Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

27 830

Materieelprojecten

Nr. 282

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 24 april 2019
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Staatssecretaris van Defensie over de brief van 15 maart 2019
inzake het project «Vervanging mijnenbestrijdingscapaciteit» (Kamerstuk
27 830, nr. 280).
De Staatssecretaris heeft deze vragen beantwoord bij brief van 19 april
2019. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
A. de Vries
De griffier van de commissie,
De Lange

kst-27830-282
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

1

1
Wat is de voorziene levensduur van de te verwerven schepen?
De voorziene levensduur van de te verwerven schepen is 30 jaar.
2
Klopt het dat familievorming een belangrijk uitgangspunt is bij de
nieuwbouw van wapensystemen en schepen in de beleidsagenda
van het CZSK? In welke mate wordt het family-of-ships concept
van CZSK met deze aankoop doorkruist, nu er immers in het
DMP-D brief nergens gewag gemaakt wordt van standaardisatie
met huidige (of toekomstige) systemen van de Koninklijke
Marine? Welke extra logistieke en personele kosten brengt het
afwijken van de standaard met zich mee?
53
Welk schaalvoordeel heeft Nederland bereikt met de gezamenlijke aankoop? Kunt u dit kwantificeren?
74
In welke mate wordt het family-of-ships concept van CZSK met
deze aankoop doorkruist?
75
Welke extra logistieke en personele kosten brengt het afwijken
van de standaarden met zich mee?
94
Wat betekent het genomen besluit voor de inzet op «familievorming» van technische systemen en de voorgenomen inzet op
gelijke platforms binnen de marine, bijvoorbeeld op het gebied
van bedrijfsvoering en logistieke ondersteuning?
Defensie streeft vanuit het oogpunt van doelmatigheid en interoperabiliteit naar standaardisatie en familievorming, ook bij de vloot. De
verwerving van mijnenbestrijdingscapaciteit en nieuwe M-fregatten
samen met België past volledig in dit streven. België en Nederland werken
nu al nauw samen op marinegebied (BENESAM) met geïntegreerde
staven, opleidingen, trainingen en operaties, en taakspecialisatie in
onderhoud en logistiek. Met de gezamenlijke verwerving van twaalf
vrijwel identieke schepen wordt de standaardisatie op deze gebieden
gewaarborgd.
In het verlengde van de huidige afspraken worden de twaalf nieuwe
mijnenbestrijdingsschepen met bijbehorende apparatuur (toolboxen)
gezamenlijk onderhouden in België met een gemeenschappelijke
logistieke ondersteuning. Hetzelfde geldt straks voor de vier nieuwe
M-fregatten, twee per land, die door Nederland zullen worden onderhouden. Deze doelmatige werkwijze blijft mogelijk dankzij de gestandaardiseerde schepen en bedrijfsvoering binnen de beide scheepsklassen.
Op het gebied van de investeringen levert de gezamenlijke verwerving
voordelen op omdat de eenmalige (ontwikkelings)kosten over een groter
aantal schepen (en landen) kunnen worden verdeeld. Defensie beschikt
over onvoldoende gegevens om het totale schaalvoordeel van de
samenwerking te kwantificeren.
3
Herinnert u zich uw toezegging dat kennisinstituten nauw
betrokken zijn, juist ook bij de fase van behoeftestelling bij
materieelverwerving, omdat zij daarin een rol hebben als «smart
specifier»? Herinnert u zich voorts de toezegging dat bovendien
«nadrukkelijk» gekeken wordt wat er, naast de behoeftestelling,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

2

in samenwerking kan1? In hoeverre zijn de Nederlandse kennisinstituten betrokken bij de A- en D-brief, alsmede de gehele
levensloop van de nieuwe mijnenjagers?
5
Herinnert u zich de Letter of Intent met België uit 2016, waarin
gekozen werd voor gezamenlijk onderzoek, ontwikkeling en
verwerving van zowel fregatten als de mijnenbestrijdingscapaciteit, en waarin expliciet verwoord staat dat partijen voor beide
projecten zo spoedig mogelijk initiatieven zullen starten om tot
overeenstemming te komen over onder meer «het deelnemen aan
en financieren van gezamenlijk onderzoek en ontwikkeling voor
de nieuwe gezamenlijke capaciteit»? Erkent u dat hiermee de
verwachting is gewekt dat hiervoor de Nederlandse maritieme
kennis- en kunde infrastructuur, zoals TNO en MARIN, zou
worden ingezet? In hoeverre is het DMP-D hiermee in tegenspraak, nu het onderzoek en de ontwikkeling van de schepen en
drones voor de mijnenbestrijdingscapaciteit volledig wordt
overgedragen aan de gekozen leverancier en onderaannemers?
50
Klopt het dat de Minister van Defensie op 15 november jl. het
volgende heeft gezegd in haar toespraak bij het 30ste
NIDV-symposium: «Daarnaast willen we onze traditioneel sterke
industrieën – zoals de marinebouw en radartechnologie –
behouden en versterken. [...] Daar merk ik bij op: als het beste
product voor de beste prijs in het buitenland te vinden is, dan
zullen wij het daar aanschaffen. Maar ook dán zullen wij het
Nederlandse bedrijfsleven zoveel mogelijk betrekken»? Zo ja, hoe
verhouden de genomen besluiten in deze D-brief zich tot beide
onderdelen van deze toespraak?
70
Bent u van mening dat bilaterale samenwerking met België, zoals
in dit DMP-D wordt voorgesteld, als consequentie rechtvaardigt
dat veel van haar eigen beleid niet wordt toegepast?
Tijdens het notaoverleg over de Defensienota van 28 mei 2018 (Kamerstuk
34 919, nr. 20), waarnaar wordt verwezen in vraag 3, heb ik gewezen op de
voordelen van de samenwerking met België op het gebied van de
vervanging van de M-fregatten en de mijnenbestrijdingscapaciteit. Een en
ander vloeit voort uit de Belgisch-Nederlandse samenwerking (sinds 1948)
op marinegebied (BENESAM) die thans voorziet in geïntegreerde staven,
opleidingen, trainingen en operaties, en taakspecialisatie in onderhoud en
logistiek. Deze samenwerking zorgt voor maximale interoperabiliteit en
lagere kosten, en beide landen lopen hiermee voorop als het gaat om
defensiesamenwerking in Europa. Internationale samenwerking is een
belangrijke bouwsteen van de Defensienota 2018.
In de Belgisch-Nederlandse Letter of Intent van november 2016, waarnaar
wordt verwezen in vraag 5, is een verdeling van deze vervangingsprojecten afgesproken. België is de leidende partij bij de mijnenbestrijdingscapaciteit en Nederland is dat bij de M-fregatten. Afgesproken is dat ieder
land vrij is in de keuze van het te doorlopen verwervingstraject. Nederland
heeft ervoor gekozen om voor de bouw van de vier nieuwe M-fregatten,
twee per land, met gebruikmaking van art. 346 VWEU zonder concurrentiestelling offertes aan te vragen bij de Nederlandse industrie. Hiermee
worden het Nederlandse bedrijfsleven en de kennisinstellingen maximaal
betrokken bij het ontwerp, de bouw en de instandhouding van deze
schepen. Dit sluit nauw aan bij de doelstellingen van de Defensie Industrie
Strategie die een belangrijke plaats toekent aan het marinebouwcluster.
1

Kamerstuk 34 919, nr. 20, blz. 55–57

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

3

De Minister van Defensie is daarop ingegaan in haar toespraak waarnaar
wordt verwezen in vraag 50.
In de beantwoording van vragen over de A-brief van het project
«Vervanging mijnenbestrijdingscapaciteit»2 is uiteengezet dat de
Belgische Defensie, als leidende partij van deze verwerving, in dit geval
geen gebruik maakt van onderzoeksinstellingen. Het is aan Naval Group
als de gekozen hoofdleverancier of deze een Nederlandse kennisinstelling
of bedrijf als onderleverancier kiest.
4
Klopt het dat Defensie een softwaresysteem om het gevecht te
voeren heeft ingevoerd voor de fregatten en patrouilleschepen?
Wordt dit ook ingebouwd in de Walrus-klasse onderzeeboten, om
het zo voor de hele vloot hetzelfde te laten zijn? Zal dit ook
gebeuren bij de huidige en toekomstige mijnenjagers en zo nee,
waarom niet?
Voor de huidige fregatten en de patrouillevaartuigen (Oceangoing Patrol
Vessels, OPV’s) gebruikt Defensie een commandosysteem genaamd
Guardion dat in eigen beheer is ontwikkeld. Guardion wordt momenteel
ook ingebouwd in de Walrusklasse-onderzeeboten tijdens het instandhoudingsprogramma daarvan. De huidige mijnenbestrijdingsvaartuigen van
de Alkmaarklasse zullen niet meer worden uitgerust met Guardion.
Het commandosysteem van de toekomstige mijnenbestrijdingsvaartuigen
bestaat uit een component voor de specifieke mijnenbestrijding en een
algemene component voor de overige sensor-, wapen- en commandosystemen van het schip. Naval Group moet volgens het contract beide
componenten kunnen opleveren. België zal daar naar verwachting gebruik
van maken. Defensie heeft ook gekozen voor de specifieke mijnenbestrijdingscomponent van Naval Group, maar heeft nog geen keuze gemaakt
voor de algemene component. In het contract met Naval Group is al
opgenomen dat de ondersteunende infrastructuur voor Guardion
aanwezig moet zijn. De uiteindelijke keuze wordt gemaakt op
doeltreffendheids- en doelmatigheidsgronden.
5
Herinnert u zich de Letter of Intent met België uit 2016, waarin
gekozen werd voor gezamenlijk onderzoek, ontwikkeling en
verwerving van zowel fregatten als de mijnenbestrijdingscapaciteit, en waarin expliciet verwoord staat dat partijen voor beide
projecten zo spoedig mogelijk initiatieven zullen starten om tot
overeenstemming te komen over onder meer «het deelnemen aan
en financieren van gezamenlijk onderzoek en ontwikkeling voor
de nieuwe gezamenlijke capaciteit»? Erkent u dat hiermee de
verwachting is gewekt dat hiervoor de Nederlandse maritieme
kennis- en kunde infrastructuur, zoals TNO en MARIN, zou
worden ingezet? In hoeverre is het DMP-D hiermee in tegenspraak, nu het onderzoek en de ontwikkeling van de schepen en
drones voor de mijnenbestrijdingscapaciteit volledig wordt
overgedragen aan de gekozen leverancier en onderaannemers?
Zie het antwoord op vraag 3.
6
Is duidelijk overeengekomen hoe groot de «economische return»
voor Nederland zal zijn, nu blijkt dat bij de aanschaf van nieuwe
2

Kamerstuk 27 830, nr. 246

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

4

mijnenjagers de economische return van 2 miljard euro op zal
brengen, waarvan 50 procent voor Vlaanderen, 35 procent voor
Wallonië en de rest voor Brussel? Geldt dit alleen de economische
return voor België?
39
Heeft de regering zich op politiek-bestuurlijk niveau ingezet voor
Nederlandse industriële participatie? Zo nee, waarom niet?
54
Klopt het dat het winnende consortium uitgaat van een economische return voor België van 2,1 miljard euro over twintig jaar,
onder meer vanwege het onderhoud? Kunt u dit cijfer vergelijken
met de economische return voor Nederland als gevolg van de
ontwikkeling van de nieuwe M-fregatten?
135
Welke afspraken zijn gemaakt over de betrokkenheid van de
Nederlandse industrie en kennisinstellingen?
Parallel aan de gezamenlijke verwervingstrajecten van de nieuwe
M-fregatten en de mijnenbestrijdingscapaciteit hebben België en
Nederland afspraken gemaakt over de Industriële Participatie (IP). Aan
Nederlandse kant was hierbij het Commissariaat Militaire Productie van
het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (CMP) betrokken en aan
Belgische kant was dat de Algemene Directie Economische Analyses en
Internationale Economie van de Belgische Federale Overheidsdienst. Deze
afspraken zijn bekrachtigd door de ondertekening van een «maatschappelijke return» Memorandum of Understanding (MoU). Dit MoU beschrijft
dat de Industriële Participatie ten aanzien van de M-fregatten volgens de
Nederlandse regelgeving zal plaatsvinden en dat de Belgische regelgeving
wordt toegepast op de vervanging van de mijnenbestrijdingscapaciteit.
Het betreft projecten van verschillende grootte. Voor Nederland ligt het
investeringsbudget van de nieuwe Nederlandse M-fregatten in de
bandbreedte van € 1 miljard tot € 2,5 miljard, tegen € 883,3 miljoen,
exclusief risicoreservering, voor de vervanging van de Nederlandse
mijnenbestrijdingscapaciteit. België en Nederland hebben niet gezocht
naar een exacte evenredige verdeling van de «maatschappelijke return»
over de twee projecten en de twee landen. Wel is overeengekomen dat
beide landen globaal streven, met inachtneming van de gescheiden
juridische methodes en verantwoordelijkheden, naar een zo evenwichtige
mogelijke verdeling van de maatschappelijke return. Hiertoe worden
coördinatievergaderingen en Industriedagen (matchmaking events)
georganiseerd. Met dit MoU is een uitvoerbaar resultaat bereikt dat de
Nederlandse industrie derhalve goede kansen biedt. Het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat ziet toe op de uitvoering van dit MoU.
7
Is de mijnenstrijdingscapaciteit gebaat bij meer Franse invloed of
ziet de Nederlandse regering de industriële en militaire aspecten
als lostaande beleidelementen? Is hier sprake van een verschil in
visie tussen België en Nederland?
België en Nederland staan open voor samenwerking met Frankrijk, maar
ook met andere landen, en gaan hier pragmatisch mee om. Met de
invoering van het nieuwe materieel zullen beide landen de mogelijkheden
voor samenwerking met meerdere partners verkennen. Waar die
samenwerking tot concrete operationele, financiële of andersoortige
voordelen kan leiden, zal die verder worden uitgewerkt.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

5

Worden de Nederlandse mijnenbestrijdingsvaartuigen uitgerust
met Deense of Nederlandse radars en wie gaat de sonar leveren?
34
Klopt het dat de mijnenbestrijdingsvaartuigen radars krijgen van
het Deense bedrijf Terma? In hoeverre zijn de radars van het
Deense bedrijf Terma anders dan radarsystemen die de rest van
de Nederlandse vloot gebruikt?
35
Klopt het dat er een aparte vloot in de Belgisch-Nederlandse
marine zal ontstaan, waarbij de mijnenbestrijdingsvaartuigen
bijvoorbeeld radars van het Deense bedrijf Terma krijgen; een
compleet ander systeem dan op de rest van de Nederlandse
vloot3? Hoe beoordeelt u dit?
De radars van de mijnenbestrijdingsvaartuigen komen uit het Verenigd
Koninkrijk. Sommige Nederlandse marineschepen zijn ook met enkele van
deze radars uitgerust. De sonar voor het detecteren van mijnen komt uit
Frankrijk.
De Nederlandse vloot van marineschepen zal altijd bestaan uit verschillende soorten schepen met uiteenlopende apparatuur. Dat is inherent aan
de verschillende taken die de marineschepen moeten kunnen uitvoeren.
Ook bij de vervanging van de mijnenbestrijdingsvaartuigen wordt zeker
gesteld dat de informatie van bijvoorbeeld de radar kan worden gedeeld
met commandovoeringssystemen van andere eenheden via gestandaardiseerde protocollen. Belangrijk is echter dat de Belgische en Nederlandse
mijnenbestrijdingsvaartuigen onderling weinig verschillen omdat het
onderhoud door een partij, in dit geval België, zal worden gecoördineerd.
9
Is de Nederlandse regering bekend met de geruchten, gerapporteerd door het Vlaamse blad Knack, dat het hoogste politieke
niveau in Frankrijk zware druk heeft uitgeoefend op de Belgische
regering en hoge Belgische politici zelfs topfuncties zouden zijn
beloofd teneinde de Naval Group deze order te gunnen? Hebt u
daarover opheldering gevraagd? Zo ja, wat is daarvan de
uitkomst? Zo nee, waarom niet?4
36
Hoe beoordeelt u de berichtgeving5 dat de Belgische interimMinister van Defensie Reynders zelf toe zou hebben gegeven de
Franse Minister van Buitenlandse Zaken gesproken te hebben
over zowel de mijnenjagers als diens kandidatuur als secretarisgeneraal van de Raad van Europa? Kunt u beoordelen of Frankrijk
gelobbyd heeft voor Franse bedrijven? In hoeverre heeft
Nederland dit voor Nederlandse bedrijven gedaan?
Er bestaat aan onze zijde geen twijfel over de uitgevoerde aanbestedingsprocedure. Ik zie daarom geen reden om in te gaan op geruchten. Tot op
heden is er één bezwaar ingediend door een lid van een consortium. Het
is nog niet bekend of dit bezwaar ontvankelijk zal worden verklaard.
Nederland is betrokken geweest bij de aanbesteding door deel te nemen
aan de beoordeling van de technische, operationele en logistieke aspecten
3

https://trends.knack.be/economie/beleid/de-franse-greep-op-de-belgische-mijnenjagers-driebedenkingen/article-opinion-1442205.html
4
Zie daarvoor de volgende bron; https://trends.knack.be/economie/beleid/de-franse-greep-op-debelgische-mijnenjagers-drie-bedenkingen/article-opinion-1442205.html
5
https://www.tijd.be/politiek-economie/belgie/federaal/reynders-ontkent-deal-met-parijs-overcontract-mijnenjagers/10107951.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

