Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

31 250

Beleidsbrief Ontwikkelingssamenwerking

Nr. 24

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 1 september 2008

1

Samenstelling:
Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP),
Wilders (PVV), Waalkens (PvdA), Van Baalen
(VVD), C
q örüz (CDA), Ormel (CDA), voorzitter,
Ferrier (CDA), Van Velzen (SP), De Nerée tot
Babberich (CDA), Blom (PvdA), Eijsink (PvdA),
Van Dam (PvdA), Dezentjé-Hamming (VVD),
Irrgang (SP), Knops (CDA), Boekestijn (VVD),
Voordewind (ChristenUnie), Pechtold (D66),
ondervoorzitter, Van Gennip (CDA), Ten Broeke
(VVD), Peters (GroenLinks), Van Raak (SP),
Gill’ard (PvdA) en Thieme (PvdD).
Plv. leden: De Wit (SP), Van der Vlies (SGP), De
Roon (PVV), Vermeij (PvdA), Van Miltenburg
(VVD), Omtzigt (CDA), Spies (CDA), Roland
Kortenhorst (CDA), Jasper van Dijk (SP), Ten
Hoopen (CDA), Besselink (PvdA), Leerdam
(PvdA), Arib (PvdA), Neppérus (VVD),
Lempens (SP), Schermers (CDA), Griffith
(VVD), Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie), Koşer Kaya (D66), Jonker
(CDA), Van Beek (VVD), Vendrik (GroenLinks),
Gesthuizen (SP), Samsom (PvdA), Ouwehand
(PvdD).

KST121750
0708tkkst31250-24
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken1 heeft op 11 juni 2008
overleg gevoerd met minister Koenders voor Ontwikkelingssamenwerking
over:
– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking d.d.
23 oktober 2007 over het IOB-rapport «Impact Evaluation
Water Supply and Sanitation Programmes Shinyanga Region,
Tanzania 1990–2006» (31 250, nr. 2);
– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking d.d.
18 februari 2008 ten geleide van antwoorden op schriftelijke
vragen over het IOB-rapport «Impact Evaluation Water Supply
and Sanitation Programmes Shinyanga Region, Tanzania 1990–
2006» (31250, nr. 6);
– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking d.d.
1 februari 2008 inzake de invulling van de Nederlandse doelstelling om tot en met 2015 in totaal 50 miljoen mensen van
duurzame toegang tot schoon drinkwater én verbeterde sanitaire voorzieningen te voorzien (31 250, nr. 5);
– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking d.d.
8 mei 2008 ten geleide van antwoorden op schriftelijke vragen
van de commissie over drinkwater en sanitatie «50 miljoen
doelstelling» (31 250, nr. 12);
– het rapport van de Algemene Rekenkamer d.d. 5 juni 2008
«Drinkwater in ontwikkelingslanden» (31 484, nrs. 1 en 2).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit.
Vragen en opmerkingen uit de commissie
De heer Irrgang (SP) vindt het opvallend dat in de schriftelijke vragenronde geen antwoord is gegeven op de vraag in hoeverre private
waterbedrijven en publiek-private samenwerking hebben gezorgd voor
een significante verbetering van het aantal armen dat toegang heeft tot
water. In elk geval is duidelijk dat publiek-private samenwerking nauwelijks tot inbreng van extra privaat kapitaal leidt. In de sub-Sahara in Afrika
is bijna geen sprake van inzet van publiek-private samenwerking terwijl de
focus van het Nederlands ontwikkelingsbeleid juist op dat gebied ligt.
Omdat publiek-private samenwerking onvoldoende bijdraagt aan de 50

