VERTRAGING IN DE LEERGROEI
IN HET BASISONDERWIJS
NA TWEE EN EEN HALF JAAR COVID-19CRISIS
Beleidsrapport
November 2022
Versie 1.0

Haelermans, C., Abbink, H., Baumann, S., Havermans, W., Hendrickx, S., Van Vugt, L., & Van Wetten, S.

Colofon

Colofon Titel

Auteurs

ISBN
Datum

Vertraging in de leergroei in het
basisonderwijs na twee en een half jaar
covid-19-crisis
Haelermans, C., Abbink, H., Baumann, S.,
Havermans, W., Hendrickx, S., Van Vugt,
L., & Van Wetten, S.
November 2022

© NRO 2021

Dit is een uitgave van het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO). Behalve voor intern
gebruik mag niets uit deze uitgave worden vermenigvuldigd of openbaar gemaakt door middel van
druk, fotokopie, op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van
de uitgever.

Managementsamenvatting
Het Nationaal Cohortonderzoek Onderwijs (NCO) heeft voor de 5e keer onderzoek gedaan naar de
leergroei van leerlingen in het primair onderwijs (PO). Dit naar aanleiding van de verstoring van het
reguliere onderwijs ten gevolge van de COVID-19-crisis in 2020, 2021 en (in mindere mate) 2022. Dit
beleidsrapport geeft een beeld van de ontwikkeling in de leergroei op de domeinen ‘begrijpend lezen’,
‘spelling’, en ‘rekenen-wiskunde’, uitgedrukt in termen van groei in Cito-vaardigheidsscores. Dit
gebeurt op basis van de toetsgegevens van ongeveer 600.000 leerlingen uit het Leerlingvolgsysteem
(LVS) van circa 2400 Nederlandse basisscholen. Deze toetsgegevens zijn gekoppeld aan de leerling- en
schoolkenmerken afkomstig uit de registerdata van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).
Resultaten uit eerdere beleidsrapportages
In juni 2021, december 2021 en mei 2022 publiceerde we drie eerdere beleidsrapportages. In deze
rapportages lag de focus respectievelijk op de leergroei tussen de Cito midden-toets (M-toets) en de
midden-toets een jaar later (M+1-toets), de leergroei tussen de Cito midden-toets (M-toets) en de
eindtoets 1,5 jaar later (E+1-toets) en de leergroei tussen de Cito midden-toets (M-toets) en de
midden-toets twee jaar later (M+2-toets). Er werd gekeken naar de invloed van de
onderwijsverstoring door de COVID-19-crisis, inclusief twee schoolsluitingen, op de leergroei tussen
de genoemde toetsen. Daarnaast werd in het derde beleidsrapport de leergroei in de twee
afzonderlijke COVID-19-jaren, dus tussen de M-toets in 2019/2020 (afgenomen in januari/februari
2020) en de M-toets in 2020/2021 (afgenomen in februari/maart 2021) én tussen de M-toets in
2020/2021 en de M-toets in 2021/2022 bekeken, beiden in vergelijking met eenzelfde periode vóór
COVID-19. Het eerste beleidsrapport liet zien dat de leergroei in de drie domeinen over de periode
van één jaar COVID-19-crisis significant lager was in vergelijking met dezelfde periode vóór COVID-19.
Het tweede rapport liet weliswaar zien dat de vertraging in leergroei iets was ingelopen in de tweede
helft van het COVID-schooljaar 2020-2021, maar toonde ook aan dat met name de kwetsbare
leerlingen nog het hardst waren geraakt. Het derde rapport liet zien dat er nog steeds vertraging in de
leergroei was bij spelling en rekenen-wiskunde, maar nauwelijks meer bij begrijpend lezen.
Betreffende de twee afzonderlijke COVID-19 jaren stelden we vast dat bij spelling en rekenenwiskunde de vertraging in de leergroei in het tweede COVID-jaar ongeveer gelijk respectievelijk zelfs
iets hoger was dan in het eerste COVID-jaar. Ten slotte toonde het derde rapport aan dat, in
tegenstelling tot het eerste COVID-jaar, leerlingen met hoogopgeleide ouders in het tweede COVIDjaar het hardst waren geraakt in de drie domeinen.

1

Leergroeiberekening in de huidige rapportage
In dit beleidsrapport kijken we ook weer op twee manieren naar leergroei. Ten eerste kijken we voor
een totaalbeeld naar de leergroei over een periode van 2,5 jaar, waarbij we de leergroei tussen de Mtoets in 2019/2020 en de E-toets in 2021/2022 (dus 2,5 jaar later) vergelijken met eenzelfde
leergroeiperiode vóór COVID-19. Gezien de lange leergroeiperiode is dit enkel mogelijk voor de
leerlingen die bij de start van COVID-19 in groep 3, 4 en 5 zaten (en in 2021/2022 dus in groep 5, 6 en
7 zaten). Ten tweede kijken we voor álle groepen naar de leergroei in de twee afzonderlijke COVID19-schooljaren, waarin scholen in het gehele schooljaar te maken hadden met COVID-19. We kijken
hierbij naar de leergroei tussen de E-toets in 2019/2020 (afgenomen in juni 2020) en de E-toets in
2020/2021 (afgenomen in mei/juni 2021) én tussen de E-toets in 2020/2021 en de E-toets in
2021/2022, beiden in vergelijking met dezelfde periode vóór COVID-19.

Gemiddelde effecten na 2,5 jaar
Het totaalbeeld in dit rapport is zeer vergelijkbaar met het totaalbeeld in het vorige beleidsrapport:
na 2,5 jaar zien we nog steeds vertraging in de leergroei bij spelling en rekenen-wiskunde, maar bij
begrijpend lezen is de gemiddelde leergroei vergelijkbaar met de ontwikkeling vóór COVID-19.
Vergeleken met de periode vóór COVID-19 is de leerachterstand bij rekenen-wiskunde nog het grootst
(0,43 SD) gevolgd door spelling (0,38 SD). Voor begrijpend lezen is de leergroei 0,02 standaarddeviaties
hoger sinds COVID-19, al is dit geen betekenisvol verschil.

Effecten na 2,5 jaar naar opleidingsniveau ouders
Verdere analyse van alle voorgaande COVID-19-perioden laat zien dat het beeld met betrekking tot
de verschillen in effecten naar opleidingsniveau van ouders inmiddels gekanteld is. Waar in de eerste
1,5 jaar COVID-19 kwetsbare leerlingen (met laagopgeleide ouders) de meeste vertraging hadden
opgelopen is dat nu omgeslagen en zien we nu dat, in vergelijking met de normale leergroei vóór
COVID-19, leerlingen met hoogopgeleide ouders de meeste vertraging hebben. Dit betekent overigens
niet per definitie dat zij in absolute termen minder leergroei hebben doorgemaakt dan leerlingen met
ouders met een gemiddelde of lage opleiding, maar dat zij in vergelijking met de normale leergroei
van leerlingen met hoogopgeleide ouders meer vertraging hebben opgelopen.

Effecten in afzonderlijke schooljaren
Wat betreft de leergroei over twee afzonderlijke COVID-schooljaren, laat het rapport zien dat er in het
eerste volledige schooljaar sinds COVID-19 bij alle drie domeinen vertraging in de leergroei is
opgelopen. In het tweede COVID-schooljaar zien we zelfs een verder oplopende vertraging in leergroei

2

bij spelling (0,22 t.o.v. 0,09 SD in eerste COVID-schooljaar) en rekenen-wiskunde (0,24 t.o.v. 0,20 SD
in eerste COVID-schooljaar). Bij begrijpend lezen zien we daarentegen in het tweede COVID-schooljaar
weer een leergroei vergelijkbaar met de periode vóór COVID-19 (0,02 SD minder leergroei, niet meer
betekenisvol verschillend).

In de twee afzonderlijke COVID-schooljaren zien we ook verschillen omtrent de verschillende typen
leerlingen. In het eerste volledige schooljaar na COVID-19 zien we dat leerlingen uit lage
inkomensgezinnen, leerlingen met laagopgeleide ouders en leerlingen zonder migratieachtergrond
een lagere leergroei hebben. In het tweede COVID-schooljaar zien we echter dat bij alle domeinen de
leergroei het laagst is bij leerlingen met hoger opgeleide ouders, uit hoge inkomens gezinnen, zonder
migratieachtergrond, en uit tweeoudergezinnen. Bij alle hierboven genoemde leerlingkenmerken en
hieronder genoemde schoolkenmerken wordt expliciet gecontroleerd voor het effect van
opleidingsniveau ouders. Dat betekent dat de effecten van deze kenmerken nog bovenop het effect
van de opleiding van ouders komen.
In het eerste COVID-schooljaar zien we de meeste vertraging in de leergroei op scholen die relatief
klein zijn (max. 140 leerlingen), op scholen met relatief weinig leerlingen met een lage
sociaaleconomische status, en scholen met een hoge schoolweging. In het tweede COVID-schooljaar
zien we voor scholen uitgesplitst naar schoolgrootte vergelijkbare resultaten als in het eerste COVIDschooljaar, en uitgesplitst naar het percentage leerlingen met een lage sociaaleconomische status
(SES) zelfs een verder oplopende vertraging bij scholen met relatief weinig leerlingen met een lage
SES. Bij schoolweging zien we echter een omgekeerde trend: bij alle domeinen is na het tweede
COVID-schooljaar de vertraging in leergroei het grootst bij scholen met een lage schoolweging.
Grootte van de effecten
Zijn de gevonden effecten nu groot of klein? Om hier antwoord op te geven kunnen we kijken naar de
grootte van het effect. We spreken over kleine effecten wanneer de standaarddeviatie kleiner is dan
0,05 SD. We spreken over middelgrote effecten wanneer het effect tussen 0,05 en 0,20 SD valt en van
grote effecten wanneer het effect groter is dan 0,2 SD.1 We kunnen de effecten ook vergelijken met
wat zeer effectieve interventies kunnen opleveren en kosten. Als we de ongeveer 0,4 SD vertraging
voor spelling en rekenen-wiskunde in perspectief plaatsen van de effecten van bijvoorbeeld één-opéén tutoring2, dan zien we dat de getoonde vertraging ongeveer overeenkomt met wat een dergelijke
1

https://scholar.harvard.edu/mkraft/publications/interpreting-effect-sizes-education-interventions.
https://www.the74million.org/article/harvard-economist-offers-gloomy-forecast-on-reversing-pandemiclearning-loss/
https://www.nber.org/papers/w30010
https://www.nber.org/papers/w27476
2

3

interventie kan opleveren. Het bereiken van deze effecten met deze interventie vraagt wel een (zeer)
grote investeringen in tijd en geld; de kosten van de vertraging zijn daarmee groot te noemen. Om de
effecten te duiden wordt er ook vaak gewerkt met een omrekening naar weken, wat een indicatie
geeft van de meer praktische omvang van deze effecten. Deze omrekening gaat wel met een groot
aantal aannames gepaard, zoals aannames over de hoogte van de gemiddelde groei in een schooljaar
en de aanname dat de groei gedurende een schooljaar stabiel. Als we deze omrekening toch maken,
zien we dat de vertraging van ongeveer 0,4 SD voor spelling en rekenen-wiskunde neerkomt op
ongeveer 15 weken vertraging op een schooljaar.
Conclusie
Concluderend kunnen we dus stellen dat de eerder geconstateerde leergroeivertraging bij spelling en
rekenen-wiskunde toeneemt. Alleen bij begrijpend lezen is de leergroei niet meer betekenisvol
verschillend van de periode vóór COVID-19. De vertraging in het tweede COVID-schooljaar is bij
spelling en rekenen-wiskunde zelfs iets hoger dan in het eerste COVID-schooljaar. Een mogelijke
verklaring hiervoor is dat scholen in dit tweede COVID-schooljaar toch weer regelmatig de deuren
hebben moeten sluiten vanwege een grote hoeveelheid COVID-besmettingen, of dat leerlingen dan
wel leerkrachten afwezig waren vanwege een COVID-besmetting of quarantaineplicht. Ook geven
scholen in gesprekken aan dat ze in dit tweede COVID-jaar weer grotendeels hun normale curriculum
hebben aangeboden, waar in het eerste COVID-jaar vaak een aangepast curriculum werd aangeboden
met een focus op de basisvaardigheden. Een mogelijke verklaring voor de omgekeerde trend in
vertraging wat betreft leerlingkenmerken is dat scholen klassikaal wellicht zó gefocust hebben op de
kwetsbare leerlingen, dat de overige leerlingen wellicht minder uitdaging hebben gehad dan normaal
en daardoor minder leergroei hebben doorgemaakt. De ongelijke verdeling van de NP
Onderwijsmiddelen is een andere mogelijke verklaring. Eerder onderzoek naar de effecten van
lerarenstakingen laat verder zien dat langdurige verstoringen van de onderwijstijd tot blijvend lagere
onderwijsuitkomsten leidden.3 Een mogelijke verklaring voor deze persistentie van leervertragingen,
is dat dat lagere niveaus van kennis en vaardigheden kunnen accumuleren over de tijd.4

Kanttekeningen
Ten slotte dienen bij de bovenstaande bevindingen enkele kanttekeningen te worden geplaatst. De
beschikbare data bieden slechts inzicht in de ontwikkeling van leerlingen op de drie getoetste

https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2022/05/schools-learning-loss-remote-covid-education/629938/
3
https://www.iza.org/publications/dp/13965/when-the-great-equalizer-shuts-down-schools-peers-andparents-in-pandemic-times
4
https://www.researchgate.net/publication/227355026_Do_Teacher_Strikes_Harm_Educational_Attainment_
of_Students en https://www.journals.uchicago.edu/doi/full/10.1086/703134

4

domeinen; er is geen informatie over de ontwikkeling van leerlingen op andere domeinen. Het is
zodanig niet in te schatten of de inspanningen gericht op het beperken van de vertraging in de drie in
dit rapport besproken domeinen mogelijk ten koste is gegaan van andere ontwikkelingsgebieden. Dit
geldt ook voor het mogelijk achterblijven van de sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen, waar
het voorliggende beleidsrapport helaas geen inzicht in kan geven.

5

Inhoud

Managementsamenvatting .............................................................................................. 1
1.

Inleiding .................................................................................................................... 8

2.

Leergroei over twee en een half jaar COVID-19 .......................................................... 9

3.

2.1

Effecten van twee en een half jaar COVID-19 op leergroei ............................................ 10

2.2

Verschillen tussen leerjaren per domein ...................................................................... 11

2.3

Evolutie van de effecten van COVID-19 op leergroei ..................................................... 13

Leergroei over twee en een half jaar COVID-19, uitgesplitst naar opleidingsniveau

ouders ............................................................................................................................ 15

4.

5.

6.

3.1

Effecten van twee en een half jaar COVID-19 op leergroei ............................................ 16

3.2

Evolutie van de effecten van COVID-19 op leergroei ..................................................... 17

Algemene effecten op de leergroei per COVID-19-jaar .............................................. 20
4.1

Effecten gemiddelde leergroei na eerste jaar en na tweede jaar COVID-19 ................... 21

4.2

Verschil tussen leerjaren per domein ........................................................................... 22

Leergroei uitgesplitst naar leerlingkenmerken ......................................................... 25
5.1

Leergroei uitgesplitst naar opleiding ouders ................................................................. 26

5.2

Leergroei uitgesplitst naar inkomen ouders ................................................................. 27

5.3

Leergroei uitgesplitst naar migratieachtergrond ........................................................... 28

5.4

Leergroei uitgesplitst naar gezinssamenstelling ............................................................ 29

5.5

Leergroei uitgesplitst naar gezinsgrootte ..................................................................... 30

5.6

Leergroei uitgesplitst naar jongens en meisjes ............................................................. 31

Leergroei uitgesplitst naar schoolkenmerken ........................................................... 33
6.1

Leergroei naar aandeel leerlingen met een lage sociaaleconomische status .................. 34

6.2

Leergroei naar mate van stedelijkheid ......................................................................... 34

6.3

Leergroei uitgesplitst naar schoolgrootte ..................................................................... 36
6

6.4

7.

Leergroei uitgesplitst naar schoolweging ..................................................................... 37

Technische toelichting ............................................................................................. 39
7.1

Dataverzameling en –bewerking .................................................................................. 39

7.2

Voorbereiding data voor analyses ................................................................................ 44

7.3 Representativiteit ..................................................................................................... 52
7.4 Analysebeschrijving .................................................................................................. 56
7.5 Resultaten ................................................................................................................ 57
7.6 Aanvullende analyses ............................................................................................... 89
8.

Referenties .............................................................................................................. 92

7

1.

Inleiding

In de afgelopen twee en een half jaar hebben scholen in het primair onderwijs tweemaal langduriger
de deuren moeten sluiten vanwege de COVID-19-crisis: in de tweede helft van het schooljaar
2019/2020 en in de eerste helft van het schooljaar 2020/2021. In het schooljaar 2021/2022 werd de
kerstvakantie een week vervroegd. Daarnaast werden scholen geconfronteerd met lesuitval door
afwezigheid van zowel leerlingen als leerkrachten. Het kwam zelfs voor dat hele klassen thuis moesten
blijven of dat scholen er zelf voor moesten kiezen om helemaal te sluiten vanwege een hoog aantal
COVID-19-besmettingen op school. Leerlingen hadden zo twee en een half jaar lang minder
mogelijkheden om fysiek les te krijgen en moesten navigeren in een onzekere situatie. Welke
consequenties heeft dit gehad voor de leergroei van leerlingen? We maken de balans op na twee en
een half jaar COVID-19.
Eerder NCO onderzoek concludeerde dat de vertragingen die in het eerste half jaar sinds de start van
de COVID-19-crisis opgelopen waren deels werden ingehaald. Wel was de leergroei na anderhalf jaar
bij alle drie de onderzochte domeinen nog steeds vertraagd, vooral bij rekenen-wiskunde.5 Inmiddels
zijn de resultaten bekend van de eindtoetsen (E-toetsen) die in mei/juni van het schooljaar 2021/2022
zijn afgenomen. Daarmee kunnen we de gevolgen in kaart brengen van twee en een half jaar waarin
leerlingen minder mogelijkheden hebben gehad om fysiek les te krijgen.
Dit beleidsrapport is als volgt opgebouwd. In Hoofdstukken 2 tot en met 6 worden de bevindingen
getoond. In Hoofdstuk 2 meten we de effecten van leergroei over twee en een half jaar COVID-19crisis en de verschillen tussen leerjaren. In Hoofdstuk 3 doen we dezelfde analyse, uitgesplitst naar
het opleidingsniveau van de ouders en bekijken we de evolutie hiervan over de verschillende perioden
sinds de COVID-19 crisis. In Hoofdstuk 4 geven we een algemeen beeld van de gemiddelde leergroei
in het eerste en het tweede jaar COVID-19 afzonderlijk. In totaal per domein en uitgesplitst naar de
verschillende jaargroepen. Vervolgens gaan we in Hoofdstuk 5 in op de verschillen in leergroei tussen
leerlingen en in Hoofdstuk 6 tussen scholen. In Hoofdstuk 7 presenteren we tenslotte de technische
toelichting met daarin de onderliggende tabellen en robuustheidsanalyses alsmede enkele
aanvullende analyses.

5

Haelermans, C., Van der Velden, R., Aarts, B., Bijlsma, I., Jacobs, M., Smeets, C., Van Vugt, L., & Van Wetten,
S. (2021). Balans na anderhalf jaar: vertraging leergroei het grootst voor rekenen-wiskunde. NCO Factsheet
No. 8

8

2.

Leergroei over twee en een half jaar COVID-19

In dit hoofdstuk kijken we naar de landelijke cijfers voor de Cito-vaardigheidsscores van leerlingen bij
de domeinen begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde. Dit hoofdstuk gaat alleen over
leerlingen die bij de start van COVID-19 in de middenbouw zaten (in groep 3, 4 en 5), omdat we hier
kijken naar de leergroei over een periode van 2,5 jaar. Deze leerlingen zitten nu dus in de bovenbouw.
Om de leergroei sinds COVID-19 te bepalen, berekenen we de leergroei over 2,5 jaar tussen de Mtoets in 2019/2020 en de E-toets in 2021/2022.6 We vergelijken dit met de ‘normale’ leergroei in 2,5
jaar tussen de M-toets en de E-toets in de periode vóór COVID-19. Voor die vergelijking gebruiken we
de leergroei van de M-toets van 2015/2016 naar de E-toets in 2017/2018 én de leergroei van de Mtoets van 2016/2017 naar de E-toets in 2018/2019 (= vóór COVID-19).
Om de leergroei tussen domeinen makkelijker te kunnen vergelijken, standaardiseren we de leergroei
op dezelfde schaal, waarbij de gemiddelde leergroei vóór COVID-19 de 0-lijn is. Zo kunnen we in de
rechterkant van de figuren zien wat de afwijking in de leergroei is ten opzichte van de periode vóór
COVID-19 (de verticale 0-lijn) en bij welk domein die afwijking het grootste is.7
» Let op: De resultaten in dit hoofdstuk zijn niet een-op-een te vergelijken met voorgaande
hoofdstukken over de gehele COVID-19 periode, omdat het om technische redenen zowel andere
leerlingen als andere vóór-COVID-19 jaren betreft.

Highlights
■

Vertraging leergroei na 2,5 jaar van 0,43 standaardafwijking voor rekenen-wiskunde; 0,38
standaardafwijking voor spelling.

■

De grootste vertragingen in spelling en rekenen-wiskunde bij de huidige groep 8-leerlingen.

■

Vertraging leergroei begrijpend lezen vanaf midden schooljaar 2021/22 gemiddeld gezien
ingehaald, voor spelling en rekenen-wiskunde juist oplopende vertraging sinds start COVID19.

6

We laten de leergroei tussen M3 en E5 buiten beschouwing voor begrijpend lezen, omdat er geen M3-toets
wordt afgenomen.
7
Voor verdere uitleg zien de Technische Toelichting op www.nationaalcohortonderzoek.nl/factsheets-leergroei.

9

2.1 Effecten van twee en een half jaar COVID-19 op leergroei

Figuur 2.1 Gemiddelde leergroei begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde (leergroei over
twee en een half jaar): absoluut en gestandardiseerd verschil
Figuur 2.1 laat de gemiddelde leergroei zien voor alle leerlingen in groep 3, 4 en 5 tijdens de 2,5 jaar
COVID-19, en vergelijkt deze met de periode vóór COVID-19. Hier zien we dat er na 2,5 jaar nog een
vertraging in de leergroei is voor spelling en rekenen-wiskunde, terwijl er geen vertraging meer is voor
begrijpend lezen. De vertraging voor rekenen-wiskunde is met 0,43 standaardafwijking het grootst,
maar deze is niet veel groter dan de 0,38 standaardafwijking vertraging voor spelling.

10

8910

Zijn de gevonden effecten na 2,5 jaar COVID-19-crisis nu groot of klein?
Om hier antwoord op te geven kunnen we kijken naar de grootte van het effect. We spreken
over kleine effecten wanneer de standaarddeviatie kleiner is dan 0,05 SD. We spreken over
middelgrote effecten wanneer het effect tussen 0,05 en 0,20 SD valt en van grote effecten
wanneer het effect groter is dan 0,2 SD.8
We kunnen de effecten ook vergelijken met wat zeer effectieve interventies kunnen opleveren
en kosten. Als we de ongeveer 0,4 SD vertraging voor spelling en rekenen-wiskunde in
perspectief plaatsen van de effecten van bijvoorbeeld één-op-één tutoring, dan zien we dat de
getoonde vertraging ongeveer overeenkomt met wat een dergelijke interventie kan opleveren.
Het bereiken van deze effecten met deze interventie vraagt wel een (zeer) grote investeringen in
tijd en geld; de kosten van de vertraging zijn daarmee groot te noemen9.
Om de effecten te duiden wordt er ook vaak gewerkt met een omrekening naar weken, wat een
indicatie geeft van de meer praktische omvang van deze effecten. Deze omrekening gaat wel
met een groot aantal aannames gepaard, zoals dat de groei gedurende een schooljaar stabiel is
en over de hoogte van de gemiddelde groei in een schooljaar. Als we deze omrekening toch
maken, zien we dat de vertraging van ongeveer 0,4 SD voor spelling en rekenen-wiskunde
neerkomt op ongeveer 15 weken vertraging op een schooljaar10.