6

van de aanbiedingen. Nederland heeft niet gelobbyd voor afzonderlijke
bedrijven. Het is mij niet bekend of er verder een lobby is geweest, en zo
ja van wie en voor welke leverancier.
10
Welke sancties zijn contractueel vastgelegd, indien het door de
Naval Group geleide consortium de vaartuigen en drones tegen
niet tegen de vastgestelde prijs levert? Kunt u toelichten welke
het zijn? Indien er geen sancties voor eventualiteiten zijn
bedongen, waarom niet?
11
Is contractueel vastgelegd wie in geval van onvoorziene
technische mankementen of andere onvolkomenheden, naast de
exploitatiekosten, de financiële risico’s zal dragen? Zo ja, wie zal
dat zijn en tot welk bedrag is dat afgesproken? Kunt u dat
toelichten?
150
Neemt België de eventuele aan het project verbonden kostenoverschrijdingen voor haar rekening of moet Nederland in dat geval
ook bijdragen? Welke afspraken zijn daarover gemaakt?
154
Welke mogelijkheden biedt het contract om het risico, dat drones
of het samenspel tussen vaartuig en drones minder functioneren
dan verwacht, op de leverancier te verhalen?
164
Wordt de opdracht voor de vervanging mijnenbestrijdingscapaciteit als aangenomen werk in opdracht gegeven, turn-key op te
leveren door de bouwers, waarbij Nederland dus gevrijwaard is
van kostenoverschrijdingen als gevolg van tegenvallers of
blijkende tekortkomingen die wijziging of reparatie nodig
hebben? Kunt u garanderen dat het aannemingscontract met
Naval Group een fixed price contract is, en er dus geen kosten
boven de aanneemsom zijn te verwachten?
Het contract voor de mijnenbestrijdingsvaartuigen is een fixed price
contract waarbij de te betalen prijzen voor vaartuigen, drones en andere
leveringen contractueel zijn vastgelegd. Prijzen kunnen alleen worden
gewijzigd binnen de voorwaarden van het contract, dan wel in de gevallen
zoals beschreven in de Belgische wetgeving. Eventuele aanpassingen aan
het contract, bijvoorbeeld door het stellen van onvoorziene aanvullende
eisen die buiten de contractkaders vallen, komen voor rekening van de
daarom vragende partij(en).
De opleveringen moeten voldoen aan de contractueel vastgelegde eisen
alvorens deze kunnen worden aanvaard en betaald. Hierbij wordt het
binationale projectteam nauw betrokken. Bij een onvoorzien mankement
of onvolkomenheid wordt gekeken waar de verantwoordelijkheid ligt.
Indien niet wordt voldaan aan de gestelde eisen in het contract is het de
verantwoordelijkheid van de leverancier om dit op te lossen.
11
Is contractueel vastgelegd wie in geval van onvoorziene
technische mankementen of andere onvolkomenheden, naast de
exploitatiekosten, de financiële risico’s zal dragen? Zo ja, wie zal
dat zijn en tot welk bedrag is dat afgesproken? Kunt u dat
toelichten?
Zie het antwoord op vraag 10.
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

7

Is het mogelijk dat falende systemen onder de noemer «alle
onderhouds- en herstelwerkzaamheden» gaan vallen, waardoor
de herstelkosten voor rekening van de Defensiebegroting kunnen
komen? Zo ja, waarom is dat zo geregeld? Zo nee, wat is de
regeling voor «falende systemen»?
Indien systemen niet functioneren volgens de contractueel vastgelegde
eisen, is het de verantwoordelijkheid van de leverancier om daar, zonder
verhaal van meerkosten, een passende oplossing voor te vinden.
13
Opent de gunning van de mijnenbestrijdingscapaciteit aan Naval
Group de weg voor de Nederlandse firma Damen voor de levering
van de nieuwe onderzeeboten voor de Nederlandse marine, zoals
verondersteld in de pers? Zo nee, waarom niet?6
Nee. Tussen beide investeringsprojecten bestaat geen verband.
14
Wat is uw verklaring voor het feit dat de Naval Group 200 miljoen
euro goedkoper bleek dan anderen en daarmee een aanbod deed
dat op grond van financiële criteria niet geweigerd kan worden?
Bent u er zeker van dat met dat goedkope bod aan alle
voorwaarden kan worden voldaan? Zo nee, wat zijn de onzekerheden7?
37
Hoe beoordeelt u de berichtgeving dat Naval & Robotics
plotseling een bod deed dat 200 miljoen euro of 10 procent onder
de aanvankelijke prijs bleef? Klopt het dat op de betrokken
aanbieding een korting is gegeven van 200 miljoen euro? Is het in
een later stadium verlenen van deze korting gebruikelijk, en
toegelaten in de formele biedingsprocedure?
38
Ervan uitgaande dat de berichtgeving8 over het plotselinge bod
van Naval Group dat 200 miljoen euro ofwel 10% onder de
aanvankelijke prijs bleef klopt, herinnert u zich uw antwoord
(Kamerstuk 27 830, nr. 246, blz. 3) dat bij twijfel over concurrentievervalsende elementen bij aanbestedingen, zoals (verkapte)
staatssteun, dit tijdens de beoordeling van de inschrijvingen
nader zal worden onderzocht? Is er bij deze aanbesteding
aanleiding tot dergelijke twijfel, gelet op bijvoorbeeld de plotselinge korting van 10% (ca. 200 miljoen euro) die werd ingezet
door Naval Group? Bent u bereid onderzoek te overwegen?
58
Hoe is de in dit artikel vermelde korting van 200 miljoen euro tot
stand gekomen9?
64
Klopt het dat Naval een in een later stadium een korting heeft
gegeven van 200 miljoen euro, zoals bericht in Knack10? Zo ja,
kan de Staatssecretaris toelichten hoe en waarom deze korting is
gegeven?
6

Zie bijvoorbeeld «Kramer is content met bouw jagers,» Noordhollands Dagblad Helderse
Courant, 20 maart 2019
https://www.latribune.fr/entreprises-finance/industrie/aeronautique-defense/belgique-et-sicontre-toute-attente-naval-group-remportait-le-contrat-des-chasseurs-de-mines-809451.html)
8
https://trends.knack.be/economie/beleid/de-franse-greep-op-de-belgische-mijnenjagers-driebedenkingen/article-opinion-1442205.html
9
https://marineschepen.nl/nieuws/Naval-Group-passeert-Thales-vlak-voor-tijd-150319.html
10
https://m.trends.knack.be/economie/beleid/de-franse-greep-op-de-belgische-mijnenjagers-driebedenkingen/article-opinion-1442205.html
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

8

87
Is er door de Belgische regering tijdens de aanbesteding
onderzoek gedaan of er bij de aanbiedende partijen op enig
moment sprake is geweest van prijsdumping of overheidssteun?
116
Is sprake geweest van (indirecte) staatssteun van Franse zijde?
117
Is de offerte van de Naval Group tussentijds neerwaarts bijgesteld? Zo ja, op welk moment en met welke reden?
118
Hoe verhoudt zich het in de eindfase van het aanbestedingsproces verlagen van de prijs door de winnende partij met een
gelijke behandeling van alle aanbiedende partijen?
119
Is het in een later stadium aanbrengen van een korting toegestaan?
120
Is Nederland op de hoogte gesteld van het tussentijds verlenen
van een korting door de winnende aanbieder?
In de aanbesteding konden de consortia twee verschillende inschrijvingen
doen; een hoofdofferte en een variant. De variant kon bestaan uit een
andere toolbox met eventueel bijbehorende aanpassingen aan het
scheepsontwerp. Hiervoor is gekozen om concurrentie te vergroten en
leveranciers in de gelegenheid te stellen verschillende aanbiedingen te
doen. Het maximale bedrag was daarbij vooraf gecommuniceerd. Offertes
die voldeden zijn in de beoordeling meegenomen.
Zoals gebruikelijk in een aanbesteding met concurrentie hebben de
inschrijvende partijen een finaal bod (Best and Final Offer) moeten
indienen met daarin zowel hun aangeboden producten als de prijzen. Dit
was uiterlijk op 20 december 2018 en daarna zijn er geen nieuwe prijzen
ontvangen. Het is in de aanbesteding toegestaan dat het finale bod van
een inschrijvende partij lager is dan een eerder ingediende offerte.
De biedingen van de Naval Group lagen op het gebied van investeringen
lager dan die van de andere inschrijvende partijen. Daarentegen waren de
door Naval Group genoemde prijzen voor het onderhoud niet de laagste.
De investeringskosten hadden een hogere weegfactor dan de exploitatiekosten voor het financiële eindoordeel, waardoor de twee inschrijvingen
van Naval Group op financieel gebied als beste scoorden.
De Belgische Defensie heeft geconstateerd dat de offertes van Naval
Group aan alle voorwaarden voldoen. Voor een onderzoek bestaat geen
aanleiding. Er zijn geen aanwijzingen van directe of indirecte staatssteun.
15
Wat is de verklaring voor het verschil in kosten voor zes schepen
voor Nederland en de hogere rekening voor België?
19
Zijn er verschillen tussen Nederland en België in het contract met
de Naval Group? Zo ja, welke zijn dat?
21
Zijn er verschillen voorzien in de schepen van Nederland en die
van België? Wat zijn die verschillen en waarom zijn er verschillen?
30
Is het Belgische aandeel in de aanbesteding groter dan de
Nederlandse? Kunt u dit nader toelichten met cijfer?
31

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

9

Heeft een mogelijk verschil in aanbesteding consequenties voor
de toekomstige samenwerking tussen Nederland en België?
33
Wat houdt het in dat het aan te schaffen Nederlandse en
Belgische materieel niet geheel identiek is? Waarin verschilt het
materieel van elkaar?
73
Waarom is het Belgische aandeel in de aanbesteding groter dan
het Nederlandse?
95
Wat houdt het in dat het aan te schaffen Nederlandse en
Belgische materieel niet geheel identiek maar «nagenoeg»
identiek is? Waarin verschilt het materieel van elkaar?
173
Klopt het dat het Belgische aandeel in de aanbesteding groter is
dan het Nederlandse, aangezien de Belgische overheid spreekt
over een bedrag van ruim 2 miljard euro en in de D-brief een
bedrag van 883,3 miljoen euro is vermeld? Zo ja, hoeveel kleiner
is het Nederlandse aandeel dan het Belgische?
174
Waarin verschilt het Nederlandse van het Belgische aandeel in het
contract? Met andere woorden, wat schaft België aan dat
Nederland niet aanschaft en andersom?
176
Kunt u een uitputtende lijst verstrekken van investeringen die
Nederland zelfstandig doet?
België heeft met het genoemde bedrag van ruim € 2 miljard gedoeld op
het totaal van het aankoopcontract voor België en Nederland waarbij ook
rekening is gehouden met toekomstige inflatie.
De in de D-brief genoemde Nederlandse investering van € 883,3 miljoen
is niet rechtstreeks vergelijkbaar met de genoemde ruim € 2 miljard. In
het bedrag van € 883,3 miljoen zit behalve het Nederlandse aandeel van
het aankoopcontract voor investeringen (de vaartuigen en de toolbox,
exclusief toekomstige inflatie) ook investeringen die Nederland zelfstandig
doet. Dit betreft onder andere apparatuur voor satellietcommunicatie en
investeringen in infrastructuur.
Het Belgische aandeel van het aankoopcontract is nog geen € 20 miljoen
hoger dan het Nederlandse aandeel. Het verschil komt doordat België de
apparatuur voor satellietcommunicatie van Naval Group betrekt terwijl
Nederland eigen apparatuur aanschaft. België schaft naar verwachting het
volledige commandosysteem van de schepen aan van Naval Group.
Nederland neemt hierover gedurende de realisatie van het project een
besluit, zoals uiteengezet in het antwoord op vraag 4. Deze verschillen in
uitvoering van de schepen hebben geen gevolgen voor het gezamenlijke
opereren met de schepen.
16
Voor wiens rekening komen de onderhoudskosten aan de
schepen? Geldt dezelfde regeling ook in België? Zo nee, wat is
het verschil en waarom is er een verschil?
Omdat België het onderhoud uitvoert, maakt dit land ook voor de
Nederlandse schepen onderhoudskosten. Nederland maakt kosten voor
het onderhoud aan de Belgische M-fregatten. Omdat elk land zijn eigen
onderhoudskosten moet betalen wordt het verschil periodiek verrekend
onder de BENESAM-overeenkomst. Bij de huidige schepen is dit ook het
geval.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

10

17
Kunt u aangeven wat de technisch-inhoudelijke redenen zijn om
voor de Naval Group te kiezen? Wat is het verschil met de andere
aanbieders?
26
Waarom gaat de D-brief niet in op de vraag wat de belangrijkste
functionele eisen zijn geweest?
69
Waarom wordt in de D-brief niet ingegaan op de manier waarop
de drie overgebleven biedingen van elkaar verschilden in relatie
tot de gestelde eisen?
77
Aangezien de D-Brief hier geen duidelijkheid over geeft, op grond
van welke criteria precies waren de schepen van Naval het best?
85
In de D-brief wordt aangegeven dat de Naval Group de meeste
punten heeft gehaald. Kan worden aangeven wat daarbij de
procentuele verschillen waren en of/hoe Naval Group ook bij alle
varianten in de (vermoedelijk) uitgevoerde gevoeligheidsanalyse
scoorde?
112
Kunt u toelichten waarom in deze brief niet uitgebreider is
ingegaan op de belangrijkste functionele eisen, temeer aangezien
in bijvoorbeeld de D-brief over het project «Containersystemen
en Subsystemen11 wel gedetailleerder is ingegaan op de
gunningscriteria?
113
Kunt u de belangrijkste technische, operationele en logistieke
eisen bij de aanbesteding nader toelichten?
114
Welke eisen waren het meest onderscheidend bij de beoordeling
van de offertes?
124
Aangegeven wordt dat de Naval Group de meeste punten heeft
gehaald. Kunt u aangeven wat daarbij de procentuele verschillen
waren met andere partijen en tevens of Naval Group ook bij alle
varianten in de (vermoedelijk) uitgevoerde gevoeligheidsanalyse
ruim als hoogste scoorde?
125
Is bij deze aanbesteding met 2.200 eisen een (geautomatiseerde)
multicriteria analyse uitgevoerd? Hoe is dit op zorgvuldige wijze
mogelijk, gelet op het erg korte tijdsbestek tussen de definitieve
inschrijvingen en de keuze voor de Naval Group? Is tevens een
gevoeligheidsanalyse uitgevoerd, aangezien veel van de criteria
en aan iedere eis toegekende waarde een mate van subjectiviteit
hebben? Zo nee, waarom niet?
133
Waarom wordt in de D-brief niet duidelijk hoe de verschillende
aanbieders op de verschillende aspecten van elkaar verschilden
en hoe zij gescoord hebben op de gunningscriteria? Erkent u dat
de beoordeling en de keuze op deze wijze moeilijk navolgbaar
zijn voor de Kamer?
In de A-brief van 3 mei 2018 (Kamerstuk 27 830, nr. 225) is ingegaan op de
eisen die aan de mijnenbestrijdingsvaartuigen worden gesteld. Dit is
aangevuld in de D-brief van 15 maart jongstleden (Kamerstuk 27 830, nr.
280).