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 24

1

miljoen-doelstelling (tot en met 2015 50 miljoen mensen duurzaam
toegang bieden tot schoon drinkwater) moet de financiële steun daarvoor
worden stopgezet.
De minister stelt dat de internationale financiële instellingen niet langer
waterprivatisering opleggen. In vorige overleggen stelde de minister dat
de condities afnamen maar er nog wel waren. In de hoofdstad van
Tanzania is de watervoorziening geprivatiseerd, met name op aandringen
van de Wereldbank. Dat is uitgedraaid op een enorme mislukking.
Waarom moet drinkwatervoorziening in ontwikkelingslanden worden
gestimuleerd met hulp van private financiering? In Nederland is de watervoorziening toch ook ontwikkeld met publieke gelden? Wereldwijd ligt
95% van de watervoorziening in publieke handen.
Volgens de minister is er geen goede vergelijking te maken tussen de
efficiency van publiek-private samenwerking en die van publiek-publieke
partnerschappen. Wat bedoelt de minister met de uitspraak dat hij welwillend staat tegenover een faciliteit die publiek-publieke partnerschappen
promoot als ontwikkelingslanden stellen behoefte te hebben aan zo’n
aparte faciliteit?
Volgens een studie in 2005 investeren private bedrijven niet graag in
ACP-landen. De Europese Commissie heeft in reactie daarop aangegeven
meer te willen investeren in openbare waterprojecten in arme landen,
hetgeen goed nieuws is. Is de minister bereid om zich aan te sluiten bij
het initiatief van de commissie, bijvoorbeeld door die faciliteit voor
publiek-publieke samenwerking te creëren, inclusief financiële steun?
Overigens moet daar vervolgens voldoende bekendheid aan worden
gegeven.
In ontwikkelingslanden is veel meer behoefte aan publiek-publieke samenwerking. Uit diverse studies van de Wereldbank blijkt dat er veel voorbeelden te geven zijn van succesvolle hervorming van publieke
watervoorzieningsystemen in de wereld. Het verdient daarom de voorkeur
om het beleid daarop te concentreren.
Een ander voorbeeld van mislukte waterprivatisering is te vinden in
Ghana. Via ngo’s zijn klachten gekomen over de watervoorziening in Accra
sinds de betrokkenheid van het Nederlandse waterbedrijf Aqua Vitens. De
toegang van arme Ghanezen tot de watervoorziening lijkt niet verbeterd te
zijn. Volgens de minister is het daarvoor nog te vroeg, maar Aqua Vitens
is al twee jaar bezig in Ghana en in het contract staat dat de waterkwaliteit
en de flow rates na zes maanden aan de Ghanese standaarden zouden
voldoen. Het water wordt echter nog steeds gerantsoeneerd en het aantal
kranen dat niet werkt, neemt toe. Inmiddels is het Ghanese parlement
gevraagd om het contract te verbreken. Aangezien Nederland medefinancier is van het Urban Water Project, in het kader waarvan het contract
tussen de Ghanese overheid en Aqua Vitens is gesloten, zou Nederland
zich ook moeten terugtrekken. Met dit project is de 50 miljoen-doelstelling
immers niet geholpen.
In reactie op schriftelijke vragen geeft de minister toe dat de Waterleidingmaatschappij Drenthe (WMD) in Indonesië feitelijk opereert als een privaat
waterbedrijf. In een eerder overleg stelde hij dat de activiteiten konden
worden gezien als publiek-publieke samenwerking maar schijnbaar vindt
hij nu dat deze onderdeel uitmaken van publiek-private samenwerking.
Dat zou ook een terechte constatering zijn; Nederlandse bedrijven hebben
feitelijk het management van een publiek bedrijf in Indonesië overgenomen. De financiële investeringen worden weliswaar gedaan zonder
winstoogmerk, maar moeten wel kostendekkend zijn. Dat is alleen mogelijk door de tarieven te verhogen, maar daarmee wordt de toegang van
armen tot de watervoorziening niet verbeterd. De stelling dat deze manier
van werken efficiënt is, is ongeloofwaardig. Het is in elk geval niet kostenefficiënt om alle gemaakte kosten – ook voor het inhuren van dure consultants en dergelijke – te verrekenen met de tarieven voor de Indonesische
watergebruiker.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 24