2.2 Verschillen tussen leerjaren per domein
Figuren 2 t/m 4 laten zien dat leerlingen die aan het begin van de COVID-periode in groep 3, 4 of 5
zaten, verschillende gevolgen van COVID-19 hebben ervaren. In Figuur 2.2 vergelijken we de leergroei
vóór en tijdens COVID voor de verschillende jaargroepen voor begrijpend lezen. Hier zien we dat
leerlingen die aan het begin van COVID-periode in groep 4 zaten, in 2,5 jaar een iets hogere leergroei
lijken te hebben doorgemaakt voor begrijpend lezen ten opzichte van de leerlingen vóór de COVIDperiode. Dit verschil is echter zo klein en ligt zo dicht bij nul dat we niet mogen aannemen dat het

8

Zie https://scholar.harvard.edu/mkraft/publications/interpreting-effect-sizes-education-interventions.
Zie bijvoorbeeld Nickow, A., Oreopoulos, P., & Quan, V. (2020). The impressive effects of tutoring on prek-12
learning: A systematic review and meta-analysis of the experimental evidence. NBER working paper series,
(27476). https://www.nber.org/system/files/working_papers/w27476/w27476.pdf
10
Voor berekening zie sectie 7.5.1 van dit rapport.
9

11

alléén door COVID-19 komt. Leerlingen uit groep 511 hebben tijdens de COVID-periode in 2,5 jaar
ongeveer een even grote leergroei doorgemaakt als leerlingen vóór de COVID-periode.

Figuur 2.2 Gemiddelde leergroei begrijpend lezen (leergroei over twee en een half jaar) per jaargroep:
absoluut en gestandardiseerd verschil

Figuur 2.3 Gemiddelde leergroei spelling (leergroei over twee en een half jaar) per jaargroep: absoluut
en gestandardiseerd verschil

11

Hoewel we jaargroepen met één groep aanduiden, wordt in de berekening van de leergroei ook de twee
daaropvolgende jaargroepen meegenomen. Dus als we het hebben over de leergroei in groep 5 dan gaat dit
over de leergroei tussen de M-toets in groep 5 en de E-toets in groep 7 van 2,5 jaar later.

12

Figuur 2.3 laat zien dat alle leerlingen in groep 3, 4 en 5 na 2,5 jaar COVID-19 een vertraging hebben
in de leergroei voor spelling. Er is wel een verschil tussen de groepen: de vertraging is het kleinst voor
leerlingen in groep 3 en het grootst voor leerlingen in groep 5.
Ditzelfde beeld zien we in Figuur 2.4 voor rekenen-wiskunde. Alle leerlingen uit groep 3, 4 en 5 hebben
een vertraging opgelopen in dit domein tijdens de 2,5 jaar COVID-19. De vertraging was het grootst
voor leerlingen uit groep 5 en het kleinst voor leerlingen uit groep 3, net als bij spelling. De grootste
vertragingen in spelling en rekenen-wiskunde zijn dus aanwezig bij de huidige groep 8-leerlingen.

Figuur 2.4 Gemiddelde leergroei rekenen-wiskunde (leergroei over twee en een half jaar) per
jaargroep: absoluut en gestandardiseerd verschil

2.3 Evolutie van de effecten van COVID-19 op leergroei
Ten slotte kijken we in Figuur 2.5 naar het verloop van de gemiddelde leergroei over de verschillende
periodes sinds COVID-19 en vergelijken deze met de leergroei vóór COVID-19. Hier zien we dat waar
er in de eerste twee jaar COVID-19 nog vertragingen zijn voor alle drie de domeinen, de vertraging
voor begrijpend lezen vanaf midden schooljaar 2021/22 is ingehaald. Dit is echter niet het geval voor
spelling en rekenen-wiskunde, waar we een oplopende vertraging zien door de tijd heen.

13

Figuur 2.5 Vergelijking gestandardiseerd verschil leergroei na een half jaar (M-E), één jaar (M-M),
anderhalf jaar (M-E+1) twee jaar (M-M+2) en twee en een half jaar (M-E+2) voor begrijpend lezen,
spelling en rekenen-wiskunde

Let op
Bij de interpretatie van de gepresenteerde gegevens is het belangrijk om de
volgende nuanceringen aan te brengen:
■ We hebben alleen gegevens over de vaardigheden in begrijpend lezen,

spelling en rekenen-wiskunde. We hebben geen gegevens over hoe de
leergroei bij andere vakken zich ontwikkeld heeft en of de ontwikkeling in de
kerndomeinen mogelijk ten koste is gegaan van de andere vakken en/of
andere ontwikkelingsgebieden.
■ We hebben geen gegevens over de gevolgen van de COVID-19-crisis op de

sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen.

14

3.

Leergroei over twee en een half jaar COVID-19, uitgesplitst naar
opleidingsniveau ouders

In dit hoofdstuk kijken we naar de landelijke cijfers voor de Cito-vaardigheidsscores van leerlingen bij
de domeinen begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde. Dit hoofdstuk gaat alleen over
leerlingen die bij de start van COVID-19 in de middenbouw zaten (in groep 3, 4 en 5), omdat we hier
kijken naar de leergroei over een periode van 2,5 jaar. Deze leerlingen zitten nu dus in de bovenbouw.
Om de leergroei sinds COVID-19 te bepalen, berekenen we de leergroei over 2,5 jaar tussen de Mtoets in 2019/2020 en de E-toets in 2021/2022.12 We vergelijken dit met de ‘normale’ leergroei in 2,5
jaar tussen de M-toets en de E-toets in de periode vóór COVID-19. Voor die vergelijking gebruiken we
de leergroei van de M-toets van 2015/2016 naar de E-toets in 2017/2018 én de leergroei van de Mtoets van 2016/2017 naar de E-toets in 2018/2019 (= vóór COVID-19).
Om de leergroei tussen domeinen makkelijker te kunnen vergelijken, standaardiseren we de leergroei
op dezelfde schaal, waarbij de gemiddelde leergroei vóór COVID-19 de 0-lijn is. Zo kunnen we in de
gestandaardiseerde figuren zien wat de afwijking in de leergroei is ten opzichte van de periode vóór
COVID-19 (de verticale 0-lijn) en bij welk domein die afwijking het grootste is.13

Highlights
•

Verschillen tussen leerlingen naar opleiding ouders kleiner geworden; grote vertraging
bij spelling en rekenen-wiskunde voor leerlingen met ouders van alle
opleidingsniveaus, maar grootste vertraging in leergroei bij leerlingen met
hoogopgeleide ouders.

•

Leerlingen met laag- en gemiddeld opgeleide ouders grootste vertraging in eerste 1,5
jaar van COVID-19.

•

Vanaf 2 jaar COVID-19 keert dat om, en is de vertraging het grootste voor leerlingen
van hoogopgeleide ouders.

12

We laten de leergroei tussen M3 en E5 buiten beschouwing voor begrijpend lezen, omdat er geen M3-toets
wordt afgenomen.
13
Voor verdere uitleg zien de Technische Toelichting op www.nationaalcohortonderzoek.nl/factsheetsleergroei.

15

3.1 Effecten van twee en een half jaar COVID-19 op leergroei
Figuur 3.1 laat zien dat de vertragingen in de leergroei verschillen naar het opleidingsniveau van de
ouders van leerlingen.14 Leerlingen van hoogopgeleide ouders hebben bij alle domeinen de grootste
vertragingen opgelopen.
Let op: dit betekent niet per definitie dat zij in absolute termen minder leergroei hebben doorgemaakt
dan leerlingen met ouders met een gemiddelde of lage opleiding, maar dat zij in vergelijking met de
normale leergroei van leerlingen met hoogopgeleide ouders meer vertraging hebben opgelopen.
Hier zien we ook dat de vertragingen voor begrijpend lezen niet bij alle leerlingen zijn ingehaald. Waar
leerlingen met laag- en gemiddeld opgeleide ouders juist een grotere leergroei hebben voor
begrijpend lezen sinds COVID-19 dan vóór COVID-19, hebben leerlingen met hoogopgeleide ouders
voor begrijpend lezen een iets lagere leergroei ten opzichte van vóór COVID-19. Voor spelling en
rekenen-wiskunde geldt dat leerlingen van alle achtergronden een vertraging hebben opgelopen.
Voor beide domeinen hebben de leerlingen met laagopgeleide ouders de minste vertraging opgelopen
in vergelijking met de periode vóór COVID-19.

Figuur 3.1 Gemiddelde leergroei voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst
naar opledingsniveau ouders): absoluut en gestandardiseerd verschil

14

Lage opleiding is maximaal vmbo b/k diploma, mbo1 diploma of onderbouw havo of vwo; Hoge opleiding is
HBO of WO.

16

3.2 Evolutie van de effecten van COVID-19 op leergroei

Figuur 3.2 Vergelijking gestandardiseerd verschil leergroei voor begrijpend lezen na een half jaar (ME), één jaar (M-M), anderhalf jaar (M-E+1) twee jaar (M-M+2) en twee en een half jaar (M-E+2),
uitgesplitst naar opleidingsniveau ouders
In Figuur 3.2 t/m 3.4 kijken we naar het verloop van de leergroei over de verschillende periodes sinds
COVID-19 en vergelijken deze met de leergroei vóór COVID-19. Hier vergelijken we ook weer
verschillen tussen leerlingen afhankelijk van het opleidingsniveau van de ouders van leerlingen. Figuur
3.2 laat deze vergelijking zien voor begrijpend lezen. Hier zien we dat de vertraging in de leergroei van
leerlingen met laagopgeleide ouders in de eerste 1,5 jaar COVID-19 nog het grootst was. Na 2 jaar
kantelt dit beeld en zien we dat er voor leerlingen met zowel laag- als gemiddeld opgeleide ouders
geen sprake meer is van een vertraging maar juist een hogere leergroei dan vóór COVID-19. De
vertraging van leerlingen met hoogopgeleide ouders is in de eerste 1,5 jaar van COVID-19 nog het
kleinst. Ondanks dat de vertraging na 2 jaar COVID-19 voor deze leerlingen nagenoeg verdwenen was,
loopt deze toch weer op na 2,5 jaar COVID-19.
In Figuur 3.3 zien we een vergelijkbare trend voor spelling, hoewel hier de vertragingen niet worden
ingehaald. Leerlingen met ouders met een lage opleiding hebben in de eerste 1,5 jaar van COVID-19
in alle periodes de grootste vertraging. Na 2 jaar COVID-19 neemt de vertraging voor leerlingen met
laagopgeleide ouders af, en hebben deze leerlingen juist de minste vertraging. De vertraging voor
leerlingen met gemiddeld en hoogopgeleide ouders neemt dan juist toe. Na 2,5 jaar COVID-19 neemt

17

de vertraging verder toe voor alle leerlingen, maar hebben leerlingen met hoogopgeleide ouders de
grootste vertraging en leerlingen met laagopgeleide ouders de minste vertraging.

Figuur 3.3 Vergelijking gestandardiseerd verschil leergroei voor spelling na een half jaar (M-E), één
jaar (M-M), anderhalf jaar (M-E+1) twee jaar (M-M+2) en twee en een half jaar (M-E+2), uitgesplitst
naar opleidingsniveau ouders
In Figuur 3.4 zien we dat de vertragingen voor rekenen-wiskunde in de drie periodes gedurende de
eerste 1,5 jaar COVID-19 opliepen voor alle leerlingen. De vertragingen zijn in deze periodes steeds
het grootst voor leerlingen met laagopgeleide ouders en het kleinst voor leerlingen met
hoogopgeleide ouders. Hoewel de vertraging voor leerlingen met laag- en gemiddeld opgeleide
ouders na 2 jaar COVID-19 ietwat kleiner wordt, neemt deze na 2,5 jaar COVID-19 weer licht toe voor
beide groepen leerlingen. De vertraging voor leerlingen met hoogopgeleide ouders blijft verder
oplopen. Na 2,5 jaar COVID-19 hebben zij juist de grootste vertraging. De vertraging is na 2,5 jaar
COVID-19 het kleinst voor leerlingen met laagopgeleide ouders, hoewel het verschil met leerlingen
met gemiddeld opgeleide ouders nihil is.

18

Figuur 3.4 Vergelijking gestandardiseerd verschil leergroei voor rekenen-wiskunde na een half jaar (ME), één jaar (M-M), anderhalf jaar (M-E+1) twee jaar (M-M+2) en twee en een half jaar (M-E+2),
uitgesplitst naar opleidingsniveau ouders

19

4.

Algemene effecten op de leergroei per COVID-19-jaar

In dit hoofdstuk kijken we naar de landelijke cijfers voor de Cito-vaardigheidsscores van leerlingen bij
de domeinen begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde. We volgen hier geen leerlingen door de
tijd, maar kijken naar de leergroei in een bepaald schooljaar, van leerlingen die in dat schooljaar in de
groepen 4 t/m 7 zitten. We kijken daarbij afzonderlijk naar de leergroei tussen:
•

Het eerste volledige schooljaar sinds COVID-19 (leergroei tussen de E-toets in 2019/2020 en
de E-toets in 2020/2021)

•

Het tweede volledige schooljaar sinds COVID-19 (leergroei tussen de E-toets in 2020/2021 en
de E-toets in 2021/2022)

We vergelijken deze periodes met de leergroei van vóór COVID-19: van de E-toets van 2016/2017 naar
de E-toets in 2017/2018 én van de E-toets van 2017/2018 naar de E-toets in 2018/2019 (= vóór COVID19).15
Om de leergroei tussen domeinen makkelijker te kunnen vergelijken, standaardiseren we de leergroei
op dezelfde schaal, waarbij de gemiddelde leergroei vóór COVID-19 de 0-lijn is. Zo kunnen we in de
rechterdelen van de figuren zien wat de afwijking in de leergroei is ten opzichte van de periode vóór
COVID-19 (de verticale 0-lijn), en bij welk domein die afwijking het grootste is.16

Highlights
•

Vertraging leergroei bij spelling en rekenen-wiskunde in beide volledige schooljaren
sinds COVID-19.

•

Vertraging leergroei spelling en rekenen-wiskunde in het tweede COVID-schooljaar
hoger dan in het eerste COVID-schooljaar.

•

De grootste vertraging bij spelling en rekenen-wiskunde in zowel het eerste als het

tweede volledige COVID-schooljaar voor de leerlingen in groep 7.
•

Vertraging leergroei voor begrijpend lezen wel nog in het eerste COVID-schooljaar,
maar niet meer in het tweede volledige COVID-schooljaar.

15

We laten het schooljaar 2019/2020 (E-toets van 2018/2019 naar de E-toets in 2019/2020) buiten beschouwing
omdat COVID-19 halverwege dit schooljaar begon en het daarmee geen zuiver vóór of sinds COVID-19-schooljaar
is.
16
Voor verdere uitleg zie de Technische Toelichting op www.nationaalcohortonderzoek.nl/factsheets-leergroei.

20

Wat kunnen we niet afleiden uit dit hoofdstuk?
-

Hoe de leergroei van eenzelfde leerling zich ontwikkeld heeft door de tijd. Het gaat namelijk
om verschillende leerlingen in beide schooljaren. Zie voor de berekening van de leergroei van
dezelfde leerlingen over de gehele COVID-periode hoofdstukken 2 en 3.

-

Wat het verschil in de totale leergroei over de 2 COVID-19-schooljaren is. Doordat het
verschillende leerlingen betreft is het niet mogelijk om het verschil in de leergroei van de twee
afzonderlijke schooljaren bij elkaar op te tellen.

Wat kunnen we wél met de informatie uit dit hoofdstuk?
-

De leergroei van leerlingen in twee aparte schooljaren tijdens COVID-19 vergelijken met de
leergroei vóór COVID-19.

-

De leergroei van leerlingen in de twee aparte schooljaren met elkaar vergelijken. Was de
vertraging in de leergroei van leerlingen in groep 6 in het eerste COVID-19 schooljaar
bijvoorbeeld groter dan de vertraging in leergroei van de leerlingen die in het 2 e COVID-19schooljaar in groep 6 zaten?

4.1 Effecten gemiddelde leergroei na eerste jaar en na tweede jaar COVID-19

Figuur 4.1 Gemiddelde leergroei tussen E- en E-toets begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde:
absoluut en gestandaardiseerd verschil

21

Figuur 4.1 laat zien dat de vertraging van 0,15 standaardafwijking in leergroei voor begrijpend lezen
die we in het eerste COVID-schooljaar zien, in het tweede volledige COVID-schooljaar gemiddeld
gezien is ingehaald. Bij de domeinen spelling en rekenen-wiskunde zien we echter een gemiddeld
lagere leergroei in beide schooljaren sinds COVID-19 dan in vergelijkbare perioden vóór COVID-19. Ook
zien we dat bij zowel spelling als rekenen-wiskunde de vertraging in het tweede COVID-schooljaar zelfs
hoger is dan in het eerste COVID-schooljaar. In het tweede COVID-schooljaar is de vertraging voor
spelling 0,22 standaardafwijking en voor rekenen-wiskunde 0,24 standaardafwijking, terwijl dit in het
eerste COVID-schooljaar 0,09 en 0,20 standaardafwijking is.

4.2 Verschil tussen leerjaren per domein
In de volgende figuren vergelijken we de leergroei van leerlingen in verschillende jaargroepen tijdens
de twee volledige COVID-schooljaren met leerlingen in dezelfde jaargroepen vóór COVID-19.17 Figuur
4.2 laat zien dat voor begrijpend lezen niet alle leerlingen vertraging hebben ingelopen. De leerlingen
van groep 4, 6 en 7 hebben zowel vertraging in het eerste als het tweede COVID-schooljaar ten
opzichte van vóór COVID-19. Deze vertraging wordt echter kleiner in het tweede COVID-schooljaar.
De leerlingen in groep 5 hebben in het eerste COVID-jaar de kleinste vertraging en behalen in het
tweede COVID-schooljaar zelfs een hogere leergroei dan de leerlingen in groep 5 vóór COVID-19. De
ingehaalde vertraging voor begrijpend lezen die we in Figuur 4.1 zien lijkt dus vooral te komen door
de verbetering in de leergroei van de leerlingen in groep 5.

Figuur 4.2 Gemiddelde leergroei begrijpend lezen tussen E- en E-toets per jaargroep: absoluut en
gestandaardiseerd verschil

17

Hoewel we jaargroepen met één groep aanduiden wordt in de berekening van de leergroei de laatste toets
van de vorige jaargroep meegenomen. Dus als we het hebben over de leergroei in groep 7 dan gaat dit over de
leergroei tussen de E-toets in groep 6 en de E-toets in groep 7 een jaar later.

22

Figuur 4.3 Gemiddelde leergroei spelling tussen E- en E-toets per jaargroep: absoluut en
gestandaardiseerd verschil
Figuur 4.3 laat zien dat de vertragingen voor spelling in het tweede volledige COVID-schooljaar
oplopen. Leerlingen in groep 4 hebben in het eerste COVID-schooljaar nog een hogere leergroei in
vergelijking met vóór COVID-19, maar in het tweede volledige COVID-schooljaar hebben ook
leerlingen in deze jaargroep een vertraging. De leerlingen in groep 5, 6 en 7 hebben zowel in het eerste
als het tweede COVID-schooljaar een vertraging in spelling, waarbij de vertraging in het tweede
COVID-schooljaar het hoogst is.
Figuur 4.4 laat zien dat ook voor rekenen-wiskunde er in het tweede COVID-schooljaar een hogere
vertraging ontstaat voor de leerlingen in groep 4, 5 en 6 dan in het eerste COVID-schooljaar. Alhoewel
dit dus voor alle leerlingen in deze groepen geldt, is er vooral sprake van verdere vertraging voor
leerlingen in groep 4 en 5. Leerlingen in groep 7 hebben in zowel het eerste als het tweede volledige
COVID-schooljaar de grootste vertraging ten opzichte van de andere groepen, hoewel de vertraging
in het tweede COVID-schooljaar wel kleiner is dan in het eerste COVID-schooljaar.

23

Figuur 4.4 Gemiddelde leergroei rekenen-wiskunde tussen E- en E-toets per jaargroep: absoluut en
gestandaardiseerd verschil

Let op
Bij de interpretatie van de gepresenteerde gegevens is het belangrijk om de volgende
nuanceringen aan te brengen:
■ De resultaten in dit hoofdstuk kunnen afwijken van voorgaande factsheets omdat we

naar twee afzonderlijke jaren sinds COVID-19 kijken en deze twee jaren de twee
volledige schooljaren betreffen waarin we met COVID-19 te maken hadden.
■ We hebben alleen gegevens over de vaardigheden in begrijpend lezen, spelling en

rekenen-wiskunde. We hebben geen gegevens over hoe de leergroei bij andere
vakken zich ontwikkeld heeft en of de ontwikkeling in de kerndomeinen mogelijk ten
koste is gegaan van de andere vakken en/of andere ontwikkelingsgebieden.
■ We hebben geen gegevens over de gevolgen van de COVID-19-crisis op de sociaal-

emotionele ontwikkeling van leerlingen.

24

5.

Leergroei uitgesplitst naar leerlingkenmerken

In dit hoofdstuk kijken we naar de landelijke cijfers voor de Cito-vaardigheidsscores van leerlingen bij
de domeinen begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde. We kijken daarbij afzonderlijk naar de
leergroei tussen:
•

De leergroei in het eerste schooljaar sinds COVID-19 (tussen de E-toets in 2019/2020 en de Etoets in 2020/2021)

•

De leergroei in het tweede schooljaar sinds COVID-19 (tussen de E-toets in 2020/2021 en de
E-toets in 2021/2022)

We vergelijken deze periodes met de leergroei van vóór COVID-19: van de E-toets van 2016/2017 naar
de E-toets in 2017/2018 én van de E-toets van 2017/2018 naar de E-toets in 2018/2019.18
Om de leergroei tussen domeinen makkelijker te kunnen vergelijken, standaardiseren we de leergroei
op dezelfde schaal, waarbij de gemiddelde leergroei vóór COVID-19 de 0-lijn is. Zo kunnen we in de
figuren zien wat de afwijking in de leergroei is ten opzichte van de periode vóór COVID-19 (de verticale
0-lijn), en bij welk domein die afwijking het grootste is.19
Highlights
De vertraging in de leergroei is het grootste voor:
•

Leerlingen met laagopgeleide ouders in eerste COVID-schooljaar. In tweede COVIDschooljaar juist leerlingen met hoogopgeleide ouders.

•

Leerlingen uit lage inkomensgezinnen in eerste COVID-schooljaar. In tweede COVIDschooljaar juist leerlingen uit hoge inkomensgezinnen.

•

Leerlingen zonder migratieachtergrond in beide COVID-schooljaren.

•

Leerlingen uit tweeoudergezinnen in tweede COVID-schooljaar, terwijl er in eerste
COVID-schooljaar weinig verschil is.

Daarnaast zien we een vergelijkbare vertraging voor:
•

Leerlingen uit kleine en grote gezinnen, in beide COVID-schooljaren.

•

Jongens en meisjes, in beide COVID-schooljaren.

18

We laten het schooljaar 2019/2020 (E-toets van 2018/2019 naar de E-toets in 2019/2020) buiten beschouwing
omdat COVID-19 halverwege dit schooljaar begon en het daarmee geen zuiver vóór of sinds COVID-19-schooljaar
is.
19
Voor verdere uitleg zie de Technische Toelichting op www.nationaalcohortonderzoek.nl/factsheets-leergroei.

25

5.1 Leergroei uitgesplitst naar opleiding ouders

Figuur 5.1 Gestandaardiseerd verschil in leergroei tussen de periode vóór COVID-19 (de verticale 0lijn) en het eerste en tweede COVID-schooljaar voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde,
uitgesplitst naar opleiding ouders

In Figuur 5.1 zien we de leergroei van leerlingen verdeeld naar het opleidingsniveau van hun ouders.20
Net als in de eerdere hoofdstukken zien we een opvallend patroon. In het eerste COVID-schooljaar is
de vertraging voor begrijpend lezen en rekenen-wiskunde het grootst voor leerlingen met gemiddeld
opgeleide ouders (hoewel de verschillen klein zijn). Maar in het tweede COVID-schooljaar is de
vertraging het grootst bij alle domeinen voor de leerlingen met hoogopgeleide ouders en juist het
kleinst voor leerlingen met laagopgeleide ouders. Bij begrijpend lezen zien we zelfs dat leerlingen met
laagopgeleide ouders in het tweede COVID-schooljaar een iets hogere leergroei hebben dan in de
periode vóór COVID-19.
Verdere analyses in dit hoofdstuk laten effecten zien bovenop de verschillen in effecten
naar opleiding ouders

20

Lage opleiding is maximaal vmbo b/k diploma, mbo1 diploma of onderbouw havo of vwo; Hoge opleiding is
HBO of WO.