11

Kamerstuk 26 396, nr. 112

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

11

Voor de gunning zijn voor de aspecten technisch, operationeel en logistiek
ongeveer 2.200 eisen opgesteld. Naast de eisen waaraan altijd moest
worden voldaan waren er eisen waarmee extra punten konden worden
behaald. Uiteindelijk bepalen deze de scores van de offertes. De offertes
zijn op de genoemde aspecten niet onderling vergeleken, maar elke
offerte is op zichzelf beoordeeld.
De beoordeling op technisch, operationeel en logistiek gebied is
geclusterd in acht groepen:
1. Toolbox
2. Wapeninzet
3. Architectuur / groeipotentieel
4. C2-integratie
5. Sensor performance
6. Signaturen
7. Logistiek
8. Simulatie / vorming
Op al deze groepen scoorde Naval Group hoog of zelfs het beste. In de
commercieel vertrouwelijke bijlage zijn de resultaten opgenomen12. Het
financiële beeld en de afwegingen met betrekking tot de essentiële
veiligheidsbelangen versterkten dit. Er is geen gevoeligheidsanalyse
uitgevoerd, dit is ook geen onderdeel van het Belgische aanbestedingsproces. Om de mate van subjectiviteit bij de evaluatie zoveel als mogelijk
te beperken, zijn de boordelingscriteria op voorhand aan de kandidaten
bekend gesteld.
18
Wanneer publiceert u een risico-inschatting?
143
Tot wanneer bent u voornemens de risicoreservering aan te
houden?
144
Wat bedoelt u met «een aanvullende risicoinschatting»? Wat was
de aanleiding van deze aanvullende inschatting en wat zijn de
uitkomsten?
152
Kunt u duiden welke risico’s u onderkent ten aanzien van de
aspecten tijd, geld, kwaliteit, levertijd en management?
156
Wat is de reden dat nog een aanvullende risico-inschatting
benodigd is?
157
Wanneer zal de in de D-brief genoemde aanvullende risicoinschatting worden gemaakt?
163
Wat is de reden dat nog een aanvullende risico-inschatting
benodigd is?
167
Waarom wordt niet duidelijk hoeveel de onzekerheidsreservering
precies bedraagt, voor welke doeleinden deze reservering wordt
aangehouden en waarin deze verschilt van de risicoreservering?
Kunt u dit toelichten?
168
Wat is de omvang van de gehanteerde risicoreservering?
169

12

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

12

Voor welke doeleinden dient de risicoreservering en voor welke
doeleinden de op departementaal niveau beheerde onzekerheidsreservering13?
170
Wat is de omvang van de onzekerheidsreservering voor dit
project?
171
Wat is de omvang van de gehanteerde risicoreservering?
175
Wanneer heeft u duidelijkheid over de mogelijke aanpassing van
de risicoreservering en wanneer informeert u de Kamer hierover?
Met het nemen van een besluit over de gunning bestaat er een beter zicht
op de resterende risico’s. De aanvullende risico-inschatting is een normale
activiteit na een belangrijke stap in een project om de hoogte van de
risicoreservering en onzekerheidsreservering (eventueel) te herzien.
De onzekerheidsreservering is een financiële reserve die onzekerheden
buiten het project afdekt (zoals valutaverschillen, veranderende wetgeving
of juridische kwesties). Deze reservering maakt geen deel uit van het
projectbudget. Deze had een omvang van 27,1 M€. Met gunningsbesluit is
de noodzaak voor het aanhouden van de onzekerheidsreservering echter
vervallen.
De risicoreservering is een financiële reservering om risico’s die zich bij
de realisatie van het project voordoen te kunnen opvangen. Deze
reservering maakt onderdeel uit van het projectbudget. Deze reservering
is geen vast bedrag of percentage. De berekening geschiedt met behulp
van een risicomatrix. Het type van het project (bijvoorbeeld uitbreiding,
vervanging of nieuwbouw) is daarbij van invloed. Aan de actualisatie van
de risicoreservering wordt op dit moment gewerkt. De hoogte van de
risicoreservering volgt de ontwikkeling van de risico’s gedurende het
project en wordt (ten minste) bij iedere faseovergang (zoals bijvoorbeeld
A-fase, D-fase en bij oplevering design) opnieuw beschouwd.
19
Zijn er verschillen tussen Nederland en België in het contract met
de Naval Group? Zo ja, welke zijn dat?
Zie het antwoord op vraag 15.
20
Zal Nederland gebruik maken van het Belgische simulatiecentrum? Zo ja, op welke wijze en hoe wordt dat betaald? Zo nee,
waarom niet?
32
Is het simulatiecentrum uitsluitend betaald door en bestemd voor
België of zal Nederland daar ook gebruik van kunnen maken?
82
Wordt het simulatiecentrum ondergebracht bij de BelgischNederlandse school voor mijnenbestrijding op zee EGUERMIN of
bij een andere Belgische school?
103
Wordt het simulatiecentrum, dat volgens de D-brief deel uit zal
maken van een Belgisch Opleidingscentrum, ondergebracht bij de
Belgisch- Nederlandse school voor mijnenbestrijding op zee
(EGUERMIN), of bij een andere Belgische school? Zo ja, waarom
en welke?
13

Kamerstuk 35 000 X, nr. 18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

13

104
Is het simulatiecentrum uitsluitend betaald door en bestemd voor
België of zal Nederland daar ook gebruik van kunnen maken?
180
Is het simulatiecentrum uitsluitend betaald door en bestemd voor
België of zal Nederland daar ook gebruik van kunnen maken?
België en Nederland hebben de opleidingen voor de mijnenbestrijding
volledig geïntegreerd en daarbij wordt nu al gebruik gemaakt van
simulatoren. De opleidingen zijn in België gevestigd. Nederland betaalt
voor de helft mee aan de simulatoren en zal op dezelfde wijze als nu
gebruik kunnen maken van het nieuwe simulatiecentrum. België draagt de
kosten voor de aanpassingen aan de infrastructuur en moet nog een
besluit nemen waar het simulatiecentrum komt.
21
Zijn er verschillen voorzien in de schepen van Nederland en die
van België? Wat zijn die verschillen en waarom zijn er verschillen?
Zie het antwoord op vraag 15.
22
Wordt een auditproces voorzien over het hele aanbestedingsproces? Wanneer wordt daarvan een rapport verwacht?
115
Is er een audit uitgevoerd of is een audit gepland van het
beoordelings- en gunningsproces van de aanbesteding? Zo ja,
kunt u de resultaten hiervan met de Kamer delen?
181
Is er een audit uitgevoerd of is een audit gepland van het
beoordelings- en gunningsproces van de aanbesteding? Zo ja,
kunt u de resultaten hiervan met de Kamer delen?
Zoals afgesproken in de Letter of Intent van 30 november 2016 (bijlage bij
Kamerstuk 33 279, nr. 20) is België de leidende partij bij de vervanging van
de mijnenbestrijdingscapaciteit. Het gevolgde aanbestedings- en
gunningsproces is uitgevoerd volgens de Belgische regels en procedures.
Het Belgische Ministerie van Financiën heeft zoals in België gebruikelijk
het verloop van de aanbesteding beoordeeld aan de hand van het door de
Belgische Defensie gemaakte verslag. Het oordeel van de Belgische
Inspecteur Financiën was positief.
23
Herinnert u zich de aanbeveling in het Triarii rapport14 dat de
ontwikkeling van de marinebouwcluster in Nederland belangrijk
kan worden versterkt als de Nederlandse overheid de aanpak van
buitenlandse overheden volgt en ook politiekbestuurlijke steun
geeft (aan de industrie)? In hoeverre heeft u deze aanbeveling
overgenomen, niet alleen ter bevordering van export, maar ook
als het gaat om bi- of multilaterale materieelprojecten waar
Nederland zelf (voor een groot deel) aan deelneemt?
De aanbevelingen van het genoemde Triarii-rapport dat de Kamer op
10 september 2018 heeft ontvangen (Kamerstuk 31 125, nr. 90) zijn
betrokken bij de Defensie Industrie Strategie (DIS) van 15 november 2018
(Kamerstuk 31 125, nr. 92). In de DIS is een belangrijke plaats ingeruimd
voor het marinebouwcluster van Defensie, kennisinstituten en maritieme
14

https://www.nidv.eu/wp-content/uploads/2018/09/TriariiEconomische_Effecten_Marinebouwcluster._Eindrapport.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

14

industrie. Reeds voorafgaand aan de vaststelling van de DIS heeft
Defensie in lijn hiermee besloten om bij de vervanging van de M-fregatten
en de verwerving van het bevoorradingsschip (Combat Support Ship)
zonder concurrentiestelling offertes aan te vragen bij de Nederlandse
industrie (Kamerstuk 27 830, nrs. 212 en 224). Daarmee krijgt het
marinebouwcluster bij deze projecten een grote rol.
Vanzelfsprekend houdt de DIS niet in dat projecten voor marinebouw
uitsluitend in Nederland zouden kunnen worden aanbesteed. In de DIS
wordt veel aandacht besteed aan internationale samenwerking gezien de
mogelijke voordelen daarvan voor ontwikkeling, productie en instandhouding. Ook kan samenwerking de interoperabiliteit met partners
vergroten. Goede voorbeelden hiervan zijn de vervanging van de
M-fregatten en van de mijnenbestrijdingscapaciteit samen met België.
24
Wat is de meerwaarde van aanschaf van naar Franse inzichten
gebouwde schepen, terwijl de Nederlandse noch Belgische
Marine operationeel met de Franse Marine samenwerken, in ieder
geval niet op het gebied van mijnbestrijding?
België en Nederland hebben gezamenlijk de eisen vastgesteld waaraan de
leveranciers moeten voldoen voor de binationale verwerving van de
nieuwe schepen. De schepen zijn tevens geschikt voor het optreden in
NAVO-verband. Overigens heeft Frankrijk samen met België en Nederland
ook de huidige Alkmaar-klasse mijnenbestrijdingsvaartuigen ontwikkeld.
25
Klopt het dat naast de ontwikkeling en bouw van de schepen
state-of-the art capaciteiten dienen te worden ontwikkeld c.q.
geproduceerd voor de mijnenbestrijding? Welke garanties hebt u
gekregen voor de betrokkenheid van de Nederlandse industrie en
kennisinstellingen in dit verband?
40
Hoe beoordeelt u het feit dat de Belgische Defensie in het
gehanteerde materieelverwervingsproces – in tegenstelling tot
Nederland – géén gebruik maakt van onderzoeksinstellingen?
Welke risico’s brengt dit met zich? Zijn de Nederlandse kenniscentra destijds betrokken geweest bij het opstellen van de
specificaties etc.? Zijn zij later ook betrokken geweest bij het
beoordelen van de aanbiedingen?
51
Welke rol is er binnen deze samenwerking weggelegd voor TNO?
59
Erkent u dat onderzoeksinstellingen zoals MARIN en TNO binnen
de Nederlandse «Gouden Driehoek» vaak een cruciale rol spelen
in het onderkennen van tekortkomingen en verbeterbehoeften in
een vroegtijdig stadium van een bouwproject, waarmee hoge
kosten, later in het project, veelal voorkomen kunnen worden?
Kunt u in dat licht de volgende vragen beantwoorden:
Hoe is in het project geregeld dat zowel op technische als op
operationeel militaire functionaliteit de schepen en de systemen
gaan voldoen aan de vereisten zoals ook Nederland die heeft
gesteld?
Wordt er in het project voorzien dat deze vroegtijdig worden
onderzocht en dat hierop wordt getoetst door Naval Group? Zet
NavalGroup daarvoor kennisinstellingen in, zoals Nederland dat
zou doen? Welke in dat geval?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

15

Indien door technische en operationele problemen vertragingen
ontstaan: draagt Navalgroup en/of België dan de kosten voor het
feit dat het Nederlands marinepersoneel dan tijdelijk zonder werk
zit?
Bent u bereid om een additioneel fonds vrij te maken voor
toetsing en verificatie door de Nederlandse kennisinstituten,
zoals zij dit altijd doen voor grote marine-projecten, zodat zij
vroegtijdig mogelijke hiaten kunnen onderkennen?
68
Is de constatering juist dat al het onderzoek en ontwikkeling van
de schepen en drones voor de mijnenbestijdingscapaciteit in
afwijking van het DMP-A (2018) en de LoI met België (2016)
wordt overgedragen aan de gekozen leverancier en onderaannemers?
91
Klopt het dat al het onderzoek en al de ontwikkeling van de
schepen en de drones voor de mijnenbestrijdingscapaciteit in
afwijking van het DMP-A (2018) en de Lol met België (2016)
wordt overgedragen aan de gekozen leverancier en onderaannemers?
In het gehanteerde Belgische materieelverwervingsproces maakt de
Belgische Defensie geen gebruik van onderzoeksinstellingen bij het
opstellen van eisen, de evaluatie van de offertes en de oplevering van de
capaciteit. Een additioneel fonds voor toetsing en verificatie van contractleveringen door Nederlandse kennisinstituten past niet in het Belgisch
materieelverwervingsproces en is niet in het contract voorzien. In het
project zijn beperkte middelen gereserveerd om studies uit te voeren,
maar er zijn nog geen studies voorzien.
Naval Group kan zelf onderzoeksinstellingen of bedrijven inschakelen om
aan te tonen dat hun aanbieding voldoet aan de gestelde eisen of voor de
ontwikkeling van bepaalde (sub)systemen. Omdat het veelal van de
plank-systemen betreft is dit naar verwachting beperkt. Het is aan Naval
Group om te bepalen welk onderzoek zij nodig acht en welke kennisinstelling of welk bedrijf zij als onderleverancier kiest.
Het programma van eisen is binationaal opgesteld. De leverancier moet
aan deze eisen voldoen. Indien Naval Group niet voldoet aan contractuele
afspraken/oplevermomenten dan treedt een boeteclausule in.
26
Waarom gaat de D-brief niet in op de vraag wat de belangrijkste
functionele eisen zijn geweest?
Zie het antwoord op vraag 17.
27
Waaraan is Nederland verplicht op het gebied van onderhoud met
deze aanbesteding, aangezien België het definitieve onderhoudscontract pas in 2023 gaat tekenen?
28
Is er in de aanbesteding reeds een vaste prijs opgenomen voor
het onderhoudscontract? Wat zijn de bedragen voor de eerste tien
jaar?
29
Hoe worden de hoger of lager uitvallende onderhoudskosten
gedragen per partij wanneer het anders blijkt dan geraamd?
111