2

De minister wil de meeste aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer
overnemen. Hij is bijvoorbeeld bereid om op korte termijn extra capaciteit
vrij te maken voor het operationaliseren van de 50 miljoen-doelstelling.
Vooralsnog is dat echter nog niet gebeurd. Een andere aanbeveling is het
verbeteren van de informatievoorziening aan de ambassades. Op welke
manier geeft de minister daaraan vorm? Wanneer kan een vertaling van
de aanbevelingen naar concrete actie tegemoet worden gezien? Onderschrijft de minister de stelling van de Algemene Rekenkamer dat goede
nulmetingen, desnoods achteraf opgesteld, van belang zijn?
In de EPA’s (Economic Partnership Agreements) mag niet worden bepaald
dat de watersector moet openstaan voor private bedrijven. Deelt de
minister deze mening van de SP?
De heer Boekestijn (VVD) vindt de reactie van de minister op het
IOB-rapport verstandig. De minister geeft aan dat in het beleid meer
aandacht zal worden besteed aan de waterkwaliteitsaspecten in algemene
zin en aan het opzetten van duurzame kwaliteitsmonitoringsystemen. De
vraag is wel waarom een dergelijk systeem nog niet bestaat in Tanzania.
Heeft Nederland daar nooit op aangedrongen?
Volgens de minister is de tijdwinst van betere watervoorziening aanzienlijk, met name voor vrouwen, omdat zij verantwoordelijk zijn voor het
halen van water. Het onderzoek biedt echter geen inzicht in de tijd die
huishoudens besparen. Ligt de reden daarvoor in het ontbreken van een
nulmeting? Waarom ontbreekt deze terwijl tijdwinst een hoofddoelstelling
van het beleid is?
De Algemene Rekenkamer uit in haar rapport kritiek op het ontbreken van
aanpak en planning voor drinkwater in ontwikkelingslanden; de programmering bestaat uit een opsomming van afgesloten contracten. Verder
moet volgens de Rekenkamer aandacht worden besteed aan communicatie. De belangrijkste aanbeveling is om te sturen op basis van een plan
van aanpak. De minister zegt in reactie daarop onder meer dat een uitgewerkt plan van aanpak niet altijd mogelijk is door een vraaggerichte regie.
Hij bedoelt daarmee dat projecten soms worden aangestuurd door andere
partijen dan de Nederlandse overheid en dat die partijen het uitwerken
van een plan van aanpak bemoeilijken omdat zij geen nulmeting willen
uitvoeren. Zonder informatie van de beginsituatie kunnen echter geen
resultaten worden gemeten. De inzet moet daarom steeds gericht zijn op
het uitvoeren van nulmetingen. Het is niet de bedoeling dat de verantwoordelijkheid voor resultaatmeting wordt gelegd bij private partijen. Kan
de minister toezeggen dat in het vervolg voor door Nederland ondersteunde activiteiten, eventueel na een kosten-batenanalyse, de doelstellingen vooraf zo precies worden geformuleerd dat duidelijk is welke indicatoren bij toekomstige evaluaties moeten worden gebruikt? Is hij verder
bereid om de uitgangssituatie met een nulmeting vast te leggen?
De heer C
q örüz (CDA) wijst erop dat de VN de beschikking over drinkwater
als mensenrecht heeft erkend. Dat is een heel positieve ontwikkeling.
De realisatie van de drinkwaterdoelstelling ligt goed op schema. De
ontwikkelingen rond de sanitaire voorzieningen blijven daarop achter. Is
de minister bereid om stevig in te zetten op het millennium ontwikkelingsdoel (MDG 7) van de sanitaire voorzieningen?
Verbetering van de watervoorziening heeft er in Tanzania toe geleid dat
vrouwen geen water meer hoeven te halen en daardoor veel tijd overhouden. Zij krijgen nu in de overgebleven tijd scholing. Was dat een doel
van het project of een onverwachte meevaller?
De minister wil de nadruk niet uitsluitend leggen op het realiseren van
fysieke infrastructuur. Hij wil ook via sectorale steun werken aan
capaciteitsopbouw en institutionele ontwikkeling zodat drinkwatervoorzieningen duurzaam beheerd worden. Zet de minister bij de Wereldbank, die als expliciete doelstelling heeft om de investeringen in infra-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 24

