Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

21 501-30

Raad voor Concurrentievermogen

Nr. 514

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 30 november 2020
De vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat heeft een aantal
vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap en de Staatssecretaris van Economische Zaken en
Klimaat over de brief van 17 november 2020 over de geannoteerde
agenda EU ministeriële videoconferentie over onderzoek en innovatie op
27 november 2020 (Kamerstuk 21 501-30, nr. 512), over de brief van
9 oktober 2020 over het verslag van de Raad voor Concurrentievermogen
van 29 september 2020 (Kamerstuk 21 501-30, nr. 505), over de brief van
28 september 2020 over het antwoord op vragen van de commissie over
de geannoteerde agenda Raad voor Concurrentievermogen over
onderzoek en innovatie op 29 september 2020 (Kamerstuk 21 501-30,
nr. 502) en over de brief van 6 november 2020 over het BNC-fiche:
Mededeling vernieuwde Europese Onderzoeksruimte (ERA) voor
onderzoek en innovatie (Kamerstuk 22 112, nr. 2967).
De vragen en opmerkingen zijn op 20 november 2020 aan de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat voorgelegd. Bij brief van 26 november 2020 zijn
de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Renkema
De adjunct-griffier van de commissie,
Van Tilburg

kst-21501-30-514
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 514

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de geannoteerde
agenda voor de Raad van Concurrentievermogen en hebben hierover nog
enkele opmerkingen en vragen.
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Minister vasthoudt aan de
doelstelling om 2,5% van het bruto binnenlands product (bbp) uit te geven
aan onderzoek en innovatie. Deze leden vragen hoe groot het percentage
van het bbp is dat in 2020 naar schatting wordt uitgegeven aan onderzoek
en innovatie. In hoeverre heeft COVID-19 hier invloed op gehad?
Het meest recente jaar waarover R&D-gegevens van het CBS beschikbaar
zijn, is 2019. Volgens voorlopige cijfers van het CBS bedroegen de
R&D-uitgaven in dat jaar 2,16% van het bbp. Er zijn nog geen cijfers
beschikbaar voor 2020. Uitgaande van een recente bbp-raming van het
CPB voor 2020 in de Macro Economische Verkenning 2021, waarin een
inschatting is verwerkt van de gevolgen van de corona-crisis, is de
verwachting dat de uitgaven voor R&D in 2020 in verhouding tot het bbp
hoger uitkomen dan in 2019.
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Europese Commissie
aanmoedigt om 5% van de nationale financiering van onderzoek en
innovatie in te zetten voor Europese partnerschappen en dat Nederland
hier geen voorstander van is. Hoe is het draagvlak voor het voorstel van
de Europese Commissie bij andere lidstaten?
In algemene zin is het draagvlak voor de ERA-mededeling groot onder de
lidstaten. Hoe de lidstaten specifiek tegenover de 5% doelstelling staan is
niet bekend.
Deze leden lezen dat de Minister graag ziet dat de Europese Commissie
aanbevelingen doet voor beleid met impact waarmee de onderzoek en
innovatie doelstellingen gerealiseerd kunnen worden, waarbij breder
wordt gekeken dan extra publieke middelen. Kan de Minister toelichten
wat zij eraan gaat doen om dit voor elkaar te krijgen? Wat zijn de
verwachtingen omtrent de haalbaarheid van deze wens?
Nederland heeft op verschillende terreinen het belang van meer impact
van O&I benadrukt, onder andere in de onderhandelingen over Horizon
Europe. In Horizon Europe heeft impact een meer centrale rol gekregen
dan in Horizon 2020. In het kader van de Europese Onderzoeksruimte
(ERA) draagt Nederland uit dat Europa zich ook moet concentreren op
resultaten in plaats van alleen input. Gezien de groeiende focus binnen
Europa op de impact van O&I is de verwachting dat de wens van
Nederland om breder te kijken dan alleen het effect van (publieke)
investeringen medestanders zal krijgen.
De leden van de VVD-fractie merken op dat de Europese Commissie
uiterlijk in 2022 richtsnoeren die ervoor zullen zorgen dat innovatie wordt
beloond zal actualiseren en ontwikkelen. Tevens zal er een praktijkcode
worden opgesteld voor slim gebruik van intellectuele eigendom en om de
toegang hiertoe te waarborgen. Wat voor vorm zou een dergelijke
beloning aan kunnen nemen?
Het kabinet is positief gestemd over dat de Europese Commissie, in
samenspraak met de lidstaten en stakeholders, het voortouw neemt om
de richtlijnen voor valorisatie en intellectueel eigendom te updaten en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 514

