Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2945
Vragen van het lid Van der Lee (GroenLinks) aan de Minister voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de Staatssecretaris
van Financiën over het verder escalerende geweld in Noord-Mozambique
(ingezonden 7 april 2021).
Antwoord van Staatssecretaris Vijlbrief (Financiën – Fiscaliteit en
Belastingdienst), mede namens Minister Kaag (Buitenlandse Zaken,
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking) (ontvangen 28 mei
2021). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2020–2021, nr. 2465.
Vraag 1
Bent u bekend met het bericht «Extremistisch geweld in Mozambique gevoed
door westerse gaswinning in de regio»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Hoe duidt u de recente ontwikkelingen in Cabo Delgado en met name de
aanval op Palma? Hoe heeft het kunnen gebeuren dat de verdediging van
deze strategisch belangrijke stad niet op orde was?
Antwoord 2
De havenstad Palma, op 24 maart jl. door gewelddadig extremisten ingenomen, is op 6 april heroverd door het leger van Mozambique. De veiligheidssituatie blijft fragiel. De Mozambikaanse autoriteiten hebben veel moeite de
vrede en veiligheid in het afgelegen en uitgestrekte gebied Cabo Delgado te
handhaven. Het lijkt erop dat de gewelddadig extremisten betrokken bij de
recente aanval op Palma in staat waren zich al in Palma onder de bevolking
te vestigen voordat zij de aanval uitvoerden. Het is moeilijk voor de autoriteiten om de gewelddadig extremisten te herkennen omdat zij zich verborgen
houden, dan wel zich mengen onder de burgerbevolking. Ook zijn er
berichten dat zij zich voordoen als leden van de Mozambikaanse strijdkrachten door het dragen van buitgemaakte uniformen. Daarnaast bestaat Cabo
1

ah-tk-20202021-2945
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

NOS, 4 april 2021; https://nos.nl/artikel/2375409-extremistisch-geweld-in-mozambique-gevoeddoor-westerse-gaswinning-in-de-regio.html#:~:text=Jihadistische%20opstand,gasbellen%20
ter%20wereld%20was%20gevonden.&text=Meer%20dan%202500%20Mozambikanen%20
kwamen,de%20jihadisten%20en%20het%20regeringsleger.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