26

5.2 Leergroei uitgesplitst naar inkomen ouders
In Figuur 5.2 zien we een vergelijkbaar beeld als in figuur 1: de vertraging in het eerste COVIDschooljaar is het grootst voor de leerlingen met ouders uit de lage inkomensgezinnen, terwijl dit in het
tweede COVID-schooljaar juist het geval is voor leerlingen met ouders uit de hoogste
inkomensgezinnen.21 Ook zien we dat de vertraging in de leergroei in het tweede COVID-schooljaar op
alle domeinen kleiner is voor leerlingen met ouders uit lage inkomensgezinnen ten opzichte van het
eerste COVID-schooljaar. Voor leerlingen met ouders uit gemiddelde inkomensgezinnen zien we in het
tweede COVID-schooljaar juist een grotere vertraging voor spelling en een ongeveer gelijke vertraging
voor rekenen-wiskunde. Bij leerlingen uit hoge inkomensgezinnen zien we in het tweede COVIDschooljaar een grotere vertraging bij zowel rekenen-wiskunde als spelling.

Figuur 5.2 Gestandaardiseerd verschil in leergroei tussen de periode vóór COVID-19 (de verticale 0lijn) en het eerste en tweede COVID-schooljaar voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde,
uitgesplitst naar inkomen ouders

21

Laag inkomen is een inkomen onder het modaal inkomen; een hoog inkomen is meer dan 2 keer modaal.

27

5.3 Leergroei uitgesplitst naar migratieachtergrond
Figuur 5.3 laat het verschil in leergroei zien tussen leerlingen met en zonder migratieachtergrond (ook
hier weer bovenop de effecten van de opleiding van de ouders).22 We zien dat leerlingen zonder
migratieachtergrond in het eerste COVID-schooljaar voor begrijpend lezen en rekenen-wiskunde
grotere vertragingen hebben dan leerlingen met een migratieachtergrond. Bij spelling is de vertraging
ongeveer gelijk tussen de twee groepen in het eerste COVID-schooljaar. In het tweede COVIDschooljaar zien we dat leerlingen zonder migratieachtergrond een grotere vertraging hebben voor alle
drie de domeinen dan leerlingen met een migratieachtergrond.

Figuur 5.3 Gestandaardiseerd verschil in leergroei tussen de periode vóór COVID-19 (de verticale 0lijn) en het eerste en tweede COVID-schooljaar voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde,
uitgesplitst naar migratieachtergrond

22

Voor de overzichtelijkheid nemen we leerlingen met een westerse migratieachtergrond samen met leerlingen
zonder migratieachtergrond, omdat er nauwelijks een verschil in leergroei is tussen deze groepen.

28

5.4 Leergroei uitgesplitst naar gezinssamenstelling
Figuur 5.4 laat het verschil in leergroei zien tussen leerlingen uit één- en tweeoudergezinnen. Hier
zien we dat er in het eerste COVID-schooljaar weinig verschillen zijn in de vertraging tussen leerlingen
uit één- en tweeoudergezinnen. In het tweede COVID-schooljaar is de vertraging voor spelling en
rekenen-wiskunde groter dan in het eerste jaar. Ook nemen de verschillen toe: in het tweede COVIDschooljaar is de vertraging bij spelling en rekenen-wiskunde groter voor leerlingen uit
tweeoudergezinnen. Bij begrijpend lezen zien we nog vertraging in het eerste COVID-schooljaar, maar
niet meer in het tweede jaar. De verschillen die in het tweede COVID-schooljaar zichtbaar lijken te
zijn, zijn zo klein dat we hier niet van betekenisvolle verschillen kunnen spreken.

Figuur 5.4 Gestandaardiseerd verschil in leergroei tussen de periode vóór COVID-19 (de verticale 0lijn) en het eerste en tweede COVID-schooljaar voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde,
uitgesplitst naar gezinssamenstelling

29

5.5 Leergroei uitgesplitst naar gezinsgrootte

Figuur 5.5 Gestandaardiseerd verschil in leergroei tussen de periode vóór COVID-19 (de verticale 0lijn) en het eerste en tweede COVID-schooljaar voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde,
uitgesplitst naar gezinsgrootte
In Figuur 5.5 zien we dat de verschillen in leervertragingen zowel in het eerste als het tweede COVIDschooljaar klein zijn tussen leerlingen uit kleine en grote gezinnen. Wel zien we dat in het tweede
COVID-schooljaar de vertraging voor spelling en rekenen-wiskunde oploopt. Waar er bij begrijpend
lezen voor beide groepen nog een substantiële vertraging is in het eerste COVID-schooljaar, zien we
in het tweede COVID-schooljaar geen verschillen meer: de waardes van de (vertraging in de) leergroei
zijn dusdanig klein dat we niet van een betekenisvol verschil kunnen spreken.

30

5.6 Leergroei uitgesplitst naar jongens en meisjes

Figuur 5.6 Gestandaardiseerd verschil in leergroei tussen de periode vóór COVID-19 (de verticale 0lijn) en het eerste en tweede COVID-schooljaar voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde,
uitgesplitst naar geslacht

In Figuur 5.6 kijken we tenslotte naar het verschil tussen jongens en meisjes. Er zijn zowel in het eerste
al het tweede COVID-schooljaar bij alle domeinen geen grote verschillen in de vertraging tussen
jongens en meisjes. Bij spelling en rekenen-wiskunde is de vertraging in het tweede COVID-schooljaar
voor beide domeinen groter dan in het eerste COVID-schooljaar. Voor begrijpend lezen zien we een
vertraging in het eerste COVID-schooljaar, maar in het tweede COVID-schooljaar is er geen vertraging
meer. De vertraging die er in het tweede COVID-schooljaar nog lijkt te zijn voor meisjes, is zo klein dat
we hier niet kunnen spreken van een betekenisvol verschil.

31

Let op
Bij de interpretatie van de gepresenteerde gegevens is het belangrijk om de
volgende nuanceringen aan te brengen:
■ De resultaten in dit hoofdstuk kunnen afwijken van voorgaande factsheets

omdat we naar twee afzonderlijke jaren sinds COVID-19 kijken en deze twee
jaren de twee volledige schooljaren betreffen waarin we met COVID-19 te
maken hadden.
■ We hebben alleen gegevens over de vaardigheden in begrijpend lezen,

spelling en rekenen-wiskunde. We hebben geen gegevens over hoe de
leergroei bij andere vakken zich ontwikkeld heeft en of de ontwikkeling in de
kerndomeinen mogelijk ten koste is gegaan van de andere vakken en/of
andere ontwikkelingsgebieden.
■ We hebben geen gegevens over de gevolgen van de COVID-19-crisis op de

sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen.

Wat kunnen we niet afleiden uit dit hoofdstuk?
-

Hoe de leergroei van eenzelfde leerling zich ontwikkeld heeft door de tijd. Het gaat namelijk
om verschillende leerlingen in beide schooljaren. Zie voor de berekening van de leergroei
van dezelfde leerlingen over de gehele COVID-periode hoofdstukken 2 en 3.

-

Wat het verschil in de totale leergroei over de 2 COVID-19-schooljaren is. Doordat het
verschillende leerlingen betreft is het niet mogelijk om het verschil in de leergroei van de
twee afzonderlijke schooljaren bij elkaar op te tellen

Wat kunnen we wél met de informatie uit dit hoofdstuk?
-

De leergroei van leerlingen in twee aparte schooljaren tijdens COVID-19 vergelijken met de
leergroei vóór COVID-19.

-

De leergroei van leerlingen in de twee aparte schooljaren met elkaar vergelijken. Was de
vertraging in de leergroei van leerlingen in groep 6 in het eerste COVID-19 schooljaar
bijvoorbeeld groter dan de vertraging in leergroei van de leerlingen die in het 2e COVID-19schooljaar in groep 6 zaten?

32

6.

Leergroei uitgesplitst naar schoolkenmerken

In dit hoofdstuk kijken we naar de landelijke cijfers voor de Cito-vaardigheidsscores van leerlingen bij
de domeinen begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde. We kijken daarbij afzonderlijk naar:
•

De leergroei in het eerste schooljaar sinds COVID-19 (tussen de E-toets in 2019/2020 en de Etoets in 2020/2021)

•

De leergroei in het tweede schooljaar sinds COVID-19 (tussen de E-toets in 2020/2021 en de
E-toets in 2021/2022)

We vergelijken deze periodes met de leergroei van vóór COVID-19: van de E-toets van 2016/2017 naar
de E-toets in 2017/2018 én van de E-toets van 2017/2018 naar de E-toets in 2018/2019 (= vóór COVID19).23
Om de leergroei tussen domeinen makkelijker te kunnen vergelijken, standaardiseren we de leergroei
op dezelfde schaal, waarbij de gemiddelde leergroei vóór COVID-19 de 0-lijn is. Zo kunnen we in de
onderste delen van de figuren zien wat de afwijking in de leergroei is ten opzichte van de periode vóór
COVID-19 en bij welk domein die afwijking het grootste is.24
Highlights
De vertraging in de leergroei is het grootste voor:
•

Leerlingen op scholen met een kleiner percentage lage-SES-leerlingen in beide COVIDschooljaren

•

Leerlingen in niet stedelijke gebieden, bij spelling en rekenen-wiskunde in het tweede
COVID-schooljaar.

•

Leerlingen op kleine scholen in beide COVID-schooljaren.

•

Leerlingen op scholen met een hoge schoolweging in het eerste COVID-schooljaar, terwijl
dit in het tweede COVID-schooljaar juist leerlingen op scholen met een lage schoolweging
zijn.
Alle analyses in dit hoofdstuk laten effecten zien bovenop de verschillen in effecten
naar opleiding ouders.

23

We laten het schooljaar 2019/2020 (E-toets van 2018/2019 naar de E-toets in 2019/2020) buiten beschouwing
omdat COVID-19 halverwege dit schooljaar begon en het daarmee geen zuiver vóór of sinds COVID-19-schooljaar
is.
24
Voor verdere uitleg zie de Technische Toelichting op www.nationaalcohortonderzoek.nl/factsheets-leergroei.

33

6.1 Leergroei naar aandeel leerlingen met een lage sociaaleconomische status

Figuur 6.1 Gestandaardiseerd verschil in leergroei tussen de periode vóór COVID-19 (de verticale
0-lijn) en het eerste en tweede COVID-schooljaar voor begrijpend lezen, spelling en rekenenwiskunde, uitgesplitst naar het percentage leerlingen met een lage sociaaleconomische status
(SES) op school
In Figuur 6.1 zien we dat leerlingen op scholen met een kleiner percentages lage-SES-leerlingen25 (<5%
lage-SES-leerlingen) zowel in het eerste als in het tweede COVID-jaar de grootste vertraging in de
leergroei hebben opgelopen voor alle domeinen. Bij spelling en rekenen-wiskunde geldt zelfs dat alle
groepen leerlingen in het tweede COVID-jaar meer vertraging hebben opgelopen dan in het eerste
COVID-jaar. Bij begrijpend lezen is dat andersom: hier hebben alle groepen leerlingen juist minder
vertraging in het tweede COVID-schooljaar.

6.2 Leergroei naar mate van stedelijkheid
Figuur 6.2 laat zien dat de leergroei ook verschilt afhankelijk van de mate van stedelijkheid van
scholen.26 De leergroei is in het eerste COVID-schooljaar voor leerlingen in alle gebieden, behalve de

25

Leerlingen met een lage sociaaleconomische status hebben laagopgeleide ouders, komen uit een gezin met
een laag inkomen en/of hebben ouders waarvan één of beiden geen betaald werk hebben.
26
Niet-stedelijk (N): = <500 omgevingsadressen/km2. Weinig (W): 500 tot 1000 omgevingsadressen/km2; Matig
(M): 1000 tot 1500 omgevingsadressen/km2; Sterk (S): 1500 tot 2500 omgevingsadressen/km2; Zeer sterk (ZS):
>=2500 omgevingsadressen/km2.

34

zeer-sterk stedelijke gebieden, gedaald ten opzichte van de periode vóór COVID-19. In het tweede
COVID-schooljaar zien we echter een andere tendens. Bij spelling en rekenen-wiskunde is de
vertraging voor leerlingen in niet stedelijke gebieden in dat jaar het grootste ten opzichte van de
andere stedelijkheidsgebieden. Bij spelling is de vertraging voor bijna alle scholen in het tweede jaar
groter dan in het eerste COVID-schooljaar. Bij begrijpend lezen zien we juist dat de vertraging in het
tweede jaar overal kleiner is dan in het eerste jaar.

Figuur 6.2 Gestandaardiseerd verschil in leergroei tussen de periode vóór COVID-19 (de verticale 0lijn) en het eerste en tweede COVID-schooljaar voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde,
uitgesplitst naar stedelijkheid

35

6.3 Leergroei uitgesplitst naar schoolgrootte

Figuur 6.3 Gestandaardiseerd verschil in leergroei tussen de periode vóór COVID-19 (de verticale 0lijn) en het eerste en tweede COVID-schooljaar voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde,
uitgesplitst naar schoolgrootte
Figuur 6.3 laat zien dat in het tweede COVID-schooljaar de vertraging in de leergroei voor scholen van
alle schoolgroottes groter is dan in het eerste jaar. Echter hebben kleine scholen27 zowel in het eerste
als in het tweede COVID-schooljaar de meeste vertraging in de leergroei opgelopen voor alle drie de
domeinen. Bij begrijpend lezen is de vertraging in het tweede jaar voor alle drie de schoolgroottes
nagenoeg verdwenen.

27

Kleine scholen: tot en met 140 leerlingen; Grote scholen: meer dan 220 leerlingen.

36

6.4 Leergroei uitgesplitst naar schoolweging

Figuur 6.4 Gestandaardiseerd verschil in leergroei tussen de periode vóór COVID-19 (de verticale 0lijn) en het eerste en tweede COVID-schooljaar voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde,
uitgesplitst naar schoolweging

Figuur 6.4 laat zien dat naarmate scholen een hogere schoolweging hebben er in het eerste COVIDschooljaar een oplopende vertraging is voor begrijpend lezen en rekenen-wiskunde met een
uitzondering voor de hoogste twee categorieën. Bij spelling zien we in het eerste COVID-schooljaar
minder verschillen tussen de categorieën en in het algemeen minder grote vertragingen, behalve bij
scholen met een schoolweging tussen 32 en 34, waar de vertraging ook in het eerste COVID-schooljaar
substantieel is.
In het tweede COVID-schooljaar zien we echter een andere trend. Bij alle drie de domeinen is de
vertraging in de leergroei het grootst voor scholen met een lage schoolweging. Leerlingen op scholen
in de twee hoogste categorieën hebben bij alle drie de domeinen de minste vertraging in de leergroei,
of laten zelfs een hogere leergroei zien dan in de periode vóór COVID-19.

37

Let op
Bij de interpretatie van de gepresenteerde gegevens is het belangrijk om de
volgende nuanceringen aan te brengen:
■ De resultaten in dit hoofdstuk kunnen afwijken van voorgaande factsheets

omdat we naar twee afzonderlijke jaren sinds COVID-19 kijken en deze twee
jaren de twee volledige schooljaren betreffen waarin we met COVID-19 te
maken hadden.
■ We hebben alleen gegevens over de vaardigheden in begrijpend lezen,

spelling en rekenen-wiskunde. We hebben geen gegevens over hoe de
leergroei bij andere vakken zich ontwikkeld heeft en of de ontwikkeling in de
kerndomeinen mogelijk ten koste is gegaan van de andere vakken en/of
andere ontwikkelingsgebieden.
■ We hebben geen gegevens over de gevolgen van de COVID-19-crisis op de

sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen.

Wat kunnen we niet afleiden uit dit hoofdstuk?
-

Hoe de leergroei van eenzelfde leerling zich ontwikkeld heeft door de tijd. Het gaat namelijk
om verschillende leerlingen in beide schooljaren. Zie voor de berekening van de leergroei van
dezelfde leerlingen over de gehele COVID-periode hoofdstukken 2 en 3.

-

Wat het verschil in de totale leergroei over de 2 COVID-19-schooljaren is. Doordat het
verschillende leerlingen betreft is het niet mogelijk om het verschil in de leergroei van de twee
afzonderlijke schooljaren bij elkaar op te tellen

Wat kunnen we wél met de informatie uit dit hoofdstuk?
-

De leergroei van leerlingen in twee aparte schooljaren tijdens COVID-19 vergelijken met de
leergroei vóór COVID-19.

-

De leergroei van leerlingen in de twee aparte schooljaren met elkaar vergelijken. Was de
vertraging in de leergroei van leerlingen in groep 6 in het eerste COVID-19 schooljaar
bijvoorbeeld groter dan de vertraging in leergroei van de leerlingen die in het 2 e COVID-19schooljaar in groep 6 zaten?

38

7.

Technische toelichting

7.1 Dataverzameling en –bewerking
7.1.1 Dataverzameling
Alle schoolbesturen in het PO zijn benaderd met het verzoek om gegevens uit het LeerlingVolgSysteem
(LVS) beschikbaar te stellen aan het NCO. Het doel is om meer inzicht te krijgen in de leergroei van
leerlingen in Nederland. Met de COVID-19-crisis is deze informatie extra relevant geworden omdat we
op deze manier inzicht kunnen geven in de mate waarin de schoolsluitingen een effect hebben op de
leergroei van leerlingen. Gelet op de beperkte hoeveelheid historische data van andere
toetsaanbieders dan Cito, is besloten om voor de hoofdstukken alleen gegevens van Cito-toetsen mee
te nemen. Daarbij zijn – voor zover mogelijk – de scores van oudere generaties van een toets omgezet
naar de meest recente generatie. In totaal hebben zo’n 3.100 scholen zich aangemeld voor het NCOLVS project.
De procedure was als volgt. De besturen hebben eerst een contract getekend met NRO. De besturen
zijn immers juridisch verantwoordelijk en ‘eigenaar’ van de data. Omdat het om niet-bijzondere
persoonsgegevens gaat is het niet nodig dat ouders hiervoor toestemming geven. Wel hebben de
deelnemende scholen alle ouders geïnformeerd over het voornemen om de toetsgegevens te leveren
aan CBS met het doel te koppelen aan NCO28. Hiervoor zijn voorbeeldbrieven beschikbaar gesteld.
Ouders zijn in de gelegenheid gesteld om daar bezwaar tegen te maken gedurende een bepaalde
periode. De scholen registreren deze bezwaren in het LeerlingAdministratieSysteem (LAS). De
softwareleveranciers van de LAS-en in het PO (Cito LOVS, ParnasSys en ESIS) hebben hiervoor een
aparte ‘bezwaarknop’ ingebouwd. Voordat de feitelijke upload naar het CBS plaatsvindt, moeten de
scholen op een ‘verzendknop’ klikken, om aan te geven dat men alle procedures doorlopen heeft en
de softwareleveranciers tot levering over kunnen gaan. De softwareleveranciers leveren vervolgens
de gegevens via een beveiligd kanaal aan het CBS. Het CBS ‘verrint’ deze gegevens (proces van
pseudonimisering) en stelt de data beschikbaar aan het NCO-team. Deze bewerkt de data, en maakt
de hoofdstukken.

7.1.2 Data aanlevering
De data is verzameld via zes leveringen, de exporten van de data vonden plaats op: 30 november 2020,
18 januari 2021, 1 april 2021, 1 augustus 2021, 28 maart 2022, en 1 augustus 2022. De gegevens van

28

Voor meer informatie over de NCO-dataset, zie: Haelermans, C., Huijgen, T., Jacobs, M., Levels, M., van der
Velden, R., van Vugt, L., van Wetten, S., (2020). Using Data to Advance Educational Research, Policy, and Practice:
Design, Content, and Research Potential of the Netherlands Cohort Study on Education. European Sociological
Review 36(4), p. 643–662, https://doi.org/10.1093/esr/jcaa027

39

de leerlingen waarvoor de ouder(s) en/of het bevoegd gezag geen bezwaar hebben gemaakt voor het
leveren van de data, zijn via de softwareleveranciers Cito LOVS, ParnasSys en ESIS verstrekt aan het
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). CBS pseudonimiseert vervolgens de identificerende
informatie van de leerlingen en van de school. Op deze manier kunnen onderzoekers (in dit geval de
onderzoekers van het NCO) niet achterhalen om welke leerling en om welke school het gaat.
In de drie losse datasets van Cito LOVS, ParnasSys en ESIS zitten gegevens die de school in hun
softwaresysteem over de leerling heeft geregistreerd zoals:
•

Brinnummer (CBS pseudonimiseert deze)

•

Vestigingsnummer

•

Postcode school

•

LeerlingID (CBS pseudonimiseert deze)

•

Inschrijfdatum op school

•

Eventuele uitschrijfdatum van school

•

Jaargroep

•

Klasnaam

•

Vaardigheidsscore

•

OSOtoetscode

•

Jaargroep van afname toets

•

Afnamedatum toets

•

Geslacht

•

Geboortemaand en jaar

De volgende groepen zijn opgevraagd:
•

Schooljaar 2013/2014: leerlingen groep 3

•

Schooljaar 2014/2015: leerlingen groep 3 t/m 4

•

Schooljaar 2015/2016: leerlingen groep 3 t/m 5

•

Schooljaar 2016/2017: leerlingen groep 3 t/m 6

•

Schooljaar 2017/2018: leerlingen groep 3 t/m 7

•

Schooljaar 2018/2019: leerlingen groep 3 t/m 8 – vanaf hier volledig cohort

•

Schooljaar 2019/2020: leerlingen groep 3 t/m 8

•

Schooljaar 2020/2021: leerlingen groep 3 t/m 8

•

Schooljaar 2021/2022: leerlingen groep 3 t/m 8

40

In Tabel 7.1.1 ziet u een overzicht van de ontvangen data, uitgesplitst naar aantal scholen, aantal
unieke leerlingen en aantal toetsrecords per softwareleverancier. De enige selectie die hiervoor heeft
plaatsgevonden is dat er enkel gegevens van afnames in groep 3 t/m 8 meegenomen worden. Verder
is te zien dat data zijn ontvangen van 2.400 scholen van de in totaal ongeveer 3.100 aangemelde
scholen. Dat betekent dat ongeveer 700 scholen niet op de ‘verzendknop’ hebben gedrukt. Het kan
zijn dat men de bezwaarprocedure niet heeft doorlopen of vergeten is de data te exporteren. Er wordt
bekeken wat de reden is voor deze non-respons en wordt geprobeerd deze scholen ertoe te bewegen
alsnog op de verzendknop te drukken voor vervolgleveringen van de data.

Tabel 7.1.1 Inhoud ruwe data
Cito LOVS
ParnasSys
ESIS
Totaali

Aantal unieke scholen
138
1764
485
2.387

Aantal unieke leerlingen
27.879
453.056
118.091
599.026

Aantal toetsrecords
1.048.575
13.212.962
3.293.057
17.554.594

Noot: Data levering december 2020 + januari 2021 + april 2021 + augustus 2021 + maart 2022 + augustus 2022
i. Deze data is inclusief data van andere toetsaanbieders (Boom, Diataal en Bureau ICE (IEP)) en bevat ook SBO-scholen.