2

verder te ontwikkelen. Valorisatie, het proces van waardecreatie door o.a.
kennis geschikt maken voor benutting, is onmisbaar voor een sterke
kenniseconomie en versterkt de positie van EU als innovatiepartner in de
wereld. Het kabinet wil echter niet op het proces vooruitlopen door
uitspraken over een mogelijke inhoud van de richtlijnen te doen maar gaat
er vanuit dat de lidstaten intensief bij het proces betrokken zullen worden.
Deze leden lezen dat het inkomend Portugees voorzitterschap haar
werkprogramma zal presenteren. Is er al zicht op wat hierin staat? Kan de
Staatssecretaris een appreciatie van dit werkprogramma voor de
volgende Raad voor Concurrentievermogen aan de Kamer doen
toekomen?
Het werkprogramma van het inkomend Portugees voorzitterschap is nog
niet bekend. De Kamer zal over de inhoud van het werkprogramma
geïnformeerd worden middels het verslag. Deze wordt op korte termijn
naar de Kamer gezonden.
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Raad de Europese Commissie en
lidstaten oproept om in 2021 gezamenlijk een beleidsagenda en een
governance model voor de Europese Onderzoeksruimte (ERA) te
ontwikkelen. Welke rol zal Nederland aannemen in de ontwikkeling
hiervan? Welke ideeën en focuspunten heeft Nederland bij een dergelijke
beleidsagenda?
Het is nog niet duidelijk hoe het proces om tot een verbeterde governance
van de ERA te komen zal worden vormgegeven. De verwachting is dat de
Commissie met een eerste governancevoorstel komt, waar de lidstaten op
kunnen reageren. Inzet van Nederland is dat de invloed van de ERA
concreter en duidelijker wordt, waardoor de impact wordt vergroot. Wat
betreft de beleidsagenda voor de ERA zal Nederland focussen op de
prioriteiten uit het nationale O&I-beleid die een sterke internationale
component hebben, te weten vasthouden aan de leidende criteria
excellentie en impact, en daarnaast open science, onderzoeksinfrastructuur, meer kenniscirculatie en impact via het versterken van
O&I-ecosystemen en publiek-private samenwerkingen, diversiteit,
onderzoekscarrières en synergie met de Europese Onderwijsruimte.
Deze leden lezen over het rapport van het Rathenau Instituut en vragen
hoe Nederland staat in de discussie over de mate waarin Europa moet
streven naar betere geografische spreiding van onderzoekscapaciteit.
De Commissie wil de O&kloof in de Europese Unie verkleinen. In de
ERA-mededeling roept de Commissie lidstaten die achterlopen in hun
prestaties op om zelf meer in O&I te investeren, en wijst daarnaast op
specifieke maatregelen binnen Horizon Europe om de deelname van met
name Oost- en Zuid-Europese landen te vergroten («widening participation»). Het kabinet is van mening dat het verkleinen van de innovatiekloof vooral om nationale hervormingen vraagt, en geen taak is van
financieringsprogramma’s zoals Horizon Europe. Nederland blijft zich
inspannen om excellentie en impact als leidende criteria te behouden in
het beleid en de financieringsmogelijkheden.
Deze leden lezen in de beantwoording op vragen van de Raad voor
Concurrentievermogen over onderzoek en innovatie op 29 september
2020 dat het Nederlandse percentage voor Horizon Europe op 7,6% ligt.
Kan de Staatssecretaris aangeven welk retourpercentage andere lidstaten
hebben zodat een vergelijking kan worden gemaakt en een oordeel kan
worden gegeven over de hoogte van dit retourpercentage?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 514