Delgado voor een groot deel uit zeer moeilijk begaanbaar terrein met goed
georganiseerde smokkelroutes. De schaarse Mozambikaanse strijdkrachten
die elders uit het land moeten komen om ondersteuning te bieden, beschikken over onvoldoende materiaal, expertise en training. Ook kennen zij het
gebied minder goed dan de gewelddadig extremisten en spreken zij niet altijd
de taal van de lokale bevolking. Dit alles maakt het bestrijden van de
gewapende aanvallen erg moeilijk.
Vraag 3
Waarom lukt het Mozambique en de internationale gemeenschap maar niet
om het steeds verder escalerende geweld een halt toe te roepen? Aan welke
strategieën denken de verschillende actoren nu om het tij te keren en rust en
stabiliteit terug te brengen? Hoe stelt Nederland zich op in deze discussie?
Antwoord 3
De Mozambikaanse autoriteiten slagen er niet in het geweld in de regio
structureel een halt toe te roepen. Een aantal redenen hiervoor zijn beschreven in het antwoord op vraag 2.
Het conflict kan ook leiden tot instabiliteit in de regio. Tot op heden is het de
landen binnen het regionale samenwerkingsverband Southern African
Development Community (SADC) niet gelukt een passende regionale respons
op te zetten. Naar aanleiding van de aanval op Palma kwamen de regeringsleiders van de SADC-landen bijeen op 8 april jl. en zij besloten een technical
assessmentmissie naar Mozambique te sturen die in kaart moest brengen wat
er nodig is om het conflict te stoppen. Deze missie vond plaats tussen 15 en
21 april. In een naar de media gelekt rapport dat de bevindingen van de
missie uiteenzet, zou zijn voorgesteld een brede militaire interventie (ca. 3000
militairen) in te zetten. Het is zeer de vraag of de Mozambikaanse overheid
zal instemmen met een dergelijke omvangrijke missie. Het was de bedoeling
dat de resultaten van de technical assessmentmissie en aanbevelingen in het
rapport besproken zouden worden tijdens de SADC Extra Ordinary Summit
oorspronkelijk gepland op 29 april. Deze bijeenkomst is echter uitgesteld. Een
nieuwe datum moet nog worden bepaald.
De Afrikaanse Unie heeft aangegeven dat voorrang wordt gegeven aan een
respons van de regionale organisatie SADC. VN-organisaties als WFP,
UNICEF, UNFPA en IOM zijn actief in de regio en verlenen, zo goed als
mogelijk onder de veiligheidsomstandigheden, humanitaire assistentie.
Nederland draagt via ongeoormerkte hulp aan het Central Emergency
Response Fund (CERF) bij aan deze inspanningen van VN-organisaties.
De EU (en ook individuele EU lidstaten) hebben verscheidene programma’s in
Mozambique die pogen via armoedebestrijdingsprogramma’s de sociaaleconomische omstandigheden van de bevolking in te verbeteren. De EU zelf
heeft programma’s in de sectoren goed bestuur en plattelandsontwikkeling.
Naast steun op het terrein van internationale diplomatie, economische
samenwerking, humanitaire hulp en ontwikkelingssamenwerking, heeft
Mozambique de EU verzocht om ondersteuning op het gebied van vrede en
veiligheid, specifiek op het gebied van de training van Mozambikaanse
veiligheidstroepen. De Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO) heeft
een Political Framework for Crisis Approach (PFCA)-document opgesteld. Op
basis van de standpunten en goedkeuring van de lidstaten zal verder worden
gewerkt aan een Crisis Management Concept, dat kan uitmonden in het
lanceren van een trainingsmissie als onderdeel van een geïntegreerde inzet
van middelen.
Nederland maakt zich zorgen over de verslechterde situatie in Mozambique
en heeft, als voorstander van een geïntegreerd aanpak, begrip voor het
onderzoeken van een mogelijke EU-trainingsmissie. Voor een dergelijke EU
trainingsmissie is onder de EU lidstaten breed draagvlak. Mede met het oog
op de geografische ligging en strategische prioriteiten voor Nederland ligt
een militaire bijdrage van Nederland aan een trainingsmissie niet voor de
hand. Nederland heeft in overleg in EU-verband aandacht gevraagd voor het
belang van eigenaarschap van de situatie door de Mozambikaanse autoriteiten en is voorstander van meer betrokkenheid van de regionale organisatie
SADC en eventueel de Afrikaanse Unie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

