Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

21 501-07

Raad voor Economische en Financiële Zaken

Nr. 1232

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 30 januari 2015
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Financiën over de brief van
26 oktober 2014 over Resultaten Comprehensive Assessment (Kamerstuk
21 501-07, nr. 1177).
De vragen en opmerkingen zijn op 21 november 2014 aan de Minister van
Financiën voorgelegd. Bij brief van 29 januari 2015 zijn de vragen
beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Duisenberg
De griffier van de commissie,
Berck

kst-21501-07-1232
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de VVD
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
resultaten van de comprehensive assessment. De leden van de fractie van
de VVD zijn verheugd dat de resultaten uit de comprehensive assessment
voor de Nederlandse banken positief waren en de Nederlandse banken
allemaal door de stresstest zijn gekomen, hoewel er zorgen blijven over
de dertien banken die nu nog een kapitaalkort hebben. Genoemde leden
zijn wel van mening dat de banken en de toezichthouders na de resultaten
van de comprehensive assessment niet achterover kunnen gaan leunen.
Hoe wordt daarvoor gezorgd?
De Europese Centrale Bank (ECB) heeft bij de presentatie van de resultaten aangegeven dat de bankbalansen geen beperkende factor meer zijn
voor de kredietverlening. De Nederlandsche Bank (DNB) constateert dat
de comprehensive assessment een basis voor economisch en financieel
herstel biedt. In hoeverre deelt de Minister deze constateringen? Welke
gevolgen kan de comprehensive assessment hebben voor de kredietverlening aan het MKB in Nederland? Deze leden zien graag dat, nu de
banken duidelijkheid hebben over de waardering van de MKB-portefeuille
door de ECB, banken aan goede plannen en goede ondernemers in het
MKB weer normaal krediet gaan verstrekken.
In de afgelopen jaren waarschuwden veel economen, het IMF en de OESO
dat de Europese banken voor honderden miljarden aan kapitaal tekort
komen. De uitkomst is nu dat dertien banken 9,5 miljard euro tekort
komen en moeten ophalen. Hoe verklaart de Minister dit grote verschil?
In het verleden was er veel kritiek op de strengheid van de stresstests.
SNS Reaal kwam vlak voor de nationalisatie nog door een dergelijke
stresstest heen. In hoeverre was de ECB volledig vrij om zo streng te zijn
als nodig was? In de commentaren in de media werd namelijk gesteld dat
de ECB slechts zo streng kon zijn als de politiek haar toestond.
Voor de stresstest zijn twee scenario’s gebruikt (het baseline-scenario
(basis) en het adverse-scenario (ongunstig)). Wat vindt de Minister van
deze scenario’s? Waren ze streng en realistisch genoeg? Na de presentatie
van de resultaten kwam er kritiek op het feit dat er in de scenario’s geen
rekening is gehouden met een periode van langdurige deflatie, met de
Verenigde Staten die de rente in rap tempo verhogen of met de situatie
dat het ruime monetaire beleid (lage rentes en goedkoop geld) van de
ECB weer normaliseert. Was het nodig geweest om dit mee te nemen in
een scenario? Wat zouden de gevolgen hiervan zijn geweest voor de
uitkomsten?
Van de 130 Europese banken zijn er 25 gezakt voor de stresstest. Dertien
banken zullen alsnog 9,5 miljard euro moeten ophalen om hun kapitaal
aan te vullen. Hierover is in de Ecofin Raad in november 2013 een
drietrapsraket afgesproken, te weten: allereerst private herkapitalisatie,
daarna minimaal bail-in tot en met juniorschuld en het ESM met
bijgaande conditionaliteiten als laatste optie. In hoeverre is het de
verwachting dat de eerste twee voldoende zullen zijn? De leden van de
VVD-fractie zouden het zeer ongewenst vinden als er een beroep gedaan
zou moeten worden op het ESM. Welke waarborgen zijn er om ervoor te
zorgen dat banken niet te snel een beroep willen doen op het ESM en zijn
deze voldoende volgens de Minister? Verwacht de Minister dat sommige
banken een beroep gaan doen op het ESM? Heeft de Minister daarvoor
signalen ontvangen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

2

Komen de 25 voor de test gezakte banken al wel onder toezicht van de
ECB of gebeurt dit op een later tijdstip? Indien dat laatste het geval is,
wanneer?
De Nederlandse banken zijn allemaal goed door de stresstest gekomen.
Eerder is besloten de leverage ratio voor de Nederlandse banken eenzijdig
te gaan verhogen van 3% naar 4%. De leden van de VVD-fractie waren
daar geen voorstander van. In hoeverre is het nog noodzakelijk de
leverage ratio voor de Nederlandse banken eenzijdig te verhogen, nu de
banken gewoon voor deze ECB-test zijn geslaagd?
Bij de Nederlandse banken is in de beoordeling vooral gekeken naar het
commercieel vastgoed, hypotheekportefeuilles, MKB-kredieten en
grootzakelijke kredietverlening. Waarom is daar specifiek naar gekeken in
Nederland? In hoeverre verschilt dit van het buitenland? Deze leden zijn
ook benieuwd naar hoe de hypothekenportefeuille van de banken is
beoordeeld. Wijkt de beoordeling hiervan af ten opzichte van buitenlandse
banken of is er bij de beoordeling specifiek rekening gehouden met de
Nederlandse woning- en hypotheekmarkt? In juni van dit jaar waren er
namelijk berichten dat de ECB wellicht miljarden extra aan zouden moeten
houden voor de Nederlandse hypotheken.
Bij de vormgeving van de Asset Quality Review (AQR) heeft in de derde
fase een beoordeling en verificatie van de uitkomsten plaatsgevonden.
Wat houdt deze Supervisory Dialogue over de voorlopige en partiële
resultaten met elke individuele bank in? Wat waren discussiepunten bij de
Nederlandse banken?
De uitkomsten van de AQR hebben tot een aanpassing geleid van netto
2,8 miljard euro op het totaal tier 1-kernkapitaal van de betrokken
Nederlandse banken. De verschillen komen voort uit de gehanteerde
regels wanneer een lening als niet-presterend (non-performing) wordt
gedefinieerd, de lengte van de periode waarin reeds opgetreden, maar
nog niet bekende verliezen worden berekend en de hoogte van een
voorziening die moet worden genomen. In hoeverre was dit een specifiek
Nederlands «probleem»? In hoeverre hadden banken of DNB hierop
kunnen of moeten anticiperen?
De reguliere accountantswaardering van de balansen van de banken zijn
gebaseerd op geldende internationale boekhoudstandaarden (IFRS). De
AQR kent een prudentiële benadering en gaat uit van een meer conservatieve benadering van toekomstige verliezen. Er wordt al gewerkt aan
strengere accountantsregels in het kader van IFRS, die daar meer op
aansluiten. De verwachting is dat dit over vijf jaar ingevoerd moet zijn. De
leden van de fractie van de VVD vinden dit lang duren. In hoeverre kan dit
worden versneld? Hoe gaan de toezichthouders ECB en DNB daar in de
komende tijd mee om?
De leden van de VVD-fractie lezen dat de loan-to-value (LTV) ratio’s van
Nederlandse hypotheken internationaal weliswaar relatief hoog zijn, maar
dat dit niet de meest bepalende factor is bij het berekenen van het
optreden van eventuele verliezen. Eerder heeft de Minister aangegeven te
overwegen de LTV van 100% op termijn terug te brengen tot 80%.
Genoemde leden hebben eerder al aangegeven daar geen voorstander
van te zijn. Leiden de resultaten van de comprehensive assessment op dit
punt tot een heroverweging met betrekking tot nut en noodzaak van het
op termijn verlagen van de LTV tot 80%?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

3

Nederlandse banken moeten de datakwaliteit van hun portefeuilles
verbeteren. Wat houdt dit precies in? En welke gevolgen heeft dit voor de
banken, maar vooral ook voor het MKB/bedrijfsleven? Genoemde leden
krijgen namelijk nu al regelmatig klachten van ondernemers dat zij voor
de bank al zeer regelmatig (bijvoorbeeld één keer per drie jaar) hun
onroerend goed weer moeten laten taxeren, en daarvoor niet de
OZB-taxatie mogen gebruiken. De (MKB-)bedrijven krijgen daardoor te
maken met hoge administratieve lasten. Wie bepaalt dat OZB-taxaties
daar niet voor gebruikt mogen worden, want deze vinden tegenwoordig
ook zeer regelmatig plaats? Waarom mogen OZB-taxaties hiervoor niet
gebruikt worden? En kan er in de toekomst op dit soort punten ook meer
rekening worden gehouden met de administratieve lasten voor het
MKB/bedrijfsleven? Zo nee, waarom niet?
De leden van de VVD-fractie lezen dat de omvang van de schok een
samenhangend scenario vormt en gedifferentieerd is naar de verschillende Europese landen. Wat houdt het in dat er gedifferentieerd is naar de
verschillende Europese landen? In hoeverre houdt dit in dat sommige
landen getest zijn met een lichtere stresstest? Dit zouden deze leden
namelijk volstrekt onwenselijk vinden.
De leden van de VVD-fractie lezen dat Nederlandse banken in de stresstest
vooral getroffen zijn door hogere afschrijvingen op de leningenportefeuilles als gevolg van de ongunstigere economische ontwikkelingen. Om
welke leningenportefeuilles gaat het dan vooral?
Uit figuur 2 in de brief van DNB over de resultaten van de stresstest blijkt
dat BNG en NWB in het basisscenario (baseline) veel kapitaal verliezen.
Wat zijn daarvan de oorzaken en redenen?
Uit figuur 3 in de brief van DNB over de resultaten van de stresstest blijkt
dat SNS en RBS in het ongunstige scenario (adverse) behoorlijke klappen
oplopen en zelfs dicht bij de grens van 5,5% komen. Wat zijn daarvan de
oorzaken en redenen?
Van de Nederlandse banken zijn zeven banken getest door de ECB. De
overige Nederlandse banken blijven onder toezicht van de DNB. Wat zijn
de punten die DNB uit dit comprehensive assessment meeneemt voor het
toezicht op de overige Nederlandse banken die onder toezicht van DNB
blijven staan?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de PvdA
De leden van de PvdA-fractie zijn blij dat de Nederlandse banken zijn
geslaagd voor de Europese stresstests. Dit brengt rust in de markt. Dat
betekent ook dat banken hun verantwoordelijkheid kunnen nemen en hun
rol als kredietverlener kunnen blijven uitoefenen. Uit de test blijkt vooral
dat Nederlandse banken afdoende risicogewogen kapitaal hebben. Als
echter wordt gekeken naar de ongewogen leverage ratio, dan doen alleen
de Belgische banken het slechter. Ziet de Minister dit als een risico? Hoe
denkt de Minister over de verhoogde leverage ratio van 4,95% in het
Verenigd Koninkrijk, dat toch ook geen kleine financiële sector heeft?
Zouden Nederland en de eurozone niet op langere termijn ook moeten
streven naar een nog hogere leverage ratio?
De leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat Nederlandse banken
hun kapitaal zouden moeten versterken door kapitaal op te halen op de
markt en door winstinhouding. Zo blijft de kredietverlening op peil. Deelt
de Minister deze mening? Bij welke wijze van balansversterking is de reële
economie het meest gebaat?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

4

De leden van de PvdA-fractie constateren dat de Nederlandse banken
goed door de stresstest komen. Wel worden enkele van onze banken hard
geraakt in het ongunstige scenario. Betekent dit dat deze banken toch in
de problemen komen als de parameters net anders zijn dan verondersteld
in de stresstest? Een scenario dat bijvoorbeeld niet is meegenomen in de
stresstest is deflatie, terwijl deflatie absoluut niet ondenkbaar is in het
huidige economische klimaat. Juist deflatie is een relatief groot risico voor
onze economie, met zijn grote private schulden. In hoeverre zijn er
alternatieve ongunstige scenario’s denkbaar die kunnen leiden tot
problemen voor het Europese bankwezen? De ontwikkeling van de
economie in de eurozone verloopt minder gunstig dan in het basisscenario van de stresstest was voorzien, vooral in Frankrijk. Hoe verhoudt de
ontwikkeling van de economie in de eurozone zich tot het ongunstige
scenario van de stresstest?
Opvallend zijn de correcties als gevolg van de AQR op het handelsboek &
CVA van BNG. Wat is de achtergrond van deze correcties? In hoeverre
staan er risicovolle posities naar gemeentes open? In hoeverre staat de
Staat garant voor eventuele verliezen uit dien hoofde? Is er niet te
risicovol gebankierd met gemeentes? Zijn er derivaten verstrekt aan
gemeentes, wat is de aard van deze eventuele derivaten. In hoeverre
waren gemeentes gebaat bij deze derivaten? Kan er een inventarisatie
worden gemaakt van derivatenportefeuilles, om Vestia-achtige debacles te
voorkomen? In hoeverre geldt dit op kleinere schaal de NWB Bank?
Met de AQR is slechts een correctie van 226 miljoen euro aangebracht op
Klein-MKB portefeuilles. Tegelijkertijd valt 25% van het MKB met
financiering onder Bijzonder Beheer bij Nederlandse banken. Hoe
verhouden deze twee zaken zich tot elkaar? Zijn Nederlandse banken niet
te streng voor het MKB?
Is er zicht op de staat van de overige Nederlandse banken die niet zijn
getest door de ECB? Is DNB voornemens om een assessment uit te voeren
op (een deel) van de overige Nederlandse banken? In hoeverre zijn
stresstesten onderdeel van normaal toezicht door DNB?
De meeste problemen doen zich toch weer voor bij banken in de
probleemlanden. Hoewel het bedrag dat aan additioneel kapitaal moet
worden opgehaald relatief beperkt is, 9,5 miljard euro, moet dit wel
worden opgehoest. Op welke manier denkt de Minister dat deze banken
hun kapitaal kunnen versterken? Zijn er reeds ontwikkelingen op dit
gebied?
Nu de resultaten van de AQR bekend zijn, is het wellicht ook mogelijk om
de risicoweging van bezittingen van banken te heroverwegen. Tegenover
staatspapier hoeft bijna geen kapitaal gezet te worden, terwijl MKBfinanciering veel kapitaal vereist. Dit draagt bij aan speculatie op
staatsobligaties en de huizenmarkt, in plaats van het stimuleren van de
reële economie. Zijn er ontwikkelingen op dit gebied en is de Minister het
met de leden van de PvdA-fractie eens dat een transparante risicoweging
zonder perverse prikkels gewenst is?
De ECB is vanaf nu toezichthouder op de grootste banken in de eurozone.
Tegelijkertijd beheerst de ECB het monetair beleid in de eurozone, en
heeft uit dien hoofde programma’s zoals het TLTRO programma
ingevoerd. Voor het succes hiervan is de ECB afhankelijk van de bankensector. In hoeverre beïnvloeden de toezichthoudende en de monetaire
taken van de ECB elkaar? Welke waarborgen zijn er om onwenselijke
invloeden te voorkomen?
Op 17 november jl. heeft de Minister zijn toelichting op het TLAC-voorstel
van de Financial Stability Board (FSB) naar de Kamer gestuurd. Klopt het
dat deze voorstellen in Nederland alleen voor ING gelden? Wat is de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

