Verkenning
welvaartseffecten
STRONG
Maatschappelijke kosten en baten van
scenario’s

Verkenning
welvaartseffecten
STRONG
Maatschappelijke kosten en baten van
scenario’s

Dit rapport is geschreven door:
Martijn Blom
Ellen Schep
Met medewerking van:
Maarten Afman
Harry Croezen
Delft, CE Delft, november 2016
Publicatienummer: 16.7C60.108
Welvaart / Effecten / Maatschappelijke factoren / Kosten / Rendement / Scenario’s
VT: MKBA
Opdrachtgever: Tauw.
Alle openbare CE-publicaties zijn verkrijgbaar via www.ce.nl
Meer informatie over de studie is te verkrijgen bij de projectleider Martijn Blom.
© copyright, CE Delft, Delft
CE Delft
Committed to the Environment
CE Delft draagt met onafhankelijk onderzoek en advies bij aan een duurzame samenleving.
Wij zijn toonaangevend op het gebied van energie, transport en grondstoffen. Met onze kennis
van techniek, beleid en economie helpen we overheden, NGO’s en bedrijven structurele
veranderingen te realiseren. Al 35 jaar werken betrokken en kundige medewerkers bij CE Delft
om dit waar te maken.

1

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Inhoud

2

Samenvatting

4

1

Inleiding

10

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7

Aanleiding
Doel
Afbakening en gebruiksaanwijzing
Relatie met het PlanMER
Mee te nemen effecten
Gebruik WLO-scenario’s in deze studie
Leeswijzer

10
10
11
12
13
17
18

2

Aanpak

19

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7

Inleiding
Probleemanalyse
Nulalternatief
Projectalternatieven: vier ondergrondscenario’s
Projecteffecten
Welvaartseffecten
Afbakening en uitgangspunten

19
20
21
22
24
26
28

3

Welvaartseffecten per functie

29

3.1
3.2
3.3

Inleiding
Welvaartseffecten per ‘voorbeeldingreep’
Resultaten per kubieke meter

29
29
31

4

Kosten en baten van scenario’s

32

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Inleiding
Projecteffecten per scenario
Welvaartseffecten per scenario
Verdeling kosten en baten
Gevoeligheidsanalyse
Conclusie

32
32
35
38
40
44

5

Waar treden kansen en knelpunten op?

46

5.1
5.2
5.3
5.4
5.5

Inleiding
Duurzame en veilige drinkwatervoorziening
CCS op land
Geothermie: bouwen voor de vraag
Opslag: hoeveel, waarvoor?

46
46
49
50
51

6

Conclusie en aanbevelingen

53

6.1
6.2

Conclusies
Aanbevelingen

53
54

7

Literatuur

56

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Bijlage A

Resultaten voorbeeldingrepen

59

Grondwaterwinning voor drinkwater
Conventionele gaswinning
Zoutwinning
Geothermie
Opslag van CO2 in lege aardgasvelden (CCS)
Opslag van gas in lege zoutcavernes of lege gasvelden
Schaliegas

59
60
61
62
64
66
67

Bijlage B

Ruimtelijke uitwerking scenario’s

69

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

A.1
A.2
A.3
A.4
A.5
A.6
A.7

3

Samenvatting
Aanleiding en doel
In de verkenning welvaartseffecten (voorheen MKBA) zijn de welvaartseffecten
verkend van verschillende ondergrondfuncties. De verkenning heeft plaatsgevonden op basis van een analyse van ‘standaardtoepassingen’ van de
verschillende ondergrondfuncties en de vier hypothetische scenario’s van het
PlanMER. In deze verkenning worden alle belangen voor verschillende partijen
op een rij gezet en indien mogelijk in geld (welvaartseffecten) uitgedrukt.
Ook worden kosten en baten van de hypothetische scenario’s afgezet tegen
een nulalternatief: dit is de situatie waarbij er geen sprake is van ordening van
ruimteclaims vanuit de ondergrond door het Rijk via een Structuurvisie en
vergunningverlening van activiteiten via de huidige wettelijke kaders plaatsvindt. In de praktijk vertaalt dit zich doorgaans in de situatie dat degene die
zich als eerste meldt, ook het recht heeft op een bepaald gebruik van de
ondergrond.

Twee fasen: ondergrondfuncties en scenario’s
De verkenning bestaat uit twee fasen. In Fase 1 zijn de welvaartseffecten voor
de verschillende ondergrondfuncties bepaald, te weten:
 grondwaterwinning voor drinkwater (inclusief grondwaterwinning voor
menselijke consumptie);
 conventionele winning van aardgas en –olie;
 zoutwinning;
 opslag in olie- en gasvelden;
 opslag in zoutcavernes;
 winning van geothermie;
 schaliegaswinning.
In Fase 2 zijn de welvaartseffecten van vier hypothetische ondergrondscenario’s in beeld gebracht. Deze scenario’s geven de hoeken van het
speelveld weer van mogelijke gebruiksmogelijkheden voor de ondergrond.
Dit zijn dezelfde scenario’s als in het PlanMER (zie tekstkader).

Drinkwater voorop
 bescherming van drinkwater heeft prioriteit, ook door instellen Nationale
Grondwaterreserve;
 minder ruimte voor gaswinning en geothermie.
Fossiel met CO2-opslag
 in dit scenario staat het behalen van de klimaatdoelstelling door de opslag van CO2
centraal;
 veel ruimte voor gaswinning, gevolgd door CO2-opslag.
Maximaal hernieuwbaar
 in dit scenario wordt de transitie naar duurzame energie zo snel als mogelijk gerealiseerd;
 maximale inzet op geothermie;
 geen ruimte voor CO2-opslag en schaliegas.
Opslag en handel in gas
 in dit scenario verstevigt Nederland zijn positie als ‘gasrotonde’;
 conventionele gas- en oliewinning, gasbuffering en schaliegaswinning zijn prioritair.

4

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

De scenario’s zijn ingevuld met behulp van de ondergrondingrepen uit Fase 1.
Ze worden vergeleken met een nulalternatief waarin uitsluitend vastgesteld
beleid is meegenomen. De scenario’s zijn onderscheidend in de voorkeursvolgorde en de onderlinge uitsluitingen. Dat betekent dat sommige ondergrondfuncties voorrang krijgen boven andere, afhankelijk van het scenario.
Ook kan er sprake zijn van uitsluitingen van bepaalde functies.
Niet voor elke functie zijn openbare bronnen beschikbaar om tot een goede
inschatting (zoutwinning) te komen of zijn de kosten te onzeker (schaliegas)
om hier een goede schatting te presenteren. Deze functies zijn daarom niet
kwantitatief in beeld gebracht. Grondwaterwinning differentieert onvoldoende
tussen de scenario’s en is om die reden niet gekwantificeerd.
Directe, indirecte en externe effecten
In de verkenning zijn directe effecten, indirecte effecten en externe effecten
onderscheiden. Directe effecten zijn de directe kosten en baten voor de
gebruiker van de ondergrond. Deze zijn met behulp van kengetallen ingeschat.
Indirecte effecten vloeien voort uit de directe effecten. Een voorbeeld van
een indirect effect is werkgelegenheid. In de praktijk is het welvaartseffect
door indirecte effecten beperkt. In deze verkenning worden indirecte effecten
verwaarloosbaar geacht en worden daarom niet meegenomen. Externe
effecten zijn effecten die niet beoogd zijn door de initiatiefnemer of
investeerder in de ondergrond. Hieronder vallen ook de milieueffecten zoals
behandeld in het PlanMER. Voor deze milieueffecten is aangesloten bij de
beoordelingssystematiek van het PlanMER. Binnen deze verkenning worden
geen additionele welvaartseffecten (milieu) in kaart gebracht die niet al in het
PlanMER aan de orde komen.

Gebruik WLO-scenario’s en discontovoet
De maatschappelijke kosten en baten zijn in belangrijke mate afhankelijk van
energie- en CO2-prijzen. De prijzen worden voor een belangrijk deel bepaald
door internationale onzekerheden over klimaat en energie. Daarom wordt in
deze studie met twee uiteenlopende achtergrondscenario’s gewerkt. Dit zijn
de WLO-scenario’s Hoog en Laag van CPB en PBL (CPB; PBL, 2015).
CO2–prijzen en energieprijzen uit de WLO-scenario’s zijn gehanteerd om
projecteffecten te waarderen. In Laag gaat een minder ambitieus klimaatbeleid gepaard met hoge energieprijzen en lage CO 2-prijzen.
In Hoog gaat een ambitieuzer klimaatbeleid gepaard met lage energieprijzen
en hogere CO2-prijzen. In beide scenario’s stijgt de temperatuur meer dan
2°C. In de gevoeligheidsanalyse is een variant doorgerekend met nog hogere
CO2-prijzen waarbij de temperatuurstijging binnen de tweegradendoelstelling
blijft.
Alle effecten zijn weergegeven in contante waarden (CW). Hiervoor is de
aanbevolen discontovoet van 3% gebruikt.

5

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Welvaartseffecten ondergrondfuncties (Fase 1)
Figuur 1

Maatschappelijk saldo per voorbeeldingreep, CW, mln €

20

3000

Maatschappelijk saldo MLN €

15

+/- PM

2000

10
5

+/- PM
+/- PM
+/- PM

Geoth Laag
+/- PM

0
Geothermie

1000

+/- PM

Gaswinning

CCS

0

Gasopslag

Geoth Hoog
Laag
Hoog

-5

-1000

-10
-2000

-15
+/- PM
-20

+/- PM

-3000

Figuur 1 geeft de welvaarteffecten van de functies die gekwantificeerd zijn,
waarbij gebruik is gemaakt van een dubbele schaal (linker en rechter y-as) om
de in absolute zin beperkte kosten en baten van geothermie te kunnen
vergelijken met de andere functies. Op de linkeras staan de kosten en baten
van geothermie; op de rechteras staan de overige functies. Uit de figuur blijkt
dat de resultaten per voorbeeldingreep sterk per achtergrondscenario
verschillen. Bij alle functies moeten nog PM-posten worden opgeteld.
Deze kunnen een positief of negatief effect hebben op het welvaartssaldo.
Gaswinning is van alle ondergrondfuncties het meest robuust positief, zowel in
Laag en Hoog. Hierbij is gaswinning afgezet tegen import van gas, waarbij de
emissies bij gebruik niet zijn meegenomen. Voor geothermie geldt dat een
positief welvaartssaldo zal afhangen van met name de gasprijs en CO2-prijs,
waarbij dit in Laag leidt tot een positieve uitkomst.
Lege gasvelden kunnen worden gebruikt voor de opslag van CO 2 of de opslag
van gas. Bij een hoge gasprijs en sterke prijsfluctuaties op de Europese gasmarkt is gasopslag financieel aantrekkelijk; bij een hoge CO 2-prijs is CCS een
aantrekkelijke optie. Voor schaliegas is ervoor gekozen om deze functie niet te
kwantificeren vanwege de grote onzekerheid rondom winningskosten.
De kwalitatieve analyse laat zien dat de economische haalbaarheid van
schaliegas zeer lastig is, zeker bij een lage gasprijs.

6

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Welvaartseffecten ondergrondscenario’s (Fase 2)
Figuur 2

Maatschappelijk saldo per ondergrondscenario, CW, mln €

5.000

+/- PM

Maatschappelijk saldo MLN €

4.000
3.000

+/- PM

+/- PM

+/- PM

2.000
1.000

Laag

-

Hoog

-1.000

Drinkwater
voorop

Fossiel met CO2- Hernieuwbaar
opslag
+/- PM
+/- PM

-2.000
-3.000
-4.000

Handel in gas

+/- PM
+/- PM

Figuur 2 vat de resultaten van het welvaartssaldo voor de vier ondergrondscenario’s samen. Ook hier moeten PM-posten nog bij de saldi worden
opgeteld, waardoor hoogte en de ‘voorkeursvolgorde’ kunnen veranderen.
Uit de figuur blijkt dat alleen het welvaartssaldo van het scenario Opslag en
handel in gas robuust positief is: in zowel Hoog als Laag leidt het scenario tot
hogere maatschappelijke welvaart dan het nulalternatief. In Hoog wordt dit
verklaard door positieve CCS-baten; in Laag door baten van extra gasopslag.
Maximaal hernieuwbaar leidt bij beide scenario’s tot een lager maatschappelijk saldo dan het nulalternatief. Voor Drinkwater voorop en Fossiel
met CO2-opslag geldt een positief saldo in Laag en een negatief saldo in Hoog.
De WLO scenario’s gaan uit van een klimaatbeleid dat gericht is op een
vermindering van 65% (Hoog) tot 45% (Laag) van de uitstoot van broeikasgassen
in 2050 ten opzichte van het jaar 1990. De opwarming van de aarde komt
daarmee uit op meer dan twee graden, vanwege een minder effectief
klimaatbeleid. Uit de gevoeligheidsanalyse waarin de tweegradenvariant wordt
geanalyseerd blijkt dat een hogere waardering van CO2-besparing leidt tot een
positief maatschappelijk saldo voor alle scenario’s. Hierdoor worden
geothermie en opslag van CO2 aantrekkelijker. Waardering van voorzieningszekerheid door een afslag op de discontovoet verhoogt de baten van energiefuncties. Voor gasopslag betekent dit dat hierdoor zowel in Hoog als Laag het
maatschappelijk saldo positief is. Voor geothermie verbetert het saldo aanzienlijk. In de tweegradenvariant kent Fossiel met CO2-opslag het hoogste
maatschappelijke saldo (+/- PM-posten). Dit wordt met name verklaard door
de hoge opbrengsten van CCS.
Uit de verdelingsanalyse blijkt dat de baten van de ondergrondingrepen met
name neerkomen bij de exploitant en overige Nederlanders bijvoorbeeld door
verbeterde voorzieningszekerheid en opbrengsten voor de overheid.
De gevolgen van milieueffecten zijn vooral regionaal en lokaal.

7

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Per scenario is vervolgens onderzocht welke factoren van belang zijn op het
saldo. Bij een aantal effecten zal de onzekerheid zeer groot zijn. Dit is
bijvoorbeeld het geval bij de waardering van een onder alle omstandigheden
gegarandeerd veilige watervoorziening of het uitsluiten van risico’s bij het
opslaan van CO2 in de bodem. In dat geval kan wel aangegeven worden bij
welke risicowaardering het welvaartssaldo omslaat.
Hoeveel zijn ‘wij’ bereid te betalen voor een duurzame en veilige
drinkwatervoorziening?
Bij het scenario Drinkwater voorop wordt extra ruimte gereserveerd voor
Nationale Grondwaterreserves, zodat de drinkwatervoorziening ook in geval
van grote calamiteiten gegarandeerd is. Dit gaat in dit scenario ten koste van
gebruik van de ondergrond voor bijvoorbeeld van winning van gas of duurzame
warmte (geothermie) uit de ondergrond, hetgeen derving van welvaart met
zich meebrengt (opportuniteitskosten). De conclusie is dat het scenario
Drinkwater voorop tot een welvaartswinst zou kunnen leiden indien
Nederlandse drinkwaterconsumenten bereid zijn 1,5 tot 3,5% te betalen als
‘compensatie’ voor opportunititeitskosten van gas. Om ook eventuele
welvaartsverliezen door het beperkte potentiegebied voor andere functies
(geothermie, schaliegas) en bovengrondse functies te compenseren, zou de
betalingsbereidheid nog hoger moeten zijn. Door het beperken van het
potentiegebied voor geothermie worden de mogelijkheden om tot een
succesvol project te komen verkleind en dit heeft negatieve gevolgen op de
welvaart.
Hoeveel zijn ‘wij’ bereid te betalen om CCS op land te voorkomen?
Uit de MKBA blijkt dat CCS onder land, bij een stringent klimaatbeleid, tot een
verhoging van de welvaart kan leiden. Er is echter veel weerstand tegen CCS
onder land. CCS onder zee is een alternatieve optie. Als velden verder weg
liggen van emissiebronnen, kan dit echter wel tot hogere (transport)kosten
leiden. In hoeverre CCS tot een verlaging van de welvaart voor omwonenden
kan leiden, bijvoorbeeld via huizenprijzen, is niet bekend. Dit zou als een
waardering van veiligheid kunnen worden beschouwd.
Is het verstandig om wonen en werken meer te plannen bij
geothermiepotentie?
Deze strategie lijkt voor kassen meer kansrijk dan voor woningen. Voor nieuwe
woningen is de warmtevraag door goede isolatie en slimme energieoplossingen
beperkt. Voor kassen ligt dit anders. Netto energiekosten bedragen zo’n 15%
van de totale kosten (LEI Wageningen UR, 2014). Geothermieprojecten worden
aantrekkelijker naarmate de gasprijs en/of de CO 2-prijs hoger liggen. Pas als
de CO2-prijs zich richting het tweegradenprijspad begeeft of de gasprijs stijgt,
wordt investeren (zonder subsidie) in geothermie pas echt aantrekkelijk. In
dat geval kan het ook aantrekkelijk zijn om kassen te bouwen in of zelfs te
verplaatsen naar gebieden met een hoge geothermiepotentie.
Hoeveel gasopslag is maatschappelijk wenselijk?
Het is moeilijk in te schatten hoeveel gasopslagen maatschappelijk gezien
gewenst zijn. Iedere nieuwe gasopslag maakt investeren in een nieuwe
gasopslag minder aantrekkelijk, omdat het prijseffect kleiner wordt.
De businesscase van gasopslag geeft onvoldoende inzicht in de baten van
voorzieningszekerheid. Hierdoor kan er sprake zijn van onderinvesteringen.
Een overschot aan locaties voor gasopslag is echter economisch gezien ook
ongewenst; zeker bij een stringent klimaatbeleid en hoge CO 2-prijzen kunnen
lege gasvelden beter benut worden voor de opslag van CO 2. Dat pleit er voor
zo lang mogelijk een flexibele strategie te hanteren, waarbij lege gasvelden
open worden gehouden voor CCS of voor gasopslag.

8

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Conclusies en aanbevelingen
De Verkenning welvaartseffecten laat zien dat het op het niveau van
scenario’s lastig is om vanuit economisch oogpunt preferente richtingen te
identificeren.
Verschillen tussen de maatschappelijke effecten van de vier ondergrondscenario’s ontstaan mede door verschillen in achtergrondscenario’s
(WLO-scenario’s Hoog en Laag van CPB en PBL, 2015) waarin de gasprijs en de
CO2-prijs variëren en daarmee bepalend zijn voor de uitkomsten. Hierbij moet
worden aangemerkt dat milieueffecten niet in euro’s zijn uitgedrukt.
Vanwege de onzekerheid over externe omstandigheden en het ontbreken van
een robuuste preferente strategie, is de belangrijkste aanbeveling uit deze
verkenning om flexibel te blijven in reserveringen van de ondergrond.
Het is nu nog te onzeker om te kunnen inschatten waar over enkele decennia
behoefte aan is. Door bepaalde ondergrondfuncties uit te sluiten of prioritair
te maken, blijven op andere terreinen kansen onbenut en kunnen baten
worden misgelopen.
Uit de kwantitatieve analyse blijkt dat Opslag en handel in gas een robuust
positief maatschappelijk saldo kent. Hierbij moet worden opgemerkt dat dit in
Hoog verklaard wordt door hoge CCS-opbrengsten en in Laag door hoge
opbrengsten van extra gasopslag. Bovendien is het de vraag hoeveel gasopslagen maatschappelijk wenselijk zijn. Bij steeds meer opslagcapaciteit van
meerdere locaties zullen de prijsfluctuaties uitmiddelen, waardoor de
economische waarde van een volgende investering afneemt. Dat pleit er voor
zo lang mogelijk een flexibele strategie te hanteren, waarbij lege gasvelden
beschikbaar blijven voor CCS óf voor gasopslag.
Omdat eventuele milieueffecten in het planMER niet verdergaand zijn
gekwantificeerd is het lastig om deze in welvaartseffecten uit te drukken en
in de saldi van de verkenning mee te nemen. Uit het planMER blijkt dat de
risico’s op milieueffecten over het algemeen laag zijn. Dit betekent dat er
weinig kosten gemaakt hoeven te worden om deze effecten te compenseren.
Uit de verkenning welvaartseffecten blijkt dat de economische wenselijkheid
van de strategische inzet op nationale drinkwatervoorraden niet op voorhand
aangetoond is, zolang de omvang van deze gebieden en de overlap met
potentiële energiebaten niet bekend zijn. Het uitsluiten van mijnbouwactiviteiten in de Nationale Grondwaterreserves (NGR’s) zou volgens de
verkenning alleen welvaartsverhogend werken indien de er een duidelijke
bereidheid tot betalen is. Door de grote omvang van deze gebieden worden
immers potentiële energiebaten gemist.
Als er daadwerkelijk sprake is van een ambitieus klimaatbeleid en er 80-95%
CO2 met zekerheid gereduceerd gaat worden in 2050, kan de ondergrond het
beste benut worden voor functies die bijdragen aan CO2-reductie, zoals
CO2-opslag en duurzame warmte. Door de bijbehorende hoge CO2-prijs worden
investeringen in CCS en geothermie financieel aantrekkelijk vanuit de prijs die
dan voor CO2 betaald moet worden binnen een systeem van emissiehandel.
De resultaten van deze verkenning worden, naast de PlanMER, betrokken bij
het formuleren van het ruimtelijk afwegingskader voor mijnbouwactiviteiten.

