en is op hoofdzaken, wat betreft haar
organisatie en besluitvorming, geordend in het privaatrecht. Een bijzondere
instelling wordt, zoals de diverse onderwijswetten aangeven, in stand gehouden
door een "rechtspersoon met volledige rechtsbevoegdheid die zich blijkens de
statuten of reglementen het geven van onderwijs ten doel stelt zonder daarbij het
maken van winst te beogen.”13
Het strakker reguleren van de governance in alle onderwijssectoren heeft sinds
2002 gezorgd voor een intensievere bemoeienis van de wetgever met de
bestuurlijke inrichting van rechtspersonen voor bijzonder onderwijs.
De wetgever heeft in de ontwikkeling naar nieuwe bestuursmodellen en
deugdelijkheidseisen aan het bestuur (de scheiding tussen bestuur en intern
toezicht) tot nu toe echter geen dwingend model willen opleggen. Er is in het po, vo
en mbo een keuze tussen verschillende bestuursmodellen, bijvoorbeeld een
zogenaamde ‘one tier’ board met een scheiding tussen algemeen en dagelijks
bestuur, of een raad van toezicht, met aparte organen. De wet bepaalt wel welke
minimale bevoegdheden een interne toezichthouder14 of intern toezichthoudend
orgaan moet hebben, maar legt bijvoorbeeld niet expliciet vast welke organen
binnen de rechtspersoon zijn belast met gemandateerde of
gedelegeerde/overgedragen bevoegdheden. De wet stelt alleen dat er een
managementstatuut moet zijn waarin de verdeling van bevoegdheden transparant
en kenbaar zijn vastgelegd, maar doet geen uitspraken over de wijze waarop die
bevoegdheden zijn verdeeld. In die zin wordt in alle onderwijssectoren de
bestuurlijke inrichtingsvrijheid, in de zin van variëteit van bestuursvormen, nog
steeds gezien als een uitgangspunt van wetgevingsbeleid.
De Raad van State betoogde bij het wetsvoorstel fusietoets dat ook de vrijheid van
bestuurlijke inrichting een zekere bescherming verdient:” Uitgangspunt blijft
niettemin dat de organisatie van een school overgelaten dient te worden aan het
bevoegd gezag van die school, op grond van de eigen regelingen van de betreffende
rechtspersoon, en dat terughoudendheid moet worden betracht ter zake van het
opleggen van inhoudelijke onderwijsnormen. Voor het inperken van deze eigen
ruimte dienen zwaarwegende gronden te bestaan, terwijl de begrenzingen dienen
te voldoen aan de vereisten van proportionaliteit en subsidiariteit” .15 De vrijheid
van inrichting kan dus beperkt worden, maar dit moet door de wetgever
gemotiveerd worden. Bovendien moeten de hoofdzaken, de deugdelijkheidseisen
13

Zie b.v. art. 55 WPO.
Termen uit de WPO en WVO. Daarbij worden zaken genoemd als goedkeuring van de begroting. Wanneer er een
raad van toezicht als toezichthoudend orgaan in de statuten is opgenomen heeft deze ook minimaal de
benoemings-, schorsings- en ontslagbevoegdheid; art. 17c lid 3 WPO.
15
Kamerstukken II 2008/09, 32 040, nr. 4 p. 13.
14

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

9

die aan het bestuur of beperkingen die aan de acties van het bestuur worden
opgelegd (zoals een toets van fusies) bij wet worden vastgelegd.
Voor het primair en voortgezet onderwijs zijn voorschriften met betrekking tot de
bestuurlijke inrichting vastgelegd in de wet tot Invoering van
bekostigingsvoorschriften voor minimumleerresultaten, aanvulling van de
interventiemogelijkheden in het kader van het overheidstoezicht, en de verbetering
van het intern toezicht (Goed onderwijs, goed bestuur). In de Wet educatie en
beroepsonderwijs (Web) zijn voor het middelbaar beroepsonderwijs voorschriften
omtrent de Colleges van bestuur en raden van toezicht geregeld via een apart
wetsvoorstel (kamerstuk 30 599). Voor het hoger onderwijs zijn deze voorschriften
vastgelegd in het wetsvoorstel tot wijziging van de Wet op het hoger onderwijs en
wetenschappelijk onderzoek inzake Versterking besturing (kamerstuk 31 821).
De volgende paragrafen gaan in op totstandkoming van de definitiebepaling van
het bevoegd gezag in de WEB, en voor wat het betreft het hoger onderwijs, de term
instellingsbestuur in de WHW.
2.2 Terminologie en definitie bevoegd gezag in verschillende onderwijswetten
2.2.1 Grondpatroon: onderscheid tussen publiek- en privaatrecht
Op grond van de onderwijswetgeving worden instellingen voor bijzonder onderwijs
in stand gehouden door verenigingen met volledige rechtsbevoegdheid of
stichtingen. De eis van rechtspersoonlijkheid werd reeds aan bijzondere scholen
gesteld bij de Wet Mackay, welke wet in een zekere bekostiging van overheidswege
aan bijzondere scholen voorzag. Vereist voor subsidiering is dat de school 'staat
onder het bestuur van eene instelling of vereeniging die rechtspersoonlijkheid
bezit'. Deze eis geldt als waarborg voor de overheid dat zij steeds met een formeel
aan te spreken instantie van doen heeft, waar het gaat om het verstrekken van
subsidie en om het controleren van een doelmatige besteding van de middelen.16
Bij de juridische vormgeving van onderwijsinstellingen wordt in
onderwijsrechtelijke literatuur onderscheid gemaakt tussen het besturen van de
onderwijsinstellingen en het instandhouden daarvan.17 De bevoegdheid tot het
besturen van de instellingen berust bij het bevoegd gezag. Instandhouding duidt op
de privaatrechtelijke beheersbevoegdheid, de vermogensrechtelijke zeggenschap
over en aansprakelijkheid voor de onderwijsinstelling. De instantie die
16

D. Mentink, Orde in onderwijsbeleid. De wettelijke regeling van deugdelijkheidseisen als grondwettelijk probleem,
Deventer: Kluwer 1989, p. 56.
17
B.P. Vermeulen, P.J.J. Zoontjens, Het 'algemene' bestuursrecht en het 'bijzondere' onderwijsrecht, in: C.A.J.M.
Kortmann, B.P. Vermeulen. P.J.J. Zoontjens, De Awb en de bijzondere wetgeving, Den Haag: BJU 2000, p. 75.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

10

instandhoudt is de ‘eigenaar of anderszins zakelijk gerechtigde’ van de school en
toebehoren alsmede van het van rijkswege verstrekte geld.18 In het bijzonder
onderwijs zijn de instandhouder en het bevoegd gezag een en dezelfde: het
institutioneel samenvallen van de instandhoudingsverantwoordelijkheid en het zijn
van bevoegd gezag van een bijzondere school is een rechtstreekse consequentie
van het privaatrechtelijk karakter waarin het bijzonder onderwijs is geordend. 19 Zo
is de privaatrechtelijke rechtspersoon die een bijzondere school in stand houdt
tevens het bevoegd gezag.20 Er is geen scheiding tussen de rechtspersoon die de
instelling in stand houdt en de instelling. Vermeulen en Zoontjens schetsen een
helder grondpatroon: publiekrechtelijke en privaatrechtelijke rechtspersonen
houden onderwijsinstellingen in stand. Het bestuur van de onderwijsinstellingen is
in handen van bestuursorganen (openbaar onderwijs) dan wel privaatrechtelijke
rechtspersonen die tevens instandhouder zijn (bijzonder onderwijs).2122
Een uitgangspunt is voorts dat de rechtspersoon als drager van rechten en plichten
kan worden aangesproken in de bekostigingsrelatie met de overheid23. Het bevoegd
gezag is de instantie die volgens de onderwijswetten is belast met de uitoefening
van bevoegdheden, zoals het vaststellen van het schoolplan, het aannemen of
ontslaan van personeel en het verwijderen van leerlingen24. In de WPO, WVO en
Wec is het bevoegd gezag de rechtspersoon die de onderwijsinstelling in stand
houdt. In de WEB evenwel wordt het college van bestuur dan wel indien art. 9.1.8.
is toegepast (one tier model) het bestuur van de rechtspersoon aangewezen (art.
1.1.1 sub w2). De WHW kent het begrip bevoegd gezag niet maar wel het begrip
'instellingsbestuur' dat voor de bijzondere instelling wordt omschreven als 'het
college van bestuur'. Voor de bijzondere instelling is dit 'het orgaan dat als zodanig
in de statuten is aangewezen' (art. 1.1 sub j jo 1.1 sub y WHW).
Voor het bijzonder onderwijs in het po en vo geldt de rechtspersoon als bevoegd
gezag van de school. In de WEB en WHW wordt een orgaan, het college van bestuur
18

Idem.
P.J.J. Zoontjens, Inleiding tot de onderwijswetgeving, Den Haag: Elsevier 1999, p. 43
20
Zoals ook neergelegd in art. 1 WPO, WVO, WEC.
21
Vermeulen en Zoontjens, Het 'algemene' bestuursrecht en het 'bijzondere' onderwijsrecht, in: C.A.J.M. Kortmann,
B.P. Vermeulen. P.J.J. Zoontjens, De Awb en de bijzondere wetgeving, Den Haag: BJU 2000, p. 77.
22
Anders dan Vermeulen en Zoontjens (Het 'algemene' bestuursrecht en het 'bijzondere' onderwijsrecht, in:
C.A.J.M. Kortmann, B.P. Vermeulen. P.J.J. Zoontjens, De Awb en de bijzondere wetgeving, Den Haag: BJU 2000,
p. 81-82) menen wij overigens dat ook indien het openbaar onderwijs uitgaat van een stichting (art. 48 WPO) het de
rechtspersoon is die het bevoegd gezag van de openbare school vormt. Dit is de consequentie van het gebruik van
privaatrechtelijke rechtspersonen door de overheid. Het feit dat het hier om openbaar onderwijs gaat heeft wel
invloed op de invulling van het belang van de privaatrechtelijke rechtspersoon. Het verandert het privaatrechtelijke
karakter van de verhoudingen binnen de rechtspersoon niet.
23
Zie ook staatssecretaris Dijksma bij behandeling van de wet Goed onderwijs goed bestuur:”De rechtspersoon is
het aanspreekpunt. Voor aanwijzingen, uitvoering van functiescheiding of opdrachten van de kwalitatieve kant,
rekenen, taal – zoals genoemd – spreken wij de rechtspersoon aan”, Handelingen I 2009/10, p. 17-734.
24
Op sommige punten wordt in de WPO en de WVO de rechtspersoon geadresseerd; zo is de verplichting tot het
opstellen van een fusie effectrapportage een opdracht van de rechtspersoon, zie artikel 64a lid 3 WPO.
19