5

minimale omvang van de Total Loss Absorbing Capacity (TLAC) voor de
Nederlandse banken die hieronder vallen? Op basis van de AQR heeft ING
een CET1 kapitaalratio van 10,4%, in hoeverre moet ING extra kapitaal
aantrekken? In hoeverre voldoet ING aan de ongewogen TLAC-eis van
6%? Kan Nederland aansluiten bij deze ongewogen kapitaaleis voor haar
grootste banken? Hoe verhoudt de TLAC zich tot het afwikkelingsmechanisme in de bankenunie? Wat is de verhouding tussen TLAC en (junior/
senior)obligatiehouders onder het afwikkelingsmechanisme van de
bankenunie? Waarom is in Europees verband niet aangesloten bij de FSB
en in hoeverre bestaat er coördinatie over en weer. In hoeverre moedigt
TLAC het ontstaan van nieuwe onnodig ingewikkelde beleggingsproducten, waarvan onduidelijk is wat het risicoprofiel is, aan?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de SP
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de uitslagen van
de comprehensive assessment. Deze leden zijn verheugd over het feit dat
alle Nederlandse banken deze comprehensive assessment hebben
doorstaan. Wel hebben de leden van de SP-fractie enkele vragen over
zwakheden in de comprehensive assessment.
Nederlandse banken zijn voldoende gekapitaliseerd om ook onder zware
stress boven de normen te blijven. Is de Minister bereid een compleet
overzicht te verstrekken van de variabelen die in het ongunstige scenario
van de stresstest worden beïnvloed, vragen de leden? In hoeverre worden
deze variabelen beïnvloed? Is het adverse-scenario vergelijkbaar met de
financiële crisis van 2008 en de conjuncturele neergang die daarop
volgde? Voor welke termijn wordt in het negatieve scenario berekend
welke verliezen banken moeten nemen?
Volgens diverse economen, waaronder hoogleraar Banking and Finance
Harald Benink, zijn er signalen dat de combinatie van de doorlichting van
de balansen met de stresstest niet streng genoeg zijn geweest. De
getallen zouden achterblijven bij de schattingen, en het IMF gaat uit van
kapitaaltekorten richting de 400 miljard euro of hoger voor de Europese
financiële sector. De leden van de SP-fractie vragen de Minister om te
reageren op deze signalen. Deelt de Minister de opvatting van het IMF dat
de kapitaaltekorten zouden oplopen tot 400 miljard euro? Zo nee, waarom
niet? Zo ja, wat impliceert dit voor de appreciatie van de AQR en de
stresstest? Indien de schatting van het IMF correct is, wat betekent dit dan
voor de Nederlandse banken?
De heer Benink stelt tevens dat het erop lijkt dat er druk is geweest op de
ECB en EBA om niet te streng te zijn. Wat is de opvatting van de Minister
over dit vermoeden, vragen de leden van de SP-fractie?
Indien een bankgroep uit meer dan alleen een bank bestaat, hebben de
AQR en de stresstest (in beide scenario’s) dan altijd betrekking op de
gehele onderneming of alleen op het bankdeel?
Het adverse-scenario dat gebruikt wordt voor de stresstest, opgesteld
door de ESRB, omvat de belangrijkste systeemrisico’s die op dit moment
worden gesignaleerd, zo lezen de leden van de SP-fractie in de brief. Zijn
er risico’s die volgens de Minister niet betrokken zijn maar dat wel hadden
moeten worden in de stresstest? Acht de Minister het bijvoorbeeld
problematisch dat er bij de AQR geen rekening is gehouden met aanhoudende deflatie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

6

De leden van de SP-fractie hebben een vraag over de manier waarop
banken worden geacht hun kapitaaltekort aan te vullen en hoeveel tijd zij
hiervoor krijgen. Kan de Minister aangeven welke procedure volgt,
wanneer banken niet in staat zijn om binnen de termijn die er voor staat,
hun tekorten aan te vullen?
De prudentiële aanpak van de AQR waardeert verschillende zaken op de
balans anders dan gebruikelijk is in de gangbare accountantsverklaring.
Bij de AQR worden toekomstige verliezen in aanmerking genomen terwijl
dat bij de gebruikelijke accountantswaarderingen niet het geval is. In
hoeverre acht de Minister het voor de hand liggend om deze beide
waarderingen (meer) in lijn te brengen?
Genoemde leden vragen de Minister om aan te geven welke andere
onvolledigheden zijn geconstateerd in de risicobeheersingsprocessen van
banken en de veronderstellingen in de modelberekeningen of waarderingsmethoden. Heeft dit ook tot een aanpassing geleid en zo ja, hoe
groot is de aanpassing in de waardering die daarmee gemoeid is?
Het onderzoek is in overleg met de ECB, vooral gericht op de meest
risicovolle portefeuilles, zo lezen de leden van de SP-fractie. Zij vragen de
Minister uit te leggen welke dat zijn. In hoeverre zijn minder risicovolle
portefeuilles onderzocht, willen deze leden weten.
De leden van de SP-fractie hebben vernomen dat SNS Bank, meer dan de
andere Nederlandse banken, gevoelig is voor schokken. Kan de Minister
verklaren waar dit aan ligt? Hoe kan het zijn dat de tier-1 ratio van SNS
Bank sterker zakt in het negatieve scenario dan die van de andere
Nederlandse grootbanken? Welke zwakheden in de kredietportefeuille
liggen hieraan ten grondslag?
De hoge loan-to-value ratio van de Nederlandse hypotheken is niet de
meest bepalende factor bij het berekenen van eventuele verliezen, zo stelt
DNB. Wat is wel de meest bepalende factor bij het berekenen van
eventuele verliezen? Welke rol heeft deze hoge loan-to-value gehad bij de
AQR en bij de stresstest, vragen de leden van de SP-fractie? Wat is de
verwachting van de Minister aangaande de waarde van de Nederlandse
hypotheekportefeuille voor de komende jaren? Ziet de Minister risico’s als
het gaat om fluctuaties in de waarde van deze portefeuille?
De leden van de SP-fractie lezen in de toelichting van DNB dat uit de
resultaten van de stresstest blijkt dat verliezen vooral tot uiting komen bij
banken die zich richten op traditionele kredietverlening. Welke banken zijn
dit, vragen genoemde leden? Hebben deze resultaten gevolgen voor de
diversificatie van de portefeuilles van de betrokken banken?
Kan de Minister uitleggen welke conclusies hij verbindt aan de uitkomsten
van de comprehensive assessment, vragen de leden van de SP-fractie? In
hoeverre is de Minister tevreden met de huidige kapitalisatie van banken?
Of geven de uitkomsten juist reden om verder te gaan wat betreft het
aanhouden van buffers door banken?
De leden van de SP-fractie lezen in de toelichting van DNB dat de
Nederlandse banken stappen zullen moeten zetten in de verbetering van
de datakwaliteit van hun portefeuilles. Kan de Minister deze stappen en
het onderliggende proces toelichten?
Wat is volgens de Minister de verklaring dat er geen Duitse of Franse
banken voor de test gezakt zijn, vragen de leden van de SP-fractie?
Deze leden verzoeken de Minister om een schematisch overzicht van de
leverage ratio van alle banken die aan de comprehensive assessment zijn
onderworpen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

7

De leden van de SP-fractie vragen of de Minister kan aangeven in welke
lidstaten op dit moment een leverage ratio geldt, die door een lidstaat of
door een betreffende toezichthouder is opgelegd? Kan de Minister
schematisch weergeven welke leverage ratio’s gelden in deze lidstaten?
Polen heeft zijn eigen AQR gehouden. Kan de Minister de verschillen en
gelijkenissen inzichtelijk maken tussen de AQR van de ECB en die van
Polen, zo vragen de leden van de SP-fractie?
Als nieuwe lidstaten toetreden tot de EU, zal de ECB hun banken dan ook
onderwerpen aan een AQR, vragen de leden van de SP-fractie. Zal dit voor
of na toetreding zijn? En in het bijzonder, zal Polen ook nog een AQR
ondervinden van de ECB als dit land toetreedt tot de eurozone?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van het CDA
In de brief van de Minister wordt aangegeven dat de ECB een goed en
vergelijkbaar inzicht heeft gekregen op de schokbestendigheid en de
kwaliteit van de bankbalansen. De leden van de CDA-fractie vragen of het
klopt dat per land verschillende scenario’s zijn toegepast? In hoeverre is er
dan gewaarborgd dat de resultaten van de comprehensive assessment
vergelijkbaar zijn op Europees niveau? Nu is er bij de totstandkoming van
de stresstest rekening gehouden met twee scenario’s: een baselinescenario en een adverse-scenario. Deze leden vragen hoe groot de kans
moet worden geacht dat met name het adverse-scenario werkelijkheid
gaat worden in Nederland en Europa?
Zijn er bij de comprehensive risk assessment ook scenario’s doorgerekend
waarbij een land uit de eurozone stapt en in default gaat, zo vragen de
leden van de CDA-fractie? Daarbij vragen deze leden of er in een scenario
ook rekening is gehouden met het inklappen van de derivatenmarkt?
Uit de resultaten van de comprehensive assessment blijkt dat alle zeven
Nederlandse banken geslaagd zijn. De leden van de CDA-fractie vragen in
hoeverre deze uitslag invloed heeft op toekomstige nationale maatregelen
die worden geïmplementeerd om de stabiliteit van de Nederlandse
bankensector te garanderen? Deze leden vragen ook of de uitslag
gevolgen heeft voor bestaande maatregelen zoals de bankenbelasting
wanneer blijkt dat de Nederlandse bankensector op dit moment aan de
eisen voldoet?
Volgens de brief moeten alle banken met nog niet opgeloste kapitaaltekorten binnen twee weken hun kapitaalplan indienen bij de ECB. De leden
van de CDA-fractie vragen in hoeverre de banken die gezakt zijn voor het
assessment deze plannen al hebben aangeleverd? Deze leden vragen ook
of het klopt dat banken die niet geslaagd zijn voor de comprehensive
assessment wel onder het toezicht vallen van de ECB? Wordt op deze
banken extra toezicht gehouden? Wel wordt in de brief genoemd dat
diezelfde banken zes tot negen maanden de tijd krijgen om hun kapitaal
verder aan te zuiveren. Wat zijn echter de gevolgen voor banken wanneer
blijkt dat ze na deze termijn van zes tot negen maanden niet voldoen aan
de gestelde eisen, zo vragen deze leden?
Uit de brief van de Minister blijkt dat verdere harmonisatie van het
Europees toezicht zich zal blijven ontwikkelen. De leden van de
CDA-fractie vragen zich af op welke terreinen deze harmonisatie zich
precies zal richten? Deze leden vragen ook of de Minister een overzicht
zou kunnen schetsen van standaarden die op dit moment nog niet
geharmoniseerd zijn maar dit in de toekomst wel worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