9

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

1 Inleiding
1.1

Aanleiding
Het belang van de ondergrond neemt toe en speelt een belangrijke rol bij
maatschappelijke vraagstukken als de energie- en drinkwatervoorziening en
het behalen van klimaatdoelstellingen. Het benutten van de ondergrond kan
aanzienlijke economische baten opleveren, zowel in financiële zin (denk
bijvoorbeeld aan gaswinning) als in de bredere zin van welvaart (bescherming
van ecosysteemdiensten). Maar de ondergrond is ook kwetsbaar en verschillende ecologische functies en ondergrondingrepen kunnen conflicteren.
Bescherming van deze kwetsbare functies van de ondergrond kan ook belangrijke maatschappelijke baten opleveren, zonder dat deze direct in geld zijn uit
te drukken.
Met een Structuurvisie Ondergrond van het Rijk wordt een nieuwe stap gezet
in de ruimtelijke ordening van de ondergrond, zodat een kader beschikbaar is
bij de afweging van verschillende ondergrondfuncties.
Onderdeel van het proces dat leidt tot de ontwikkeling van de Structuurvisie
Ondergrond zijn deze verkenning en een planMER. In deze verkenning worden
de welvaartseffecten van de verschillende ondergrondfuncties en scenario’s
bepaald. In deze verkenning worden alle belangen voor verschillende partijen
op een rij gezet en indien mogelijk in geld (welvaartseffecten) uitgedrukt.
Door deze verkenning worden de verschillende functies en scenario’s
inzichtelijk en onderling vergelijkbaar gemaakt voor besluitvormers.

1.2

Doel
Naast het opstellen van het verplichte PlanMER is er gekozen om een
verkenning van de maatschappelijke effecten uit te voeren. Omdat een groot
deel van de effecten, met name de milieueffecten uit het PlanMER, niet
gekwantificeerd zijn, wordt van een verkenning gesproken. De verkenning
bestaat uit twee fasen.

Fase 1
In Fase 1 zijn de welvaartseffecten voor de verschillende ondergrondfuncties
bepaald, zoals geothermie, gaswinning en opslag van energie(dragers). Hierbij
is gebruik gemaakt van zogenaamde voorbeeldingrepen. Een voorbeeldingreep
is een ‘gemiddelde’ ingreep, bijvoorbeeld één gemiddeld geothermiedoublet.
In deze fase is gekeken naar de welvaartseffecten van benutting van de ondergrond voor een specifieke functie. Daarbij is echter nog geen rekening
gehouden met alternatieve aanwending voor andere functies.

Fase 2
In Fase 2 zijn de welvaartseffecten van vier hypothetische ondergrondscenario’s in beeld gebracht, de zogenaamde hoeken van het speelveld.
Dit zijn dezelfde scenario’s als in het PlanMER. De scenario’s zijn ingevuld met
behulp van de voorbeeldingrepen uit Fase 1. De scenario’s worden vergeleken
met een nulalternatief waarin uitsluitend vastgesteld beleid is meegenomen.

10

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

De scenario’s zijn onderscheidend in de voorkeursvolgorde en de onderlinge
uitsluitingen (zie Paragraaf 2.4). Dat betekent dat sommige ondergrondfuncties voorrang krijgen boven andere, afhankelijk van het scenario.
Ook kan er sprake zijn van uitsluitingen van bepaalde functies.
Kosten en baten voor investeerders en afnemers van ondergrondfuncties
ontstaan als er sprake is van een onderbenutting (te weinig) van economische
functies. Denk bijvoorbeeld aan gaswinning, maar ook aan functies die in de
toekomst een economisch potentieel zullen hebben zoals hernieuwbare
energie (geothermie) of ondergrondse opslag van CO2. In beide gevallen zal
daarin de toekomstige CO2–prijs, naast subsidies, een belangrijke rol spelen om
dit ondergrondgebruik rendabel te maken voor de investeerder.
Aan de andere kant kan er sprake van zijn dat kwetsbare ecosysteemdiensten
(met maatschappelijke baten) die de ondergrond levert onvoldoende
bescherming genieten. Een optimaal welvaartsniveau kan worden bereikt met
de juiste balans tussen benutting en bescherming. In de MKBA zijn de kosten
en baten van deze scenario’s zo veel mogelijk gekwantificeerd of kwalitatief
weergegeven.
Ook kunnen er kosten ontstaan als bepaalde functies niet op een economisch
optimale locatie kunnen worden benut, bijvoorbeeld als een bepaalde functie
is uitgesloten ter bescherming van een andere functie. In dat geval kan de
functie elders worden benut. Dat kan leiden tot extra kosten voor
investeerder, of kan tot tegenvallende opbrengsten leiden. Dat kan de
financiële en maatschappelijke rentabiliteit beïnvloeden.

1.3

Afbakening en gebruiksaanwijzing
Het PlanMER en deze verkenning zijn ondersteunend aan de
(Rijks)structuurvisie en richten zich daarmee ook op vraagstukken op
Rijksniveau. De Structuurvisie Ondergrond is gericht op activiteiten in de
ondergrond die van nationaal belang zijn en/of waar het Rijk vergunningverlener is. Het gaat het om mijnbouwactiviteiten waarvoor het Rijk de
vergunningverlenende partij is en om grondwaterwinning voor de drinkwatervoorziening als nationaal belang. Mijnbouwactiviteiten zijn activiteiten voor
winning en opslag van stoffen in de ondergrond, dieper dan 100 meter en voor
de winning van aardwarmte dieper dan 500 meter. Concreet gaat het om de
volgende activiteiten:
 grondwaterwinning voor drinkwater (inclusief grondwaterwinning voor
menselijke consumptie);
 conventionele winning van aardgas en –olie;
 zoutwinning;
 opslag in olie- en gasvelden;
 opslag in zoutcavernes;
 winning van geothermie;
 schaliegaswinning.

11

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Figuur 3

Visualisatie ondergrondfuncties

Deze studie heeft een verkennend karakter en sluit qua detailniveau aan bij de
beoordeling van milieueffecten uit het PlanMER.
De verkenning is gebaseerd op kengetallen en de effecten zijn zo veel mogelijk
in euro’s uitgedrukt. Gegeven het hoge abstractieniveau van de Structuurvisie
is het onvermijdelijk dat ook deze studie meer verkennend is en resultaten
bedoeld zijn om met name richtingen te identificeren en aan te geven onder
welke set van uitgangspunten een bepaald scenario welvaartsverhogend of verlagend kan zijn ten opzichte van een situatie zonder een Structuurvisie.
Net als het PlanMER geeft de verkenning inzicht in de kansen en dilemma’s van
verschillende ondergrondse functies ten behoeve van de ruimtelijke afweging.

1.4

Relatie met het PlanMER
De relevante vragen die in het PlanMER worden beantwoord zijn:
 Welke milieueffecten zijn relevant voor de Structuurvisie Ondergrond?
 Wat zijn de milieueffecten van de verschillende functies in de ondergrond?
 Wat zijn de milieueffecten van combinaties van functies in de grond bij de
verschillende scenario’s? en treden er bij de verschillende scenario’s
(ruimtelijke) knelpunten op tussen de verschillende functies?

12

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Voor de milieueffecten wordt de kwalitatieve duiding van (milieu)effecten uit
het PlanMER gebruikt. In het PlanMER vindt een risico-inschatting van een
milieueffect plaats per ondergrondse functie. Deze risico-inschatting is
gebaseerd op de kans dat een effect optreedt en de verwachte impact van het
effect. Dit wordt uitgedrukt in onderstaande risico-matrix (Tabel 1). Zo wordt
een effect met relatief kleine kans en grote impact, anders beoordeeld dan
een effect met een vergelijkbare kans, maar een beperkte impact. De risicoinschatting is kwalitatief en op basis van expert judgement.
Tabel 1

Risico-matrix

Waarschijnlijkheid/
impact

Zeer
onwaarschijnlijk

Onwaarschijnlijk

Middelmatig

Waarschijnlijk

Zeer waarschijnlijk

Zeker

Zeer klein

Zeer laag

Zeer laag

Zeer laag

Zeer laag

Zeer laag

Laag

Klein

Zeer laag

Zeer laag

Laag

Laag

Laag

Gemiddeld

Middelmatig

Zeer laag

Laag

Laag

Gemiddeld

Gemiddeld

Hoog

Groot

Laag

Laag

Gemiddeld

Hoog

Hoog

Zeer hoog

Zeer groot

Laag

Gemiddeld

Hoog

Hoog

Zeer hoog

Zeer hoog

Omdat deze beoordeling van milieueffecten kwalitatief is, zullen de
welvaartseffecten van deze veranderingen in milieukwaliteit voor mens,
natuur en gebouwen (zogenaamde endpoints) in de verkenning niet verder
gekwantificeerd of gemonetariseerd worden.
Dit betekent dat de aard van deze verkenning meer een verkenning van
welvaartseffecten en gevoeligheden daarvan ten opzichte van de gehanteerde
uitgangspunten is, dan een precieze berekening van de welvaartssaldo van
scenario’s zoals bij een MKBA het geval is. Daarom wordt ook niet van een
MKBA, maar van een verkenning gesproken.

1.5

Mee te nemen effecten
In deze studie onderscheiden wij de volgende effecten:
Directe effecten: de voor- en nadelen van de ondergrondscenario’s ten
opzichte van het nulalternatief voor de gebruiker van de ondergrond.
Het gaat hierbij met name om investeringskosten, exploitatiekosten en
opbrengsten voor de exploitant.
Indirecte effecten: de effecten die voortvloeien uit de directe effecten van
de ondergrondscenario’s, preciezer gesteld: de doorwerking van directe
effecten via transacties en anderszins naar andere actoren in de economie.
Een voorbeeld van een indirect effect is de doorwerking op de arbeidsmarkt:
een ingreep kan leiden tot extra werkgelegenheid. In de praktijk is het
welvaartseffect door indirecte effecten beperkt. In deze verkenning worden
indirecte effecten verwaarloosbaar geacht en worden daarom niet
meegenomen.
Externe effecten: dit betreft de effecten die onbeoogd zijn door de
gebruiker. Deze zijn vaak moeilijk in geld uit te drukken omdat markten – en
dus prijzen – ontbreken. Hieronder vallen ook de milieueffecten zoals
behandeld in het PlanMER. Niet alle milieueffecten zijn daarbij onbeoogd door
de initiatiefnemer.

13

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Voor het compenseren en voorkomen van een groot aantal lokale milieueffecten geldt dat hiervoor inpassingsmaatregelen verplicht zijn door milieuwetgeving. In dat geval kan beargumenteerd worden dat de kosten ter
preventie of compensatie van milieueffecten in belangrijke mate onderdeel
zijn van de directe kosten van de initiatiefnemer (internalisatieprincipe).
Sommige milieueffecten spelen op locatie- en inpassingsniveau. Deze effecten
zijn meestal onderdeel van de businesscase, ofwel een haalbaarheidsstudie
voor de initiatiefnemer, en een randvoorwaarde om te mogen opereren.
Een voorbeeld is het inrichten van groenzones voor landschappelijke inpassing
van installaties voor opslag en winning van gas.
Voor deze milieueffecten zal worden aangesloten bij de beoordelingssystematiek van het PlanMER. Binnen deze verkenning worden geen
additionele welvaartseffecten (milieu) in kaart gebracht die niet al in het
PlanMER aan de orde komen.
Om de welvaartseffecten vergelijkbaar te maken, waarderen we deze zoveel
mogelijk in euro’s. Voor een aantal effecten is het niet mogelijk de effecten in
euro’s uit te drukken en zijn de effecten kwalitatief beoordeeld. Per ondergrondfunctie verschilt welke effecten zijn meegenomen. Tabel 2 vat de
effecten per functie samen. In de kolom Milieueffecten PlanMER staan de
milieueffecten die in het PlanMER voor de desbetreffende functie zijn
omschreven en beoordeeld. Bijlage A geeft een gedetailleerd overzicht per
ondergrondfunctie.

14

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Tabel 2 Welvaartseffecten per functie
Ondergrondse functie

Direct

Extern

Milieueffecten PlanMER

Grondwaterwinning voor
drinkwater

Productiekosten (totale kosten per m3);
productieopbrengsten (kwalitatief)

Voorzieningszekerheid drinkwater

Schade door droogte; verslechtering kwaliteit waterlaag
als gevolg van vermenging van grondwater van
verschillende kwaliteiten; idem door aantrekken
brak/zout of verontreinigd grondwater

Conventionele winning van aardgas
en -olie

Investering (putkosten; locatiekosten;
kosten gasbehandelingsinstallatie; pijplijn);
exploitatiekosten; opbrengsten gas

Voorzieningszekerheid; klimaatbaten

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van
vermenging van grondwater van verschillende kwaliteiten;
idem door lekken van stoffen naar grondwater via of langs
het boorgat; idem door migratieroute naar grondwater;
schade en slachtoffers als gevolg van een blow-out;
schade aan gebouwen als gevolg van geïnduceerde
bevingen; idem door bodemdaling of –stijging door
convergentie of compactie; beïnvloeding van
watersystemen als gevolg van bodemdaling en -stijging

Zoutwinning

Investering, exploitatie, opbrengsten uit
zoutwinning (kwalitatief)

Zie gaswinning; plus schade aan gebouwen en
infrastructuur als gevolg van het ontstaan van een
instabiele caverne

CO2-opslag in lege gasvelden (CCS)

Investering + exploitatiekosten
(afvangeenheid; transport; opslag;
organisatie; energiekosten); opbrengsten
CO2

Zie gaswinning

Gasopslag in lege gasvelden

Investering (kussengas; installaties;
boringen; grondverwerving; organisatie);
exploitatiekosten (onderhoud; monitoring;
energiekosten; organisatiekosten);
intrinsieke waarde benutting; extrinsieke
waarde benutting

15

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Voorzieningszekerheid

Zie gaswinning

Ondergrondse functie

Direct

Extern

Milieueffecten PlanMER

Gasopslag in zoutcavernes

Investering (kussengas; installaties; grondverwerving; organisatie); exploitatiekosten
(onderhoud; monitoring; energiekosten;
organisatiekosten); intrinsieke waarde
benutting; extrinsieke waarde benutting (zie
gasopslag lege gasvelden)

Voorzieningszekerheid

Zie gaswinning

Winning van geothermie

Investering, exploitatiekosten, extra kosten
elektriciteitsinkoop, exploitatieopbrengsten, subsidies en belastingen; CO2

Voorzieningszekerheid
Milieubaten; klimaatbaten

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van
vermenging van grondwater van verschillende kwaliteiten;
idem door lekken van stoffen naar grondwater via of langs
het boorgat; idem door migratieroute naar grondwater;
schade en slachtoffers als gevolg van een blow-out;
schade aan gebouwen als gevolg van geïnduceerde
bevingen; beïnvloeding van watersystemen als gevolg van
bodemdaling en -stijging

Schaliegas

Investering, exploitatie, opbrengsten uit
schaliegaswinning (kwalitatief)

Voorzieningszekerheid, klimaatbaten

Beïnvloeding belevingswaarde; verslechtering kwaliteit
waterlaag als gevolg van vermenging van grondwater van
verschillende kwaliteiten; idem door lekken van stoffen
naar grondwater via of langs het boorgat; idem door
migratieroute naar grondwater; schade en slachtoffers als
gevolg van een blow-out; schade aan gebouwen als gevolg
van geïnduceerde bevingen

16

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

1.6

Gebruik WLO-scenario’s in deze studie
De Welvaart en Leefomgeving (WLO)-scenario’s van PBL en CPB uit 2015 geven
trends weer in de toekomstige ontwikkeling en onzekerheden die daarmee
gepaard gaan. De WLO-scenario’s bieden inzicht in toekomstige knelpunten en
kansen en vormen zo een kader om na te denken over (toekomstig) beleid
(CPB/PBL, 2015). In beginsel worden de referentiescenario’s beleidsarm
ingevuld waarbij nieuw beleid zo veel mogelijk buiten beschouwing is gelaten.
De projecteffecten van ondergrondprojecten zijn in belangrijke mate
afhankelijk van energie- en CO2-prijzen. De prijzen worden voor een belangrijk
deel bepaald door internationale onzekerheden over klimaat en energie.
Daarom wordt in deze MKBA met twee uiteenlopende achtergrondscenario’s
gewerkt. Dit zijn de WLO-scenario’s Hoog en Laag van CPB en PBL (CPB ; PBL,
2015).
Het uitgangspunt van de WLO is dat het internationale klimaatbeleid op de
lange termijn bepalend is voor het Europese klimaatbeleid en dat het Europese
klimaatbeleid op zijn beurt bepalend is voor het Nederlandse klimaatbeleid.
Het uitgangspunt bij de scenario’s Laag en Hoog zijn de toezeggingen, Pledges,
die landen tijdens de VN-klimaatonderhandelingen hebben gedaan om
broeikasgasemissies te verminderen.
Door het gebruik van deze scenario’s wordt een bandbreedte geschetst van
uitkomsten bij verschillende toekomstige ontwikkelingen. De bandbreedte in
de scenario’s leidt tot verschillen in onder meer gasprijzen, CO2-prijzen en
elektriciteitsprijzen. De uitkomsten per ondergrondscenario zullen verschillen
per achtergrondscenario. In totaal zijn er dus 4 x 2 uitkomsten ten opzichte
van het nulalternatief. In Paragraaf 2.6 gaan we nader in op energie- en
CO2–prijzen die uit de WLO-scenario’s zijn gehanteerd om projecteffecten te
waarderen.

Tabel 3

WLO-scenario’s Hoog en Laag

Scenario Hoog
Scenario Hoog combineert een relatief hoge bevolkingsgroei met hoge economische groei. Hoog
gaat uit van lage energieprijzen voor olie, gas en kolen en van een snelle technologische
ontwikkeling. Hoog realiseert een broeikasgasemissiereductie van 65% ten opzichte van 1990.
Emissiereductie komt langzaam op gang, maar versnelt na 2025. Dit komt onder meer door
invoering van een wereldwijd emissiesysteem na 2030. Aanvullend klimaatbeleid wordt
langzaam afgebouwd. De verwachte temperatuurstijging in dit scenario is 2,5 tot 3 graden.
Scenario Laag
Scenario Laag kent een meer gematigde demografische ontwikkeling en een meer bescheiden
economische groei. In dit scenario lopen geopolitieke spanningen op. Dit leidt onder meer tot
een hogere olieprijs. Ook lukt het minder goed om internationale klimaatafspraken te maken.
In Laag worden klimaatdoelstellingen naar beneden bijgesteld en blijft de reductie beperkt tot
40% in 2050.
Dit zal bijdragen aan een verwachte temperatuurstijging van 3,5 tot 4 graden.
Gevoeligheidsanalyse: tweegradenscenario
Naast de twee scenario’s omvat de WLO ook aanvullende onzekerheidsverkenningen. Voor het
thema ‘Klimaat en Energie’ is dit een tweegradenscenario. Dit scenario is een variant op Hoog.
In dit scenario wordt een sterker klimaatbeleid gevoerd, waardoor de verwachte gemiddelde
temperatuurstijging beperkt wordt tot twee graden. Hiervoor is een emissiereductie van 80-95%
nodig. Dit leidt onder meer tot een sterke stijging van de CO 2-prijs, al op korte termijn. In de
gevoeligheidsanalyse is het tweegradenscenario meegenomen.

17

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

In zowel het hoge als lage scenario zijn dus de meest recente uitkomsten ‘met
ambitie opwarming te beperken tot 1,5 graad’ van de klimaattop in Parijs niet
meegenomen.

1.6.1

Relatie tot oude WLO-scenario’s
Wij merken op dat de nieuwe WLO-scenario's niet consistent en integraal
uitgewerkt zijn in alle toekomstscenario’s van deze studie, aangezien de
nieuwe WLO-scenario’s beschikbaar zijn gekomen gedurende het proces van
opstellen van NRD, PlanMER en deze verkenning.
De nieuwe WLO-scenario’s zijn de opvolger van de oude WLO-scenario’s uit
2006 (CPB; MNP; RPB, 2006). In de oude studie zijn vier wat extremere
scenario’s ontwikkeld. De nieuwe studie bestaat uit twee scenario’s (plus
gevoeligheidsvarianten) die over het algemeen wat rustiger zijn ingestoken.
De inschatting van de benodigde hoeveelheid ruimte voor drinkwaterreserveringen is gebaseerd op het oude WLO-scenario ‘Global Economy’ uit
2006. In dit scenario wordt uitgegaan van een bevolkingsgroei van 18,9 miljoen
mensen in 2030 naar 19,7 miljoen mensen in 2040. In het nieuwe hoge
WLO-scenario groeit de bevolking van 18 miljoen mensen in 2030 naar
19,2 mensen in 2050. Drinkwaterbehoefte wordt voor een groot deel door
bevolkingsomvang bepaald. Op basis van de twee nieuwe WLO-scenario’s kan
er dus te veel ruimte gereserveerd zijn voor toekomstige drinkwaterwinning.
Dit heeft geen gevolgen voor de winning van drinkwater; deze zal gebaseerd
zijn op daadwerkelijke behoefte. Wel kan dit gevolgen hebben voor andere
ondergrondfuncties; deze kunnen worden uitgesloten als gevolg van de
reservering.

1.7

Leeswijzer
Voorliggend rapport is als volgt opgebouwd:
 Hoofdstuk 2 beschrijft de aanpak van de verkenning alsmede de
vaststelling van het nulalternatief en de scenario’s;
 Hoofdstuk 3 beschrijft de resultaten per ondergrondfunctie;
 Hoofdstuk 4 beschrijft de resultaten van de scenario’s;
 Hoofdstuk 5 geeft een verdieping van geïdentificeerde kansen en
knelpunten per scenario;
 Hoofdstuk 6 geeft de belangrijkste conclusies.
De volgende bijlagen zijn opgenomen:
 Bijlage A geeft de resultaten van de welvaartseffecten per
ondergrondfunctie;
 Bijlage B geeft een grafische weergave van de ondergrondscenario’s.