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

11

dan wel het bestuur van de rechtspersoon aangewezen. De WEB en WHW kennen
aldus een afwijkende terminologie. Op de herkomst en waardering daarvan gaan
we in de navolgende paragrafen in.
2.2.2 Wetgeschiedenis WEB: college van bestuur
Opvallend is dat al bij de indiening van het wetsvoorstel WEB als bevoegd gezag
werd omschreven: “voor wat betreft een bijzondere instelling het bestuur van de
rechtspersoon waarvan de instelling uitgaat”.25 Deze term is vermoedelijk
overgenomen van (één van) de voorlopers van de WEB, de Wet op het cursorisch
beroepsonderwijs waarin het bevoegd gezag ook al werd omschreven als bestuur
van de school.26
Een hier relevant onderdeel van de parlementaire behandeling van de WEB was de
discussie in hoeverre het mogelijk was dat het bevoegd gezag (hier dus het bestuur
van de rechtspersoon) zijn bevoegdheden kon delegeren. De fracties van PvdA en
VVD gebruikten de publiekrechtelijke term delegatie van bevoegdheden. Het
bevoegd gezag zou zijn bevoegdheden over moeten kunnen overdragen aan het
‘bestuur’ van de instelling, zoals dat in het wetsvoorstel was omschreven. De
regering was echter van oordeel dat dit ‘bestuur’ geen eigen bestuurlijke
bevoegdheden kon hebben, maar opereerde onder verantwoordelijkheid van het
bevoegd gezag en alleen namens het bevoegd gezag, dus in een
mandaatverhouding, taken en bevoegdheden van het bevoegd gezag kon
uitoefenen. Om de verwarring tussen ‘bestuur van de rechtspersoon’ en ‘bestuur
van de instelling’ te voorkomen werd bij nota van wijziging, de term ‘bestuur’, waar
niet werd bedoeld bestuur van de rechtspersoon vervangen door ‘centrale
directie’.27
De regering stelde daarbij, naar aanleiding van een vraag van de SGP-fractie of
bevoegd gezag/bestuur van de instelling en College van Bestuur/centrale directie
konden samenvallen dat dit expliciet niet de bedoeling was: ”Het bestuur [later dus
aangeduid als ‘centrale directie’ ph/ho] is in dienst van het bevoegd gezag en heeft
een voorbereidende en uitvoerende taak”.28
Het feit dat expliciet een orgaan werd aangeduid als bevoegd gezag is expliciet aan
de orde gesteld door Kamerlid Schutte van de GPV. Hij vroeg minister Ritzen
waarom niet de rechtspersoon als bevoegd gezag was aangeduid: “Waaraan
25

Kamerstukken II 1993/94, 23 778, nrs. 1-2 p. 2.
Stb. 1992, 337. Artikel 1.1 van de wet definieerde als bevoegd gezag van een bijzondere school: het bestuur van
de school.
27
Kamerstukken II 1994/95, 23 778, nr. 8 p. 91.
28
Kamerstukken II 1994/95, 23 778, nr. 8 p. 121.
26

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

12

ontleent de wetgever de bevoegdheid dit bindend voor te schrijven? Waarom dit
niet overgelaten aan de rechtspersoon ROC zelf om dat te regelen? Was dit ook niet
een punt van kritiek van de Raad van State in zijn advies over het initiatiefvoorstelNuis inzake verruiming van bestuursvormen van openbaar onderwijs?” 29
De minister antwoordde dat inderdaad in de wet ''bestuur'' werd gedefinieerd als
het orgaan van het bevoegd gezag. “Dit is voor sommigen iets vanzelfsprekends
maar inderdaad is dit niet in alle onderwijswetten op dezelfde manier geregeld. Er
zijn vele onderwijswetten waarin dit echter wel zo is geregeld. Ik noem de WHW en
een van de voorgangers van dit wetsvoorstel, de WCBO. In dat opzicht is er geen
enkele reden om het nu op een andere wijze te doen”, aldus Ritzen.30
In de latere behandeling (ook niet in de Eerste Kamer) wordt dit punt niet meer
aangeroerd. Een echt principiële discussie is hier dus niet over gevoerd; een
kennelijke verwijzing naar precedenten in andere wetgeving over het mbo en ho
waren kennelijk voldoende om de discussie over dit punt te beslechten.
De scheiding tussen bestuur en intern toezicht kreeg voor wat betreft de WEB zijn
beslag in de wetswijziging van de WEB ‘inzake colleges van bestuur en raden van
toezicht’. Een belangrijke aanleiding was het wettelijk toedelen van bevoegdheden
van het bevoegd gezag aan het college van bestuur, in plaats van het bestuur van
de rechtspersoon: ”Ook al treedt het bestuur van de rechtspersoon feitelijk op als
RvT, een CvB kan, gelet op de huidige wettelijke systematiek, niet volledig in de
plaats treden van het bevoegd gezag. Met dit wetsvoorstel wordt beoogd deze
belemmeringen weg te nemen”.31
Er werden dus bij wet bepaalde kaders gesteld aan de bestuursstructuur van de
rechtspersoon, echter, door de regering werd er ook op gewezen dat het
rechtspersonenrecht in Boek 2 BW onverkort van toepassing zou blijven, zoals bij
de vraag wie bij ontstentenis zou kunnen voorzien in het bestuur. “Het is niet de
bedoeling van dit wetsvoorstel om de verhoudingen binnen een rechtspersoon te
regelen. Het gaat slechts om het in het leven roepen van een verplichting om bij
een instelling een college van bestuur en een raad van toezicht te hebben. Als het
bestuur van een vereniging aftreedt, zijn er altijd nog de leden die in de benoeming
van een nieuw bestuur kunnen voorzien.”32

29

Handelingen II 1994/95, p. 77-4647.
Handelingen II 1994/95, p. 78-4704.
31
Kamerstukken II 2005/06, 30599. nr. 4, p. 1.
32
Kamerstukken II 2006/07, 30 599, nr. 6 p.6.
30

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

13

Aanvankelijk was de bedoeling dat slechts een organieke scheiding mogelijk zou zijn
(CvB en RvT), later werd, door aanname van het amendement Biskop, ook de
mogelijkheid van het zgn. ‘one tier’ bestuur opgenomen33.
In de MvA in de Eerste Kamer werd nog eens door de regering verwoord dat de
nieuwe regeling er op gericht was een scheiding aan te brengen tussen CvB
(aangewezen als bevoegd gezag) en de Raad van Toezicht. De functie van de Raad
van Toezicht konden echter ook worden uitgeoefend door het bestuur van de
rechtspersoon die de instelling in stand hield, of CvB en bestuur van de
rechtspersoon konden samenvallen:” […] in de statuten moet worden geregeld dat
de taken en bevoegdheden die bij of krachtens de WEB aan het bevoegd gezag zijn
toegekend, berusten bij het college van bestuur en dat de taken die bij of krachtens
de WEB aan de raad van toezicht zijn toegekend, berusten bij de raad van toezicht.
De resterende taken en bevoegdheden (vooral met betrekking tot de
rechtspersoon, zoals statutenwijziging en fusie van rechtspersonen) komen toe aan
het bestuur van de rechtspersoon. […] het bestuur van de rechtspersoon kan – als
een rechtspersoon slechts één instelling in stand houdt – ook samenvallen met het
college van bestuur. Ook is het mogelijk dat het bestuur van de rechtspersoon
samenvalt met de raad van toezicht. In dat geval oefent het bestuur van de
rechtspersoon ook de taken en bevoegdheden uit die […] worden toebedeeld aan
de raad van toezicht (benoemen, schorsen, ontslaan en vaststellen van de beloning
van de leden van het college van bestuur enz.).[…] Als het bestuur van de
rechtspersoon niet samenvalt met de raad van toezicht of het college van bestuur,
dan bepalen de statuten van de rechtspersoon hoe de relatie tussen de drie
organen wordt vormgegeven”.34 Met andere woorden: de bestuurlijke
inrichtingsvrijheid is zodanig dat een bestuur van de rechtspersoon die de instelling
in stand houdt, zowel kan samenvallen met– afhankelijk van de statuten- het CvB of
de RvT, dan wel dat er drie afzonderlijke organen zijn. Het is echter nog steeds de
rechtspersoon, en het bestuur van de rechtspersoon, welke de
eindverantwoordelijkheid heeft ten aanzien van de instandhouding.
CDA-fractielid Dölle van het CDA vroeg in de Eerste Kamer in hoeverre de
bevoegdheden van het bestuur van de rechtspersoon konden worden ingeperkt,
door de andere organen die nu in het leven werden geroepen, het CvB en de RvT.35
Minister Van Bijsterveldt antwoordde dat “dit wetsvoorstel niets [heeft] willen
33

Amendement Biskop, Kamerstukken II 2007/08, 30 599, nr. 17 ”Hiermee wordt meer recht gedaan aan het
principe dat de primaire verantwoordelijkheid voor goed bestuur ligt bij het bestuur van de rechtspersoon”.
34
Kamerstukken II 2008/09, 30 599, C 3.
35
Hij dacht daarbij met name aan kernbevoegdheden die toezien op besluitvorming over
grondslag, fuseren of defuseren, opheffing van de rechtspersoon, begrotingsvaststelling van de rechtspersoon, start
of beëindiging van de hoofdopleidingen binnen de instelling, verhuizing en dergelijke. Handelingen I 2008/09 p. 241195.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

14

regelen voor het bestuur van de rechtspersoon op zich. Hiervoor geldt gewoon het
Burgerlijk Wetboek, waarin de zaken rondom de rechtspersoon zijn geregeld. In die
hoedanigheid kan een bestuur van een rechtspersoon dat heel goed doen, mits
men de taken van de raad van toezicht ook daadwerkelijk beschouwt als de eigen
taken en zichzelf als raad van toezicht ziet. Als het college van bestuur samenvalt
met het bestuur van de rechtspersoon kan een lid van het college per definitie niet
tevens lid van de raad van toezicht zijn”.36
De conclusie is tweeërlei:
1) De wetgever heeft welbewust bij de totstandkoming van de WEB het bestuur van
de rechtspersoon aangewezen als bevoegd gezag (en niet zoals in de sectoren po
en vo de rechtspersoon als zodanig).
2) De vrijheid van inrichting en het burgerlijk wetboek (boek 2 BW) zijn
uitgangspunten bij de bestuurlijk-juridische inrichting van de WEB. De keuze om
specifiek twee organen te benoemen in het kader van de scheiding tussen bestuur
en intern toezicht, en de mogelijkheid deze ook los te koppelen van het bestuur van
de rechtspersoon wekt evenwel verwarring. Zo roept de constructie waarbij het
bestuur van de rechtspersoon ook als Raad van Toezicht kan functioneren vragen
op in de sfeer van het rechtspersonenrecht, waarover nader in par. 2.3.
2.2.3 Wetgeschiedenis WHW: instellingsbestuur
Zoals hierboven aangegeven werd tijdens de behandeling van de WEB door
minister Ritzen, ter verdediging dat het bevoegd gezag niet altijd als de
rechtspersoon hoeft te worden gedefinieerd, gewezen op de WHW.
De bijzondere instellingen zijn - tegenstelling tot de openbare instellingen - zelf
geen rechtspersoon. Zij gaan uit van een rechtspersoon met volledige
rechtsbevoegdheid. Dit kan zijn een vereniging (met volledige rechtsbevoegdheid)
of een stichting. Het bestuur van deze rechtspersoon is tevens het
instellingsbestuur. Volgens de definitiebepalingen in de WHW (Wet op het hoger
onderwijs en wetenschappelijk onderzoek) is een bijzondere instelling: een
instelling die uitgaat van een rechtspersoon met volledige rechtsbevoegdheid. Het
instellingsbestuur van een bekostigde instelling is het college van bestuur, ‘tenzij
anders is bepaald’. Het college van bestuur is dat orgaan dat als zodanig in de
statuten is aangewezen (bij een bijzondere instelling) of het orgaan dat op grond
van de WHW bevoegd is.