8

De ECB heeft het recht om ook niet-significante banken in de toekomst toe
te voegen aan de lijst van banken waarop direct toezicht wordt gehouden
door de ECB zelf. De leden van de CDA-fractie vragen of ook die banken
voordat ze onder direct toezicht van de ECB vallen een zelfde assessment
moeten afleggen als de huidige 130 banken hebben gedaan? Deze leden
vragen ook of het klopt dat verzekeraars die hypotheken verstrekken niet
aan eenzelfde soort test worden onderworpen? Dit terwijl de hypothekenportefeuille in de stresstest als een risicovolle portefeuille wordt aangemerkt. Wordt hieraan ook nog aandacht besteed door de Minister, zo
vragen de leden van de CDA-fractie?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de PVV
De leden van de PVV-fractie hebben kennisgenomen van de resultaten van
de comprehensive assessment.
Naar aanleiding van het genoemde punt brengen genoemde leden het
navolgende naar voren.
De leden van de PVV-fractie willen weten hoe het komt dat de aanpak van
de AQR voor wat betreft de risico-inschatting 20% van de accountantswaardering verschilt. Wat zegt dit over de accountantswaardering?
Verder willen de leden van de PVV-fractie weten met welke situaties er in
het basisscenario en het ongunstige scenario precies rekening is
gehouden. Hoe komt het dat er bij beide scenario’s geen rekening is
gehouden met de politieke onrust omtrent Rusland en deflatie in zuidelijke
Eurolanden? Wat zegt dit over de kwaliteit van de stresstest? Waren er
naar verwachting meer banken slecht uit de test gekomen als hier wel
rekening mee was gehouden?
Daarnaast willen de leden van de PVV-fractie weten waarom in de
niet-Eurolanden alleen de stresstest is uitgevoerd. Hoe komt het dat er in
bepaalde niet-Eurolanden, bijvoorbeeld in Tsjechië, de stresstest niet is
uitgevoerd?
De leden van de PVV-fractie vragen om een overzicht van de kosten van
de comprehensive assessment voor alle deelnemende banken (1), een
overzicht van hun balanstotaal (2) en een uitwerking van de wijze waarop
deze kosten zijn berekend (3) (gaarne per onderdeel uitgesplitst).
Klopt het dat Nederland, op Duitsland en Frankrijk na, de grootse financier
is van de comprehensive assessment, zoals gesuggereerd wordt door
Financial Times1? Zo ja, hoe komt dit? Hoe komt het dat Nederland meer
moet betalen dan bijvoorbeeld Italië en Spanje tezamen?
Verder merken de leden van de PVV-fractie op dat deze kosten
(waarschijnlijk tussen de 46 miljoen en 48 miljoen euro) zullen worden
doorberekend aan de betrokken banken. Kan de Minister per Nederlandse
bank aangeven hoe hoog deze kosten zullen zijn? Kan de Minister verder
ook per bank aangeven hoe hoog de interne (1) en externe (2) kosten
waren van de comprehensive assessment?
Wat zijn de negatieve gevolgen van het doorberekenen van deze kosten
aan de betrokken banken?
Verder willen de leden van de PVV-fractie weten welke 25 banken voor de
test zijn gezakt en wat hun kapitaaltekort is (graag per bank aangeven).

1

http://www.ft.com/intl/cms/s/0/ab4e00e2-286a-11e4-b08500144feabdc0.html?siteedition=intl#axzz3Jb77G5ZW

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

9

Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de
ChristenUnie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van de brief
over de resultaten van de comprehensive assessment. Zij hebben hierbij
enkele opmerkingen en vragen.
De leden van de ChristenUnie-fractie zijn verheugd dat alle zeven
Nederlandse significante banken «geslaagd» zijn voor de uitgebreide
balansdoorlichting. Zij zien echter ook dat een aantal banken gevoelig is in
het geval van een ongunstig economisch scenario. Deze leden zien dan
ook een noodzaak om verder te werken aan het versterken van de
kapitaalsposities van de Nederlandse banken, met name waar het gaat om
de ongewogen kapitaalratio’s. In dit verband vragen zij de Minister hoe hij
de relatief lage leverage ratio’s van de Nederlandse banken beoordeelt,
gelet op het feit dat de leverage ratio’s van de helft van de Europese
banken tussen de vijf en tien procent liggen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of het gekozen ongunstige
scenario van de stresstest wel ver genoeg gaat. Zij wijzen erop dat hier
door verschillende economen kritiek op is geuit. Waarom is bijvoorbeeld
niet gekozen voor een scenario waarbij een euroland failliet gaat en de
staatsobligaties van dat land waardeloos worden? Of voor een scenario
waarbij er sprake is van een brede systeemcrisis op de financiële
markten?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of er volgens de Minister bij
de comprehensive assessment wel voldoende aandacht is geweest voor
de macroprudentiële risico’s naast de microprudentiële risico’s. In
hoeverre zijn de onderlinge afhankelijkheden tussen banken meegewogen? Kan het immers niet zijn dat een bank door verwevenheden met
verschillende andere banken van verschillende kanten klappen kan
krijgen, zo vragen deze leden? Zo ja, hoe zijn deze opties meegenomen in
de stresstest?
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat de prudentiële
aanpak van de AQR strenger is dan de gangbare accountantswaardering.
Zij vragen de Minister of deze prudentiële aanpak vanuit de AQR wordt
voortgezet door de ECB om de balansposities van banken blijvend te
monitoren.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat de Nederlandse
banken moeten werken aan het verbeteren van de risicobeheersingsprocessen en de wijze waarop veronderstellingen worden gedaan in de
modelberekeningen of waarderingsmethoden alsmede dat zij de
datakwaliteit van hun portefeuilles moeten verbeteren. Genoemde leden
vragen de Minister om deze onvolkomenheden nader toe te lichten. Wat
zijn de risico’s als banken hun datakwaliteit of risicobeheersingsprocessen
onvoldoende op orde hebben?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of alle banken met nog niet
opgeloste kapitaaltekorten inmiddels een kapitaalplan hebben ingediend
bij de ECB.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat op 4 november de
ECB het directe toezicht op de 130 significante banken binnen de eurozone
heeft overgenomen van de nationale toezichthouders. De nationale
toezichthouders blijven echter direct verantwoordelijk voor het toezicht op
de overige banken, maar volgens de nieuwe Europese toezichtmethodiek.
Deze leden vragen op welke termijn deze nieuwe toezichtmethodiek moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

10

zijn geïmplementeerd door de nationale toezichthouders? Op welke wijze
is geborgd dat informatie over individuele banken die niet onder direct
ECB-toezicht staan tijdig en volledig beschikbaar zal zijn voor de ECB
indien dit noodzakelijk is?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of banken op een vergelijkbare wijze aan een AQR in combinatie met een serieuze stresstest
worden onderworpen indien er sprake is van een fusie tussen twee of
meerdere banken waardoor de nieuwe bank «significant» wordt of in het
theoretische scenario wanneer er sprake is van toetreding van een nieuw
land tot de eurozone, en daarmee nieuwe banken onder direct toezicht
van de ECB worden gesteld.
II Reactie van de Minister
In deze brief treft u de schriftelijke beantwoording aan van de vragen die
de leden van de vaste Commissie voor Financiën mij op 21 november jl.
hebben voorgelegd over mijn brief d.d. 26 oktober jl. inzake de resultaten
van de Comprehensive Assessment.2
Methodiek en proces
De leden van de fracties van de VVD en SP vragen naar welke portefeuilles is gekeken en of dit voor Nederland anders is dan voor andere
landen. In aanvulling daarop vragen de leden van de SP-fractie in
hoeverre minder risicovolle portefeuilles zijn onderzocht. Zoals ik u heb
aangegeven in mijn brief van 26 oktober jl. bestaat de Comprehensive
Assessment (CA) uit twee onderdelen: een grondige doorlichting van de
balans (de Asset Quality Review, AQR) aangevuld met twee stresstestscenario’s: het «base»- scenario (basisscenario) en «adverse»- scenario
(ongunstig). Bij de AQR is een risicogebaseerde selectie gemaakt. Er heeft
per land een selectie plaatsgevonden van de portefeuilles van banken die
het meest risicovol werden geacht en die bij elkaar minimaal 50% van de
balans vertegenwoordigen (gewogen naar kredietrisico). Deze selectie is
afgestemd met de Europese Centrale Bank (ECB). Voor Nederland
betekent dit bijvoorbeeld dat belangrijke portefeuilles als commercieel
vastgoed, hypotheekportefeuilles, MKB-kredieten en grootzakelijke
kredietverlening in de beoordeling zijn meegenomen.
De leden van de fracties van de VVD en SP vragen zich af waar de
Nederlandse AQR aanpassingen uit voortkomen. De uitkomsten van de
AQR leiden tot een aanpassing van EUR 2,8 miljard na belastingen op een
totaal tier 1-kernkapitaal van de betrokken banken eind 2013 van EUR 81,4
miljard. Zie tabel 1 voor een overzicht van de individuele AQR resultaten
voor de Nederlandse banken.
Tabel 1: Individuele AQR-resultaten van de Nederlandse banken – Common equity tier
1 ratio, CET1 (Bron: ECB)
Bank

ABN Amro Bank N.V.
Bank Nederlandse Gemeenten N.V.
ING Bank N.V.
Nederlandse Waterschapsbank N.V.
Coöperatieve Centrale Raiffeisen-Boerenleenbank B.A.
The Royal Bank of Scotland N.V.
SNS Bank N.V.

2

CET1 eind
2013
(%)

CET1 na AQR
(%)

12,23%
23,73%
10,38%
75,55%
12,81%
14,53%
15,49%

12,11%
21,85%
10,09%
72,51%
12,03%
14,51%
14,92%

Kamerstuk 21 501-07, nr. 1177.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

11

De bijstellingen uit de AQR komen vooral voort uit de gehanteerde regels
met betrekking tot niet-presterende leningen, de periode waarover reeds
opgetreden, maar nog niet bekende verliezen worden berekend en de
hoogte van de voorziening die moet worden genomen. In de methodiek
van de AQR zijn toekomstige verliezen eenmalig als voorzieningen naar
voren gehaald. Banken dienen zich te baseren op internationale kapitaalstandaarden conform International Financial Reporting Standards (IFRS),
waarbij verliezen boekhoudkundig pas in aanmerking worden genomen
als deze zich voordoen. Daarom is de AQR methodiek m.b.t. voorzieningen dus strenger dan de IFRS methodiek. In de toezichtanalyse legt
DNB voor het verschil tussen gerealiseerde en dergelijke toekomstige
verliezen extra kapitaaleisen op, die normaliter echter niet als zodanig
afzonderlijk publiek worden gemaakt. De bevindingen uit de AQR zijn dan
ook in lijn met de kapitaaleisen die DNB reeds aan de banken had
opgelegd. De AQR aanpassingen hebben met name in de portefeuilles
commercieel vastgoed en grootzakelijke kredietverlening tot aanpassingen geleid.
De leden van de VVD-fractie vragen ook in hoeverre de beoordeling van
Nederlandse hypothekenportefeuilles afwijkt van de beoordeling in
andere landen en of er rekening is gehouden met de specifieke karakteristieken van de Nederlandse woning- en hyphotheekmarkt. De beoordeling
heeft plaatsgevonden op basis van een door de ECB voorgeschreven
gemeenschappelijke methodologie. De aanpassingen met betrekking tot
de woninghypotheek-portefeuilles zijn in Nederland relatief beperkt
gebleven.
Verder vraagt de VVD-fractie ook naar de inhoud van de «Supervisory
Dialogues». De Supervisory Dialogues zijn onderdeel geweest van het
proces van kwaliteitsbewaking. De uitkomsten uit de CA zijn besproken
met de betrokken banken. Op deze wijze konden de initiële berekeningen
worden geverifieerd door eventuele onjuistheden te corrigeren en
bevestiging te krijgen over de juiste verwerking van de aangeleverde data
alsmede de berekeningen die daarop gebaseerd zijn.
De leden van de fracties van de VVD, ChristenUnie en SP zijn benieuwd op
wat voor manier banken hun datakwaliteit moeten verbeteren. Uit de
dossieronderzoeken kwam naar voren dat het proces ten aanzien van de
beschikbaarheid van gegevens bij dergelijke grote uitvragen verbeterd
kan worden. Dit betreft onder andere de volledigheid en beschikbaarheid
van informatie over het onderpand en onderliggende karakteristieken. In
het gemeenschappelijk toezichtmechanisme (Single Supervisory
Mechanism, SSM) zal veel aandacht zijn voor het verbeteren van de
datarapportages. DNB maakt hier ook extra capaciteit voor vrij en zal hier
nauw op toezien door thema-onderzoeken en «on-site» inspecties.
De leden van de fractie van de SP vragen of de AQR en de stresstest (in
beide scenario’s) betrekking hebben op de gehele onderneming of alleen
op bankdelen. De AQR en de stresstest zijn uitgevoerd op het hoogste
niveau van consolidatie van de bankengroep.
De leden van de fracties van de SP en PVV vragen tevens naar de
toepassing van de CA in de Eurolanden en niet-Eurolanden. Voor deze
AQR geldt dat de scope beperkt is tot de banken in het eurogebied. De
stresstest is daarentegen EU breed uitgevoerd door de Europese
Bankautoriteit (EBA), waar ook alle niet-eurolanden deel van uitmaken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