18

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

2 Aanpak
2.1

Inleiding
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de aanpak en uitgangspunten van de
verkenning. Op basis van de Algemene leidraad voor maatschappelijke kostenbatenanalyse van CPB/PBL (Romijn & Renes, 2013) zijn de volgende
achtereenvolgende stappen uitgevoerd (zie Figuur 4):

Figuur 4

Stappenplan van MKBA

Probleemanalyse

Nulalternatief

Projectalternatieven

Projecteffecten

Fase 1: Voorbeeldingrepen
Fase 2: Ondergrondscenario’s

Fase 1: Projecteffecten per functie
Fase 2: Projecteffecten per scenario

Welvaartseffecten
**

In MKBA’s worden verschillende termen gebruikt. Nulalternatief wordt gebruikt om de
ontwikkeling te beschrijven zonder projectalternatief, ook wel referentie genoemd. In deze
verkenning gebruiken we de termen nulalternatief en projectalternatieven
(ondergrondscenario’s).

Aanpak in vogelvlucht
De probleemanalyse schetst de ontwikkeling die zou kunnen optreden zonder
nationaal ordeningsprincipe in de vorm van de Structuurvisie Ondergrond en
vormt de basis voor het opstellen van projectalternatieven (de ondergrondscenario’s). De projectalternatieven vormen mogelijke oplossingsrichtingen om
de knelpunten aan te pakken. Projecteffecten worden bepaald als het verschil
tussen projectalternatieven en het nulalternatief. Deze projecteffecten zijn
ontleend aan het PlanMER. De projecteffecten worden vervolgens op basis van
(schaduw)prijzen1 (waardering van effecten) uitgedrukt in welvaartseffecten.
De samenhang tussen Fase 1 (effecten per voorbeeldingreep) en 2 (effecten
per ondergrondscenario) maken we duidelijk in Figuur 5. De projecteffecten
per functie worden als bouwsteen gebruikt om de volumeontwikkeling en
ruimtelijke verdeling van ondergrondfuncties in te schatten in één ondergrondscenario. Beide hebben een effect op de welvaart. De welvaartseffecten
van de volumeontwikkeling (voorbeeld 85 PJ aan winning van geothermie) is

1

19

November 2016

Sommige producten en diensten hebben een maatschappelijke waarde maar zijn moeilijk in
geld uit te drukken omdat er geen markt van vraag en aanbod is. Een voorbeeld hiervan is de
kwaliteit van het milieu.

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

gekwantificeerd, de ruimtelijke verdeling (de juiste functie op juiste plek)
komt alleen kwalitatief aan de orde.
Figuur 5

Samenhang Fase 1 en Fase 2

Stap

Voorbeeld

Projecteffecten per functie
Fase 1

Duurzame warmte 0,2 PJ
van geothermie doublet

Projecteffecten per
scenario
Fase 2

Kwantitatief

Kwalitatief

426 doubletten leveren in
totaal 85 PJ duurzame warmte
in Max. Hernieuwbaar
Ruimtelijke verdeling van
doubletten

Dit hoofdstuk licht deze stappen nader toe.

2.2

Probleemanalyse
De ondergrond levert een belangrijke bijdrage aan de Nederlandse economie.
Naast de ondergrond als drager van economische activiteiten, draagt deze in
belangrijke mate bij aan het voorzien in menselijke behoeften, zowel in
materiële als in immateriële zin.
De rol van de ondergrond wordt steeds belangrijker, ook bij het oplossen van
maatschappelijke vraagstukken.
 Toenemend energiegebruik vraagt naast de exploitatie van fossiele
energiebronnen als olie en gas en de klimaatproblematiek die daarmee
samenhangt steeds meer om het benutten van hernieuwbare energiebronnen, zoals geothermie.
 Grondwater is de belangrijkste bron voor onze drinkwater- en
industriewatervoorziening.
 Het toenemend gebruik heeft ook invloed op de kwaliteit van ondergrond
en grondwater en het functioneren van de ondergrond als ecosysteem.
Het besef groeit dat zorgvuldig moet worden omgegaan met het natuurlijk
kapitaal zoals bodembiodiversiteit en het vermogen van de ondergrond om
ecosysteemdiensten te leveren.
Door de toenemende vraag naar ondergrondfuncties is de verwachting dat het
steeds drukker wordt in de ondergrond. Functies en/of belangen zullen elkaar
in toenemende mate raken (interferentie). Dit kan leiden tot knelpunten, zo
kan de ondergrond onvoldoende beschermd zijn. Ook kunnen kansen onbenut
blijven, zoals (hernieuwbare) energiewinning (geothermie) vanwege ondergrondclaims die al toegewezen zijn of toekomstige concurrerende claims.
Al deze ontwikkelingen kunnen zonder ordening of sturing naar verwachting
leiden tot een verlaging van de welvaart voor Nederland.
Om optimaal gebruik te kunnen blijven maken van alles dat de ondergrond
te bieden heeft, is ruimtelijke afstemming nodig tussen functies van de
ondergrond, met de bovengrond en tussen belanghebbenden. Ruimtelijke
sturing kan bijdragen aan optimaal benutten en beschermen van die
ondergrond.

20

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

De Structuurvisie Ondergrond kan als ordeningsprincipe of ruimtelijk
afwegingskader voor ingrepen tot een doelmatiger gebruik van de ondergrond
leiden ten behoeve verschillende ruimteclaims boven en onder de grond in
vergelijking met de situatie zonder dit ordeningsprincipe.
In het PlanMER zijn de milieueffecten van verschillende ruimtelijke ondergrondscenario’s – de hoeken van het speelveld – verkend. Deze ondergrondscenario’s geven inzicht in de kansen en knelpunten die bepaalde onwikkelrichtingen bieden. Deze verkenning kijkt naar de brede welvaartseffecten en
verdeling van kosten en baten van deze ondergrondscenario’s.

2.3

Nulalternatief
In deze verkenning worden, conform MKBA-systematiek, kosten en baten van
de scenario’s afgezet tegen een nulalternatief.
De Algemene Leidraad Maatschappelijke Kosten en Baten van CPB & PBL
(Romijn & Renes, 2013) beveelt aan om te kiezen voor de meest waarschijnlijk
te achten ontwikkeling die zal plaatsvinden op het voor de MKBA relevante
terrein in het geval dat de te beoordelen maatregel niet wordt uitgevoerd.
Het nulalternatief wordt in de eerste plaats bepaald door de ontwikkeling van
exogene factoren waar een beleidsmaker geen invloed op heeft. Daarnaast
omvat het nulalternatief bestaand beleid, voorgenomen maatregelen
(tenminste, als de uitvoering vrijwel onontkoombaar is) en kleinere ingrepen
die het probleem deels oplossen of mitigeren maar geen beleidsalternatief
vormen.

Nulalternatief: geen ordening vanuit Rijk
In het nulalternatief is er geen ordening vanuit het Rijk afgezien van de
huidige wettelijke kaders (Mijnbouwwet). In de praktijk vertaalt dit zich
doorgaans in de situatie dat degene die zich eerste meldt, ook het recht heeft
op een bepaald gebruik van de ondergrond. Als er een vergunning voor gaswinning is verleend, dan kan hetzelfde gebied op dezelfde diepte niet ook
vergund worden voor een geothermiedoublet. Dit principe kan worden afgezet
tegenover scenario’s waarin een prioritering of voorkeursvolgorde is aangegeven voor de verschillende ondergrondfuncties.

Gebruik ondergrond op vele terreinen onbepaald
Op veel onderdelen is het toekomstige gebruik van de ondergrond nog
onbepaald en met grote onzekerheid omgeven. Met betrekking tot bijvoorbeeld schaliegas heeft het kabinet op 10 juli 2015 besloten dat commerciële
opsporing en winning van schaliegas voor 5 jaar niet aan de orde is. Het kan
echter niet worden uitgesloten dat er later eventueel commerciële winning
kan plaatsvinden in Nederland. Ook voor bijvoorbeeld geothermie is het
onduidelijk hoe deze functie zich in de toekomst zal ontwikkelen: zal er
sprake zijn van een forse opschaling of zijn de onzekerheden zo groot dat de
potentie slechts deels benut blijft?
Dat maakt het dus zeer lastig om het nulalternatief in de praktijk nader in te
vullen met een autonome ontwikkeling die meerdere kanten op kan gaan.
Daarom hebben we gekozen voor een gedifferentieerde benadering per
ondergrondfunctie.
Tabel 4 vat de uitgangspunten per functie samen.

21

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Tabel 4

Overzicht aannames nulalternatief per functie

Functie

Nulalternatief

Bron

Geothermie

Rustige ontwikkeling van geothermie. Jaarlijkse
productie loopt op van 4 PJ in 2016 naar 42,5 PJ
in 2040.

Gemiddelde ontwikkeling conform
HNS+Ecofys (HNS; Ecofys, 2015)

Schaliegas

Commerciële opsporing en winning van schaliegas
niet aan de orde.

(Ministerie van Economische Zaken,
2015)

Conventionele
gaswinning

Voorzetting huidige en nieuwe winningen kleine
velden op land. In totaal nog bijna 40 mld m3
gaswinning uit nieuwe kleine velden tot en met
2040.

Benutting zoals geschetst in ‘Fossiel
met CO2-opslag’ en ‘Opslag en
handel in gas’ (PlanMER Strong,
2016) (Ministerie van I&M, 2016)

Zoutwinning

Momenteel wordt jaarlijks zo’n 6,5 miljoen ton
zout gewonnen. Er zijn 15 winningsvergunningen
van kracht. Huidige commerciële winning wordt
voortgezet.

(SODM, sd)

Drinkwater

Alleen grondwaterwinning wordt meegenomen.
Aandeel grondwater in totale drinkwaterproductie blijft gelijk. Drinkwaterproductie groeit
mee met vraag. Er wordt veilig voorzien in de
vraag naar drinkwater.

Drinkwaterstudie RIVM (RIVM, 2015)

CCS

Geen CCS op land, alleen op zee.

Potentieel (HNS; Ecofys, 2015)

Opslag in
zoutcavernes

Alleen bestaande locaties worden gebruikt voor
opslag. Er worden geen nieuwe locaties
aangelegd speciaal voor opslag.

PlanMER Strong, 2016
(Ministerie van I&M, 2016)

Gasopslag in
lege gasvelden

Alleen ontwikkeling geplande drie nieuwe
locaties.

PlanMER Strong, 2016
(Ministerie van I&M, 2016)

2.4

Projectalternatieven: vier ondergrondscenario’s
Het in de vorige paragraaf beschreven nulalternatief wordt ingezet om de
maatschappelijke kosten en baten van de vier ondergrondscenario’s uit het
PlanMER tegen af te zetten.
De scenario’s geven de mogelijke ontwikkelingen in het gebruik van de
ondergrond in de toekomst weer, de zogenaamde hoeken van het speelveld.
De tijdshorizon van de scenario’s loopt tot het jaar 2040. De vier scenario’s
zijn geen realistische beleidsalternatieven voor de Structuurvisie Ondergrond,
maar zijn bedoeld om inzicht te verschaffen in de kansen en knelpunten in het
gebruik van de ondergrond op regionaal niveau. De scenario’s verschillen van
elkaar in ruimte die voor een bepaalde functie beschikbaar is (de potentie) en
in de mate waarin van bepaalde ondergrondfuncties gebruik gemaakt wordt
(de productie).
De scenario’s zijn:
 drinkwater voorop;
 fossiel met CO2-opslag;
 maximaal hernieuwbaar;
 opslag en handel in gas.

22

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Box 1

De invulling van de scenario’s
Drinkwater voorop
Een goede en toekomstbestendige drinkwatervoorziening is in dit scenario topprioriteit. Voor
het leveren van drinkwater van goede kwaliteit in de toekomst speelt in dit scenario grond–
waterwinning een centrale rol en zijn andere functies alleen mogelijk in gebieden waar geen
belangrijke grondwatervoorraad aanwezig is. Het perspectief is hierbij dat drinkwater een
cruciale voorziening is die op nationaal niveau moet worden gegarandeerd en waarin
Nederland bovendien zelfvoorzienend wil blijven, ook bij calamiteiten.
De invalshoek in dit scenario is dus dat grondwater van hoge kwaliteit zoveel mogelijk
behouden blijft en daarmee de aanwezige (strategische) drinkwatervoorraad maximaal wordt
beschermd voor huidig en toekomstig gebruik. De voorkeursvolgorde van de andere functies
wordt bepaald op basis van mogelijke beïnvloeding van het grondwater. Zo heeft zoutwinning
de geringste invloed op de drinkwatervoorraden en heeft daarom de eerste voorkeur na
drinkwaterwinning. De winning van schaliegas vormt de grootste potentiële bedreiging voor de
grondwatervoorraden en heeft daarom de laagste prioriteit.
Fossiel met CO2-opslag
In dit scenario staat het behalen van de klimaatdoelstelling door de opslag van CO2 centraal.
Invalshoek van dit scenario is dat de transitie naar hernieuwbare energie nog decennia gaat
duren. Er zal dus nog langere tijd behoefte zijn aan fossiele brandstoffen. Vanuit de
klimaatdoelstellingen wordt de ondergrond gebruikt voor de winning van conventioneel
aardgas, als relatief schone fossiele brandstof, en de permanente opslag van CO2. Wanneer
gasvelden uitgeproduceerd is ontstaat er in het gasveld ruimte voor de permanente opslag van
CO2.
Vanuit de transitie naar duurzame energie zal na de combinatie van gaswinning gevolgd door
CO2-opslag, prioriteit worden gegeven aan de winning van geothermie. Vervolgens wordt de
prioriteit gegeven aan drinkwaterwinning, omdat Nederland hierin zelf wil voorzien. Bovendien
is de import van drinkwater niet realistisch vanuit kostenoverwegingen. Aan de winning van
schaliegas wordt in dit scenario de laagste prioriteit gegeven. Hiervoor is gekozen omdat de
winning van schaliegas geen aanvullende capaciteit levert voor de opslag van CO2.
Maximaal hernieuwbaar
In dit scenario wordt de transitie naar duurzame energie zo snel als mogelijk gerealiseerd.
De ondergrond wordt zo gebruikt dat het hier een zo groot mogelijke bijdrage aan levert.
Dat betekent dat er maximaal wordt ingezet op geothermie. Om de potentie van geothermie
ten volle te benutten is de potentie voor geothermie sturend voor de inrichting bovengronds.
Nieuw te bouwen steden, industrie en glastuinbouw worden gesitueerd waar de ondergrond
het meest geschikt is. Waar de vraag naar warmte en de potentie vanuit de ondergrond
enigszins samenvallen wordt ook hier gebruik gemaakt van geothermie. Daarnaast is er in dit
scenario aandacht voor de buffering van energie. Denk hierbij aan de opslag van perslucht of
waterstof in zoutcavernes om fluctuaties in het aanbod aan duurzame energie op te vangen.
Naast het gebruik van bestaande zoutcavernes worden er in dit scenario ook extra cavernes
aangelegd om in deze behoefte te voorzien.
Vervolgens wordt de prioriteit gegeven aan drinkwaterwinning, omdat Nederland hierin zelf
wil voorzien. Bovendien is de import van drinkwater niet realistisch vanuit
kostenoverwegingen. Voor de overige bestaande gebruiksfuncties van de ondergrond, te weten
zoutwinning en olie- en gaswinning, wordt in lijn met de maximale inzet op duurzame
hernieuwbare energie, de laagste prioriteit gegeven aan de conventionele winning van olie en
gas. Schaliegas wordt in dit scenario niet opgenomen omdat de introductie van een nieuwe
vorm van winning van fossiele brandstof niet past in de invalshoek van dit scenario.

23

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Opslag en handel in gas
In dit scenario verstevigt Nederland zijn positie als ‘gasrotonde’. Door zelf gas te produceren
en opslagmogelijkheden te realiseren blijft Nederland een belangrijke speler voor gas in
Europa. De ondergrond wordt gebruikt om conventionele olie en gas te winnen, maar ook voor
de winning van schaliegas. Daarnaast wordt ook ingezet op gasbuffering, het opslaan en
onttrekken van gas. Leegkomende gasvelden worden gebruikt om grote volumes gas in op te
slaan om de leveringszekerheid van gas te garanderen. Geschikte bestaande zoutcavernes en
nieuw aan te leggen zoutcavernes worden gebruikt om gas in op te slaan en om er in te kunnen
handelen. Deze zoutcavernes zijn relatief kleiner van volume en geschikt om snel gas er in of
er uit te kunnen halen zodat optimaal ingespeeld kan worden op de vraag van de markt.
Na de prioritaire functies van conventionele gas- en oliewinning, gasbuffering en
schaliegaswinning wordt de ondergrond gebruikt voor het winnen van grondwater voor de
drinkwatervoorziening. Nederland wil ook in dit scenario zelf in zijn drinkwaterbehoefte
voorzien. Bovendien is de import van drinkwater niet realistisch vanuit kostenoverwegingen.
Voor de overige gebruiksfuncties van de ondergrond, te weten geothermie en zoutwinning,
wordt vervolgens de eerste prioriteit gegeven aan geothermie om de stap naar duurzame
energie te maken.

2.5

Projecteffecten
Volume-effecten
De volgende stap betreft het inschatten van de effecten van de vier
scenario’s. Hiervoor zijn allereerst de volume-effecten (‘projecteffecten’)
bepaald. Deze volume-effecten zijn in deze studie de mate van benutting van
de verschillende ondergrondfuncties in de verschillende ondergrondscenario’s.
Volume-effecten worden verklaard door verschillen in:
 potentiegebied per functie (inclusief juridische uitsluitingen);
 onderlinge technische uitsluitingen;
 vraag en aanbod per functie;
 voorkeursvolgorde van functies en onderlinge uitsluitingen per scenario.
Deze verschillen zijn beschreven in het PlanMER. In het PlanMER zijn kaartbeelden opgesteld per scenario (zie Bijlage B). Deze kaartbeelden geven weer
welk deel van de ondergrond in Nederland voor een bepaalde functie beschikbaar is in een bepaald scenario. In deze verkenning is per functie en per
scenario bepaald hoeveel dit tot 2040 oplevert in termen van hoeveelheden
gewonnen energie, gewonnen drinkwater en opgeslagen gas en CO2.

Box 2

Vraag en aanbod per functie
Vraag en aanbod per functie
Voor het in beeld brengen van de vraag en aanbod zijn verkennende studies uitgevoerd.
Voor de functies die gerelateerd zijn aan energiewinning (olie-, gas- en schaliegaswinning en
geothermie) is het aanbod van een functie bepalend. De verwachting is namelijk dat met de
betreffende ondergrondse functies in Nederland niet in de totale binnenlandse energievraag
kan worden voorzien en er dus altijd een vraag naar energie overblijft. Bij deze functies
fungeert het potentiegebied als basis voor de scenario’s. Bij geothermie is rekening gehouden
met de aanwezigheid van warmtevragers bij het bepalen van de uiteindelijke vraag.
Voor drinkwaterwinning heeft een analyse plaatsgevonden van de verwachte ontwikkeling van
de drinkwatervraag tot 2040 (RIVM 2015). Er is verondersteld dat de vraag naar drinkwater
wordt gedekt vanuit nationale grondwaterbronnen.

24

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Verondersteld is dat het aandeel grondwaterwinning in de totale drinkwaterproductie gelijk
blijft. In alle scenario’s is verondersteld dat voldoende drinkwater gewonnen wordt om in de
vraag te voorzien. Daarom verschilt de daadwerkelijke hoeveelheid winning niet tussen de
scenario’s; wel verschilt de locatie van winningen in de verschillende scenario’s.
Voor zoutwinning is sprake van een enorm potentiegebied, maar gezien de marktsituatie is
aangenomen dat alleen in de buurt van verwerkingsinstallaties een beperkte uitbreiding zou
kunnen plaatsvinden. De zoutvraag is in Nederland vrijwel stabiel en bovendien wordt zout
relatief eenvoudig geïmporteerd. Er is dus geen onderscheid gemaakt voor zoutwinning in de
verschillende scenario’s. Voor de verschillende opslagfuncties is vanuit de potentie gekeken
naar het aantal geschikte gasvelden. Afhankelijk van het scenario is uiteindelijk een keuze
gemaakt in vraag en aanbod, waarbij het aanbod altijd voldoende is om in de vraag te
voorzien.

Tabel 5 vat de verschillen in volume-effecten tussen de vier scenario’s per
functie samen, ten opzichte van het nulalternatief. Bij grijze vlakken is er
geen verschil ten opzichte van het nulalternatief.
Tabel 5

Verschillen ondergrondscenario’s t.o.v. nulalternatief
Functie

Drinkwater
voorop

Fossiel met
CO2-opslag

Schaliegas

Beperkte ruimte
voor schaliegas

Ruimte voor
schaliegas

Conventionele
gaswinning

Minder benutting

Geothermie

Maximaal
hernieuwbaar

Opslag en
handel in gas

Extra benutting
Ruimte voor
schaliegas
Minder
benutting

Zoutwinning
Drinkwater

Extra reservering

CCS

Beperkte ruimte
op land

Ruimte op
land, ook
eerder in de
tijd

Opslag in zoutcavernes
Gasopslag in lege
gasvelden

Beperkte
ruimte op land

Enkele nieuwe
locaties

Enkele nieuwe
locaties
Extra
benutting

De volume-effecten worden vertaald naar een aantal ‘voorbeeldingrepen’.
Voor deze voorbeeldingrepen zijn in Fase 1 de welvaartseffecten bepaald.
In fase 1 zijn bijvoorbeeld de welvaartseffecten van 1 geothermiedoublet van
0,2 PJ bepaald. Het volume-effect van een bijvoorbeeld het scenario Maximaal
hernieuwbaar is 85 PJ aan geothermie. Uitgaande van een lineair verband zijn
er dus 426 doubletten nodig om de productie te kunnen leveren.