Vraag 4
Wat is er bij u bekend over mogelijke banden tussen de gewapende groepen
in Mozambique en internationale terroristische organisaties? Zijn die banden
vooral symbolisch, of ook materieel?
Antwoord 4
In juli 2019 toonde Islamitische Staat (IS) een video waarin enkele strijders uit
het noorden van Mozambique trouw zweren aan toenmalig IS-leider Al
Baghdadi. Het duurde echter nog tot begin 2020 dat IS actief aanslagen in
Mozambique begint te claimen, en de terroristische groepering zichzelf
openlijk als IS Central African Province (ISCAP) manifesteert. Gewelddadig
extremisten opererend onder de naam ISCAP zijn ook actief in Oost-DRC
(Democratische Republiek Congo). Het is echter niet duidelijke welke concrete
uitwisseling en interactie er bestaat tussen de twee ISCAP-takken. Tevens zijn
er geen concrete bewijzen dat ISCAP ook financiële en/of materiële steun van
IS ontvangen. Mogelijke samenwerking met andere internationale terroristische organisaties zijn dusver niet bekend en is niet aannemelijk.
Vraag 5
Bent u bekend met het Amnesty rapport «What I saw is death: war crimes in
Mozambique’s forgotten cape»?
Antwoord 5
Ja.
Vraag 6
Wat is uw reactie op de bevindingen van dit rapport met betrekking tot
ernstige mensenrechtenschendingen in Cabo Delgado, niet alleen door de
lokale jihadisten, maar ook door het Mozambikaanse leger en door Dyck
Advisory Group (DAG), een Zuid-Afrikaanse private militaire contractor? Hoe
kijkt u naar de rol van dit bedrijf, dat in feite huurlingen levert? In hoeverre is
dit verenigbaar met internationaal en Zuid-Afrikaans recht?
Antwoord 6
Nederland maakt zich ernstig zorgen over de berichten over grootschalige
mensenrechtenschendingen in Cabo Delgado en spreekt zich daarover uit
zowel richting de Mozambikaanse autoriteiten alsmede binnen de EU. Ook de
EU heeft deze zorgen overgebracht in gesprekken met de Mozambikaanse
autoriteiten.
Het toepasselijk recht op de situatie in Mozambique is afhankelijk van de
kwalificatie van de vijandelijkheden. Indien wordt geconcludeerd dat sprake is
van een niet-internationaal gewapend conflict, is het humanitair oorlogsrecht
van toepassing. Indien deze kwalificatie niet aan de orde is, is het humanitair
oorlogsrecht niet van toepassing, maar blijven wel de mensenrechtelijke
verplichtingen van Mozambique onverkort van toepassing.
De Dyck Advisory Group (DAG) is door de Mozambikaanse overheid
ingehuurd om de Mozambikaanse veiligheidstroepen bij te staan in de
beveiliging van Cabo Delgado. Dat is als zodanig niet strijdig met het
internationaal recht. Werknemers van DAG dienen zich wel te houden aan
relevante nationale wetgeving van Mozambique en Zuid-Afrika. Noch
Mozambique, noch Zuid-Afrika is partij bij het VN of het AU Verdrag
betreffende huurlingen («mercenaries»). Inmiddels lijkt het contract tussen de
Mozambikaanse overheid en DAG niet verlengd.
Personen die worden ingezet door, en zich bevinden op het grondgebied van
Mozambique vallen in de eerste plaats onder de rechtsmacht van Mozambique. Mozambique is gehouden onafhankelijk en effectief onderzoek te
verrichten naar mogelijke schendingen en dient verdachten van het plegen
van ernstige misdrijven strafrechtelijk te vervolgen. Zuid-Afrika kan verdachten met de Zuid-Afrikaanse nationaliteit ook vervolgen voor strafrechtelijke
vergrijpen, zoals moord, doodslag, lichamelijk letsel, enz. Private militaire
bedrijven hebben geen bijzondere status in het internationaal recht. De
individuen werkzaam voor deze bedrijven kunnen onder bepaalde omstandigheden worden gekwalificeerd als huurling. Of een individu kan worden
gekwalificeerd als huurling dient per geval te worden bekeken en is bovendien niet relevant voor de vraag of hij/zij vervolgd kan worden voor mensenrechtenschendingen of schendingen van het humanitair oorlogsrecht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