7.1.3 Opschoning van ruwe data
Het NCO heeft de data opgeschoond zodat er zo weinig mogelijk gegevens met administratieve fouten
en dubbele leerlingen (bijvoorbeeld door een schoolwissel) in de data voorkomen. Hieronder wordt
uitgelegd welke stappen en beslissingen er zijn genomen om tot een opgeschoonde dataset te komen.
Stappen en selecties:
1. Niet alle leerlingen zijn door CBS gekoppeld. Enkel leerlingen die in de Basisregistratie
Persoonsgegevens (BRP) (Gemeentelijke Basis Administratie (GBA)-bestand CBS) staan
ingeschreven zijn gekoppeld en dus behouden in het bestand.
2. Enkel scholen waarvan het contract is ondertekend houden we in de data. We koppelen de
data aan onze eigen administratielijst waarbij enkel de volledig aangemelde scholen worden
meegenomen. Dit betekent dat scholen die onverhoopt toch in de data zijn gekomen, terwijl
zij bijvoorbeeld niet het contract hebben ondertekend of zich afgemeld hebben, verwijderd
zijn uit de data.
3. Een deel van de dubbele toetsrecords lijkt te zijn ontstaan door schoolwisselaars, waarbij de
nieuwe school ook de gegevens van de oude school heeft overgenomen. Deze leerlingen
hebben op twee verschillende scholen exact dezelfde toeten gemaakt met dezelfde
toetsresultaten. Om hiervoor te corrigeren wordt gekeken naar de in- en uitschrijfdatum van
de leerling. Wanneer de toets is afgenomen in de periode tussen de inschrijfdatum en
eventuele uitschrijfdatum, is het aannemelijk dat de toets op die desbetreffende school is
41

afgenomen. Op deze manier zijn enkel de toetsrecords overgebleven die op de school ten tijde
van de afnamedatum hebben plaatsgevonden.
4. Toetsrecords waar de vaardigheidsscore, OSOtoetscode en afnamedatum van ontbreekt
worden verwijderd.
5. Identieke dubbele leerlingen zijn verwijderd. Hierbij is gekeken naar identieke waardes op:
brinnummer, vestigingsnummer, geslacht, leerlingID, inschrijfdatum, uitschrijfdatum,
jaargroep, klasnaam, vaardigheidsscore, OSOtoetscode, afnamedatum, bronbestand,
postcode school en geboortedatum.
6. Van toetsrecords waarbij enkel de jaargroep niet identiek is, maar de overige variabelen wel,
wordt de hoogste jaargroep behouden.
7. Onder één rinpersoon kunnen meerdere leerlingID’s bestaan en onder één leerlingID blijken
soms verschillende personen te zijn gekoppeld. Er is bekeken in hoeverre dit kwam door een
eventuele schoolwisseling of door een incorrecte combinatie van rinpersoon en leerlingID.
Indien dat laatste het geval bleek hebben wij via de NCO-data gekeken of achterhaald kon
worden welke combinatie de juiste was (op basis van geboortedatum). De toetsrecords waar
rinpersoon en leerlingID met de geboortedatum overeenkwamen zijn behouden in de data.
De overige toetsrecords binnen de dubbelingen zijn verwijderd.
8. Toetsrecords van toetsen met een andere toetsaanbieder dan Cito (Boom, Bureau ICE (IEP)
en Diataal) zijn wel meegenomen in de data maar worden voor de hoofdstukken buiten
beschouwing gelaten.
9. Indien een behaalde vaardigheidsscore niet binnen de juiste minimale en maximale score valt
die hoort bij de betreffende OSOtoetscode, dan wordt deze op missing gezet.
10. Enkel toetsrecords waarvan de jaargroep van afname bekend is, zijn behouden.
11. Toetsrecords van alle toetsen die betrekking hebben op de drie domeinen begrijpend lezen,
spelling en rekenen-wiskunde zijn meegenomen.
12. Begrijpend lezen en rekenen-wiskunde generatie 2 toetsen worden omgezet naar generatie 3
toetsen door middel van een formule die is geleverd door Cito.
13. Spelling generatie 2 vaardigheidsscores worden verwijderd aangezien deze niet omgezet
kunnen worden naar generatie 3 vaardigheidsscores.
14. Enkel de opgevraagde cohorten zoals genoemd op pagina 6 worden behouden.
15. De verwijzing van een M-toets en E-toets is gebaseerd op de afnamemaand. Toetsen die
tussen september en maart zijn afgenomen noemen we M-toets. Toetsen die tussen april en
augustus zijn afgenomen noemen we E-toetsen. Bij minder dan 2% van de toetsen blijkt dat
de toets niet is afgenomen in het juiste tijdsframe.

42

16. Tot slot blijken sommige leerlingen meerdere keren in een schooljaar getoetst. In eerste
instantie wordt de toets meegenomen die op het juiste afnamemoment is afgenomen. Dat wil
zeggen: een M-toets in de maanden september t/m maart of een E-toets in de maanden april
t/m augustus. Indien dit geen uitsluitsel geeft over welke toets de juiste is wordt de laatst
afgenomen toets behouden zodat de data uiteindelijk van iedere leerling per schooljaar
maximaal één M-toets en één E-toets bevat.
Na deze stappen zijn de toetsrecords gekoppeld aan de desbetreffende leerling waardoor de data op
iedere rij één leerling bevat met daarbij de desbetreffende toetsresultaten over de hele
bassischoolloopbaan.
De variabele die (per toets) in het bestand blijven staan zijn:
•

Brinnummer + vestigingsnummer school

•

Jaargroep ten tijde van de toets

•

Afnamedatum toets

•

Vaardigheidsscore

•

Soort toets (bijvoorbeeld “M7 Digi-toets”)

De variabelen zijn geconstrueerd voor ieder schooljaar vanaf 2013/2014 t/m 2021/2022 en voor ieder
domein: begrijpend lezen, spelling (niet-werkwoorden) en rekenen-wiskunde.
Er zijn nog wel een paar dingen waar rekening mee gehouden moet worden met betrekking tot de
Cito-toetsen:
•

De generatie 3 toets voor spelling bestaat pas sinds schooljaar 2014/2015, dus voor schooljaar
2013/2014 is geen informatie over spelling bekend.

•

De M-toets in begrijpend lezen wordt niet afgenomen in jaargroep 3. Vandaar dat deze
gegevens niet aanwezig zijn.

43

7.2 Voorbereiding data voor analyses
7.2.1 Selecties in de data
In dit hoofdstuk van deze technische toelichting ligt de nadruk op geselecteerde data voor
hoofdstukken 4, 5 en 6. Voor deze hoofdstukken maken we gebruik van de schooljaren 2016/2017,
2017/2018, 2018/2019, 2019/2020 en 2020/2021. We vergelijken voor de periode vóór COVID-19 de
E-toets van 2016/2017 met de E-toets een jaar later in schooljaar 2017/2018 (dit noemen we
schooljaar 2016/2017) én de E-toets van 2017/2018 vergelijken we met de E-toets in schooljaar
2018/2019 (genaamd schooljaar 2017/2018). Voor de periode sinds COVID-19 vergelijken we de Etoets van 2019/2020 met de E-toets een jaar later in schooljaar 2020/2021 (genaamd schooljaar
2019/2020) én de E-toets van schooljaar 2020/2021 met de E-toets van 2021/2022. Zo wordt
bijvoorbeeld de E-toets van schooljaar 2021/2022 aan schooljaar 2020/2021 gekoppeld in de variabele
leergroei tussen E- en E-toets 1 jaar later. Hierdoor zijn de leerlingen in de vijf schooljaren 2016/2017,
2017/2018, 2018/2019, 2019/2020 en 2020/2021 ons uitgangspunt.
Tabel 7.2.1 Selecties

1.

2.
3.
4.
5.

6.
7.

Start-aantal observaties (schooljaar 2016/2017,
2017/2018, 2018/2019, 2019/2020 en
2020/2021) na koppeling met NCO-dataii
Behoud van leerlingen die in groep 3 (groep 4
voor begrijpend lezen) t/m groep 7 zitten
Enkel reguliere basisscholen worden behouden,
geen SBO-scholen
Scholen moeten minstens uit 6 leerlingen
bestaan
Leerlingen met een vaardigheidsscore die nul of
negatief is zijn op missing gezet: leerlingen met
meer dan vier missings worden verwijderdiii
Leerlingen met een geldige vaardigheidsscore
van toetsaanbieder CITO
Eindbestand

Aantal
scholen

Aantal leerlingeni

Aantal unieke
leerlingen

2.374

1.573.230

512.075

2.371

1.436.971

506.884

2.342

1.427.442

503.372

2.341

1.427.347

503.339

2.341

1.426.670

502.996

2.339

1.409.398

498.232

2.339

1.409.398

498.232

Noten:
i. Leerlingen kunnen maximaal vijf keer voorkomen in de dataset wanneer zij zowel in 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020 en
2020/2021 op de basisschool hebben gezeten.
ii. Na de koppeling met de NCO-data zijn enkel leerlingen die op scholen zitten die bij DUO bekend zijn overgebleven in de data.
iii. Er zijn in totaal drie toetsen op de drie domeinen (begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde) bekend, in totaal dus maximaal zes
vaardigheidsscores binnen één schooljaar. Indien een leerling op vijf of zes vaardigheidsscores een missing heeft dan kan hier uiteindelijk
geen verschil in vaardigheidsscores voor berekend worden.

Na de selecties die worden besproken in Tabel 7.2.1 houden we een dataset over van 2,339 scholen
met daarin 1.409.398 leerlingen. Het aantal unieke leerlingen is echter lager omdat dezelfde leerlingen
maximaal vijf keer in de dataset voor kunnen komen (indien zij in alle vijf de schooljaren op de
basisschool hebben gezeten).

44

In Tabel 7.2.2 ziet u dat het aantal scholen en aantal leerlingen over de vijf jaren vrijwel gelijk verdeeld
is.
Tabel 7.2.2 Eindbestand per schooljaar

2016/2017
2017/2018
2018/2019
2019/2020
2020/2021

Aantal
scholen

Aantal
leerlingeni

2.286
2.303
2.313
2.302
2.223

215.904
283.505
301.652
311.323
297.014

Noot:
i. Leerlingen kunnen maximaal vijf keer voorkomen in de dataset wanneer zij zowel in 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020 en
2020/2021 op de basisschool hebben gezeten.

Voor begrijpend lezen ligt het aantal leerlingen lager dan bij de domeinen spelling en rekenenwiskunde (Tabel 7.2.3a en Tabel 7.2.3b). Dit komt mede doordat groep 3 leerlingen bij de
berekeningen op het domein begrijpend lezen uit de dataset vallen.
Tabel 7.2.3a Eindbestand per domein
Aantal leerlingeni
Begrijpend lezen
Spelling
Rekenen-wiskunde

813.268
1.122.102
1.285.168

Aantal unieke
leerlingen
356.577
431.914
482.336

Noot:
i. Leerlingen kunnen maximaal vijf keer voorkomen in de dataset wanneer zij zowel in 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020 en
2020/2021 op de basisschool hebben gezeten.

De periode E2018/2019 tot E2019/2020 wordt in de analyse voor hoofdstukken 4, 5 en 6 echter buiten
beschouwing gelaten gezien deze deels vóór en deels na het begin van de COVID-19 crisis plaatsvond.
In Tabel 7.2.3b ziet u bijgevolg het eindbestand per domein dat in het verdere verloop zal worden
gehanteerd.
Tabel 7.2.3b Eindbestand per domein
Aantal leerlingeni
Begrijpend lezen
Spelling
Rekenen-wiskunde

614.397
859.596
995.835

Aantal unieke
leerlingen
344.057
421.763
474.230

Noot:
i. Leerlingen kunnen maximaal vier keer voorkomen in de dataset wanneer zij zowel in 2016/2017, 2017/2018, 2019/2020 en 2020/2021 op
de basisschool hebben gezeten.

45

7.2.2 Operationalisatie variabelen
COVID-19
In Tabel 7.2.4 vindt u de procentuele verdeling van het aantal observaties tussen de twee individuele
jaren vóór COVID-19 en de jaren sinds COVID-19. Dummyvariabelen dienen om de leergroei meetbaar
te maken. Voor de twee periodes vóór COVID-19 worden zowel de E-toetsen van het schooljaar
2016/2017 met die van 2017/2018 vergeleken als die van het schooljaar 2017/2018 met die van
2018/2019. Voor de twee periodes sinds COVID-19 vergelijken we de E-toets van schooljaar
2019/2020 met die van 2020/2021 én de E-toets van schooljaar 2020/2021 met die van 2021/2022.
Een vergelijkbare Tabel 7.voor de analyse van 2,5-jaar leergroei vindt u in hoofdstuk 5 in Tabel 7.5.1.

Tabel 7.2.4 Beschrijvende statistieken COVID-19

Individuele jaren vóór COVID-19
E 2016/2017 – E 2017/2018
E 2017/2018 – E 2018/2019
Individuele jaren sinds COVID-19
E 2019/2020 – E 2020/2021
E 2020/2021 – E 2021/2022
Totaal

Aantal
leerlingen

Percentage

202.332
225.912

23
26

214.053
220.050
862.347

25
26
100

Leergroei
De absolute leergroei tussen de E-toets en E-toets een jaar later is berekend door per leerling de
vaardigheidsscore op de E-toets te verminderen met de vaardigheidsscore op de E-toets een jaar
daarvoor. Een voorwaarde is dat een leerling voor beide toetsen op dezelfde school zit, anders wordt
de leerling voor dat betreffende schooljaar niet meegenomen in verdere analyses.
Naast de absolute leergroei hebben we ook een gestandaardiseerde leergroei berekend. Dit zorgt
ervoor dat de drie domeinen onderling vergelijkbaar worden. We hebben de standaardisatie op het
niveau van domein en jaargroep uitgevoerd omdat de leergroei binnen een domein over de groepen
heen niet lineair is. Leerlingen in bepaalde jaargroepen hebben namelijk een grotere absolute
leergroei dan leerlingen uit andere jaargroepen. We hebben de leergroei van ‘sinds COVID-19’
gestandaardiseerd op de leergroei van ‘vóór COVID-19’ waardoor de gestandaardiseerde score van de
leergroei uitgedrukt wordt in termen van de normale groei in eenzelfde periode vóór COVID-19.

46

In onderstaande Tabel 7.geven we weer welke schooljaren behoren bij de betreffende
leergroeiperiode.
Tabel 7.2.5 Schooljaren die meegenomen zijn voor de betreffende leergroeiperioden
Vóór COVID-19
E toets = 2016/2017
E toets = 2017/2018
En
E toets = 2017/2018
E toets = 2018/2019

E-E+1

Sinds COVID-19
E toets = 2019/2020
E toets = 2020/2021
En
E toets = 2020/2021
E toets = 2021/2022

We hebben de absolute leergroei van een leerling per domein berekend (begrijpend lezen, spelling,
rekenen-wiskunde).
Om te voorkomen dat extreme uitschieters de resultaten beïnvloeden, hebben we op
leerlingenniveau de laagste 0,5% en de hoogste 0,5% op de leergroei per domein buiten beschouwing
gelaten. In Tabel 7.2.6 vindt u de beschrijvende statistieken van de absolute leergroei in
vaardigheidsscores, uitgesplitst naar domein en schooljaar.
Tabel 7.2.6 Gemiddelde absolute leergroei in vaardigheidsscores uitgesplitst naar domein en
schooljaar
Aantal leerlingen

Gemiddelde

SD

Absolute leergroei begrijpend lezen
Absolute leergroei spelling
Absolute leergroei rekenen-wiskunde

131.818
148.573
198.200

19,1
42,5
30,2

20,1
34,6
19,8

Absolute leergroei begrijpend lezen
Absolute leergroei spelling
Absolute leergroei rekenen-wiskunde

169.218
196.280
220.400

19,1
38,8
29,2

19,7
34,4
19,4

Absolute leergroei begrijpend lezen
Absolute leergroei spelling
Absolute leergroei rekenen-wiskunde

151.924
193.163
202.061

15,6
34,8
25,8

24,8
49,6
30,2

Absolute leergroei begrijpend lezen
Absolute leergroei spelling
Absolute leergroei rekenen-wiskunde

172.454
203.607
212.966

18,2
30,4
24,8

38,3
60,3
42,3

2016/2017

2017/2018

2019/2020

2020/2021

In Factsheet 2022-5, figuur 5 en Factsheet 2022-6 figuren 2, 3 en 4 bekijken we bovendien de evolutie
van de leergroei sinds de COVID-crisis. Hierin laten we ook de leergroei over 1 jaar en over 2 jaar
COVID-19 zien, waarvoor we M-toetsen gebruiken. Omdat de M-toets in het schooljaar 2020/2021 en
in het schooljaar 2021/2022 gemiddeld respectievelijk zes weken en één week later is afgenomen dan
gewoonlijk of in normale jaren hebben we de leergroei n van de M-M in het schooljaar 2020/2021 en
de leergroei van de M-M in het schooljaar 2021/2021 hiervoor gecorrigeerd, om een eerlijker beeld
47

van de leergroei ten opzichte van voorgaande jaren te presenteren. We hebben hiervoor op
schoolniveau gekeken hoeveel weken er gemiddeld tussen twee M-toetsen zaten in 2013/2014 tot en
met 2019/2020. Gemiddeld - over alle schooljaren en scholen genomen - is dit precies 52 weken.
Daarna hebben we op schoolniveau berekend hoeveel later de M-toetsen in 2020/2021 zijn
afgenomen. Vervolgens hebben we de leergroei gecorrigeerd aan de hand van het aantal afwijkende
weken:

Gemiddeld betekent dit dat de leergroei tussen 2019/2020 en 2020/2021 met 0,9 is vermenigvuldigd,
en dus dat de leergroei tussen 2020/2021 met 1,1 is vermenigvuldigd. Dit komt er voor de analyse van
2 jaar COVID-19 in de praktijk op neer dat een deel van de leergroei uit het 1e jaar COVID-19
verschoven wordt naar het 2e jaar COVID-19 om in beide jaren een leergroei gedurende één jaar (52
weken) te kunnen analyseren en een eerlijkere vergelijking te kunnen maken met de jaren vóór
COVID-19.

Leerlingkenmerken
Vervolgens lichten we de operationalisatie van de leerlingkenmerken toe. Een overzicht van de
beschrijvende statistieken vindt u in Tabel 7.2.7. Bij leerlingkenmerken nemen we telkens de
kenmerken zoals ze waren in het schooljaar dat deze periode haar naam geeft: het schooljaar van de
E-toets aan het begin van de bekeken periode. In het geval van bekijken van de periode E-toets tot Etoets komt dit nadrukkelijk niet overeen met het schooljaar waarin het grootste deel van de
beschreven leergroei plaatsvond.

Jaargroep: Dit betreft de groep waar de leerling in zat op het moment van de tweede van de twee Etoetsen in de bekeken periode. Dus als we het hebben over de leergroei in groep 6 dan gaat dit over
de leergroei tussen de E-toets in groep 5 en de E-toets in groep 6 een jaar later.29

Geslacht: meisje (1) of jongen (0).

29

Let op: bij factsheets 5 en 6 heeft de jaargroep echter betrekking op de groep waar de leerling in zat bij de
start van de covid-19 crisis.

48

Gezinsgrootte: Dit is gebaseerd op het aantal thuiswonende kinderen in het huishouden. Onder een
groot gezin verstaan wij leerlingen die wonen in een huishouden met minimaal drie thuiswonende
kinderen (1). Leerlingen die met geen of één ander kind in huis wonen, wonen dus niet in een groot
gezin, aldus onze definitie (0).

Inkomen ouders: Op basis van het huishoudinkomen hebben we drie categorieën gemaakt: laag,
midden en hoog. Laag is onder modaal (0), modaal (1) en hoog is 2 keer modaal (2).

Migratieachtergrond: De migratieachtergrond van een leerling is opgesplitst in twee categorieën
waarbij we een onderverdeling maken naar leerlingen zonder een migratieachtergrond of met een
westerse migratieachtergrond (0) versus leerlingen met een niet-westerse migratieachtergrond (1).

Opleidingsniveau ouders: Indien minstens één van de juridische ouders hoogopgeleid was (minimaal
een hbo-opleiding afgerond), dan valt de leerling onder de categorie ‘hoog opgeleide ouders’ (2).
Indien de hoogst behaalde opleiding van minimaal één van de ouders mbo 2-4, havo of vwo was, dan
valt de leerling onder de categorie ‘gemiddeld opgeleide ouders’ (1) en indien beide ouders laag
opgeleid zijn (maximaal vmbo-gt, havo/vwo onderbouw) dan valt de leerling onder de categorie ‘lage
opgeleide ouders’ (0).

Ouderlijke structuur: Er is een opsplitsing gemaakt tussen leerlingen die in tweeoudergezinnen wonen
en leerlingen die in eenoudergezinnen wonen. Onder tweeoudergezinnen verstaan wij leerlingen die
wonen met beide juridische ouders of één van de juridische ouders met een partner (0). Onder
eenoudergezinnen vallen leerlingen die staan ingeschreven in een huishouden met één juridische
ouder, zonder partner (1). Merk op dat het hier gaat om de geregistreerde inwoners bij de
Basisregistratie Persoonsgegevens (BRP) (Gemeentelijke Basis Administratie (GBA)-bestanden CBS)
waardoor het kan voorkomen dat als bijvoorbeeld de partner van de moeder (nog) niet staat
ingeschreven in dit huishouden, de leerling onterecht als wonend in een eenoudergezin wordt
beschouwd. Leerlingen die zonder ouders wonen, bijvoorbeeld omdat ze begeleid wonen, zijn buiten
beschouwing gelaten.
Tabel 7.2.7 Beschrijvende statistieken leerlingkenmerken
Jaargroep
Groep 4
Groep 5
Groep 6
Groep 7

Aantal leerlingen

Percentage

226.231
228.325
216.055
191.736

25
26
25
22

49

Geslacht
Meisjes
Jongens
Gezinsgrootte
Klein gezin
Groot gezin
Migratieachtergrond
Zonder of westers
Niet-westers
Ouderlijke structuur
Eenoudergezinnen
Tweeoudergezinnen
Opleiding ouders
Laag opgeleid
Gemiddeld opgeleid
Hoog opgeleid
Inkomen ouders
Laag inkomen
Gemiddeld inkomen
Hoog inkomen

430.796
431.551

50
50

559.984
301.254

65
35

696.336
165.850

81
19

138.978
717.401

16
84

85.435
255.708
431.950

11
33
56

180.542
461.300
214.422

21
54
25

Leerlingenpopulatie- en schoolkenmerken
Een overzicht van beschrijvende statistieken van de leerlingenpopulatie- en schoolkenmerken vindt u
in Tabel 7.2.8. Net als bij de leerlingkenmerken nemen we telkens de kenmerken zoals ze waren in
het schooljaar dat deze periode haar naam geeft: het schooljaar van de E-toets aan het begin van de
bekeken periode. In het geval van bekijken van de periode E-toets tot E-toets komt dit nadrukkelijk
niet overeen met het schooljaar waarin het grootste deel van de beschreven leergroei plaatsvond.

Percentage leerlingen met lage sociaaleconomische status: Dit is het percentage leerlingen op een
school met een lage sociaaleconomische status. Scholen zijn in drie categorieën ingedeeld: <5 procent
leerlingen met lage sociaaleconomische status ouders (0), tussen 5 en 10 procent leerlingen met lage
sociaaleconomische status ouders (1), meer dan 10% leerlingen met lage sociaaleconomische status
ouders (2). De categorieën zijn, op basis van NCO-data, in drie ongeveer gelijke groepen verdeeld.

Schoolgrootte: Dit is gebaseerd op het aantal leerlingen op een school en onderverdeeld in drie
categorieën: 0) kleine scholen (maximaal 140 leerlingen), 1) gemiddelde scholen (tussen de 141 en
220 leerlingen) en 2) grote scholen (minimaal 221 leerlingen). De categorieën zijn, op basis van NCOdata, in drie ongeveer gelijke groepen verdeeld.