36

Handelingen I 2008/09, p.24-1200.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

15

Centrale term in de WHW is niet bevoegd gezag, maar instellingsbestuur.
In de WHBO werd ook de term bevoegd gezag gebruikt. Als bevoegd gezag van een
bijzondere instelling werd aangeduid het bestuur van de rechtspersoon die de
instelling in stand houdt37. De term werd later in de WHW vervangen door
instellingsbestuur.
In het wetsvoorstel Wet op het hoger onderwijs en onderzoek (WHOO), welke de
WHW beoogde te vervangen, werd ook voorgesteld de term van het college van
bestuur van de instelling te gebruiken . “Op deze manier sluiten we aan bij de
terminologie in de praktijk. In de begripsbepaling van het college van bestuur wordt
geen uitspraak gedaan over de relatie met het bestuur van de rechtspersoon die de
instelling in stand houdt (het vroegere instellingsbestuur). De bepaling beperkt zich
tot de verantwoordelijkheid van het college van bestuur voor zover het gaat om
taken en bevoegdheden die betrekking hebben op de instelling en die voortvloeien
uit dit wetsvoorstel en de daarop rustende bepalingen”. 38
De verdeling van bevoegdheden in de openbare universiteit berust op attributie,
dat wil zeggen op rechtstreekse toekenning ervan bij wet. De regeling van de
bijzondere universiteit is op een andere wijze geregeld. Artikel 9.51 WHW bepaalt
dat besturen van verenigingen met volledige rechtsbevoegdheid of stichtingen
waarvan deze universiteiten uitgaan regels dienen vast te stellen met betrekking tot
bestuur en beheer van de universiteit. Daarbij moeten de bepalingen van titel 1 en
2 van de WHW in acht worden genomen, voor zover de aard van de bijzondere
instelling zich daartegen niet verzet. Artikel 9.51 WHW is een
bekostigingsvoorwaarde voor de bijzondere universiteiten. In beginsel kunnen de in
artikel 9.51 genoemde rechtspersonen op grond van Boek 2 BW het bestuur en de
inrichting naar eigen inzicht regelen. De WHW beperkt evenwel de vrijheid, gezien
dat afwijking van Titel 1 alleen mogelijk is als de aard van de bijzondere universiteit
zich tegen de voorgeschreven bestuurlijke inrichting van de instelling verzet. Het
model van de openbare universiteit is aldus het model voor de inrichting van de
bijzondere instelling. Die inrichting is echter niet direct terug te voeren op
(publiekrechtelijke) attributie of delegatie, maar het gevolg van (privaatrechtelijke)
toekenning bij statuten of bestuursreglement.
Ook hier kan de conclusie luiden dat het hoger onderwijs van oudsher een
afwijkende terminologie hanteert, waarbij wel aan bijzondere universiteiten (niet

37

‘Het bestuur van de rechtspersoon, bedoeld in artikel 85’. In dit artikel stond genoemd dat de
instandhoudingsverantwoordelijkheid berustte bij een rechtspersoon zonder winstoogmerk.
38
Kamerstukken II 2005/06, 30 588, nr. 3, p. 140.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

16

bijzondere hogescholen) een zekere marge tot vrijheid van bestuurlijke inrichting is
gegeven. Een erg principiële discussie over de terminologie is niet gevoerd.
De literatuur stelt zich enigszins kritisch op ten aanzien met name de keuze van de
bevoegdhedenverdeling. Zo stelt Louw dat de bevoegdheid tot vaststelling
structuurregeling door het CvB een onjuiste keuze is van de wetgever; deze zou de
verantwoordelijkheid van het bestuur van de rechtspersoon toebehoren.39 Ook in
het licht van het rechtspersonenrecht kunnen ook hier kanttekeningen worden
geplaatst, waarover meer in de volgende paragraaf.
2.3 Uitgangspunten en toetsing aan het rechtspersonenrecht
2.3.1 Bekostigingsrelatie met de rechtspersoon en taken bestuur volgens boek 2 BW
De privaatrechtelijke rechtspersonen die een of meer onderwijsinstellingen in stand
houden verrichten een belangrijke publieke taak. Door de uitvoering van de
onderwijstaak oefent de privaatrechtelijke rechtspersoon geen publiekrechtelijke
bevoegdheid uit. De regels die de overheid aan de uitoefening van de taak stelt
gelden niet rechtstreeks voor de privaatrechtelijke rechtspersonen (als algemeen
verbindende voorschriften) maar op grond van een bekostigingsbeschikking (zie
eerder par. 2.2.1). De taakuitoefening door de privaatrechtelijke rechtspersonen,
het in stand houden en besturen van onderwijsinstellingen wordt door het
privaatrecht beheerst.
De bevoegdheidsverdeling binnen de rechtspersoon wordt beheerst door Boek 2
BW, de statuten, reglementen en besluiten van de rechtspersoon. Het bestuur van
de rechtspersoon heeft tot taak ‘het besturen van de rechtspersoon’.40 Houdt de
rechtspersoon een onderneming of instelling in stand dan houdt het besturen
tevens in het besturen van de instelling die aan de rechtspersoon is verbonden.
Wat het besturen inhoudt, is niet in de wet omschreven maar blijkens de literatuur
omvat het besturen alles wat gezien de activiteiten en het doel van de
rechtspersoon nodig is om de rechtspersoon in het maatschappelijk verkeer te
doen functioneren.41 Dit omvat zowel het leiding geven, zorgen voor een goede
taakvervulling van de rechtspersoon, voor haar deelneming aan het
maatschappelijk verkeer en voor het functioneren van haar apparaat.42 Het bestuur
39

R.G. Louw, Het Nederlands hoger onderwijsrecht, (diss ULeiden) Leiden: Leiden University Press 2011, p. 371.
Art. 2:44, 291 BW.
41
Dijk/Van der Ploeg, Van vereniging en stichting, coöperatie en onderlinge waarborgmaatschappij, zesde druk,
Deventer: Kluwer 2013, p. 185.
42
Asser/Rensen 2-III* 2012/125/334 (G.J.C. Rensen, Mr. C. Assers Handleiding tot de beoefening van het
Nederlands Burgerlijk Recht. 2. Rechtspersonenrecht. Deel III. Overige rechtspersonen, Vereniging, coöperatie,
onderlinge waarborgmaatschappij, stichting, kerkgenootschap en Europese rechtsvormen. Deventer: Kluwer 2012),
Hof 's-Gravenhage 1 juni 2010, RO 2010/61.
40

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

17

is binnen de rechtspersoon het orgaan dat jegens de rechtspersoon
verantwoordelijk is voor het goed functioneren van de rechtspersoon en de met de
rechtspersoon verbonden ondernemingen/instellingen. Het bestuur is tegenover de
rechtspersoon naar privaatrechtelijke normen verantwoordelijk en aansprakelijk
voor zijn functioneren. De rechtspersoon is tegenover de overheid verantwoordelijk
voor het goed functioneren van de onderwijsinstelling en de naleving van de
wettelijke voorschriften die als voorwaarden voor de bekostiging zijn gesteld.
Handelingen, besluiten en gedragingen van het bestuur worden aan de
rechtspersoon toegerekend en de rechtspersoon kan daarvoor in en buiten rechte
worden aangesproken. Het bestuur van de rechtspersoon is als orgaan van de
rechtspersoon geen rechtssubject en als zodanig niet in rechte aanspreekbaar.
Kortom, het is de rechtspersoon zelf en niet een orgaan van de rechtspersoon met
wie de overheid een formele juridische band heeft en ten opzichte van wie zij
publiekrechtelijk toezicht en sancties kan uitoefenen. Het is de rechtspersoon die
de bevoegdheid toekomt de onderwijsinstelling in stand te houden en te besturen
en op wie de verplichting rust de voorschriften die in de onderwijswetgeving aan
het besturen van de onderwijsinstelling als voorwaarden voor de bekostiging
worden gesteld, na te leven.
Tijdens de behandeling van het wetsvoorstel Versterking kwaliteitswaarborgen
hoger onderwijs wordt door de minister gesteld dat de positie van het bevoegd
gezag een andere is dan in het primair en voortgezet onderwijs omdat de overheid
geen bekostigingsrelatie heeft met het bevoegd gezag maar met de instelling.43 Dit
is, voor zover het bijzondere instellingen betreft, onjuist. Volgens het privaatrecht is
de instelling die de rechtspersoon in stand houdt geen rechtssubject. De instelling is
derhalve geen drager van rechten en verplichtingen en kan geen rechthebbende
zijn van een vermogen. In haar brief van 10 oktober 2013 komt de minister hierop
terug en meent dat in tegenstelling tot hetgeen in de Nota naar aanleiding van het
verslag is gemeld, dat het bestuur van de rechtspersoon een bekostigingsrelatie
heeft met de overheid.44 Maar ook dit is onjuist. Ook het bestuur, als orgaan van
de rechtspersoon, is volgens het privaatrecht geen rechtssubject en kan geen
rechthebbende zijn van de middelen die van overheidswege ter beschikking worden
gesteld voor de instandhouding van de onderwijsinstelling. Voor het middelbaar en
hoger onderwijs geldt evenzeer dat de overheid een bekostigingsrelatie
onderhoudt met de rechtspersoon die de instelling in stand houdt. In zoverre is er anders dan de minister stelt- voor wat betreft het middelbaar en hoger onderwijs
geen wezenlijk verschil met het primair en voortgezet onderwijs.