Ruimtelijke verdeling
De kaartbeelden laten zien waar benutting van de ondergrond voor een
bepaalde functie mogelijk is. Er is voor gekozen ruimtelijke verdeling van
ondergrondfuncties kwalitatief te beschrijven.

25

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

2.6

Welvaartseffecten
De volgende stap is het bepalen van de welvaartsgevolgen van de projecteffecten per scenario. Hiervoor zijn in Fase 1 eerst de welvaartseffecten van
één voorbeeldingreep bepaald. Hiervoor zijn interne en externe effecten
geldelijk gewaardeerd. Vervolgens zijn deze vertaald naar het aantal
voorbeeldgrepen per scenario. In deze paragraaf worden de belangrijkste
methoden en aannames toegelicht.

Financiële kosten en baten
Voor de verschillende ondergrondfuncties zijn overzichten van directe
financiële kosten en baten opgesteld. Deze bestaan uit verwachte kosten en
opbrengsten voor een exploitant, te weten (her)investeringen, exploitatiekosten (onderhoud en beheer) en opbrengsten uit de verkoop van de ‘bodemdiensten’. Hiervoor is gebruik gemaakt van kengetallen. Kengetallen zijn
verkregen uit bestaande literatuur en/of via experts. De kengetallen geven
een gemiddelde ingreep weer. Het type en detail van meegenomen kosten en
baten verschilt door databeschikbaarheid per ingreep. Locatiespecifieke
omstandigheden kunnen leiden tot hogere of lagere kosten. Er is geen rekening
gehouden met leer- of schaaleffecten. Bijlage A geeft een overzicht van de
directe kosten en baten van de verschillende ingrepen.

Ontwikkeling prijzen energie en CO2

Voor de ontwikkeling van de prijzen van energie en CO 2 is gebruik gemaakt van
de prijzen uit de WLO-scenario’s (zie Figuur 1.6). Figuur 6, Figuur 7 en
Figuur 8 laten de ontwikkeling en bandbreedte van de gasprijs, elektriciteitsprijs en de CO2-prijs zien. De WLO geeft alleen puntschattingen voor 2013,
2030 en 2050. Tussenliggende jaren zijn lineair geïnterpoleerd. In Hoog is
sprake van relatief hoge CO2-prijzen en elektriciteitsprijzen en lage
gasprijzen. Tussen 2013 en 2030 halveert de gasprijs. In Laag zijn CO2-prijzen
en elektriciteitsprijzen relatief laag en de gasprijzen relatief hoog. Fossiele
brandstofprijzen, waaronder gas, zijn dus laag in het scenario Hoog. In Laag
zijn ze hoog. In Hoog zijn geopolitieke spanningen afwezig en zijn prijzen van
fossiele brandstoffen in lijn met de productiekosten. Ook komen de
brandstofprijzen in dit scenario verder onder druk te staan door afnemende
vraag door stringent klimaatbeleid. In Laag zijn de prijzen door geopolitieke
spanningen fors hoger dan op basis van productiekosten mag worden verwacht
(PBL & CPB, 2016).

26

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Figuur 6

Ontwikkeling gasprijs, 2013-2050, $/MBtu, Hoog en Laag
16
14
12

$/MBtu

10
8

6
4

2
0
2013

2030
Gas (laag)

Figuur 7

2050
Gas (hoog)

Ontwikkeling elektriciteitsprijs, 2013-2050, €/MWh, Hoog en Laag
120
100

€/MWh

80
60
40
20
0
2013

2030
Elektriciteit (laag)

Figuur 8

2050
Elektriciteit (hoog)

Ontwikkeling CO2-prijs, 2013-2050, €/ton, Hoog en Laag
180
160
140

€/ton

120
100

80
60
40
20
0
2013

2030
CO2 (laag)

27

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

2050
CO2 (hoog)

2.7

Afbakening en uitgangspunten
Bij de berekeningen van de kosten en baten van de vier scenario’s ten
opzichte van het nulalternatief hanteren wij de volgende basisaannames:
 De looptijd van de verkenning is 50 jaar en beslaat de periode 2016-2066.
De kosten baten worden uitgedrukt in het prijspeil van 2016.
 De resultaten in contante waardes (CW) presenteren we ten opzichte van
de referentie.
 De discontovoet van alle kosten en baten bedraagt 3%, conform
aanbevelingen van het ministerie van Financiën 2.
 De kosten en baten worden gepresenteerd aan de hand van effecten die bij
verschillende partijen optreden. Er is géén rekening gehouden met sectorspecifieke financieringskosten en risico-opslagen.
 Niet-gekwantificeerde effecten worden als PM-post weergegeven.
Deze hebben een positief dan wel negatief effect op het eindsaldo.
Bij alle uitkomsten moet dus rekening worden gehouden met nietgekwantificeerde PM-posten.

2

28

November 2016

In april 2016 is een nieuw advies uitgekomen. Hierin wordt een uniforme discontovoet van 3%
geadviseerd. Voorheen werd doorgaans een discontovoet van 4% gehanteerd voor milieu- en
gezondheidsbaten en 5,5% voor overige kosten en baten (Werkgroep Discontovoet, 2015).

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

3 Welvaartseffecten per functie
3.1

Inleiding
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de maatschappelijke kosten en baten
per ondergrondfunctie. De resultaten worden gegeven voor relevante
prijspaden voor energie en klimaat uit beide WLO-scenario’s: Hoog en Laag.
De welvaarteffecten zijn ook teruggerekend naar kubieke meter ondergronds
ruimtebeslag om daarmee een goede vergelijkingsbasis te geven ten behoeve
van een afwegingskader voor het afwegen van ondergrondclaims.

3.2

Welvaartseffecten per ‘voorbeeldingreep’

Figuur 9

Maatschappelijk saldo per voorbeeldingreep, CW, mln €

20

3000

Maatschappelijk saldo MLN €

15

+/- PM

2000

10
5

+/- PM
+/- PM
+/- PM

Geoth Laag
+/- PM

0
Geothermie

1000

+/- PM

Gaswinning

CCS

0

Gasopslag

Geoth Hoog
Laag
Hoog

-5

-1000

-10
-2000

-15
+/- PM
-20

+/- PM

-3000

Figuur 9 geeft de welvaarteffecten van de functies die gekwantificeerd zijn,
waarbij gebruik is gemaakt van een dubbele schaal (linker en rechter y-as) om
de in absolute zin beperkte kosten en baten van geothermie te kunnen
vergelijken met de andere functies. Op de linkeras staan de kosten en baten
van geothermie; op de rechteras staan de overige functies. Uit de figuur blijkt
dat de resultaten per voorbeeldingreep sterk per achtergrondscenario
verschillen. Bij alle functies moeten nog PM-posten worden opgeteld.
Deze kunnen een positief of negatief effect hebben op het welvaartssaldo.



29

November 2016

Gaswinning kent een robuust positief maatschappelijk saldo (+/- pm),
ongeacht het achtergrondscenario. In Laag is het saldo wel hoger dan in
Hoog, vanwege een hogere gasprijs die gaswinning interessanter maakt.
In scenario Hoog verloopt de internationale samenwerking goed en blijven
de geopolitieke spanningen beperkt. Als gevolg hiervan zijn de prijzen van
fossiele brandstoffen, waaronder gas, in dit scenario laag. In het Lage
scenario zijn de fossiele brandstofprijzen juist relatief hoog.
Gaswinning is afgezet tegen import van gas; emissies van gebruik zijn niet

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG















30

November 2016

meegenomen. Qua klimaatimpact is Nederlands gas klimaatvriendelijker
dan geïmporteerd gas vanwege de lagere CO 2-uitstoot en minder methaanlekkage tijdens de productie- en transportfase (RoyalhaskoningDHV, 2013).
De klimaatimpact in de gebruiksfase is in principe gelijk.
CCS kent in Laag een negatief maatschappelijk saldo (+/- pm). In Hoog is
dit saldo positief. Verklaring hiervoor is de hogere CO2-prijs in Hoog die
CCS-projecten financieel en maatschappelijk rendabel maken.
Alleen bij een voldoende hoge CO2-prijs is het (financieel) aantrekkelijk
om in CCS te investeren. Het ligt niet in de lijn der verwachtingen dat er in
Laag in CCS geïnvesteerd wordt. Dit is ook geen onderdeel van de denklijn
van dit scenario.
Gasopslag kent een negatief maatschappelijk saldo in Hoog. In Laag is het
saldo positief. De lage gasprijs in het WLO-scenario Hoog in combinatie
met de geringe geopolitieke spanningen zorgen ervoor dat er weinig
rendement te behalen valt op gasopslaginvesteringen. Hierdoor is de
spreiding tussen zomerprijs en winterprijs ook minder groot. Daarnaast
neemt ook de vraag naar gas sterk af; in dit achtergrondscenario wordt
bijvoorbeeld vrijwel geen gas meer gebruikt voor de productie van
elektriciteit. De lage gasvraag gaat gepaard met minder grote seizoensfluctuaties. Hierdoor neemt de waarde van gasopslag af.
Geothermie kent in Laag een positief saldo. In Hoog is het maatschappelijk
saldo negatief. De hogere CO2-prijs wordt hier niet gecompenseerd door de
lagere gasprijs. In Hoog wordt tot 2030 een halvering van de gasprijs
verwacht. Door de lage gasprijs zijn de besparingen ten opzichte van de
standaardtechnologie voor verwarming van woningen en kassen, een
gasgestookte ketel, in de referentiesituatie beperkt. Het is opvallend dat
geothermie kennelijk in Hoog niet maatschappelijk rendabel (+/-pm) is.
belangrijke reden is dan ook dat geothermie een techniek is - die zonder
SDE+-subsidie - pas richting een scenario gericht op 80-95% CO2
aantrekkelijk wordt. Het scenario Hoog beoogt in 2050 65 procent ten
opzichte van de emissie in 1990. In Laag is het saldo wel positief. Hier zijn
de vermeden gasbaten hoger door hogere gasprijzen.
De welvaartsgevolgen van de ingreep van schaliegas zijn niet
gekwantificeerd, vanwege het grote onzekerheidsinterval voor de
productiekosten van een schaliegas. Wel is deze functie kwalitatief
beoordeeld. Hieruit blijkt dat onder gunstige omstandigheden (hoge
gasprijs; lage kosten winning; hoge kosten LNG) een positieve businesscase
voor schaliegas mogelijk is. Het ligt meer voor de hand dat dit het geval is
in het scenario Laag. Dit scenario kent een relatief hoge gasprijs. In Hoog
neemt de gasprijs door afgenomen vraag sterk af.
Ook gasopslag in lege zoutcavernes is niet gekwantificeerd. Hiervoor
verwachten wij een vergelijkbare uitkomst als bij gasopslag in lege
gasvelden: in Laag is er meer kans op een positief maatschappelijk saldo
dan in Hoog.
Ook voor de functie zoutwinning hebben we de welvaartseffecten niet
gekwantificeerd, vanwege een gebrek aan openbare gegevens. Voor
zoutwinning is een positieve businesscase mogelijk, met name als gebruik
gemaakt kan worden van een bestaande verwerkingsfabriek.
De kosten en baten van drinkwaterwinning zijn niet gekwantificeerd.
Voor drinkwaterwinning uit grondwater geldt dat de baten beperkt zijn ten
opzichte van het meest voor de hand liggende alternatief, oppervlakte–
waterwinning. De kwaliteitsverschillen en verschillen in waardering zijn
over het algemeen gering en geborgd in de regelgeving (Witteveen+Bos,
2006) tussen beide vormen van drinkwater. Echter de kosten voor
grondwaterwinning zijn gemiddeld lager dan kosten voor oppervlakte–
waterwinning, vanwege lagere zuiveringskosten.

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Uiteindelijk zal bij drinkwater vooral de aanwezigheid van geschikte
bronnen bepalen welk type waterwinning de voorkeur heeft.

3.3

Resultaten per kubieke meter
Vanuit welvaartsoogpunt kan de ondergrond het beste worden aangewend voor
die functies met het hoogste welvaartspotentieel.
Om de ingrepen beter onderling vergelijkbaar te maken, zijn de resultaten
teruggerekend naar kubieke meter ondergronds ruimtegebruik. Dit is de ruimte
die vanwege de ondergrondse functie niet op een andere manier gebruikt kan
worden. Voor de functies geldt dat ze niet altijd onderling uitruilbaar zijn.
Het hangt van de geologische eigenschappen van de ondergrond af of deze
daadwerkelijk voor een functie geschikt is. De terugrekening naar kubieke
meter is dus puur indicatief om de bodemfuncties onderling vergelijkbaar te
maken. Door terugrekening verandert de richting van de effecten niet.

Figuur 10

Maatschappelijk saldo per M3 ondergronds ruimtegebruik, CW, €

70

+/- PM

Maatschappelijk saldo €

60
50
40
Laag

30

Hoog

20
10

+/- PM
+/- PM

+/- PM
+/- PM

+/- PM
+/- PM

Geothermie

Gaswinning

CCS

0

+/- PM
Gasopslag

-10

Gasopslag heeft in Laag verreweg de grootste ‘waardedichtheid’. Opslag van
een waardevolle energiebron met grote verschillen in seizoensprijzen is een
bepalende factor voor de economische waarde van de faciliteit. Immers, het
stelt de investeerder/exploitant van de opslag in staat gas goedkoop in de
zomer te kopen en in de winter duur te verkopen. De investeerder kan
jarenlang van deze faciliteit gebruik blijven maken. Daarmee wordt de
ondergrond, in Laag, het meest efficiënt aangewend. In Hoog is de gasprijs te
laag om tot een positief kosten-batensaldo te komen. De WLO-scenario’s
kennen een groot verschil tussen gasprijzen in Laag en Hoog, hetgeen de
bandbreedte dus verklaart.
Voor de andere functies zijn de verschillen beperkt en differentiëren
onvoldoende om een preferente benadering te rechtvaardigen, bijvoorbeeld
in het geval van botsende belangen.
Bijlage A geeft een uitgebreider overzicht van de kosten en baten per
voorbeeldingreep. Hierin wordt ook uitgebreider ingegaan op de verschillende
kostenposten en de milieueffecten uit het PlanMER.

31

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

4 Kosten en baten van scenario’s
4.1

Inleiding
Dit hoofdstuk geeft het totaaloverzicht van kosten en baten van de vier
ondergrondscenario’s ten opzichte van het nulalternatief. De resultaten
worden gegeven voor relevante prijspaden voor energie en klimaat uit beide
WLO-scenario’s: Hoog en Laag.
In dit hoofdstuk geven we eerst een overzicht van de projecteffecten
(=volumeontwikkeling of aantallen van de betreffende projecten van een
gemiddelde omvang) per ondergrondscenario (Paragraaf 4.2). Vervolgens
geven we de in Paragraaf 4.3 welvaartseffecten van de scenario’s.
Paragraaf 4.4 geeft de resultaten van de verdelingsanalyse weer.
Paragraaf 4.5 presenteert de gevoeligheidsanalyse waarin de belangrijkste
onzekerheden worden getoetst en een verdelingsanalyse waarin de ‘winnaars’
en ‘verliezers’ van de verschillende ondergrondscenario’s in beeld worden
gebracht. Tenslotte sluit Paragraaf 4.6 af met conclusies.

4.2

Projecteffecten per scenario
Aantal voorbeeldwinningen per scenario
Door vraag en aanbod met elkaar te confronteren, vanuit verschillende
voorkeursvolgordes, verschillen de scenario’s onderling in de realisatie van
aantallen voorbeeldingrepen van een bepaalde ondergrondfunctie. Het aantal
voorbeeldingrepen bepaalt de fysieke productiecapaciteit (het projecteffect)
per scenario. Tabel 6 presenteert het aantal voorbeeldingrepen per scenario
en voor het nulalternatief. De terminologie verschilt per ondergrondfunctie.
Bij grijze vakken is er geen verandering ten opzichte van het nulalternatief.

Tabel 6

32

Aantal ‘voorbeeldingrepen’ per scenario in 2040

Functie

Nulalternatief

Geothermie

213
doubletten (à
0,2 PJ)

Schaliegas

Geen
schaliegas

Max. 14-17
voorbeeldwinningen

Conventionele
gaswinning

20 nieuwe
kleine velden
die al wel
bekend zijn,
maar waar
nog niet
gewonnen
wordt (à 2
bcm)

14 nieuwe kleine
velden

November 2016

Drinkwater
voorop

Fossiel met
CO2-opslag

Maximaal
hernieuwbaar

Opslag en
handel in gas

426
doubletten
Max. 14-17
voorbeeldwinningen

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Max. 14-17
voorbeeldwinningen
12 nieuwe
kleine velden

Functie

Nulalternatief

Drinkwater
voorop

Zoutwinning

Gemiddelde
jaarproductie

Drinkwater

Voldoen aan
drinkwatervraag in 2040

Voldoen aan
drinkwatervraag
in 2040 en
reservering NGR

CCS

Geen CCS op
land

Capaciteit om
jaarlijks max. 16
ton op te slaan

Opslag in
zoutcavernes

Geen nieuw
aangelegde
locaties

Gasopslag in
lege gasvelden

3 geologisch
geschikte
velden

Fossiel met
CO2-opslag

Maximaal
hernieuwbaar

Capaciteit om
jaarlijks max.
20 ton op te
slaan

Opslag en
handel in gas

Capaciteit om
jaarlijks max.
16 ton op te
slaan
Enkele nieuwe
locaties

Enkele nieuwe
locaties
6 geologisch
geschikte velden

Opbrengsten per scenario
In Tabel 7 is het aantal voorbeeldingrepen vertaald naar productievolumes
uitgedrukt in de functionele eenheid van de functie. Oftewel het projecteffect.
Tabel 7

Opbrengsten per scenario in 2040

Functie

Nulalternatief

Drinkwater
voorop

Geothermie

42,5 PJ

Schaliegas

Geen
schaliegas

Max. 200-500
mld m3

Conventionele
gaswinning

38,6 mld m3

27,5 mld m3

Zoutwinning

6,5 mio ton
per jaar

Drinkwater

Voldoen aan
drinkwatervraag in 2040

Voldoen aan
drinkwatervraag
in 2040 en
reservering NGR

CCS

Geen
CO2-opslag

Opslag van 169
ton CO2

Opslag in
zoutcavernes

Geen nieuw
aangelegde
locaties

Gasopslag in
lege
gasvelden

Opslag van
8,25 mld m3
gas

Fossiel met
CO2-opslag

Maximaal
hernieuwbaar

Opslag en
handel in gas

85 PJ
Max. 200-500
mld m3

Max. 200500 mld m3
24,1 mld m3

Opslag van
325 ton CO2

Opslag van
169 ton CO2
Enkele
nieuwe
locaties

Enkele nieuwe
locaties
Opslag van
16,5 mld m3 gas

De projecteffecten vormen de basis voor het bepalen van de welvaartseffecten
en investeringskosten per scenario, zowel tegen de achtergrond van het hoge
als het lage WLO-scenario.

33

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Ontwikkeling opbrengsten per scenario
Voor geothermie, conventionele gaswinning, CCS en opslag in lege gasvelden is
een tijdspad opgesteld. In Figuur 11 tot en met Figuur 14 wordt de ontwik–
keling van deze functies in de tijd weergegeven. Zo blijkt uit Figuur 11 dat er
in 2040 in Maximaal hernieuwbaar voor 85 PJ aan nieuw geothermieproductie–
volume ontwikkeld is. De groei hiervan vindt met name na 2030 plaats.
Figuur 11

Cumulatieve ontwikkeling geothermie, PJ, 2015-2040

90,0
80,0

PJ (cumulatief)

70,0
60,0
50,0

Nul + overige scenario's

40,0

Maximaal hernieuwbaar

30,0
20,0
10,0
0,0
2015

Figuur 12

2020

2025

2030

2035

2040

Cumulatieve ontwikkeling conventionele gaswinning, Mld M3, 2015-2040

45
40

MLd M3 (cumulatief)

35

30

Drinkwater voorop

25
Nul + Schoon Fossiel +
Opslag en Handel in Gas

20

Maximaal hernieuwbaar

15
10
5
0
2015

34

November 2016

2020

2025

2030

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

2035

2040

Figuur 13

Cumulatieve ontwikkeling CCS op land, MTon, 2015-2040

350

MTON (cumulatief)

300
250
Schoon fossiel
200
Drinkwater voorop +
Opslag en handel in gas

150

Nul + Maximaal
hernieuwbaar

100
50
0
2015

Figuur 14

2020

2025

2030

2035

2040

Cumulatieve ontwikkeling gasopslag, aantal lege gasvelden, 2015-2040

Aantal lege gasvelden (cumulatief)

7
6
5
4
Opslag en handel in gas
Nul + overige scenario's

3
2
1
0
2015

4.3

2020

2025

2030

2035

2040

Welvaartseffecten per scenario
Deze paragraaf presenteert de welvaartseffecten per scenario. Hiervoor zijn
de welvaartseffecten per voorbeeldwinning (zie Hoofdstuk 3) vermenigvuldigd
met het aantal voorbeeldwinningen uit de vorige paragraaf. Alle gerapporteerde effecten betreffen het verschil tussen het nulalternatief en de vier
ondergrondscenario’s. Welvaartseffecten zijn doorgerekend voor de
WLO-scenario’s Hoog en Laag. Eerst geven we overzicht van de welvaartseffecten; daarna gaan we in op de welvaartseffecten per scenario.