3

structuur te verdubbelen, in op het belang van capaciteitsopbouw en
sterke instituties?
De aanbevelingen van de IOB inzake waterkwaliteit worden door de
minister overgenomen; er zal meer aandacht worden besteed aan de
waterkwaliteitsaspecten. De vraag is echter op welke manier een gedragsverandering teweeg kan worden gebracht. Het is belangrijk dat mensen
aandacht besteden aan de kwaliteit van water en aan hygiëne. Zijn de
Nederlandse ambassades voldoende geëquipeerd om daarbij een rol te
spelen?
De privatisering van de watersector heeft negatieve gevolgen. Op welke
manier draagt Nederland bij aan het beperken daarvan? Wordt daarover
gesproken met de Wereldbank, die privatisering steeds heeft gestimuleerd?
Nederland heeft een zekere traditie op het gebied van water; de inzet van
Nederlandse waterbedrijven in het buitenland moet dan ook gewoon
doorgaan. Een voorbeeld van de bijdrage die Nederland kan leveren,
betreft de waterzuiveringsinstallatie Naiade. Deze uitvinding van het
Nederlands bedrijfsleven schijnt goedkoop, eenvoudig te bedienen en
zeer effectief te zijn. Kunnen Nederlandse bedrijven financiering krijgen
voor het toepassen van kennis in de praktijk? Zijn daar faciliteiten voor?
Bij de behandeling van de Drinkwaterwet is een motie van het
CDA-Kamerlid Koppejan aangenomen waarin de regering is verzocht om
in overleg met drinkwaterbedrijven concrete voorstellen uit te werken
waarin de specifieke deskundigheid van bedrijven meer wordt benut, ter
bevordering van goede drinkwatervoorziening in ontwikkelingslanden, in
het kader van de Nederlandse bijdrage aan MDG 7, het millenniumdoel
dat gericht is op de toegang tot schoon drinkwater en sanitaire voorzieningen. Wat is de reactie van de minister op die motie?
De heer Waalkens (PvdA) vindt het heel positief dat de beschikking over
water als een van de rechten van de mens is opgenomen. Het heeft ook in
de mensenrechtenstrategie, een nota van het kabinet, een prominente
plek gekregen. Met prins Willem-Alexander, die overal in de wereld vlammende betogen houdt over het belang van water, heeft Nederland een
unieke kans om dit punt onder de aandacht te brengen.
Nederland heeft zich gecommitteerd aan MDG 7. Op het gebied van drinkwater liggen zaken op schema, maar ten aanzien van de sanitaire voorzieningen is sprake van een achterstand. Dat is zorgelijk, omdat verbetering
van de hygiëne leidt tot minder kindersterfte en uiteindelijk tot een
sterkere positie van vrouwen. Nederland heeft zich gecommitteerd aan
een bijdrage van 8% aan MDG 7; dat komt neer op 50 miljoen mensen.
Men kan zich afvragen of die doelstelling reëel en werkbaar is. Wat is de
visie van de minister daarop?
De Algemene Rekenkamer adviseert om een duidelijke koppeling aan te
brengen tussen de doelstelling van 50 miljoen en de uitvoering. Wat is de
stand van zaken op dit punt? Is er voldoende capaciteit op ambassades?
De resultaten uit de evaluatie van de IOB zijn tamelijk hoopgevend. Het
aantal ziektes is teruggebracht, vrouwen houden meer tijd over en de
doelen komen dichterbij. De IOB stelt dat de activiteiten die Nederland
heeft ondersteund ertoe hebben geleid dat ruim 1 miljoen mensen over
beter drinkwater beschikken. Desalniettemin verdient de inzet van private
instellingen in de drinkwatervoorzieningen toelichting. Zijn private
bedrijven in staat om voldoende capaciteit en kapitaal te genereren? Zijn
zij daar ook toe bereid? Bij privatisering worden de kosten van de watervoorziening onherroepelijk verwerkt in de tarieven. Daarmee kan de
bereikbaarheid van de watervoorziening voor kwetsbare bevolkingsgroepen in gevaar komen.
Water wordt niet voor niets «het blauwe goud» genoemd. Het is duur, het
wordt schaars en het is essentieel voor het bestaan. Het is onmogelijk om
over drinkwater te spreken zonder concurrentie met ander watergebruik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 24