12

Strengheid
De leden van de fracties van de VVD, SP, CDA, PVV en ChristenUnie
vragen naar de strengheid van de exercitie. De stresstest was qua impact
en tijdshorizon strenger dan eerdere exercities. Bovendien is het scenario
van deze stresstest zwaarder dan eerdere Europese stresstests, omdat er
uit is gegaan van hevigere schokeffecten. De ECB gaat voor Nederland,
ten opzichte van de huidige ramingen, in het adverse scenario uit van
dalende aandeelkoersen van 23,9%, dalende vastgoedprijzen van 15,6%,
dalende huizenprijzen van 20,6% en een stijging van de werkloosheid van
2,8%. De resultaten van de CA geven daarmee een goed beeld van het
weerstandsvermogen van de Nederlandse banken.
Verder geldt dat deze stresstest voorafgegaan werd door een uitgebreid
balansonderzoek, waardoor een goed beeld ontstond van de adequaatheid van de waardering van activa en onderpand, en de daarmee verband
houdende voorzieningen. Hiermee is een strengere test dan eerder op
Europees niveau uitgevoerd. Als nieuwe toezichthouder had de ECB hier
zelf ook veel belang.
De leden van de fracties van de VVD, SP, CDA, PVV en ChristenUnie
vragen waarom er met een aantal scenario’s geen rekening is gehouden.
Het doel van een stresstest is om inzicht te krijgen in de gevoeligheid van
de bankbalansen en het weerstandsvermogen van banken. Hiervoor is het
van belang dat er sprake is van een consistent, samenhangend scenario
dat voldoende streng is. Op die manier wordt een representatief beeld
gegeven van de gevolgen van mogelijke economische schokken die zich
zouden kunnen voordoen.
De stresstesten zijn gebaseerd op een denkbeeldig economisch scenario
en bestaan uit een basisscenario (baseline) en een ongunstig (adverse)
scenario. Het basisscenario is gebaseerd op de economische ramingen
van de Europese Commissie. Het ongunstige scenario van de stresstest is
opgesteld door de Europese macroprudentiële toezichtautoriteit, de
European Systemic Risk Board (ESRB). De ESRB heeft dit scenario
gebaseerd op de belangrijkste systeemrisico’s die op het moment van
publicatie van de methodologie, begin 2014, werden gezien. Dit stressscenario heeft betrekking op de periode 2014–2016 en gaat onder andere uit
van een lagere economische groei voor de EU als geheel, van in totaal
7%-punt bbp ten opzichte van het basispad. Ook is er in dit scenario
uitgegaan van een renteschok door een abrupte ommekeer in de
risicobeoordeling, verslechtering van kredietportefeuilles door aanhoudende lage groei, alsmede het wegvallen van vertrouwen in de
houdbaarheid van de overheidsfinanciën. Daarnaast is rekening gehouden
met een stijging van de rente, lagere inflatie, dalende aandelenkoersen,
dalende vastgoed- en huizenprijzen en een oplopende werkloosheid. Ook
is rekening gehouden met een stijging van de Amerikaanse rente.
De fractie van de VVD stelt dat de ECB maar in beperkte mate streng kon
zijn bij de stresstest. Zoals eerder aangegeven is het ongunstige scenario
opgesteld door de ESRB en is de stresstest onder de verantwoordelijkheid
van de EBA uitgevoerd. De AQR is uitgevoerd door de ECB in nauwe
samenwerking met de nationale toezichthouders uit de eurolanden. Voor
de reputatie van de ECB was het van belang dat een voldoende strenge
entreetoets werd uitgevoerd. De ECB wou immers voorkomen dat men na
de overname van het toezicht met onaangename verrassingen zou
worden geconfronteerd. De ECB is dan ook intensief betrokken geweest
bij de uitvoering van de CA en heeft er op toegezien dat dit zorgvuldig is
gebeurd. Tevens hebben nationale toezichthouders, externe accountants
en auditors de berekeningen van de banken en de resultaten van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

13

stresstest grondig gecontroleerd, om zodoende de kwaliteit van de CA te
kunnen waarborgen en bewaken.
De leden van de fracties van de VVD en CDA vragen naar de verschillen in
variabelen van de stresstest-scenario’s tussen landen. De hierboven
genoemde schokken vormen een samenhangend scenario. Deze schokken
komen verschillend tot uiting in de landspecifieke schokken. Hierdoor is
het dus niet zo dat bepaalde landen aan een lichtere stresstest zijn
onderworpen.
De leden van de fracties van de VVD, PvdA, SP en CDA vragen om een
verklaring van het verschil tussen de resultaten van de CA en andere
analyses. Verder vraagt de SP of de opvatting wordt gedeeld dat de totale
kapitaaltekorten veel hoger zouden moeten oplopen. De PvdA-fractie
vraagt ook of banken in de problemen komen als de parameters net
anders zouden zijn. Dergelijke vergelijkingen of speculaties over de impact
van andere scenario’s of parameters is niet zinvol. De CA vormt een
diepgravend balansonderzoek, waarbij de balansen vervolgens onderworpen zijn aan twee stresscenario’s. Daarmee geeft de CA een realistisch
beeld van de weerbaarheid van de Europese banken.
Verder vraagt de CDA-fractie wat de kans is dat het ongunstige scenario
werkelijkheid gaat worden in Nederland en Europa. Danièle Nouy, de
voorzitter van het SSM, gaf bij de presentatie van de CA aan dat de
waarschijnlijkheid van het ongunstige scenario per definitie niet groot is,
het gaat immers om een extreem scenario.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben gevraagd naar macroprudentiële risico’s en de verwevenheid van verschillende banken. Het
ongunstige scenario dat is doorgerekend is afkomstig van de ESRB, de
Europese macro-prudentiële autoriteit, die een samenhangend en
consistent scenario heeft opgesteld met een serie economische
schokkken. In dit ongunstige scenario wordt onder andere rekening
gehouden met een opwaartse schok van de interbancaire rente en een
verhoogd kredietrisico. Daarmee is rekening gehouden met macroprudentiële risico’s en de verwevenheid van verschillende banken.
Tot slot vraagt de SP-fractie om een compleet overzicht van alle variabelen die in het ongunstige scenario van de stresstest zijn gebruikt. Voor
een dergelijk overzicht verwijs ik u naar de website van de EBA, waar de
methodologie en variabelen worden uitgelegd.3
Nederlandse resultaten
De fractie van de VVD vraagt naar de oorzaken van de verliezen van BNG
en NWB in het basisscenario van de stresstest. Er liggen verschillende
factoren ten grondslag aan de verliezen bij de genoemde banken,
waaronder aanpassingen vanuit de AQR, veronderstellingen ten aanzien
van een verslechterende rentemarge en herberekeningen van de risicogewogen activa.
De leden van de VVD en SP fracties vragen wat de oorzaken zijn van de
klappen voor SNS en RBS in het ongunstige scenario van de stresstest. De
SP wil daarbij graag weten of deze resultaten gevolgen hebben voor de
diversificatie van de portefeuilles van de betrokken banken. Dat de tier-1
ratio van sommige banken sterker zakt dan die van andere Nederlandse
banken komt vooral voort uit het bedrijfsmodel van de betreffende
3

https://www.eba.europa.eu/-/eba-publishes-common-methodology-and-scenario-for-2014-eubanks-stress-test

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

14

banken, vooral voor zover deze gebaseerd is op traditionele kredietverlening en het realiseren van rentemarge. De gevoeligheid voor het
stresstest scenario wordt namelijk o.a. bepaald door factoren als de
rentemarge, de afhankelijkheid van de Nederlandse spaar- en hypotheekmarkt, de gevoeligheid voor internationale markten en de beschikbaarheid
van marktfinanciering. Dit is voor banken misschien geen aanleiding om
te kiezen voor een nieuwe allocatie van portefeuilles, maar laat wel zien
waar zich de belangrijkste risico’s bevinden.
De leden van de PvdA-fractie vragen naar de correcties op het handelsboek en Credit Valuation Adjustment (CVA) van BNG. Deze correcties
hebben betrekking op de waardering van bepaalde activa en derivaten
waarbij de waardeontwikkeling door de winst- en verliesrekening gaat.
Het betreft hier echter louter ongerealiseerde resultaten, omdat BNG de
activa en derivaten in principe tot het einde van de looptijd in de boeken
houdt. De term handelsboek betreft activa die om accounting technische
redenen in de balans zijn opgenomen tegen reële waarde. Bovenstaande
geldt ook voor de NWB.
De leden van de PvdA-fractie hebben vragen gesteld over mogelijk
risicovolle derivatenposities van gemeenten bij BNG en/of NWB. Volgens
BNG zijn er geen risicovolle derivatenposities van gemeenten bekend.
Voor een overzicht van de derivatenposities van medeoverheden verwijs
ik naar de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan de Voorzitter van de Tweede Kamer van 26 februari 2013 met als
bijlage de inventarisatie van de derivatenpositie van alle medeoverheden
per 30 november 2012.4 BNG geeft aan nadien geen derivatencontracten
meer gesloten te hebben met medeoverheden. Het is beleid van de NWB
om geen derivatencontracten te sluiten met haar klanten.
Algemene resultaten
De leden van de SP-fractie vragen naar de namen en tekorten van de
gezakte banken en waarom er geen Duitse of Franse banken voor de test
zijn gezakt. De uitkomsten van de CA lieten zien dat op het meetmoment,
eind 2013, 25 banken een kapitaaltekort hadden (zie tabel 2). Twaalf
banken hadden dit tekort echter al opgelost voor de publicatie van de
resultaten in oktober 2014. Onderstaand overzicht laat zien dat de twee
banken uit Duitsland en Frankrijk bij publicatie hun zaken al op orde
hadden gebracht.
Tabel 2: CA deelnemende banken met een tekort (Bron: ECB)
Bank

lidstaat

Kapitaaltekort
(EUR mlrd)

Kapitaaltekort
na opgehaald
kapitaal
(EUR mlrd)

AXA Bank Europe SA
Banca Carige
Banca Monte dei Paschi
Banca Popolare dell’Emilia Romagna
Banca Popolare di Milano
Banca Popolare di Sondrio
Banco Commercial Portugues SA
Banco Popolare
Banco Popolare di Vicenza
Bank of Cyprus
Caisse de Refinancement de l’Habitat
Cooperative Bank
Credito Valtelinese
Dexia

België
Italië
Italië
Italië
Italië
Italië
Portugal
Italië
Italië
Cyprus
Frankrijk
Cyprus
Italië
België

0,2
1,83
4,25
0,13
0,68
0,32
1,14
0,69
0,68
0,92
0,13
1,17
0,38
0,34

0
0,81
2,11
0
0,17
0
1,14
0
0,22
0
0
0
0
0,34

4

Kamerstuk 33 489, nr. 7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

15

Bank

lidstaat

Eurobank
Hellenic Bank
Liberbank
Munchener Hypothekenbank
National Bank of Greece
Nova Kreditna Banka Maribor
Nova Ljubljanska banka
Osterreichische Volksbanken-Verbund
Permanent tsb plc.
Pireaus Bank
Veneto Banca

Griekenland
Cyprus
Spanje
Duitsland
Griekenland
Slovenië
Slovenië
Oostenrijk
Ierland
Griekenland
Italië
Totaal

Kapitaaltekort
(EUR mlrd)

Kapitaaltekort
na opgehaald
kapitaal
(EUR mlrd)

4,63
0,28
0,03
0,23
3,43
0,03
0,03
0,86
0,85
0,66
0,71
24,6

1,76
0,18
0
0
0,93
0,03
0,03
0,86
0,85
0
0
9,43

De leden van de fractie van de SP en het CDA vragen welke conclusies
verbonden kunnen worden aan de uitkomsten van de CA. Met de CA is er
een belangrijke stap gezet naar het Europees toezicht op banken en
daarmee naar de totstandkoming van de bankenunie. Het verkregen
inzicht in de toestand van de Europese banken heeft een bijdrage geleverd
aan het vertrouwen in banken en daarmee het functioneren van financiële
markten. Zoals u weet is de CA een ingrijpende exercitie geweest voor
zowel de ECB en de nationale toezichthouders, als de individuele banken.
De onderzochte banken besloegen ongeveer 85% van het balanstotaal in
het eurogebied. In totaal zijn 690 portefeuilles onderzocht met meer dan
11 miljoen gegevens, waarbij naar schatting 6.000 medewerkers bij
toezichthouders en banken betrokken zijn geweest. De komende jaren zal
de ECB haar toezichttaak verder ontwikkelen. Mede dankzij de CA zijn de
grote Europese banken versterkt, hetgeen zal bijdragen aan het herstel
van de reële economie. Tegelijkertijd zullen banken aandacht moeten
blijven geven aan risico’s in hun portefeuilles en zal gewerkt moeten
worden aan verdere versterking van de bankbalansen.
Aanvullen tekorten
De leden van de fracties van de PvdA, CDA, ChristenUnie en SP vragen op
welke wijze de banken, hun als gevolg van de CA geconstateerde
kapitaaltekort zullen aanvullen. Zoals aangegeven in mijn brief van
26 oktober jl. over de resultaten van de CA5 moesten alle banken met nog
niet opgeloste kapitaaltekorten binnen twee weken na publicatie van de
resultaten hun kapitaalplan indienen bij de ECB. Inmiddels kan ik melden
dat de desbetreffende banken dit allemaal binnen de voorgeschreven
termijn hebben gedaan. De banken die als gevolg van de AQR of het
baseline-scenario (basis) van de stresstest een kapitaaltekort hebben,
krijgen vanaf het moment van bekendmaking van de uitkomsten zes
maanden de tijd om dit tekort aan te vullen. Banken die in het adversescenario (ongunstig) een tekort hebben, krijgen hiervoor negen maanden
de tijd. Uitgangspunt hierbij is dat banken hun tekort privaat aanvullen
door bijvoorbeeld een aandelenemissie, het inhouden van winsten of de
verkoop van activa.
De leden van de fracties van de SP en het CDA vragen wat de gevolgen
zijn indien na zes of negen maanden blijkt dat deze banken niet in staat
zijn om hun kapitaaltekort privaat aan te vullen. Daarnaast vragen de
leden van de VVD-fractie welke waarborgen er zijn om te zorgen dat de
banken niet te snel een beroep zullen doen op het ESM. De Ecofin Raad is
eerder een drietrap overeengekomen die bepaalt hoe de herkapitalisatie
5