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

16

Is er in de aanbesteding reeds een vaste prijs opgenomen voor
het onderhoudscontract? Zo ja, wat bedragen de geraamde
onderhoudskosten voor de eerste tien jaar? Welke partij c.q.partijen draagt c.q. dragen het risico voor hoger of lager uitvallende
onderhoudskosten, indien in 2023 blijkt dat deze anders uitvallen
dan nu geraamd?
132
Waaraan verplicht Nederland zich op het gebied van onderhoud
met deze aanbesteding, aangezien België het definitieve onderhoudscontract pas in 2023 wil tekenen?
137
Is er in de aanbesteding reeds een vaste prijs opgenomen voor
het onderhoudscontract? Zo ja, wat bedragen de geraamde
onderhoudskosten voor de eerste tien jaar?
138
Welke partij(en) dragen het risico voor hoger of lager uitvallende
onderhoudskosten wanneer in 2023 blijkt dat deze anders
uitvallen dan nu geraamd?
139
Maken de onderhoudskosten voor de eerste tien jaar ook deel uit
van het in de D-brief genoemde investeringsbedrag van 883,3
miljoen euro of komen die kosten er bovenop?
166
Maken de onderhoudskosten voor de eerste tien jaar ook deel uit
van het in de D-brief genoemde investeringsbedrag van 883,3
miljoen euro of komen die kosten er bovenop?
Zoals vastgelegd in de BENESAM-afspraken over marinesamenwerking
voert België voor beide landen het onderhoud uit aan de mijnenbestrijdingscapaciteit en voert Nederland voor beide landen het onderhoud uit
aan de M-fregatten. Bij de aanbesteding van de nieuwe mijnenbestrijdingscapaciteit worden ook de prijzen van de toekomstige onderhoudsactiviteiten vastgelegd. Deze vormen de basis voor het I-ISS contract dat in
2023 door België wordt afgesloten.
Het bedrag van € 883,3 miljoen dat is genoemd in de vragen 139 en 166
betreft alleen investeringen. Dit bedrag staat los van de exploitatieuitgaven. In de D-brief is een tabel opgenomen met de ontwikkeling van
de exploitatie-uitgaven vanaf 2024. In de bedragen van deze tabel is de
raming van de uitgaven verwerkt van het Initial In-Service Support
onderhoudscontract voor de eerste tien jaar van het gebruik vanaf eind
2023. Zoals blijkt uit de tabel in de D-brief zijn de exploitatie-uitgaven in de
jaren 2024 tot en met 2029 lager dan de huidige uitgaven van € 37,0
miljoen per jaar. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door minder
instandhoudingsuitgaven omdat de »huidige mijnenbestrijdingsvaartuigen eerder uit dienst worden gesteld en doordat in het aankoopcontract
voor de nieuwe mijnenbestrijdingscapaciteit het preventief onderhoud
(behalve de manuren) voor de eerste twee jaar na de levering van een
vaartuig is meegenomen. Vanaf 2030 zijn deze uitgaven hoger, en vanaf
2032 bedragen de geraamde exploitatie-uitgaven € 40,4 miljoen per jaar.
Dit is € 3,4 miljoen hoger dan het huidige exploitatiebudget. Deze hogere
uitgaven worden vooral veroorzaakt doordat de nieuwe vaartuigen een
aanzienlijk groter tonnage kennen dan de huidige schepen en daardoor
onder meer een hoger brandstofverbruik hebben.
28
Is er in de aanbesteding reeds een vaste prijs opgenomen voor
het onderhoudscontract? Wat zijn de bedragen voor de eerste tien
jaar?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

17

Zie het antwoord op vraag 27
29
Hoe worden de hoger of lager uitvallende onderhoudskosten
gedragen per partij wanneer het anders blijkt dan geraamd?
Zie het antwoord op vraag 27
30
Is het Belgische aandeel in de aanbesteding groter dan de
Nederlandse? Kunt u dit nader toelichten met cijfer?
Zie het antwoord op vraag 15.
31
Heeft een mogelijk verschil in aanbesteding consequenties voor
de toekomstige samenwerking tussen Nederland en België?
Zie het antwoord op vraag 15.
32
Is het simulatiecentrum uitsluitend betaald door en bestemd voor
België of zal Nederland daar ook gebruik van kunnen maken?
Zie het antwoord op vraag 20.
33
Wat houdt het in dat het aan te schaffen Nederlandse en
Belgische materieel niet geheel identiek is? Waarin verschilt het
materieel van elkaar?
Zie het antwoord op vraag 15.
34
Klopt het dat de mijnenbestrijdingsvaartuigen radars krijgen van
het Deense bedrijf Terma? In hoeverre zijn de radars van het
Deense bedrijf Terma anders dan radarsystemen die de rest van
de Nederlandse vloot gebruikt?
Zie het antwoord op vraag 8.
35
Klopt het dat er een aparte vloot in de Belgisch-Nederlandse
marine zal ontstaan, waarbij de mijnenbestrijdingsvaartuigen
bijvoorbeeld radars van het Deense bedrijf Terma krijgen; een
compleet ander systeem dan op de rest van de Nederlandse
vloot15? Hoe beoordeelt u dit?
Zie het antwoord op vraag 8.
36
Hoe beoordeelt u de berichtgeving16 dat de Belgische interimMinister van Defensie Reynders zelf toe zou hebben gegeven de
Franse Minister van Buitenlandse Zaken gesproken te hebben
over zowel de mijnenjagers als diens kandidatuur als secretaris15

https://trends.knack.be/economie/beleid/de-franse-greep-op-de-belgische-mijnenjagers-driebedenkingen/article-opinion-1442205.html
16
https://www.tijd.be/politiek-economie/belgie/federaal/reynders-ontkent-deal-met-parijs-overcontract-mijnenjagers/10107951.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

18

generaal van de Raad van Europa? Kunt u beoordelen of Frankrijk
gelobbyd heeft voor Franse bedrijven? In hoeverre heeft
Nederland dit voor Nederlandse bedrijven gedaan?
Zie het antwoord op vraag 9.
37
Hoe beoordeelt u de berichtgeving dat Naval & Robotics
plotseling een bod deed dat 200 miljoen euro of 10 procent onder
de aanvankelijke prijs bleef17? Klopt het dat op de betrokken
aanbieding een korting is gegeven van 200 miljoen euro? Is het in
een later stadium verlenen van deze korting gebruikelijk, en
toegelaten in de formele biedingsprocedure?
Zie het antwoord op vraag 14.
38
Ervan uitgaande dat de berichtgeving18 over het plotselinge bod
van Naval Group dat 200 miljoen euro ofwel 10% onder de
aanvankelijke prijs bleef klopt, herinnert u zich uw antwoord
(Kamerstuk 27 830, nr. 246, blz. 3) dat bij twijfel over concurrentievervalsende elementen bij aanbestedingen, zoals (verkapte)
staatssteun, dit tijdens de beoordeling van de inschrijvingen
nader zal worden onderzocht? Is er bij deze aanbesteding
aanleiding tot dergelijke twijfel, gelet op bijvoorbeeld de plotselinge korting van 10% (ca. 200 miljoen euro) die werd ingezet
door Naval Group? Bent u bereid onderzoek te overwegen?
Zie het antwoord op vraag 14.
39
Heeft de regering zich op politiek-bestuurlijk niveau ingezet voor
Nederlandse industriële participatie? Zo nee, waarom niet?
Zie het antwoord op vraag 6.
40
Hoe beoordeelt u het feit dat de Belgische Defensie in het
gehanteerde materieelverwervingsproces – in tegenstelling tot
Nederland – géén gebruik maakt van onderzoeksinstellingen?
Welke risico’s brengt dit met zich? Zijn de Nederlandse kenniscentra destijds betrokken geweest bij het opstellen van de
specificaties etc.? Zijn zij later ook betrokken geweest bij het
beoordelen van de aanbiedingen?
Zie het antwoord op vraag 25.
41
Hoe beoordeelt u de berichtgeving dat Nederland bij de Defensie
Materieel Organisatie (DMO) onvoldoende capaciteit had om voor
de nieuwe mijnenjagers een ontwerp te maken en een werf te
selecteren?19

17

https://trends.knack.be/economie/beleid/de-franse-greep-op-de-belgische-mijnenjagers-driebedenkingen/article-opinion-1442205.html
https://trends.knack.be/economie/beleid/de-franse-greep-op-de-belgische-mijnenjagers-driebedenkingen/article-opinion-1442205.html
19
https://marineschepen.nl/nieuws/5-vragen-over-nieuwe-mijnenjagers-180319.html
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

19

België en Nederland hebben besloten de mijnenbestrijdingsvaartuigen
samen te vervangen met als uitgangspunt de reeds bestaande BENESAMsamenwerking op marinegebied. Daarbij is België verantwoordelijk voor
het onderhoud van de gezamenlijke mijnenbestrijdingsvaartuigen van
beide landen en Nederland is dat op het gebied van de M-fregatten. Beide
landen willen deze samenwerking ook bij nieuw materieel voortzetten en
dan is de verwerving van nagenoeg identiek materieel logisch en
noodzakelijk. Veronderstelde capaciteitsproblemen bij de DMO hebben
hierbij geen rol gespeeld. De DMO is bij het opstellen van de specificaties
en de beoordeling van de offertes nauw betrokken geweest. Ook in de
uitvoering blijft DMO betrokken.
42
Hoe beoordeelt u de kritiek dat de Nederlandse industrie de
komende dertig tot veertig jaar volledig is uitgeschakeld op het
gebied van mijnenbestrijding (MCM)20? Hoe verhoudt zich dit tot
de nieuwe Defensie Industrie Strategie?
129
Welke gevolgen heeft de keuze voor de Naval Group voor de
decennialang in Nederland opgebouwde technische kennis van
mijnenbestrijding bij de kennisinstituten en andere stakeholders
binnen de «Gouden Driehoek»? Waarom gaat u hier in uw brief
niet op in en op welke wijze bent u bereid deze kennis te borgen?
In het kader van de maatregelen om de inzetbaarheid en de voortzettingsvermogen van de krijgsmacht te vergroten (Kamerstuk 34 775 X, nr. 25) zal
Defensie op korte termijn enkele drones aanschaffen.
Dit is een separaat project waarmee de capaciteit voor de Noordzee wordt
uitgebreid. Het type drone dat wordt aangeschaft is dezelfde als uit de
beoogde toolbox. Daardoor kan tevens ervaring worden opgedaan om de
invoering soepeler te laten verlopen. Zie ook het antwoord op vraag 49.
Hierbij zal ondersteuning worden gevraagd van de kennisinstituten.
Momenteel loopt er nog een studie voor kennisopbouw op het gebied van
autonomisering van MCM-systemen. Via PESCO MAS MCM kunnen
kennisinstituten worden betrokken bij de ontwikkeling van de toekomstige
toolboxen. Daarnaast zijn er mogelijkheden voor de Nederlandse
kennisinstituten om te participeren in studies op het gebied van mijnenbestrijding onder bijvoorbeeld het NATO initiatief op het gebied van
Maritime Unmanned Systems.
43
Hoe beoordeelt u de analyse21 dat er in de Europese defensiemarkt geen gelijk speelveld is? Klopt het dat er in het buitenland
meer bedrijven zijn die meedingen en zich soms extra’s kunnen
permitteren omdat ze staatsbedrijven zijn?
De Europese staatssteunregels zorgen ervoor dat ondernemingen niet
zonder meer financieel ondersteund of bevoordeeld kunnen worden door
overheden. Dat geldt ook voor ondernemingen die gedeeltelijk in
staatshanden zijn. Ook daar mag de overheid zowel als aandeelhouder of
anderszins geen financiering ter beschikking stellen die niet marktconform
is of is toegelaten als rechtmatige staatssteun. Bovendien gelden extra
transparantieverplichtingen voor overheidsondernemingen ingevolge
richtlijn 2006/111/EG van de Commissie van 16 november 2006 betreffende de doorzichtigheid in de financiële betrekkingen tussen lidstaten en
openbare bedrijven en de financiële doorzichtigheid binnen bepaalde
ondernemingen. Daarnaast geldt dat een inschrijver binnen de aanbeste20
21

https://marineschepen.nl/nieuws/5-vragen-over-nieuwe-mijnenjagers-180319.html
https://marineschepen.nl/nieuws/5-vragen-over-nieuwe-mijnenjagers-180319.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

20

dingsregelgeving niet enkel om reden dat het een overheidsonderneming
van een EU-lidstaat is of een Europese overheid als meerderheidsaandeelhouder heeft, kan worden uitgesloten van een aanbestedingsprocedure.
Indien een inschrijving voor een opdracht wordt gedaan die in verhouding
tot de te verrichten werken, leveringen of diensten abnormaal laag lijkt,
kan de aanbestedende dienst de inschrijvende partij verduidelijkingen
over de samenstelling van de desbetreffende inschrijving vragen en
daarbij expliciet de ontvangst van staatssteun betrekken. Een inschrijving
kan op grond van staatssteun worden afgewezen, indien de inschrijvende
partij niet hard kan maken dat de ontvangen staatssteun in overeenstemming is met de EU-regels (zie bijv. artikel 2.107, vierde lid, ADV). De
Belgische Defensie heeft geen aanleiding gezien om aan een inschrijvende partij een dergelijke verduidelijking te vragen.
Daarnaast kan een inschrijvende partij, indien die zou merken dat de
aanbesteding niet is verlopen volgens de vigerende regelgeving, een
gerechtelijke procedure starten.
44
Nederland en België hebben al jarenlang een goede open samenwerking ook op het gebied van operationele inzet en kennisuitwisseling.
Hoe wordt gewaarborgd dat deze volledigheid van kennisuitwisseling niet wordt beperkt door het afschermen van militair
strategisch of technologische/ operationele kennis door de Franse
hoofdaannemer?
Is er sprake van strategische kennis die niet door België of door
Frankrijk met Nederland kan worden gedeeld?
Gelet op de 100% open samenwerking en kennisdeling tussen
België en Nederland; gaat Frankrijk (NavalGroup) openheid geven
over (strategische) kennis naar België en Nederland?
Hoe waarborgt België dat deze volledigheid van kennisdeling niet
beperkt wordt door het afschermen van eventueel militaire
geheimen of technologische/ operationele kennis binnen de door
Frankrijk en België te leveren systemen?
46
Zijn er tijdens de levensduur afhankelijkheden van de Intellectual
Property van de hoofdaannemer ofwel Naval Group? Zo ja, welke
afspraken zijn daarover gemaakt?
57
Wordt het met dit project gemoeide intellectuele eigendom
volledig en onverkort met België en Nederland gedeeld?
61
Kunt u gedetailleerd aangeven hoe het intellectueel eigendom is
geregeld nu deze order wordt geplaatst bij het Franse Navalgroup? Zal met de Franse staat afgesproken gaan worden dat alle
in de systemen gelegen kennis en intellectueel eigendom volledig
en onverkort met België en Nederland wordt gedeeld?
66
Is er sprake van strategische kennis die niet door België of door
Frankrijk met Nederland kan worden gedeeld?
67
Zal met de Franse staat afgesproken gaan worden dat alle in de
systemen gelegen kennis en intellectueel eigendom volledig en
onverkort met België en Nederland worden gedeeld?
Volgens het contract hebben België en Nederland het gebruiksrecht,
onbeperkt in tijd en plaats, ten aanzien van geleverde producten, plannen,
studies en alle andere resultaten die in het kader van de opdracht worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