43
44

Kamerstukken II 2012/13, 33 472, nr. 10, p. 50.
Kamerstukken II 2013/14, 33 472, nr. 26, p. 2.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

18

2.3.2 Het stellen van eisen aan het besturen van onderwijsinstellingen in WEB en
WHW
Het feit dat de instandhouding en het besturen van de onderwijsinstelling toekomt
aan de privaatrechtelijke rechtspersoon en de verhoudingen binnen de
rechtspersoon door het privaatrecht worden beheerst, betekent niet dat via
wetgeving geen eisen zouden kunnen worden gesteld aan het besturen van de
onderwijsinstelling. De wetgever is vanuit haar verantwoordelijkheid voor de
kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid van het onderwijs bevoegd eisen te
stellen aan de bekostiging van de onderwijsinstellingen. Hoewel eisen die de
bestuursstructuur betreffen wellicht minder vanzelfsprekend45 zijn, gezien het feit
dat de inrichting van de bestuursstructuur primair de verantwoordelijkheid van de
rechtspersoon zelf is, kunnen deze eisen niettemin gerechtvaardigd zijn voor zover
deze erop gericht zijn een rechtmatige en doelmatige besteding van de middelen
en de kwaliteit van de voorzieningen te waarborgen. Ook op andere terreinen in de
semipublieke sector als zorg en huisvesting worden als eis voor toelating regels
gesteld aan de inrichting van de bestuursstructuur. Vanwege de misstanden die zich
de afgelopen jaren op deze terreinen hebben voorgedaan, zijn verdergaande
maatregelen in voorbereiding.46 Het wetsvoorstel versterking kwaliteitswaarborgen
hoger onderwijs is daar mede een uitvloeisel van.
Met de wijziging van de Wet Educatie en Beroepsonderwijs inzake colleges van
bestuur en raden van toezicht (Stb 2009, 151) beoogde men de invoering van een
bestuursmodel met op topniveau een orgaan dat verantwoordelijk is voor het
bestuur en daarnaast een zelfstandig toezichthoudend orgaan. Daarvoor was in de
ogen van de wetgever noodzakelijk dat het bevoegd gezag werd aangeduid als het
college van bestuur.47 Dit berust echter op een misverstand. Het stellen van eisen
aan de bestuursstructuur noodzaken op zichzelf niet tot de aanwijzing van het
college van bestuur als het bevoegd gezag. Gezien de bekostigingsrelatie die de
overheid heeft met de rechtspersoon die de onderwijsinstelling in stand houdt, is
het aan de rechtspersoon om aan de eisen die aan de bestuursstructuur worden
gesteld in haar regelgeving (die door het privaatrecht wordt beheerst) vorm te
geven. Wil de rechtspersoon het recht op bekostiging behouden dan zal de
bestuursstructuur statutair vorm gegeven moeten worden in overeenstemming
met de wettelijke voorschriften die daaraan in de WEB en WHW worden gesteld.
Door de aanwijzing van het college van bestuur als bevoegd gezag van de
bijzondere instelling ontstaat er een tweedeling in de bestuurlijke bevoegdheden:
45

R.G. Louw, Het Nederlands hoger onderwijsrecht, (diss ULeiden) Leiden: Leiden University Press 2011, p. 370
Brief van de Minister van Veiligheid en Justitie van 12 november 2013, Kamerstukken II 2013/14, 33 750 VI, nr.
31.
47
Kamerstukken II 2005/06, 30 599, nr. 3, p. 3.
46

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

19

een college van bestuur dat de instelling bestuurt en het bestuur van de
rechtspersoon dat de rechtspersoon bestuurt. Het kan volgens de memorie van
toelichting zo zijn dat het college van bestuur het bestuur van de rechtspersoon
vormt maar dat hoeft niet. Het kan ook zijn dat het bestuur van de rechtspersoon
samenvalt met de raad van toezicht, maar ook het bestaan van drie afzonderlijke
organen; een college van bestuur, raad van toezicht en bestuur van de
rechtspersoon, is denkbaar.48 Het is echter de vraag wat de bestuurstaak van de
rechtspersoon inhoudt indien dit niet het besturen van de door de rechtspersoon in
stand gehouden instelling omvat.49 Krachtens het rechtspersonenrecht wordt het
bestuur van de rechtspersoon gevormd door het orgaan dat belast is met het
besturen van de rechtspersoon en de met de rechtspersoon verbonden instelling.
Het orgaan dat in de rechtspersoon het beleid bepaalt, leiding geeft aan de
rechtspersoon en de met de rechtspersoon verbonden instelling, het beheer heeft
over het vermogen van de rechtspersoon en de rechtspersoon in en buiten rechte
vertegenwoordigt, vormt aldus het bestuur. Komen deze bestuurlijke
bevoegdheden, ook wel de kernbevoegdheden50 genoemd, aan het college van
bestuur toe dan vormt dit orgaan het bestuur van de rechtspersoon in de zin van
Boek 2 BW.
Ook in de WHW komen we een tweedeling tegen tussen het bestuur van de
onderwijsinstelling, het college van bestuur, en het bestuur van de rechtspersoon
dat de rechtspersoon bestuurt (art. 9.51 lid 1 WHW). Dit leidt tot de nodige
spraakverwarring en roept spanning op met het rechtspersonenrecht.
In haar brief van 10 oktober 201351 stelt de minister dat 'het bestuur van de
rechtspersoon geen bevoegdheden heeft ten aanzien van hetgeen binnen de
instelling gebeurt bijvoorbeeld op het gebied van het personeelsbeleid of het
kwaliteitsbeleid'. Dat het bestuur geen bevoegdheden heeft ten aanzien van
hetgeen in de instelling gebeurt is onverenigbaar met het rechtspersonenrecht. Het
is volgens het rechtspersonenrecht juist de taak en de plicht52 van het bestuur om
de rechtspersoon en de met de rechtspersoon verbonden instelling te besturen.
Voor de behoorlijke vervulling van die taak is het bestuur jegens de rechtspersoon
verantwoordelijk en kunnen de individuele bestuurders door de rechtspersoon
48

Zie eerder de opmerkingen in par. 2.2.2, en Kamerstukken II 2005/06, 30 599, nr. 3, p. 8, Kamerstukken I
2008/09, 30 599, C, p. 3.
49
zie de discussie daarover bij de behandeling van wetsvoorstel 30 599 (Wijziging WEB inzake colleges van
bestuur en raden van toezicht, Kamerstukken I, 2008/09, 30599, C, p. 3 en Handelingen I, p. 24-1195, 1200.
50
G. Groeneveld-Louwerse, Publieke wenselijkheid of private beleidsvrijheid, diss VU, Deventer: Kluwer 2004, p.
116-117.
51
Kamerstukken II 2013/14, 33 472, nr. 26 p. 2.
52
Het bestuur dient de rechtspersoon daadwerkelijk te besturen en mag deze taak niet onvervuld laten. Dijk/Van
der Ploeg, Van vereniging en stichting, coöperatie en onderlinge waarborgmaatschappij, zesde druk, Deventer:
Kluwer 2013, p. 187. Zo kan het bestuur niet aanvoeren dat hij in feite slechts uitvoert wat hem door een derde
wordt opgedragen (Hof 's Gravenhage 1 juni 2010, RO 2010/61).

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

20

aansprakelijk worden gesteld indien zij daarin tekortschieten. Gezien de tekst van
de wet art. 2:44/291 lid 1 BW ('Behoudens beperkingen volgens de statuten')
kunnen sommige taken statutair aan andere organen dan het bestuur worden
opgedragen. Deze toegestane beperkingen kunnen er echter niet toe leiden dat de
bestuurstaak statutair geheel aan het bestuur wordt ontnomen en wordt
toebedeeld aan een ander orgaan. In het geval dat de bestuurstaak geheel aan het
bestuur wordt onttrokken ten gunste van een ander orgaan dan geldt het andere
orgaan als het bestuur van de rechtspersoon.53
Dat de minister bij het bestuur van de rechtspersoon een ander orgaan voor ogen
heeft dan het bestuur in de zin van boek 2 BW blijkt ook uit de zinsnede in dezelfde
brief dat 'in een aantal gevallen leden van het bestuur van de rechtspersoon tevens
lid zijn van de raad van toezicht'. Dat leden van het bestuur van de rechtspersoon
tevens lid zouden kunnen zijn van de raad van toezicht staat op gespannen voet
met het rechtspersonenrecht waarin iemand niet tegelijk lid kan zijn van het
besturend en het toezichthoudend orgaan (in een two tiermodel). Wanneer het
intern toezicht op het bestuur van de rechtspersoon is opgedragen aan een raad
van toezicht dan heeft de raad van toezicht tot taak toezicht te houden op het
beleid van het bestuur en op de algemene gang van zaken in de rechtspersoon en
de daarmee verbonden instelling. Om die taak te kunnen uitoefenen zijn aan de
raad van toezicht statutair bevoegdheden toegekend die ook inhouden dat de raad
kan ingrijpen indien het bestuur zijn taak niet naar behoren vervult (denk
bijvoorbeeld aan de bevoegdheid tot schorsing/ontslag,
goedkeuringsbevoegdheden). Deze taak kan niet worden uitgeoefend indien de
leden van de raad van toezicht tevens lid zijn van het bestuur. Wellicht is bedoeld
dat daar waar het college van bestuur het bestuur van de rechtspersoon vormt, het
(voormalige) bestuur van de rechtspersoon als raad van toezicht kan gaan
fungeren. Statutair zal hier door de rechtspersoon invulling aan moeten worden
gegeven.
Samengevat is de gekozen route om het CvB aan te wijzen als bevoegd gezag niet
gelukkig, omdat daarmee verwarring ontstaat ten aanzien van de
eindverantwoordelijkheid voor de rechtspersoon; de mogelijkheid het bestuur van
de rechtspersoon tegelijkertijd raad van toezicht te laten zijn betekent dat
rechtspersonenrechtelijk een onnavolgbare en tegenstrijdige constructie ontstaat.
Het voorgaande kan ons inziens voorkomen worden door uit te gaan van een
eenduidige definitie.

53

Dijk/Van der Ploeg, Van vereniging en stichting, coöperatie en onderlinge waarborgmaatschappij, zesde druk,
Deventer: Kluwer 2013, p. 187.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

21

2.4 Conclusies en antwoorden deelvragen 1 en 2
2.4.1 Waardering typering/definitie college van bestuur/instellingsbestuur als
bevoegd gezag in WEB en WHW
Een centrale vraag in dit onderzoek betreft de vraag naar de definitie van bevoegd
gezag in de verschillende onderwijswetten.
De WPO en WVO definieert het bevoegd gezag als de rechtspersoon. Bij de WVO is
dit overigens pas vrij recentelijk, daarvoor werd in art. 1 WVO het bevoegd gezag
aangeduid met de term ‘schoolbestuur'.54 Art. 49 WVO (oud) bepaalde echter dat
de bijzondere school onder het bestuur van een rechtspersoon staat. Ook hier werd
aldus de rechtspersoon als het bevoegd gezag gezien.55
Bij het eerste conceptwetsvoorstel Goed onderwijs, goed bestuur was de regering
ook van plan het begrip ‘bevoegd gezag’ nader in te vullen. De Raad van State had
hierop kritiek: “In het voorgestelde […] artikel 1 WPO [is] de begripsbepaling van
«bevoegd gezag» van een bijzondere school aan te duiden als «het krachtens de
wet of de statuten bevoegde orgaan van de rechtspersoon, bedoeld in artikel 55».
De reden voor de voorgestelde wijziging was, blijkens de toelichting, dat door de
voorgestelde keuze voor een bestuursmodel van een raad van toezicht en bestuur
met de geldende begripsbepaling onduidelijk was welk orgaan aangesproken zou
moeten worden. De Raad merkt op dat in de bestuursrechtelijke verhouding met de
bijzondere scholen de privaatrechtelijke rechtspersoon het bevoegd gezag vormt en
niet de onderdelen of organen daarvan. In het openbaar onderwijs is het bevoegd
gezag daarentegen juist een orgaan van een rechtspersoon die krachtens
publiekrecht is ingesteld”56. In de reactie van de regering is deze kritiek
overgenomen, getuige het feit dat de definitiebepaling niet werd aangepast.
In de sectoren die geregeld worden in de WEB en de WHW is een andere keuze
gemaakt. Daar is historisch gezien al sinds geruime tijd sprake van het aanwijzen
van een specifiek orgaan als bevoegd gezag, en sinds de ‘governancediscussie’ over
scheiding tussen bestuur en toezicht, ook het toedelen van bepaalde (minimale)
bevoegdheden aan organen zoals een Raad van Toezicht.
Zoontjens c.s. stellen ten aanzien van de wettelijke regeling van bevoegdheden van
het bevoegd gezag in WHW en WEB:” In wezen is er de keuze gemaakt om de
54