Vraag 7
In hoeverre speelt de doorvoer en smokkel van drugs, met name heroïne, een
rol in het voortduren van het conflict? Bent u bereid om bij de VN aan te
dringen op een diepgravend onderzoek naar de rol van Mozambique in
internationale heroïnesmokkelnetwerken, met concrete aanbevelingen aan
andere landen die een rol spelen in deze keten?
Antwoord 7
Er bestaat al decennialang een levendige smokkeleconomie (van goud, ivoor,
diamanten en edelmetalen tot heroïne en migranten) in Cabo Delgado. Het is
aannemelijk dat deze smokkelnetwerken ook door de gewelddadig extremisten worden gebruikt, maar dit is op dit moment niet te bevestigen. De
gewelddadige extremisten lijken hun (financiële) middelen en materieel
voornamelijk buit te hebben gemaakt tijdens de aanvallen die ze al sinds 2017
richtten op militaire bases en politiebureaus in de provincie. De United
Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) werkt nauw samen met de
Mozambikaanse autoriteiten om georganiseerde misdaad en de smokkel van
drugs tegen te gaan. Recent werd daartoe door UNODC een project gestart in
Mozambique dat toeziet op maritieme veiligheid. Zuid-Afrika en Tanzania zijn
naast Mozambique onderdeel van dit project.
Vraag 8
Hoeveel geld is volgens de Verenigde Naties en andere hulporganisaties
nodig om de vluchtelingen voor het geweld goed op te kunnen vangen?
Hoeveel geld is er door de internationale gemeenschap daadwerkelijk voor
vrijgemaakt?
Antwoord 8
Er zijn op dit moment geen schattingen van de kosten voor een respons op
de door recente ontwikkelingen ontstane humanitaire noden. Een dergelijke
respons zal onderdeel vormen van de bredere noodhulprespons voor de
crisis in Cabo Delgado die al langer loopt. De kosten van het humanitaire
appeal voor 2021 berekent de VN op ruim USD 250 miljoen. Op dit moment
is dit appeal voor 1% gedekt.
In 2020 stelde OCHA uit het CERF in totaal USD 14 miljoen beschikbaar voor
activiteiten van onder meer WFP, UNICEF, UNFPA en IOM in Cabo Delgado en
naastgelegen regio’s. Nederland is een prominente donor van het CERF.
Vraag 9
Klopt het dat de humanitaire respons ernstig wordt bemoeilijkt door het feit
dat de Mozambikaanse regering bijna geen visa afgeeft voor internationale
hulpverleners? Zo ja, welke reden geeft de regering hiervoor? Op welke
manieren dringt u er bij de autoriteiten op aan om visa te verlenen?
Antwoord 9
Visa voor medewerkers van humanitaire instanties worden inderdaad
onvoldoende afgegeven en aanvragen duren lang. Mozambique noemt
administratieve redenen als oorzaak hiervoor. De VN, EU en EU-lidstaten
uiten regelmatig kritiek op Mozambique voor het nodeloos ophouden van de
goedkeuring van visa voor internationale hulpverleners.
Vraag 10
In hoeverre hebben journalisten toegang tot de provincie Cabo Delgado om
verslag te kunnen doen van het conflict?
Antwoord 10
Het blijft voor journalisten lastig om het gebied te bezoeken. De veiligheidssituatie is slecht. Vooral Mozambikaanse journalisten lopen gevaar bij het
rapporteren over het conflict. Er bestaat angst dat zij door lokale autoriteiten
worden gezien als leden van de gewelddadig extremisten. Sommige
journalisten worden al tijden vermist nadat ze voor het laatst in bijzijn van
militairen zijn gezien. Sporadisch slagen buitenlandse journalisten erin om
rapportages te maken of interviews met de lokale bevolking af te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

Vraag 11
Wat is uw reactie op de uitzetting en verbanning voor 10 jaar van de Britse
journalist Tom Bowker van Zitamar News?2 Welke reden hebben de Mozambikaanse autoriteiten gegeven voor zijn uitzetting en in hoeverre acht u die
geloofwaardig? Bent u bereid om er bij de Mozambikaanse regering op aan
te dringen om de uitzetting en verbanning ongedaan te maken?
Antwoord 11
De Nederlandse ambassade in Maputo heeft samen met de Britse ambassade
meerdere interventies gepleegd bij het Mozambikaanse Ministerie van
Buitenlandse Zaken en het Ministerie van Binnenlandse Zaken om de
uitzetting van dhr. Bowker en zijn gezin te voorkomen (zijn vrouw heeft de
Nederlandse nationaliteit). De reden voor uitzetting had volgens de Mozambikaanse regering te maken met een onjuiste registratie van zijn mediabedrijf.
Zowel de Nederlandse en Britse ambassades hebben een persverklaring
afgegeven en hebben bij de Mozambikaanse autoriteiten aangegeven dat de
journalist in beroep zou kunnen gaan tegen het besluit.
Vraag 12
Wat betekenen de recente ontwikkelingen voor de verleende exportkredietverzekering aan Nederlandse bedrijven die betrokken zijn bij het gasproject?
Antwoord 12
Op dit moment zijn de gevolgen van de recente ontwikkelingen onduidelijk.
Zolang dit zo is, is het niet mogelijk om vast te stellen wat de gevolgen voor
de verleende exportkredietverzekeringen zullen zijn. Het kabinet volgt de
situatie nauwlettend.
Vraag 13
Herinnert u zich uw antwoord op eerdere schriftelijke vragen waarin u stelt
dat de projectsponsoren, geleid door Total, verantwoordelijk zijn voor de
beveiliging van het project zelf, de betrokken bedrijven én lokale bewoners
die als gevolg van het project geherhuisvest zijn?3
Antwoord 13
Ja.
Vraag 14
Klopt het dat Total zich volledig heeft teruggetrokken van de projectlocatie in
de afgelopen dagen? In hoeverre ontduikt het bedrijf daarmee haar verantwoordelijkheid?
Antwoord 14
Ja, het is mij bekend dat Total zich heeft teruggetrokken van de projectlocatie
als gevolg van de veiligheidssituatie in de regio. Total heeft vanwege de
ernstige veiligheidssituatie inmiddels «force majeure» uitgeroepen. Hiermee
is het project tot nader orde de facto stilgelegd. De situatie en het vervolg is
op dit moment nog onduidelijk. De gevolgen van de aanval van 24 maart jl.
voor de veiligheidssituatie voor de betrokkenen wordt momenteel uitvoerig
beoordeeld.
Vraag 15
Herinnert u zich ook uw antwoord dat de Staat een transactie niet in
verzekering neemt wanneer er sprake is van een geweldscontext waarbij de
mitigerende en/of compenserende maatregelen ontoereikend dan wel afwezig
zijn, en dat de Staat haar invloed dan aanwendt om de situatie te verbeteren?
Antwoord 15
Ja.