Kamerstuk 21 501-07, nr. 1177

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

16

van kapitaaltekorten, die met de balansdoorlichting aan het licht gekomen
zijn, dient plaats te vinden.6 Deze drietrap bepaalt dat nadat private
herkapitalisatie niet (voldoende) mogelijk is gebleken, er minimaal bail-in
tot en met junior schuldeisers dient plaats te vinden op basis van de
staatssteunregels, alvorens gebruik kan worden gemaakt van publieke
middelen om een bank te herkapitaliseren. Het is lidstaten daarbij
toegestaan om diepere bail-in toe te passen dan op basis van de
staatssteunregels vereist is. Alleen in het uiterste geval dat nationale
publieke herkapitalisatie instrumenten niet voldoende blijken te zijn, kan
gebruik worden gemaakt van het ESM instrument met bijbehorende
conditionaliteiten. De lidstaat moet zelf niet in staat zijn de volledige
financiële steun aan de relevante bank te verlenen. Voor gebruik van het
ESM-instrument voor directe herkapitalisatie moeten er bovendien geen
mogelijkheden zijn voor indirecte herkapitalisatie, waarbij een lidstaat van
het ESM leent om een bank te herkapitaliseren.
Om te waarborgen dat echt alle private en andere nationale (publieke)
oplossingen voor herkapitalisatie zijn uitgeput, dienen in het geval van het
ESM instrument voor direct herkapitalisatie aandeelhouders en crediteuren, waaronder senior bond-holders, bij te dragen door de volledige
bail-in ladder uit de BRRD toe te passen alvorens middelen uit het ESM
kunnen worden ingezet. Daarnaast moet de overheid van de aanvragende
lidstaat altijd een bijdrage leveren aan de herkapitalisatie. De directe ESM
steun moet verder noodzakelijk zijn om de financiële stabiliteit van het
eurogebied of de eurolidstaten te waarborgen. Om zeker te zijn dat ESM
middelen efficiënt worden ingezet, wordt er geen steun verleend aan
banken die niet levensvatbaar zijn. Het instrument wordt alleen ingezet
voor steun aan banken waarbij de verwachting is dat het verstrekte
kapitaal en de bijbehorende herstructurering tot een levensvatbare bank
leidt. Als laatste waarborg om te voorkomen dat een bank te snel een
beroep zou kunnen doen op het ESM-instrument moet besluitvorming
over de participatie van het ESM in een bank in de Raad van Bestuur van
het ESM, waarin alle aan het ESM-deelnemende lidstaten zitting hebben,
met unanimiteit worden overeengekomen. Dit alles resulteert erin dat het
ESM-instrument echt alleen als last resort ingezet kan worden.
Tot slot vragen de leden van de VVD-fractie naar de verwachtingen ten
aanzien van de wijze waarop banken hun kapitaaltekorten zullen
aanvullen. Het is de verwachting dat de banken waarbij een kapitaaltekort
is geconstateerd erin zullen slagen om de benodigde middelen via private
herkapitalisatie zelf aan te vullen. Ik heb vooralsnog geen signalen
ontvangen dat zij hierin niet zullen slagen.
Toezicht
De VVD-fractie vraagt de Minister hoe er voor gezorgd wordt dat de
banken en de toezichthouders na de resultaten van de CA niet «achterover
kunnen gaan leunen». De CA is uitgevoerd mede met het oog op de komst
van het SSM. Op 4 november jl. is het SSM van start gegaan, waardoor de
significante banken onder het directe toezicht van de ECB vallen. Door de
CA heeft de ECB goed zicht gekregen op de kwaliteit en schokbestendigheid van de bankbalansen van de Europese banken. Het blijft echter
zaak om alert te blijven op mogelijke kwetsbaarheden in het Europese
bankenlandschap en ik ben ervan overtuigd dat met de aangescherpte
regelgeving en het nieuwe Europese toezichtskader belangrijke stappen
zijn gezet om te komen tot een meer solide bankensector. De komende
jaren zal de ECB haar toezichttaken verder ontwikkelen en blijft verdere
harmonisatie van standaarden van groot belang.
6

Bijlage bij Kamerstuk 21 501-07, nr. 1098

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

17

De leden van de fractie van de VVD en CDA willen weten of de 25 banken
die zijn gezakt voor de stresstest wel onder het toezicht van de ECB komen
te vallen. In het laatste geval willen zij graag weten wanneer dit zal
gebeuren. De 25 bedoelde banken vallen sinds het van start gaan van het
gemeenschappelijke Europese bankentoezicht op 4 november 2014 onder
het rechtstreekse toezicht van de ECB.
De PvdA-fractie wil weten in hoeverre stresstesten onderdeel zijn van het
normale toezicht door DNB en vraagt of er zicht is op de staat van de
overige Nederlandse banken die niet zijn getest door de ECB. Daarnaast
vragen de leden van de VVD-fractie naar de punten die DNB uit de CA
meeneemt voor het toezicht op de banken die onder het directe toezicht
van DNB blijven staan. De CDA-fractie vraagt tenslotte of minder
significante banken die onder direct toezicht van de ECB komen te staan,
een zelfde exercitie moeten afleggen als de huidige 130 banken hebben
gedaan. Stresstesten worden al langere tijd door DNB toegepast en zullen
ook in de toekomst een belangrijk onderdeel zijn. Met de oprichting van
een aparte divisie «on-site toezicht» bij DNB, zullen specifieke onderzoeken naar kredietportefeuilles een vast onderdeel van het toezicht van
DNB vormen, ook voor minder significante banken. Het SSM toezicht zal
ook voor de minder significante banken een impuls in het toezicht
betekenen vanwege versterking en harmonisatie van de toezichtmethodologie vanuit de ECB.
De PvdA-fractie wil weten in hoeverre de toezichthoudende en monetaire
taken van de ECB elkaar beïnvloeden en welke waarborgen er zijn om
onwenselijke invloeden te voorkomen. De verordening bankentoezicht
bepaalt dat de taken die de ECB op grond van die verordening zijn
toebedeeld niet mogen interfereren met de monetaire taken van de ECB.7
De voorbereiding van de besluitvorming vindt daarom plaats via de
Toezichtsraad (Supervisory Board) die een aparte voorzitter (Danièle
Nouy) kent met eigen verantwoordelijkheid. Planning en uitvoering van
toezichtsbesluiten vindt plaats in de Toezichtsraad, die verder bestaat uit
vertegenwoordigers van de nationale toezichthouders, een ondervoorzitter en vier leden die zich enkel met toezicht bezighouden. De Toezichtsraad neemt ontwerpbesluiten bij gewone meerderheid van de leden,
waarna het besluit voor bekrachtiging wordt aangeboden aan Raad van
Bestuur (Governing Council). Een ontwerpbesluit wordt geacht te zijn
aangenomen, tenzij de Raad van Bestuur bezwaren heeft. Deze bezwaren
moeten schriftelijk worden gemotiveerd en mogen niet hoofdzakelijk zijn
ingegeven door toezichtoverwegingen. Verder zijn meerdere praktische
waarborgen afgesproken. Personeel van de ECB dat betrokken is bij de
uitvoering van de toezichthoudende taken dient bijvoorbeeld in de
organisatiestructuur gescheiden te worden van het ECB-personeel dat zich
bezighoudt met andere ECB-taken. Ook gelden er gescheiden rapportagelijnen. Tot slot zal de ECB in haar jaarlijkse verantwoordingsverslag onder
meer ingaan op de scheiding tussen haar monetaire taken en haar
toezichttaken.
De fractie van de ChristenUnie vraagt op welke termijn de nieuwe
Europese toezichtmethodiek door de nationale toezichthouders geïmplementeerd dient te worden, alsook op welke wijze is gewaarborgd dat
informatie over banken beschikbaar zal zijn voor de ECB. De nieuwe
Europese toezichtmethodiek wordt sinds 4 november 2014 door zowel de
ECB als de nationale toezichthouders toegepast. Deze methodiek zal
voortdurend worden bijgesteld op basis van de praktijkervaring.
7

Verordening (EU), nr. 1024/2013 van de Raad van 15 oktober 2013 waarbij aan de Europese
Centrale Bank specifieke taken worden opgedragen betreffende het beleid inzake het prudentieel toezicht op kredietinstellingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

18

De ECB en de nationale toezichthouders zijn op basis van de verordening
bankentoezicht gehouden tot loyale samenwerking en informatieuitwisseling. Direct toezicht wordt uitgevoerd vanuit Joint Supervisory
Teams (JSTs). Deze teams bestaande uit Europese en nationale toezichthouders, houden toezicht volgens een uniforme Europese methodologie,
die is gebaseerd op «best practices» uit de afzonderlijke lidstaten. Hoewel
het toezicht op minder significante banken bij de nationale toezichthouders ligt, ontvangt de ECB van de nationale toezichthouders op
regelmatige basis informatie met betrekking tot deze banken en is de
nationale toezichthouder verplicht materiële toezichtbeslissingen ten
aanzien van deze banken aan de ECB voor te leggen die daarop haar
standpunten kan formuleren. De ECB heeft deze informatie onder meer
nodig omdat zij verantwoordelijk is voor het doeltreffend en samenhangend functioneren van het gemeenschappelijk toezichtmechanisme
(«oversight» functie). Ook heeft de ECB de bevoegdheid om additionele
informatie over minder significante banken op te vragen en kan haar
personeel deelnemen aan bijvoorbeeld on-site inspecties bij dergelijke
banken.
Verder vragen de leden van de fracties van de SP en ChristenUnie zich af
of de ECB toetreders tot de bankenunie zal onderwerpen aan een
soortgelijke AQR. De ChristenUnie is ook benieuwd of nieuwe significante
banken onderworpen zullen worden aan een nieuwe CA. De CA die door
de ECB is uitgevoerd heeft plaats gevonden in het kader van een
overgangsbepaling en is – in deze omvang – in principe eenmalig. Wel
zullen via het on-site toezicht vanuit het SSM voortdurend vergelijkbare
kredietonderzoeken blijven worden uitgevoerd. De ECB zou verder op
eigen initiatief kunnen besluiten om de banken uit een nieuw toetredende
lidstaat door te lichten. De uitkomsten van zo’n doorlichting hebben
echter geen implicaties voor de toetreding van de lidstaat tot het SSM. De
doorlichting zou daarom enkel tot doel hebben om inzicht te krijgen in de
situatie van de banken waarop de ECB toezicht zal houden.
Administratieve kosten en lasten
De leden van de PVV-fractie hebben verschillende vragen gesteld over de
kosten van de CA. Zo vragen zij naar een overzicht van de kosten van de
CA voor alle deelnemende banken, een overzicht van hun balanstotaal en
een uitwerking van de wijze waarop deze kosten zijn berekend, en zij zijn
benieuwd te vernemen hoe hoog de interne en externe kosten per
Nederlandse bank waren. De totale kosten die DNB heeft gemaakt voor de
CA worden in de orde van grootte van EUR 46 miljoen geschat. Circa 83%
daarvan betreft kosten gemaakt voor externe adviseurs en ondersteuning.
Het overige deel betreft interne kosten die begin 2015 definitief worden
vastgesteld, nadat de externe accountant van DNB de jaarcijfers heeft
goedgekeurd.
De exacte bedragen die DNB bij de deelnemende banken in rekening
brengt, kunnen worden berekend nadat de jaarcijfers van DNB definitief
zijn vastgesteld. Artikel 17 van het voorstel tot wijziging van de Wet
bekostiging financieel toezicht, bepaalt dat de kosten die DNB heeft
gemaakt voor de CA voor rekening komen van de banken die zijn
beoordeeld.8 De intentie is om de kosten te verdelen aan de hand van een
basistarief per betrokken bank en een variabel tarief op basis van het
aantal kredietdossiers dat van die bank is beoordeeld. De banken zijn
hierover tijdig geïnformeerd door DNB.