De wijziging geschiedde bij de invoering van de wet Goed onderwijs, goed bestuur, Kamerstukken II 2008/09, 31
828, nr. 2, artikel III onder a (zonder nadere toelichting).
55
C.H.C. Overes, Bestuur en medezeggenschap in het bijzonder onderwijs, diss VU, Lelystad: Koninklijke
Vermande 1994, p. 34-35, B.P. Vermeulen, Constitutioneel onderwijsrecht, Den Haag: Elsevier 1999, p. 70.
56
Kamerstukken II 2008/09, 31 828, nr. 4 p. 12.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

22

bijzondere BVE- en HBO- instellingen een publiekrechtelijke organisatie op te
leggen. Een dergelijke keus is ten aanzien van het primair en voortgezet onderwijs
nog niet aan de orde geweest. Bovendien is het goed mogelijk om voor
verschillende sectoren verschillende keuzen te maken”. 57
Zoontjens en Vermeulen stellen voorts dat de aanduiding van een bepaald orgaan
als bevoegd gezag van een bijzondere instelling voortvloeit uit een foutieve
vermenging van publiekrecht en privaatrecht. 58 In het publiekrecht berusten
publiekrechtelijke bevoegdheden niet bij de publiekrechtelijke rechtspersonen
maar bij de betreffende organen (ambten).59 Privaatrechtelijk berust de
bevoegdheid tot het besturen van de onderwijsinstelling daarentegen niet bij de
organen van de rechtspersoon maar bij de rechtspersoon zelf.60
Het opleggen van een publiekrechtelijke organisatie aan bijzondere BVE en HBO
instellingen door het aanwijzen van een orgaan als het bevoegd gezag roept
evenwel spanning op met het rechtspersonenrecht. Een orgaan heeft in het
privaatrecht uitsluitend betekenis in relatie tot de rechtspersoon, terwijl in het
publiekrecht de publiekrechtelijke bevoegdheden niet betrokken zijn op de
publiekrechtelijke rechtspersoon waar het bestuursorgaan deel van uitmaakt maar
rechtstreeks naar buiten werken.61 Anders dan de bestuursorganen in het
publiekrecht zijn organen van rechtspersonen geen rechtssubject. Besluiten van
organen van de rechtspersoon betreffende de uitoefening van zijn
privaatrechtelijke bevoegdheden worden toegerekend aan de rechtspersoon en
gelden als besluit van de rechtspersoon. De interne bevoegdheidsverdeling binnen
een rechtspersoon gaat in beginsel 'buitenstaanders' niet aan. De waarborgen die
met de bevoegdheidsverdeling binnen een privaatrechtelijke rechtspersoon
samenhangen hebben primair een intern karakter.62

57
P.J.J. Zoontjens. H. Delnooz B.P. Vermeulen, Governance in het openbaar onderwijs, Tilburg: Tilburg University,
2006, p.19.
58
Dit laat overigens onverlet dat binnen de organisatie van de rechtspersoon een persoon, orgaan of instantie met
een publiekrechtelijke bevoegdheid kan zijn bekleed. Voor zover het de uitoefening van een publiekrechtelijke
bevoegdheid betreft zullen de regels van de Awb van toepassing zijn (B.P. Vermeulen, P.J.J. Zoontjens, Het
'algemene' bestuursrecht en het 'bijzondere' onderwijsrecht, in: C.A.J.M. Kortmann, B.P. Vermeulen. P.J.J.
Zoontjens, De Awb en de bijzondere wetgeving, Den Haag: BJU 2000, p. 87). Dit doet aan het privaatrechtelijk
karakter van de verhoudingen binnen de rechtspersoon niet af.
59
B.P. Vermeulen, P.J.J. Zoontjens, Het 'algemene' bestuursrecht en het 'bijzondere' onderwijsrecht, in: C.A.J.M.
Kortmann, B.P. Vermeulen. P.J.J. Zoontjens, De Awb en de bijzondere wetgeving, Den Haag: BJU 2000, p. 78.
60
B.P. Vermeulen, Constitutioneel onderwijsrecht, Den Haag: Elsevier 1999, p. 70-71.
61
J.B.J.M Ten Berge, S.E. Zijlstra, De publiekrechtelijke rechtspersoon in ontwikkeling. In: De ontwikkeling van de
rechtspersoon in het publiekrecht en het privaatrecht, Preadviezen voor de NJV, Deventer: W.E.J. Tjeenk Willink
2000, p. 15.
62
J.B.J.M. Ten Berge, S.E. Zijlstra, De publiekrechtelijke rechtspersoon in ontwikkeling. In: De ontwikkeling van de
rechtspersoon in het publiekrecht en het privaatrecht, Preadviezen voor de NJV, Deventer: W.E.J. Tjeenk Willink
2000, p. 80-81.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

23

Door bepaalde organen aan te wijzen begeeft de wetgever zich in de bestuurlijke
inrichting van privaatrechtelijke rechtspersonen. Door het bestuur van de instelling
en bestuur van de rechtspersoon uiteen te rafelen, komen de voorschriften in de
onderwijswetgeving op gespannen voet te staan met de bevoegdheidsverdeling (en
daaruit voortvloeiend de verdeling van de verantwoordelijkheid en
aansprakelijkheid) zoals die in Boek 2 BW en de statuten van de rechtspersoon is
neergelegd (zie hierna). Zoals de wetgeschiedenis laat zien dient ten aanzien van
het bijzonder onderwijs, in verband met de vrijheid van inrichting die ook van
toepassing is op de sectoren bestreken door de WEB en WHW, het
rechtspersonenrecht zoveel mogelijk gerespecteerd te worden. In verband met de
bekostigingsvoorwaarden die in het bijzonder onderwijs alleen werken in de relatie
tussen overheid en rechtspersoon is het van belang dat de wettelijke terminologie
helder is en in het geval van handhaving geen verwarring ontstaat welke instantie
kan worden aangesproken.
2.4.2 Noodzaak tot harmonisatie van de term ‘bevoegd gezag’ voortvloeiende uit
het rechtspersonenrecht
Hoewel onderwijsrechtelijk gezien er wellicht geen dwingende redenen zijn de
terminologie omtrent het begrip bevoegd gezag te harmoniseren, zijn deze vanuit
het rechtspersonenrecht wel degelijk aan te voeren.
Door de aanwijzing van een orgaan van de rechtspersoon als het bevoegd
gezag/instellingsbestuur treedt de onderwijswetgever in de verdeling van de
bevoegdheden binnen de rechtspersoon die primair door het privaatrecht worden
beheerst. Hierdoor komt de onderwijswetgeving op gespannen voet te staan met
het rechtspersonenrecht. Het is aan de rechtspersoon om gevolg te geven aan de
scheiding van het bestuur en toezicht in de statuten van de rechtspersoon. Zo kan
in de statuten het college van bestuur van de universiteit als het bestuur van de
rechtspersoon optreden maar de bestuursstructuur kan ook anders worden
vormgegeven in het geval de rechtspersoon niet alleen een universiteit maar ook
een academisch ziekenhuis of hogeschool in stand houdt. Het is aan de minister om
vast te stellen of in de uiteindelijke vormgeving van de bestuursstructuur zoals die
is neergelegd in de statuten van de rechtspersoon aan de wettelijke voorschriften
van de WEB en WHW wordt voldaan.
Het feit dat de privaatrechtelijke rechtspersonen die de onderwijsinstellingen in
standhouden bij wijze van bekostigingsvoorwaarde worden verplicht tot een
scheiding van bestuur en toezicht en dat voor de nadere vormgeving daarvan regels
worden opgenomen in de WEB en WHW noodzaakt niet tot een definiëring van het
college van bestuur als bevoegd gezag c.q. instellingsbestuur. Met andere woorden:

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

24

wanneer de rechtspersoon wordt aangewezen als bevoegd gezag, betekent dit niet
dat de door de wetgever gewenste scheiding tussen bestuur en toezicht wordt
losgelaten.
Om te kunnen voldoen aan grondwettelijke uitgangspunten waarbij voor bijzondere
instellingen het rechtspersonenrecht wordt gerespecteerd is het ons inziens
noodzakelijk om te komen tot een eenduidige heldere definitie van het bevoegd
gezag. De opdracht om een duidelijke definitie te formuleren vloeit mede voort uit
aanwijzing voor de regelgeving nr. 58: ‘Hetzelfde begrip wordt niet met
verschillende termen aangeduid”, waarbij “dezelfde term […] niet voor
verschillende begrippen[wordt] gebruikt”. De toelichting stelt dat een eenduidige
term vooral van belang is binnen één regeling, maar ook ‘bij verwante regelgeving
is zij echter van belang’.
Aldus pleiten wij voor een geharmoniseerde term bevoegd gezag in alle
onderwijssectoren, waarbij voor wat betreft de bijzondere instellingen de
‘rechtspersoon’ wordt aangewezen. In het slothoofdstuk schetsen we enkele
consequenties.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

25

3

Adressant van de aanwijzingsbevoegdheid
In dit hoofdstuk staat de derde deelvraag centraal of het juist is dat de wet de Raad
van Toezicht als adressant betiteld van de aanwijzingsbevoegdheid, en hoe dat zich
verhoudt met de overwegingen bij andere wetgeving en wetsvoorstellen in het
onderwijs. Tevens is te bezien of en hoe dit past binnen de systematiek van het
rechtspersonenrecht.
3.1 Wetsgeschiedenis en waardering
In de – inmiddels aangenomen wet- Kwaliteitswaarborgen hoger onderwijs63 wordt
in art. 9.1.4a WEB en art. 9.9a, 10.3e WHW de aanwijzingsbevoegdheid van de
minister geïntroduceerd. Onduidelijkheid is ontstaan over de vraag tot wie de
aanwijzing moet zijn gericht. Voor het primair- en voortgezet onderwijs is een
aanwijzingsbevoegdheid van de minister ook geregeld.64
3.1.1 De adressant van de aanwijzing in andere wetten en eerdere wetsvoorstellen
In het primair en voortgezet onderwijs is de aanwijzingsbevoegdheid geregeld door
de wet Goed onderwijs goed bestuur. De MvT stelde over het aanspreekpunt van
de aanwijzing: ”Met deze aanwijzing kan de minister van de betrokken
rechtspersoon verlangen dat de nodige maatregelen worden getroffen om de
overtreding van de geschonden norm te herstellen. Indien de situatie daarom
vraagt kan de aanwijzing inhouden dat de rechtspersoon wordt aangesproken om
te besluiten tot vervanging van één of meer bestuurders of toezichthouders. Indien
een aanwijzing niet wordt opgevolgd dan kan een bekostigingssanctie worden
getroffen”65. De MvT verwijst consequent naar de rechtspersoon aan als
adressant,” waarbij de rechtspersoon en niet de minister gaat over het ontslag of
de aanstelling van bestuurders of toezichthouders.”
De wet Versterking kwaliteitswaarborgen HO is niet de eerste wet in het hoger
onderwijs waarin een aanwijzingsbevoegdheid is voorgesteld. Eerder, in het
wetsvoorstel WHOO (wet op het hoger onderwijs en onderzoek) stond ook al
aanwijzingsbevoegdheid. Deze bevoegdheid was opgenomen in ontwerp- artikel
8.15 WHW waarbij twee organen werden genoemd als adressant: het college van
bestuur of de raad van toezicht van een instelling zou een aanwijzing gegeven
kunnen worden. In eerste instantie zou de aanwijzing zich “ in principe [richten] op
het college van bestuur. Dit wetsvoorstel legt echter een aantal taken en