35

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Figuur 15

Maatschappelijk saldo, CW, Mln €, 2016-2066

5.000

+/- PM

Maatschappelijk saldo MLN €

4.000
3.000

+/- PM

+/- PM

+/- PM

2.000
1.000

Laag

-

Hoog

-1.000

Drinkwater
voorop

Fossiel met CO2- Hernieuwbaar
opslag
+/- PM
+/- PM

-2.000
-3.000

Handel in gas

+/- PM

-4.000

+/- PM

Figuur 15 vat de resultaten per scenario samen. Bij de resultaten moet
rekening worden gehouden met niet-gekwantificeerde PM-posten. Hierdoor
kunnen de hoogte en de richting van het saldo nog anders worden. Uit de
figuur blijkt dat alleen Opslag en handel in gas in zowel Hoog als Laag tot
hogere maatschappelijke welvaart leidt dan het nulalternatief. Maximaal
hernieuwbaar leidt bij beide scenario’s tot een lager maatschappelijk saldo
dan het nulalternatief. Voor Drinkwater voorop en Fossiel met CO 2-opslag geldt
een positief saldo in Laag en een negatief saldo in Hoog.

Drinkwater voorop
De keuze om in Drinkwater voorop de hoogste prioriteit te geven aan het
beschermen van (strategische) drinkwatervoorraden, leidt er toe dat er minder
ruimte is voor andere ondergrondfuncties. Concreet betekent dit dat er minder
gas gewonnen wordt en dit zorgt voor dat Nederland gasbaten misloopt. Ook is
er minder ruimte voor geothermie. In Drinkwater voorop is, in tegensstelling
tot het nulalternatief, wel ruimte voor CCS en schaliegaswinning.
In Drinkwater Voorop blijft dus ruimte voor schaliegaswinning (buiten
reserveringen voor drinkwater). Uit de analyse van de milieueffecten blijkt dat
het al dan niet toelaten van schaliegas een grote rol speelt is in de beoordeling
van de scenario’s. In Drinkwater voorop zijn de milieurisico’s dus groter dan in
het nulalternatief.
Naast volume-effecten spelen ook effecten door verschillen in de ruimtelijke
verdeling van functies. In Drinkwater voorop is minder ruimte beschikbaar voor
geothermie. Dit kan leiden tot hogere kosten en lagere baten van deze
functie, omdat de meest geschikte plekken uitgezonderd kunnen zijn.
Hiernaast wordt er in Drinkwater voorop relatief veel drinkwater gewonnen
nabij droogtegevoelige natuur. Dit heeft negatieve effecten op de ecologie.

36

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Fossiel met CO2-opslag
In Fossiel met CO2-opslag is meer ruimte voor CCS en schaliegas dan in het
nulalternatief. Bij een voldoende hoge CO 2-prijs (door stringent klimaatbeleid)
kan inzet op CCS de maatschappelijke welvaart verhogen. Dit is het geval in
het scenario Hoog. Bij een voldoende hoge gasprijs kan er sprake zijn van een
positieve businesscase voor schaliegas. Dit ligt meer voor de hand in Laag.
Ook in dit scenario geldt dat het toelaten van schaliegas belangrijk is in de
beoordeling van de milieueffecten van het scenario. De milieueffecten
verschillen weinig ten opzichte van Drinkwater voorop. De omvang van het
schaliegasgebied is omvangrijker dan in Drinkwater voorop. Het reserveren van
een groter gebied voor schaliegas leidt tot grotere risico’s voor het landschap,
ecologie en waterlaag, omdat de kans groot is dat er meer boringen plaats
zullen vinden.

Maximaal hernieuwbaar
In Maximaal hernieuwbaar wordt de transitie naar duurzame energie zo snel
als mogelijk gerealiseerd. Dit betekent dat zo veel mogelijk ingezet wordt op
geothermie. Dit leidt bij een lage gasprijs én bij een lage CO2-prijs nog niet tot
maatschappelijke baten die voldoende zijn om de kosten te kunnen dekken.
Tegenover de keuze voor duurzame energie staat het beperken van conventionele gaswinning. Dit leidt, bij een positief maatschappelijk saldo voor deze
functie, tot het mislopen van baten. In dit scenario worden ook extra zoutcavernes aangelegd voor energieopslag, maar deze zijn in deze analyse niet
verder meegenomen.
Door het uitsluiten van schaliegas verschillen de milieueffecten van Maximaal
hernieuwbaar het meest van de andere scenario’s. In Maximaal hernieuwbaar
verdringt geothermie drinkwaterwinning naar landbouwgebieden. Het gebied
waar droogteschade zou kunnen optreden neemt toe, waarvan de risico’s en
gevolgschade niet gekwantificeerd zijn.

Opslag en handel in gas
In dit scenario wordt meer ingezet op schaliegas, CCS en gasopslag dan in het
nulalternatief, om daarmee een bijdrage te leveren aan de versterking van de
‘gasrotonde’. Concreet betekent dat er in dit in scenario ruimte is voor drie
extra gasopslagen en wordt de winning van (schalie)gas en CCS niet beperkt.
Gaswinning en gasopslag zijn vooral aantrekkelijk in het scenario Laag, met
hoge gasprijzen en een minder snel tempo van uitfasering van het gasgebruik
in woningen en bedrijven als gevolg van minder strikte klimaatdoelstellingen.
In dit achtergrondscenario is de CO2-prijs echter onvoldoende hoog om een
CCS-project van de grond te krijgen. In Hoog zijn juist veel mogelijkheden
voor CCS, maar zijn de baten van gaswinning beperkt. Ook gasopslag leidt hier
niet tot extra welvaartswinst. Net als in Maximaal hernieuwbaar worden extra
zoutcavernes aangelegd voor energieopslag. Milieueffecten zijn sterk
vergelijkbaar met die in Fossiel met CO 2-opslag. De extra inzet op gasopslag
leidt tot een andere beoordeling van de milieueffecten.

37

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

4.4

Verdeling kosten en baten
Deze verkenning geeft inzicht in de verandering van de welvaart voor
Nederland. Voor individuele groepen kan het resultaat verschillen.
De verdelingsanalyse laat de winnaars en verliezers bij de verschillende
scenario’s zien. De scenario’s zijn opgebouwd uit de verschillende
ondergrondfuncties en extra benutting of onderbenutting van bepaalde
functies ten opzichte van een situatie zonder Structuurvisie leidt tot verschil
in welvaart voor verschillende partijen.
In deze analyse maken we een onderscheid naar:
 Exploitant van de ondergrondfunctie. Exploitant (investeerder) ontvangt
de directe financiële kosten en baten van een project.
 Bewoners in de directe omgeving. Omwonenden (lokaal, regionaal)
ondervinden de eventuele hinder en milieueffecten die optreden als gevolg
van een project.
 Alle Nederlanders profiteren van de effecten van het tegengaan van
klimaatverandering, een meer gegarandeerde energievoorziening
(voorzieningszekerheid). Daarnaast kan bij minder gaswinning derving van
gasbaten optreden.
Het vaststellen van verdelingseffecten is belangrijk voor de uiteindelijke
besluitvorming en het ontwikkelingsperspectief van de verschillende functies.
Omdat een deel van de effecten niet gekwantificeerd is, is niet exact te
zeggen wie per saldo de winnaars en verliezers zijn. Daarbij ontstaat het
volgende beeld: in het algemeen komen de maatschappelijke baten in termen
van voorzieningszekerheid en/of tegengaan van klimaatverandering ten goede
aan alle Nederlanders. Daarbij kunnen voor de belastingbetaler overigens wel
extra uitgaven (geothermie) voor de SDE+ tegenover staan en/of derving van
gasbaten (Maximaal Hernieuwbaar en Drinkwater voorop). Bij een positieve
business case voor ondergrondingrepen– welke nodig is om deze investering te
doen – zal het surplus voor de exploitant positief zijn. Tenslotte zullen de
effecten voor omwonenden, welke niet gereguleerd worden via omgevingsvergunningen, overwegend negatief zijn. Met andere woorden: overwegend
zullen de lasten voor regio en omwonenden zijn, terwijl de lusten zich
concentreren bij de groepen alle Nederlanders en exploitanten. Merk op dat
dit ook betekent dat wanneer gaswinningsactiviteiten worden verminderd er
derving van gasbaten voor alle Nederlanders tegenover staan.

38

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Tabel 8

Verdeling kosten en baten
Hoog

Laag

Drinkwater
voorop

T.o.v.
Nul

Exploitant

Omgeving

Alle
Nederlanders

Exploitant

Omgeving

Alle
Nederlanders

Gaswinning

Minder

-

+

-

-

+

-

CCS

Meer

+

-

0

-

-

01

Schaliegas

Meer

pm

pm

pm

pm

pm

pm

Fossiel met CO2-opslag
CCS

Meer

+

-

0

-

-

0

Schaliegas

Meer

pm

pm

pm

pm

pm

pm

Maximaal hernieuwbaar
Gaswinning

Minder

-

+

-

-

+

-

Geothermie

Meer

+

-

+/-

+

-

+/-

Gasopslag
zoutcavernes

Meer

pm

pm

pm

pm

pm

pm

-

-

+

+

-

+

Opslag en handel in gas
Gasopslag
gasvelden

Meer

CCS

Meer

+

-

0

-

-

0

Schaliegas

Meer

pm

pm

pm

pm

pm

pm

Gasopslag
zoutcavernes

Meer

pm

pm

pm

pm

pm

pm

1

We zijn ervan uitgegaan dat in de WLO-scenario’s de CO2-doelstellingen (45-65% reductie) worden gehaald. Een extra project (bijvoorbeeld
CCS) levert een kostenbesparing op ten opzichte van de referentie.

In Drinkwater voorop is onderbenutting van gaswinning nadelig voor de
exploitant, wel worden hierdoor hinder en milieurisico’s voor de omgeving
vermeden. Het mislopen van gasbaten en lagere voorzieningszekerheid is
negatief voor alle Nederlanders. Het toestaan van CCS heeft in Hoog een
positief effect voor de exploitant. Hier ondervindt de omgeving hinder en kan
er sprake zijn van milieurisico’s. In Laag wordt geen positieve business case
voor de exploitant verwacht, waardoor een investering (zonder subsidie) niet
voor de hand ligt.
In Fossiel met CO2-opslag wordt meer ingezet op CCS dan in het nulalternatief.
Dit is in Hoog met name gunstig voor de exploitant. De omgeving kan hinder en
schade door milieueffecten ondervinden. In Maximaal hernieuwbaar is meer
ruimte voor geothermie dan in het nulalternatief. Voor de exploitant is een
positieve business mogelijk met SDE+-subsidie. Deze subsidie is een extra
kostenpost voor de overheid. Ook bij geothermie kan sprake zijn van negatieve
effecten voor omwonden. Net als in Drinkwater voorop wordt in Maximaal
Hernieuwbaar de gaswinning beperkt. Hierdoor worden hinder en milieueffecten voor de omgeving vermeden, maar worden ook gasbaten voor
exploitant en overheid en baten van voorzieningszekerheid misgelopen.
In Opslag en handel in gas is ruimte voor drie extra gasopslagen in lege
gasvelden. Dit leidt in Laag tot baten voor de exploitant. Ook is er sprake van
een verbeterde voorzieningszekerheid. Wel leidt meer gasopslag tot meer
hinder en milieurisico’s voor omwonenden. In Hoog wordt geen positieve
business case voor de exploitant verwacht. Net als in Fossiel met CO 2-opslag en
Drinkwater voorop wordt meer ingezet op CCS in het nulalternatief.

39

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

4.5

Gevoeligheidsanalyse
De resultaten van deze verkenning zijn onderhevig aan onzekerheden rond
achterliggende aannames. In de gevoeligheidsanalyse wordt met de
belangrijkste gevoeligheden gevarieerd. In deze gevoeligheidsanalyse kijken
we naar:
 een tweegradenscenario als achtergrondscenario;
 waardering van voorzieningszekerheid;
 perspectief duurzame welvaart: lagere discontovoet.

4.5.1

Tweegradenscenario
In deze verkenning wordt gebruik gemaakt van de WLO-scenario’s Laag en
Hoog. In de WLO is ook een aanvullende onzekerheidsverkenning uitgevoerd,
het tweegradenscenario. Het tweegradenscenario is een variant van het
scenario Hoog. Het tweegradenscenario gaat uit van een sterker klimaatbeleid
dan in Laag en Hoog, zodat de lange termijn gemiddelde temperatuurstijging
beperkt blijft tot 2°C. In het tweegradenscenario stijgen de CO2-prijzen veel
sneller en sterker dan in Hoog en Laag. Dit leidt ook tot hogere elektriciteitsprijzen. Tabel 9 vergelijkt de CO2- en elektriciteitsprijzen van Hoog met het
tweegradenscenario. De prijzen voor CO2 lopen sterk uiteen, omdat gewerkt is
met een bandbreedte van 80 en 95% emissiereductie. De gevoeligheidsanalyse
gaat uit van een gemiddelde van de waarden (€ 400 in 2030 en € 600 in 2050).

Tabel 9

Prijzen in WLO-scenario’s
2013

2030

2050

2030

2050

Tweegraden

Tweegraden

Hoog

Hoog

CO2 (€/ton)

4

100-500

200-1000

40

160

Elektriciteit (€/MWh)

52

115

105

90

100

Bron: (CPB ; PBL, 2015).

Resultaat
In het tweegradenscenario wordt CCS zeer aantrekkelijk en ook voor
geothermie wordt een sterke welvaartstoename verwacht. Het tweegradenscenario vraagt een ambitieuzer klimaatbeleid waarbij ondergrondfuncties die
bijdragen aan CO2-reductie prioritair zijn.
In het tweegradenscenario leiden alle scenario’s tot een verhoging van de
maatschappelijke welvaart. Fossiel met CO 2-opslag, met focus op CCS, leidt
tot de grootste welvaartstoename.
Figuur 16 vat de resultaten samen, inclusief tweegradenscenario.
Alle scenario’s hebben een hoger welvaartssaldo dan in Hoog en Laag,
exclusief PM-posten. Hieruit blijkt dat de impact van een stringent
klimaatbeleid en hoge CO2-prijzen groot is. Dit komt met name door de
toegenomen baten van CCS.

40

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Figuur 16

Resultaten per achtergrondscenario, mln €, CW

60.000

+/- PM

Maatschappelijk saldo MLN €

50.000

40.000
30.000

Laag

Hoog
20.000

Tweegraden

10.000
-10.000

4.5.2

+/- PM

+/- PM

+/- PM
+/- PM
+/- PM
+/- PM
+/- PM

+/- PM
+/-PM

+/- PM
+/-PM

Drinkwater
voorop

Fossiel met Hernieuwbaar Handel in gas
CO2-opslag

Waardering voorzieningszekerheid energie
Eén van de doelen van het Nederlandse energiebeleid is het creëren van een
zekere energievoorziening. Voorzieningszekerheid is gedefinieerd als de
capaciteit van de energiemarkt om te kunnen voldoen aan de vraag naar
energie, zowel nu als in de toekomst. Aan deze behoefte wordt voldaan door
binnenlandse productie van fossiele en duurzame energie, opslag van energie
en import van energie uit andere landen. Een te grote afhankelijkheid van het
buitenland (weinig gespreid, grote politieke instabiliteit) kan leiden tot prijsschommelingen en het verstoren van investeringsbeslissingen. Dit kan een
negatief effect hebben op de voorzieningszekerheid. Productie binnen de
landsgrenzen en opslag daarentegen hebben een positief effect op de voorzieningszekerheid. Bij duurzame productie, bijvoorbeeld geothermie, geldt
bovendien dat risico’s rond prijsfluctuaties minder groot zijn.
De waarde van voorzieningszekerheid komt niet altijd tot uiting in de prijs.
Dit kan bijvoorbeeld leiden tot onderinvesteringen vanuit maatschappelijk
perspectief. Er is nog geen wetenschappelijke overeenstemming over hoe
voorzieningszekerheid correct wordt gewaardeerd. Daarom neemt het CPB
voorzieningszekerheid alleen mee in een gevoeligheidsanalyse. CPB hanteert in
deze gevoeligheidsanalyse een afslag op de discontovoet (CPB, 2013).
Deze afslag bedraagt 0,8% op de baten van de energievoorziening. Door deze
afslag worden toekomstige baten hoger gewaardeerd. In deze gevoeligheidsanalyse wordt een afslag gehanteerd op de baten van geothermie, gaswinning
en gasopslag. De discontovoet is 2,2 in plaats van 3%.

Resultaat
Het waarderen van voorzieningszekerheid voor energie verhoogt de baten van
energiefuncties. Voor gasopslag betekent dit hierdoor zowel in Hoog als Laag
het maatschappelijk saldo positief is. Bij gas waren de baten al hoger dan de
kosten en dit saldo verbetert. Bij geothermie blijft het maatschappelijk saldo
in Hoog nipt negatief. Dit komt met name door de lage gasprijs.
Door het waarderen van voorzieningszekerheid, worden ook de misgelopen
baten hoger in geval van onderbenutting van een functie, bijvoorbeeld
gaswinning. In Laag blijft alleen de welvaart ten opzichte van het

41

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

nulalternatief positief in Opslag en handel in gas. Dit scenario leidt, inclusief
waardering van voorzieningszekerheid, ook tot de hoogste welvaart in Hoog.
In het tweegradenscenario is de invloed van waardering van voorzieningszekerheid beperkt. Hier speelt met name de CO2-prijs een rol.

4.5.3

Perspectief duurzame welvaart
In deze analyse wordt een lagere, ethische discontovoet van 1,5% gehanteerd.
Dit is niet gebruikelijk vanuit de Algemene Leidraad MKBA, maar geeft een
aanvullend perspectief op duurzame welvaart. Deze lagere discontovoet wordt
zowel voor kosten als baten gehanteerd. De afslag op de discontovoet in
Paragraaf 4.5.2 werd alleen voor de baten gebruikt.
Duurzame ontwikkeling kan worden gedefinieerd als ontwikkeling die aansluit
op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige
generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar te brengen.
Deze definitie sluit aan bij de VN-commissie Brundtland uit 1987.
Het gaat er in het begrip duurzame ontwikkeling om de natuur zodanig te
beheren dat de natuurlijke structuren en processen niet principieel worden
aangetast. Duurzame ontwikkeling vraagt om verantwoord voorraadbeheer
(natuurlijke hulpbronnen, etc.). Voorbeelden zijn de milieugebruiksruimte
en de ecologische voetafdruk.
Er zijn diverse criteria voor duurzame ontwikkeling3. Duurzame welvaart komt
niet noodzakelijkerwijs overeen met duurzame ontwikkeling. De meeteenheid
is namelijk niet fysiek, maar economisch van aard: behoeftebevrediging door
middel van schaars aanwendbare middelen.
Om ook de welvaart voor toekomstige generaties in Nederland een goede plek
te geven, hebben we dit begrip geoperationaliseerd door uit te gaan van een
ethische discontovoet.
Dat kan vanuit de gedachte dat bodemsysteemdiensten, net als klimaatverandering, een zekere traagheid kennen, waardoor de gevolgen in een MKBA
met een gebruikelijke discontovoet nauwelijks mee tellen, vanwege het lagere
belang dat toegekend wordt aan de toekomst vanwege de discontovoet.
Schade na enkele decennia valt weg bij omrekening naar het basisjaar met de
gangbare, marktconforme discontovoet; tenzij een verlaagde discontovoet
wordt gehanteerd. In deze analyses worden kosten en baten naarmate zij
verder in de toekomst liggen lager gewaardeerd afhankelijk van de gekozen
discontovoet. Dit wijkt dus af van het huidige kabinetsstandpunt dat een
discontovoet voorstelt van 3%.
Er zijn goede morele redenen om de discontovoet voor behoud van biodiversiteit te verlagen. In dat geval is de bescherming van bodemecosystemen
veel sneller rendabel. In Nederland is nog weinig gewerkt met een ethische
discontovoet, maar elders is hier al ervaring mee.

3

42

November 2016

De Verenigde Naties beschikken inmiddels over bijna 200 indicatoren op economisch, sociaal
en milieubeleid. De Europese Commissie hanteert circa 80 indicatoren om de EU duurzame
ontwikkelingsstrategie te monitoren.

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

In 2006 publiceerde Nicolas Stern de invloedrijke ‘Stern Review on the
Economics of Climate Change’ voor de Britse overheid. Stern gebruikt hierin
een sociale discontovoet van circa 1,4%.4

Resultaten
Figuur 17

Maatschappelijk saldo ethische discontovoet per voorbeeldingreep, CW, mln €

+/- PM

40

3500

+/- PM

Maatschappelijk saldo MLN €

30

2500

20
10

1500

+/- PM
+/- PM

500

+/- PM
+/- PM

0
Geothermie

Gaswinning

CCS

+/- PM
Gasopslag

-500

-10

Geoth hoog
Laag

Hoog

-1500

-20

-2500

-30
-40

Geoth laag

+/- PM

-3500

Door het gebruik van een ethische discontovoet wordt een zwaarder gewicht
gehangen aan effecten die zich op de lange termijn manifesteren.
Het gebruiken van een ethische discontovoet heeft met name effect op
de grootte van de effecten. De functies geothermie en gasopslag worden
hierdoor ook in Hoog positief in plaats van negatief. Op scenarioniveau kantelt
het saldo van het scenario Maximaal hernieuwbaar van negatief naar positief.
Van de overige saldi verandert de richting niet. Hierbij moet de kanttekening
worden gemaakt dat milieueffecten zijn niet gekwantificeerd en
gemonetariseerd. Hierdoor komt eventuele milieuschade, die een zekere
traagheid kan kennen, ook niet tot uiting in de saldi.

4

43

November 2016

De discount rate van Stern is gebaseerd op de zgn. Ramsey –formule r = ρ + ηg. g is hierbij de
economische groei per capita van ca. 1,3%. η is de ‘marginal elasticity of utility’ die gelijk is
aan 1. ρ is de ‘pure rate of time preference’. Stern heeft deze op 0,1 gezet. Kosten en baten
nu tellen hierdoor bijna even zwaar mee als kosten en baten in de toekomst. Deze ‘pure rate
of time preference’ is niet gelijk aan nul, voor het geval dat de mensheid uitsterft.
Stern vindt een PTP-rate veel hoger dan 0 ethisch onaanvaardbaar.