3

In totaal is er nu € 61,2 miljard aan financiering toegekend in Horizon
2020, waarvan € 4,6 miljard aan Nederlandse deelnemers. Het retour voor
Nederland komt daarmee op 7,6%. Nederland neemt hiermee de zesde
plaats in van EU-lidstaten die de meeste middelen uit Horizon 2020
ontvangen, direct na de grote landen Duitsland (15,5%), Verenigd
Koninkrijk (12,1%), Frankrijk (11,2%), Spanje (9,0%) en Italië (8,0%). De
overige lidstaten hebben een lager retourpercentage. België komt na
Nederland op de zevende plaats, met een retour van 4,7%. Wanneer
gekeken wordt naar toegekende financiering per inwoner, dan voert
Nederland de ranglijst aan.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de geagendeerde stukken. Deze leden hebben daarover de volgende
vragen en opmerkingen.
De leden van de CDA-fractie lezen in de geannoteerde agenda van de
Raad voor Concurrentievermogen dat de Nederlandse doelstelling is om
2,5% van het bbp aan onderzoek en innovatie uit te geven, terwijl de
Europese Unie (EU) een percentage van 3% aanhoudt, de Lissabon-norm.
Hoeveel procent van het bbp geeft Nederland op dit moment uit aan
onderzoek en innovatie? In het BNC-fiche: Mededeling vernieuwde
Europese Onderzoeksruimte (ERA) voor onderzoek en innovatie staat dat
Nederland 2,5% hanteert vanwege de samenstelling van onze economie.
Kan dit worden toegelicht? In hoeverre heeft de coronacrisis hier invloed
op? Hoezeer is het Nederlandse Nationaal Hervormingsprogramma 2011
(Kamerstuk 21 501-20, nr. 531), waarin destijds de 2,5% is vastgelegd, nog
actueel gegeven alle corona-ontwikkelingen? Is 2,5% anno 2020
voldoende om als Nederland concurrerend te blijven en een economische
koppositie behouden? Is de Minister bekend met het feit dat de Nederlandse ambitie om 2,5% van het bbp uit te geven aan research en
development al jarenlang niet wordt gehaald, omdat met name private
investeringen in research en development achterblijven ten opzichte van
referentielanden? Hoe gaat de Minister ervoor zorgen dat de doelstelling
voor 2,5% onderwijs en innovatie-uitgaven wél wordt gehaald? Hoe zoekt
de Minister hierbij de dialoog met zowel kennisinstellingen als het
bedrijfsleven? Kan de Minister een routekaart schetsen met maatregelen
om, privaat en publiek, vanuit zowel het wetenschaps- als innovatiebeleid,
naar de 2,5% toe te werken? Welke onderzoeks- en innovatiedoelstelling
kiezen andere, omringende landen?
Zoals in de beantwoording van een vraag van de VVD is aangegeven, valt
te verwachten dat de uitgaven voor R&D in 2020 in verhouding tot het bbp
hoger uitkomen dan in 2019.
Nederland heeft in het Nationaal Hervormingsprogramma 2011 voor een
R&D-doelstelling van 2,5% van het bbp gekozen vanwege de karakteristieken van de sectorstructuur van Nederland in vergelijking met het
gemiddelde in andere EU-landen. In 2011 is hier een nadere toelichting op
gegeven in een naar de Tweede Kamer verzonden factsheet over de
invloed van de sectorstructuur op de private R&D-positie van Nederland.
De sectorstructuur brengt kenmerken van de Nederlandse economie tot
uitdrukking die in structureel opzicht van toepassing zijn. De corona-crisis
zal op korte termijn enige invloed hebben op de sectorstructuur vanwege
verschillende gradaties waarin sectoren getroffen worden door de crisis,
maar zal op langere termijn (na afloop van de pandemie en herstel van de
economie) naar verwachting geen wezenlijke invloed op de
sectorstructuur hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 514

4

Het is bekend dat de R&D-ambitie van 2,5% van het bbp niet wordt
gehaald. In 2018 is de Kamer geïnformeerd over de strategische beleidslijnen voor het verhogen van de R&D-uitgaven in de richting van 2,5% van
het bbp. Om bedrijven meer te laten investeren is het Kabinet, in het kader
van het missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid, specifiek de
Kennis- en Innovatieagenda’s en het Kennis- en Innovatieconvenant, in
gesprek met bedrijven. Conform de motie van de leden Van den Berge en
Paternotte heeft het kabinet de kenniscoalitie verzocht om voor het einde
van het jaar met een advies te komen hoe in de toekomst aan een norm
van 3% van het bbp voor de R&D-uitgaven in Nederland voldaan kan
worden.
De R&D-ambitie van 2,5% van het bbp ligt boven de R&D-intensiteit van
2,16% van het bbp die volgens de meest recente R&D-cijfers in Nederland
gerealiseerd wordt. Volgens de meest recente cijfers van de OECD
bedroegen de R&D-uitgaven in 2018 gemiddeld 2,03% van het bbp in de
EU. Met een niveau van 2,5% van het bbp zou Nederland hoog scoren ten
opzichte van het gemiddelde. Nederland blijft nog wel achter bij internationale koplopers wat betreft R&D-uitgaven, zoals Japan (3,28% van het
bbp in 2018), Zweden (3,32% van het bbp in 2018) en Zuid-Korea (4,53%
van het bbp in 2018). De R&D-doelstellingen die andere landen kiezen
variëren sterk, van 0,5%van het bbp in Cyprus tot 4% van het bbp in
Finland en Zweden.
De leden van de CDA-fractie zijn positief over de aandacht die de Minister
heeft gevraagd voor het midden- en kleinbedrijf (mkb) als katalysator voor
transities en de versterkte mogelijkheden voor deelname van het mkb aan
Horizon Europe. Deze leden zijn benieuwd naar de opvolging van het
verzoek aan de Europese Commissie om de opties te bekijken voor
financiële compensatie voor jonge onderzoekers van wie het onderzoek
door COVID-19 vertraging heeft opgelopen. Gaat de Europese Commissie
hiernaar kijken?
Na de Raad voor Concurrentievermogen op 29 september jl. hebben
verschillende lidstaten in navolging van Nederland aandacht gevraagd
voor financiële compensatie van jonge onderzoekers. Daarnaast is de
Europese Ombudsman een onderzoek gestart naar het handelen van de
Commissie ten aanzien van het niet verstrekken van financiële compensatie voor onderzoekers met financiering uit de Marie Curie SkłodowskaActies (MSCA). De Europese Commissie is na de Raad van 29 september
jl. nog niet teruggekomen op deze kwestie en er zijn nog geen uitkomsten
bekend van het onderzoek van de Europese Ombudsman. Waar
opportuun zal Nederland aandacht blijven vragen voor deze kwestie.
De leden van de CDA-fractie onderschrijven én onderstrepen in het kader
van internationale samenwerking vanuit Horizon Europe het standpunt,
door meerdere lidstaten ingebracht, dat de strategische- en veiligheidsbelangen van de Europese Unie en de technologische soevereiniteit goed
bewaakt worden en we daarin niet naïef moeten zijn. De Minister schrijft
dat het Duitse voorzitterschap aangaf dat de artikelen met betrekking tot
internationale samenwerking voldoende voorzien in een balans tussen
openheid en de noodzaak van het beschermen van Europese strategische
belangen. Is dat ook de indruk van de Minister? Kan zij duidelijk maken
welke artikelen van Horizon Europe precies zorgen voor bescherming van
Europese strategische belangen? Voorts steunen deze leden de Nederlandse nadruk op het vroeg betrekken van lidstaten in het onderhandelingsproces met derde landen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 514