21

verstrekt door Naval Group. Voor het scheepsontwerp hebben België en
Nederland naast het gebruiksrecht ook het intellectuele eigendom omdat
dit samen met Naval Groep is ontwikkeld. Voor alle systemen die «van de
plank» worden gekocht, waaronder de toolbox, geldt dat er – zoals
gebruikelijk – geen overdracht zal zijn van intellectueel eigendom.
45
Is Nederland voor het onderhoud en de tussentijdse upgrades
afhankelijk van Franse leveranciers? Zo ja, hoe waarborgen we
dat de systemen gedurende gehele levensduur operationeel
blijven?
Naval Group zal als leverancier en straks als medeverantwoordelijke voor
het onderhoud, een belangrijke rol blijven spelen bij het onderhoud en
tussentijdse upgrades. Niet alle onderleveranciers zijn Frans. Het contract
is de waarborg dat de systemen gedurende de daarvoor gespecificeerde
levensduur operationeel blijven.
46
Zijn er tijdens de levensduur afhankelijkheden van de Intellectual
Property van de hoofdaannemer ofwel Naval Group? Zo ja, welke
afspraken zijn daarover gemaakt?
Zie het antwoord op vraag 44.
47
Bent u op de hoogte van de Franse tegenhanger van onze
Defensie Industrie Strategie22? Kent u onder meer de tabel op
pagina 67 hierin, die overduidelijk laat zien dat Frankrijk ook
voor maritieme projecten volledig voor het Franse nationale
belang gaat («sovereignty)? Kunt u expliciet uw verwachtingsbeeld schetsen wat dit in de toekomst betekent voor de
bereidheid van de Franse Marinebouwsector om daadwerkelijk
grootschalige en technologisch inhoudelijke participatie te gaan
ontplooien in samenwerkingen met het buitenland?
U refereert naar de Franse nationale defensie en veiligheidsstrategie
waarbinnen één hoofdstuk de Franse tegenhanger van de Nederlandse
Defensie Industrie Strategie is. Ondanks dat deze strategie theoretisch
ruimte biedt voor samenwerking domineert het Franse nationale belang
en zijn daardoor naar verwachting de mogelijkheden voor Nederlandse
bedrijven om te participeren in het project vervanging mijnenbestrijdingsvaartuigen beperkt. Dit is een consequentie van de gekozen manier van
aanbesteden en de verdeling van dit project en het project voor de
vervanging van de M-fregatten tussen Nederland en België. Voor
eventuele toekomstige projecten zal de nationale DIS, inclusief de
mogelijkheden tot participatie bij samenwerking, een belangrijk
afwegingskader vormen.
48
Op welke wijze worden de afgesproken specificaties geverifieerd
door de Koninklijke Marine? Hoe worden, zoals gebruikelijk bij de
nieuwbouwprojecten voor de Koninklijke Marine, de Nederlandse
22

https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=
rja&uact=8&ved=2ahUKEwj0jcyA5ZXhAhUP3aQKHUTMBDgQFjAAegQIBxAC&url=
https%3A%2F%2Fwww.defense.gouv.fr%2Flayout%2Fset%2Fpopup%
2Fcontent%2Fdownload%2F520198%2F8733095%2Fversion%2F2%
2Ffile%2FDEFENCE%2BAND%2BNATIONAL%2BSECURITY%
2BSTRATEGIC%2BREVIEW%2B2017.pdf&usg=AOvVaw1GgHnZcu1kY8e_TjjpS6E9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

22

kennisinstituten hierbij betrokken? Indien er geen kennisinstituten zullen worden betrokken: hoe gaan Nederland en België
dan beoordelen/ testen of de schepen die we uiteindelijk krijgen
voldoen aan de eisen? Is het risico hierbij niet heel groot dat we
eventuele gebreken pas signaleren tijdens het inzetten van de
MCM waardoor we in een later stadium in buitenlandse
ontwerpen aanpassingen moeten verrichten die extreem veel
extra tijd en geld kosten? Voor wie zijn deze kosten dan?
Volgens het contract moet Naval Group aantonen dat het aan alle eisen
voldoet. Hierbij kan Naval Group gebruik maken van kennisinstituten naar
eigen keus. De verificatie van de leveringen (keuringen) gebeurt onder
leiding van de opdrachtgever volgens de in het contract beschreven
richtlijnen. Indien later blijkt dat er gebreken zijn waarbij de leverancier
niet aan het contract voldoet, zal dat op zijn kosten moeten worden
opgelost.
49
Wordt Nederlands defensiepersoneel tijdig betrokken bij het
introduceren van systemen voorafgaand aan de formele
oplevering? Zo nee, waarom niet? Zo ja, op welke wijze zal dit
dan gebeuren en zijn hier voor Nederland kosten aan verbonden?
Ja. Dit betreft onder meer het extra personeel voor het ruimen van mijnen
op de Noordzee waartoe is besloten in het kader van de maatregelen om
de inzetbaarheid en de voortzettingsvermogen van de krijgsmacht te
vergroten (Kamerstuk 34 775 X, nr. 25). Defensie zal op korte termijn als
afzonderlijk project enkele drones aanschaffen om de capaciteit voor de
Noordzee uit te breiden. Deze drones zijn dezelfde als de drones uit de
beoogde toolbox. Hiermee kan het personeel tevens kennis en ervaring
opdoen met de onbemande systemen waardoor de invoering soepeler
kan verlopen. Hiermee is voor Nederland een extra investering gemoeid
van minder dan € 25 miljoen.
Daarnaast is in oktober 2017 samen met België een Capacitair Team
Maritiem MCM opgericht. Dit team begeleidt de introductie van de nieuwe
MCM-platformen en de noodzakelijke aanpassingen op het gebied van
doctrine, organisatie, training, materiaal, leiderschap, personeel, facilitair
en interoperabiliteit (DOTMLPFI).
50
Klopt het dat de Minister van Defensie op 15 november jl. het
volgende heeft gezegd in haar toespraak bij het 30ste
NIDV-symposium: «Daarnaast willen we onze traditioneel sterke
industrieën – zoals de marinebouw en radartechnologie –
behouden en versterken. [...] Daar merk ik bij op: als het beste
product voor de beste prijs in het buitenland te vinden is, dan
zullen wij het daar aanschaffen. Maar ook dán zullen wij het
Nederlandse bedrijfsleven zoveel mogelijk betrekken»? Zo ja, hoe
verhouden de genomen besluiten in deze D-brief zich tot beide
onderdelen van deze toespraak?
Zie het antwoord op vraag 3.
51
Welke rol is er binnen deze samenwerking weggelegd voor TNO?
Zie het antwoord op vraag 25.
52

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

23

Zijn er afspraken gemaakt over een evaluatie(moment)? Gaat de
Belgisch-Nederlandse samenwerking worden geëvalueerd? Zo ja:
hoe en wanneer?
Er zijn in het kader van het project Vervanging mijnenbestrijdingscapaciteit geen afspraken gemaakt over een evaluatie van de BelgischNederlandse samenwerking.
53
Welk schaalvoordeel heeft Nederland bereikt met de gezamenlijke aankoop? Kunt u dit kwantificeren?
Zie het antwoord op vraag 2.
54
Klopt het dat het winnende consortium uitgaat van een economische return voor België van 2,1 miljard euro over twintig jaar,
onder meer vanwege het onderhoud? Kunt u dit cijfer vergelijken
met de economische return voor Nederland als gevolg van de
ontwikkeling van de nieuwe M-fregatten?
Zie het antwoord op vraag 6.
55
Bestaat het risico dat België en Nederland, door met Frankrijk
samen te werken op het gebied van mijnenbestrijdingstechnologie, indirect bijdragen aan de exportpositie van Frankrijk in
relatie tot de Verenigde Arabische Emiraten, aangezien Nederland
een strenger exportvergunningsbeleid hanteert dan Frankrijk?
56
Welke afspraken en zekerheden zijn er gemaakt en aangebracht
teneinde te voorkomen dat de exportrestricties die Nederland
hanteert onverkort blijven gelden bij export van met Frankrijk
ontwikkelde wapensystemen?
60
Welke afspraken en zekerheden zijn er voorzien om te voorkomen
dat de wapenexportrestricties die Nederland hanteert onverkort
blijven gelden bij export van met Frankrijk ontwikkelde wapensystemen? Gelet op de open kennisdeling die België en Nederland
rondom mijnenbestrijdingstechnologie hanteren, in hoeverre kan
Nederland dan potentieel indirect bijdragen aan mogelijke
wapenexport naar landen als Saoedi-Arabië of andere landen
waar Frankrijk wel en Nederland niet naar exporteert?
België en Nederland hebben het exclusieve gebruiksrecht ten aanzien van
het ontwerp van het schip. Dat betekent dat bij de eventuele bouw door
Naval Group van deze schepen voor de exportmarkt, zowel een Belgische
als Nederlandse wapenexportvergunning nodig is. Dit geldt echter niet
voor de apparatuur of de bewapening van het schip die «van de plank»
wordt verworven. Indien het gaat om militaire goederen is daarop het
wapenexportbeleid van het land van oorsprong van toepassing. Indien
Naval Group kiest voor Nederlandse componenten waarop het Nederlandse wapenexportbeleid van toepassing is, dan is voor de export
daarvan een Nederlandse vergunning nodig.
56
Welke afspraken en zekerheden zijn er gemaakt en aangebracht
teneinde te voorkomen dat de exportrestricties die Nederland
hanteert onverkort blijven gelden bij export van met Frankrijk
ontwikkelde wapensystemen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

24

Zie ook het antwoord op vraag 55.
57
Wordt het met dit project gemoeide intellectuele eigendom
volledig en onverkort met België en Nederland gedeeld?
Zie het antwoord op vraag 44.
58
Hoe is de in dit artikel vermelde korting van 200 miljoen euro tot
stand gekomen23?
Zie het antwoord op vraag 14.
59
Erkent u dat onderzoeksinstellingen zoals MARIN en TNO binnen
de Nederlandse «Gouden Driehoek» vaak een cruciale rol spelen
in het onderkennen van tekortkomingen en verbeterbehoeften in
een vroegtijdig stadium van een bouwproject, waarmee hoge
kosten, later in het project, veelal voorkomen kunnen worden?
Kunt u in dat licht de volgende vragen beantwoorden:
Hoe is in het project geregeld dat zowel op technische als op
operationeel militaire functionaliteit de schepen en de systemen
gaan voldoen aan de vereisten zoals ook Nederland die heeft
gesteld?
Wordt er in het project voorzien dat deze vroegtijdig worden
onderzocht en dat hierop wordt getoetst door Naval Group? Zet
NavalGroup daarvoor kennisinstellingen in, zoals Nederland dat
zou doen? Welke in dat geval?
Indien door technische en operationele problemen vertragingen
ontstaan: draagt Navalgroup en/of België dan de kosten voor het
feit dat het Nederlands marinepersoneel dan tijdelijk zonder werk
zit?
Bent u bereid om een additioneel fonds vrij te maken voor
toetsing en verificatie door de Nederlandse kennisinstituten,
zoals zij dit altijd doen voor grote marine-projecten, zodat zij
vroegtijdig mogelijke hiaten kunnen onderkennen?
Zie het antwoord op vraag 25.
60
Welke afspraken en zekerheden zijn er voorzien om te voorkomen
dat de wapenexportrestricties die Nederland hanteert onverkort
blijven gelden bij export van met Frankrijk ontwikkelde wapensystemen? Gelet op de open kennisdeling die België en Nederland
rondom mijnenbestrijdingstechnologie hanteren, in hoeverre kan
Nederland dan potentieel indirect bijdragen aan mogelijke
wapenexport naar landen als Saoedi-Arabië of andere landen
waar Frankrijk wel en Nederland niet naar exporteert?
Zie het antwoord op vraag 55.
61
Kunt u gedetailleerd aangeven hoe het intellectueel eigendom is
geregeld nu deze order wordt geplaatst bij het Franse Navalgroup? Zal met de Franse staat afgesproken gaan worden dat alle
in de systemen gelegen kennis en intellectueel eigendom volledig
en onverkort met België en Nederland wordt gedeeld?
23

https://marineschepen.nl/nieuws/Naval-Group-passeert-Thales-vlak-voor-tijd-150319.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

25

Zie het antwoord op vraag 44.
62
Klopt het dat autonoom onder water varen en de daarmee
gerelateerde technologie al langer een technologie-veld is waarin
de Nederlandse kennisinstituten actief zijn; technologie die
essentieel is in de drones en hulpsystemen voor de MCM? In
hoeverre ontstaat er nu een risico dat, door afscherming van
dergelijke technologie in het kader van het eigen nationale
belang van de buitenlandse industrie, Nederland op achterstand
dreigt te komen in dit kennisveld? Wat bent u bereid hieraan te
doen?
71
In welke mate kan de Nederlandse samenleving, waaronder de
economie en de technologiesector, profiteren van de invoering
van autonoom opererende drones? Is er sprake van spin-off van
technologie naar de technologiesector in de maatschappij,
medegebruik door andere diensten, etc.? Of blijft deze technologie uitsluitend binnen de mijnendienst van de Koninklijke
Marine beschikbaar?
96
In welke mate kan de Nederlandse samenleving, waaronder de
economie en de technologiesector, profiteren van de invoering
van autonoom opererende drones? Is er sprake van spin-off van
technologie naar de technologiesector in de maatschappij,
medegebruik door andere diensten, etc.? Of blijft deze technologie uitsluitend binnen de mijnendienst van de Koninklijke
Marine beschikbaar?
101
In welke mate kunnen de Nederlandse industrie en kennisinstellingen profiteren van de ontwikkeling en het gebruik van de
autonoom opererende drones? Is er sprake van enige spin-off, en
zo ja, welke?
Nederlandse kennisinstituten zijn al langer actief op het gebied van
autonoom onder water varen. Met deze kennis kon Defensie optreden als
smart buyer / specifier. Defensie verwerft nu systemen van de plank die
weinig doorontwikkeling behoeven. De systemen zijn vrij op de markt
beschikbaar voor partijen die daarin interesse hebben.
63
In hoeverre kan Nederland alsnog (extra) inbreng verlangen op
het testen van de opgeleverde schepen, alsmede op het
onderhoud en de instandhouding? Bent u bereid inzet van onder
meer Nederlandse kennisinstituten te bepleiten, en zo het
nationale kennisniveau in stand te houden? Zo nee, waarom niet?
Dit is niet mogelijk omdat dat niet past in het Belgische aanbestedingsproces en ook niet in het contract is meegenomen.
64
Klopt het dat Naval een in een later stadium een korting heeft
gegeven van 200 miljoen euro, zoals bericht in Knack24? Zo ja,
kan de Staatssecretaris toelichten hoe en waarom deze korting is
gegeven?
Zie het antwoord op vraag 14.
24

https://m.trends.knack.be/economie/beleid/de-franse-greep-op-de-belgische-mijnenjagers-driebedenkingen/article-opinion-1442205.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

26

65
Hoe wordt gewaarborgd dat de Nederlandse bedrijven die in
mijnenbestrijdingstechnologie een specialisme hebben en
daarmee de Nederlandse veiligheidsbelangen dienen, volledig
meeprofiteren van de kennisontwikkeling vanuit het
MCM-project?
De verwerving betreft vooral systemen die van de plank kunnen worden
gekocht, waarvan een deel nog in de laatste fase van ontwikkeling
(Technical Readiness Level 7–8) zit. Er zal daarom nauwelijks kennisontwikkeling binnen het MCM-project plaatsvinden.
66
Is er sprake van strategische kennis die niet door België of door
Frankrijk met Nederland kan worden gedeeld?
Zie het antwoord op vraag 44.
67
Zal met de Franse staat afgesproken gaan worden dat alle in de
systemen gelegen kennis en intellectueel eigendom volledig en
onverkort met België en Nederland worden gedeeld?
Zie het antwoord op vraag 44.
68
Is de constatering juist dat al het onderzoek en ontwikkeling van
de schepen en drones voor de mijnenbestijdingscapaciteit in
afwijking van het DMP-A (2018) en de LoI met België (2016)
wordt overgedragen aan de gekozen leverancier en onderaannemers?
Zie het antwoord op vraag 25.
69
Waarom wordt in de D-brief niet ingegaan op de manier waarop
de drie overgebleven biedingen van elkaar verschilden in relatie
tot de gestelde eisen?
Zie het antwoord op vraag 17.
70
Bent u van mening dat bilaterale samenwerking met België, zoals
in dit DMP-D wordt voorgesteld, als consequentie rechtvaardigt
dat veel van haar eigen beleid niet wordt toegepast?
Zie het antwoord op vraag 3.
71
In welke mate kan de Nederlandse samenleving, waaronder de
economie en de technologiesector, profiteren van de invoering
van autonoom opererende drones? Is er sprake van spin-off van
technologie naar de technologiesector in de maatschappij,
medegebruik door andere diensten, etc.? Of blijft deze technologie uitsluitend binnen de mijnendienst van de Koninklijke
Marine beschikbaar?
Zie het antwoord op vraag 62.
72