Stedelijkheid: Dit is gebaseerd op de plaats waar de school staat en het aantal adressen per km2. We
hebben dit onderverdeeld in vijf categorieën: 0) zeer sterk stedelijk (>= 2500 adressen/km2), 1) sterk

50

stedelijk (1500 – 2500 adressen/km2), 2) matig stedelijk (1000 – 1500 adressen/km2), 3) weinig
stedelijk (500 – 1000 adressen/km2) en 4) niet stedelijk (<500 adressen/km2).
Schoolweging: De schoolweging wordt berekend aan de hand van vijf omgevingskenmerken: het
opleidingsniveau van de ouders, het gemiddeld opleidingsniveau van alle moeders op school, het land
van herkomst van de ouders, de verblijfsduur van de moeder in Nederland en of de ouders in de
schuldsanering zitten. De schoolweging heeft een schaal tussen 20 en 40, en is een maat voor de
complexiteit van de leerlingenpopulatie op een school. Een hoge weging betekent een hoge mate van
complexiteit. We hebben zeven categorieën onderverdeeld; drie waarden van de schoolweging in één
categorie, waarbij de hoogste vier en laagste vier waarden samen genomen zijn in (elk) een eigen
categorie.
Tabel 7.2.8 Beschrijvende statistieken leerlingenpopulatie- en schoolkenmerken
Percentage leerlingen met lage sociaaleconomische status ouders
<5%
5%-10%
>10%
Schoolgrootte
Tot en met 140 leerlingen
141-220 leerlingen
221 leerlingen of meer
Stedelijkheid
Zeer sterk
Sterk
Matig
Weinig
Niet
Schoolweging
Schoolweging <23
Schoolweging 23-25
Schoolweging 26-28
Schoolweging 29-31
Schoolweging 32-34
Schoolweging 35-37
Schoolweging 38+

Aantal leerlingen

Percentage

363.599
142.451
145.305

56
22
22

208.751
205.802
245.462

32
31
37

43.400
135.184
96.864
205.011
170.903

7
21
15
31
26

36.471
90.979
183.017
192.599
75.724
47.851
24.437

6
14
28
29
12
7
4

51

7.3 Representativiteit
Voor alle leerling- en schoolkenmerken hebben we een representativiteitscheck uitgevoerd om te
kijken of de LVS-steekproef representatief is vergeleken met de NCO-data. De NCO-data bevat alle
leerlingen in het Nederlands bekostigd onderwijs in het PO. Door te vergelijken met de NCO-data
kunnen we zien welk type leerlingen en/of scholen in de LVS-steekproef over- of
ondervertegenwoordigd zijn.
De algemene conclusie is dat er op een groot aantal variabelen significante verschillen zijn. Dit
betekent dat de LVS-steekproef afwijkt van de algehele populatie. De verschillen zijn echter relatief
klein, en omdat de NCO-data gemiddeld bijna een miljoen leerlingen per jaar bevat zullen álle
verschillen, hoe klein, ook significant zijn. Significantie zegt dus niet alles, en we kijken daarom naar
in hoeverre het verschil in termen van standaarddeviaties afwijkt van 0.
In Tabel 7.3.1 staan de uitkomsten van de representativiteitscheck van de leerlingkenmerken en in
Tabel 7.3.2 staan de uitkomsten van de representativiteitscheck van de schoolkenmerken. De
representativiteitsanalyses laten zien dat leerlingen uit de steekproef licht afwijken van de totale
populatie. We benoemen hier alleen de kenmerken waarop we een verschil zien van 0,05
standaarddeviatie of groter. We merken op dat leerlingen zonder migratieachtergrond minder vaak
vertegenwoordigd zijn in de steekproef. Verder zitten de leerlingen uit de steekproef minder vaak op
kleine scholen en op algemene bijzondere scholen, en vaker op openbare scholen. Op gebied van
stedelijkheid zijn er ook verschillen: Matig stedelijke scholen komen minder vaak voor en zeer sterk
stedelijke scholen komen vaker voor in de steekproef. Ook zijn sommige provincies meer
vertegenwoordigd dan andere. Zoals eerder gezegd zijn de meeste verschillen echter vrij klein.
Om toch ook voor deze kleine verschillen te kunnen corrigeren hebben we op basis van deze
uitkomsten gewichten gemaakt om de regressies te draaien op basis van zogenaamde Inverse
Probability Weighting (IPW) om te controleren voor de overrepresentatie van bepaalde leerlingen. In
dit IPW-gewicht worden de hierboven genoemde kenmerken meegenomen. Dit zijn aantal
thuiswonende

kinderen

in

het

huishouden,

ouderlijke

structuur,

migratieachtergrond,

sociaaleconomische status, hoogste inkomen ouders, hoogste opleidingsniveau ouders, werkstatus
van de ouders en het vermogen van de ouders. Daarnaast nemen we schoolgrootte, percentage
leerlingen met laagopgeleide ouders op de school, stedelijkheid, denominatie en provincie mee. Op
denominatie en provincie na zijn dit tevens de kenmerken waarvoor de hoofdstukken over leerlingen schoolkenmerken laten zien dat de effecten van COVID-19 verschillen. Idealiter zouden wij hierin
ook eerdere prestaties van de leerling meenemen omdat de analyses in onze hoofdstukken laten zien
dat dit een belangrijke factor is, maar dit kan uiteraard helaas niet, aangezien we die informatie slechts
52

hebben over de leerlingen in onze LVS-steekproef. Het is daarom belangrijk te onthouden dat ook het
toepassen van gewichten hoe dan ook niet tot een perfect representatieve steekproef zal leiden.

Tabel 7.3.1 Representativiteitscheck voor leerlingkenmerken

Variabelen

Nationaal
Cohortonderzoek
N
Aandeel
tov
landelijk
gem.

LVS-steekproef
N

Aandeel
tov
landelijk
gem

Verschil

Tstatistic

Pwaarde

Meisjes
Ouderlijke structuur

1.871.054

-0,0038

967.076

0,0065

-0,0103

-8,24

0,00

Tweeoudergezinnen

1.871.077

0,0080

967.076

-0,0068

0,0147

11,81

0,00

Eenoudergezinnen
Migratieachtergrond

1.871.077

-0,0152

967.076

0,0200

-0,0351

-28,15

0,00

Geen migratieachtergrond

1.871.077

0,0240

967.076

-0,0301

0,0541

43,31

0,00

1e generatie westers

1.871.077

-0,0002

967.076

-0,0075

0,0073

5,90

0,00

2e generatie westers

1.871.077

-0,0113

967.076

0,0130

-0,0243

-19,49

0,00

1e generatie niet-westers

1.871.077

-0,0058

967.076

-0,0193

0,0136

11,14

0,00

2e generatie niet-westers
Huishoudinkomen

1.871.077

-0,0236

967.076

0,0480

-0,0715

-57,10

0,00

Laag

1.841.616

-0,0039

959.013

0,0074

-0,0113

-8,98

0,00

Gemiddeld

1.841.616

0,0065

959.013

-0,0124

0,0189

14,99

0,00

Hoog
Opleidingsniveau ouders

1.841.616

-0,0038

959.013

0,0073

-0,0111

-8,80

0,00

Laag

1.638.381

0,0085

866.229

0,0158

-0,0073

-5,43

0,00

Gemiddeld

1.638.381

0,0022

866.229

-0,0149

0,0171

12,88

0,00

Hoog
Werkstatus ouders

1.638.381

-0,0074

866.229

0,0043

-0,0117

-8,80

0,00

Beide ouders werken

1.766.415

-0,0105

907.597

0,0114

-0,0219

-16,91

0,00

Vader werkt

1.766.415

0,0100

907.597

-0,0031

0,0131

10,08

0,00

Moeder werkt

1.766.415

-0,0011

907.597

0,0105

-0,0116

-8,93

0,00

Beide ouders werken niet

1.766.415

0,0015

907.597

0,0030

-0,0015

-1,15

0,25

Aantal kinderen thuis

1.857.482

0,0181

965.634

-0,0370

0,0551

44,01

0,00

53

Tabel 7.3.2 Representativiteitscheck voor leerlingenpopulatie- en schoolkenmerken
Variabelen

Nationaal
Cohortonderzoek
N
Gem.

LVS-steekproef
N

Gem.

Verschil

Tstatistic

Pwaarde

Schoolgrootte
< 190 leerlingen

1.871.077

0,0314

953.776

-0,0551

0,0865

68,71

0,00

190 tot 270 leerlingen

1.871.077

0,0114

953.776

-0,0225

0,0338

26,91

0,00

271 tot 391 leerlingen

1.871.077

-0,0209

953.776

0,0433

-0,0642

-51,07

0,00

> 391 leerlingen
SES

1.871.077

-0,0218

953.776

0,0340

-0,0558

-44,44

0,00

0-5% lage ses leerlingen

1.620.755

-0,0010

859.007

0,0072

-0,0081

-6,08

0,00

5-10% lage ses leerlingen
10% of meer lage ses
leerlingen
Stedelijkheid

1.620.755

0,0069

859.007

-0,0166

0,0235

17,63

0,00

1.620.755

-0,0068

859.007

0,0134

-0,0202

-15,15

0,00

Niet

1.854.531

0,0189

953.783

-0,0326

0,0515

40,82

0,00

Weinig

1.854.531

0,0055

953.783

-0,0191

0,0245

19,52

0,00

Matig

1.854.531

0,0293

953.783

-0,0538

0,0831

65,96

0,00

Sterk

1.854.531

-0,0077

953.783

0,0168

-0,0245

-19,47

0,00

Zeer sterk
Denominatie

1.854.531

-0,0350

953.783

0,0689

-0,1039

-82,54

0,00

Openbaar

1.854.531

-0,0244

953.783

0,0478

-0,0722

-57,30

0,00

Algemeen bijzonder

1.854.531

0,0371

953.783

-0,0712

0,1083

86,02

0,00

Algemeen confessioneel

1.854.531

0,0051

953.783

-0,0111

0,0162

12,86

0,00

Mengvormen
Provincie

1.854.531

-0,0011

953.783

0,0045

-0,0056

-4,40

0,00

Groningen

1.854.531

0,0519

953.783

-0,1018

0,1538

122,47

0,00

Friesland

1.854.531

0,0148

953.783

-0,0302

0,0450

35,76

0,00

Drenthe

1.854.531

0,0351

953.783

-0,0687

0,1038

82,55

0,00

Overijssel

1.854.531

0,0253

953.783

-0,0492

0,0744

59,11

0,00

Flevoland

1.854.531

-0,0521

953.783

0,1006

-0,1527

-121,60

0,00

Gelderland

1.854.531

-0,0181

953.783

0,0355

-0,0537

-42,62

0,00

54

Utrecht

1.854.531

-0,0298

953.783

0,0606

-0,0904

-71,72

0,00

Noord-Holland

1.854.531

-0,0009

953.783

0,0028

-0,0037

-2,94

0,00

Zuid-Holland

1.854.531

0,0247

953.783

-0,0492

0,0739

58,71

0,00

Zeeland

1.854.531

0,0050

953.783

-0,0097

0,0147

11,66

0,00

Noord-Brabant

1.854.531

0,0021

953.783

-0,0043

0,0064

5,06

0,00

Limburg

1.854.531

-0,0579

953.783

0,1124

-0,1703

-135,61

0,00

55

7.4 Analysebeschrijving
De uitkomstmaat in alle hoofdstukken is de absolute of gestandaardiseerde leergroei voor de
domeinen begrijpend lezen, spelling (niet-werkwoorden) en rekenen-wiskunde. We vergelijken de
leergroei van de periode vóór de COVID-19 met de periode sinds COVID-19. Voor de periode vóór
COVID-19 kijken we in hoofdstukken 4, 5 en 6 naar twee periodes: we vergelijken de E-toets van
2016/2017 met de E-toets een jaar later in schooljaar 2017/2018 én de E-toets van 2017/2018 met de
E-toets in schooljaar 2018/2019. Voor de periode sinds COVID-19 kijken we naar de E-toets van
2019/2020 en vergelijken deze met de E-toets een jaar later in schooljaar 2020/2021 én de E-toets
van 2020/2021 in vergelijking tot de E-toets van 2021/2022.
In de hoofdstukken hebben we gebruik gemaakt van de volgende leerlingkenmerken. Het geslacht van
de leerling, de migratieachtergrond (niet-westerse migratieachtergrond versus de rest), inkomen
ouders, opleidingsniveau ouders, de ouderlijke structuur (tweeoudergezin versus eenoudergezin), en
gezinsgrootte (aantal thuiswonende kinderen waarbij we kijken naar leerlingen in grote gezinnen met
drie of meer thuiswonende kinderen versus kleine gezinnen met een of twee thuiswonende kinderen).
Daarnaast kijken we ook naar schoolkenmerken. Dit zijn het aantal leerlingen op een school (0-140
leerlingen, 141-220 leerlingen en 221 of meer leerlingen), stedelijkheid van de school (aantal adressen
per km2) en schoolweging.
Kenmerken over de samenstelling van de leerlingen op de school, leerlingenpopulatiekenmerken
genoemd, worden ook in de analyses voor de hoofdstukken meegenomen. Hierbij wordt gekeken naar
het percentage leerlingen met laagopgeleide ouders op de school.
Voor de analyses gebruiken we multivariate lineaire regressies waarbij robuuste standaardfouten
worden geclusterd op schoolniveau.
Als laatste hebben we ook meerdere robuustheidsanalyses gedaan waarin we a) controleren voor een
set aan leerlingkenmerken en schoolkenmerken, b) gewichten toevoegen om te controleren voor de
selectiviteit van de steekproef, c) gecontroleerd hebben of de resultaten verschillen wanneer we 1%
van de extreme waarden i.p.v. 0,5% buiten beschouwing laten in de analyse en d) verschillende
manieren gebruiken om rekening te houden met de structuur van de data (met zowel een leerling- als
een schoolniveau) zoals een School Fixed Effects en een multilevel model. In Sectie 5.6 gaan we hier
uitgebreider op in. Merk op dat de belangrijkste conclusie van deze robuustheidsanalyses is dat het
algemene beeld van de gevonden resultaten niet veranderd op basis van de robuustheidsanalyses en
de coëfficiënten ook nauwelijks veranderen.

56

7.5 Resultaten
7.5.1 Factsheet 2022-5: Leergroei over 2,5 jaar
In de multivariate regressieanalyses voor Factsheet 2022-5 worden de gemiddelde effecten van 2,5
jaar COVID-19 geanalyseerd. Eerst wordt per domein begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde
gekeken naar het verschil in leergroei tussen de periode vóór en sinds COVID-19 waarbij de
gemiddelde leergroei over 2,5 jaar genomen wordt. De gemiddelde leergroei van jaargroep 3 wordt
berekend van M-toets 3 tot E-toets 5, voor jaargroep 4 van M-toets 4 tot E-toets 6 en voor jaargroep
5 van M-toets 5 tot E-toets 7. Voor begrijpend lezen blijft jaargroep 3 buiten beschouwing aangezien
er geen M-toets 3 is. Tenslotte maken we vergelijkingen in leergroei over kortere periodes sinds de
COVID-19 crisis, zijnde een half jaar, een jaar, anderhalf jaar, twee jaar en 2 en 2,5 jaar.
Alle analyses zijn gebaseerd op regressies met tenminste een dummyvariabele voor de COVID-periode
(vóór COVID-19 versus sinds COVID-19) waarbij standaardfouten worden geclusterd op schoolniveau.
Merk op dat we voor de analyse in deze ronde de leergroei tussen de M-toets 2017/2018 tot de Etoets 2019/2020 alsook de leergroei tussen de M-toets 2018/2019 tot de E-toets 2020/2021
verwijderen omdat deze periodes behoren tot zowel vóór als sinds COVID-19. Deze periodes, in onze
analyses ‘schooljaar 2017/2018’ en ‘schooljaar 2018/2019’ genaamd, worden daarom niet gebruikt in
deze analyses. Dit betekent dat de vóór COVID-19 periode in dit factsheet uit de periodes
M2015/2016-E2017/2018 en E2016/2017-M2018/2019 bestaat. In Tabel 7.5.1 vindt u de procentuele
verdeling van het aantal observaties tussen de twee periodes vóór COVID-19 en de periode sinds
COVID-19. Dummyvariabelen dienen om de leergroei meetbaar te maken. Voor de twee periodes vóór
COVID-19 worden zowel de M-toetsen van het schooljaar 2015/2016 met de E-toetsen van 2017/2018
vergeleken als de M-toetsen van het schooljaar 2016/2017 met de E-toetsen van 2018/2019. Voor de
periode sinds COVID-19 vergelijken we de M-toets van schooljaar 2019/2020 met de E-toets van
2021/2022.
Tabel 7.5.1 Beschrijvende statistieken COVID-19

Individuele jaren vóór COVID-19
M 2015/2016 - E 2017/2018
M 2016/2017 - E 2018/2019
Cohort sinds COVID-19
M 2019/2020 - E 2021/2022
Totaal

Aantal
leerlingen

Percentage

136.869
157.753

30
34

167.530
462.152

36
100

De absolute en gestandaardiseerde leergroei die in de hoofdstukken getoond worden, worden
berekend uit de analyses waarbij we door middel van de coëfficiënten van de variabele voor de COVIDperiode kijken naar hoe de leergroei verschilt tussen de jaren vóór COVID-19 en de COVID-19-jaren.
57

De getoonde cijfers in de tabellen kunnen licht afwijken van de cijfers die getoond worden in de
hoofdstukken vanwege afronding.
Het omrekenen van het gestandaardiseerd effect naar weken geeft een ander perspectief van de
gevonden effecten, hoewel deze omrekeningen wel met een groot aantal aannames gepaard gaan.
Eerder concludeerden Engzell et al. (2021) dat het effect na de eerste schoolsluiting te vertalen was
naar zo’n 8 weken onderwijs. Hierbij baseerden zij zich op inschattingen uit de literatuur dat de
gemiddelde jaarlijkse leergroei in het basisonderwijs tussen de 0,30 en 0,60 standaarddeviatie ligt
(Bloom et al., 2008), waarbij een meer recente inschatting van onderzoekers van de Wereldbank
inschat dat deze jaarlijkse groei op 0,40 SD ligt (Azevedo et al., 2020). Om het aantal weken eerlijker
te kunnen vergelijken met de eerdergenoemde 8 weken gaan wij uit van dezelfde schatting van
jaarlijkse leergroei (0,40 SD). Gezien de vertraging van gemiddeld 0,38 en 0,43 voor respectievelijk
spelling en rekenen-wiskunde komt dit neer op een vertraging van respectievelijk 38 en 43 weken over
de periode van 2,5 jaar waarin de door ons gemeten leergroei plaatsvond.30 Omgerekend naar één
schooljaar van 40 lesweken betekent dit een vertraging van 15 en 17 weken voor respectievelijk
spelling en rekenen-wiskunde
In Tabel 7.5.2 staan de resultaten uit Figuur 1 uit Factsheet 2022-5 weergegeven, en in Tabel 7.5.3
staan de resultaten van de regressieanalyses waar dit op gebaseerd is.
Tabel 7.5.2 Factsheet 2022-5, Figuur 1: Gemiddelde leergroei tussen M-toets 2020 en E-toets 2022
(leergroei over twee jaar en een half jaar): absoluut en gestandaardiseerd verschil
Begrijpend lezen
Spelling
Rekenenwiskunde
Absolute leergroei
Vóór COVID-19
Sinds COVID-19
Verschilscores
Gestandaardiseerde leergroei
Vóór COVID-19
Sinds COVID-19
Verschilscores

40,588
40,353
-0,235

114,086
89,597
-24,489

78,777
67,232
-11,545

0,0000
0,017
0,017

0,0000
-0,381
-0,381

0,0000
-0,429
-0,429

Tabel 7.5.3 Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-5, Figuur 1: Gemiddelde leergroei tussen Mtoets 2020 en E-toets 2022 (leergroei over 2,5 jaar): absoluut en gestandaardiseerd verschil
Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0.235

-24.489***

-11.545***

M-E+2 Absolute leergroei
COVID-periode
Constante

30

(1.1663)

(1.6936)

(1.2308)

40.588***

114.086***

78.777***

(0.2053)

(0.4059)

(0.1833)

Uitgaande van een schooljaar met 40 lesweken.

58

M-E+2 Gestandaardiseerde leergroei
COVID-periode

0.017

-0.381***

-0.429***

(0.0467)

(0.0534)

(0.0550)

Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

In Tabel 7.5.4 staan de resultaten uit Figuur 2, 3 en 4 uit Factsheet 2022-5 weergegeven waar de
resultaten worden opgesplitst per groep, en in Tabel 7.5.5a, 5.5b en 5.5c staan de resultaten van de
regressieanalyses.
Tabel 7.5.4 Absolute en gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-5, Figuur 2, 3 en 4:
Gemiddelde leergroei tussen M-toets 2020 en E-toets 2022 (leergroei over 2,5 jaar) begrijpend
lezen, spelling en rekenen-wiskunde per jaargroep: absoluut en gestandaardiseerd verschil
Absolute leergroei
M3-E5
Vóór COVID-19
Sinds COVID-19
Verschilscores
M4-E6
Vóór COVID-19
Sinds COVID-19
Verschilscores
M5-E7
Vóór COVID-19
Sinds COVID-19
Verschilscores
Gestandaardiseerde leergroei
M3- E5
Vóór COVID-19
Sinds COVID-19
Verschilscores
M4- E6
Vóór COVID-19
Sinds COVID-19
Verschilscores
M5- E7
Vóór COVID-19
Sinds COVID-19
Verschilscores

Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.

151,418
140,388
-11,030

94,186
87,463
-6,723

42,469
43,420
0,951

93,685
81,476
-12,209

74,724
65,726
-8,998

38,019
37,945
-0,074

62,115
49,670
-12,445

61,609
48,857
-12,752

n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.

0,0000
-0,228
-0,228

0,0000
-0,267
-0,267

0,0000
0,042
0,042

0,0000
-0,411
-0,411

0,0000
-0,422
-0,422

0,0000
-0,003
-0,003

0,0000
-0,496
-0,496

0,0000
-0,594
-0,594

59

Tabel 7.5.5a Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-5, Figuur 2, 3 en 4: Gemiddelde leergroei over
2,5 jaar: absoluut en gestandaardiseerd verschil in leergroei begrijpend lezen uitgesplitst naar
jaargroep en periode
Groep 3

Groep 4

Groep 5

M-E+2 Absolute leergroei
COVID-periode
Constante

n.v.t.
n.v.t.

0.951

-0.074

(1.1379)

(1.3525)

42.469***

38.019***

(0.1774)

(0.3941)

0.042

-0.003

(0.0499)

(0.0509)

M-E+2 Gestandaardiseerde leergroei
COVID-periode

n.v.t.

Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

Tabel 7.5.5b Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-5, Figuur 2, 3 en 4: Gemiddelde leergroei over
2,5 jaar: absoluut en gestandaardiseerd verschil in leergroei spelling uitgesplitst naar jaargroep en
periode
M-E+2 Absolute leergroei
COVID-periode
Constante
M-E+2 Gestandaardiseerde leergroei
COVID-periode
Robuuste
standaardfouten
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

Groep 3

Groep 4

Groep 5

-11.030***
(1.6780)
151.418***
(0.4170)

-12.209***
(1.6453)
93.685***
(0.3072)

-12.445***
(1.9478)
62.115***
(0.3132)

-0.228***
(0.0346)
tussen

-0.411***
(0.0554)
haakjes

-0.496***
(0.0777)

Tabel 7.5.5c Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-5, Figuur 2, 3 en 4: Gemiddelde leergroei over
2,5 jaar: absoluut en gestandaardiseerd verschil in leergroei rekenen-wiskunde uitgesplitst naar
jaargroep en periode
Groep 3

Groep 4

Groep 5

-6.723***

-8.998***

-12.752***

(1.0979)

(1.2549)

(1.5274)

94.186***

74.724***

61.609***

(0.2132)

(0.1937)

(0.2818)

-0.267***

-0.422***

-0.594***

(0.0436)

(0.0588)

(0.0712)

M-E+2 Absolute leergroei
COVID-periode
Constante
M-E+2 Gestandaardiseerde leergroei
COVID-periode
Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

60

In voorgaande series van analyes presenteerden we cijfers over het eerste halfjaar COVID-19-crisis
waarbinnen de eerste schoolsluiting plaatsvond (ontwikkeling tussen M en E-toets, Factsheet 20211), over het eerste volledige jaar COVID-19-crisis waarbinnen beide schoolsluitingen plaatsvonden
(ontwikkeling tussen M- en M-toets, Factsheet 2021-5), over de anderhalf jaar sinds de start van de
COVID-19 crisis (ontwikkeling tussen M- en E+1 toets, Factsheet 2021-8), en over twee jaar sinds de
start van de COVID-19 crisis (ontwikkeling tussen M en M+2 toets, Factsheet 2022-1).
Afgezien van de balans opmaken na 2,5 jaar COVID-19-crisis is het ook interessant te kijken of de
vertraging die in het eerste (half) jaar is opgelopen kleiner is geworden of niet. In dat kader hebben
we de analyses uit factsheet 2021-1, 2021-5,2021-8 en 2022-1 herhaald uit de meest recent
verzamelde data. Aangezien deze analyse over meer scholen gaat kan dit dus tot (lichte) verschillen
leiden met de in de eerdere factsheets en bijbehorende technische toelichting gepresenteerde cijfers.
Merk op dat we voor de analyse de leergroei tussen de M-toets 2017/2018 tot de E-toets 2019/2020
alsook de leergroei tussen de M-toets 2018/2019 tot de E-toets 2020/2021 verwijderen omdat deze
periodes behoren tot zowel vóór als sinds COVID-19. Deze periodes, in onze analyses ‘schooljaar
2017/2018’ en ‘schooljaar 2018/2019’ genaamd, worden daarom niet gebruikt in deze analyses. Voor
de eerlijke vergelijking hebben we diezelfde selectie in onderstaande tabellen voor de perioden M-E
en M-M ook gedaan, ook al speelt dit probleem bij deze korte periodes niet.
Daarnaast presenteerden we in de eerste twee rondes van factsheets de leergroei in absolute cijfers
en in percentages, waar we dit sinds de derde ronde van factsheets in absolute cijfers en in
gestandaardiseerde verschillen laten zien. De bevindingen zoals hieronder gepresenteerd zijn dus niet
een-op-een vergelijkbaar met wat we eerder in de eerste twee rondes van factsheets presenteerden.
De absolute leergroei is ook niet direct vergelijkbaar, aangezien de perioden steeds langer worden, en
de absolute leergroei daardoor logischerwijs steeds hoger. De gestandaardiseerde verschillen in
leergroei zijn wel vergelijkbaar op dezelfde schaal.
In Tabel 7.5.6 staan de resultaten weergegeven, en in Tabel 7.5.7 staan de resultaten van de
regressieanalyses.
Tabel 7.5.6 Gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-5, Figuur 5: Vergelijking
gestandaardiseerd verschil na een half jaar (M-E), één jaar (M-M), anderhalf jaar (M-E+1), twee jaar
(M-M+2) en 2,5 jaar (M-E+2) COVID-19-crisis
M-E (binnen 1 schooljaar)
M-M
M-E+1
M-M+2
M-E+2