5

Ja, het kabinet is van mening dat de artikelen met betrekking tot internationale samenwerking voldoende voorzien in een balans tussen openheid
en de noodzaak van het beschermen van Europese strategische belangen.
Er zijn twee artikelen in de Horizon Europe-verordening waarin de regels
voor internationale samenwerking zijn vastgelegd. In artikel 12 is
vastgelegd onder welke voorwaarden landen kunnen associëren bij
Horizon Europe. In artikel 18 zijn specifieke voorwaarden voor deelname
van entiteiten beschreven. Dit artikel voorziet bijvoorbeeld in de
mogelijkheid om entiteiten uit derde landen uit te sluiten van deelname
aan specifieke calls. Ook is de Raad overeengekomen dat het mogelijk is
entiteiten gevestigd in de EU, maar met een moederbedrijf of moederorganisatie in een derde land, uit te sluiten van deelname. Op deze manier
kunnen de strategische belangen van de Europese Unie beter worden
beschermd.
De leden van de CDA-fractie lezen de antwoorden op vragen van de
commissie over de geannoteerde agenda Raad voor Concurrentievermogen over onderzoek en innovatie op 29 september 2020. Deze leden
willen de Staatssecretaris bedanken voor de duidelijke en concrete
beantwoording van hun vraag over de criteria voor derde landen om te
associëren in Horizon Europe, te weten: een sterke onderzoeks- en
innovatiecapaciteit, commitment voor een open markteconomie,
democratische instellingen en actieve promotie van beleid ter bevordering
van het economisch en sociaal welzijn van burgers. Wie of wat zal derde
landen hierop toetsen?
De Europese Commissie is verantwoordelijk voor het sluiten van
associatieovereenkomsten en moet daarbij controleren of het desbetreffende derde land voldoet aan de gestelde voorwaarden zoals beschreven
in de Horizon Europe-verordening. Conform het Verdrag inzake de
Werking van de Europese Unie zal de Commissie lidstaten betrekken bij
dit proces. Nederland zal via deze weg met scherpe blik meekijken op dat
de criteria uit de Horizon Europe-verordening worden toegepast
De leden van de CDA-fractie lezen in het BNC-fiche «Mededeling
vernieuwde Europese Onderzoeksruimte (ERA) voor onderzoek en
innovatie» dat de Minister graag ziet dat de Europese Commissie
aanbevelingen doet voor beleid met impact waarmee de onderzoeks- en
innovatiedoelstellingen gerealiseerd kunnen worden, waarbij breder
wordt gekeken dan extra publieke middelen. Welke ideeën heeft de
Minister hier zelf over?
In Europa zijn er al diverse goede ideeën te vinden voor beleid met
impact. In Horizon Europe ligt het accent, meer nog dan bij Horizon 2020,
op het vergroten van de impact van het programma, zowel wetenschappelijk, economisch, als maatschappelijk. Zo wordt in Horizon Europe een
missiegeoriënteerde aanpak geïntroduceerd waaraan interdisciplinair en
cross-sectoraal gewerkt kan worden. Via de Europese Innovatie Raad (EIC)
kan disruptieve innovatie gestimuleerd worden voor meer impact.
Daarnaast zullen de Europese partnerschappen, waaronder grootschalige
publiek-private samenwerkingsverbanden, meer strategisch worden
ingezet. Volgens het kabinet is publiek-private samenwerking en samenwerking met de industrie cruciaal om onderzoek, door de keten heen, te
laten leiden tot concrete diensten en producten met impact.
Deze leden hechten eraan dat de Minister zich ervoor blijft inzetten dat in
de mededeling onderbelichte onderwerpen, zoals economische- en
kennisveiligheid, het tegengaan van ongewenste overdracht van kennis
en technologie en een gelijk speelveld en wederkerigheid voor Neder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 514