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Figuur 18

Maatschappelijk saldo ethische discontovoet, CW, Mln €, 2016-2066

10000

+/- PM

Maatschappelijk saldo MLN €

8000
6000

+/- PM

+/- PM
4000

+/- PM
Laag

2000

Hoog

+/- PM

0
-2000
-4000

Drinkwater
voorop

Fossiel met CO2- Hernieuwbaar
+/- PM
opslag

Handel in gas

+/- PM
+/- PM

-6000

4.6

Conclusie
Deze verkenning leidt niet tot een robuust overall resultaat voor alle
scenario’s. Voor het scenario Opslag en handel in gas geldt wel een positief
resultaat onafhankelijk van het achtergrondscenario. In Hoog wordt dit
verklaard door CCS-baten; in Laag wordt dit verklaard door baten van extra
gasopslagen. Daarbij is het wel zo dat er geen afnemende schaalvoordelen zijn
verondersteld bij een tweede of derde gasopslaglocatie in Nederland. Een
toename van het aantal opslaglocaties kan invloed hebben op de winstgevendheid van gasopslag omdat daarmee ook met name piekbasis
prijspatronen afgevlakt worden. Dit is in het saldo dus niet meegenomen
waardoor elke extra locatie per saldo dus maatschappelijk voordelig is.
Daarnaast is ook niet bekend op welke wijze de waardering van milieueffecten
dit saldo beïnvloedt. Om deze reden is enige voorzichtigheid bij de
kwantitatieve resultaten geboden.
Er is niet één ruimtelijke keuze voor de ondergrond die in alle gevallen en
onder alle omstandigheden tot de hoogste welvaart voor Nederland leidt.
Of wat meer van de ene of van de andere ondergrondfunctie de welvaart
verhoogt, hangt af van externe factoren als internationaal klimaatbeleid of de
ontwikkeling van gasprijzen en van niet-gekwantificeerde PM-posten.
Er bestaat grote onzekerheid omtrent de milieueffecten, anderzijds zien we
ook dat de invulling van de scenario’s vanuit hun welvaartsbijdrage soms
tegengesteld is. Als voorbeeld hiervan kan CCS en gasopslag in Opslag en
handel in gas worden genoemd. Resultaten hebben wel een robuuster karkater
op niveau van individuele functies.
Uit de verdelingsanalyse blijkt dat de baten van de ondergrondingrepen met
name neerkomen bij de exploitant en overige Nederlanders bijvoorbeeld door
verbeterde voorzieningszekerheid en opbrengsten voor de overheid.
De gevolgen van milieueffecten zijn vooral regionaal en lokaal.
We concluderen dat hoe stringenter het klimaatbeleid is dat gevoerd wordt,
des te belangrijker wordt het om de ondergrond te reserveren voor functies
die direct of indirect bijdragen aan het reduceren van CO2 (geothermie, CCS).

44

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Met name voor geothermie geldt dat klimaatbeleid dient aan te koersen op
80-95% procent ten opzichte van de emissie in 1990 (in WLO-systematiek voor
MKBA te zien als gevoeligheidsvariant). CCS is qua maatschappelijk saldo al
positief in scenario Hoog, hetgeen als een meer robuustere uitkomst kan
worden gezien.

45

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

5 Waar treden kansen en
knelpunten op?

5.1

Inleiding
Uit deze verkenning van welvaartseffecten is een aantal kerndilemma’s naar
voren gekomen. Per scenario is één dilemma geïdentificeerd. Dit hoofdstuk
gaat dieper in op de belangrijkste dilemma’s. Wij maken hiervoor gebruik van
bestaande literatuur. Deze dilemma’s zijn geïdentificeerd:
 Hoeveel zijn ‘wij’ bereid te betalen voor een duurzame en veilige
drinkwatervoorziening?
 Hoeveel zijn ‘wij’ bereid te betalen om CCS op land te voorkomen?
 Is het verstandig om wonen en werken meer te plannen bij geothermiepotentie?
 Hoeveel gasopslag is maatschappelijk wenselijk?

5.2

Duurzame en veilige drinkwatervoorziening
In ‘Drinkwater voorop’ wordt voorrang gegeven aan het beschermen van de
ondergrond om de toekomstige beschikbaarheid van drinkwater zo veel
mogelijk te kunnen garanderen. In het scenario wordt aanvullend een
Nationale Grondwaterreserve (NGR) aangehouden. Dit volgt uit de Beleidsnota
Drinkwater en heeft als doel om grondwater als natuurlijk kapitaal te
behouden en zo voldoende drinkwater ter beschikking te hebben, bij
calamiteiten en tekorten op de lange termijn. Het gaat om voorraden die
bestand zijn tegen extreme scenario’s en (tijdelijk) aangetaste voorraden
kunnen vervangen. Denkbare risico’s zijn rampen, overstromingen, extreme
droogte, kernongevallen en microbiologische besmettingen (Ministerie I&M,
2014). Deze Nationale Grondwaterreserve leidt in het scenario Drinkwater
voorop tot een verdere beperking van onder andere conventionele gaswinning,
schaliegaswinning en geothermie.5

Misgelopen gasbaten
Het aanhouden van een Nationale Grondwaterreserve wordt gezien als een
manier om de voorzieningszekerheid van drinkwater op de lange termijn te
borgen bij calamiteiten en extreme situaties. Misgelopen opbrengsten van
andere functies kunnen worden gezien als opportuniteitskosten voor het
borgen van een zekere drinkwatervoorziening 6. In de ondergrondscenario’s is
er vanuit gegaan dat in de gebieden voor de nationale grondwaterreserve geen
andere ondergrondfuncties benut kunnen worden.

46

November 2016

5

In het scenario Drinkwater voorop is, in tegenstelling tot het nulalternatief, (beperkt) ruimte
voor CCS onder land en schaliegas. Kosten c.q. baten hiervan kunnen echter niet worden
toegeschreven aan een duurzame en veilige drinkwatervoorziening, omdat de keuze voor CCS
en schaliegas niet afhangt van de keuze voor een duurzame en veilige drinkwatervoorziening
en bijbehorende strategische grondwaterreserve.

6

Hiernaast is er ook sprake van opportuniteitskosten bovengronds; deze zijn niet meegerekend
in deze verkenning.

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Uit de studie blijkt dat door beperking van de (conventionele) gaswinning
circa € 350 miljoen wordt misgelopen in Hoog en € 875 miljoen in Laag.
Jaarlijks komt dit neer op € 15-36 miljoen euro (+ PM-posten, bij een totale
winningsduur van 25 jaar). Dit betekent dat om welvaartwinst te creëren de
watervoorzieningszekerheid minstens € 15-36 miljoen per jaar waard moet
zijn.

Kleiner potentiegebied andere functies
Door de NGR wordt het potentiegebied voor andere functies eveneens beperkt.
Dit is bijvoorbeeld het geval bij geothermie. Om tot een succesvol geothermieproject te komen is er voldoende geothermiepotentie nodig in de ondergrond
en een basislastvraag naar warmte van voldoende omvang. Vanwege de
relatief korte afstand waarop warmte te transporteren is, is het van belang
dat afnemer en bron dicht bij elkaar liggen. In principe is er voldoende
geothermiepotentie in de ondergrond en zijn geschikte vragers de beperkende
factor.
Figuur 19 laat warmtevragers zien die zowel in de NGR als in geothermiepotentiegebied liggen. Deze warmtevragers zitten onder meer in Friesland, de
Kop van Noord-Holland, Noord-Brabant en Limburg. Deze vragers kunnen in
Drinkwater voorop geen gebruik maken van geothermie. Ook met andere
vragers kan de potentie worden benut. Wel leidt minder keuze er toe dat de
meest kansrijke plekken misschien niet als eerste bediend worden. Dit kan
leiden tot hogere kosten, bijvoorbeeld als er dieper geboord moet worden of
als meer bovengrondse leidingen moeten worden aangelegd om de warmte te
transporteren. Ook kunnen de baten lager zijn, als er minder warmte
geproduceerd en minder CO2 gereduceerd wordt. Dit kan leiden tot een
verlaging van de maatschappelijke welvaart. Ook deze verlaging van de
maatschappelijke welvaart kan worden gezien als een opportuniteitskost voor
een duurzame en veilige drinkwatervoorziening. Omdat in deze verkenning
geen locatiespecifieke kosten en baten zijn uitgerekend, kan deze kostenpost
niet in euro’s worden uitgedrukt.

47

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Figuur 19

Warmtevragers in NGR én geothermiegebied

Literatuur: betalingsbereidheid voor voorzieningszekerheid
In andere studies is geprobeerd om voorzieningszekerheid (lange termijn) en
leveringszekerheid (korte termijn) van drinkwater te waarderen.
KIWA Water Research heeft een uitgebreide literatuurstudie gedaan naar de
wensen van klanten en betalingsbereidheid voor drinkwaterdiensten (KIWA,
2008). Hiervoor zijn enkele tientallen studies geanalyseerd. Hoeveel extra zijn
consumenten bereid te betalen voor meer zekere drinkwatervoorziening op de
lange termijn? In de literatuur zijn met name studies over de korte termijn te
vinden: hoeveel heb je over voor minder onderbrekingen in de drinkwatervoorziening? Uit de studie blijkt dat schoon en veilig drinkwater de hoogste
prioriteit heeft voor consumenten. Consumenten zijn meer geïnteresseerd in
de korte termijn (geur en smaak, veiligheid) dan in de lange termijn
(vervuiling van rivieren, verbetering van infrastructuur).

48

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Uit een Australische studie (Hensher, et al., 2006) blijkt dat consumenten bij
droogte liever hun gedrag aanpassen dan extra betalen om wateronderbrekingen te voorkomen. Een Amerikaanse studie (Griffin, 2000) laat zien dat
consumenten 25% extra bereid zijn te betalen om toekomstige restricties te
voorkomen. De auteurs zelf denken dat de werkelijke betalingsbereidheid
lager ligt. Er zijn geen kwantitatieve inschattingen bekend van betalingsbereidheid om milieuproblemen te voorkomen.

Hoeveel is voorzieningszekerheid waard?
In Nederland wordt jaarlijks 720 miljoen kuub drinkwater uit grondwater
(inclusief oevergrondwater) geproduceerd (Vewin, 2015). Jaarlijkse
misgelopen gasbaten zijn € 15-36 miljoen. Om de misgelopen gasbaten te
compenseren zou dit een betalingsbereidheid betekenen van € 0,02 tot € 0,05
per kuub afgenomen drinkwater. Huishoudens betalen nu circa € 1,40 voor een
kuub drinkwater (excl. BTW en belastingen). Dit zou betekenen dat hun tarief
met 1,4 tot 3,5% omhoog gaat. Dit is minder dan de betalingsbereidheid uit
eerdergenoemde Amerikaanse studie van KIWA (KIWA, 2008).
De conclusie is dat het scenario Drinkwater voorop tot een welvaartswinst zou
kunnen leiden indien Nederlandse drinkwaterconsumenten bereid zijn 1,5% tot
3,5% te betalen als ‘compensatie’ voor opportunititeitskosten door misgelopen
aardgasbaten. Om ook de welvaartsverliezen door het beperkte potentiegebied voor andere functies (geothermie, schaliegas) en bovengrondse functies
te compenseren, zou de betalingsbereidheid nog hoger moeten zijn. Door het
beperken van het potentiegebied voor geothermie worden de mogelijkheden
om tot een succesvol project te komen verkleind met als gevolg dat dit
negatieve gevolgen op de welvaart heeft.

5.3

CCS op land
In het nulalternatief wordt er geen ruimte beschikbaar gemaakt voor CCS
onder land. In drie van de vier ondergrondscenario’s is deze ruimte er wel.
Een project om CO2 onder land op te slaan in een leeg gasveld bij Barendrecht
heeft voor veel weerstand gezorgd bij de lokale bevolking, onder meer omdat
gevreesd werd voor de lokale veiligheid. In 2010 besloot de Minister van
Economische Zaken dat het project niet doorging wegens ‘het volledige gebrek
aan lokaal draagvlak’ (Trouw, 2010). Bindende Europese afspraken zorgen er
voor dat Nederland zijn broeikasgasemissies moet reduceren. CCS is een
relatief goedkope klimaatmaatregel, zeker ten opzichte van hernieuwbare
energie en veel maatregelen in bijvoorbeeld de sector verkeer en gebouwde
omgeving. Door het afwijzen van CCS onder land zijn - zeker op termijn na
2030 - vermoedelijke duurdere reductiemaatregelen nodig om gestelde doelen
te behalen.

CCS op zee
Verreweg de belangrijkste kostenposten bij CCS zijn de investeringen in een
afvanginstallatie die een deel van de rookgassen afvangt en de energiekosten
van de derving van het energetische rendement van de elektriciteitscentrale.
Bij een energiecentrale neemt het rendement af als CCS wordt toegepast.
Hierdoor neemt de brandstofinzet van een centrale toe bij gelijkblijvende
elektriciteitsproductie of nemen andere centrales (de marginale centrale) het
verlies van productie over. In allebei de gevallen zijn er opportuniteitskosten.
Naast de energiekosten speelt ook de afstand waarover het CO2
getransporteerd moet worden mee als kostenfactor. Transportkosten van CO2
nemen toe als de afstand tussen emissiebron en opslagveld toenemen. Het
hangt dus van de ligging van de verschillende typen velden af hoe hoog de

49

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

transportkosten zijn. Zo is voor het huidige ROAD-project een buisleiding van
ongeveer 6 kilometer nodig.
Een eerder plan voor een veld enkele tientallen kilometers uit de kust bleek
financieel niet haalbaar (RVO, 2016). Qua capaciteit op land lijken vooral
clusters velden in Friesland en Groningen interessant. Beschikbare opslagcapaciteit in oude velden onder de Zuidas van de Randstad zijn klein, terwijl
hier het aantal industriële CO2-emittenten in het havengebied groot is. Het is
niet evident of velden op land of zee duurder zijn. Milieueffecten van CCS op
zee vallen buiten de scope van STRONG.

Literatuur: betalingsbereidheid
Uit de literatuur zijn geen inschattingen bekend van CCS-projecten op de
welvaart van omwonenden. Wel zijn er studies bekend waaruit blijkt dat het
publiek in het algemeen negatief is over CCS en de voorkeur heeft voor andere
CO2-reducerende maatregelen cf (Shackley, et al., 2004). Uit onderzoek blijkt
dat betere informatieverstrekking tot meer draagvlak kan leiden (BestWaldhober, et al., 2009).
Andere studies schatten de effecten van andere (omstreden) vormen van
energiewinning en gebruik van de ondergrond op woningprijzen. Deze zijn
echter niet één-op-één te vergelijken met CO2-opslag. De effecten van
windmolens zijn bijvoorbeeld van een geheel andere orde en hangen vooral
samen met geluidshinder, slagschaduw en visuele hinder door de grote hoogte
van de molens. Veel studies onderzoeken de relatie tussen conventionele
gaswinning en woningprijzen. Door compactie kunnen bevingen ontstaan bij
gaswinning. Het risico op geïnduceerde bevingen door compactie bij CCS wordt
als zeer laag beschouwd. Daarom zijn deze studies ook niet goed bruikbaar.
Naast risico’s op ongewenste gebeurtenissen zoals aardbevingen of lekkage kan
ook angst tot negatieve welvaartseffecten leiden. Over angst en woningprijzen
zijn weinig studies wel bekend.

Conclusie
Uit de MKBA blijkt dat CCS in lege aardgasvelden onder land, bij een stringent
klimaatbeleid, tot een verhoging van de welvaart kan leiden. Er is echter veel
weerstand tegen CCS onder land en het maatschappelijk draagvlak voor deze
optie is niet groot. CCS in lege aardgasvelden onder zee is een alternatieve
optie. Als velden verder weg liggen van emissiebronnen, kan dit echter wel tot
hogere (transport)kosten leiden. In hoeverre CCS tot een verlaging van de
welvaart voor omwonenden kan leiden, bijvoorbeeld via huizenprijzen, is niet
bekend. Dit zou als een waardering van veiligheid kunnen worden beschouwd.

5.4

Geothermie: bouwen voor de vraag
De geothermiepotentie in Nederland is groot genoeg om een groot deel van de
gebouwenvoorraad van schone warmte te voorzien. De aanwezigheid van
voldoende vraag bepaalt echter of de potentie daadwerkelijk wordt benut.
In het scenario ‘Maximaal hernieuwbaar’ is anders dan in de andere scenario’s
niet alleen de match met bestaande warmtevragers (stedelijk gebied en
kassen) leidend, maar is ook rekening gehouden met het aanbod van
geothermie. Dit is gedaan vanuit de gedachte dat de vraag ook het aanbod kan
volgen. Dit betekent dat nieuwe woningen en kassen gepland worden op
plaatsen met veel potentie voor geothermie.

50

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Bouwen voor de vraag?
Deze strategie lijkt voor kassen meer kansrijk dan voor woningen. Voor nieuwe
woningen is de warmtevraag door goede isolatie en slimme energieoplossingen
beperkt. Hierdoor nemen ook warmtekosten een steeds beperkter deel van het
huishoudbudget in, ook als CO2 beprijsd is. Hierdoor zal de geothermiepotentie
voor veel consumenten geen doorslaggevende rol hebben in hun keuze voor
een woning. Een aantrekkelijke woonomgeving of bereikbaarheid van banen is
doorgaans veel belangrijker.
Voor kassen ligt dit anders. Netto energiekosten bedragen zo’n 15% van de
totale kosten (LEI Wageningen UR, 2014). Ook blijkt dat investeringen voor
glastuinbouw aantrekkelijker zijn dan investeringen voor woningbouwgebieden. Geothermieprojecten worden aantrekkelijker naarmate de gasprijs
en/of de CO2-prijs hoger liggen. In dat geval kan het ook aantrekkelijk zijn om
kassen te bouwen in of zelfs te verplaatsen naar gebieden met een hoge
geothermiepotentie.

5.5

Opslag: hoeveel, waarvoor?
Uit het PlanMER blijkt dat dat voor opslag van CO2 en gas op nationaal niveau
geen sprake is van schaarste. Op sommige plaatsen speelt de keuze tussen
CO2-opslag en gasopslag wel een rol. Uit de MKBA blijkt dat CCS met name bij
een hoge(re) CO2-prijs aantrekkelijk is (Hoog en tweegradenscenario).
De aantrekkelijkheid van gasopslag hangt met name af van de hoogte van en
seizoenspreiding (zomer-winter) in de gasprijs. In scenario Laag is dit aantrekkelijker dan in Hoog. Hierbij rijst ook de vraag hoeveel nieuwe locaties
voor gasopslag maatschappelijk gezien gewenst zijn.

Rol van gasopslag
Gasopslag om seizoensfluctuaties op te vangen wordt belangrijker bij een
afnemende rol voor het Groningengasveld. Tot recent kon het Groningenveld
voldoen aan de piekvraag voor Nederlandse en buitenlandse afnemers.
Inmiddels is de druk in het Groningenveld dusdanig gedaald dat er behoefte is
aan extra opslagcapaciteit (NLOG, sd). Ook in andere landen wordt
geïnvesteerd in gasopslag. Volgens de Brattle Group is er slechts behoefte aan
één extra gasopslag in Nederland ten opzichte van de reeds geplande
(The Brattle Group, 2010). Er zijn ook andere manieren om seizoensfluctuatie
op te vangen, bijvoorbeeld via LNG.

Waarde van gasopslag monetariseren
Eigenaren van gasopslagen leveren private diensten door een tarief te vragen,
waarbij het voor afnemers aantrekkelijker is om ‘s zomers gas op te slaan dan
om ’s winters hoge tarieven te betalen. Tegelijkertijd levert dit voor samenleving een positief extern effect door meer leveringszekerheid en minder
prijsfluctuaties.
In principe reduceert iedere extra opslag de waarde van een volgende (Pollitt,
2015). Door een lager verschil tussen zomer- en winterprijs (de spread) wordt
het onaantrekkelijk om in gasopslag te investeren. Afgelopen jaren is de
seizoensspread afgenomen en momenteel is deze relatief laag (Energeia,
2015). Ook door afnemende gasvraag neemt de spread af.

51

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

De seizoensspread houdt geen rekening met onvoorziene omstandigheden als
rampen, politieke instabiliteit en extreme weeromstandigheden. Hierdoor
komt de waardering van voorzieningszekerheid niet volledig tot uiting in de
businesscase. Bij het toekennen van externe baten aan voorzieningszekerheid
neemt de waarde toe (zie Paragraaf 4.5.2). Ook door meer opslagcapaciteit
neemt het prijssignaal af. Dit kan leiden tot onderinvesteringen. Het is echter
lastig in te schatten hoeveel opslagcapaciteit maatschappelijk gezien optimaal
is. Dit hangt ook af van de omstandigheden. Een grotere importafhankelijk
vergroot de behoefte aan gasopslag. Ook bij meer fluctuatie in gasvraag is de
opslagbehoefte groter (Fevre, 2013).