2

The Guardian, 16 februari 2021, «Mozambique expels British journalist covering insurgency»,
https://www.theguardian.com/world/2021/feb/16/mozambique-expels-british-journalistcovering-insurgency-tom-bowker
3
Aanhangsel bij de Handelingen, vergaderjaar 2020–2021, nr. 1670.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5

Vraag 16
Deelt u de mening dat er nu sprake is van een dergelijke context? Zo nee,
waarom niet? Zo ja, wat zijn de gevolgen voor de verleende exportkredietverzekering? Bent u bereid deze te heroverwegen? Op welke manier wendt de
Staat haar invloed aan om de situatie te verbeteren?
Antwoord 16
Er is inderdaad sprake van een extreme geweldscontext en het kabinet maakt
zich daar grote zorgen over. Projectleider Total heeft vanwege de ernstige
veiligheidssituatie inmiddels «force majeure» uitgeroepen op de uitvoering
van de werkzaamheden. Hiermee is het project tot nader orde de facto
stilgelegd. De situatie en het vervolg is op dit moment nog onduidelijk. Of er
een schadepost ontstaat onder de verstrekte ekv-polissen is op dit moment
nog niet te zeggen. Voor een eventuele herstart van het project zal in ieder
geval een nieuwe veiligheidsanalyse moeten worden opgemaakt. De Staat en
Atradius DSB volgen de situatie nauwgezet en zullen op passende wijze
handelen indien mogelijk binnen de voorwaarden van de polissen en indien
de situatie daar om vraagt. Daarnaast zal ADSB in lijn met het mvo-beleid
van de ekv, zoals gedeeld met uw Kamer (Kamerstuk 26 485, nr. 255), invloed
uitoefenen om de zorgen op mvo-terrein te adresseren.
Vraag 17
Deelt u de mening dat de enorme discrepantie tussen de mega-investeringen
en het uitblijven van concrete verbeteringen voor de bevolking van Cabo
Delgado een belangrijke rol heeft gespeeld in het creëren van een voedingsbodem voor geweld? In hoeverre was hiervoor gewaarschuwd en waarom is
er niet vanaf het begin op ingezet, ook door de internationale gemeenschap,
om de investerende bedrijven te dwingen om al in de allereerste verkennende fase ook forse hoeveelheden geld op tafel te leggen voor inclusieve
ontwikkeling in de hele provincie?
Antwoord 17
De situatie in Cabo Delgado is al decennia complex. Werkloosheid en
analfabetisme zijn er hoog en veel mensen leven onder de armoedegrens.
Het centraal bestuur is zwak en er is veel georganiseerde misdaad, met name
actief in mensen-, drugs- en grondstoffensmokkel. Het gevoel van onvrede
richting de overheid in algemene zin en richting een regering die tweeduizend kilometer zuidwaarts zit, lijkt dan ook een belangrijke rol te spelen bij
het ontstaan en voortduren van het geweld. Echter, de motieven van de
gewelddadig extremisten blijven onduidelijk. Het feit dat de gasvelden al in
2011 zijn ontdekt maar dat tot nu verbetering van de leefomstandigheden is
uitgebleven, kan hieraan bijdragen.
Het doel van de Mozambikaanse overheid bij de ontwikkeling en exploitatie
van de gasvondsten buiten de kust van Mozambique was dat dit een enorme
kans zou bieden voor de ontwikkeling van de economie van het land en op
termijn een aanzienlijke inkomstenbron zou worden voor de overheidsbegroting. Ook was de verwachting volgens verscheidene internationale organisaties, waaronder het IMF en de Wereldbank, dat het project juist een significante positieve bijdrage zou kunnen leveren aan de (sociaaleconomische)
ontwikkeling van het land.
De projecteigenaar Total heeft een fonds opgericht van 5 miljoen USD,
waarmee initiatieven van en voor de gemeenschappen worden gefinancierd.
De internationale gemeenschap poogt een bijdrage te leveren aan verbetering
van de samenwerking tussen publieke en private partijen die actief zijn in de
regio Cabo Delgado, gericht op meer duurzame en inclusieve ontwikkeling.
Het door Nederland geïnitieerde (en medegefinancierde) Multi-Stakeholder
Platform is een voorbeeld hiervan.
Vraag 18
Deelt u de mening dat de ontwikkelingen in Cabo Delgado laten zien dat het
bij extreem grote investeringsprojecten in ontwikkelingslanden van belang is
om bij het due diligence-proces niet alleen te kijken naar de gevolgen voor
direct betrokkenen, zoals geherhuisveste huishoudens, maar ook naar de
bredere sociaaleconomische context in de regio?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