8

Staatsblad 2014, 533.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

19

De leden van de PVV-fractie vragen of het klopt, zoals gesuggereerd wordt
door de Financial Times, dat Nederland, op Duitsland en Frankrijk na, de
grootste financier is van de CA. DNB heeft mij laten weten helaas
onvoldoende zicht te hebben op de financiering van de CA in andere
landen. Wel heeft DNB veel aandacht besteed aan de beheersing van de
kosten voor het project in eigen land. Zo heeft DNB door middel van een
zorgvuldig aanbestedingsproces vooraf vastgestelde prijzen bedongen.
Mede hierdoor blijven de kosten aan de onderkant van de eerder
bekendgemaakte bandbreedte (EUR 42,5 miljoen – EUR 61,7 miljoen).
Daarnaast valt in het artikel van de Financial Times op dat de totale kosten
voor DNB, externe en interne kosten, vergeleken worden met de kosten
die andere centrale banken enkel voor externe adviseurs hebben gemaakt.
Het is dus mogelijk dat andere centrale banken ook aanmerkelijke interne
kosten hebben gemaakt voor de CA die niet in het artikel aan bod komen.
De leden van de fractie van de VVD vragen naar de frequentie waarop
ondernemers van hun bank hun onroerend goed zouden moeten laten
taxeren. Ondernemers zouden daarvoor bovendien geen OZB-taxaties
mogen gebruiken. Op dit specifieke punt is DNB begin 2012 een traject
gestart om te zorgen dat banken beter inzicht krijgen in de risico’s die zij
lopen in relatie tot commercieel vastgoed. Uit dat traject bleek dat banken
de taxatiefrequentie moeten opvoeren om een actueel beeld van de
portefeuilles en de risico’s te krijgen. Dit is in lijn met internationale
regelgeving waarin is vastgelegd dat grotere objecten eens in de 3 jaar
moeten worden getaxeerd. Als er echter sprake echter is van een
significante prijsdaling, moet er één keer per jaar getaxeerd worden. Door
de significante daling in de Nederlandse vastgoedmarkt in de afgelopen
jaren hebben banken de taxatiefrequenties moeten verhogen om goed
zicht te houden op hun risico’s. Die taxaties dienen bovendien van hoge
kwaliteit te zijn om een getrouw beeld te krijgen. DNB en de AFM hebben
nauw overleg gevoerd met het Platform Taxateurs en Accountants om de
kwaliteit te verbeteren.
Tevens heb ik tijdens het debat «Bankieren: duurzaam, dienstbaar en
divers» van 10 december jl. uw Kamer toegezegd met DNB in overleg te
treden om te kijken of de administratieve lasten voor bedrijven m.b.t.
driejaarlijkse taxaties kunnen worden ingeperkt door het gebruik van
OZB-taxaties. DNB geeft echter aan dat gezien de risico’s en de
complexiteit die in de Nederlandse vastgoedmarkt aanwezig zijn, het
overgaan op de OZB-taxaties niet wenselijk is. OZB-taxaties zijn specifiek
gericht op het bepalen van de waarde voor belastingheffing en bij deze
taxatie worden niet alle elementen meegenomen waar een bank en
toezichthouder zicht op willen hebben. Bovendien hoeven banken minder
kapitaal aan te houden voor kredieten waarbij sprake is van goed
getaxeerd onderpand. Hierdoor zijn de kosten en de risico’s van de bank
lager en zijn de rentes die gevraagd worden aan de klant ook lager
(bijvoorbeeld het verschil tussen hypotheekrentes en blanco kredieten).
De kosten voor de taxaties worden daarmee gecompenseerd door de
lagere rentes die banken in rekening brengen.
Accounting regels
De leden van de fracties van de VVD en SP stellen vragen over het verschil
tussen de reguliere accountantswaardering en de prudentiële benadering
die onder de AQR gebruikt is. Zo verwijzen de leden van de VVD-fractie
naar de strengere accountantsregels in het kader van IFRS waar op dit
moment aan gewerkt wordt en vragen de leden van de SP fractie in
hoeverre beide waarderingen meer in lijn met elkaar gebracht kunnen
worden. De nieuwe regels die de IASB (International Accounting
Standards Board) heeft vastgesteld aangaande de verslaggeving van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

20

financiële instrumenten is de zogenaamde IFRS 9 standaard. Deze
standaard, die de oude IAS 39 standaard zal vervangen, omvat o.a. een
verandering in de manier waarop voorzieningen van kredietverliezen
voortaan moet worden bepaald. Dit zal namelijk op basis van «expected
losses» in plaats van «incurred losses» zijn, zoals op dit moment geldt
onder IAS 39. Bij «incurred losses» dient er pas een verlies op een
uitstaande lening te worden genomen als er een daadwerkelijke «loss
event» is opgetreden. Bij het «expected loss model» onder IFRS 9 wordt
bij het verstrekken van een lening direct een voorziening getroffen voor
het verwachte verlies voor de komende twaalf maanden, ook al is de
debiteur van goede kwaliteit en heeft er in het geheel nog geen «loss
event» plaatsgevonden. Op deze manier zullen toekomstige verliezen
eerder worden meegenomen in de boeken. IFRS 9 zal dan ook leiden tot
een wijze van waardering die dichter staat bij de prudentiële benadering
zoals die gebruikt is in de AQR.
De beoogde inwerkingtreding van IFRS 9 is 1 januari 2018. Nederland
heeft zich altijd voorstander getoond van deze IFRS 9 standaard en zet
zich dan ook in om deze standaard spoedig te laten goedkeuren in Europa.
De leden van de fracties van de PVV en de ChristenUnie vragen hoe het
komt dat de aanpak van de AQR verschilt van de gangbare accountantswaardering en vragen of de prudentiële aanpak uit de AQR door de ECB
zal worden voortgezet. In de bestaande toezichtanalyse heeft DNB altijd al
een prudentiële benadering gehad. Dit sluit aan bij het perspectief van een
toezichthouder die vanuit een prudent perfectief naar de toekomst kijkt.
Zoals ook aangegeven in de brief van DNB9 zijn de reguliere accountantswaarderingen van de balansen van banken gebaseerd op internationale
boekhoudstandaarden (IFRS). Deze hebben tot doel om een adequaat
beeld te geven van de financiële positie van een bank op dat moment.
Zoals hierboven ook uitgelegd, worden verliezen onder het huidige IFRS
raamwerk pas genomen op het moment dat deze zich daadwerkelijk
voordoen (op basis van het zogenaamde «incurred loss model»). In de
AQR is er gekozen voor een benadering, waarbij toekomstige verliezen
ook al in aanmerking worden genomen. Dit sluit aan bij de nieuwe IFRS 9
standaard.
Kredietverlening
De VVD vraagt of de bevindingen van de ECB en DNB worden gedeeld dat
de bankbalansen geen beperkende factor meer zijn voor de kredietverlening en een basis bieden voor basis voor economisch en financieel
herstel. Deze constateringen deel ik. De resultaten van de CA laten zien
dat de Nederlandse banken voldoende gekapitaliseerd zijn. Hierdoor zijn
zij, in lijn met bevindingen in de DNB-studie «Kredietverlening en bancair
kapitaal»,10 in staat om bij de huidige groeiramingen, de groeiende
economie van krediet te voorzien.
De leden van de PvdA-fractie vragen of de mening wordt gedeeld dat
Nederlandse banken hun kapitaal zouden moeten versterken door
winstinhouding en kapitaal op te halen op de markt, zodat de kredietverlening op peil blijft. Het is de verwachting dat Nederlandse banken, in lijn
met de eerder genoemde DNB-studie, hun kapitaalspositie voldoende
kunnen versterken via het inhouden van een deel van de winst of het
uitgeven van aandelen of andere kapitaalinstrumenten. Hierdoor zou
versterking van de kapitaalspositie dus niet ten koste hoeven gaan van de
kredietverlening. Daarnaast kunnen banken, met extra financiering
9
10

Kamerstuk 21 501-07, nr. 1177, bijlage: DNB toelichting uitkomsten Comprehensive Assessment
Kamerstuk 32 013, nr. 59.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

21

bovenop het deel dat ze hebben, hun balansomvang laten toenemen en
deze ruimte vervolgens gebruiken om de kredietverlening verder te laten
toenemen.11
De leden van de PvdA-fractie vragen ook hoe de correctie op klein-mkb
portefeuilles in de AQR zich verhoudt tot het percentage van het mkb met
financiering onder Bijzonder Beheer. Daarnaast vraagt de PvdA-fractie zich
ook af of Nederlandse banken niet te streng zijn voor het mkb. In de AQR
is bekeken of de balansposten juist zijn gewaardeerd en of in het geval
van problemen er voldoende onderpand aanwezig is of de juiste
voorzieningen al zijn getroffen. Wanneer een probleemlening onder
Bijzonder Beheer zou vallen, dan heeft een bank doorgaans al voorzieningen hiervoor getroffen. De genoemde correctie zegt dan ook niets over
de strengheid van banken, maar over de juistheid van getroffen voorzieningen.
Leverage ratio en definities
De leden van de VVD-fractie vragen of het nog noodzakelijk is om een
leverage ratio van 4% te stellen aan Nederlandse banken, nu blijkt dat zij
geslaagd zijn voor de ECB-test. De leden van de fracties van de PvdA en
de SP vragen daarentegen of Nederland en de eurozone op langere
termijn niet zou moeten streven naar een (nog) hogere leverage ratio. De
resultaten van de CA hebben aangetoond dat de Nederlandse banken er
op dit moment relatief goed voor staan. Dit is positief, maar betreft een
momentopname. De huidige kapitalisatieposities van de Nederlandse
banken zijn nog niet afdoende om te voldoen aan alle eisen van CRD-IV,
wanneer deze uiterlijk 2019 volledig ingefaseerd zijn. In aanvulling hierop
dienen de systeemrelevante Nederlandse banken, in lijn met de Kabinetsvisie Nederlandse bankensector,12 uiterlijk in 2018 te voldoen aan een
leverage ratio van minimaal 4%. Op het gebied van de leverage ratio
behoren de Nederlandse banken nog niet tot de Europese voorhoede en
aanvullende stappen zijn nodig om te voldoen aan zowel de Europese en
Nederlandse kapitaaleisen.
Met betrekking tot de leverage ratio is de komende jaren een Europees
traject voorzien, dat uiterlijk eind 2017 dient te leiden tot een definitief
Europees besluit over de hoogte van de leverage ratio. Inzet van
Nederland is om te komen tot strenge geharmoniseerde afspraken voor
de leverage ratio, waarbij een Europees minimum, van tenminste 4% voor
– in elk geval – de systeemrelevante banken zal gelden.
De leden van de PvdA-fractie vragen hoe de Minister denkt over de
verhoogde leverage ratio van 4,95% in het Verenigd Koninkrijk. Het is
positief dat in meerdere landen, waaronder het Verenigd Koninkrijk,
hogere leverage ratio eisen worden gesteld dan wel worden overwogen.
De Britse autoriteiten hebben in oktober vorig jaar de Britse leverage ratio
eisen gepubliceerd. Britse banken krijgen een minimale leverage ratio eis
opgelegd die kan variëren van minimaal 3% tot maximaal 5%, afhankelijk
van de omvang (systeemrelevantie) van de betreffende bank en de stand
van de conjunctuur. Dit betekent dat de 5% dus geen absoluut minimum
zal zijn waar alle Britse banken te allen tijde aan dienen te voldoen. De
grote Britse banken dienen per direct te voldoen aan een minimale
leverage ratio eis van 3%, de andere banken per 2018. Op zijn vroegst in
2019 kan de leverage ratio voor de grootste Britse systeemrelevante
banken oplopen tot (bijna) 5%. Daarnaast wordt deze 5% alleen opgelegd
in tijden van (zeer) hoge kredietgroei. In de praktijk is de verwachting dat
11
12

Kamerstuk32 013, nr. 92.
Kamerstuk 32 013, nr. 35.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

22

de grootste Britse banken in 2019 in elk geval te maken krijgen met een
minimale leverage ratio van ongeveer 4%. Dit is qua hoogte en tijdpad
vergelijkbaar met de leverage ratio eisen die het kabinet aan de Nederlandse systeemrelevante banken stelt.
De leden van de fracties van de PvdA en de ChristenUnie hebben vragen
gesteld over de relatief lage leverage ratio’s van de Nederlandse banken
in vergelijking met andere Europese banken, en vragen hoe de Minister
dit beoordeelt. De uitkomsten van de CA laten zien dat Nederlandse
banken in Europees perspectief relatief lage ongewogen kapitaalbuffers
(leverage ratio’s) hebben. Hiervoor zijn meerdere verklaringen. Ten eerste
speelt de gekozen definitie een rol. De ECB is uitgegaan van de kapitaaldefinities zoals deze op dit moment gelden. Belangrijk is echter om ook te
kijken naar de kapitaaldefinities die uiteindelijk zullen gaan gelden,
wanneer het CRD-IV kapitaaleisenraamwerk over een aantal jaren volledig
is ingefaseerd. Wanneer deze definitie gehanteerd wordt, lijken de
Nederlandse banken relatief gezien al wat beter te presteren. Ten tweede
houden Nederlandse banken relatief grote hypotheekportefeuilles aan.
Gemiddeld genomen hoeven banken in het risicogebaseerde raamwerk
voor deze activa relatief weinig kapitaal aan te houden. De leverage ratio
maakt echter geen onderscheid naar de risico’s van de onderliggende
activa; hierdoor hebben de relatief grote hypotheekportefeuilles een
drukkend effect op de hoogte van de leverage ratio van de Nederlandse
banken. Ten derde hebben Nederlandse banken op dit moment nog geen
aanvullend tier 1 (AT1) kapitaalinstrumenten uitgegeven die voldoen aan
de eisen van CRD-IV. Deze instrumenten mogen meetellen voor het
voldoen aan de leverage ratio. In meerdere andere landen hebben banken
deze instrumenten al wel uitgegeven. Wanneer Nederlandse banken
besluiten om deze instrumenten uit te geven zal dit een opwaarts effect
hebben op de hoogte van de leverage ratio van de betreffende banken.
Een van de grote Nederlandse banken heeft aan het begin van dit jaar
reeds een dergelijk instrument uitgegeven.
De genoemde factoren nuanceren de relatieve positie van Nederlandse
banken op het gebied van de leverage ratio dus enigszins. Dit laat onverlet
dat Nederlandse banken niet tot de Europese voorhoede behoren en extra
stappen dus noodzakelijk zijn. De kabinetseis ten aanzien van de leverage
ratio – een leverage ratio van minimaal 4% voor de systeemrelevante
banken, te bereiken uiterlijk in 2018 – geeft hier invulling aan.
De leden van de PvdA-fractie vragen of er ontwikkelingen zijn op het
gebied van de vormgeving van de risicogewichten voor activa met een
lage risicoweging, zoals staatsobligaties en hypotheken. Tevens vragen
deze leden of de Minister de opvatting deelt dat op dit punt een transparante risicoweging zonder perverse prikkels gewenst is. In lijn met de
aangenomen motie Nijboer c.s.13, deel ik de opvatting dat de risicoweging
van en concentratielimieten voor staatsobligaties herzien dienen te
worden. Op dit moment hoeft voor staatsobligaties niet of nauwelijks
kapitaal te worden aangehouden, en worden ook geen beperkingen
gesteld aan de hoeveelheid staatsobligaties waarin banken kunnen
investeren. Het kabinet maakt zich sterk voor een meer realistische
benadering van de (kapitaal)eisen die aan banken gesteld worden
wanneer zij investeren in staatsobligaties. Mijns inziens dient dit uiterlijk
bij de volgende herziening van het Europese kapitaaleisenraamwerk
CRD-IV, te worden geadresseerd. Op korte termijn staan hierover echter
geen Europese onderhandelingen gepland.