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

27

Is in de gunningscriteria voor de financiële aspecten rekening
gehouden met levensduurkosten, inclusief onderhoudskosten? Zo
nee, waarom niet? Zo ja, hoe dan?
110
Hoe is in de gunningscriteria voor de financiële aspecten
rekening gehouden met levensduurkosten, inclusief onderhoudskosten? Waarom wordt hier in de brief niet op ingegaan? Hoe
zwaar wogen de levensduurkosten mee in vergelijking met de
initiële investeringskosten?
172
Hoe is in de gunningscriteria voor de financiële aspecten
rekening gehouden met levensduurkosten, inclusief onderhoudskosten?
178
Hoe is in de gunningscriteria voor de financiële aspecten
rekening gehouden met levensduurkosten, inclusief onderhoudskosten?
179
Hoe zwaar wogen de levensduurkosten mee in vergelijking met
de initiële investeringskosten?
Voor de levensduurkosten is onder meer gekeken naar de prijzen voor
onderhoudsactiviteiten, het brandstofverbruik en het aantal benodigde
manuren voor het uit te voeren onderhoud. De levensduurkosten wegen
voor 10% mee, de initiële investeringskosten voor 30%. Net voor de
levering van het eerste schip en drones (2023) wordt het I-ISS onderhoudscontract afgesloten met de prijzen voor onderhoudsactiviteiten,
zoals die nu in het contract met Naval Group worden vastgesteld (met
prijsescalatie, waaronder inflatie).
73
Waarom is het Belgische aandeel in de aanbesteding groter dan
het Nederlandse?
Zie het antwoord op vraag 15.
74
In welke mate wordt het family-of-ships concept van CZSK met
deze aankoop doorkruist?
Zie het antwoord op vraag 2.
75
Welke extra logistieke en personele kosten brengt het afwijken
van de standaarden met zich mee?
Zie het antwoord op vraag 2.
76
Is met nieuwe technologieën, waaronder drones, opereren op
afstand en onderhoud, maar ook de groeiende dreiging van
statelijke en niet-statelijke actoren, het aantal schepen waaraan
behoefte is bij toeval precies even groot als het huidige aantal
van 6?
De behoefte aan het aantal platformen is bepaald aan de hand van de
inzetbaarheidsdoelstellingen van Defensie en de targets die de NAVO voor
Nederland heeft vastgesteld. Met de zes eenheden kan daaraan worden
voldaan, inclusief de behoefte aan opleiding en training en het uitvoeren
van secundaire taken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

28

77
Aangezien de D-Brief hier geen duidelijkheid over geeft, op grond
van welke criteria precies waren de schepen van Naval het best?
Zie het antwoord op vraag 17.
78
Heeft u plannen met de al na 10 jaar of minder operationeel
afgeschreven drones? Zijn deze tegen die tijd nog inzetbaar voor
een ander, minder geavanceerd, doel? Wellicht buiten Defensie.
Zo ja, wordt bij de verwerving rekening gehouden met dit
toekomstige gebruik, waardoor de restwaarde hoger is?
Het gaat hier om nieuwe technologie waarmee Defensie nog weinig
ervaring heeft. Bij de aanschaf van vervangende systemen zal worden
bekeken of de oude systemen nog voor andere doelen kunnen worden
ingezet. Defensie houdt geen rekening met een restwaarde.
79
Hoe kan een Frans bod ook op industriële aspecten hoger scoren
dan een Belgisch-Nederlandse combinatie?
84
Hoe kan een Frans bod op het punt EVB (Eigen Veiligheidsbelang)
hoger scoren dan de Belgisch-Nederlands en Belgisch-Franse
biedingen?
105
Waarom beschouwt België de industriële aspecten als «essentiële
veiligheidsbelangen»? Heeft België een relevante, (zelfscheppende) marinebouwindustrie die een beroep hierop rechtvaardigt?
Net als andere landen beschouwt België het als een essentieel veiligheidsbelang om te beschikken over een nationale Defensie Technologische en
Industriële Basis (DTIB). België legt daarbij de nadruk op maritieme
aanvoerlijnen en havens, energie en cyber, en streeft naar een sterke
nationale positie in technologische nichedomeinen maar ook naar
internationale samenwerking. Het is evident dat mijnenbestrijding voor
deze prioriteiten relevant is.
De inschrijvende partijen hebben als onderdeel van hun offertes industriële aanbiedingen gedaan die aansluiten bij de door België gedefinieerde
prioriteiten. De offertes van Naval Group hebben daarbij in deze categorie
de meeste punten behaald.
80
Wie is na oplevering van de schepen verantwoordelijk voor
implementatie van nieuw type drones aan boord?
100
Is het waar dat plaatsing, energievoorziening en vooral integratie
van een vervangend drone-systeem met het Command & Control
(C2) systeem complex is en veel kennis vergt? Wie is na
oplevering van de schepen verantwoordelijk voor implementatie
van nieuwe type drones aan boord: de bouwmeester of onderaannemer, de Belgische marine of een nog in te richten samenwerking tussen de Nederlandse en Belgische marine? Is daarvoor
bij die partij(en) voldoende kennis aanwezig, met name van het
C2 systeem?
In het contract zijn geen afspraken gemaakt over de vervanging van de
drones zodra die het einde van de levensduur bereiken. Hierover kan een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

29

besluit worden genomen als de invoering van nieuwe drones aan de orde
is. Zie hiervoor ook het antwoord op vraag 98.
Aangezien de leverancier verantwoordelijk is voor het configuratiemanagement zal deze ook de impact van integratie van nieuwe componenten
moeten beoordelen. In het contract met de dan beoogde partijen zullen de
verantwoordelijkheden moeten worden vastgelegd.
81
Waarom bestelt u nu drones, waarvan zeker is dat deze bij
oplevering van de schepen verouderd zullen zijn?
102
Waarom worden nu al drones besteld, waarvan zeker is dat deze
bij oplevering van de schepen (2024–2030) verouderd zullen zijn?
Waarom wordt niet gewacht op de drones die met het PESCOproject worden ontwikkeld, die al over 7 tot 10 jaar beschikbaar
komen? Waarom wordt de verwerving van de snelst ontwikkelende technologie niet uitgesteld tot een zo laat mogelijk
moment?
Een deel van de te leveren drones zit in de laatste fase van ontwikkeling
(Technical Readiness Level 7–8) en zullen bij oplevering volledig operationeel zijn. Operationeel betrouwbare drones zijn belangrijker dan dat
deze voldoen aan de laatste stand van de techniek. De laatste drones
worden in 2028 geleverd. Het is van belang om drones tijdig ter
beschikking te hebben om procedures en werkwijzen te ontwikkelen en de
bemanningen kennis en ervaring te laten opdoen om zo de invoering van
de nieuwe vaartuigen soepel te laten verlopen. Zie ook vraag 49.
Het PESCO-project richt zich op de ontwikkeling van de technologie om op
termijn de eerste generatie van de toolbox te vervangen.
82
Wordt het simulatiecentrum ondergebracht bij de BelgischNederlandse school voor mijnenbestrijding op zee EGUERMIN of
bij een andere Belgische school?
Zie het antwoord op vraag 20.
83
In welke mate is tijdens het aanbestedingsproces de decennialange kennis en ervaring van DMO, TNO en het Nederlandse
marinebouw cluster ingezet?
123
In welke mate is tijdens het aanbestedingsproces de decennialange kennis en en ervaring van de DMO, TNO en het Nederlandse
marinebouw cluster ingezet?
DMO is volledig betrokken geweest bij het opstellen van de eisen. Het
Belgische aanbestedingsproces staat niet toe TNO of het Nederlands
marinebouwcluster in te zetten in het aanbestedingsproces. De Nederlandse marinebouw kon uiteraard wel meedingen in de concurrentiestelling.
84
Hoe kan een Frans bod op het punt EVB (Eigen Veiligheidsbelang)
hoger scoren dan de Belgisch-Nederlands en Belgisch-Franse
biedingen?
Zie het antwoord op vraag 79.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

30

85
In de D-brief wordt aangegeven dat de Naval Group de meeste
punten heeft gehaald. Kan worden aangeven wat daarbij de
procentuele verschillen waren en of/hoe Naval Group ook bij alle
varianten in de (vermoedelijk) uitgevoerde gevoeligheidsanalyse
scoorde?
Zie het antwoord op vraag 17.
86
Waarom is het risico in termen van geld, tijd, kwaliteit en
management, dat in de aanbiedingen verscholen zit, niet nadrukkelijk onderzocht en als separaat keuzecriterium meegenomen bij
de beoordeling?
88
Op welke manier is zeker gesteld dat de consortium partner(s) en
onderaannemers die de drones en andere subsystemen aanbieden
aan kwaliteitseisen kunnen voldoen, dat de aangeleverde
informatie juist is en de ontwikkeling, bouw en levering ook
gerealiseerd kan worden?
126
Erkent u dat, ook al worden financiële risico’s tot op zekere
hoogte contractueel afgedekt, kwaliteit, technische- en projectmanagement risico’s een grote impact hebben op een project als
dit? Waarom is het risico in termen van geld, tijd, kwaliteit en
management, dat in de aanbiedingen verscholen zit, niet nadrukkelijk onderzocht en als separaat keuzecriterium meegenomen bij
de beoordeling?
127
Op welke manier is zeker gesteld dat de consortiumpartner(s) en
onderaannemers, die de drones en andere subsystemen
aanbieden, aan kwaliteitseisen kunnen voldoen, dat de aangeleverde informatie juist is en de ontwikkeling, bouw en levering
ook gerealiseerd kunnen worden? Is door het team van deskundigen ter plaatse diepgaand onderzoek gedaan?
De kwaliteitseisen en kwaliteitsnormen voor de realisatie van de opdracht
maken deel uit van de contractuele voorwaarden. De kandidaten hebben
in hun offerte onderbouwd hoe ze voldoen aan deze eisen.
87
Is er door de Belgische regering tijdens de aanbesteding
onderzoek gedaan of er bij de aanbiedende partijen op enig
moment sprake is geweest van prijsdumping of overheidssteun?
Zie het antwoord op vraag 14.
88
Op welke manier is zeker gesteld dat de consortium partner(s) en
onderaannemers die de drones en andere subsystemen aanbieden
aan kwaliteitseisen kunnen voldoen, dat de aangeleverde
informatie juist is en de ontwikkeling, bouw en levering ook
gerealiseerd kan worden?
Zie het antwoord op vraag 86.
89

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

31

Om welke reden wijkt u af van de sinds de Walrus affaire
opgebouwde kennis en ervaring dat bij de gunning van de bouw
van marineschepen een risicoreservering van 20% noodzakelijk
is?
149
Klopt het dat een vaste prijs contract en 10% risicoreservering
geen bescherming bieden tegen tijd-, kwaliteit en technologische
consequenties? Om welke redenen wijkt u af van de sinds de
bouw van de Walrus-klasse opgebouwde kennis en ervaring dat
bij de gunning van de bouw van marineschepen een risicoreservering van 20% noodzakelijk is?
Defensie hanteert een systematiek voor het bepalen van de risicoreservering waarbij diverse factoren worden meegenomen, waaronder de aard
van het project (instandhouding of nieuwbouw), de looptijd, de volwassenheid van de techniek en de mate waarin de fabrikant medeverantwoordelijk is voor het proces. De risicoreservering is daardoor geen vast
bedrag of een vast percentage. De hoogte van de risicoreservering volgt
de ontwikkeling van de risico’s gedurende het project en wordt (ten
minste) bij iedere faseovergang (onder meer de A- en D-fase) opnieuw
beschouwd.
90
Hebt u zich ervan overtuigd dat de leverancier(s) de mogelijke
gevolgen van worst-case financiële tegenvallers inderdaad
kunnen dragen en zijn hieromtrent garanties verkregen van
eventuele holdings of moederbedrijven?
Dit is een van de selectiecriteria geweest.
91
Klopt het dat al het onderzoek en al de ontwikkeling van de
schepen en de drones voor de mijnenbestrijdingscapaciteit in
afwijking van het DMP-A (2018) en de Lol met België (2016)
wordt overgedragen aan de gekozen leverancier en onderaannemers?
Zie het antwoord op vraag 25.
92
Neemt België de eventuele aan het project verbonden kostenoverschrijdingen voor haar rekening?
Nee.
93
Kunt u een onderbouwing geven voor de hogere kosten die voor
de mijnenbestrijding gemaakt gaan worden en die afzetten tegen
eventueel grotere, meer geavanceerde capaciteiten en de
behoefte daaraan?
De hogere exploitatiekosten worden voornamelijk veroorzaakt doordat de
nieuwe schepen een hoger tonnage kennen dan de huidige. Het is niet
mogelijk dat af te zetten tegen eventueel grotere, meer geavanceerde
capaciteiten omdat daar geen toereikende gegevens voor beschikbaar
zijn.
94
Wat betekent het genomen besluit voor de inzet op «familievorming» van technische systemen en de voorgenomen inzet op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

32

gelijke platforms binnen de marine, bijvoorbeeld op het gebied
van bedrijfsvoering en logistieke ondersteuning?
Zie het antwoord op vraag 2.
95
Wat houdt het in dat het aan te schaffen Nederlandse en
Belgische materieel niet geheel identiek maar «nagenoeg»
identiek is? Waarin verschilt het materieel van elkaar?
Zie het antwoord op vraag 15.
96
In welke mate kan de Nederlandse samenleving, waaronder de
economie en de technologiesector, profiteren van de invoering
van autonoom opererende drones? Is er sprake van spin-off van
technologie naar de technologiesector in de maatschappij,
medegebruik door andere diensten, etc.? Of blijft deze technologie uitsluitend binnen de mijnendienst van de Koninklijke
Marine beschikbaar?
Zie het antwoord op vraag 62.
97
Ligt het in de lijn der verwachtingen dat een deel van de drones
in de loop der tijd verloren zal gaan? Is met zogenoemde «vredesverliezen» voldoende rekening gehouden bij het bepalen van de
configuratie?
Het stand-off concept met daarbij het opereren met onbemande systemen
is een nieuw concept. Ervaringsgegevens over verliezen van drones zijn er
niet. Er is geen rekening gehouden met vredesverliezen. Als een drone
verloren gaat zal worden bezien of en wanneer aanvulling noodzakelijk is.
Aangezien het producten betreft die «van de plank» kunnen worden
gekocht kan dit betrekkelijk snel worden gerealiseerd.
98
Hoe hoog is het budget dat wordt gereserveerd voor de
vervanging van drones per 2034? Waar op de begroting wordt
deze reservering geboekt?
Er is planmatig tussen de 25 en 100 M€ gereserveerd voor de vervanging
van de drones verdeeld over de jaren 2034 en 2035 en valt onder artikel
601 Groot materieel. Dit herhaalt zich daarna iedere acht jaar.
99
Is in het kader van het PESCO-project voor de ontwikkeling van
maritieme (semi) autonome systemen helder vastgelegd dat het
nooit om autonome wapens mag gaan?
Nee, dat is (nog) niet vastgelegd. Het desbetreffende PESCO project richt
zich uitsluitend op het onschadelijk maken van zeemijnen en is daarmee
defensief van aard.
100
Is het waar dat plaatsing, energievoorziening en vooral integratie
van een vervangend drone-systeem met het Command & Control
(C2) systeem complex is en veel kennis vergt? Wie is na
oplevering van de schepen verantwoordelijk voor implementatie
van nieuwe type drones aan boord: de bouwmeester of onderaan-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