Begrijpend lezen
-0,057
-0,117
-0,129
0,017
0,017

Spelling
-0,140
-0,260
-0,217
-0,291
-0,381

Rekenen-wiskunde
-0,148
-0,308
-0,330
-0,334
-0,429

61

Tabel 7.5.7 Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-5, Figuur 5: Vergelijking gestandaardiseerd
verschil na een half jaar (M-E), één jaar (M-M), anderhalf jaar (ME+1) twee jaar (M-M+2) en 2,5 jaar
(M-E+2) COVID-19-crisis
M-E Gestandardiseerde leergroei
COVID-periode
M-M Gestandaardiseerde leergroei
COVID-periode
M-E+1 Gestandaardiseerde leergroei
COVID-periode
M-M+2 Gestandaardiseerde leergroei
COVID-periode

M-E+2 Gestandaardiseerde leergroei
COVID-periode

Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0.057***
(0.0074)

-0.140***
(0.0080)

-0.148***
(0.0068)

-0.117***
(0.0273)

-0.260***
(0.0289)

-0.308***
(0.0291)

-0.129***
(0.0195)

-0.217***
(0.0266)

-0.330***
(0.0252)

0.017
(0.0659)

-0.291***
(0.0526)

-0.334***
(0.0552)

0.017
(0.0467)

-0.381***
(0.0534)

-0.429***
(0.0550)

Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

62

7.5.2 Factsheet 2022-6: Ongelijkheid in leervertraging neemt af
De multivariate regressieanalyses voor Factsheet 2022-6 bouwen voort op het eerder beschreven
Factsheet-5. In dit factsheet berekenen we echter het verschil in leergroei tussen de periode vóór en
sinds COVID-19 per domein uitgesplitst naar opleiding ouders. We kijken dus of de gevolgen voor de
leergroei van Nederlandse leerlingen verschilt naar het opleidingsniveau van de ouders. In Tabel 7.5.8
staan de resultaten weergegeven, en in Tabel 7.5.9 staan de resultaten van de regressieanalyses.
Tabel 7.5.8 Absolute en gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-6, Figuur 1: Verschil in
gemiddelde leergroei over 2,5 jaar tussen de periode vóór en sinds COVID-19 voor begrijpend lezen,
spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar opleiding ouders
Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

Absolute leergroei M-E+2
Laag opgeleid
Vóór COVID-19
Sinds COVID-19
Verschilscores

38,391
41,158
2,767

115,920
92,661
-23,259

79,023
68,312
-10,711

Gemiddeld opgeleid
Vóór COVID-19
Sinds COVID-19
Verschilscores

38,912
40,342
1,430

113,974
89,974
-24,000

78,246
67,603
-10,643

42,323
40,238
-2,085

114,502
89,293
-25,209

79,434
67,152
-12,282

-0,089
0,054
0,143

0,050
-0,235
-0,285

0,015
-0,362
-0,377

Gemiddeld opgeleid
Vóór COVID-19
Sinds COVID-19
Verschilscores

-0,070
0,014
0,084

-0,019
-0,376
-0,357

-0,039
-0,426
-0,387

Hoog opgeleid
Vóór COVID-19
Sinds COVID-19
Verschilscores

0,070
0,011
-0,059

0,0000
-0,411
-0,411

0,023
-0,435
-0,458

Hoog opgeleid
Vóór COVID-19
Sinds COVID-19
Verschilscores
Gestandaardiseerde leergroei M-E+2
Laag opgeleid
Vóór COVID-19
Sinds COVID-19
Verschilscores

63

Tabel 7.5.9 Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-6, Figuur 1: Absoluut en gestandaardiseerd
verschil in gemiddelde leergroei over 2,5 jaar tussen de periode vóór en sinds COVID-19 voor
begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar opleiding ouders
M-E+2 Absolute leergroei
COVID-periode
Gemiddeld opgeleid
Hoog opgeleid
COVID-periode * Gemiddeld opgeleid
COVID-periode * Hoog opgeleid
Constante

M-E+2 Gestandaardiseerde leergroei
COVID-periode
Gemiddeld opgeleid
Hoog opgeleid
COVID-periode * Gemiddeld opgeleid
COVID-periode * Hoog opgeleid

Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

2.767
(2.2594)
0.521*
(0.2988)
3.932***
(0.3655)
-1.337
(1.5455)
-4.852**
(2.0767)
38.391***
(0.3588)

-23.259***
(2.5503)
-1.946***
(0.5395)
-1.418**
(0.6831)
-0.741
(1.7158)
-1.950
(2.3317)
115.920***
(0.6684)

-10.711***
(2.0935)
-0.777***
(0.2457)
0.411
(0.3021)
0.068
(1.4434)
-1.571
(1.8757)
79.023***
(0.3103)

0.143
(0.0908)
0.019
(0.0119)
0.159***
(0.0144)
-0.059
(0.0617)
-0.202**
(0.0833)

-0.285***
(0.0792)
-0.069***
(0.0099)
-0.050***
(0.0118)
-0.072
(0.0518)
-0.126*
(0.0716)

-0.377***
(0.0931)
-0.054***
(0.0093)
0.008
(0.0115)
-0.010
(0.0643)
-0.081
(0.0834)

Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

In dit factsheet kijken we ook per opleidingsniveau van de leerlingen hun ouders of de vertraging die
in het eerste (half) jaar is opgelopen kleiner is geworden of niet. In Tabel 7.5.10 staan de resultaten
weergegeven, en in Tabel 7.5.11 staan de resultaten van de regressieanalyses.
Tabel 7.5.10 Gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-6, Figuur 2, 3 en 4: Vergelijking
gestandaardiseerd verschil na een half jaar (M-E), één jaar (M-M), anderhalf jaar (M-E+1), twee jaar
(M-M+2) en 2,5 jaar (M-E+2) COVID-19-crisis, uitgesplitst naar opleiding ouders
Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

Laag opgeleid
M-E (binnen 1 schooljaar)
M-M
M-E+1
M-M+2
M-E+2

-0,116
-0,141
-0,193
0,057
0,143

-0,226
-0,329
-0,307
-0,233
-0,285

-0,251
-0,401
-0,449
-0,349
-0,377

Gemiddeld opgeleid
M-E (binnen 1 schooljaar)
M-M
M-E+1
M-M+2

-0,091
-0,142
-0,168
0,066

-0,196
-0,299
-0,254
-0,275

-0,188
-0,34
-0,369
-0,314

64

M-E+2
Hoog opgeleid
M-E (binnen 1 schooljaar)
M-M
M-E+1
M-M+2
M-E+2

0,084

-0,357

-0,387

-0,028
-0,099
-0,1
-0,017
-0,059

-0,087
-0,222
-0,176
-0,31
-0,411

-0,104
-0,266
-0,282
-0,337
-0,458

Tabel 7.5.11 Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-6, Figuur 2, 3 en 4: Vergelijking
gestandaardiseerd verschil na een half jaar (M-E), één jaar (M-M), anderhalf jaar (ME+1) twee jaar
(M-M+2) en 2,5 jaar (M-E+2) COVID-19-crisis, uitgesplitst naar opleiding ouders
M-E Gestandaardiseerde leergroei
COVID-periode
Gemiddeld opgeleid
Hoog opgeleid
COVID-periode * Gemiddeld opgeleid
COVID-periode * Hoog opgeleid

M-M Gestandaardiseerde leergroei
COVID-periode
Gemiddeld opgeleid
Hoog opgeleid
COVID-periode * Gemiddeld opgeleid
COVID-periode * Hoog opgeleid

M-E+1 Gestandaardiseerde leergroei
COVID-periode
Gemiddeld opgeleid
Hoog opgeleid
COVID-periode * Gemiddeld opgeleid
COVID-periode * Hoog opgeleid

M-M+2 Gestandaardiseerde leergroei
COVID-periode
Gemiddeld opgeleid

Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0.116***
(0.0159)
0.010
(0.0093)
0.031***
(0.0098)
0.025
(0.0168)
0.088***
(0.0170)

-0.226***
(0.0148)
-0.046***
(0.0085)
-0.077***
(0.0094)
0.030**
(0.0138)
0.139***
(0.0155)

-0.251***
(0.0129)
-0.031***
(0.0067)
-0.047***
(0.0076)
0.063***
(0.0119)
0.147***
(0.0135)

-0.141***
(0.0406)
-0.010
(0.0082)
0.031***
(0.0098)
-0.001
(0.0313)
0.042
(0.0406)

-0.329***
(0.0507)
-0.051***
(0.0083)
-0.043***
(0.0102)
0.030
(0.0362)
0.107**
(0.0466)

-0.401***
(0.0482)
-0.033***
(0.0069)
-0.001
(0.0083)
0.061*
(0.0351)
0.135***
(0.0451)

-0.193***
(0.0360)
0.018*
(0.0104)
0.114***
(0.0110)
0.025
(0.0275)
0.093***
(0.0328)

-0.307***
(0.0503)
-0.071***
(0.0091)
-0.068***
(0.0107)
0.053
(0.0357)
0.131***
(0.0457)

-0.449***
(0.0477)
-0.038***
(0.0079)
-0.005
(0.0094)
0.080**
(0.0353)
0.167***
(0.0438)

0.057
(0.0992)
-0.005

-0.233***
(0.0804)
-0.075***

-0.349***
(0.0826)
-0.052***

65

Hoog opgeleid
COVID-periode * Gemiddeld opgeleid
COVID-periode * Hoog opgeleid
M-E+2 Gestandaardiseerde leergroei
COVID-periode
Gemiddeld opgeleid
Hoog opgeleid
COVID-periode * Gemiddeld opgeleid
COVID-periode * Hoog opgeleid

(0.0095)
0.089***
(0.0122)
0.009
(0.0649)
-0.074
(0.0928)

(0.0105)
-0.065***
(0.0124)
-0.042
(0.0517)
-0.077
(0.0726)

(0.0088)
-0.004
(0.0107)
0.035
(0.0505)
0.012
(0.0736)

0.143
(0.0908)
0.019
(0.0119)
0.159***
(0.0144)
-0.059
(0.0617)
-0.202**
(0.0833)

-0.285***
(0.0792)
-0.069***
(0.0099)
-0.050***
(0.0118)
-0.072
(0.0518)
-0.126*
(0.0716)

-0.377***
(0.0931)
-0.054***
(0.0093)
0.008
(0.0115)
-0.010
(0.0643)
-0.081
(0.0834)

Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

66

7.5.3 Factsheet 2022-7: Algemene effecten op de leergroei
In de multivariate regressieanalyses voor Factsheet 2022-7 worden twee soorten analyses gedraaid.
In het eerste deel wordt er gekeken naar het algemene effect van de COVID-19-crisis op de
gemiddelde leergroei van begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde in groep 4 tot en met groep
731. In het tweede deel van de factsheet draaien we voor iedere groep een aparte analyse naar de
gemiddelde leergroei.
Alle analyses zijn gebaseerd op regressies met tenminste een variabele voor het COVID-periode (vóór
COVID-19 of sinds COVID-19) waarbij standaardfouten worden geclusterd op schoolniveau. De
absolute en gestandaardiseerde leergroei die in de hoofdstukken getoond worden, worden berekend
uit de analyses waarbij we door middel van de coëfficiënten van de variabele voor de COVID-periode
kijken naar hoe de leergroei verschilt tussen de jaren vóór COVID-19 en het COVID-19 jaar. De
getoonde cijfers in de tabellen kunnen licht afwijken van de cijfers die getoond worden in de
hoofdstukken vanwege afronding.
In Tabel 7.5.12 staan de resultaten uit Figuur 1 uit Factsheet 2022-7 weergegeven, en in Tabel 7.5.13
staan de resultaten van de regressieanalyses waar dit op gebaseerd is.
Tabel 7.5.12 Factsheet 2022-7, Figuur 1: Gemiddelde leergroei tussen E- en E+1-toets begrijpend
lezen, spelling en rekenen-wiskunde: absoluut en gestandaardiseerd verschil

Absolute leergroei
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
Gestandaardiseerde leergroei
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar

Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

19,079
15,647
18,201
-3,432
-0,878

40,395
34,833
30,418
-5,562
-9,977

29,700
25,753
24,837
-3,947
-4,863

0,000
-0,0160
-0,1520
-0,0160
-0,1520

0,000
-0,2180
-0,0880
-0,2180
-0,0880

0,000
-0,2420
-0,1960
-0,2420
-0,1960

Tabel 7.5.13 Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-7, Figuur 1: Gemiddelde leergroei begrijpend
lezen, spelling en rekenen-wiskunde tussen E- en E+1-toets: absoluut en gestandaardiseerd verschil

31

Hier wordt niet gekeken naar groep 3 omdat voor begrijpend lezen geen M-toets in groep 3 wordt afgenomen.
Om de vergelijking tussen de drie domeinen hier gelijk te trekken, is groep 3 buiten beschouwing gelaten.

67

Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

-3.432***
(0.3447)
-0.878
(0.5547)
19.079***
(0.0714)

-5.562***
(0.7243)
-9.977***
(1.0199)
40.395***
(0.1695)

-3.947***
(0.4561)
-4.863***
(0.6948)
29.700***
(0.0806)

-0.152***
(0.0181)
-0.016
(0.0293)
0.000

-0.088***
(0.0279)
-0.218***
(0.0389)
-0.000

-0.196***
(0.0261)
-0.242***
(0.0399)
0.000

E-E+1 Absolute leergroei
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Constante
E-E+1 Gestandaardiseerde leergroei
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19

Constante
Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

In Tabel 7.5.14 staan de resultaten uit Figuur 2, 3 en 4 uit Factsheet 2022-7 weergegeven waar de
resultaten worden opgesplitst per groep, en in Tabel 7.5.15a, 5.15b en 5.15c staan de resultaten van
de regressieanalyses.
Tabel 7.5.14 Absolute en gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-7, Figuur 2, 3 en 4:
Gemiddelde leergroei tussen E- en E+1-toets begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde per
jaargroep: absoluut en gestandaardiseerd verschil
Absolute leergroei
E3-E4
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
E4-E5
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
E5-E6
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
E6-E7
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19

Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

23,101
20,024
21,121
-3,077
-1,980

61,718
65,467
56,031
3,749
-5,687

40,507
39,652
36,049
-0,855
-4,458

16,248
15,059
18,843
-1,189
2,595

43,953
41,922
37,541
-2,031
-6,412

27,988
26,599
25,602
-1,389
-2,386

21,265
18,536
20,427
-2,729
-0,838

20,382
17,563
15,408
-2,819
-4,974

24,101
20,422
19,953
-3,679
-4,148

15,691
11,173
14,049

21,390
15,967
15,358

23,688
16,631
17,705

68

Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
Gestandaardiseerde leergroei
E3-E4
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
E4-E5
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
E5-E6
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
E6-E7
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19

-4,518
-1,642

-5,423
-6,032

-7,057
-5,983

0,0000
-0,141
-0,091

0,0000
0,100
-0,152

0,0000
-0,040
-0,211

0,0000
-0,061
0,132

0,0000
-0,070
-0,223

0,0000
-0,074
-0,128

0,0000
-0,1480
-0,0450

0,0000
-0,110
-0,194

0,0000
-0,230
-0,259

0,0000
-0,245
-0,089

0,0000
-0,267
-0,297

0,0000
-0,436
-0,370

Tabel 7.5.15a Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-7, Figuur 2: Gemiddelde leergroei: absoluut
en gestandaardiseerd verschil in leergroei begrijpend lezen uitgesplitst naar jaargroep en periode
Groep 3

Groep 4

Groep 5

Groep 6

Groep 7

n.v.t.

-3.077***

-1.189***

-2.729***

-4.518***

(0.4336)

(0.3659)

(0.4113)

(0.5242)

n.v.t

-1.980***

2.595***

-0.838

-1.642**

E-E+1 Absolute leergroei
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Constante

n.v.t

(0.4397)

(0.8046)

(0.6192)

(0.6558)

23.101***

16.248***

21.265***

15.691***

(0.1808)

(0.1249)

(0.1282)

(0.1610)

-0.141***

-0.061***

-0.148***

-0.245***

(0.0187)

(0.0180)

(0.0216)

(0.0280)

-0.091***

0.132***

-0.045

-0.089**

(0.0190)

(0.0403)

(0.0327)

(0.0352)

0,0000

0,0000

0,0000

0,0000

E-E+1 Gestandaardiseerde leergroei
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Constante

n.v.t
n.v.t
n.v.t

Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

Tabel 7.5.15b Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-7, Figuur 3: Gemiddelde leergroei: absoluut
en gestandaardiseerd verschil in leergroei spelling uitgesplitst naar jaargroep en periode
Groep 4

Groep 5

Groep 6

Groep 7

69

E-E+1 Absolute leergroei
1e jaar COVID-19

3.749***

-2.031***

-2.819***

-5.423***

(0.7620)

(0.7367)

(0.8053)

(1.1120)

2e jaar COVID-19

-5.687***

-6.412***

-4.974***

-6.032***

Constante

(1.0483)

(1.2311)

(1.1478)

(1.2078)

61.718***

43.953***

20.382***

21.390***

(0.3085)

(0.2399)

(0.2166)

(0.2366)

0.100***

-0.070***

-0.110***

-0.267***

(0.0193)

(0.0251)

(0.0304)

(0.0539)

-0.152***

-0.223***

-0.194***

-0.297***

(0.0273)

(0.0423)

(0.0439)

(0.0588)

0,0000

0,0000

0,0000

0,0000

E-E+1 Gestandaardiseerde leergroei
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Constante

Tabel 7.5.15c Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-7, Figuur 4: Gemiddelde leergroei: absoluut
en gestandaardiseerd verschil in leergroei rekenen-wiskunde uitgesplitst naar jaargroep en periode
Groep 4

Groep 5

Groep 6

Groep 7

1e jaar COVID-19

-0.855*

-1.389***

-3.679***

-7.057***

(0.4521)

(0.4727)

(0.5094)

(0.7227)

2e jaar COVID-19

-4.458***

-2.386***

-4.148***

-5.983***

(0.6007)

(0.7757)

(0.8933)

(0.8750)

40.507***

27.988***

24.101***

23.688***

(0.1604)

(0.1420)

(0.1226)

(0.1955)

-0.040**

-0.074***

-0.230***

-0.436***

(0.0205)

(0.0246)

(0.0313)

(0.0434)

2e jaar COVID-19

-0.211***

-0.128***

-0.259***

-0.370***

(0.0409)

(0.0556)

(0.0527)

Constante

(0.0277)
0,0000

0,0000

0,0000

0,0000

E-E+1 Absolute leergroei

Constante
E-E+1 Gestandaardiseerde leergroei
1e jaar COVID-19

70

7.5.4 Factsheet 2022-8: Leerlingkenmerken
In de multivariate regressieanalyses voor Factsheet 2022-8 wordt vanuit hetzelfde basismodel
gewerkt: er wordt altijd een variabele voor het COVID-periode (vóór COVID-19 of sinds COVID-19)
toegevoegd en standaardfouten worden geclusterd op schoolniveau. Voor begrijpend lezen nemen
we groep 4 t/m groep 7 mee. Vervolgens worden er aparte modellen gedraaid waar steeds één van
de volgende kenmerken wordt toegevoegd aan de basisregressie met alleen de variabele voor het
COVID-19-periode: opleiding ouders, inkomen ouders, migratieachtergrond, ouderlijke structuur,
groot gezin en geslacht. Al deze kenmerken worden toegevoegd met een interactie-effect met het
COVID-periode, om te zien of de leergroei in het COVID-periode voor de verschillende
leerlingkenmerken anders uitpakt. In een volgende stap wordt in alle modellen waarin we de
leerlingkenmerken interacteren met het COVID-periode ook een interactie van het COVID-periode
met opleiding ouders toegevoegd, om te onderzoeken of de effecten van de verschillende
leerlingkenmerken niet eigenlijk onderliggend gedreven worden door het effect van ouderopleiding.
De getoonde cijfers in de tabellen kunnen licht afwijken van de cijfers die getoond worden in de
hoofdstukken vanwege afronding.
In Factsheet 2022-8, Figuur 1 wordt de uitsplitsing gemaakt naar de hoogte van de opleiding van
ouders. In Tabel 7.5.16 staan de resultaten weergegeven, en in Tabel 7.5.17 staan de resultaten van
de regressieanalyses.
Tabel 7.5.16 Gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-8, Figuur 1: Verschil in leergroei
tussen de periode vóór en sinds COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde,
uitgesplitst naar opleiding ouders

E-E+1
Laag opgeleid
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
Gemiddeld opgeleid
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
Hoog opgeleid
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar

Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0,0440
-0,1930
0,0630
-0,1490
0,1070

0,0040
-0,0770
-0,0490
-0,0810
-0,0530

-0,0120
-0,2050
-0,1210
-0,1930
-0,1090

-0,0400
-0,2070
-0,0250
-0,1670
0,0150

-0,0240
-0,1130
-0,2100
-0,0890
-0,1860

-0,0350
-0,2370
-0,2320
-0,2020
-0,1970

0,0360
-0,1120
-0,0290
-0,1480
-0,0650

0,0120
-0,0770
-0,2620
-0,0890
-0,2740

0,0230
-0,1630
-0,2720
-0,1860
-0,2950

71

Tabel 7.5.17 Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-8, Figuur 1: Verschil in leergroei tussen de
periode vóór en sinds COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst
naar opleiding ouders
Begrijpend lezen
E-E+1
1e jaar COVID-19

-0.149***
(0.0282)
2e jaar COVID-19
0.107*
(0.0616)
Gemiddeld opgeleid
0.004
(0.0061)
Hoog opgeleid
0.080***
(0.0070)
1e jaar COVID-19* Gem. opgeleid
-0.018
(0.0187)
1e jaar COVID-19* Hoog opgeleid
0.001
(0.0230)
2e jaar COVID-19* Gem. opgeleid
0.000
(0.0000)
2e jaar COVID-19* Hoog opgeleid
-0.172***
(0.0580)
Constante
-0.044***
(0.0068)
Robuuste
standaardfouten

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0.081**
(0.0409)
-0.053
(0.0479)
-0.028***
(0.0063)
0.008
(0.0073)
-0.008
(0.0245)
-0.008
(0.0334)
0.000
(0.0000)
-0.221***
(0.0451)
0.004
(0.0071)
tussen

-0.193***
(0.0375)
-0.109*
(0.0625)
-0.023***
(0.0061)
0.035***
(0.0074)
-0.009
(0.0228)
0.007
(0.0310)
0.000
(0.0000)
-0.186***
(0.0588)
-0.012
(0.0074)
haakjes

*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

In Factsheet 2022-8, Figuur 2 wordt de uitsplitsing gemaakt naar de hoogte van het inkomen van de
ouders. In Tabel 7.5.18 staan de resultaten weergegeven, en in Tabel 7.5.19 staan de resultaten van
de regressieanalyses.
Tabel 7.5.18 Gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-8, Figuur 2: Verschil in leergroei
tussen de periode vóór en sinds COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde,
uitgesplitst naar inkomen ouders
E-E+1
Laag inkomen
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
Gem inkomen
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar

Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0,0300
-0,1900
0,0630
-0,1600
0,0930

0,0140
-0,0780
-0,0730
-0,0920
-0,0870

-0,0120
-0,2170
-0,1230
-0,2050
-0,1110

-0,0240
-0,1680
-0,0060
-0,1440
0,0180

-0,0190
-0,0970
-0,2020
-0,0780
-0,1830

-0,0170
-0,2140
-0,2320
-0,1970
-0,2150

Hoog inkomen

72

Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar

0,0080
-0,1200
-0,0170
-0,1280
-0,0250

0,0090
-0,0520
-0,2160
-0,0610
-0,2250

0,0130
-0,1690
-0,2610
-0,1820
-0,2740

Tabel 7.5.19 Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-8, Figuur 2: Verschil in leergroei tussen de
periode vóór en sinds COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst
naar inkomen ouders
Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

E-E+1
-0.160***

-0.158***

-0.092**

-0.087*

-0.205***

-0.198***

(0.0254)

(0.0324)

(0.0398)

(0.0478)

(0.0353)

(0.0432)

0.093**

0.144**

-0.087**

-0.004

-0.111**

-0.055

(0.0449)

(0.0671)

(0.0408)

(0.0507)

(0.0461)

(0.0663)

0.021***

0.006

-0.031***

-0.033***

0.001

-0.005

(0.0049)

(0.0051)

(0.0051)

(0.0052)

(0.0051)

(0.0050)

0.076***

0.038***

0.006

-0.005

0.046***

0.025***

(0.0065)

(0.0067)

(0.0065)

(0.0064)

(0.0068)

(0.0064)

0.001

0.016

-0.003

0.014

0.001

0.008

(0.0160)

(0.0152)

(0.0251)

(0.0229)

(0.0217)

(0.0194)

0.017

0.032*

0.015

0.031

0.023

0.023

(0.0210)

(0.0190)

(0.0328)

(0.0280)

(0.0299)

(0.0247)

-0.116***

-0.075***

-0.141***

-0.096***

-0.138***

-0.104***

(0.0276)

(0.0218)

(0.0272)

(0.0257)

(0.0292)

(0.0252)

-0.182***

-0.118***

-0.210***

-0.138***

-0.219***

-0.163***

(0.0442)

(0.0334)

(0.0475)

(0.0377)

(0.0499)

(0.0370)

Hoogste opleiding-interactie



✓



✓



✓

Constante

-0.030***

-0.048***

0.014**

0.017**

-0.012**

-0.011

(0.0055)
(0.0075)
standaardfouten

(0.0057)

(0.0078)
tussen

(0.0061)

(0.0083)
haakjes

1e jaar COVID-19

2e jaar COVID-19

Gem, inkomen

Hoog inkomen

1e jaar COVID-19* Gem, inkomen

1e jaar COVID-19* Hoog inkomen

2e jaar COVID-19* Gem, inkomen

2e jaar COVID-19* Hoog inkomen

Robuuste
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

In Factsheet 2022-8, Figuur 3 wordt de uitsplitsing gemaakt naar de migratieachtergrond van de
leerlingen. In Tabel 7.5.20 staan de resultaten, en in Tabel 7.5.21 staan de resultaten van de
regressieanalyses.