6

landse onderzoekers en organisaties op de internationale markt, een plek
krijgen in de Raadsconclusies.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de geannoteerde agenda van de Raad voor Concurrentievermogen
over onderzoek en innovatie op 27 november 2020. Deze leden hebben
hierover nog enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de D66-fractie lezen dat op moment van het schrijven van de
geannoteerde agenda de exacte vraagstelling van het voorzitterschap
voor het beleidsdebat nog niet bekend was. Deze leden vragen de
Minister of inmiddels meer bekend is over de vraagstelling.
Ja, de exacte vraagstelling is inmiddels bekend. Het voorzitterschap wil
ingaan op de vraag hoe investeringen in O&I kunnen bijdragen aan
nationale ambities voor O&I-hervormingen en aan een vernieuwde ERA.
Ook wil het voorzitterschap ingaan op de vraag hoe de Commissie de
lidstaten daarbij kan ondersteunen.
Zij lezen dat de Minister aangeeft dat bij het formuleren van nationale
doelstellingen voor onderzoek en innovatie rekening gehouden moet
worden met het ontwikkelingsniveau en de sectorstructuur van de
lidstaat. Deze leden vragen de Minister het Nederlands ontwikkelingsniveau, sectorstructuur en onderzoek en innovatie doelstelling met het
Europees gemiddelde, het Verenigd Koninkrijk, Oostenrijk en Denemarken
te vergelijken. Tevens vragen zij of de aannames die ten grondslag liggen
aan de 2,5%-doelstelling van Nederland geformuleerd in het Nationaal
Hervormingsprogramma 2011 (Kamerstuk 21 501-20, nr. 531) nog altijd
actueel zijn.
In onderstaande tabel is het ontwikkelingsniveau weergegeven voor de
genoemde landen en de totale EU, aan de hand van het bbp per hoofd
van de bevolking. Voorts zijn de nationale R&D-doelstellingen weergegeven die in de betreffende landen worden gehanteerd in het kader van
de R&D-doelstelling van 3% van het bbp voor de EU in totaliteit.
Nederland hanteert een doelstelling van 2,5% vanwege de sectorstructuur.
Voor een toelichting hierop verwijs ik u naar het antwoord op de vraag
van het CDA met betrekking tot de 2,5%-doelstelling.
Tabel: Ontwikkelingsniveau en R&D-doelstellingen
Bbp per hoofd van de bevolking

Nederland
Verenigd Koninkrijk
Oostenrijk
Denemarken
EU-28

R&D-doelstelling voor 2020;
% van bbp

In US$, via kooracht-pariteiten

Idem, als index-cijfer; EU-28 = 100

59.512
48.745
59.120
59.646

127
104
126
128

46.776

100

2,5 (nationaal doel)
Geen nationaal doel
3,76 (nationaal doel)
3 (nationaal doel)
3 (R&D-doelstelling voor EU in
totaliteit)

De leden van de D66-fractie lezen met enige verbazing dat Nederland het
door de Europese Commissie voorgestelde streefcijfer van 1,25% van het
bbp voor publieke onderzoeks- en innovatiemiddelen in 2030 onuitvoerbaar acht. Deze leden vragen de Minister om dit nader toe te lichten.
Welke streefcijfer hanteert de Minister ten aanzien van de publieke
middelen voor onderzoek en innovatie? Hoe verhoudt het afwijzen van het
voorgestelde streefcijfer van 1,25% tot de strategie om de 2,5%
onderzoeks- en innovatiedoelstelling? Wat was het aandeel van publieke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 514