33

nemer, de Belgische marine of een nog in te richten samenwerking tussen de Nederlandse en Belgische marine? Is daarvoor
bij die partij(en) voldoende kennis aanwezig, met name van het
C2 systeem?
Zie het antwoord op vraag 80.
101
In welke mate kunnen de Nederlandse industrie en kennisinstellingen profiteren van de ontwikkeling en het gebruik van de
autonoom opererende drones? Is er sprake van enige spin-off, en
zo ja, welke?
Zie het antwoord op vraag 62.
102
Waarom worden nu al drones besteld, waarvan zeker is dat deze
bij oplevering van de schepen (2024–2030) verouderd zullen zijn?
Waarom wordt niet gewacht op de drones die met het PESCOproject worden ontwikkeld, die al over 7 tot 10 jaar beschikbaar
komen? Waarom wordt de verwerving van de snelst ontwikkelende technologie niet uitgesteld tot een zo laat mogelijk
moment?
Zie het antwoord op vraag 81.
103
Wordt het simulatiecentrum, dat volgens de D-brief deel uit zal
maken van een Belgisch Opleidingscentrum, ondergebracht bij de
Belgisch- Nederlandse school voor mijnenbestrijding op zee
(EGUERMIN), of bij een andere Belgische school? Zo ja, waarom
en welke?
Zie het antwoord op vraag 20.
104
Is het simulatiecentrum uitsluitend betaald door en bestemd voor
België of zal Nederland daar ook gebruik van kunnen maken?
Zie het antwoord op vraag 20.
105
Waarom beschouwt België de industriële aspecten als «essentiële
veiligheidsbelangen»? Heeft België een relevante, (zelfscheppende) marinebouwindustrie die een beroep hierop rechtvaardigt?
Zie het antwoord op vraag 79.
106
Welke consortia doen mee aan MAS MCM?
107
Hoe zijn Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen betrokken
bij MAS MCM?
In de eerste fase van PESCO MAS MCM mogen vanwege beperkende
eisen van de Europese Raad slechts Small and Medium Enterprises
meedoen. Op dit moment is alleen het Nederlandse bedrijf ForceApp
betrokken bij dit consortium. Alle Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen die geïnteresseerd zijn om in de toekomst deel te gaan nemen,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

34

worden vanuit de werkgroep PESCO MAS MCM op de hoogte gehouden
van de ontwikkelingen van de eerste fase.
107
Hoe zijn Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen betrokken
bij MAS MCM?
Zie het antwoord op vraag 106.
108
Waarom mochten de drie partijen ieder twee varianten indienen?
Dit gaf de partijen meer mogelijkheden om een aanbieding te doen, maar
ook speelde mee dat dit zou leiden tot meer concurrentie.
109
Welke van de drie aspecten, waarop het winnende consortium het
best zou hebben gescoord, heeft Defensie eigenstandig kunnen
verifiëren?
136
In welke mate is de Nederlandse regering betrokken bij de
financiële en EVB-aspecten, aangezien de financiële aspecten
door de Belgische Defensie zijn verwerkt en beoordeeld, en de
EVB-aspecten door de Belgische Ministeries van Defensie en van
Economische Zaken zijn beoordeeld?
De inschrijvingen zijn op drie aspecten beoordeeld: de technische,
operationele en logistieke aspecten, de financiële aspecten en de
industriële aspecten. België beschouwt deze laatste categorie als voor
België essentiële veiligheidsbelangen (EVB). Nederland was wel betrokken
bij de beoordeling van de technische, operationele en logistieke aspecten,
maar niet bij de verwerking van de financiële gegevens die door de
inschrijvende partijen zijn aangeleverd.
Het Ministerie van EZK is door de Algemene Directie Economische
Analyses en Internationale Economie van de Belgische Federale
Overheidsdienst geïnformeerd over het proces dat is gevolgd ten aanzien
van de EVB-aspecten. Het Ministerie van EZK is, conform de afspraken
over de gescheiden verwervingstrajecten, niet betrokken bij de beoordeling, maar wel geïnformeerd over de uitkomsten. De resultaten van de
EVB-evaluatie hebben geen doorslaggevende rol gespeeld in de gunning.
110
Hoe is in de gunningscriteria voor de financiële aspecten
rekening gehouden met levensduurkosten, inclusief onderhoudskosten? Waarom wordt hier in de brief niet op ingegaan? Hoe
zwaar wogen de levensduurkosten mee in vergelijking met de
initiële investeringskosten?
Zie het antwoord op vraag 72.
111
Is er in de aanbesteding reeds een vaste prijs opgenomen voor
het onderhoudscontract? Zo ja, wat bedragen de geraamde
onderhoudskosten voor de eerste tien jaar? Welke partij c.q.partijen draagt c.q. dragen het risico voor hoger of lager uitvallende
onderhoudskosten, indien in 2023 blijkt dat deze anders uitvallen
dan nu geraamd?
Zie het antwoord op vraag 27.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

35

112
Kunt u toelichten waarom in deze brief niet uitgebreider is
ingegaan op de belangrijkste functionele eisen, temeer aangezien
in bijvoorbeeld de D-brief over het project «Containersystemen
en Subsystemen25 wel gedetailleerder is ingegaan op de
gunningscriteria?
Zie het antwoord op vraag 17.
113
Kunt u de belangrijkste technische, operationele en logistieke
eisen bij de aanbesteding nader toelichten?
Zie het antwoord op vraag 17.
114
Welke eisen waren het meest onderscheidend bij de beoordeling
van de offertes?
Zie het antwoord op vraag 17.
115
Is er een audit uitgevoerd of is een audit gepland van het
beoordelings- en gunningsproces van de aanbesteding? Zo ja,
kunt u de resultaten hiervan met de Kamer delen?
Zie het antwoord op vraag 22.
116
Is sprake geweest van (indirecte) staatssteun van Franse zijde?
Zie het antwoord op vraag 14.
117
Is de offerte van de Naval Group tussentijds neerwaarts bijgesteld? Zo ja, op welk moment en met welke reden?
Zie het antwoord op vraag 14.
118
Hoe verhoudt zich het in de eindfase van het aanbestedingsproces verlagen van de prijs door de winnende partij met een
gelijke behandeling van alle aanbiedende partijen?
Zie het antwoord op vraag 14.
119
Is het in een later stadium aanbrengen van een korting
toegestaan?
Zie het antwoord op vraag 14.
120
Is Nederland op de hoogte gesteld van het tussentijds verlenen
van een korting door de winnende aanbieder?
Zie het antwoord op vraag 14.

25

Kamerstuk 26 396, nr. 112

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

36

121
Zijn er opties waarmee het brandstofgebruik van de schepen
verder had kunnen worden beperkt, maar waarvoor (nog) niet is
gekozen omwille van de kosten of andere belangen? Zo ja,
welke?
140
Hoe gaat u onderzoeken hoe met het MCM-project wordt bijgedragen aan de OES zonder inschakeling van de Nederlandse
kennisinstituten? Krijgt Nederland toegang tot gegevens om te
kunnen meten in hoeverre het project bijdraagt aan die doelstellingen?
141
Herinnert u zich uw antwoord (Kamerstuk 27 830, nr. 246) dat de
nieuwe mijnenbestrijdingscapaciteit moet voldoen aan de
ambities van de Operationele Energie Strategie (OES) en dat het
brandstofverbruik van de nieuwe schepen een van de gunningscriteria is? Kunt u aangeven wat het MCM-project (in uitvoering
van de Naval group) zal bijdragen aan de OES?
142
Heeft u concrete doelen voor het op termijn reduceren van het
brandstofgebruik van de schepen? Zo ja, welke?
145
Welke inspanningen zijn verricht binnen het verwervingstraject
om te innoveren op het gebied van energieverbruik? Welke
innovaties heeft dit opgeleverd, naast de (relatieve) besparing die
kan worden bereikt door modernere motors?
146
Zijn er verschillen in de aanpak en/of ambitie op het gebied van
brandstofbesparing binnen dit verwervingstraject en het verwervingstraject voor de M-fregatten? Zo ja, welke verschillen zijn
dat?
177
Hoe ontwikkelen de uitgaven aan brandstof zich binnen het
exploitatiebudget?
De Operationele Energie Strategie bevat diverse doelstellingen,
waaronder een reductie van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen
met 20 procent in 2030 (ten opzichte van 2010). Deze doelstellingen
gelden vlootbreed.
Om bij te dragen aan de Operationele Energie Strategie zijn uiteenlopende
eisen opgenomen, bijvoorbeeld dat de nieuwe schepen geschikt moeten
zijn om het energieverbruik gedurende de levensduur te verbeteren door
het toepassen van nieuwe technologieën. In het ontwerp wordt nu
maximaal gebruikgemaakt van de beschikbare mogelijkheden om het
brandstofgebruik van de schepen te beperken. Vooralsnog zijn energiebesparende motoren en LED-verlichting voorzien. Het brandstofverbruik van
de nieuwe schepen is een van de gunningscriteria. De schepen zijn per
ton aanmerkelijk zuiniger dan de huidige Alkmaar-klasse. Maar omdat het
tonnage van de schepen enkele malen groter is, wordt rekening gehouden
met een verdubbeling van het brandstofbudget. Op dit moment is nog
niet te zeggen hoeveel dit project precies zal bijdragen aan de ambities
van de Operationele Energie Strategie. Zo zullen de ontwikkelingen van
alternatieve brandstoffen daarop mede van invloed zijn.
122
Welke behoeften van Defensie hebben het noodzakelijk gemaakt
dat de te verwerven schepen substantieel groter van omvang
zullen zijn dan de huidige mijnenbestrijdingsvaartuigen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

37

De nieuwe schepen zijn groter dan de huidige vaartuigen doordat vooral
het opereren met de drones een grotere werk- en opslagruimte vergt.
Daarnaast is de eis gesteld dat het platform enkele 20ft containers moet
kunnen meenemen voor primaire en secundaire taken. De grotere
omvang biedt tevens ruimte voor de benodigde C2- en staffaciliteiten en
moderne accommodatiestandaarden.
123
In welke mate is tijdens het aanbestedingsproces de decennialange kennis en en ervaring van de DMO, TNO en het Nederlandse
marinebouw cluster ingezet?
Zie het antwoord op vraag 83.
124
Aangegeven wordt dat de Naval Group de meeste punten heeft
gehaald. Kunt u aangeven wat daarbij de procentuele verschillen
waren met andere partijen en tevens of Naval Group ook bij alle
varianten in de (vermoedelijk) uitgevoerde gevoeligheidsanalyse
ruim als hoogste scoorde?
Zie het antwoord op vraag 17.
125
Is bij deze aanbesteding met 2.200 eisen een (geautomatiseerde)
multicriteria analyse uitgevoerd? Hoe is dit op zorgvuldige wijze
mogelijk, gelet op het erg korte tijdsbestek tussen de definitieve
inschrijvingen en de keuze voor de Naval Group? Is tevens een
gevoeligheidsanalyse uitgevoerd, aangezien veel van de criteria
en aan iedere eis toegekende waarde een mate van subjectiviteit
hebben? Zo nee, waarom niet?
Zie vraag 17.
126
Erkent u dat, ook al worden financiële risico’s tot op zekere
hoogte contractueel afgedekt, kwaliteit, technische- en projectmanagement risico’s een grote impact hebben op een project als
dit? Waarom is het risico in termen van geld, tijd, kwaliteit en
management, dat in de aanbiedingen verscholen zit, niet nadrukkelijk onderzocht en als separaat keuzecriterium meegenomen bij
de beoordeling?
Zie het antwoord op vraag 86.
127
Op welke manier is zeker gesteld dat de consortiumpartner(s) en
onderaannemers, die de drones en andere subsystemen
aanbieden, aan kwaliteitseisen kunnen voldoen, dat de aangeleverde informatie juist is en de ontwikkeling, bouw en levering
ook gerealiseerd kunnen worden? Is door het team van deskundigen ter plaatse diepgaand onderzoek gedaan?
Zie het antwoord op vraag 86.
128
Hoe is het mogelijk dat er in een korte evaluatieperiode (tussen
december 2018 en maart 2019) van in totaal zes inschrijvingen en
2.200 eisen, een gedegen technisch onderzoek bij de hoofdaannemer en belangrijke onderaannemers is gedaan? Is dit gebeurd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

38

Zo nee, waarom niet? Erkent u dat het (vrijwel uitsluitend) op
papier vaststellen in welke mate aan de 2.200 eisen voldaan is,
belangrijke technische- en kwaliteitsrisico’s tot gevolg heeft?
De evaluatie is reeds gestart in oktober 2018 bij de indiening van de eerste
offertes. Er zijn diverse eisen gesteld aan de kwaliteit van de consortia,
waaronder een gedegen risicoplan. Een technisch onderzoek ter plaatse is
niet gebruikelijk en daarvoor bestond ook geen aanleiding. De beoordeling geschiedt op basis van aangeleverde documenten.
129
Welke gevolgen heeft de keuze voor de Naval Group voor de
decennialang in Nederland opgebouwde technische kennis van
mijnenbestrijding bij de kennisinstituten en andere stakeholders
binnen de «Gouden Driehoek»? Waarom gaat u hier in uw brief
niet op in en op welke wijze bent u bereid deze kennis te borgen?
Zie het antwoord op vraag 42.
130
Klopt het dat de Belgische EVB-eisen een bepaalde mate van
Belgische industriële participatie hebben opgeleverd, namelijk
een oude Belgische werf die zou worden gereactiveerd? Zo ja,
welke en op welke manier is zeker gesteld dat deze (onder)aannemers aan kwaliteitseisen voldoen, ook gedurende de geplande
levensduur van de schepen? Is door het team van deskundigen bij
deze Belgische werf diepgaand onderzoek gedaan?
Bij (onder)leveranciers is geen onderzoek uitgevoerd omdat daartoe geen
reden was. De kwaliteitseisen die gelden voor (onder)leveranciers zijn
vastgelegd in het contract. Naval Group is als hoofdleverancier verantwoordelijk voor de uitvoering daarvan.
131
Kunt u de uitkomsten van de drie hoofdbestanddelen van de
multicriteria analyse in procenten weergeven voor ieder van de
drie geëvalueerde kandidaten?
De gevraagde uitkomsten zijn weergegeven in puntenscores. Deze scores
zijn in België niet openbaar gedeeld. De gevoegde vertrouwelijke bijlage
bevat de resultaten van de aanbesteding26.
132
Waaraan verplicht Nederland zich op het gebied van onderhoud
met deze aanbesteding, aangezien België het definitieve onderhoudscontract pas in 2023 wil tekenen?
Zie het antwoord op vraag 27.
133
Waarom wordt in de D-brief niet duidelijk hoe de verschillende
aanbieders op de verschillende aspecten van elkaar verschilden
en hoe zij gescoord hebben op de gunningscriteria? Erkent u dat
de beoordeling en de keuze op deze wijze moeilijk navolgbaar
zijn voor de Kamer?
Zie het antwoord op vraag 17.
26

Ter vertrouwelijke inzage gelegd, alleen voor de leden, bij het Centraal Informatiepunt Tweede
Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