Tabel 7.5.20 Gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-8, Figuur 3: Verschil in leergroei sinds
COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar
migratieachtergrond
73

Begrijpend lezen
E-E+1
Zonder migratieachtergrond
Vóór COVID-19
-0,0010
1e jaar COVID-19
-0,1630
2e jaar COVID-19
-0,0550
Verschilscore 1e jaar
-0,1620
e
Verschilscore 2 jaar
-0,0540
Niet-westerse migratieachtergrond
Vóór COVID-19
0,0220
1e jaar COVID-19
-0,0900
2e jaar COVID-19
0,1240
Verschilscore 1e jaar
-0,1120
Verschilscore 2e jaar
0,1020

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0,0140
-0,1060
-0,2680
-0,0920
-0,2540

-0,0120
-0,2170
-0,2900
-0,2050
-0,2780

0,0660
-0,0120
-0,0520
-0,0780
-0,1180

0,0680
-0,0840
-0,0660
-0,1520
-0,1340

Tabel 7.5.21 Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-8, Figuur 3: Verschil in leergroei sinds COVID19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar migratieachtergrond
Begrijpend lezen
E-E+1
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Niet-westerse migr,
1e jaar COVID-19*nietwest migr,
2e jaar COVID-19*nietwest migr,
Hoogste
interactie
Constante

opleiding-

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0.162***
(0.0175)
-0.054**
(0.0271)
0.005
(0.0062)

-0.176***
(0.0237)
0.026
(0.0448)
0.023***
(0.0063)

-0.092***
(0.0273)
-0.254***
(0.0401)
0.076***
(0.0064)

-0.089**
(0.0355)
-0.123***
(0.0432)
0.080***
(0.0063)

-0.205***
(0.0259)
-0.278***
(0.0405)
0.067***
(0.0067)

-0.222***
(0.0327)
-0.183***
(0.0508)
0.080***
(0.0064)

0.050**
(0.0239)

0.050**
(0.0234)

0.015
(0.0362)

0.014
(0.0352)

0.042
(0.0330)

0.053*
(0.0320)

0.191***
(0.0501)

0.156***
(0.0456)

0.180***
(0.0445)

0.136***
(0.0447)

0.181***
(0.0544)

0.144***
(0.0530)



✓



✓



✓

-0.001
(0.0036)

-0.055***
(0.0066)

-0.014***
(0.0041)

-0.035***
(0.0067)

-0.012***
(0.0042)

-0.052***
(0.0067)

In Factsheet 2022-8, Figuur 4 wordt de uitsplitsing gemaakt naar de ouderlijke structuur van de
leerlingen. In Tabel 7.5.21 staan de resultaten, en in Tabel 7.5.22 staan de resultaten van de
regressieanalyses.
Tabel 7.5.22 Gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-8, Figuur 4: Verschil in leergroei sinds
COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar ouderlijke
structuur
E-E+1
Tweeoudergezinnen
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar

Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

0,0060
-0,1420
-0,0230
-0,1480
-0,0290

0,0000
-0,0890
-0,2350
-0,0890
-0,2350

0,0050
-0,1910
-0,2560
-0,1960
-0,2610

74

Eenoudergezinnen
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar

-0,0170
-0,1800
0,0170
-0,1630
0,0340

0,0070
-0,0770
-0,1520
-0,0840
-0,1590

-0,0200
-0,2150
-0,1960
-0,1950
-0,1760

Tabel 7.5.23 Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-8, Figuur 4: Procentueel verschil in leergroei
sinds COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar ouderlijke
structuur
Spelling

Begrijpend lezen

Rekenen-wiskunde

E-E+1
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Eenoudergezin
1e jaar COVID-19*eenouder
2e jaar COVID-19*eenouder
Hoogste
interactie

-0.148***

-0.145***

-0.089***

-0.081**

-0.196***

-0.193***

(0.0177)

(0.0274)

(0.0272)

(0.0394)

(0.0257)

(0.0360)

-0.029

0.091

-0.235***

-0.074

-0.261***

-0.129**

(0.0279)

(0.0586)

(0.0388)

(0.0462)

(0.0394)

(0.0592)

-0.036***

-0.023***

0.001

0.007

-0.033***

-0.025***

(0.0050)

(0.0050)

(0.0048)

(0.0050)

(0.0048)

(0.0049)

-0.016

-0.015

0.008

0.005

0.002

0.001

(0.0140)

(0.0139)

(0.0185)

(0.0179)

(0.0177)

(0.0164)

0.084***

0.063***

0.102***

0.076***

0.112***

0.085***

(0.0271)

(0.0234)

(0.0254)

(0.0246)

(0.0326)

(0.0285)


0.006*

✓
-0.036***


-0.000

✓
0.004

✓
0.005


-0.003

(0.0036)

(0.0069)

(0.0040)

(0.0073)

(0.0042)

(0.0075)

opleiding-

Constante

Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

In Factsheet 2022-8, Figuur 5 wordt de uitsplitsing gemaakt naar de grootte van het gezin van de
leerlingen. In Tabel 7.5.24 staan de resultaten weergegeven, en in Tabel 7.5.25 staan de resultaten
van de regressieanalyses.
Tabel 7.5.24 Gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-8, Figuur 5: Verschil in leergroei sinds
COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen- wiskunde, uitgesplitst naar gezinsgrootte
E-E+1
Geen groot gezin
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
Wel groot gezin
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19

Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

0,0000
-0,1540
-0,0340
-0,1540
-0,0340

-0,0020
-0,0900
-0,2350
-0,0880
-0,2330

-0,0050
-0,1990
-0,2600
-0,1940
-0,2550

0,0000
-0,1450

0,0030
-0,0820

0,0100
-0,1850

75

2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar

0,0090
-0,1450
0,0090

-0,1960
-0,0850
-0,1990

-0,2190
-0,1950
-0,2290

Tabel 7.5.25 Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-8, Figuur 5: Verschil in leergroei sinds COVID19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen- wiskunde, uitgesplitst naar gezinsgrootte
Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

E-E+1
1e jaar COVID-19

-0.154***

-0.153***

-0.088***

-0.082**

-0.194***

-0.193***

(0.0182)

(0.0275)

(0.0276)

(0.0398)

(0.0260)

(0.0366)

-0.034

0.086

-0.233***

-0.069

-0.255***

-0.121**

(0.0290)

(0.0587)

(0.0411)

(0.0485)

(0.0411)

(0.0604)

-0.001

0.000

0.006

0.005

0.015***

0.015***

(0.0037)

(0.0039)

(0.0037)

(0.0038)

(0.0035)

(0.0036)

0.008

0.009

-0.001

0.003

-0.006

-0.001

(0.0098)

(0.0098)

(0.0125)

(0.0119)

(0.0115)

(0.0112)

0.052***

0.043**

0.044**

0.034*

0.037*

0.026

(0.0200)

(0.0186)

(0.0195)

(0.0189)

(0.0205)

(0.0191)

Constante


0.000

✓
-0.044***


-0.002

✓
0.002


-0.005

✓
-0.019***

(0.0038)
(0.0069)
standaardfouten

(0.0042)

(0.0071)
tussen

(0.0044)

Robuuste

(0.0074)
haakjes

2e jaar COVID-19
Groot gezin
1e jaar COVID-19*groot
gezin
2e jaar COVID-19*groot
gezin
Hoogste
interactie

opleiding-

*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

In Factsheet 2022-8, Figuur 6 wordt de uitsplitsing gemaakt naar het geslacht van de leerlingen. In
Tabel 7.5.26 staan de resultaten weergegeven, en in Tabel 7.5.27 staan de resultaten van de
regressieanalyses.
Tabel 7.5.26 Gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-8, Figuur 6: Verschil in leergroei sinds
COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar geslacht
E-E+1
Jongens
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
Meisjes
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar

Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

0,0030
-0,1390
0,0020
-0,1420
-0,0010

0,0150
-0,0560
-0,2020
-0,0710
-0,2170

0,0060
-0,1840
-0,2360
-0,1900
-0,2420

-0,0030
-0,1660
-0,0360
-0,1630
-0,0330

-0,0170
-0,1200
-0,2360
-0,1030
-0,2190

-0,0080
-0,2070
-0,2540
-0,1990
-0,2460

76

Tabel 7.5.27 Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-8, Figuur 6: Gestandaardiseerd verschil in
leergroei sinds COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar
geslacht
Begrijpend lezen
E-E+1
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Meisjes
1e jaar COVID-19
*meisjes
2e jaar COVID-19
*meisjes
Hoogste
opleidinginteractie
Constante
Robuuste

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0.142***
(0.0187)
-0.001
(0.0307)
-0.007**
(0.0033)

-0.139***
(0.0289)
0.123**
(0.0628)
-0.006*
(0.0035)

-0.071**
(0.0275)
-0.217***
(0.0392)
-0.030***
(0.0031)

-0.064
(0.0410)
-0.051
(0.0486)
-0.032***
(0.0034)

-0.190***
(0.0248)
-0.242***
(0.0381)
-0.013***
(0.0029)

-0.189***
(0.0368)
-0.107*
(0.0608)
-0.014***
(0.0031)

-0.019**
(0.0074)

-0.021***
(0.0076)

-0.035***
(0.0085)

-0.032***
(0.0091)

-0.011
(0.0088)

-0.009
(0.0090)

-0.029***
(0.0098)

-0.032***
(0.0103)

-0.002
(0.0103)

-0.002
(0.0110)

-0.001
(0.0117)

-0.004
(0.0115)


✓
0.003
-0.041***
(0.0040)
(0.0071)
standaardfouten


0.015***
(0.0043)

✓
0.021***
(0.0073)
tussen


0.006
(0.0043)

✓
-0.005
(0.0076)
haakjes

*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

77

7.5.5 Factsheet 2022-9: Schoolkenmerken
In Factsheet 2022-9 wordt op eenzelfde wijze als Factsheet 2022-8 gewerkt. In het basismodel wordt
een variabele voor het COVID-periode (vóór COVID-19 of sinds COVID-19) toegevoegd en worden
standaardfouten geclusterd op schoolniveau. Voor begrijpend lezen nemen we wederom groep 4 t/m
groep 7 mee. Er worden daarna weer aparte regressies gedraaid, voor de volgende schoolkenmerken:
schoolgrootte, stedelijkheid, en het percentage leerlingen met laagopgeleide ouders gesorteerd naar
volgorde figuren: percentage leerlingen met laagopgeleide ouders, stedelijkheid en schoolweging
(eerder niet geïncorporeerd). Al deze kenmerken worden weer toegevoegd met een interactie-effect
met het COVID-periode om te zien of de leergroei in het COVID-periode voor leerlingen op scholen
met de verschillende schoolkenmerken anders uitpakt. Vervolgens worden voor alle analyses ook
modellen gedraaid inclusief een interactie van het COVID-periode met opleidingsniveau van de
ouders, om te onderzoeken of de effecten van de verschillende schoolkenmerken niet eigenlijk
gedreven worden door het effect van opleidingsniveau van de ouders van de leerling.
De absoute en gestandaardiseerde leergroei die in de hoofdstukken getoond zijn worden als volgt
berekend: (1) uit de analyses waarbij we de kenmerken interacteren met het COVID-periode nemen
we de constante en het treatment effect van het COVID-periode. De keuze hiervoor is dat de constante
dan de situatie weergeeft voor de leerlingen van de referentiecategorie (de laagste categorie van de
kenmerken; bijv. bij schoolgrootte leerlingen die op scholen zitten met minder dan 141 leerlingen of
scholen in niet-stedelijke gebieden); (2) uit de analyses waarbij we óók de interactie met hoogste
opleiding ouders toegevoegd hebben gebruiken we de coëfficiënten van het interactie-effect van het
kenmerk met het COVID-periode om op die manier expliciet te controleren voor het effect van COVID19 naar opleiding ouders. De getoonde cijfers in de tabellen kunnen licht afwijken van de cijfers die
getoond worden in de hoofdstukken vanwege afronding.
In Factsheet 2022-9, Figuur 1 wordt de uitsplitsing gemaakt naar het percentage lage-SES-leerlingen
op de school. In Tabel 7.5.28 staan de resultaten weergegeven, en in Tabel 7.5.29 staan de resultaten
van de regressieanalyses.

78

Tabel 7.5.28 Gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-9, Figuur 1: Verschil in leergroei vóór
en sinds COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar het
percentage leerlingen met lage sociaaleconomische status op school
Begrijpend lezen
E-E+1
0-5% leerlingen met lage SES
Vóór COVID-19
0,0210
1e jaar COVID-19
-0,1530
2e jaar COVID-19
-0,0750
Verschilscore 1e jaar
-0,1740
Verschilscore 2e jaar
-0,0960
5-10% leerlingen met lage SES
Vóór COVID-19
0,0150
1e jaar COVID-19
-0,1340
2e jaar COVID-19
0,0220
Verschilscore 1e jaar
-0,1490
Verschilscore 2e jaar
0,0070
10% of meer leerlingen met lage SES
Vóór COVID-19
-0,0150
1e jaar COVID-19
-0,1270
2e jaar COVID-19
0,0710
Verschilscore 1e jaar
-0,1120
Verschilscore 2e jaar
0,0860

Spelling

Rekenen-wiskunde

0,0140
-0,0930
-0,2920
-0,1070
-0,3060

-0,0030
-0,2110
-0,3180
-0,2080
-0,3150

0,0110
-0,1070
-0,2540
-0,1180
-0,2650

-0,0290
-0,1690
-0,2200
-0,1400
-0,1910

0,0110
-0,0130
-0,0580
-0,0240
-0,0690

-0,0050
-0,1140
-0,1150
-0,1090
-0,1100

Tabel 7.5.29 Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-9, Figuur 1: Verschil in leergroei vóór en sinds
COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar het percentage
leerlingen met een lage sociaaleconomische status op school
Begrijpend lezen
E-E+1
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
5-10% lage SES
Meer dan
lage SES

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0.174***
(0.0235)
-0.096***
(0.0340)
-0.015
(0.0111)

-0.175***
(0.0316)
-0.006
(0.0520)
-0.006
(0.0112)

-0.107***
(0.0356)
-0.306***
(0.0546)
-0.009
(0.0130)

-0.112**
(0.0473)
-0.188***
(0.0620)
-0.003
(0.0133)

-0.208***
(0.0355)
-0.315***
(0.0544)
-0.031**
(0.0129)

-0.223***
(0.0457)
-0.221***
(0.0674)
-0.026**
(0.0128)

-0.055***
(0.0120)

-0.036***
(0.0124)

-0.008
(0.0134)

-0.003
(0.0137)

-0.015
(0.0135)

-0.002
(0.0138)

0.022
(0.0452)

0.025
(0.0444)

-0.015
(0.0728)

-0.011
(0.0707)

0.054
(0.0644)

0.068
(0.0629)

0.056
(0.0523)

0.062
(0.0550)

0.084
(0.0758)

0.083
(0.0800)

0.085
(0.0687)

0.099
(0.0718)

0.120
(0.0841)

0.103
(0.0832)

0.059
(0.1006)

0.041
(0.1002)

0.138
(0.1021)

0.124
(0.1019)

10%

1e jaar COVID-19*
5-10% lage SES
1e jaar COVID-19*
meer dan 10%
lage SES
2e jaar COVID-19*
5-10% lage SES

79

2e jaar COVID-19*
meer dan 10%
lage SES
Hoogste
opleidinginteractie
Constante

0.214***
(0.0781)

0.182**
(0.0766)

0.281***
(0.0936)

0.237**
(0.0973)

0.240**
(0.1009)

0.205**
(0.1037)



✓



✓



✓

0.014*
(0.0071)

0.006
(0.0111)

-0.003
(0.0068)

-0.032***
(0.0106)

0.021***
-0.032***
(0.0060)
(0.0107)
Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

In Factsheet 2022-9, Figuur 2 wordt de uitsplitsing gemaakt naar de stedelijkheid van de school. In
Tabel 7.5.30 staan de resultaten weergegeven, en in Tabel 7.5.31 staan de resultaten van de
regressieanalyses.
Tabel 7.5.30 Gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-9, Figuur 2: Verschil in leergroei vóór
en sinds COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar de mate
van stedelijkheid

E-E+1
Niet stedelijk
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
Weinig stedelijk
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
Matig stedelijk
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
Sterk stedelijk
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
Zeer sterk stedelijk
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19

Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0,0360
-0,2470
-0,1170
-0,2110
-0,0810

-0,0210
-0,1730
-0,3570
-0,1520
-0,3360

-0,0340
-0,3040
-0,3050
-0,2700
-0,2710

-0,0190
-0,1700
-0,0350
-0,1510
-0,0160

-0,0020
-0,1050
-0,2620
-0,1030
-0,2600

-0,0430
-0,2190
-0,1480
-0,1760
-0,1050

0,0150
-0,2460
-0,0980
-0,2610
-0,1130

0,0260
-0,2990
-0,3080
-0,3250
-0,3340

-0,0220
-0,3870
-0,2370
-0,3650
-0,2150

0,0110
-0,1260
-0,0630
-0,1370
-0,0740

0,0110
-0,0160
-0,2790
-0,0270
-0,2900

-0,0230
-0,1620
-0,2230
-0,1390
-0,2000

0,0240
-0,0560

0,0480
0,0090

0,0150
-0,0580

80

2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar

0,1560
-0,0800
0,1320

0,0120
-0,0390
-0,0360

0,0790
-0,0730
0,0640

Tabel 7.31 Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-9, Figuur 2: Verschil in leergroei vóór en sinds
COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar de mate van
stedelijkheid
Begrijpend lezen
E-E+1
1e jaar COVID-19

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0.211***
(0.0529)
-0.081
(0.0832)
0.019
(0.0183)
0.051***
(0.0187)
0.047***
(0.0173)
0.059***
(0.0178)

-0.211***
(0.0561)
0.018
(0.0932)
0.017
(0.0186)
0.051***
(0.0188)
0.047***
(0.0175)
0.060***
(0.0180)

-0.152**
(0.0755)
-0.336***
(0.1293)
0.011
(0.0197)
0.039*
(0.0200)
0.024
(0.0187)
0.063***
(0.0195)

-0.138*
(0.0801)
-0.195
(0.1364)
0.019
(0.0203)
0.047**
(0.0205)
0.032*
(0.0193)
0.069***
(0.0199)

-0.270***
(0.0763)
-0.271**
(0.1290)
-0.004
(0.0201)
0.015
(0.0207)
0.015
(0.0197)
0.057***
(0.0205)

-0.274***
(0.0811)
-0.158
(0.1378)
-0.009
(0.0204)
0.012
(0.0210)
0.011
(0.0200)
0.049**
(0.0208)

0.050
(0.0647)

0.060
(0.0649)

0.051
(0.0930)

0.049
(0.0931)

0.082
(0.0931)

0.094
(0.0938)

-0.054
(0.0764)

-0.050
(0.0771)

-0.163
(0.1221)

-0.173
(0.1235)

-0.095
(0.1188)

-0.095
(0.1201)

0.067
(0.0604)

0.074
(0.0613)

0.131
(0.0881)

0.125
(0.0886)

0.127
(0.0874)

0.131
(0.0883)

0.130**
(0.0636)

0.131**
(0.0647)

0.127
(0.0928)

0.113
(0.0941)

0.198**
(0.0894)

0.197**
(0.0912)

0.052
(0.0945)

0.065
(0.0960)

0.070
(0.1543)

0.076
(0.1595)

0.044
(0.1540)

0.053
(0.1583)

-0.039
(0.0970)

-0.032
(0.0991)

0.002
(0.1617)

0.002
(0.1670)

-0.056
(0.1577)

-0.057
(0.1625)

-0.001
(0.0985)

0.007
(0.0991)

0.040
(0.1458)

0.046
(0.1497)

-0.046
(0.1462)

-0.042
(0.1498)

0.212*
(0.1097)

0.213*
(0.1112)

0.307**
(0.1524)

0.300*
(0.1578)

0.222
(0.1548)

0.222
(0.1592)


✓
-0.036**
-0.095***
(0.0154)
(0.0177)
Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1


-0.021
(0.0162)

✓
-0.040**
(0.0185)


-0.034*
(0.0173)

✓
-0.059***
(0.0193)

2e jaar COVID-19
Weinig sted,
Matig sted,
Sterk sted,
Zeer-sterk sted,
1e jaar COVID19*weinig sted,
1e jaar COVID19*matig sted,
1e jaar COVID19*sterk sted,
1e jaar COVID19*zeer sterk sted,
2e jaar COVID19*weinig sted,
2e jaar COVID19*matig sted,
2e jaar COVID19*sterk sted,
2e jaar COVID19*zeer sterk sted,
Hoogste opleidinginteractie
Constante

81

In Factsheet 2022-9, Figuur 3 wordt de uitsplitsing gemaakt naar de schoolgrootte van de school. In
Tabel 7.5.32 staan de resultaten weergegeven, en in Tabel 7.5.33 staan de resultaten van de
regressieanalyses.
Tabel 7.5.32 Gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-9, Figuur 3: Verschil in leergroei vóór
en sinds COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar
schoolgrootte
Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0,0210
-0,2160
-0,0800
0,1950
0,0590

0,0130
-0,1300
-0,2520
0,1430
0,2650

-0,0220
-0,2690
-0,2830
0,2470
0,2610

-0,0030
-0,1590
0,0230
0,1560
-0,0260

-0,0020
-0,0710
-0,1830
0,0690
0,1810

-0,0240
-0,1890
-0,1990
0,1650
0,1750

0,0240
-0,1100
0,0110
0,1340
0,0130

0,0150
-0,0760
-0,1900
0,0910
0,2050

-0,0100
-0,1570
-0,2320
0,1470
0,2220

E-E+1
Kleine school (<140 lln)
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
Gemiddelde school (141-220 lln)
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
Grote school (>220 lln)
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar

Tabel 7.5.33 Regressie uitkomsten uit Factsheet 2022-9, Figuur 3: Verschil in leergroei vóór en sinds
COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar schoolgrootte
Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

E-E+1
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Middelgrote school
Grote school
1e jaar COVID19*middelgroot
1e jaar
19*groot

-0.195***

-0.174***

-0.143***

-0.120***

-0.247***

-0.223***

(0.0323)

(0.0353)

(0.0440)

(0.0466)

(0.0445)

(0.0462)

-0.059*

0.075

-0.265***

-0.096*

-0.261***

-0.120*

(0.0334)

(0.0589)

(0.0485)

(0.0543)

(0.0489)

(0.0642)

0.019*

0.018

-0.015

-0.015

0.002

-0.002

(0.0110)

(0.0112)

(0.0125)