4

daarbij te betrekken. Een steeds groter deel van de wereldbevolking leeft
in steden, waardoor de druk op het watergebruik toeneemt. Een toenemende vraag naar landbouwproducten, zowel voor voedsel als voor
biobrandstoffen, zorgt voor extra druk. Wat is de visie van de minister op
die concurrentie? Is hij het ermee eens dat bij het drinkwaterbeleid ook
oog moet zijn voor dit aspect?
Antwoord van de minister
De minister gaat allereerst in op de situatie in Tanzania, waar het klimaat
zeer droog is en de bevolking heel verspreid gevestigd is, hetgeen de
drinkwatervoorziening bemoeilijkt. In dat verband is het positief dat uit de
IOB-evaluatie positieve resultaten naar voren komen.
De toedeling van water naar bevolking versus de toedeling van water naar
landbouw is een zeer urgent, ingewikkeld probleem. Een oplossing ligt in
elk geval in verbeterd waterbeheer. Verder moeten de mensen die het
water gebruiken, verantwoordelijk zijn voor de organisatie van de watervoorziening en de kosten daarvan (gebruikersparticipatie). Dat is een van
de lessen die geleerd kan worden uit het project in Tanzania. Beschikken
over water is een mensenrecht en moet daarom voor iedereen betaalbaar
zijn. Dat betekent niet dat het gratis moet zijn, want daardoor zou juist
schaarste kunnen ontstaan. Met waterbesparende technieken (drtpirrigatie) kan de hoeveelheid water die nodig is in de landbouw gereduceerd worden. Overigens is de verdelingsproblematiek weliswaar essentieel in het waterbeleid, maar kan deze ten aanzien van drinkwater ook
gerelativeerd worden. Ongeveer 1% van al het beschikbare en bruikbare
water in de wereld wordt gebruikt voor drinkwater.
Nederland heeft nu al concrete financiële committeringen aangegaan om
26 miljoen mensen toegang te geven tot goed drinkwater en 28,9 miljoen
mensen tot verbeterde sanitatievoorzieningen. Er is op beide punten geen
sprake van een achterstand. Wereldwijd zijn de doelstellingen gericht op
betere sanitatie voor 1,6 miljard mensen en op veilig drinkwater voor 1,1
miljard mensen.
Het vorige kabinet heeft het belangrijke besluit tot een doelstelling van 50
miljoen genomen. Dat besluit is terecht genomen en het huidige kabinet
neemt dat ook serieus; als Nederland de millenniumdoelstelling onderschrijft, dan moet het ook voor zichzelf een doel stellen en daar plannen
voor opstellen, inclusief financiering. De doelstelling van 50 miljoen is een
outputdoelstelling; de kosten van het bereiken van die doelstelling door
de jaren heen zijn niet van tevoren bekend. Wel is duidelijk dat de financiering moet komen uit de begroting van Ontwikkelingssamenwerking.
Bij het halen van de doelstelling wordt vraaggericht gewerkt. Dat leidt
logischerwijs tot een zekere spanning. Er wordt daarom met landen overlegd over wat er nodig is en in hoeverre dat bijdraagt tot het halen van de
doelstelling. De ambassades spelen daarin een grote rol. Met waterexperts en private donoren is bezien welke bijdrage kan worden geleverd.
Inmiddels is het beleid toegespitst op acht landen: Ghana, Mozambique,
Jemen, Bangladesh, Indonesië, Vietnam, Benin en Tanzania. De vormgeving van de inzet verschilt per land. Ter plaatse wordt door een waterexpert in samenwerking met het land zelf bezien wat er kan worden
gedaan. In Bangladesh is gekozen voor samenwerking met BRAC, een
goede niet-gouvernementele organisatie. In Benin zijn reeds aanwezige
programma’s samengevoegd tot een sectorbenadering; door het tot stand
brengen van een dialoog met de regering, het bepalen van redelijke
prijzen en de aandacht voor onderhoud is de toegang tot water voor
langere termijn verzekerd. De programma’s in Tanzania zijn succesvol
omdat in de water user groups de gebruikers zitting hebben. Degenen die
gebruikmaken van het water bezitten dus feitelijk de watervoorziening. De
vraag in Ghana was meer gericht op management teneinde de watersector daar te professionaliseren. Omdat zaken niet geheel naar tevreden-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 24