Concurrerende flexopties elektriciteit
Hiernaast leidt een grotere afhankelijkheid van duurzame energiebronnen tot
een grotere behoefte aan opslagmogelijkheden. Het aanbod van bijvoorbeeld
zon en wind is moeilijk regelbaar en overschotten kunnen worden opgeslagen,
bijvoorbeeld via power-to-gas (Mieog, et al., 2014). Er zijn echter naast
fysieke opslag voor energie meerdere flexibiliteitsopties in de
elektriciteitsvoorziening die in deze vraag kunnen voorzien
 vraagrespons (substitutie, vraagverschuiving naar opslag);
 minder productie (terugregelen wind, afschakelen zon-PV);
 technische opties in de procesindustrie (boiler/stoomketel >5 GWe,
daarnaast waterstof, stoomhercompressie, etc.).
In de praktijk zullen deze opties ‘concurreren’ met andere innovatieve opties
zoals het inzetten van alle batterijen van elektrische auto’s en thuisopslag.
Naast uiteraard de opties die nu de bulk van de flexvoorziening voor hun
rekening nemen: regelbare centrales en draaiende reserve. De flexopties
ontsluiten een groot technisch potentieel. Fysieke opslag zal dus qua kosten
ook moeten concurreren met deze opties.
De merit order, de voorkeursvolgorde naar kosten en prestatie, van deze
opslagfuncties laat nu zien dat veel opties voor het accommoderen van overschotten en tekorten niet uit kunnen. Toekomstige kostenverlagingen door
toegenomen schaal en kennis spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van
opslagtechnieken, maar zijn op voorhand niet goed in te schatten. Het is dan
ook niet goed mogelijk om te identificeren of het prioriteren hiervan
(in Maximaal hernieuwbaar) een maatschappelijk robuuste strategie is.

Conclusie
Het is moeilijk in te schatten hoeveel locaties voor gasopslag er in Nederland
economisch gewenst zijn. Alhoewel er op het niveau van één gasopslaglocatie
sprake kan zijn van een positieve MKBA, is er in het scenario Opslag en handel
van gas waarbij meerdere locaties worden ontwikkeld sprake van interdependentie. Dat wil zeggen dat steeds meer opslagcapaciteit van meerdere
locaties de prijsfluctuaties zullen uitmiddelen, waardoor de economische
waarde van een volgende investering afneemt. De investeerder van gasopslag
houdt mogelijk echter onvoldoende rekening met de economische baten van
voorzieningszekerheid. Als er daadwerkelijk sprake is van minder investeringen
dan maatschappelijk wenselijk is, zou overheidsingrijpen nodig kunnen zijn.
Een overschot aan locaties voor gasopslag is echter economisch gezien ook
ongewenst; zeker bij een stringent klimaatbeleid en hoge CO 2-prijzen kunnen
lege gasvelden beter benut worden voor de opslag van CO 2. Dat pleit er voor
zo lang mogelijk een flexibele strategie te hanteren, waarbij lege gasvelden of
open worden gehouden voor CCS of voor gasopslag.

52

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

6 Conclusie en aanbevelingen
6.1

Conclusies
Deze verkenning van welvaartseffecten hebben we uitgevoerd op het niveau
van zeven ondergrondfuncties (waarvan vier kwantitatief) en op het niveau
van vier ondergrondscenario’s. De welvaartsbeoordeling van de scenario’s zijn
opgebouwd uit de ‘puzzelstukjes’ van individuele ondergrondfuncties. Hierbij
ontstaat er een af- of toename van benutting van de ondergrond ten behoeve
van deze functies ten opzichte van de referentie.
Dit leidt tot de volgende conclusies:
 Deze verkenning laat met name zien dat het op het niveau van scenario’s
lastig is om vanuit economisch oogpunt preferente oplossingsrichtingen te
identificeren. Er zijn geen robuuste investeringsstrategieën geïdentificeerd
die onder alle omstandigheden tot een maatschappelijk positief saldo
zullen leiden. Wel kunnen er op het niveau van individuele ondergrondfuncties duidelijkere tendensen worden onderscheiden.

53

November 2016



De verschillen tussen de maatschappelijke effecten van de vier ondergrondscenario’s worden vooral verklaard door verschillen in achtergrondscenario’s. Hierin zijn dan met name verschillen in de gasprijs en
verschillen in de CO2-prijs bepalend voor de uitkomsten.



Voor het scenario Opslag en handel in gas geldt wel een positief resultaat
onafhankelijk van het achtergrondscenario. In Hoog wordt dit verklaard
door CCS-baten; in Laag wordt dit verklaard door baten van extra gasopslagen. Daarbij is het wel zo dat er geen afnemende schaalvoordelen
zijn verondersteld bij een tweede of derde gasopslaglocatie in Nederland.
Een toename van het aantal opslaglocaties kan invloed hebben op de
winstgevendheid van gasopslag omdat daarmee ook met name piekbasis
prijspatronen afgevlakt worden. Dit is in het saldo dus niet meegenomen
waardoor elke extra locatie per saldo dus maatschappelijk voordelig is.



Milieueffecten zijn niet verder gekwantificeerd in het PlanMER. Dat maakt
het lastig om deze in welvaartseffecten uit te drukken en in de saldi van
de verkenning mee te nemen. Niet-gekwantificeerde effecten hebben
echter wel invloed op de waarde die gegeven wordt aan milieu en landschap. Uit het PlanMER blijkt dat de meeste risico’s als laag tot zeer laag
beoordeeld zijn.



Voor winning van grondwater blijkt dat dit vrijwel zeker met schade door
droogte gepaard gaat. Hoe groot deze effecten zijn, zal spelen op
inpassingsniveau. Voor drinkwater geldt dat leveringszekerheid en
voorzieningszekerheid belangrijk zijn. Er zal voldoende drinkwater
beschikbaar moeten zijn, nu en in de toekomst. In alle vier de scenario’s is
er voldoende wateraanbod beschikbaar om op een betrouwbare manier in
de groeiende behoefte in de toekomst te kunnen voorzien. Het is wel de
vraag of het welvaartsverhogend is om een Nationale Grondwaterreserve
aan te houden. De conclusie is dat het scenario Drinkwater voorop tot een
welvaartswinst kan leiden indien Nederlandse drinkwater-consumenten
bereid zijn 1,5 tot 3,5% extra te betalen voor drinkwater (€ 0,02 tot € 0,05
per kuub) als ‘compensatie’ voor opportunititeitskosten in de vorm van

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

mislopen gasbaten. Dit scenario leidt immers tot een verminderde ruimte
die beschikbaar is voor conventionele gaswinning. Anders gezegd, als de
gemiddelde Nederland bereid zou zijn dit bedrag te betalen lijkt een
positief saldo mogelijk. Hier komen echter nog opportuniteitskosten voor
het mogelijk mislopen van geothermiebaten bovenop die moeilijker te
kwantificeren zijn. Door reservering ten behoeve van de Nationale
Grondwaterreserve wordt de potentiegebieden voor geothermie fors
beperkt. Hierdoor zijn kansrijke warmtevragers mogelijk uitgesloten om
gebruik te maken van geothermie. Dit kan leiden tot hogere kosten en
lagere opbrengsten van geothermie. Naast de derving van aardgasbaten
leidt ook dit tot een negatief effect op de welvaart.

6.2



Geothermie kan leiden tot een reductie van CO 2, heeft een positief effect
op de voorzieningszekerheid en de milieueffecten- en risico’s zijn
vergelijkbaar met die van gaswinning uit kleine velden. Binnen de
bandbreedte van de scenario’s Laag en Hoog is er nog geen economische
noodzaak om actief te reserveren voor geothermie. Het actief reserveren
van potentiegebieden van geothermie is alleen een economisch
verstandige keuze bij een lange termijnklimaatbeleid dat inzet op 80-95%
emissiereductie in 2050 ten opzichte van 1990 of bij stijgende gasprijzen.



Lege gasvelden kunnen worden gebruikt voor de ondergrondse opslag van
CO2 of de opslag van gas. Bij een hoge gasprijs en sterke prijsfluctuaties op
de Europese gasmarkt ligt gasopslag voor de hand; bij een hoge CO 2-prijs is
CCS een aantrekkelijke optie. Ook hier geldt geen preferentie voorkeur die
in alle omstandigheden economisch efficiënt is.



De economische haalbaarheid van schaliegas in Nederland is twijfelachtig,
zeker bij een lage gasprijs of een sterk afnemende vraag naar gas.
Door het grote aantal boringen kan een negatief ontstaan op de
belevingswaarde van het landschap.



Als naar de verdeling van lusten en lasten wordt gekeken, blijkt dat de
lasten van ondergrondingrepen overwegend voor regio en omwonenden
zijn, terwijl de lusten zich concentreren bij de groepen alle Nederlanders
en exploitanten. Regio en omwonenden ondervinden hinder en kunnen te
maken krijgen met milieurisico’s. Alle Nederlanders profiteren van
bijvoorbeeld gasbaten en toegenomen voorzieningszekerheid.

Aanbevelingen
Op basis van de bevindingen uit deze verkenning komen we tot de volgende
aanbevelingen:
 Vanwege de onzekerheid over externe omstandigheden en het ontbreken
van een robuuste preferente strategie, is de hoofdaanbeveling flexibel te
blijven in reserveringen van de ondergrond. Omdat de milieueffecten van
geen van de ondergrondfuncties dusdanig overheersend zijn, lijkt het niet
nodig te zijn om nu al bepaalde functies uit te sluiten. Het is nu nog te
onzeker om te kunnen inschatten waar over enkele decennia behoefte aan
is. Door bepaalde ondergrondfuncties uit te sluiten, blijven kansen
onbenut en kunnen baten worden misgelopen. Dat geldt ook voor het
uitsluiten van ondergrondfuncties in het scenario Drinkwater voorop en
Maximaal hernieuwbaar Dit leidt tot het mislopen van baten in andere
ondergrondfuncties (conventioneel gas en geothermie).

54

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

55

November 2016



Anderzijds leidt reserveren voor functies waar in de toekomst maar een
beperkte vraag naar is, geen draagvlak voor is of de businesscase niet van
de grond komt ook tot het mislopen van baten (Opslag en handel in gas).



Een strategische drinkwaterreserve is zinvol om de voorzieningszekerheid
zeker te stellen, met name bij een minder ambitieus klimaatbeleid.
In andere gevallen is de noodzaak minder hoog, maar de misgelopen baten
van andere ondergrondfuncties zijn ook beperkt. Bij een minder ambitieus
klimaatbeleid, zijn grotere temperatuurstijgingen niet uitgesloten.
In WLO Laag stijgt, zoals geformuleerd, de temperatuur met 3,5–4 graden.
Temperatuurstijging heeft veel gevolgen op water en watervoorziening.
Het kan een bedreiging vormen voor oppervlaktewater- en oevergrondwaterwinningen. Ook wordt de ontwikkeling van de drinkwatervraag
onzeker en kunnen grondwaterwinningen met verzilting te maken krijgen
(RIVM, 2015). In zo’n scenario is inzetten op voorzieningszekerheid van
drinkwater een voor de hand liggende keuze.



Als er daadwerkelijk sprake is van een ambitieus klimaatbeleid en er
80-95% CO2 gereduceerd gaat worden, kan de ondergrond het beste benut
worden voor functies die bijdragen aan CO2-reductie. Door de bijbehorende hoge CO2-prijs worden investeringen in CCS en geothermie
bovendien financieel aantrekkelijk. Het is wel de vraag bij welke CO 2-prijs
deze omslag het beste gemaakt kan worden.

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

7 Literatuur
Best-Waldhober, M. d., Daamen, D. & Faaij, A., 2009. Informed and
uninformed public opinions on CO2 capture and storage technologies in the
Netherlands. International Journal of Greenhouse Gas Control, 3(3), pp.
322-332.
CPB ; PBL, 2015. Toekomstverkenning Welvaart en Leefomgeving, Nederland
in 2030 en 2050: twee referentiescenario’s, Den Haag: Centraal Planbureau
(CPB)/ Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).
CPB; MNP; RPB, 2006. Welvaart en Leefomgeving : Een scenariostudie voor
Nederland in 2040, Den Haag: Centraal Planbureau, Milieu-en
Natuurplanbureau en Ruimtellijk Planbureau.
CPB; PBL, 2015a. Toekomstverkenning Welvaart en Leefomgeving : Cahier
Klimaat en energie, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving en Centraal
Planbureau (CPB;PBL).
CPB; PBL, 2015b. Toekomstverkenning welvaart en leefomgeving :
achtergronddocument klimaat en energie, Den Haag: Centraal Planbureau en
Planbureau voor de Leefomgeving (CPB; PBL).
CPB; PBL, 2015c. Toekomstverkenning Welvaart en Leefomgeving. Bijsluiter
bij de WLO-scenario’s, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).
CPB, 2013. CPB achtergronddocument KBA structuurvisie 6000 MW
windenergie op land, Den Haag : Centraal Planbureau (CPB).
Energeia, 2015. Mager verkoopresultaat bij veiling Gasterra-rechten op IceEndex. Energeia, 23 november, p. Online.
Fevre, C. L., 2013. Gas storage in Great Britain, Oxford: The Oxford Institute
for Energy Studies.
Griffin, R. M. J., 2000. Valuing Water Supply Reliability. American Journal of
Agricultural Economics,, Volume 82, pp. 414-426.
Hensher, D., Shore, N. & Train, K., 2006. Water Supply Security and
Willingness to Pay to Avoid Drought Restrictions. The Economic Record,
82(256), pp. 56-66.
HNS; Ecofys, 2015. Verkenning Ondergrondse Ruimtevraag voor Energie in het
kader van het Programma Bodem en Ondergrond, Den Haag: Ministerie van
Infrastructuur en Milieu.
KIWA, 2008. Consumer satisfaction, preferences and acceptance regarding
drinking water services – an overview of literature findings and assessment
methods, Nieuwegein: KIWA Water Research.

56

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

LEI Wageningen UR, 2014. Energiebelasting en de glastuinbouw, Wageningen:
LEI Wageningen UR.
Mieog, J., Eenkhoorn, R. & Gigler, J., 2014. Roadmap Power to Gas, sl: Royal
HaskoningDHV.
Ministerie I&M, 2014. Beleidsnota Drinkwater Schoon drinkwater voor nu en
later, Den Haag: Ministerie van Infrastructuur en Milieu.
Ministerie van Economische Zaken, 2015. Kamerbrief d.d. 10 juli Schaliegas,
Den Haag: Tweede Kamer der Staten Generaal.
Ministerie van I&M, 2016. Milieueffectrapport Structuurvisie Ondergrond
(STRONG), Den Haag: Ministerie van I en M.
NLOG, sd Ondergrondse gasopslag, huidige en toekomstige installaties.
[Online]
Available at:
www.nlog.nl/nl/pubs/atlas/doAtlas/geolog/storage/purpose.html
[Geopend 2016].
Pollitt, M., 2015. Business Models for Energy Storage. [Online]
Available at: http://ukenergystorage.co/2015/assets/talks/Michael-Pollitt.pdf
[Geopend 2016].
Pope, J. C., 2008. Fear of crime and housing prices: Household reaction to sex
offender registries. Journal of Urban Economics, 64(3), pp. 601-614.
RIVM, 2015. Scenario’s drinkwatervraag 2040 en beschikbaarheid bronnen:
Verkenning grondwatervoorraden voor drinkwater, Bilthoven: Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).
Romijn, G. & Renes, G., 2013. Algemene leidraad voor maatschappelijke
kosten-batenanalyse, Den Haag: Centraal Planbureau (PBL) ; Planbureau voor
de Leefomgeving (PBL).
RoyalhaskoningDHV, 2013. De klimaatafdruk van schaliegas in Nederlands
perspectief, sl: RoyalhaskoningDHV.
RVO, 2016. ROAD-project (Rotterdam Opslag en Afvang Demonstratieproject).
[Online]
Available at: www.rvo.nl/subsidies-regelingen/road-project
[Geopend 2016].
Shackley, S., McLachlan, C. & Gough, C., 2004. The public perception of
carbon dioxide capture and storage in the UK : results from groups and a
surve. Climate policy, Volume 4, pp. 377-398.
SODM, sd Zoutwinning: overzicht. [Online]
Available at: www.sodm.nl/onderwerpen/zoutwinning
[Geopend 2016].

57

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

The Brattle Group, 2010. Economic Impact of the Dutch Gas Hub Strategy on
the Netherlands, The Hague: the Netherlands ministry of Economic Affairs,
Agriculture and Innovation.
Trouw, 2010. Chronologie CO2-opslag Barendrecht. TROUW : de Verdieping, 4
november, p. online.
Vewin, 2015. Drinkwaterstatistieken 2015. [Online]
Available at:
www.vewin.nl/SiteCollectionDocuments/Publicaties/Drinkwaterstatistieken_V
ewin_2015.pdf
[Geopend 2016].
Werkgroep Discontovoet, 2015. Rapport Werkgroep Discontovoet 2015.
[Online]
Available at:
www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2015/11
/13/rapport-werkgroep-discontovoet-2015-bijlage/rapport-werkgroepdiscontovoet-2015-bijlage.pdf
Witteveen+Bos, 2006. Kentallen Waardering Natuur, Water, Bodem en
Landschap Hulpmiddel bij MKBA’s, sl: Witteveen+Bos.

58

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Bijlage A Resultaten voorbeeldingrepen
A.1

Grondwaterwinning voor drinkwater
Beschrijving
Het winnen en zuiveren van grondwater om geschikt te maken voor drinkwater. Er is uitgegaan van één gemiddelde winningslocatie.

Referentie
Als er geen geschikt grondwater is om als drinkwater te gebruiken, zal gebruik
gemaakt worden van oppervlaktewater als meest voor de hand liggende
alternatief.

Directe kosten en baten
Belangrijkste kostenposten bij drinkwaterwinning zijn de kosten voor het
oppompen en het zuiveren. De kosten kunnen per winning verschillen.
Kosten voor grondwaterwinning zijn gemiddeld lager dan kosten voor
oppervlaktewaterwinning, vanwege lagere zuiveringskosten. Het produceren
van drinkwater uit oppervlaktewater kost gemiddeld € 1,47 per m 3;
het produceren van drinkwater uit grondwater € 1,05 (Vewin, 2013).
De prijs van drinkwater is gereguleerd en daarom zijn de opbrengsten voor de
drinkwaterbedrijven gelijk aan de opbrengsten plus een vastgestelde opslag.

Externe effecten
Grondwaterwinning voor drinkwater leidt tot de volgende milieueffecten, die
kunnen leiden tot welvaartseffecten:
Tabel 10

Risicobeoordeling milieueffecten drinkwater PlanMER
Milieueffect

Risico

Door beïnvloeding grondwaterstand
Effect op natuur

Hoog

Effect op landbouw

Hoog

Effect op aardkunde

Hoog

Effect op archeologie

Hoog

Door aantrekken brak/zout of verontreinigd grondwater
Beïnvloeding kwaliteit waterlaag

Laag

Het risico op effecten door beïnvloeding van de grondwaterstand is hoog. Door
verdroging en kwaliteitsverslechtering van grondwater door kwel kunnen
natuurwaarden worden aangetast. Ook kan verdroging negatieve effecten op
de landbouw hebben. Ook aanwezige archeologische waarden kunnen worden
aangetast ten gevolge van grondwaterstanddaling. Hierbij zijn vooral
eventuele organische resten kwetsbaar zoals (voorwerpen van) hout, botten en
textiel. Aardkundige waarden zijn bijvoorbeeld stuifzandgebieden,
dekzandruggen, hoogveengebieden en stuwwallen. Met name aardkundige
waarden in veengebieden zijn gevoelig voor grondwaterstandverlaging.
De omvang van de impact van de winning wordt bepaald door de hydrologische
kenmerken van de ondergrond en de capaciteit van de winning. Het risico op
beïnvloeding van de kwaliteit van de waterlaag is laag.

59

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Resultaat
Voor drinkwaterbedrijven maakt het voor de directe financiële kosten en
baten minder uit of ze gebruik maken van grondwater of oppervlaktewater.
De aanwezigheid van geschikte bronnen of innamepunten zal eerder de
doorslag geven. Door strenge kwaliteitseisen, zal het voor de consument geen
verschil maken waar het water vandaan komt.
Drinkwater uit grondwater is gemiddeld goedkoper voor de consument dan
drinkwater uit oppervlaktewater, waardoor dit de voorkeur kan hebben.
Door grondwaterwinning wordt de grondwaterstand vrijwel zeker beïnvloed.
Dit kan op regionaal schaalniveau negatieve effecten hebben.

A.2

Conventionele gaswinning
Beschrijving
Het opsporen en winnen van een ‘gemiddelde’ hoeveelheid gas van 2 miljard
kuub uit één gasveld.

Referentie
Bij geen ingreep zal de Nederlandse gasvraag worden ingevuld door
geïmporteerd gas.

Directe kosten en baten
Belangrijkste kostenposten voor de exploitant zijn kosten voor aankoop van de
winningslocatie, kosten voor het boren en kosten voor het winnen en
transporteren van gas naar een gasbehandelingslocatie.
De opbrengsten voor de exploitant bestaan de opbrengsten van het gas.
Een groot deel van de winst zal worden afgestaan aan de overheid.

Externe effecten
Qua klimaatimpact is Nederlands gas klimaatvriendelijker dan geïmporteerd
gas vanwege de lagere CO2-uitstoot en minder methaanlekkage tijdens de
productie- en transportfase (RoyalhaskoningDHV, 2013). De klimaatimpact in
de gebruiksfase is in principe gelijk. Eigen gaswinning is positief voor de
voorzieningszekerheid, omdat Nederland minder afhankelijk is van andere
landen. In het PlanMER zijn onderstaande milieueffecten beoordeeld:
Tabel 11

60

November 2016

Risicobeoordeling milieueffecten gaswinning PlanMER
Milieueffect

Risico

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van vermenging van
grondwater van verschillende kwaliteiten

Zeer laag

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van lekken van stoffen naar
grondwater via of langs het boorgat

Laag

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van ontstaan migratieroute
naar grondwater

Zeer laag

Schade en slachtoffers als gevolg van een blow-out

Zeer laag

Schade aan gebouwen en vitale infrastructuur als gevolg van
geïnduceerde bevingen

Laag

Schade aan vitale infrastructuur en gebouwen als gevolg van
bodemdaling of stijging door convergentie of compactie

Zeer laag

Beïnvloeding van watersystemen als gevolg van bodemdaling en -stijging
(fluctuatie)

Laag

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

In de verkenning zijn alleen kleine velden opgenomen. Deze velden bevinden
zich niet in gebieden waar van nature bevingen optreden. De kans dat een
beving optreedt met een omvang dat er daadwerkelijk schade wordt
veroorzaakt, is daarom beoordeeld als laag.