63

Stb. 2013, 558.
Zie art. 163b WPO, art. 145 WVO.
65
Kamerstukken II 2008/09, 31 828, nr. 3 p. 3.
64

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

26

bevoegdheden expliciet bij de raad van toezicht. Daar waar de aanwijzing
betrekking heeft op deze bevoegdheden en taken zal deze zich (mede) richten op
de raad van toezicht. Het doel van deze bevoegdheid is niet het overnemen van de
bestuursverantwoordelijkheid van de instelling, maar wordt alleen ingezet als de
stelselverantwoordelijkheid van de minister in het geding is. ”66 De memorie van
toelichting stelde het volgende voor:” De minister kan aan het college van bestuur
(of de raad van toezicht voor zover het gaat om taken die aan deze raad zijn
toebedeeld) een aanwijzing geven als hij ernstige tekortkomingen constateert in de
rechtmatige uitvoering van deze wet. […] Bij een aanwijzingsbevoegdheid gaat het
uitdrukkelijk niet om ingrijpen met als oogmerk het overnemen van de bestuurs- en
toezichtsverantwoordelijkheid van het college van bestuur en raad van toezicht van
de instelling.”67
Er wordt in de MvT ook verwezen naar voorbeelden van aanwijzingsbevoegdheden
van de overheid in andere sectoren, zoals de Kwaliteitswet zorginstellingen waar
ook een aanwijzingsbevoegdheid is geregeld, thans in artikel 8. Daarin staat:
”Indien Onze Minister van oordeel is dat artikel […] niet of in onvoldoende mate of
op onjuiste wijze wordt nageleefd, kan hij de zorgaanbieder een schriftelijke
aanwijzing geven”. De zorgaanbieder wordt in artikel 1 van de Kwaliteitswet
gedefinieerd als: “ de natuurlijke persoon of de rechtspersoon, die een instelling in
stand houdt; dan wel “ de natuurlijke personen of rechtspersonen, die gezamenlijk
een instelling vormen”. Hier wordt dus geen specifiek orgaan benoemd, immers, de
zorgaanbieders zijn ook allen privaatrechtelijke rechtspersonen. Een ander
voorbeeld van de regeling van een aanwijzingsbevoegdheid betreft de wet werk en
bijstand (WWB). Deze regelt in artikel 76, derde lid, dat de minister, indien er
ernstige tekortkomingen met betrekking tot de rechtmatige uitvoering van de wet
zijn geconstateerd, een aanwijzing kan geven aan een college van B&W, maar hier
betreft het dus uitvoering door publiekrechtelijke organen.
3.1.2 De adressant van de aanwijzing in de wet Kwaliteitswaarborgen ho
Het wetsvoorstel WHOO is op een later moment ingetrokken.68 Opvallend is dat de
Raad van State in zijn advies over de Wet Kwaliteitswaarborgen consequent
veronderstelt dat het de rechtspersoon is, aan wie de aanwijzing gericht zou zijn:”
Een aanwijzing kan bijvoorbeeld inhouden dat de rechtspersoon wordt
aangesproken om een of meer bestuurders of toezichthouders te vervangen, een
instelling of opleiding over te dragen aan een wel competent bestuur of de
opdracht zich te laten bijstaan door een deskundige. Wordt een aanwijzing niet
66

Kamerstukken II 2005/06, 30 588, nr. 3. p. 241.
Kamerstukken II 2005/06, 30 588, nr. 3 p. 91.
68
Kamerstukken II 2006/07, 30 588, nr. 9.
67

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

27

opgevolgd, dan is dat een overtreding van de bekostigingsvoorwaarden”69. Er werd
op het punt van het aanwijzen van een specifiek orgaan in het wetsvoorstel
evenwel door de Raad geen opmerkingen gemaakt. In een later advies spreekt de
Raad overigens conform het wetsvoorstel over aanwijzing gericht aan “het
bestuur”.70
Noch de memorie van toelichting noch de nota naar aanleiding van het verslag
lichten heel expliciet toe waarom met name de Raad van Toezicht aangewezen is
als adressant van de aanwijzingsbevoegdheid. De keuze voor de raad van toezicht
als geadresseerde van de aanwijzing is ingegeven door het feit dat de aanwijzing
kan inhouden dat de raad van toezicht wordt gevraagd stappen te ondernemen om
te bereiken dat een of meer leden van de raad van toezicht opstappen71 of een of
meer leden van het college van bestuur worden ontslagen.72 Het orgaan 'college
van bestuur' is volgens de minister niet de juiste geadresseerde van de aanwijzing
omdat volgens de WEB en WHW de raad van toezicht het orgaan is dat bevoegd is
tot schorsing en ontslag van de leden van het college van bestuur.73 De
veronderstelling is kennelijk dat de Raad van Toezicht die instantie is die het CvB
specifieke instructies kan geven of met wie de minister afspraken moet maken:”In
de meeste gevallen zullen afspraken worden gemaakt met de raad van toezicht om
binnen een vastgestelde termijn de situatie te herstellen”.74 Ook het voorkomen
van direct ingrijpen in de bestuurlijke verantwoordelijkheid door de minister wordt
als motief aangegeven om de Raad van Toezicht aan te wijzen als adressant.75
Ten aanzien van de inhoud van de aanwijzing is de wetsgeschiedenis niet helder.
Enerzijds wordt gesteld dat de aanwijzing die de raad van toezicht wordt gegeven,
moet liggen binnen het kader van de wettelijke taken en bevoegdheden van de
raad.76Anderzijds kan een aanwijzing ook betreffen “de opdracht om de instelling of
een onderdeel daarvan te reorganiseren of om bepaalde voorzieningen in te
richten, bijvoorbeeld indien uit het inspectierapport blijkt dat een zeer slecht
systeem van interne kwaliteitszorg of het feitelijk ontbreken daarvan de oorzaak is
van ernstige risico’s voor de kwaliteit. Ook is mogelijk de tijdelijke aanstelling van
69

Kamerstukken II 2012/13, 33 472, nr. 4 p. 17.
“Dat het bestuur niet bereid of in staat is daaraan iets te doen.” Kamerstukken II 2013/14 nr. 16 p. 6.
71
Hoe dat in zijn werk gaat ‘ het ondernemen van stappen om te bereiken dat een of meer leden van de raad van
toezicht opstappen’ is overigens de vraag.
72
Kamerstukken II 2012/13, 33 472, nr. 10, p. 47.
73
Daarbij zij opgemerkt dat voor zover de rechtspersoon bij de scheiding van functies bestuur en toezicht gekozen
heeft voor invulling van de bestuursstructuur volgens het zgn. one tier model de bevoegdheid tot ontslag zal
toekomen aan de niet uitvoerende (toezichthoudende) bestuurders.
74
Zie de memorie van toelichting, Kamerstukken II 33 472, nr. 3, p. 14.
75
“ De keuze om de aanwijzingsbevoegdheid te richten op de raad van toezicht is bewust gemaakt om zo min
mogelijk op de stoel van het bestuur van de instelling te gaan zitten”. Kamerstukken II 2012/13, 33 472, nr. 10, p.
50.
76
Zie Kamerstukken II 2012/13, 33 472, nr. 10, p. 47; het gaat dan om zaken die de wet expliciet bij de raad van
toezicht heeft belegd zoals ontslag van bestuursleden.
70

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

28

een externe materiedeskundige als adviseur van het college van bestuur als
aanwijzing te geven, met de opdracht om een bepaald onderdeel van de instelling
op de schop te nemen of om de financiën op orde te brengen”. 77 Deze
aanwijzingen lijken voorshands moeilijk te rijmen met de eerder genoemde
beperking tot de (wettelijke) taken en opdrachten van een raad van toezicht.
De vraag is vervolgens waarom de aanwijzing gericht zou moeten zijn aan een
specifiek orgaan (te weten hier de Raad van Toezicht) en niet de rechtspersoon
(zoals in de WPO en WVO). Bovendien kan de effectiviteit van het instrument nu
beperkt zijn, omdat alleen die aanwijzingen kunnen worden gegeven die vallen
binnen de (wettelijke en statutaire) bevoegdheden van de raad van toezicht. De
minister van OC&W die op grond van de onderwijswetgeving een aanwijzing kan
geven, kan de naleving van de instructie niet in rechte afdwingen.78 In de
verhouding tussen de overheid en privaatrechtelijke rechtspersoon, kan de
minister de rechtspersoon aanspreken die zorg moet dragen dat de aanwijzing
wordt gevolgd. De( enige) sanctie is een (gedeeltelijke) intrekking van de
bekostiging79. Kortom: de aanwijzingsbevoegdheid kan gezien de verhouding tot de
onderwijsinstellingen in het MBO en HO alleen gericht zijn op de rechtspersoon die
de onderwijsinstelling in stand houdt en bestuurt. De rechtspersoon is gehouden de
aanwijzing na te leven voor zover de naleving niet in strijd is met het belang van de
rechtspersoon. Een en ander blijkt wanneer we de gekozen constructie toetsen aan
het rechtspersonenrecht.
3.2 Toetsing aan het rechtspersonenrecht
3.2.1 Bevoegdheden raad van toezicht
Volgens de minister moet de aanwijzing worden gericht aan het gremium dat
daaraan binnen de wetgeving zoals die nu geldt voor het HO en MBO uitvoering kan
geven.80 Dat orgaan is volgens de minister de raad van toezicht omdat deze tot taak
heeft toe te zien op de naleving door het college van bestuur van wettelijke
verplichtingen en op de vormgeving van het systeem van kwaliteitszorg.81
Het is echter de vraag of de raad van toezicht krachtens de statuten van de
rechtspersoon de bevoegdheid toekomt om leden van de raad van toezicht te
ontslaan. Zo dit niet het geval is zal de raad van toezicht geen uitvoering kunnen

77

Minister Bussemaker in Kamerstukken II 2013/14, 33 472, nr. 25 40-41.
Een taakverwaarlozingsregeling zoals we die in publiekrechtelijke verhoudingen kennen is niet mogelijk daar
waar privaatrechtelijke rechtspersonen belast zijn met een publieke taak.
79
Zie ook Kamerstukken II 2013/14, 33 472, nr. 15, p. 9.
80
Kamerstukken II 2013/14, 33 472, nr. 26, p. 2.
81
Idem.
78