7

onderzoeks- en innovatiemiddelen (inclusief en exclusief fiscale maatregelen om innovatie te stimuleren) ten opzichte van het bbp en in absolute
termen? Kan de Minister een indicatie geven hoeveel, in- en exclusief de
middelen voor het Nationaal Groeifonds, aanvullend zou moeten worden
geïnvesteerd om aan de 1,25%-doelstelling te voldoen?
Het streefcijfer van 1,25% van het bbp komt in Nederland en gemiddeld in
de EU neer om een verhoging van de publieke R&D-middelen met
ongeveer de helft. Voor Nederland zou het op termijn om ongeveer
€ 4 miljard extra per jaar gaan. Dat zou een zeer sterke intensivering
inhouden van de overheidsmiddelen voor R&D. Het kabinet acht het
onwenselijk dat een dergelijke financieel omvangrijke verplichting door de
Commissie wordt opgelegd. De regering hanteert geen streefcijfer voor de
overheidsmiddelen voor O&I, maar vindt het wel belangrijk om de
Rijksmiddelen voor O&I in verhouding tot het bbp op peil te houden.
De leden van de D66-fractie merken op dat één van de strategische doelen
van de ERA, het vertalen van onderzoek en innovatie-resultaten naar de
economie is. Deze leden onderkennen het belang van deze doelstelling
maar vragen of het niet te smal geformuleerd is. Onderzoek en innovatie
moet bijdragen aan brede welvaart. Naast economische impact dient ook
maatschappelijke impact en bijvoorbeeld de impact op patiëntenzorg of
het onderwijs een belangrijk doel te zijn. De transitie naar open wetenschap en naar open innovatie dient de impact van wetenschap en
innovatie te vergroten. Deze leden vragen de Minister of zij deze opvattingen deelt. Zo ja, is zij bereid om dit in de onderhandelingen rond de
vernieuwing van de ERA in te brengen en het BNC-fiche op dit punt aan te
vullen?
Het kabinet deelt de opvatting dat zowel economische als maatschappelijke impact van onderzoek en innovatie belangrijk is. Hoewel de titel
wellicht wat smal geformuleerd is zijn de overige teksten die bij deze
ambitie horen, inclusief de acties, ook op de maatschappij gericht. De
Commissie richt zich op het verbeteren van het O&I-investeringsklimaat
en excellente onderzoeksresultaten moeten zichtbaarder worden voor de
maatschappij. Er worden «ERAHubs» opgericht om onderzoekers,
ondernemers, waaronder innovatief mkb, en investeerders via innovatieve
ecosystemen met elkaar in verbinding te brengen en de impact van
onderzoek te vergroten. Het kabinet zal aandacht voor de maatschappelijke impact houden bij de concrete uitwerking van de nieuwe acties.
De leden van de D66-fractie lezen dat de Europese Commissie geen
aankondiging tot wetgevingsvoorstellen doet terwijl open wetenschap
beter in de Europese richtlijnen betreffende het auteursrecht verankerd
zou kunnen worden. Zo hebben meerdere lidstaten naar Duits voorbeeld
een clausule in de wet opgenomen met specifieke bepalingen rondom het
auteursrecht van artikelen voortkomend uit publiek gefinancierd
onderzoek. De verschillende lidstaten hanteren echter verschillende
formuleringen en termijnen en niet elke lidstaat biedt de auteur dezelfde
mogelijkheden. Een Europees kader rond de regels over het auteursrecht
van werken voortkomend uit publiek gefinancierd onderzoek zou
onderzoekers binnen de Europese Unie meer zekerheid kunnen geven.
Hoe beoordeelt de Minister deze stelling?
Het kabinet onderschrijft dat een Europees kader rond de regels over het
auteursrecht van werken voortkomend uit publiek gefinancierd onderzoek
goed zou zijn. Dit op voorwaarde dat EU-harmonisatie bijdraagt en niet
afdoet aan wetgeving in landen die hierin voorop lopen, waaronder
Duitsland en Nederland. Nederland heeft een open access artikel in de
Auteurswet (artikel 25fa Wet Auteurscontractrecht) opgenomen, naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 514

8

Duits voorbeeld. Het is waar dat de Europese Commissie op dit moment
geen concrete wetgevingsvoorstellen met betrekking tot open science
doet. Nederland heeft zich ingespannen voor het opnemen van een
passage over een dergelijk Europees kader rond auteursrechtregels in de
Raadsconclusies over de Europese Onderzoeksruimte. Deze Raadsconclusies worden naar verwachting december a.s. aangenomen.
De leden van de D66-fractie hechten veel waarde aan de verwevenheid
van onderwijs en onderzoek, maar constateren dat de BNC-fiches ten
aanzien van de Europese Onderzoeksruimte en de Europese Onderwijsruimte geen vermelding maken van synergie, uitwisseling of een integrale
benadering tussen de Europese onderwijsruimte en de Europese
onderzoeksruimte. Deze leden vragen hoe de Minister deze omissie
beoordeelt, hoe dit onder de lidstaten leeft en of zij mogelijkheden ziet om
– gezien haar beleidsverantwoordelijkheid voor onderwijs en onderzoek –
verbinding tussen de ruimtes te creëren.
Synergie tussen onderzoek en onderwijs is in het BNC-fiche benoemd als
een van de inhoudelijke prioriteiten waar Nederland zich op het gebied
van O&I hard voor maakt. Vrijwel alle lidstaten zijn het er over eens dat
synergie tussen de Europese Onderzoeks- en Onderwijsruimte wenselijk
is. Dit krijgt in eerste instantie concreet vorm door middel van het
Europese Universiteiten initiatief, zoals ook beschreven in de mededeling.
In de uitwerking van de nieuwe beleidsprioriteiten zullen gesprekken
worden gevoerd over andere mogelijkheden voor synergie. Nederland zal
hier aandacht voor blijven vragen.
De leden van de D66-fractie lezen in het verslag van de Raad voor
Concurrentievermogen op 29 september 2020 dat het Duits voorzitterschap meent dat de artikelen met betrekking tot internationale samenwerking voldoen aan het vinden van een balans tussen openheid van
Horizon Europe voor samenwerking met derde landen en de noodzaak
van het beschermen van Europese strategische belangen. Deze leden
vragen de Minister toe te lichten wat de voorgestelde artikelen behelzen
en welke waarborgen deze artikelen bevatten.
Ik verwijs u naar het antwoord op de CDA-vraag.
Zij vragen de Minister om toe te lichten wat de laatste zaken in de
onderhandelingen rond Horizon Europe zijn ten aanzien van de budgetverdeling tussen de pijlers.
In de Raad voor Concurrentievermogen van 29 september jl. is een
voorlopige overeenkomst bereikt over de budgetverdeling, in lijn met de
Nederlandse inzet. De Kamer is hier recent over geïnformeerd. Er is nog
geen definitief MFK-akkoord, waardoor er ook nog geen definitieve
budgetverdeling is.
Deze leden vragen de Minister tevens toe te lichten of de Europese
Commissie een strategie, actieplan of routekaart heeft dat de basis voor
het Europees open science beleid vormt.
De Europese Commissie hanteert sinds 2016 een aantal ambities die de
basis vormen van het Europees open science beleid, waaronder Findable
Accessible, Interoperable en Reusable (FAIR) data; European open Science
Cloud (EOSC); open access; erkennen en waarderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 514