39

134
Was het oordeel van de Nederlandse deskundigen over de
technische, operationele en logistieke aspecten gelijkluidend aan
die van de Belgische? Zo nee, op welke punten was er verschil
van mening en hoe is hiermee omgegaan?
Ja.
135
Welke afspraken zijn gemaakt over de betrokkenheid van de
Nederlandse industrie en kennisinstellingen?
Zie het antwoord op vraag 6.
136
In welke mate is de Nederlandse regering betrokken bij de
financiële en EVB-aspecten, aangezien de financiële aspecten
door de Belgische Defensie zijn verwerkt en beoordeeld, en de
EVB-aspecten door de Belgische Ministeries van Defensie en van
Economische Zaken zijn beoordeeld?
Zie het antwoord op vraag 109.
137
Is er in de aanbesteding reeds een vaste prijs opgenomen voor
het onderhoudscontract? Zo ja, wat bedragen de geraamde
onderhoudskosten voor de eerste tien jaar?
Zie het antwoord op vraag 27.
138
Welke partij(en) dragen het risico voor hoger of lager uitvallende
onderhoudskosten wanneer in 2023 blijkt dat deze anders
uitvallen dan nu geraamd?
Zie het antwoord op vraag 27.
139
Maken de onderhoudskosten voor de eerste tien jaar ook deel uit
van het in de D-brief genoemde investeringsbedrag van 883,3
miljoen euro of komen die kosten er bovenop?
Zie het antwoord op vraag 27.
140
Hoe gaat u onderzoeken hoe met het MCM-project wordt bijgedragen aan de OES zonder inschakeling van de Nederlandse
kennisinstituten? Krijgt Nederland toegang tot gegevens om te
kunnen meten in hoeverre het project bijdraagt aan die
doelstellingen?
Zie het antwoord op vraag 121.
141
Herinnert u zich uw antwoord (Kamerstuk 27 830, nr. 246) dat de
nieuwe mijnenbestrijdingscapaciteit moet voldoen aan de
ambities van de Operationele Energie Strategie (OES) en dat het
brandstofverbruik van de nieuwe schepen een van de gunningscriteria is? Kunt u aangeven wat het MCM-project (in uitvoering
van de Naval group) zal bijdragen aan de OES?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

40

Zie het antwoord op vraag 121.
142
Heeft u concrete doelen voor het op termijn reduceren van het
brandstofgebruik van de schepen? Zo ja, welke?
Zie het antwoord op vraag 121.
143
Tot wanneer bent u voornemens de risicoreservering aan te
houden?
Zie het antwoord op vraag 18.
144
Wat bedoelt u met «een aanvullende risicoinschatting»? Wat was
de aanleiding van deze aanvullende inschatting en wat zijn de
uitkomsten?
Zie het antwoord op vraag 18.
145
Welke inspanningen zijn verricht binnen het verwervingstraject
om te innoveren op het gebied van energieverbruik? Welke
innovaties heeft dit opgeleverd, naast de (relatieve) besparing die
kan worden bereikt door modernere motors?
Zie het antwoord op vraag 121.
146
Zijn er verschillen in de aanpak en/of ambitie op het gebied van
brandstofbesparing binnen dit verwervingstraject en het verwervingstraject voor de M-fregatten? Zo ja, welke verschillen zijn
dat?
Zie het antwoord op vraag 121.
147
Op basis waarvan komt u tot de conclusie dat het risico
«beperkt» is? Op welke wijze zijn de risico’s tot uiting gekomen
in de criteria Technische, Operationele en Logistieke aspecten
(50%), Financiële aspecten (40%) en de Industriële EVB-aspecten
(10%)?
Met het oog op de beperking van de risico’s in het technische, operationele en logistieke domein zijn eisen opgesteld waaraan leveranciers
kunnen voldoen met producten die «van de plank» verkrijgbaar zijn, of
nog slechts een beperkt ontwikkelingstraject nodig hebben. De financiële
risico’s worden beperkt door de geleverde bewijsstukken van de financiële
draagkracht en passende bankverklaringen van de leveranciers. Alle
EVB-voorstellen zijn gecontroleerd en beoordeeld op verschillende criteria
zoals haalbaarheid door de Belgische experts in het hiervoor opgerichte
evaluatieteam.
148
Wordt bij de uitvoering van de opdracht technisch risicomanagement uitgevoerd en gerapporteerd aan de opdrachtgever? Zo
ja, volgens welk systeem? Is de technische kennis van de
Belgische opdrachtgever voldoende om de risicobeperkende
maatregelen van de bouwmeester te beoordelen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

41

151
Erkent u dat het te verwachten is dat een aantal van de (2.200)
gestelde eisen tijdens de uitvoering niet eenduidig blijken te zijn
of discussie oproepen? En dat wijzigingen grote impact kunnen
hebben op de planning en de kosten, zoals eerder al gebleken is
bij de Walrus-klasse onderzeeboten? Kunt u in dat licht ingaan op
het voorgenomen wijzigingsbeheer? Zijn er afspraken gemaakt
met de leverancier(s)? Bent u er bovendien van overtuigd dat de
projectorganisatie aan de opdrachtgeverskant voldoende is
uitgerust om dit proces effectief en efficiënt te beheren?
Risicomanagement maakt deel uit van het kwaliteitstoezicht tijdens de
uitvoering van het contract. Eventuele risicobeperkende maatregelen
worden door binationale experts beoordeeld. Tijdens de aanbesteding is
veel aandacht besteed aan uitleg over de eisen indien die voor de
kandidaten niet helder waren. Het effect hiervan zal blijken in de gedetailleerde ontwerpfase, die begint na de ondertekening van het contract.
Indien zou blijken dat er toch nog verduidelijkingen nodig zijn, dan is de
binationale projectorganisatie voldoende toegerust om dit in goede banen
te leiden.
149
Klopt het dat een vaste prijs contract en 10% risicoreservering
geen bescherming bieden tegen tijd-, kwaliteit en technologische
consequenties? Om welke redenen wijkt u af van de sinds de
bouw van de Walrus-klasse opgebouwde kennis en ervaring dat
bij de gunning van de bouw van marineschepen een risicoreservering van 20% noodzakelijk is?
Zie het antwoord op vraag 89.
150
Neemt België de eventuele aan het project verbonden kostenoverschrijdingen voor haar rekening of moet Nederland in dat geval
ook bijdragen? Welke afspraken zijn daarover gemaakt?
Zie het antwoord op vraag 10.
151
Erkent u dat het te verwachten is dat een aantal van de (2.200)
gestelde eisen tijdens de uitvoering niet eenduidig blijken te zijn
of discussie oproepen? En dat wijzigingen grote impact kunnen
hebben op de planning en de kosten, zoals eerder al gebleken is
bij de Walrus-klasse onderzeeboten? Kunt u in dat licht ingaan op
het voorgenomen wijzigingsbeheer? Zijn er afspraken gemaakt
met de leverancier(s)? Bent u er bovendien van overtuigd dat de
projectorganisatie aan de opdrachtgeverskant voldoende is
uitgerust om dit proces effectief en efficiënt te beheren?
Zie het antwoord op vraag 148.
152
Kunt u duiden welke risico’s u onderkent ten aanzien van de
aspecten tijd, geld, kwaliteit, levertijd en management?
Zie het antwoord op vraag 18.
153

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

42

Kunt u een nadere toelichting geven op het risico dat de exploitatiekosten hoger uitvallen omdat het operationele concept nog
niet is beproefd?
160
Kunt u een nadere toelichting geven op het risico dat de exploitatiekosten hoger uitvallen «omdat het operationele concept nog
niet is beproefd»?
Er zijn nog geen uitgebreide ervaringsgegevens voor het opereren met
drones. Daarom bestaat het risico dat de exploitatiekosten hoger zijn dan
wordt ingeschat op grond van de nu beschikbare gegevens. In dat geval
past Defensie de hogere exploitatiekosten in binnen de Defensiebegroting.
154
Welke mogelijkheden biedt het contract om het risico, dat drones
of het samenspel tussen vaartuig en drones minder functioneren
dan verwacht, op de leverancier te verhalen?
Zie het antwoord op vraag 10.
155
Wat zijn de belangrijkste planningsrisico’s voor de tijdige
ingebruikname van de nieuwe mijnenjagers? Hoe groot wordt op
dit moment het risico ingeschat dat de vaartuigen en drones niet
volgens planning worden geleverd?
161
Wat zijn de belangrijkste planningsrisico’s voor de tijdige
ingebruikname van de nieuwe mijnenjagers?
162
Hoe groot wordt op dit moment het risico ingeschat dat de
vaartuigen en drones niet volgens planning worden geleverd?
165
Is er door België met Naval Group een vaste opleverdatum van
het werkende systeem overeengekomen? Zijn er boetebedingen,
zoals in de scheepsbouw overigens gebruikelijk, opgenomen bij
te laat leveren?
De huidige verwachting is dat de nieuwe mijnenbestrijdingsvaartuigen en
drones op tijd worden geleverd. Het risico van een late oplevering wordt
laag geschat, mede omdat er weinig hoeft te worden ontwikkeld. Het
contract bevat boetebepalingen voor een te late oplevering.
156
Wat is de reden dat nog een aanvullende risico-inschatting
benodigd is?
Zie het antwoord op vraag 18.
157
Wanneer zal de in de D-brief genoemde aanvullende risicoinschatting worden gemaakt?
Zie het antwoord op vraag 18.
158
Is Defensie in staat in de periode 2024–2030 langdurig aan een
expeditionaire operatie mee te doen met een mijnenjager, naast
de beschikbaarheid van een mijnenjager op de Noordzee?
159

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

43

Waarom gaat u niet in op de inzetbaarheid tijdens de transitieperiode? Welke mate van inzetbaarheid voorziet Defensie tijdens de
transitieperiode 2024–2030 en als de huidige mijnenjagers het
einde van hun technische en operationele levensduur hebben
bereikt?
Naar verwachting kan Defensie gedurende de transitieperiode niet
volledig voldoen aan de inzetbaarheidsdoelstellingen. Dit wordt vooral
veroorzaakt doordat telkens de bemanning van een bestaand mijnenbestrijdingsvaartuig van de Alkmaar-klasse ook de introductie van een
afgeleverd nieuw schip moet verzorgen. De technische en operationele
inzetbaarheid van de huidige vaartuigen wordt zoveel mogelijk op peil
gehouden door gebruik te maken van reservedelen van reeds afgestoten
schepen.
159
Waarom gaat u niet in op de inzetbaarheid tijdens de transitieperiode? Welke mate van inzetbaarheid voorziet Defensie tijdens de
transitieperiode 2024–2030 en als de huidige mijnenjagers het
einde van hun technische en operationele levensduur hebben
bereikt?
Zie het antwoord op vraag 158.
160
Kunt u een nadere toelichting geven op het risico dat de exploitatiekosten hoger uitvallen «omdat het operationele concept nog
niet is beproefd»?
Zie het antwoord op vraag 153.
161
Wat zijn de belangrijkste planningsrisico’s voor de tijdige
ingebruikname van de nieuwe mijnenjagers?
Zie het antwoord op vraag 155.
162
Hoe groot wordt op dit moment het risico ingeschat dat de
vaartuigen en drones niet volgens planning worden geleverd?
Zie het antwoord op vraag 155.
163
Wat is de reden dat nog een aanvullende risico-inschatting
benodigd is?
Zie het antwoord op vraag 18.
164
Wordt de opdracht voor de vervanging mijnenbestrijdingscapaciteit als aangenomen werk in opdracht gegeven, turn-key op te
leveren door de bouwers, waarbij Nederland dus gevrijwaard is
van kostenoverschrijdingen als gevolg van tegenvallers of
blijkende tekortkomingen die wijziging of reparatie nodig
hebben? Kunt u garanderen dat het aannemingscontract met
Naval Group een fixed price contract is, en er dus geen kosten
boven de aanneemsom zijn te verwachten?
Zie het antwoord op vraag 10.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

44

165
Is er door België met Naval Group een vaste opleverdatum van
het werkende systeem overeengekomen? Zijn er boetebedingen,
zoals in de scheepsbouw overigens gebruikelijk, opgenomen bij
te laat leveren?
Zie het antwoord op vraag 155.
166
Maken de onderhoudskosten voor de eerste tien jaar ook deel uit
van het in de D-brief genoemde investeringsbedrag van 883,3
miljoen euro of komen die kosten er bovenop?
Zie het antwoord op vraag 27.
167
Waarom wordt niet duidelijk hoeveel de onzekerheidsreservering
precies bedraagt, voor welke doeleinden deze reservering wordt
aangehouden en waarin deze verschilt van de risicoreservering?
Kunt u dit toelichten?
Zie het antwoord op vraag 18.
168
Wat is de omvang van de gehanteerde risicoreservering?
Zie het antwoord op vraag 18.
169
Voor welke doeleinden dient de risicoreservering en voor welke
doeleinden de op departementaal niveau beheerde onzekerheidsreservering27?
Zie het antwoord op vraag 18.
170
Wat is de omvang van de onzekerheidsreservering voor dit
project?
Zie het antwoord op vraag 18.
171
Wat is de omvang van de gehanteerde risicoreservering?
Zie het antwoord op vraag 18.
172
Hoe is in de gunningscriteria voor de financiële aspecten
rekening gehouden met levensduurkosten, inclusief onderhoudskosten?
Zie het antwoord op vraag 72.
173
Klopt het dat het Belgische aandeel in de aanbesteding groter is
dan het Nederlandse, aangezien de Belgische overheid spreekt
over een bedrag van ruim 2 miljard euro en in de D-brief een

27

Kamerstuk 35 000 X, nr. 18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

45

bedrag van 883,3 miljoen euro is vermeld? Zo ja, hoeveel kleiner
is het Nederlandse aandeel dan het Belgische?
Zie het antwoord op vraag 15.
174
Waarin verschilt het Nederlandse van het Belgische aandeel in het
contract? Met andere woorden, wat schaft België aan dat
Nederland niet aanschaft en andersom?
Zie het antwoord op vraag 15.
175
Wanneer heeft u duidelijkheid over de mogelijke aanpassing van
de risicoreservering en wanneer informeert u de Kamer hierover?
Zie het antwoord op vraag 18.
176
Kunt u een uitputtende lijst verstrekken van investeringen die
Nederland zelfstandig doet?
Zie het antwoord op vraag 15.
177
Hoe ontwikkelen de uitgaven aan brandstof zich binnen het
exploitatiebudget?
Zie het antwoord op vraag 121.
178
Hoe is in de gunningscriteria voor de financiële aspecten
rekening gehouden met levensduurkosten, inclusief onderhoudskosten?
Zie het antwoord op vraag 72.
179
Hoe zwaar wogen de levensduurkosten mee in vergelijking met
de initiële investeringskosten?
Zie het antwoord op vraag 72.
180
Is het simulatiecentrum uitsluitend betaald door en bestemd voor
België of zal Nederland daar ook gebruik van kunnen maken?
Zie het antwoord op vraag 20.
181
Is er een audit uitgevoerd of is een audit gepland van het
beoordelings- en gunningsproces van de aanbesteding? Zo ja,
kunt u de resultaten hiervan met de Kamer delen?
Zie het antwoord op vraag 22.
182
Welke juridische procedures moeten nog worden voltooid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

46

Na de bekendmaking van de gunning is een bezwaar ingediend. Dit
bezwaar kan een opschortende werking hebben. Zodra hierover meer
duidelijkheid is ontstaan, zal de Kamer hierover worden geïnformeerd.
183
Wat betekent de ongehinderde toegang van de Algemene
Rekenkamer concreet voor de rol die de Rekenkamer zal
vervullen? Heeft de Rekenkamer al gedeeld hoe het invulling zal
geven aan de controlerende taak op dit specifieke dossier?
De Algemene Rekenkamer kan zelf beslissen welke rol zij zal vervullen in
dit specifieke dossier en hoe de vervanging van de mijnenbestrijdingscapaciteit meegenomen wordt in de recht- en doelmatigheidsonderzoeken.
De Rekenkamer heeft nog niet gedeeld hoe zij daar invulling aan zal
geven.
184
Worden vrijgegeven auditrapporten ook ter beschikking gesteld
van de Kamer? Zo ja, gebeurt dit automatisch bij het vrijgegeven
of op geijkte momenten?
In België kan de Belgische Kamer vertrouwelijk inzage krijgen in de
auditrapporten. Indien de Belgische Kamer wordt geïnformeerd zal
Defensie zich ervoor inzetten de relevante informatie aan de Kamer
beschikbaar te stellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 830, nr. 282

47