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

29

geven aan de aanwijzing. Daarbij komt – zoals hierboven reeds geschetst- dat de
aanwijzingsbevoegdheid een ruimer bereik heeft en niet slechts de concrete
aanwijzing tot ontslag van de bestuurders hoeft te omvatten. De
aanwijzingsbevoegdheid is er blijkens de memorie van toelichting op gericht
misstanden binnen de instelling te herstellen. De aanwijzing kan betrekking hebben
op zowel het handelen van bestuurders als van toezichthouders.82 Herstel van
misstanden kan in bepaalde situaties noodzaken tot andere maatregelen dan het
laten opstappen van toezichthouders en het ontslag van bestuurders. Zoals in de
vorige paragraaf al is aangegeven kan een herstel van misstanden wellicht enkel
worden bereikt door een reorganisatie. Hieraan zal niet de raad van toezicht maar
het bestuurlijke orgaan uitvoering kunnen geven. Daarbij zij opgemerkt dat -anders
dan de minister doet voor komen- de mogelijkheid om via een aanwijzing
rechtstreeks in te grijpen in het besturen van de onderwijsinstelling beperkt zal zijn
3.2.2 De instructiebevoegdheid in het rechtspersonenrecht
Het bestuur van de rechtspersoon is steeds zelfstandig in de uitoefening van de
taak en bevoegdheden die aan het bestuur door de wet en statuten zijn toegekend.
De autonomie van het bestuur hangt samen met de norm dat het bestuur zich bij
de vervulling van zijn taak heeft te richten naar het belang van de rechtspersoon
waarbij het rekening houdt met gerechtvaardigde en zo nodig te ontziene belangen
van andere betrokkenen.83 De instructiebevoegdheid wordt altijd begrensd door
het belang van de rechtspersoon (dit geldt zowel voor de NV/BV als ook voor de
vereniging/stichting).84 Een statutaire instructiebevoegdheid ten aanzien van het
bestuur hoeft volgens Rensen niet in strijd te zijn met de autonomie van het
bestuur zolang het bestuur in de gelegenheid wordt gesteld om de afweging te
maken of het opvolgen van de instructie ingaat tegen het belang van de
rechtspersoon. Als dat het geval is kan het bestuur de instructie naast zich neer
leggen ongeacht de instructiebevoegdheid.85 Weigert het bestuur overeenkomstig
de instructie te besluiten dan treedt de instructie niet in de plaats van het besluit.86
Wel kan het zo zijn dat indien het bestuur een bevoegd gegeven instructie weigert
op te volgen dit het ontslag van de bestuurders tot gevolg kan hebben.
In de literatuur wordt verschillend gedacht of een statutaire of wettelijke
instructiebevoegdheid van derden (instanties buiten de rechtspersoon bijvoorbeeld
een overkoepelende vereniging of overheidsinstantie) waarbij de autonomie van
82

Kamerstukken II 2012/13, 33 472, nr. 3, p. 14.
Asser/Rensen 2-III* 2012/127.
84
HR 12 mei 2000, NJ 2000/439, JOR 2000/145.
85
Asser/Rensen 2-III* 2012/308, 334, Groeneveld-Louwerse, Publieke wenselijkheid of private beleidsvrijheid, diss
VU, Deventer: Kluwer 2004, p. 322, 324.
86
Asser/Rensen 2-III* 2012/127.
83

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

30

het bestuur wordt beperkt in overeenstemming is met het recht. 87 Wat men hier
overigens van vindt ook in geval van een instructiebevoegdheid van derden zal het
bestuur –ongeacht de instructie- het belang van de rechtspersoon als richtsnoer
van zijn handelen dienen te nemen en moeten afwegen of de aanwijzing niet in
strijd is met het belang van de rechtspersoon.88 Deze belangenafweging is bepalend
voor het al dan niet opvolgen van een gegeven instructie. Dit geldt ook indien een
instructie is gericht aan de raad van toezicht. Een raad van toezicht heeft op grond
van het rechtspersonenrecht tot taak toezicht te houden op het beleid van het
bestuur en op de algemene gang van zaken in de rechtspersoon en de daarmee
verbonden onderneming.89 De raad van toezicht heeft zich evenals het bestuur te
richten naar het belang van de rechtspersoon. In het geval dat de Minister de raad
van toezicht een aanwijzing geeft om een of meer leden van het bestuur te
ontslaan, zal de raad van toezicht derhalve zelf de afweging moeten maken of het
ontslag van de bestuurder in het belang is van de rechtspersoon. Gegeven het feit
dat de raad van toezicht tot ontslag van de bestuurder bevoegd is en zonder de
aanwijzing van de minister geen aanleiding heeft gezien de bestuurder te ontslaan,
zal de raad van toezicht gezien zijn verantwoordelijkheid jegens de rechtspersoon
voor een behoorlijke vervulling van zijn taak deze aanwijzing niet blindelings
moeten volgen. Een ontslag van een bestuurder dat kennelijk in strijd is met het
belang van de rechtspersoon, kan leiden tot schadelijke gevolgen voor de
rechtspersoon (in verband met een kostbare financiële afwikkeling van het ontslag
van de bestuurder). Deze schade zal niet op de overheid kunnen worden verhaald.90
De raad van toezicht is immers zelf jegens de rechtspersoon verantwoordelijk en
aansprakelijk voor een behoorlijke vervulling van de hem opgedragen
toezichthoudende taak.91
Kortom: de keuze van de wetgever om de aanwijzing te adresseren aan de raad van
toezicht is problematisch omdat de raad van toezicht niet steeds het orgaan hoeft
te zijn dat op grond van de statuten van de rechtspersoon bevoegd is om aan de
aanwijzing gevolg te geven. Dit probleem ontstaat niet in het geval de aanwijzing

87

Asser/Rensen 2-III* 2012/128.
F.K. Buin, Privaatrechtelijke instrumenten bij privatisering, in : Zbo's, verzelfstandiging en privatisering,
preadviezen VAR, Alphen aan den Rijn: Samsom H.D. Tjeenk Willink 1997, p. 253.
89
Zie art. 2:57/140/250 lid 2 BW voor de coöperatie, NV en BV. Hoewel de taak van de raad van toezicht bij een
vereniging en stichting niet wettelijk is geregeld ligt een analoge toepassing van art. 2:57 BW voor de hand
(Dijk/Van der Ploeg, Van vereniging en stichting, coöperatie en onderlinge waarborgmaatschappij, zesde druk,
Deventer: Kluwer 2013,, p. 259, Asser/Rensen 2-III* 2012/171, 345.
90
Zie Handelingen II, 9 september 2009, p. 108-8667, Handelingen I, 2 februari 1990, p. 17-735 waar zich een
soortgelijke discussie heeft voorgedaan bij de invoering van de aanwijzingsbevoegdheid in het primair en voortgezet
onderwijs.
91
C.H.C. Overes, Worstelen met governance van semipublieke instellingen en pensioenfondsen, WPNR 6996
(2013), p. 1042-1043, Kamerstukken II 2013/14, 33 472, nr. 18 waar wordt erkend dat het mogelijke gebruik van het
ultieme instrument van een aanwijzing de verantwoordelijkheid van bestuurders en in voorkomende gevallen interne
toezichthouders niet wegneemt.
88

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

31

wordt gericht aan de rechtspersoon die de instelling in stand houdt. De
rechtspersoon is, op basis van de bekostigingsrelatie die zij met de overheid heeft,
gehouden de bekostigingsvoorwaarden na te leven. Dit betekent dat indien de
minister gebruik maakt van haar aanwijzingsbevoegdheid deze kan worden gericht
tot de rechtspersoon en in beginsel zal moeten worden opgevolgd door het orgaan
dat daartoe gezien de statuten van de rechtspersoon bevoegd is.
3.3 Conclusies en antwoorden deelvraag 3
De keuze om de aanwijzingsbevoegdheid specifiek te richten aan de raad van
toezicht achten wij niet juist, gelet op het rechtspersonenrecht, maar ook vanuit de
systematiek in het onderwijsrecht waarbij de rechtspersoon in het bijzonder
onderwijs de bekostigingsrelatie heeft met de overheid.
Af te vragen is waarom in de WEB en WHW ook niet de rechtspersoon als
aanspreekpunt voor de aanwijzing zou moeten gelden. Niet alleen zou dit sporen
met de WPO en WVO, ook op andere terreinen zoals de zorg en huisvesting wordt
in wettelijke voorschriften, welke voor de privaatrechtelijke rechtspersonen als eis
voor toelating gelden, in een aanwijzingsbevoegdheid van de minister voorzien.92
In al deze gevallen is de aanwijzing gericht op de rechtspersoon die de instelling in
stand houdt. De sanctie op het niet naleven van de aanwijzing is jegens de
rechtspersoon gericht met wie de overheid een formele band heeft op basis van
een bekostigingsbeschikking of toelatingsbesluit.
Ten overvloede; ook het (ingetrokken) amendement Bisschop93 achten wij vanuit
rechtspersonenrechtelijk-systematische optiek onjuist: niet het bestuur van de
rechtspersoon zou aangesproken moeten worden, maar de rechtspersoon zou
adressant moeten zijn.
Het belasten van de rechtspersoon met de aanwijzingsbevoegdheid voorkomt
voorts dat aanwijzingen ‘in het niet’ vallen, bijvoorbeeld omdat de raad van
toezicht niet de wettelijke of statutaire bevoegdheid heeft om in te grijpen. In
voorkomende gevallen kan het namelijk ook het CvB zijn – zoals ook eerder in de
WHOO was omschreven- dat in actie moet komen. In aansluiting met de
antwoorden op de eerste en tweede deelvraag zou de aanwijzing jegens de
bijzondere instellingen in de WEB en WHW daarom gericht moeten zijn op de
rechtspersoon.