(0.0128)

(0.0122)

(0.0123)

0.052***

0.045***

0.005

0.002

0.022*

0.012

(0.0113)

(0.0114)

(0.0127)

(0.0130)

(0.0125)

(0.0126)

0.043

0.039

0.081

0.074

0.085

0.082

(0.0443)

(0.0433)

(0.0644)

(0.0642)

(0.0630)

(0.0629)

0.062

0.061

0.052

0.052

0.097

0.100

(0.0455)

(0.0461)

(0.0686)

(0.0686)

(0.0647)

(0.0658)

COVID-

82

2e jaar COVID19*middelgroot
2e jaar
19*groot

0.087

0.085

0.079

0.084

0.084

0.086

(0.0710)

(0.0709)

(0.0874)

(0.0882)

(0.0919)

(0.0932)

0.031

0.046

0.036

0.060

0.016

0.039

(0.0617)

(0.0638)

(0.0899)

(0.0902)

(0.0901)

(0.0911)



✓



✓



✓

-0.021***

-0.070***

0.013

0.009

-0.022***

-0.041***

(0.0080)

(0.0116)

(0.0086)

(0.0118)

(0.0082)

(0.0116)

COVID-

Hoogste opleidinginteractie
Constante

Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

In Factsheet 2022-9, Figuur 4 wordt de uitsplitsing gemaakt naar de schoolweging van de school. In
Tabel 7.5.34 staan de resultaten weergegeven, en in Tabel 7.5.35 staan de resultaten van de
regressieanalyses.
Tabel 7.5.34 Gestandaardiseerde leergroei uit Factsheet 2022-9, Figuur 4: Verschil in leergroei vóór
en sinds COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar de
schoolweging
E-E+1
<23
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
23-25
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
26-28
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
29-31
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
32-34
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19

Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

0,0610
0,0140
-0,2380
-0,0470
-0,2990

0,0190
0,0780
-0,5760
0,0590
-0,5950

0,0470
-0,0160
-0,5760
-0,0630
-0,6230

0,0660
-0,0610
0,0740
-0,1270
0,0080

0,0600
-0,0230
-0,0720
-0,0830
-0,1320

0,0370
-0,1100
-0,1200
-0,1470
-0,1570

0,0460
-0,1040
-0,0760
-0,1500
-0,1220

0,0220
-0,1020
-0,3050
-0,1240
-0,3270

-0,0010
-0,1720
-0,2990
-0,1710
-0,2980

0,0160
-0,1550
-0,0310
-0,1710
-0,0470

-0,0080
-0,0650
-0,2960
-0,0570
-0,2880

-0,0130
-0,1770
-0,2950
-0,1640
-0,2820

-0,0100
-0,3100
0,0540

0,0020
-0,3680
-0,1610

-0,0150
-0,4170
-0,1980

83

Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
35-37
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar
38+
Vóór COVID-19
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
Verschilscore 1e jaar
Verschilscore 2e jaar

-0,3000
0,0640

-0,3700
-0,1630

-0,4020
-0,1830

0,0070
-0,0010
0,2680
-0,0080
0,2610

0,0350
0,1280
0,1920
0,0930
0,1570

0,0010
0,0220
0,1660
0,0210
0,1650

0,0090
-0,0700
0,0660
-0,0790
0,0570

-0,0120
-0,0320
-0,0350
-0,0200
-0,0230

0,0370
-0,0370
-0,1050
-0,0740
-0,1420

Tabel 7.5.35 Regressieuitkomsten uit Factsheet 2022-9, Figuur 4: Verschil in leergroei vóór en sinds
COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, uitgesplitst naar de schoolweging
Begrijpend lezen
E-E+1
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
23-25
26-28
29-31
32-34
35-37
38+
1e jaar
19*23-25

COVID-

1e jaar
19*26-28

COVID-

1e jaar
19*29-31

COVID-

1e jaar
19*32-34

COVID-

1e jaar
19*35-37

COVID-

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0.047*
(0.0278)
-0.299*
(0.1634)
-0.005
(0.0225)
-0.032
(0.0210)
-0.071***
(0.0210)
-0.102***
(0.0245)
-0.093***
(0.0270)
-0.092***
(0.0300)

-0.039
(0.0312)
-0.234
(0.1683)
0.005
(0.0225)
-0.015
(0.0211)
-0.045**
(0.0211)
-0.071***
(0.0248)
-0.054**
(0.0272)
-0.052*
(0.0309)

0.059**
(0.0284)
-0.595**
(0.2695)
0.041
(0.0267)
0.002
(0.0228)
-0.035
(0.0226)
-0.020
(0.0257)
0.011
(0.0289)
-0.036
(0.0331)

0.075**
(0.0338)
-0.518*
(0.2731)
0.041
(0.0268)
0.003
(0.0229)
-0.027
(0.0226)
-0.017
(0.0260)
0.016
(0.0292)
-0.031
(0.0338)

-0.063
(0.0492)
-0.623**
(0.2516)
-0.013
(0.0266)
-0.059**
(0.0247)
-0.080***
(0.0245)
-0.087***
(0.0273)
-0.069**
(0.0317)
-0.037
(0.0344)

-0.061
(0.0540)
-0.561**
(0.2540)
-0.010
(0.0262)
-0.048**
(0.0243)
-0.060**
(0.0241)
-0.062**
(0.0273)
-0.046
(0.0318)
-0.010
(0.0352)

-0.077*
(0.0450)

-0.080*
(0.0447)

-0.146**
(0.0649)

-0.142**
(0.0639)

-0.090
(0.0728)

-0.084
(0.0730)

-0.105**
(0.0423)

-0.103**
(0.0421)

-0.180***
(0.0632)

-0.183***
(0.0636)

-0.111
(0.0714)

-0.108
(0.0722)

-0.125***
(0.0416)

-0.124***
(0.0415)

-0.111**
(0.0491)

-0.116**
(0.0491)

-0.108*
(0.0651)

-0.101
(0.0660)

-0.261***
(0.0931)

-0.253***
(0.0949)

-0.435***
(0.1406)

-0.429***
(0.1413)

-0.354***
(0.1293)

-0.339***
(0.1302)

0.041
(0.0397)

0.039
(0.0395)

0.040
(0.0539)

0.034
(0.0517)

0.071
(0.0639)

0.084
(0.0641)

84

1e jaar
19*38+

COVID-

2e jaar
19*23-25

COVID-

2e jaar
19*26-28

COVID-

2e jaar
19*29-31

COVID-

2e jaar
19*32-34

COVID-

2e jaar
19*35-37

COVID-

2e jaar
19*38+

COVID-

-0.025
(0.0939)

-0.032
(0.0986)

-0.053
(0.1392)

-0.079
(0.1480)

-0.005
(0.1231)

-0.011
(0.1306)

0.307*
(0.1709)

0.307*
(0.1708)

0.456*
(0.2759)

0.463*
(0.2752)

0.464*
(0.2587)

0.466*
(0.2573)

0.186
(0.1700)

0.177
(0.1701)

0.268
(0.2802)

0.268
(0.2801)

0.329
(0.2627)

0.325
(0.2619)

0.260
(0.1704)

0.252
(0.1711)

0.314
(0.2780)

0.307
(0.2780)

0.355
(0.2611)

0.341
(0.2603)

0.394*
(0.2019)

0.363*
(0.2014)

0.457
(0.3071)

0.432
(0.3093)

0.467
(0.2922)

0.440
(0.2939)

0.579***
(0.2174)

0.560**
(0.2196)

0.782***
(0.2787)

0.752***
(0.2799)

0.812***
(0.2811)

0.788***
(0.2818)

0.395**
(0.1669)

0.356**
(0.1687)

0.619**
(0.2923)

0.572*
(0.2945)

0.516*
(0.2714)

0.481*
(0.2722)


✓
0.061***
-0.003
(0.0196)
(0.0214)
Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1


0.019
(0.0208)

✓
0.015
(0.0223)


0.047**
(0.0228)

✓
0.008
(0.0238)

Hoogste opleidinginteractie
Constante

85

7.5.6 Robuustheidsanalyses
In Tabel 7.5.12 en Tabel 7.5.13, de onderliggende cijfers van het eerste figuur in Factsheet 2022-7,
kijken naar we het effect van COVID-19 voor de domeinen begrijpend lezen, spelling en rekenenwiskunde. In deze sectie laten we verschillende robuustheidsanalyses zien voor de analyse van de
periode E-E+1 die we gedaan hebben aan de hand van dit model. We hebben de volgende
robuustheidsanalyses gedaan: met IPW-gewichten om rekening te houden met selectiviteit in de
steekproef van scholen, met controle voor leerlingkenmerken, en met controle voor
leerlingkenmerken én schoolkenmerken. Daarnaast hebben we de data geanalyseerd waarin de
uitschieters werden bepaald door 1% van de laagste en hoogste extreme waarden uit de analyse te
laten.
Voor de controle voor leerlingkenmerken zijn de volgende variabelen gebruikt: geslacht, ouderlijke
structuur, migratieachtergrond, opleidingsniveau van ouders, inkomen van ouders, werkstatus van de
ouders, of de ouders een laag vermogen hebben en het aantal kinderen in het huishouden.
Voor de controle voor schoolkenmerken zijn de volgende variabelen gebruikt: aantal scholen in
hetzelfde bestuur, schoolgrootte, percentage niet-westerse migrantenleerlingen, percentage eerste
en tweede generatie migrantenleerlingen, percentage laag inkomensgezinnen, percentage laag
vermogensgezinnen, percentage eenoudergezinnen, percentage grote gezinnen, percentage waarvan
de vader en/of de moeder werkt, percentage leerlingen met laagopgeleide ouders, provincie,
denominatie, stedelijkheid en G4-gemeenten.
IPW-gewicht: we voegen als robuustheidanalyse een gewicht toe op basis van bepaalde
leerlingkenmerken (die in Sectie 3 zijn besproken) omdat onze steekproef niet helemaal
representatief is voor de gehele Nederlandse leerlingenpopulatie in het basisonderwijs. In Tabel
7.5.36 staan de coëfficiënten weergegeven voor de drie domeinen voor de analyses met IPWgewichten. Als we kijken naar de coëfficiënten van het COVID-periode dan zien we dat voor begrijpend
lezen en spelling de coëfficiënt ietwat hoger is, en voor rekenen-wiskunde ietwat lager. De verschillen
zijn echter niet heel groot, in vergelijking met Tabel 7.5.13.

86

Tabel 7.5.36 Regressie robuustheidsanalyses met IPW-gewichten
Begrijpend lezen
-0.152***
(0.0172)
2e jaar COVID-19
-0.021
(0.0354)
Constante
0.000
(0.0038)
Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

Spelling
-0.073***
(0.0268)
-0.249***
(0.0430)
-0.006
(0.0042)

1e jaar COVID-19

Rekenen-wiskunde
-0.181***
(0.0251)
-0.261***
(0.0460)
-0.005
(0.0044)

Controle voor leerlingkenmerken en controle voor schoolkenmerken: Op basis van de uitkomsten van
Tabel 7.5.13, hebben we de regressies opnieuw gedraaid waarbij we nu ook leerlingkenmerken en
schoolkenmerken als controlevariabelen hebben toegevoegd. In Tabel 7.5.37 worden de resultaten
voor de analyses met de controlekenmerken weergegeven. Als we kijken naar de coëfficiënten van
het COVID-periode dan zien we dat voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde de
coëfficiënten slechts minimaal afwijkend zijn bij de controle voor leerlingkenmerken. Bij de controle
voor leerling én schoolkenmerken wijken de coëfficiënten iets meer af, maar nog steeds vrij weinig, in
vergelijking met Tabel 7.5.13.
Tabel 7.5.37 Regressie robuustheidsanalyses met controle voor leerling- en schoolkenmerken
Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

E-E+1
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19

-0.155***

-0.158***

-0.086***

-0.094***

-0.192***

-0.173***

(0.0181)

(0.0222)

(0.0279)

(0.0349)

(0.0262)

(0.0325)

-0.022

-0.024

-0.219***

-0.239***

-0.244***

-0.237***

(0,0449)

(0.0349)

(0,0495)

(0.0429)

(0.0406)

(0.0454)

Controle
voor
leerlingkenmerken
Controle
voor
leerlingenpopulatie –
en schoolkenmerken

✓

✓

✓

✓

✓

✓



✓



✓



✓

Constante

-0.058***

-0.004

-0.027**

0.283

-0.064***

0.215

(0.0139)

(0.1777)

(0.0143)

(0.1978)

(0.0131)
(0.1730)
Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

Uitschieters 1%: we voegen als robuustheidanalyse een analyse toe exclusief 1% (i.p.v. 0,5%) van de
laagste en hoogste vaardigheidsscores. Op die manier bekijken we in welke mate de extreme waardes
invloed hebben op de leergroei. In Tabel 7.5.38a en Tabel 7.5.38b staan de coëfficiënten weergegeven
voor de drie domeinen. Als we kijken naar de coëfficiënten van periode sinds COVID, dan zien we dat
voor het eerste schooljaar sinds COVID-19 voor begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde de
87

coëfficiënten ietwat lager zijn. Dit impliceert een iets minder grote achteruitgang in leergroei dan in
de hoofdanalyse van Factsheet 7, Tabel 7.5.13. Voor het tweede schooljaar sinds COVID-19 zien we
het tegenovergestelde: de coëfficiënten zijn dan iets hoger. De verschillen zijn echter niet heel groot.
Tabel 7.5.38a Regressie robuustheidsanalyses exclusief uitschieters 1%, absolute waardes
Begrijpend lezen
-3,140***
(0.2660)
2e jaar COVID-19
-1,977***
(0.2928)
Constante
19.102
(0.0672)
Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1
1e jaar COVID-19

Spelling
-4.606***
(0.5443)
-10,264***
(0.7871)
40.447
(0.1654)

Rekenen-wiskunde
-3.316***
(0.3413)
-5.471***
(0.4918)
29.690
(0.0775)

Tabel 7.5.38b Regressie robuustheidsanalyses exclusief uitschieters 1%, gestandaardiseerde
waardes
Begrijpend lezen
-0.144***
(0.0147)
2e jaar COVID-19
-0.079***
(0.0162)
Constante
0.000
(0.0034)
Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1
1e jaar COVID-19

Spelling
-0.054**
(0.0217)
-0.241***
(0.0307)
-0.000
(0.0039)

Rekenen-wiskunde
-0.166***
(0.0203)
-0.291***
(0.0290)
-0.000
(0.0041)

Naast bovenstaande robuustheidsanalyses, hebben we nog meer robuustheidsanalyses uitgevoerd.
Deze zijn op aanvraag beschikbaar bij het NCO-team. Er is een School Fixed Effects analyse gedaan in
plaats van het clusteren van standaardfouten op schoolniveau. Ook is er een multilevel analyse gedaan
op schoolniveau in plaats van het clusteren van standaardfouten op schoolniveau. Tenslotte zijn alle
analyses waarin we interactie-effecten met het COVID-periode hebben gedraaid (zoals in Factsheet
2022-8 en 2022-9) ook gedraaid met alle leerlingcontrole-variabelen. De resultaten van deze analyses
geven hetzelfde beeld als wat in bovenstaande rapportage wordt gepresenteerd.

88

7.6 Aanvullende analyses
Naar aanleiding van aanvullende vragen bij de factsheets hebben we nog naar twee aanvullende zaken
gekeken. Ten eerste hebben we gekeken naar wat het gevolg is van de keuze om naar leergroei te
kijken, en de leergroei te standaardiseren, ten opzichte van het werken met de score op één
toetsmoment, en díe te standaardiseren. Ten tweede hebben we met een drieweginteractie gekeken
naar of de verschuiving in vertraging van scholen met veel naar scholen met weinig lage-SES leerlingen
toe te schrijven is aan een bepaalde groep leerlingen naar gelang het opleidingsniveau van de ouders.

7.6.1 Analyse en standaardisatie op basis van een toetsmoment in plaats van leergroei
Om te kijken wat het gevolg is van de keuze om naar leergroei te kijken, en de leergroei te
standaardiseren, ten opzichte van het werken met de score op één toetsmoment, en díe te
standaardiseren, draaien we onze analyses opnieuw met als uitkomstmaat de gestandaardiseerde
vaardigheidsscore op de E-toets in schooljaar 2021/2022. Deze standaardiseren we op de pre-COVID
vaardigheidsscore van diezelfde toets. Om de vergelijking met onze 2,5 jaar leegroeianalyses zo goed
mogelijk te houden, controleren we in de regressie we voor de M-toets uit het schooljaar 2015/2016.
Tabel 7.5.39 diezelfde laat de resultaten zien van deze analyse. De gestandaardiseerde effecten zijn
ongeveer een kwart kleiner dan in Tabel 7.5.3 maar afgezien daarvan zeer vergelijkbaar voor wat
betreft verschillen tussen domeinen en de domeinen met de grootste vertraging. Het algemene beeld
verandert hierdoor dus niet.
Ook als we, als extra controle, in deze zelfde regressie niet controleren voor de M-toets van 2015/2016
of als we de E-toets van 2022 standaardiseren op de E-toets in 2017/2018 in plaats van 2018/2019 zijn
de coëfficiënten bijna identiek aan de resultaten uit Tabel 7.5.39.

Tabel 7.5.39 Regressie op score op één toetsmoment ipv op leergroei
Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0.015

-0.323***

-0.346***

(0.0405)

(0.0456)

(0.0454)

0.577***
(0.0100)

0.550***
(0.0072)

0.673***
(0.0077)

Gestandaardiseerde
vaardigheidsscore E-toets 2022
Tov pre-COVID-periode
Gestandaadiseerde
vaardigheidsscore M-toets
2016

Robuuste standaardfouten tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

89

7.6.2 Drieweginteractie met opleiding ouders en aandeel lage-SES leerlingen op school
We hebben met een drieweginteractie gekeken naar of de verschuiving in vertraging van scholen met
veel naar scholen met weinig lage-SES leerlingen van het eerste naar het tweede COVID-19-schooljaar
toe te schrijven is aan een bepaalde groep leerlingen naar gelang het opleidingsniveau van de ouders.
Tabel 7.5.40 laat zien dat praktisch geen enkele van de drieweginteracties tussen 1e en 2e jaar COVID19, opleidingsniveau ouders en aandeel lage-SES leerlingen op school significant is. Er lijkt dus geen
indicatie te zijn dat de verschuiving in de hogree vertraging in de leergroei van scholen met veel naar
scholen met weinig lage-SES leerlingen toe te schrijven is aan ofwel de leerlingen van hoogopgeleide
ouders ofwel de leerlingen van laagopgeleide ouders.

Tabel 7.5.40 Regressie met driewegintereactie met opleidingsniveau ouders en aandeel lage-SES
leerlingen op school.
Begrijpend lezen

Spelling

Rekenen-wiskunde

-0.195***
(0.0421)
0.015
(0.0515)
0.023
(0.0255)
-0.005
(0.0218)

-0.127**
(0.0596)
-0.200***
(0.0708)
0.024
(0.0242)
0.044**
(0.0219)

-0.284***
(0.0610)
-0.246***
(0.0772)
-0.033
(0.0231)
0.019
(0.0218)

0.032
(0.0698)

0.004
(0.1074)

0.124
(0.0949)

0.096
(0.0624)

0.106
(0.0871)

0.193**
(0.0846)

0.025
(0.1054)

0.060
(0.1199)

0.125
(0.1252)

0.170
(0.1217)

0.246**
(0.1047)

0.251*
(0.1330)

0.008
(0.0445)

-0.017
(0.0535)

-0.059
(0.0517)

-0.014
(0.0531)

-0.015
(0.0751)

-0.059
(0.0655)

0.010
(0.0400)

0.017
(0.0482)

-0.075
(0.0482)

-0.094*
(0.0530)

-0.080
(0.0765)

-0.155**
(0.0674)

E-E+1
1e jaar COVID-19
2e jaar COVID-19
5-10% lage SES
Meer dan 10% lage SES
1e jaar COVID-19* 5-10% lage
SES
1e jaar COVID-19* meer dan
10% lage SES
2e jaar COVID-19* 5-10% lage
SES
2e jaar COVID-19* meer dan
10% lage SES
1e jaar COVID-19* 5-10% lage
SES*Gem. opgeleid
1e jaar COVID-19* 5-10% lage
SES*Hoog opgeleid
1e jaar COVID-19* meer dan
10% lage SES* Gem. opgeleid
1e jaar COVID-19* meer dan
10% lage SES* Hoog opgeleid

90

2e jaar COVID-19* 5-10% lage
SES*Gem. opgeleid
2e jaar COVID-19* 5-10% lage
SES*Hoog opgeleid
2e jaar COVID-19* meer dan
10% lage SES* Gem. opgeleid
1e jaar COVID-19* meer dan
10% lage SES* Hoog opgeleid
Constante

0.094
(0.0621)

-0.003
(0.0615)

0.032
(0.0695)

0.086
(0.0710)

-0.025
(0.0769)

-0.009
(0.0812)

0.068
(0.0724)

0.030
(0.0659)

0.003
(0.0728)

-0.056
(0.1013)
-0.054***
(0.0163)

-0.055
(0.0836)
-0.024
(0.0156)

-0.119
(0.1080)
-0.042***
(0.0153)

Robuuste standaardfouten
tussen haakjes
*** p<0,01, ** p<0,05, * p<0,1

91

8.

Referenties

Azevedo, J. P., Hasan, A., Goldemberg, D., Geven, K., & Iqbal, S. A. (2021). Simulating the potential
impacts of COVID-19 school closures on schooling and learning outcomes: A set of global
estimates. The World Bank Research Observer, 36(1), 1-40.
Belot, M., & Webbink, D. (2010). Do teacher strikes harm educational attainment of students?. Labour,
24(4), 391-406.
Bloom, H. S., Hill, C. J., Black, A. R., & Lipsey, M. W. (2008). Performance Trajectories and Performance
Gaps as Achievement Effect-Size Benchmarks for Educational Interventions. Journal of Research
on Educational Effectiveness, 1(4), 289–328. https://doi.org/10.1080/19345740802400072
Doepke, M., Agostinelli, F., Sorrenti, G., & Zilibotti, F. (2020). When the Great Equalizer Shuts Down:
Schools, Peers, and Parents in Pandemic Times.
Engzell, P., Frey, A., & Verhagen, M. D. (2021). Learning loss due to school closures during the COVID19 pandemic. Proceedings of the National Academy of Sciences, 118(17).
https://doi.org/10.1073/pnas.2022376118
Goldhaber, D., Kane, T. J., McEachin, A., Morton, E., Patterson, T., & Staiger, D. O. (2022). The
consequences of remote and hybrid instruction during the pandemic (No. w30010). National
Bureau of Economic Research.
Haelermans, C., Van der Velden, R., Aarts, B., Bijlsma, I., Jacobs, M., Smeets, C., Van Vugt, L., & Van
Wetten, S. (2021). Balans na anderhalf jaar: vertraging leergroei het grootst voor rekenenwiskunde. NCO Factsheet No. 8.
Haelermans, C., Abbink, H., Baumann, S., Bijlsma, I., Havermans, W., Jacobs, M., Van Vugt, L., & Van
Wetten, S. (2022). Balans na twee jaar: nog steeds vertraging in de leergroei, maar nadeel
kwetsbare leerlingen verkleind. NCO Factsheet No. 2022-1.
Haelermans, C., Huijgen, T., Jacobs, M., Levels, M., van der Velden, R., van Vugt, L., van Wetten, S.,
(2020). Using Data to Advance Educational Research, Policy, and Practice: Design, Content, and
Research Potential of the Netherlands Cohort Study on Education. European Sociological Review
36(4), p. 643–662. https://doi.org/10.1093/esr/jcaa027
Jaume, D., & Willén, A. (2019). The long-run effects of teacher strikes: evidence from Argentina.
Journal of Labor Economics, 37(4), 1097-1139.
Kane, T., (2022, May 22). Kids Are Far, Far Behind in School. The Atlantic.
https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2022/05/schools-learning-loss-remote-covideducation/629938/
Kraft, M. A. (2020). Interpreting Effect Sizes of Education Interventions. Educational Researcher, 49(4),
241–253. https://doi.org/10.3102/0013189X20912798
Mahnken, K. (2022, July 14). Harvard Economist Offers Gloomy Forecast on Reversing Pandemic
Learning Loss. The 74. https://www.the74million.org/article/harvard-economist-offers-gloomyforecast-on-reversing-pandemic-learning-loss/
Nickow, A., Oreopoulos, P., & Quan, V. (2020). The impressive effects of tutoring on prek-12 learning:
A systematic review and meta-analysis of the experimental evidence.
92