5

heid liepen, is het ORET-programma veranderd; plannen zullen daarmee
beter afgestemd kunnen worden op lokale behoeftes. Uit het voorgaande
blijkt dat is af te dingen op de kritiek van de Rekenkamer dat plannen per
definitie niet uitgewerkt worden. Uitwerking op het moment van de start
van het programma is onmogelijk en onwenselijk. De minister is echter
wel op de uiteindelijke plannen af te rekenen.
Bij het volgen van de resultaten van projecten zijn de verschillende internationale standaarden van belang. Er is bijvoorbeeld een standaard
bepaald voor de afstand die iemand maximaal moet lopen om water te
halen: 1 km. Soms wordt de tijd genoemd die nodig is om die afstand af
te leggen: 20 minuten. Dergelijke bepalingen gelden ook voor de waterkwaliteit. Door deze criteria is het moeilijk om eenduidige nulmetingen en
evaluaties op te stellen en met elkaar te vergelijken.
De bewering dat niet aan kwaliteitsmonitoring wordt gedaan, is onjuist.
Voor Tanzania geldt, evenals voor alle andere plannen, dat met de instelling van water user groups juist aan kwaliteitsbewaking is gewerkt. In
vorige projecten voelde niemand zich eigenaar of verantwoordelijk en had
niemand ook beslissingsmacht. De invoering van de beoogde kwaliteitsmaatregelen vergt een cultuuromslag ter plaatse. Dat kost tijd. Overigens
heeft de IOB al wel duidelijke verbetering geconstateerd; het aantal ziektes
dat gerelateerd is aan drinkwatertekort is substantieel afgenomen.
Het realiseren van een cultuuromslag, waarbij het belang van water voor
hygiëne wordt erkend, is een essentieel onderdeel van veel ontwikkelingsprogramma’s. In dat kader zijn de water user groups van belang; zij spelen
een belangrijke rol in het veranderen van de houding ten opzichte van
sanitatie en water. Overigens is in de drinkwaterprogramma’s geen
cultuuromslag noodzakelijk: over het algemeen wordt het belang van
drinkwater erkend.
Omdat Nederland in het bieden van hulp bijna altijd optrekt met andere
landen, wordt monitoring vaak gezamenlijk uitgevoerd. In samenwerking
met Unicef en de WHO is een monitoringsprotocol opgesteld aan de hand
waarvan de resultaten gerapporteerd worden. Een onafhankelijke derde
controleert deze steekproefsgewijs door ter plaatse informatie te controleren.
Vaak zijn er in een land al nationale programma’s en als daarop wordt
ingestoken, is het ingewikkeld om een nulmeting te doen. Het uitgangspunt is dan immers niet «nul» maar het moment waarop wordt aangehaakt aan een programma. Desalniettemin wordt geprobeerd om
nulmetingen uit te voeren, soms zelfs met behulp van GPS-systemen.
Daarmee kan precies worden bepaald waar waterputten zijn gerealiseerd
en hoe groot de afstanden zijn. In Nederland geldt vervolgens als
uitgangspunt dat er wordt afgerekend op basis van de doelstellingen.
Het rapport van de Algemene Rekenkamer is tamelijk positief wat niet
wegneemt dat aan de negatieve aspecten veel aandacht wordt besteed.
De aanbevelingen van de Rekenkamer worden evenwel serieus genomen.
De eerste aanbeveling betreft het vrijmaken van extra capaciteit om de
doelstelling te onderbouwen en te operationaliseren. Inmiddels is dat
gedaan door een speciaal cluster in te richten. Verder zijn er waterdeskundigen werkzaam in de ambassades en de multilaterale organisaties
waarmee wordt samengewerkt.
Een volgende aanbeveling betreft het met spoed integreren van de echt
noodzakelijke voorwaarden en criteria in een beleidskader. In de brief van
1 februari 2008 is een dergelijk kader al aangegeven. Daarin staan de
criteria voor effectiviteit en resultaatgerichtheid van de waterprojecten (20
liter per persoon per dag, de maximale afstand van 1 km en bescherming
van de bron, ofwel garantie dat het water van tamelijk goede kwaliteit is).
Weer een andere aanbeveling luidt: baseer de jaarverantwoording op
cijfers uit het nog te ontwikkelen monitoringssysteem en geef zichtbaar
aan of sprake is van forfaitaire toerekeningen. Dat gebeurt door de
programma’s pro rato naar Nederland te vertalen zonder het bedrag dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 24