92
93

Zie nogmaals art. 8 Kwaliteitswet zorginstellingen, art. 70d Woningwet.
Kamerstukken II, 2013/14, 33 472, nr. 24.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

32

4

Antwoorden en wetgevingsconsequenties
In dit hoofdstuk vatten we de antwoorden op de deelvragen uit de vorige
hoofdstukken kort samen, en geven daarbij op hoofdlijnen aan welke
consequenties deze conclusies hebben ten aanzien van de huidige wetgeving.
Specifiek gaan we daarbij in op de vierde deelvraag, inzake de huidige omschrijving
van ‘rechtspersonen voor hoger onderwijs’ in de WHW.
4.1 Antwoorden
Eerste en tweede deelvraag: keuze voor college van bestuur als bevoegd gezag en
noodzaak tot aanpassing wetgeving
Ons inziens is de keuze van de wetgever om in de WEB en de WHW een specifiek
orgaan te definiëren vanuit rechtspersonenrechtelijk, maar ook vanuit onderwijsrechtelijk systematisch oogpunt ongelukkig en niet juist.
Het is de privaatrechtelijke rechtspersoon met wie de overheid een bekostigingsrelatie heeft en die door de overheid kan worden aangesproken voor de naleving van
de voorschriften die als voorwaarden voor de bekostiging zijn gesteld. Door de
aanwijzing van een orgaan van de rechtspersoon als bevoegd gezag van de onderwijsinstelling treedt de wetgever in de bevoegdheidsverdeling van de rechtspersoon en dit leidt tot spanning in de verhouding tussen het rechtspersonenrecht en
de onderwijswetgeving.
De wetgever heeft, ook voor wat betreft de WEB en WHW, blijkens de wetsgeschiedenis de inrichtingsvrijheid en het respect voor het rechtspersonenrecht uitgesproken. De keuze om een specifiek orgaan te adresseren is niet van principiële
aard geweest en is– zo menen wij- weinig doordacht op wat betreft hun consequenties en de beoogde aansluiting bij het rechtspersonenrecht. Dat rechtspersonenrecht dient – zo blijkt uit de wetsgeschiedenis- gerespecteerd te worden.
Meer dan in de principiële kant van de zaak, ligt volgens ons een noodzaak om de
terminologie zoals gehanteerd in de WPO en WVO te volgen met name op het praktische vlak; de juridisch juiste verantwoordelijkheidstoedeling van de overheid jegens privaatrechtelijke rechtspersonen. In het conceptwetsvoorstel Goed onderwijs, goed bestuur was aanvankelijk ook een verdere uitwerking (orgaanaanduiding)
opgenomen, maar na advies van de Raad van State kwam de regering daarop terug;
dat inzicht zou wat ons betreft ook moeten doordringen voor de WEB en WHW.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

33

Een eenduidig begrip voorkomt tevens dat de wetgever zich – zoals nu lijkt- in ingewikkelde constructies begeeft waarin besturen van rechtspersoon, tevens lid van
de raad van toezicht kunnen zijn. Dit soort contradicties dragen niet bij aan de uiteindelijke doelstelling; scheiding van bestuur en (intern toezicht), en helder extern
toezicht op mogelijk bestuurlijk falen.
We benadrukken nogmaals dat het benoemen van de rechtspersoon als bevoegd
gezag in alle sectoren de bevoegdheden van de wetgever onverlet laat om aan de
rechtspersoon deugdelijkheidseisen/bekostigingsvoorwaarden te stellen m.b.t .
goed intern toezicht. Echter, wil de overheid deze ook op een effectieve manier
kunnen handhaven, dan is het aan te bevelen een heldere structuur en definitie te
kiezen (zie ook het antwoord op de derde deelvraag) en terminologische verwarring
te voorkomen, conform ook de Aanwijzingen voor de Regelgeving.
Derde deelvraag: raad van toezicht belast met aanwijzing
Gezien het feit dat de niet naleving van de aanwijzing leidt tot sancties in de sfeer
van de bekostiging moet de aanwijzing gericht zijn tot de rechtspersoon met wie de
overheid de bekostigingsrelatie onderhoudt. Afgezien van dit formele argument is
de keuze van de wetgever voor de raad van toezicht als geadresseerde van de aanwijzing onjuist omdat de raad van toezicht niet steeds het gremium zal zijn dat op
grond van zijn bevoegdheden krachtens de statuten van de rechtspersoon bevoegd
zal zijn de aanwijzing te kunnen opvolgen. De rechtspersoon dient er zorg voor te
dragen dat de aanwijzing door het orgaan dat in de organisatie de bevoegdheden
heeft om de maatregelen waarin de aanwijzing voorziet te treffen, worden gevolgd.
Het is de rechtspersoon die juridisch aan te spreken is op het naleven van de aanwijzing. Zulks is ook geregeld in de WPO, WVO en andere wetgeving waar de minister een aanwijzing kan geven richting privaatrechtelijke rechtspersonen. In een toelichting op de vraag waarom de raad van toezicht wordt geadresseerd bij een aanwijzing werd door de regering gesteld:” Door inschakeling van de raad van toezicht
blijft het een interne aangelegenheid van de instelling om orde op zaken te stellen.”
94
Als de wetgever dit principe van terughoudendheid en het primaat van de interne
regeling zou willen doortrekken, dan zou dit een a fortiori argument zijn om de
rechtspersoon te adresseren; dan is het inderdaad zuiver aan de interne regelingen/statuten van de rechtspersoon om orde op zaken te stellen.
Niet van belang daarbij is dat de rechtspersoon meer instellingen in stand houdt.
De rechtspersoon, als geadresseerde van de aanwijzing, zal conform de statuten
van de rechtspersoon orde op zaken moeten stellen daar waar dit nodig is, binnen
het bestuur dan wel binnen de instelling waarop de aanwijzing betrekking heeft.
94

Kamerstukken II 2013/14, 33 472, nr. 10, p. 49.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

34

4.2 Consequenties en antwoord vierde deelvraag
Gezien de wijze waarop de huidige wettelijke regeling in de praktijk wordt gehanteerd zal het begrip bevoegd gezag in de WEB moeten worden geherdefinieerd.
Als bevoegd gezag van een bijzondere instelling (art. 1.1.1 w2 WEB) kan worden
aangeduid de rechtspersoon als bedoeld in art. 9.1.1 WEB. Door de wijziging van de
definitie van het begrip bevoegd gezag behoeven de art. 9.1.4 lid 1 en art. 9.1.8
WEB niet te worden gewijzigd. Het is aan de rechtspersoon om de statuten in overeenstemming te brengen met de voorschriften van titel 2 van hoofdstuk 9 WEB.
In art. 9.1.4a lid 1 zal de aanwijzing moeten worden gericht aan 'het bevoegd gezag'. In art. 9.1.4a lid 4 en lid 5 sub c zal 'raad van toezicht' dienen te worden vervangen door 'het bevoegd gezag'.
Wijziging van de definities in de WHW is lastiger omdat in deze wet anders dan in
de WEB niet van 'het bevoegd gezag' wordt gesproken maar van 'het instellingsbestuur' (van een bekostigde instelling het college van bestuur, tenzij anders bepaald)
en het 'college van bestuur' van een bijzondere instelling (als het orgaan dat als zodanig in de statuten is aangewezen).
Ons voorstel zou zijn ook in de WHW het begrip 'bevoegd gezag' op te nemen (ter
vervanging van het begrip 'instellingsbestuur' (art. 1.1j WHW). Voor de bijzondere
bekostigde instellingen zou de privaatrechtelijke rechtspersoon met volledige
rechtsbevoegdheid als het bevoegd gezag moeten worden aangewezen. In art. 9.51
WHW zal tot uitdrukking moeten komen dat het aan het bevoegd gezag is de regels
vast te stellen omtrent het college van bestuur en raad van toezicht overeenkomstig de bepalingen van titel 1 en titel 2. Het is aan het bevoegd gezag om te beoordelen of het -gezien de eigen aard van de universiteit- wenselijk is om te komen tot
een functionele scheiding van bestuur en toezicht. Het bevoegd gezag zal voorts
iedere wijziging van de statuten aan de minister moeten doen toekomen. Het is aan
de minister om te beoordelen of de regeling van de bestuursstructuur voldoet aan
de bepalingen van de WHW.
In de artikelen 9.9a lid 1, lid 4 en lid 5 sub c en art. 10.3e lid 1, lid 4 en lid 5 sub c
WHW zal 'raad van toezicht' moeten worden vervangen door 'het bevoegd gezag'.
In de WHW wordt ook de terminologie 'de rechtspersoon voor hoger onderwijs'
gehanteerd en deze rechtspersoon voor hoger onderwijs moet niet worden verward met de rechtspersoon die als bevoegd gezag van de bijzondere instelling heeft
te gelden. Bij de 'rechtspersoon voor hoger onderwijs' als bedoeld in art. 1.1 onder
aa WHW gaat het om niet-bekostigde instellingen. In de definiëring van de begrip-

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

35

pen in art. 1.1 WHW zal een duidelijk onderscheid kunnen worden gemaakt met de
bijzondere bekostigde instellingen. Door voor de rechtspersonen die het bevoegd
gezag vormen van de bijzondere bekostigde instellingen consequent het begrip 'bevoegd gezag' in de wet op te nemen kan verwarring met andere rechtspersonen
voor hoger onderwijs worden voorkomen.

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

36

Literatuurlijst
Asser/Rensen 2-III* 2012/125/334 G.J.C. Rensen, Mr. C. Assers Handleiding tot de
beoefening van het Nederlands Burgerlijk Recht. 2. Rechtspersonenrecht. Deel III.
Overige rechtspersonen, Vereniging, coöperatie, onderlinge waarborgmaatschappij,
stichting, kerkgenootschap en Europese rechtsvormen. Deventer: Kluwer 2012
J.B.J.M Ten Berge, S.E. Zijlstra, De publiekrechtelijke rechtspersoon in ontwikkeling.
In: De ontwikkeling van de rechtspersoon in het publiekrecht en het privaatrecht,
Preadviezen voor de NJV, Deventer: W.E.J. Tjeenk Willink 2000
F.K. Buin, Privaatrechtelijke instrumenten bij privatisering, in : Zbo's,
verzelfstandiging en privatisering, preadviezen VAR, Alphen aan den Rijn: Samsom
H.D. Tjeenk Willink 1997
P.L van Dijk en T.J. van der Ploeg, Van vereniging en stichting, coöperatie en
onderlinge waarborgmaatschappij, zesde druk, Deventer: Kluwer 2013
G. Groeneveld-Louwerse, Publieke wenselijkheid of private beleidsvrijheid, diss VU,
Deventer: Kluwer 2004
R.G. Louw, Het Nederlands hoger onderwijsrecht, (diss U Leiden) Leiden: Leiden
University Press
D. Mentink, Orde in onderwijsbeleid. De wettelijke regeling van
deugdelijkheidseisen als grondwettelijk probleem, Deventer: Kluwer 1989
Onderwijsraad, Artikel 23 in maatschappelijk perspectief, Den Haag: Onderwijsraad
2012
C.H.C. Overes, Worstelen met governance van semipublieke instellingen en
pensioenfondsen, WPNR 6996 (2013), p. 1038-1048
C.H.C. Overes, Bestuur en medezeggenschap in het bijzonder onderwijs, diss VU,
Lelystad: Koninklijke Vermande 1994
B.P. Vermeulen, Constitutioneel onderwijsrecht, Den Haag: Elsevier 1999

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

37

P.J.J. Zoontjens en B.P. Vermeulen, Het ‘algemene’ bestuursrecht en het
‘bijzondere’ onderwijsrecht. In: C.A.J.M. Kortmann, B.P. Vermeulen, P.J.J.
Zoontjens, De Awb en de bijzondere wetgeving, Den Haag: BJU 2000
P.J.J. Zoontjens, Inleiding tot de onderwijswetgeving, Den Haag: Elsevier 1999
P.J.J. Zoontjens. H. Delnooz B.P. Vermeulen, Governance in het openbaar
onderwijs, Tilburg: Tilburg University, 2006

DE JURIDISCHE ADRESSANT VAN DE AANWIJZINGSBEVOEGDHEID IN DE WEB EN WHW
Onderzoeksrapport voor het ministerie van O,C en W

38