13

Kamerstuk 33 849, nr. 8.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

23

De leden van de SP-fractie vragen om een schematisch overzicht van de
leverage ratio’s van alle banken die aan de CA onderwerpen zijn. Tabel 3
geeft een overzicht van de leverage ratio’s van de 130 banken die aan de
CA onderworpen zijn, en zoals deze zijn gepubliceerd door de ECB. Eerst
laat de tabel de leverage ratio’s zien zoals gerapporteerd door de
betreffende banken aan het einde van boekjaar 2013. Vervolgens zijn de
leverage ratio’s in dezelfde periode te zien wanneer gecorrigeerd wordt
voor de uitkomsten van de CA.
Tabel 3: Leverage ratio’s van de aan de CA deelnemende banken (Bron: ECB)
Bank

Land

Leverage
Ratio per
eind boekjaar
2013 (%)

AQR aangepaste Leverage
Ratio (%)

Argenta Bank- en Verzekeringsgroep
AXA Bank Europe SA
Belfius Banque SA
The Bank of New York Mellon SA
Dexia NV
KBC Group NV
Bank of Cyprus Public Company Ltd
Co-operative Central Bank Ltd
Hellenic Bank Public Company Ltd
RCB Bank Ltd
Aareal Bank AG
Deutsche Apotheker- und Ärztebank eG
Bayerische Landesbank
Commerzbank AG
Deutsche Bank AG
DekaBank Deutsche Girozentrale
DZ Bank AG Deutsche ZentralGenossenschaftsbank
HASPA Finanzholding
HSH Nordbank AG
Münchener Hypothekenbank eG
Hypo Real Estate Holding AG
IKB Deutsche Industriebank AG
KfW IPEX-Bank GmbH
Landesbank Berlin Holding AG
Landesbank Baden-Württemberg
Landesbank Hessen-Thüringen Girozentrale
Landeskreditbank Baden-WürttembergFörderbank
Landwirtschaftliche Rentenbank
Norddeutsche Landesbank-Girozentrale
NRW.Bank
SEB AG
Volkswagen Financial Services AG
Wüstenrot Bausparkasse AG
Wüstenrot Bank AG Pfandbriefbank
WGZ Bank AG Westdeutsche
Genossenschafts-Zentralbank
AS DNB Pank
Swedbank AS
AS SEB Pank
Danske Bank Oyj
Nordea Bank Finland Abp
OP-Pohjola Group
Banque Centrale de Compensation (LCH
Clearnet)
BNP Paribas
Groupe BPCE
BPI France (Banque Publique
d’Investissement)
Groupe Crédit Agricole
Groupe Crédit Mutuel
C.R.H. – Caisse de Refinancement de
l’Habitat
HSBC France
La Banque Postale
Banque PSA Finance

België
België
België
België
België
België
Cyprus
Cyprus
Cyprus
Cyprus
Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland

4,2%
2,8%
3,5%
2,6%
N/A
3,7%
8,0%
8,3%
6,8%
3,3%
4,6%
4,2%
4,3%
4,2%
2,4%
4,0%

4,2%
2,7%
3,4%
2,6%
N/A
3,5%
5,6%
8,3%
5,3%
3,3%
4,6%
4,2%
4,0%
4,0%
2,4%
3,9%

Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland

2,7%
7,6%
4,6%
2,3%
4,2%
7,4%
7,3%
3,6%
4,7%
3,9%

2,7%
7,6%
4,3%
2,3%
4,2%
7,2%
7,1%
3,6%
4,6%
3,8%

Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland
Duitsland

3,7%
3,6%
3,4%
11,0%
5,1%
8,5%
3,3%
2,8%

3,7%
3,6%
3,1%
11,0%
5,0%
8,3%
3,3%
2,8%

Duitsland
Estland
Estland
Estland
Finland
Finland
Finland

2,1%
16,0%
18,7%
14,0%
7,9%
3,4%
6,6%

2,0%
11,1%
18,3%
13,6%
7,8%
3,3%
6,4%

Frankrijk
Frankrijk
Frankrijk

2,2%
3,7%
4,3%

2,2%
3,7%
4,2%

Frankrijk
Frankrijk
Frankrijk

21,4%
3,8%
4,9%

21,4%
3,7%
4,8%

Frankrijk
Frankrijk
Frankrijk
Frankrijk

0,6%
2,9%
3,1%
9,2%

0,6%
2,8%
3,1%
9,1%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

24

Bank

Land

Leverage
Ratio per
eind boekjaar
2013 (%)

AQR aangepaste Leverage
Ratio (%)

RCI Banque
Société de Financement Local
Société Générale
Alpha Bank, S.A.
Eurobank Ergasias, S.A.
National Bank of Greece, S.A.
Piraeus Bank, S.A.
Allied Irish Banks plc
Merrill Lynch International Bank Limited
The Governor and Company of the Bank of
Ireland
Permanent tsb plc.
Ulster Bank Ireland Limited
Banco Popolare – Società Cooperativa
Banca Popolare Dell’Emilia Romagna –
Società Cooperativa
Banca Popolare Di Milano – Società
Cooperativa A Responsabilità Limitata
Banca Popolare di Sondrio, Società
Cooperativa per Azioni
Banca Popolare di Vicenza – Società
Cooperativa per Azioni
Banca Carige S.P.A. – Cassa di Risparmio di
Genova e Imperia
Credito Emiliano S.p.A.
Banca Piccolo Credito Valtellinese, Società
Cooperativa
Iccrea Holding S.p.A
Intesa Sanpaolo S.p.A.
Mediobanca – Banca di Credito Finanziario
S.p.A.
Banca Monte dei Paschi di Siena S.p.A.
Unione Di Banche Italiane Società
Cooperativa Per Azioni
UniCredit S.p.A.
Veneto Banca S.C.P.A.
ABLV Bank, AS
AS SEB banka
Swedbank AS
AB DNB bankas
AB SEB bankas
Swedbank AB
Banque et Caisse d’Epargne de l’Etat,
Luxembourg
Clearstream Banking S.A.
Precision Capital S.A.
RBC Investor Services Bank S.A.
State Street Bank Luxembourg S.A.
UBS (Luxembourg) S.A.
Bank of Valletta plc
HSBC Bank Malta plc
Deutsche Bank (Malta) Ltd
ABN Amro Bank N.V.
Bank Nederlandse Gemeenten N.V.
ING Bank N.V.
Nederlandse Waterschapsbank N.V.
Coöperatieve Centrale RaiffeisenBoerenleenbank B.A.
The Royal Bank of Scotland N.V.
SNS Bank N.V.
BAWAG P.S.K. Bank für Arbeit und
Wirtschaft und Österreichische Postsparkasse AG
Erste Group Bank AG
Raiffeisenlandesbank NiederösterreichWien AG
Raiffeisenlandesbank Oberösterreich AG
Raiffeisen Zentralbank Österreich AG
Österreichische Volksbanken-AG

Frankrijk
Frankrijk
Frankrijk
Griekenland
Griekenland
Griekenland
Griekenland
Ierland
Ierland

7,9%
1,9%
3,7%
10,7%
4,9%
5,6%
8,6%
7,1%
8,7%

7,8%
1,9%
3,6%
9,5%
3,6%
4,0%
6,3%
6,9%
8,6%

Ierland
Ierland
Ierland
Italië

4,9%
5,0%
11,6%
3,4%

4,6%
4,9%
11,6%
2,4%

Italië

6,1%

5,6%

Italië

6,1%

5,8%

Italië

5,2%

4,7%

Italië

5,5%

4,5%

Italië
Italië

2,9%
6,2%

2,2%
6,1%

Italië
Italië
Italië

5,6%
3,0%
6,2%

4,8%
2,9%
6,1%

Italië
Italië

6,6%
4,3%

6,0%
2,9%

Italië
Italië
Italië
Letland
Letland
Letland
Litouwen
Litouwen
Litouwen

5,4%
4,7%
5,0%
5,0%
8,9%
18,0%
10,3%
8,2%
15,0%

5,1%
4,6%
4,0%
4,7%
7,8%
17,9%
9,8%
7,9%
14,9%

Luxemburg
Luxemburg
Luxemburg
Luxemburg
Luxemburg
Luxemburg
Malta
Malta
Malta
Nederland
Nederland
Nederland
Nederland

7,2%
5,8%
4,5%
5,6%
12,1%
4,9%
5,3%
5,2%
78,7%
3,3%
2,5%
3,4%
1,8%

7,2%
5,8%
4,2%
5,6%
12,1%
4,9%
5,1%
4,8%
78,7%
3,2%
2,3%
3,3%
1,7%

Nederland
Nederland
Nederland

4,6%
7,7%
3,1%

4,4%
7,6%
3,0%

Oostenrijk
Oostenrijk

6,5%
5,2%

6,4%
4,7%

Oostenrijk
Oostenrijk
Oostenrijk
Oostenrijk

6,5%
7,4%
5,7%
7,0%

6,3%
6,7%
5,4%
6,3%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

25

Bank

Land

Leverage
Ratio per
eind boekjaar
2013 (%)

AQR aangepaste Leverage
Ratio (%)

Banco Comercial Português, SA
Banco BPI, SA
Caixa Geral de Depósitos, SA
Nova Kreditna Banka Maribor d.d.
Nova Ljubljanska banka d. d., Ljubljana
SID – Slovenska izvozna in razvojna banka,
d.d., Ljubljana
Slovenská sporiteľňa, a.s.
Tatra banka, a.s.
Všeobecná úverová banka, a.s.
Banco Financiero y de Ahorros, S.A.
Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, S.A.
Bankinter, S.A.
Banco Mare Nostrum, S.A.
Banco de Sabadell, S.A.
Cajas Rurales Unidas, Sociedad Cooperativa de Crédito
Catalunya Banc, S.A.
Caja de Ahorros y M.P. de Zaragoza,
Aragón y Rioja
Kutxabank, S.A.
Caja de Ahorros y Pensiones de Barcelona
Liberbank, S.A.
NCG Banco, S.A.
Banco Popular Español, S.A.
Banco Santander, S.A.
Unicaja Banco, S.A.

Portugal
Portugal
Portugal
Slovenië
Slovenië

6,3%
7,6%
6,3%
9,4%
7,2%

5,2%
7,6%
6,0%
7,5%
6,5%

Slovenië
Slowakije
Slowakije
Slowakije
Spanje
Spanje
Spanje
Spanje
Spanje

9,1%
7,9%
6,6%
7,7%
4,2%
6,1%
5,9%
4,3%
5,3%

8,6%
7,6%
6,4%
7,5%
4,2%
6,0%
5,7%
4,1%
5,3%

Spanje
Spanje

5,7%
3,9%

5,2%
3,8%

Spanje
Spanje
Spanje
Spanje
Spanje
Spanje
Spanje
Spanje

4,8%
7,1%
5,6%
3,9%
5,2%
6,6%
4,5%
4,7%

4,8%
7,0%
5,6%
3,5%
5,2%
6,3%
4,5%
4,6%

De leden van de SP-fractie vragen in welke lidstaten op dit moment een
leverage ratio geldt en hoe deze is vormgegeven. Zoals hiervoor al is
aangegeven, is in het Verenigd Koninkrijk recent gekozen voor een
minimale leverage ratio eis van 3%, die op zijn vroegst in 2019 kan
oplopen tot maximaal 5% afhankelijk van de systeemrelevantie van de
bank en de stand van de economie.
In Zweden heeft de Zweedse centrale bank in een recent rapport14 een
aanbeveling gedaan om de leverage ratio voor de grootste Zweedse
banken te verhogen tot minimaal 4% per 1 januari 2016 en 5% vanaf
1 januari 2018. Op dit moment is nog onduidelijk of de Zweedse overheid
deze aanbevelingen zal overnemen. Behoudens deze landen zijn mij op dit
moment geen lidstaten bekend waar concrete initiatieven worden
ontplooid op dit terrein. Wel worden in landen buiten de Europese Unie,
zoals in de Verenigde Staten en in Zwitserland, ook leverage ratio eisen
gesteld die boven de 3% uitstijgen.
De leden van de CDA-fractie vragen zich af op welke terreinen de verdere
harmonisatie zich zal richten. De verdere harmonisatie waarnaar in mijn
brief van 26 oktober 2014 wordt verwezen, ziet op de harmonisatie van
standaarden.
De EBA stelt bindende technische standaarden voor die na vaststelling
door de Europese Commissie bindend zijn voor de banken en nationale
toezichthouders/ECB. Deze kunnen bijvoorbeeld betrekking hebben op
technische uitvoeringsnormen die door de toezichthouders gehanteerd
dienen te worden. Ook kan gedacht worden aan verordeningen die voor
de ECB noodzakelijk zijn voor de uitvoering van de aan haar opgedragen
taken, zoals de SSM-kaderverordening, waarmee bepaalde onderdelen
14

Zie pagina 33–37 van Financial Stability Report 2014:2, Sveriges Riksbank (oktober 2014)
http://www.riksbank.se/Documents/Rapporter/FSR/2014/FSR_2/rap_fsr2_141204_eng.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