Resultaat
Voor de exploitant leidt gaswinning tot een positieve businesscase, ook bij
kleinere velden. Dit leidt ook tot inkomsten voor de overheid. Ook is het
gebruik van Nederlands gas voor het klimaat gunstiger dan de import van gas.
Dit leidt tot positieve externe baten. Deze externe baten worden gemitigeerd
door de potentiele schade die door milieueffecten kunnen ontstaan.
Milieurisico’s zijn laag tot zeer laag beoordeeld. In alle scenario’s is sprake van
een positief maatschappelijk saldo (+/- PM-posten). Door de hoge waardering
van klimaatbaten is het saldo in het tweegradenscenario het meest positief.
Tabel 12

Uitkomsten gaswinning, CW, mln euro
Laag

Hoog

2°C

Putkosten

133

133

133

Huur grond en aanleg locatie

13

13

13

Gasbehandelingsinstallatie

53

53

53

Pijplijn

40

40

40

117

117

117

502

449

449

Opbrengsten staatskas

98

62

62

Klimaatbaten

11

23

147

Voorzieningszekerheid

PM

PM

PM

Milieueffecten

PM

PM

PM

Investeringskosten

Operationele kosten
Operationele kosten
Opbrengsten
Opbrengsten
Effecten

A.3

Privaat saldo

47 + PM

30 + PM

30 + PM

Maatschappelijk saldo

156 + PM

115 + PM

239 + PM

Zoutwinning7
Beschrijving
De relevante ondergrondfunctie voor zoutwinning is boren van een winningsput
en het winnen van zout uit een zoutcaverne. Meestal worden meerdere
cavernes aangesloten op één verwerkingsfabriek.

Referentie
In de referentie wordt zout geïmporteerd uit het buitenland.

Directe kosten en baten
In Nederland zijn slechts drie bedrijven actief in de zoutwinning. Daarom zijn
er geen exacte cijfers rond kosten en opbrengsten bekend. Wel is bekend dat
de kosten voor boringen sterk per winningslocatie verschillen.
7

61

November 2016

Vanwege het beperkte aantal zoutproducenten in Nederland is geen duidelijk beeld van de
investeringskosten, exploitatiekosten en opbrengsten te krijgen. Uit concurrentieoverwegingen en vanwege het mededingingsrecht worden deze gegevens niet verstrekt.
Deze ondergrondfunctie is daarom kwalitatief benaderd.

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

De kosten voor verwerking van het zout hangen af van de kwaliteit van het
gewonnen zout en het product waar het tot verwerkt wordt. Ook is het van
belang of bijvoorbeeld restwarmte via een afvalverbrandingsinstallatie wordt
verkregen ten behoeve van het indampen van zout in ketels. Zoutwinning is
een belangrijke upstream markt voor de industrie, bijvoorbeeld de chloorindustrie. Deze is gebaat bij de aanwezigheid van zout op korte afstand
vanwege de lage kostprijs van zout, maar hoge transportkosten. Na afloop van
een zoutwinning kan een caverne worden gebruikt voor opslag van
bijvoorbeeld aardgas. Hierdoor wordt de waarde van een caverne vergroot.

Externe effecten
Milieurisico’s zijn laag tot zeer laag beoordeeld. Alleen het risico op
beïnvloeding van watersystemen als gevolg van bodemfluctuatie bij diepe
winning is als gemiddeld beoordeeld. De huidige Mijnbouwwet voorziet in
monitoring en het hand-op-de-kraanprincipe zorgt ervoor dat de winning
gestopt wordt bij het overschrijden van een vooraf afgesproken grens. De
sector compenseert in principe eventuele schade. De volgende milieueffecten
zijn in het PlanMER beoordeeld:
Tabel 13

Risicobeoordeling milieueffecten zoutwinning en creëren nieuwe cavernes PlanMER
Milieueffect

Risico

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van vermenging van
grondwater van verschillende kwaliteiten

Zeer laag

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van lekken van stoffen naar
grondwater via of langs het boorgat

Laag

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van ontstaan migratieroute
naar grondwater

Zeer laag

Schade en slachtoffers als gevolg van een blow-out

Zeer laag

Schade aan gebouwen en vitale infrastructuur als gevolg van
geïnduceerde bevingen

Zeer laag

Schade aan vitale infrastructuur en gebouwen als gevolg van
bodemdaling of stijging door convergentie of compactie

Zeer laag

Schade aan gebouwen en infrastructuur als gevolg van het ontstaan van
een instabiele caverne

Zeer laag

Beïnvloeding van watersystemen als gevolg van bodemdaling en -stijging
(fluctuatie)

Laag (ondiepe
winning); Gemiddeld
(diepe winning)

Resultaat
Er is onvoldoende informatie om de businesscase voor zoutwinning te kunnen
beoordelen, maar bij aanwezigheid van een zoutverwerkingsfabriek is een
positieve businesscase mogelijk in Nederland. Import van zout is minder aantrekkelijk, vanwege hoge transportkosten ten opzichte van de kostprijs van
zout. De zoutwinning is een belangrijke upstream industrie voor bijvoorbeeld
de chloorindustrie.

A.4

Geothermie
Beschrijving
Er wordt één geothermiedoublet geboord. De opgepompte warmte wordt
gebruikt voor woningen of de glastuinbouw. Met het doublet wordt jaarlijks
circa 0,2 PJ duurzame warmte opgewekt. In de scenario’s is uitgegaan van een
samengestelde vraag van woningen en kassen.

62

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Referentiealternatief
Bij het niet-benutten van de ondergrond voor geothermie zal de verwarming
van woningen en kassen via gasketels (zonder WKK) plaatsvinden.

Directe kosten en baten
De belangrijkste kosten bij geothermie zijn de kosten voor het boren, het
warmtenetwerk en het aansluiten van woningen/kassen op het warmtenetwerk. Ook is er sprake onderhoudskosten, elektriciteitskosten en
vervangingsinvesteringen van bepaalde onderdelen. Zonder geothermie zouden
er investeringen in het gasnetwerk nodig zijn, deze worden nu vermeden. De
opbrengsten bestaan uit vermeden gaskosten.

Externe effecten
Door gas te vervangen door aardwarmte wordt de uitstoot van CO 2 verminderd,
hetgeen tot positieve klimaateffecten leidt. Ook vermindert de uitstoot van
NOx, PM10 en SO2, hetgeen positieve effecten heeft op het milieu. Het bovengronds ruimtegebruik bij geothermie is beperkt, er wordt volstaan met een
klein gebouw. Geothermie heeft een positief effect op de voorzieningszekerheid (van warmte), door de toegenomen beschikbaarheid van energiebronnen. De milieurisico’s zijn laag tot zeer laag beoordeeld.
Tabel 14

Risicobeoordeling milieueffecten geothermie PlanMER
Milieueffect

Risico

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van vermenging van
grondwater van verschillende kwaliteiten

Zeer laag

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van lekken van stoffen naar
grondwater via of langs het boorgat

Laag

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van ontstaan migratieroute
naar grondwater

Zeer laag

Schade en slachtoffers als gevolg van een blow-out

Zeer laag

Schade aan gebouwen en vitale infrastructuur als gevolg van
geïnduceerde bevingen

Zeer laag

Resultaat
Voor de glastuinbouw is in alle scenario’s sprake van een positief privaat en
maatschappelijk saldo. SDE+-subsidie speelt nog wel een belangrijke rol in de
business case van de exploitant. Voor de woningbouw is alleen in de tweegradenvariant sprake van een positief maatschappelijk saldo. Dit is te
verklaren door de hogere investeringskosten voor een distributienet in de
woningbouw. Laag is gunstiger voor geothermie dan Hoog. De hogere gasprijs
leidt tot hogere vermeden gaskosten die de lagere klimaatbaten overtreffen.

63

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Tabel 15

Uitkomsten gaswinning, CW, mln euro
Kas

Woningen

Laag

Hoog

2°C

Laag

Hoog

2°C

Investeringskosten

24

24

24

49

49

49

Bron

19

19

19

19

19

19

Distributienet

5

5

5

29

29

29

Herinvesteringskosten

6

6

6

0

0

0

Operationele kosten

15

15

15

30

30

30

Energiekosten

5

6

7

5

6

7

57

34

34

95

57

57

14

Investeringskosten

Operationele kosten

Opbrengsten
Vermeden gaskosten
Effecten
Gederfde energiebelasting

4

2

2

23

14

SDE

30

32

32

30

32

32

Klimaatbaten

6

22

101

6

22

101

Milieubaten

A.5

1

1

1

1

1

1

Voorzieningszekerheid

pm

pm

pm

pm

pm

pm

Milieueffecten

pm

pm

pm

pm

pm

pm

Privaat Saldo

36+ pm

14+ pm

13+ pm

41+ pm

4+ pm

3+ pm

Maatschappelijk Saldo

9+ pm

3+ pm

82+ pm

-4+pm

-18+ pm

61+ pm

Opslag van CO2 in lege aardgasvelden (CCS)
Beschrijving
Het afvangen en opslaan van 10 megaton CO2 uit rookgassen per jaar
gedurende 20 jaar (cumulatief 200 Mton) in lege gasvelden onder land.
Het gasveld ligt op 100 kilometer van de emissiebron. De ingreep vindt in 2020
plaats. De CO2 wordt permanent opgeslagen.

Referentie
Zonder CCS (Carbon Capture and Storage) zullen gasvelden na afloop van
winning ongebruikt blijven en Nederlandse bedrijven vangen CO2 niet af.
Dit leidt tot extra concentratie van CO2 in de atmosfeer. Aangezien deze
bedrijven (elektriciteitsproducenten, industriële bronnen) onder het ETSsysteem vallen, moeten zij voldoende rechten aanhouden om CO 2 te mogen
uitstoten. Emissiereductie zal op een andere (duurdere) manier plaatsvinden.

Directe kosten en baten
Belangrijke kostenposten voor de exploitant zijn de investerings- en
exploitatiekosten voor een afvangeenheid, energiekosten voor de afvangeenheid, kosten voor het transport van de CO 2 en opslagkosten in een leeg
gasveld. Ook het lagere rendement van de emissiebron (bijvoorbeeld een
elektriciteitscentrale) is meegenomen als kostenpost. Nabijheid van een
emissiebron verlaagt de hoogte van de kosten van aanleg van de transportleidingen. De opbrengsten voor de exploitant bestaan uit vermeden kosten
voor rechten om CO2 uit te mogen stoten. De afgevangen en opgeslagen
CO2 wordt gewaardeerd tegen de verwachte marktprijs van CO2 onder het
ETS-systeem.

64

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Externe kosten en baten
Opslag van CO2 in gasvelden leidt tot enkele milieurisico’s. Deze risico’s zijn
laag tot zeer laag beoordeeld. Risico op verslechtering kwaliteit waterlaag als
gevolg van het lekken van stoffen en beïnvloeding van watersystemen door
bodemfluctuatie zijn het grootst.
Tabel 16

Risicobeoordeling milieueffecten CCS PlanMER
Milieueffect

Risico

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van vermenging van
grondwater van verschillende kwaliteiten

Zeer laag

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van lekken van stoffen naar
grondwater via of langs het boorgat

Laag

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van ontstaan migratieroute
naar grondwater

Zeer laag

Schade en slachtoffers als gevolg van een blow-out

Zeer laag

Schade aan gebouwen en vitale infrastructuur als gevolg van
geïnduceerde bevingen

Zeer laag

Schade aan vitale infrastructuur en gebouwen als gevolg van
bodemdaling of stijging door convergentie of compactie

Zeer laag

Beïnvloeding van watersystemen als gevolg van bodemdaling en -stijging
(fluctuatie)

Laag

Beoordeling
Of de businesscase voor CCS positief is, hangt af van het achtergrondscenario.
In Laag is de CO2-prijs niet hoog genoeg om tot een positieve businesscase te
komen. Ook als pas later in de tijd geïnvesteerd wordt, blijven de kosten te
hoog. In Hoog is wel sprake van een positief saldo. Bij dit achtergrondscenario
loont het om te investeren in CCS. In het tweegradenscenario is investeren in
CCS een zeer interessante optie met hoge financiële baten door de hoge
CO2-prijs.
Tabel 17

Uitkomsten CCS, CW, mln euro
Laag

Hoog

Tweegraden

Afvangeenheid incl. compressor

925

925

925

Investering transportleiding

201

201

201

Investering opslag

101

101

101

Projectorganisatiekosten

14

14

14

CO2-afvangeenheid incl. sorbent

444

444

444

Energieverbruik van afvangeenheid

2.818

3.557

4.338

CO2-transport van bron naar gasveld

58

58

58

Opslagkosten in leeg gasveld

5

5

5

Projectorganisatiekosten

41

41

41

2.061

5.980

36.747

Milieueffecten

PM

PM

PM

Privaat saldo

-2.545 + PM

634 + PM

30.620 + PM

Maatschappelijk saldo

-2.545 + PM

634 + PM

30.620 + PM

Investeringskosten

Operationele kosten

Opbrengsten
Opbrengsten CO2
Externe effecten

65

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

A.6

Opslag van gas in lege zoutcavernes of lege gasvelden
Beschrijving
Na afloop van zout/gaswinning wordt een uitgeputte productielocatie gebruikt
voor de opslag van gas.8 Zoutcavernes worden met name gebruikt voor korte
termijnopslag. De grotere gasvelden worden gebruikt voor seizoensopslag.
In de zomer – als de gasprijs laag is – wordt gas in de opslag gepompt om in de
winter – als de gasprijs hoog is - te gebruiken.

Referentiealternatief
In het referentiealternatief zullen de cavernes en gasvelden na hun productieperiode ongebruikt blijven. Er zijn minder mogelijkheden voor korte
termijnopslag en seizoensflexibiliteit.

Directe kosten en baten9
Voor het geschikt maken van de cavernes moeten investeringen worden
gedaan. Ook kussengas – nodig om voldoende druk op te bouwen – is een
belangrijke kostenpost. Opbrengsten van de gasopslag worden bepaald door
het verschil tussen zomer- en winterprijs (de seizoensspread; intrinsieke
waarde) en door het verschil tussen prijzen op de spot markt en futures
market (extrinsieke waarde)

Externe effecten
Gasopslag heeft positieve effecten op de leveringszekerheid en voorzieningszekerheid. Hiernaast is er sprake van milieurisico’s. Deze zijn laag tot zeer
laag beoordeeld. Milieueffecten zijn vergelijkbaar met CCS.
Tabel 18

66

November 2016

Risicobeoordeling milieueffecten gasopslag PlanMER
Milieueffect

Risico

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van vermenging van
grondwater van verschillende kwaliteiten

Zeer laag

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van lekken van stoffen naar
grondwater via of langs het boorgat

Laag

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van ontstaan migratieroute
naar grondwater

Zeer laag

Schade en slachtoffers als gevolg van een blow-out

Zeer laag

Schade aan gebouwen en vitale infrastructuur als gevolg van
geïnduceerde bevingen

Zeer laag

Schade aan vitale infrastructuur en gebouwen als gevolg van
bodemdaling of stijging door convergentie of compactie

Zeer laag

Beïnvloeding van watersystemen als gevolg van bodemdaling en -stijging
(fluctuatie)

Laag

8

Zoutcavernes kunnen ook speciaal voor gasopslag worden aangelegd. Dit is niet meegenomen
in deze ingreep.

9

In deze businesscase is gasopslag in een leeg gasveld omschreven.

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Resultaat
Het resultaat van de businesscase voor gasopslag hangt sterk af van het
omgevingsscenario. In scenario Laag is een goed rendement mogelijk en zijn
de maatschappelijke baten positief. In Hoog en de tweegradenvariant is
verondersteld dat door de lagere gasprijzen, ook de spreiding minder groot is.
Wel zijn de kosten voor kussengas lager. Bovendien zijn de kosten hoger door
hogere elektriciteitskosten. In deze varianten wegen de kosten niet op tegen
de baten. Wel zijn de positieve baten van voorzieningszekerheid niet
gekwantificeerd. Als deze hoog genoeg zijn, is een positief maatschappelijk
saldo ook in Hoog en het tweegradenscenario mogelijk.
Tabel 19

Uitkomsten gasopslag (leeg gasveld), CW, mln euro
Investeringskosten

Laag

Hoog

Tweegraden

9

9

9

Boringen

126

126

126

Compressie-installaties

64

64

64

Behandelingsinstallaties

29

29

29

Transmissiepijpleidingen

9

9

9

Kussengas

554

476

476

Projectorganisatie

106

106

106

Onvoorzien

68

68

68

Energiekosten compressie-installaties

514

618

715

Energiekosten behandelingsinstallaties

189

228

263

Operationele kosten installaties,
onderhoud

232

232

232

Kosten monitoren, controle
reservoir/geologisch onderzoek

193

193

193

Personeelskosten

255

255

255

Intrinsieke waarde

2.847

1.551

1.551

Extrinsieke waarde

1.423

776

776

Grondverwerving + inpassing

Operationele kosten

Opbrengsten

Effecten
Voorzieningszekerheid

A.7

PM

PM

PM

Privaat saldo

1.924 + PM

-84 + PM

-218 + PM

Maatschappelijk saldo

1.924 + PM

-84 + PM

-218 + PM

Schaliegas10
Beschrijving
Met betrekking tot schaliegas heeft het kabinet op 10 juli 2015 dat
commerciële opsporing en winning van schaliegas voor de komende vijf jaar
niet aan de orde is. In de toekomst zou schaliegaswinning eventueel wel
mogelijk zijn. In deze analyse wordt gekeken naar de effecten van één
mogelijke voorbeeldwinning. In een voorbeeldwinning worden dertien
productielocaties met ieder tien putten aangelegd. Putopbrengsten kunnen
variëren van 110 tot 220 miljoen m3.

10

67

November 2016

Gegeven de aanzienlijke onzekerheden over de technische en economische winningsmogelijkheden en de gevoeligheid van het thema is voor schaliegas is voor een kwalitatieve
insteek gekozen.

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Referentie
Schaliegas zal qua kosten vooral concurreren met de import van LNG uit
Algerije, Nigeria en Qatar.

Directe kosten en baten
De kostprijs van schaliegaswinning in Nederland is nog zeer onzeker.
Kostprijsschattingen (inclusief een normaal rendement voor de investeerder)
variëren van € 0,09 tot € 0,71. EBN gaat uit van € 0,20 per m 3. Bij een
voldoende hoge gasprijs kan schaliegaswinning in Nederland economisch
rendabel zijn. Dit zal dan ook tot extra staatsinkomsten leiden.

Externe effecten
Schaliegaswinning leidt tot milieurisico’s. Veel effecten spelen op inpassingsniveau. Grootschalige schaliegaswinning kan leiden tot beïnvloeding van
belevingswaarden. Belevingswaarde beschrijft de leesbaarheid van het
landschap aan de hand van zichtbare kenmerken van het landschap. Bij de
inrichting van installaties voor schaliegas wordt de belevingswaarde
beïnvloedt. Dit speelt ook bij andere mijnbouwactiviteiten, maar bij
schaliegaswinning is risico, gezien het cumulatieve effect van verschillende
boortorens, het grootst. Bij schaliegaswinning vinden meerdere boringen in een
gebied plaats en is dus sprake van een effect dat op regionaal schaalniveau
optreedt. Hiernaast bestaan risico’s op verslechtering van de kwaliteit van de
waterlaag en op schade en slachtoffers als gevolg van een blow-out en schade
door geïnduceerde bevingen.
Tabel 20

Risicobeoordeling milieueffecten schaliegas PlanMER
Milieueffect

Risico

Beïnvloeding belevingswaarde

Gemiddeld

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van vermenging van
grondwater van verschillende kwaliteiten

Zeer laag

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van lekken van stoffen naar
grondwater via of langs het boorgat

Laag

Verslechtering kwaliteit waterlaag als gevolg van ontstaan migratieroute
naar grondwater

Laag

Schade en slachtoffers als gevolg van een blow-out

Zeer laag

Schade aan gebouwen en vitale infrastructuur als gevolg van
geïnduceerde bevingen

Laag

De negatieve milieueffecten of risico’s kunnen negatieve gevolgen hebben op
woningwaarde, toerisme en andere sectoren. Hoe groot dit effect zal zijn, valt
zonder extra onderzoek niet te zeggen.

Resultaat
Onder gunstige omstandigheden (hoge gasprijs; lage kosten winning; hoge
kosten LNG) is een positieve businesscase voor schaliegas mogelijk.
Hierbij moet worden opgemerkt dat door het ontbreken van proefboringen er
ook veel onzekerheid is over de potentiële opbrengsten van een schaliegasput
en over de milieurisico’s. Daardoor is een rendabele businesscase voor
schaliegas allerminst zeker. In het achtergrondscenario Hoog ligt
schaliegaswinning minder voor de hand dan in Laag. In Hoog daalt de gasprijs
sterk. Dit maakt een positieve businesscase minder waarschijnlijk. Ook is in dit
scenario meer aandacht voor klimaat en milieu. Schaliegaswinning past hier
niet goed binnen. Het grootste verschil met andere ondergrondfuncties zijn
het risico op aantasting van de belevingswaarden.

68

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Bijlage B Ruimtelijke uitwerking
scenario’s
Drinkwater voorop

69

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Fossiel met CO2-opslag

70

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Maximaal hernieuwbaar

71

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG

Opslag en handel in gas

72

November 2016

7.C60 – Verkenning welvaartseffecten STRONG