6

de overheid van een land meebetaalt aan de begininvestering mee te
rekenen. Op die manier wordt alleen de Nederlandse bijdrage vertaald
naar de gestelde doelstelling.
Het is essentieel dat de communicatie met buitenlandse posten goed
verloopt. Speciaal daarvoor is het Cluster Nationaal Beleid ingesteld. Ook
zijn zes beleidsbrochures opgesteld over waterbeheer, sanitaire voorzieningen, het gebruik van water voor de MDG’s en evaluaties zodat duidelijk
wordt hoe een en ander wordt uitgevoerd. Deze brochures worden actief
in omloop gebracht.
Het is zeker niet de bedoeling of de inzet om het waterbedrijf als private in
plaats van publieke functie te beschouwen. Het doen van noodzakelijke
investeringen mag niet afhankelijk zijn van bedrijfsbelangen. Dat geldt
vooral voor het platteland, hoewel ook pogingen tot privatisering van
waterbedrijven in steden vaak voortijdig eindigen. Het loopt vaak stuk op
de investeringscapaciteit van de private sector. In de afgelopen tien jaar is
zelden voldoende kapitaal gegenereerd door private bedrijven om privatisering tot een succes te maken.
Nederland is ook tegen het opnemen van condities in handelsakkoorden
en EPA’s inzake de privatisering van waterbedrijven. De Nederlandse
overheid heeft haar afkeuring daarover ook uitgesproken tegenover het
IMF en de Wereldbank.
Het kabinet staat positief tegenover publiek-publieke samenwerking.
Daaraan kleven echter definitieconsequenties. Als Aqua Vitens in een land
als Ghana managementadvies geeft aan het waterbedrijf aldaar, dan kan
dat worden beschouwd als publiek-publieke samenwerking maar ook als
publiek-private samenwerking. Dat hangt af van de definitie die gehanteerd wordt ten aanzien van het Nederlandse waterbedrijf. Hoe dan ook
kan het management van een waterbedrijf enorm verbeteren door de
betrokkenheid van private bedrijven. Dat resultaat blijkt ook uit
programma’s die in Afrikaanse landen zijn uitgevoerd.
Publiek-publieke samenwerking vindt heel geregeld plaats. De Nederlandse overheid vindt het onnodig om daar een aparte faciliteit voor in het
leven te roepen. De Europese Commissie praat over een versterking van
publiek-publieke samenwerking maar heeft daarvoor geen faciliteit in het
leven geroepen. Als ontwikkelingslanden vragen om publiek-publieke
samenwerking, dan is daar geen bezwaar tegen. Er is evenwel ook geen
bezwaar tegen als de keuze valt op publiek-private samenwerking. Die
vorm van samenwerking leidt vaak tot efficiencyvoordeel, tariefverlaging,
beter bereik van mensen en meer resultaten.
Het bedrijfslevenprogramma is voor een groot deel gericht op de ontwikkelingen omtrent drinkwater. Innovatie en productontwikkeling vindt
verder plaats in het kader van het Schokland Wash Akkoord; Nederlandse
partijen, waaronder drinkwaterleidingbedrijven, waterschappen en ngo’s,
zijn direct betrokken bij het formuleren van de doelstellingen van dat
akkoord. Ook wordt het ORET-programma vernieuwd; pro poor infrastructure wordt het centrale element. Investeringen in de watersector sluiten
daarmee hopelijk beter aan op de gestelde doelstellingen. Er zijn financieringsmogelijkheden via de publiek-private partnerschappen, die dit jaar
worden geëvalueerd, en er zijn bijdragen mogelijk aan maatschappelijke
organisaties en binnen de bilaterale programma’s.
De motie-Koppejan betreft een rem op de winsten van Nederlandse
waterbedrijven; als die aan banden worden gelegd, kan water een stuk
goedkoper worden. Hetzelfde geldt voor de situatie in ontwikkelingslanden; het is onnodig om winst te maken op water. Privatisering zou in
dat verband slecht werken. De noodzakelijke kosten voor aanleg, functioneren, onderhoud en vervangingsinvestering van de drinkwatervoorzieningen dienen wel altijd te worden verwerkt in de «cost recovery».
Dat is mogelijk via subsidies en kostendekkende tarieven. De keuze daarvoor moet per land en per situatie worden gemaakt. Als tarieven inclusief
subsidie niet kostendekkend zijn, is de duurzaamheid van de dienstverle-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 24