9

Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de geagendeerde stukken. Deze leden hebben naar aanleiding
van de geannoteerde agenda enkele vragen.
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat Nederland positief staat
tegenover het in stand houden van de 3%-norm voor investeringen in
onderzoek en innovatie als percentage van het bbp in de totale Europese
Unie. Deze leden roepen ook de toespraak van de Minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking bij de opening van het
academisch jaar 2020–2021 in herinnering, waarin deze Minister de
volgende ambitie uitsprak: «3 procent van ons nationaal inkomen moet
bestemd zijn voor onderzoek en onderwijs. Want als we het belang van
onderzoek en onderwijs serieus nemen, dan moeten we ook serieus geld
op tafel leggen.» Deze leden lezen met teleurstelling dat Nederland
voornemens is maar 2.5% van het bbp aan onderzoek en innovatie uit te
geven. Kan de Minister toelichten waarom kabinetsleden enerzijds de
Lissabon-norm onderschrijven, terwijl anderzijds gesteld wordt om de
norm, waaraan Nederland zich heeft gecommitteerd, niet te halen? Deelt
de Minister de mening dat investeringen in onderzoek en innovatie juist
nu essentieel zijn, gelet op de onmiskenbare rol van onderzoek, innovatie
en wetenschappers in het bestrijden van de coronapandemie, zoals
bijvoorbeeld bij het ontwikkelen van tests en vaccins. Zo ja, kan de
Minister uiteenzetten waarom gesteld wordt om de norm, waaraan
Nederland zich heeft gecommitteerd, niet te halen? Op welke termijn
verwacht de Minister de 3%-norm wel te halen?
In het kader van de Lissabon-agenda van de EU is in 2002 een
R&D-doelstelling van 3% van het bbp geformuleerd voor alle EU-landen,
met als tijdshorizon de periode tot en met 2010. In het kader van de
Europa 2020 strategie is in 2010 de 3%-doelstelling voor R&D opnieuw
geformuleerd voor de periode tot en met 2020. Daarbij gold de
mogelijkheid voor landen om in het kader van de 3%-ambitie voor de EU
in totaliteit eigen R&D-doelstellingen te formuleren. Van het laatste is door
Nederland gebruikgemaakt met een doelstelling van 2,5% van het bbp,
gezien de karakteristieken van de sectorstructuur in Nederland. Die
doelstelling wordt door het kabinet serieus genomen, maar ligt boven de
R&D-intensiteit van 2,16%. Er is geen voorspelling te doen van de mate
waarin het zal lukken om de R&D-uitgaven richting 2,5% van het bbp te
laten bewegen en de termijn die daarbij zou gelden. Dat doet niets af aan
het belang dat door het kabinet aan onderzoek, innovatie en onderwijs
wordt gehecht voor welvaartsvergroting en het oplossen van maatschappelijke opgaven, zoals momenteel ook het bestrijden van de coronapandemie. Conform de motie van de leden Van den Berge en Paternotte heeft
het kabinet de kenniscoalitie verzocht om voor het einde van het jaar met
een advies te komen hoe in de toekomst aan een norm van 3% van het
bbp voor de R&D-uitgaven in Nederland voldaan kan worden. Het is aan
een nieuw kabinet om hier eventueel andere keuzes in te maken voor de
toekomst.
In een bijlage van de Kamerbrief «Naar Missiegedreven Innovatiebeleid
met Impact» wordt een breder beeld gegeven van strategische beleidslijnen die het kabinet ziet voor het bevorderen van hogere R&D-uitgaven.
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat het door de Europese
Commissie voorgestelde streefcijfer van 1.25% van het bbp voor publieke
onderzoeks- en innovatiemiddelen volgens Nederland onrealistisch is,
gezien de zeer omvangrijke investeringen van publieke middelen voor
onderzoek en innovatie die hierbij zouden komen kijken. Kan de Minister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 514