26

van de verordening bankentoezicht nader worden uitgewerkt.15 Met het
uitvaardigen van dergelijke documenten wordt bijgedragen aan een
gemeenschappelijk, geharmoniseerd toezichtmechanisme.
Verder vragen de leden van de CDA-fractie of een overzicht kan worden
gepresenteerd van standaarden die op dit moment nog niet geharmoniseerd zijn maar dit in de toekomst wel worden.
Met de verdere harmonisatie van standaarden doel ik primair op de
noodzaak de afspraken over de kwaliteit van het kapitaal dat banken
dienen aan te houden, verder aan te scherpen en te harmoniseren. Op een
groot aantal punten zullen banken hiertoe automatisch al gedwongen
worden stappen te zetten, omdat het CRD-IV kapitaaleisenraamwerk de
komende jaren steeds verder wordt ingefaseerd en de eisen die gesteld
worden aan de kwaliteit van het aan te houden kapitaal, daarmee in
toenemende mate al strenger worden.16
Op onderdelen zijn echter aanvullende afspraken nodig om het CRD-IV
kapitaaleisenraamwerk te complementeren en/of te wijzigen, zodat de
kwaliteit van het aan te houden kapitaal van banken verder wordt
verhoogd en de toepassing ervan tussen lidstaten wordt geharmoniseerd.
Het belangrijkste voorbeeld hiervan is dat het CRD-IV kapitaaleisenraamwerk toestaat dat een deel van het kernkapitaal van banken kan
bestaan uit belastingtegoeden, als deze gegarandeerd worden door de
betreffende nationale overheid. Een aantal lidstaten heeft van deze
mogelijkheid gebruikt gemaakt. Mijns inziens is deze praktijk, alhoewel
toegestaan, niet in lijn met de doelstelling van de bankenunie om de
verstrengeling tussen banken en overheden te doorbreken. Hier zijn
toekomstige aanpassingen in de Europese regelgeving dus noodzakelijk.
Banken dienen de komende jaren overigens niet alleen de kwaliteit van
het aan te houden kapitaal te verbeteren, maar in het CRD-IV kapitaaleisenraamwerk zijn zoals bekend ook de eisen ten aanzien van de hoeveelheid aan te houden kapitaal fors aangescherpt. Hierbij is voorzien dat de
leverage ratio als nieuwe, geharmoniseerde Europese kapitaaleis zal
worden geïntroduceerd als bindende eis. In CRD-IV is voorzien dat hier
uiterlijk in 2017 afspraken over dienen te worden gemaakt.17
TLAC
De leden van de PvdA-fractie vragen naar het recente voorstel van de
Financial Stability Board (FSB) voor een minimumvereiste van kapitaal en
makkelijk bail-inbare schuld voor mondiale systeembanken, oftewel de
zogenaamde Total Loss Absorbency Capacity (TLAC). Zij vragen voor
welke Nederlandse banken deze eisen gaan gelden, wat de minimale
omvang van de TLAC is, en in welke mate Nederlandse banken al aan de
TLAC-eisen voldoen.

15

Verordening (EU) nr. 468/2014 van de Europese Centrale Bank van 16 april 2014 tot vaststelling
van een kader voor samenwerking binnen het gemeenschappelijk Toezichtsmechanisme
tussen de Europese Centrale Bank en nationale bevoegde autoriteiten en met nationale
aangewezen autoriteiten (Pb EU 2014, L 141)
16
Een voorbeeld van de kwaliteit van het kapitaal, is dat banken een aantal activaposten van het
kernkapitaal moeten aftrekken omdat deze activa niet beschikbaar zijn voor het compenseren
van crediteuren in resolutie. Een voorbeeld hiervan is immateriële activa zoals goodwill. Deze
dienen volgens de regels van CRD-IV in toenemende mate te worden afgetrokken van het
kernkapitaal van banken. Dit komt de kwaliteit van het kernkapitaal van banken ten goede,
maar betekent tegelijkertijd dat extra inspanningen nodig zijn om aan de vereiste kapitaalratio’s te voldoen.
17
Zie Kabinetsvisie Nederlandse bankensector, Kamerstuk 32 013, nr. 35.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

27

Zoals ik in mijn brieven van 23 september18 en 17 november jl.19 heb
aangegeven, zal de TLAC zogenaamde mondiale systeembanken (global
systemically important banks; G-SIBs) verplichten tot het aanhouden van
een minimumhoeveelheid vermogen waarop relatief eenvoudig bail-in
kan worden toegepast. Zoals ik heb aangegeven in mijn brief van
23 september 2014 is ING de enige Nederlandse bank die wordt aangemerkt als G-SIB. Gezien de toezichtvertrouwelijke aard is het niet mogelijk
om nadere informatie te verstrekken over de mate waarin deze instellingen al dan niet aan de TLAC-eis voldoen. Bovendien is de TLAC-eis niet
definitief, en zijn er nog verschillende elementen die nader zullen worden
ingevuld. Zo moet bijvoorbeeld de precieze hoogte nog worden vastgesteld. Daarbij is wel een bereik aangegeven van 16–20% van de risicogewogen activa en een minimum ongewogen eis van 6%. Een publieke
consultatie en een impactstudie (Quantitative Impact Study; QIS) zullen de
kosten en baten inzichtelijk maken, waarna de definitieve hoogte zal
worden vastgesteld. De verwachting is dat de definitieve eis eind 2015
gepubliceerd wordt.
Ook vragen de leden van de PvdA-fractie naar de verhouding tussen het
Europese bail-inraamwerk en de TLAC. Zij vragen waarom in FSB verband
niet is aangesloten bij het Europese bail-inraamwerk, of er coördinatie
heeft plaatsgevonden en zijn geïnteresseerd in de verhouding tussen de
junior/senior obligatiehouders en de TLAC. Verschillende Europese landen
en instanties hebben zitting in verschillende FSB-organen en hebben
actief deelgenomen aan de totstandkoming van de voorlopige TLACafspraken. De FSB bevat echter ook veel leden van buiten de EU,
waardoor het Europees bail-inraamwerk niet één-op-één gekopieerd kan
worden.
Ik ben echter van mening dat het TLAC-voorstel consistent is met het
Europese bail-inraamwerk, aangezien het TLAC-voorstel enkele belangrijke principes van het Europese raamwerk onderschrijft. Zo houdt het
TLAC-voorstel vast aan een strikte hiërarchie van vermogensverschaffers
bij het verdelen en absorberen van de verliezen. In eerste instantie
moeten de verschaffers van eigen vermogen de verliezen dragen. In
tweede instantie worden de junior crediteuren aangesproken. In derde
instantie komen bepaalde senior crediteuren aan bod. Zoals ik heb
aangegeven in mijn brief van 17 november jl. wordt vastgesteld dat ook
senior crediteuren verliezen kunnen dragen. Onder strenge voorwaarden
mag senior schuld voor een beperkt gedeelte meetellen in de TLAC.
Daarmee onderschrijft dit voorstel het uitgangspunt van de Bank
Recovery and Resolution Directive (BRRD) dat ook senior schuld
bail-inbaar is. Conform eerder genoemde brief, ben ik van mening dat de
TLAC en het minimumvereiste aan eigen vermogen en in aanmerking
komende passiva uit de BRRD (oftewel de minimum requirement for own
funds and eligible liabilities; MREL) complementair aan elkaar zijn.20
De leden van de PvdA-fractie willen voorts weten of de TLAC het ontstaan
van nieuwe, ingewikkelde beleggingsproducten aanmoedigt, waarbij
onduidelijk is wat het risicoprofiel is. De TLAC vormt een aanscherping
van de eisen omtrent «makkelijk bail-inbaar» vermogen. Dat betekent dat
een hogere eis zal gelden voor het totaal van eigen vermogen en
18

Aanhangsel Handelingen II, 2014/15, nr. 115.
Kamerstuk 32 013, nr. 86.
20
Onlangs heeft de EBA een consultatiepaper gepubliceerd over het vaststellen van de hoogte
van de MREL. Daarbij besteedt de EBA ook specifiek aandacht aan de verhouding tussen de
MREL de TLAC. De EBA geeft daarbij aan dat deze verenigbaar zijn. Zie voor het consultatiepaper: https://www.eba.europa.eu/regulation-and-policy/recovery-and-resolution/regulatorytechnical-standards-on-minimum-requirement-for-own-funds-and-eligible-liabilities-mrel-/-/
regulatory-activity/consultation-paper;jsessionid=FF5AD96B381911A5804850CC1711CFA4
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

28

(achtergestelde) schuld van een bank.21 Op die manier kunnen de kosten
van afwikkeling zoveel mogelijk bij private investeerders worden gelegd.
Uit het TLAC-voorstel volgt niet zozeer dat nieuwe producten noodzakelijk
zijn, maar wel dat banken mogelijk meer van al bestaande instrumenten
moeten uitgeven om ook aan de minimum TLAC-eis te voldoen. Een
voorbeeld hiervan zijn de zogenaamde coco’s (contingent convertibles),
die onder bepaalde voorwaarden mogen meetellen voor de TLAC-eis. Een
coco is een obligatie die wordt omgezet naar kernkapitaal als de situatie
van een bank flink is verslechterd. Op die manier wordt de kapitaalpositie
van de bank weer versterkt. Ten aanzien van het risicoprofiel van coco’s
merk ik op dat private investeerders op de hoogte zouden moeten zijn van
de risico’s. In het coco-contract wordt namelijk duidelijk gemaakt dat deze
instrumenten een hoog risicoprofiel hebben. De investeerders vragen
voor dit hogere risico overigens ook een relatief hoge vergoeding.
De leden van de PvdA-fractie vragen of Nederland de ongewogen
TLAC-eis van 6% van toepassing wil maken op alle grote Nederlandse
banken. Allereerst wil ik nogmaals benadrukken dat de TLAC-eis nu niet
definitief is; verschillende elementen moeten nader worden ingevuld. Met
de invoering van de leverage ratio eis van minimaal 4% voor alle
grootbanken in Nederland is een helder pad uitgestippeld. De verwachting
is dat de TLAC-eis via Europese wet- en regelgeving in Europa van kracht
zal worden. Eind 2016 zal er een evaluatie van de Europese eis aan de
minimale hoeveelheid MREL plaatsvinden, waarbij voorstellen gedaan
worden voor een meer geharmoniseerde MREL-eis. Daarbij zal specifiek
rekening worden gehouden met de TLAC. Zo kan de TLAC van toepassing
worden op meer typen banken dan alleen mondiale systeembanken
(G-SIBs).22
LTV-ratio
De leden van de SP-fractie zijn benieuwd naar de rol van een hoge
Loan-to-value (LTV) ratio in de AQR en stresstest. In het onderzoek is niet
specifiek gekeken naar de LTV-ratio, maar naar de belangrijkste factoren
die tot verliezen in de hypotheekportefeuille kunnen leiden. In Nederland
zijn de LTV-ratio’s weliswaar relatief hoog, maar de verliezen op de
hypotheekportefeuille zijn zowel in de praktijk als in de CA beperkt.
De leden van VVD-fractie vragen naar de LTV-ratio, en of de resultaten van
de CA tot een verandering in nut en noodzaak van een verdere verlaging
hebben geleid. Verder zijn de leden van de SP-fractie benieuwd naar de
verwachtingen ten aanzien van de waarde van de Nederlandse hypotheekportefeuille voor de komende jaren. De LTV-ratio is onderwerp van
verdere discussie tijdens het Financieel Stabiliteitscomité in mei dit jaar.
Er is in het Kabinet afgesproken dat nadere voorstellen pas volgen bij
robuust herstel van de woningmarkt en consumenten de gelegenheid
moeten hebben om voldoende bijeen te sparen om tot de aankoop van
een woning over te kunnen gaan. Bovendien moet een verlaging van de
LTV-ratio bezien worden in samenhang met de verplichte besparingen
voor huishoudens. Wel signaleer ik dat de CA laat zien dat Nederlandse
banken en de bancaire hypotheekportefeuilles ook het adverse scenario
met significante daling van de huizenprijzen en oplopende werkeloosheid
adequaat kunnen doorstaan, ondanks de hoge LTV-ratio’s.

21
22

Kamerstuk 32 013, nr. 86.
De BRRD noemt overigens expliciet dat er bij het vaststellen van de MREL rekening gehouden
moet worden met het risicoprofiel van een bank. Het valt dan ook binnen de lijn der verwachtingen dat eventuele minimumeisen aan de MREL zullen verschillen naar gelang het type
bank.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

29

Overig
De leden van de CDA-fractie vragen of de resultaten van de CA gevolgen
hebben voor de bestaande regelingen zoals de bankenbelasting. Zoals al
aangegeven in mijn brief over de bijdragen aan het afwikkelingsfonds23 is
een aanpassing van de bankenbelasting, nog los van de budgettaire
gevolgen, op dit moment niet aan de orde.
Daarnaast hebben de leden van de CDA-fractie vragen of verzekeraars die
hypotheken verstrekken aan eenzelfde soort test worden onderworpen.
Eind november jl. heeft de EIOPA, de Europese autoriteit voor verzekeringen en bedrijfspensioenen een stresstest uitgevoerd onder Europese
verzekeraars. Voor de resultaten van deze test verwijs ik u naar de website
van de EIOPA.24

23
24

Kamerstuk 21 501-07, nr. 1201
Zie hiervoor https://eiopa.europa.eu/en/activities/financial-stability/insurance-stress-test-2014/
index.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1232

30