6

Antwoord 18
De toetsing bij de exportkredietverzekering volgt het Nederlandse ekv mvo
beleidskader dat gebaseerd is op internationale (toetsing)standaarden zoals
de OECD Common Approaches en de IFC Performance Standards. Hierin
wordt voorgeschreven dat mvo-risico’s binnen het project acceptabel dienen
te zijn en wordt naar mitigatie van risico’s in de projectomgeving gekeken
indien betrokken partijen daar invloed op kunnen uitoefenen. Zie het vorige
antwoord voor een voorbeeld van initiatieven voor de lokale gemeenschap.
Zoals hierboven toegelicht hebben IMF en de Wereldbank aangegeven te
verwachten dat het project een significante positieve bijdrage zou kunnen
leveren aan de bredere (sociaaleconomische) ontwikkeling van het land.
Vraag 19
Bent u bereid om, in overleg en dialoog met gelijkgezinde landen, de
mogelijkheden te onderzoeken voor een aanpassing van het beleid rond het
verlenen van exportkredietverzekeringen rond extreem grote investeringsprojecten, door expliciet te stellen dat een exportkredietverzekering in dergelijke
gevallen enkel wordt afgegeven wanneer er ook aandacht is voor de bredere
sociaaleconomische ontwikkeling van de regio?
Antwoord 19
De ekv is een instrument voor handelsbevordering en kent bij grote investeringsprojecten een zeer uitgebreide mvo due diligence. De ekv heeft niet als
doel om de sociaaleconomische ontwikkeling te stimuleren, maar kan daar in
veel gevallen wel aan bijdragen.
De verantwoordelijkheid over de sociaaleconomische ontwikkeling in de regio
ligt bij het land zelf. Zoals genoemd in het antwoord op vraag 17 poogt de
internationale gemeenschap waaronder Nederland op andere wijze dan via
de ekv wel een bijdrage te leveren aan verbetering van samenwerking tussen
publieke en private partijen gericht op meer duurzame en inclusieve
ontwikkeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

7