10

uiteenzetten hoe groot deze omvangrijke investeringen zouden moeten
zijn om de 1.25% wel te halen? Kan de Minister nader uiteenzetten
waarom omvangrijke investeringen in onderzoek en innovatie onrealistisch zijn? Deze leden constateren dat de Minister de investeringen in
onderzoek en innovatie voornamelijk als kostenpost ziet. Erkent de
Minister dat investeringen in wetenschap, onderzoek en innovatie ook
baten opleveren? Zou de Minister een kosten-batenanalyse kunnen maken
van investeringen in wetenschap, onderzoek en innovatie?
Ik verwijs u naar het antwoord op de vraag van D66.
De leden van de GroenLinks-fractie delen de constatering van de Minister
dat het verkleinen van de innovatiekloof ook om nationale hervormingen
vraagt. Deze leden vragen de Minister welke hervormingen zij voor ogen
heeft om de publieke investering te stimuleren. Op welke termijn zijn
nationale hervormingen te verwachten, teneinde het verkleinen van de
innovatiekloof?
De inzet van het kabinet is dat lidstaten die achterlopen in hun prestaties
zelf verantwoordelijk zijn om hun onderzoekssystemen te moderniseren
en meer te investeren in O&I. Dit wordt ook door de Commissie in de
ERA-mededeling erkend. De Commissie roept de achterblijvende landen
onder andere op om hun investeringen met 50% te verhogen in de
komende 5 jaar. Uiteindelijk blijft het de verantwoordelijkheid van de
lidstaten zelf op welke wijze en op welke termijn ze dit doen.
Voor het opbouwen van hun O&I-capaciteit kunnen deze lidstaten de
Europese Structuur- en Investeringsfondsen benutten, hetgeen door
Nederland en andere EU landen al langer is bepleit. Binnen de ERA zal er
bovendien kennisuitwisseling plaatsvinden, zodat lidstaten van elkaar
kunnen leren. Ook biedt Horizon Europe specifieke instrumenten onder
het onderdeel «Widening participation and strengthening ERA», om lokale
ecosystemen te versterken en te verbinden, en onderlinge samenwerking
te bevorderen.
De leden van de GroenLinks-fractie constateren dat als Nederland onder
de 3%-norm gaat zitten, andere landen daarboven moeten gaan zitten om
de 3% in de gehele EU te kunnen halen. Hoe oordeelt de Minister over de
wenselijkheid hiervan? Kan de Minister toelichten waarom Nederland
haar verantwoordelijkheid niet neemt door de 3%-norm te halen?
Het in stand houden van de 3% norm voor investeringen in O&I als
percentage van het bbp in de totale EU is positief. Het kabinet hecht er wel
aan dat lidstaten zelf een ambitieuze doelstelling op nationaal niveau
kunnen voorstellen, rekening houdend met onder andere het ontwikkelingsniveau en de sectorstructuur.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de
Mededeling vernieuwde ERA voor onderzoek en innovatie. Deze leden
delen de mening van de Minister dat economische- en kennisveiligheid en
het tegengaan van ongewenste overdracht van kennis en technologie
meer aandacht behoeft. Zij vragen welke stappen de Minister voornemens
is te nemen om de economische- en kennisveiligheid van Nederland te
waarborgen en ongewenste overdracht van kennis en technologie in
Nederland tegen te gaan. Hoe kan Nederland op dit terrein samenwerken
met andere EU-landen? Deze leden erkennen dat er een spanning kan
ontstaan tussen het internationaliseren van Nederlandse universiteiten en
bedrijven, door het aantrekken van buitenlandse studenten, wetenschappers en professionals en economische- en kennisveiligheid. Hoe
gaat de Minister met deze spanning om?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 514

11

Internationale samenwerking is en blijft essentieel in hoger onderwijs,
wetenschap en innovatie. Het biedt toegang tot de beste mensen,
innovaties, kennis en onderzoeksfaciliteiten. Hierbij moet wel de balans
bewaakt worden tussen kansen en risico’s, wederkerigheid in de relatie en
een veilige manier van samenwerken.
Het kabinet heeft de noodzaak van het tegengaan van ongewenste
overdracht van kennis en technologie stevig op het netvlies, evenals het
belang van economische- en kennisveiligheid. Binnenkort wordt uw
Kamer geïnformeerd over de maatregelen die het kabinet wil nemen om
ongewenste overdracht tegen te gaan en de veiligheid te vergroten.
Om ongewenste overdracht effectief tegen te gaan, is het noodzakelijk dat
de kennisveiligheid ook in die landen waarmee Nederland academische
samenwerking kent, goed is geborgd. Om dit te bereiken, is steviger
optrekken met andere EU-landen essentieel. Nederland speelt een actieve
rol in een aantal initiatieven die zijn opgezet door de Commissie. Zoals in
het traject om te komen tot Europese guidelines voor kennisinstellingen
maar ook in het EU-kennisnetwerk over samenwerking met China.
Daarnaast zal Nederland bilateraal met andere Europese voorlopers op
het gebied van kennisveiligheid optrekken. Bovendien kijkt Nederland ook
buiten de Europese grenzen om te leren van beleid en maatregelen die
elders zijn genomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 514

12