7

ning onvoldoende gegarandeerd. In sommige landen kan dat echter
leiden tot problemen voor de allerarmste bevolkingsgroepen. Vanuit
ontwikkelingssamenwerking wordt daar speciale aandacht aan besteed.
Nadere gedachtewisseling
De heer Irrgang (SP) vindt dat de minister een te positief beeld schetst. In
het IOB-rapport staat dat onduidelijk is in hoeverre de allerarmsten bereikt
worden met het programma. Doorberekening van de kosten in de tarieven
heeft met name consequenties voor die bevolkingsgroep. Om die reden
moet de aanleg van waterleveringinfrastructuur in publieke handen
blijven.
De signalen over de slechte ervaringen met Aqua Vitens in Ghana zijn zeer
serieus. Het bedrijf is vooral gericht op het dichtdraaien van kranen, niet
op investeren in het waternet.
Steun kan het best gegeven worden aan de hand van publiek-publieke
samenwerking. Is de minister bereid om zijn beleid daar specifiek op in te
richten? Welke financiële steun biedt de minister op dit moment aan
publiek-publieke samenwerking?
De heer Boekestijn (VVD) merkt op dat zich vaak efficiencyproblemen
voordoen bij publiek-publieke samenwerking, wat vervolgens leidt tot
hogere kosten. Indonesië geeft de voorkeur aan publiek-private samenwerking vanwege het efficiencyvoordeel.
Kan de minister bevestigen dat vraaggerichte regie niet botst met het
uitvoeren van nulmetingen?
De heer C
q örüz (CDA) stemt in met de manier waarop de minister omgaat
met projecten: goede beschrijving van de startsituatie, goede definitie van
de eindsituatie en goede tussentijdse monitoring. Weliswaar wordt geen
nulmeting verricht, maar het verschil daarmee is niet groot.
De heer Waalkens (PvdA) vindt het vraaggerichte beleid van de minister
positief, maar maakt zich zorgen over de beschikbare capaciteit op de
ambassades. Alleen bij voldoende capaciteit kunnen concrete resultaten
worden bereikt.
Het uitgangspunt is: waterbeheer in publieke handen. Het is echter niet
per definitie onverstandig om daar andere, private stakeholders bij te
betrekken. In de praktijk moet de toegevoegde waarde van partijen
leidend zijn.
Het gebruik van water voor consumptie bedraagt weliswaar slechts 1%
van het totale watergebruik, maar eventuele tekorten zullen daardoor
direct consequenties hebben voor de beschikbaarheid van drinkwater. Dat
punt verdient aandacht.
De minister vindt de discussie over publiek-publieke versus publiekprivate partnerschappen in het geval van drinkwatervoorziening vooral
een definitiekwestie. De publiek-private partnerschappen betreffen vooral
het management. De problemen in Ghana zijn niet te wijten aan het
uitblijven van investeringen door Aqua Vitens. Het bedrijf is daar ook
helemaal niet voor ingehuurd. De Ghana Water Company is verantwoordelijk voor de fysieke watervoorziening. In het kader van verschillende
ontwikkelingsprogramma’s is Aqua Vitens gevraagd om de systemen, die
onder de Ghanese verantwoordelijkheid vallen, te helpen verbeteren.
Daarbij is te denken aan technische informatieoverdracht in relatie tot het
beheer van infrastructuur, bijvoorbeeld over het verminderen van het
verlies aan drinkwater door lekkages.
De capaciteit van het management in de eigen directie Milieu en Water
(DMW) is versterkt. Uit de informatie van de IOB blijkt niet dat er
problemen te verwachten zijn met de capaciteit op de ambassades.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 24

8

Het is onmogelijk om vanuit een aanbodgericht programma het
vertrouwen van lokale partners te winnen. Dat vertrouwen is nodig om
goede informatie te krijgen in de vorm van gegevens en cijfers. In die zin
vergroot de vraaggerichte benadering waarvoor het Nederlands kabinet
kiest de kansen op een goede nulmeting.
Op het punt van financiële steun aan publiek-publieke samenwerking zijn
er drie majeure programma’s in Indonesië en Mozambique te noemen. De
minister zegt toe informatie over de drinkwaterprogramma’s, opgesplitst
naar land, te sturen.
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Ormel
De adjunct-griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Van Toor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 24

9