Groen- en houtafval als bron
van azolen-resistente schimmel
Aspergillus fumigatus
Deel B monitoring

Groen- en houtafval als bron
van azolen-resistente
schimmel Aspergillus
fumigatus
Deel B monitoring

Auteurs:
Opdrachtgever: RWS-VWL
Foto’s kaft:
Links: Aspergillus fumigatus,
Jos Houbraken, Westerdijk Fungal Biodiversity Institute
Rechts: gemengde afvalhoop,
CLM Onderzoek en Advies
© CLM, publicatienummer 1066, juni 2021

CLM Onderzoek en Advies
Postbus:
Postbus 62
4100 AB Culemborg

Bezoekadres:
Gutenbergweg 1
4104 BA Culemborg

T 0345 470 700
www.clm.nl

1

Voorwoord
De vondst van een resistente schimmel in hopen groenafval, wachtend op verwerking, leidde naar
de vraag hoe we ons organisch afval precies verwerken.
Al eerder is ontdekt dat de oorzaak van dit probleem vrijwel zeker te maken heeft met de
bestrijding van schimmels, met middelen die azolen bevatten. Niet alleen in de bollenteelt, ook bij
het telen van andere gewassen, worden azolen ingezet als gewasbeschermingsmiddel. Ook biociden,
bestemd voor de verduurzaming van hout, bevatten azolen.
Het Rijksinstituut voor Milieuhygiëne (RIVM), in samenwerking met CLM Onderzoek en Advies
en het Radboud-Universitair Medisch Centrum (Radboud-UMC), constateerden in 2017, dat
organisch afval, dat azolen bevat, een bron vormt voor het ontstaan van de resistente schimmel
Aspergillus fumigatus . Dit houdt in dat deze schimmel, die mensen kan besmetten, niet meer met
reguliere medicijnen te genezen is. Tijdens dat onderzoek zijn al enkele condities voor de vorming
van deze resistente schimmel in kaart gebracht, op zogenoemde hotspots. Om meer inzicht te
krijgen in de locaties van deze hotspots, is het nodig om de behandeling van organisch afval onder
de loep te nemen. Bovendien is het belangrijk om de hele keten in beeld te krijgen, niet alleen een
enkele schakel daarbinnen. RWS-WVL heeft daarom opdracht gegeven om hier nader onderzoek
naar te verrichten. Via interviews en een literatuuronderzoek heeft CLM eerst condities voor het
ontstaan van resistente Aspergillus fumigatus in beeld gebracht (deel A). Aansluitend is een
bemonsteringsonderzoek uitgevoerd, om de resultaten van de interviews en het literatuuronderzoek te bevestigen of aan te vullen (is dit rapport, deel B).
In deze rapportage vindt u alle resultaten van het bemonsteringsonderzoek (deel B). Verschillende
bedrijven en personen hebben medewerking verleend aan de bemonstering. Allen hartelijk dank
voor de medewerking.
Utrecht, mei 2021
Senior juridisch medewerker RWS-WVL

1

Inhoud
Voorwoord

1

Samenvatting

3

Summary

10

1 Inleiding

17

2 Werkwijze

19

2.1
Meetprogramma en werving bemonsteringslocaties
2.1.1 Meetprogramma groenafval
2.1.2 Meetprogramma afvalhout
2.1.3 Meetprogramma vergistingssector
2.2
Monstername
2.3
Analyse monsters
2.3.1 Azolen
2.3.2 (Resistente) Aspergillus fumigatus
2.4
Dataverwerking en -analyse
2.5
Bespreking bevindingen en advisering effectieve maatregelen
3 Resultaten

3.1
Houtafval
3.2
Groenafval in kleine opslaghopen
3.2.1 Slootmaaisel
3.2.2 Bermmaaisel
3.2.3 Combinatie van groenafval
3.2.4 Twee a-typische situaties
3.3
Groenafval op gemeentewerven
3.4
Groenafval op biomassawerven
3.5
Land- en tuinbouwafval, GFT-afval en (co-)vergisting
3.6
Reflectie op de resultaten
3.6.1 sleutelfactoren en resistentie-ontwikkeling
3.6.2 Resistente Aspergillus fumigatus en aantallen CFU/g
3.6.3 Resistentiebepaling en heterogeniteit
3.6.4 Bewaren, omzetten en metingen in de lucht
3.6.5 Maatregelen en voorwaarden bollenteelt
3.6.6 Resistente Aspergillus in bewaarhopen en risico’s voor patiënten
4 Conclusies en aanbevelingen

4.1
Conclusies
4.2
Aanbevelingen
4.2.1 Praktijk
4.2.2 Verder onderzoek
Referenties

19
20
20
20
21
22
22
23
23
23
24

24
27
28
29
29
30
32
33
36
39
39
41
41
41
42
42
44

44
45
45
46
47

2

Samenvatting
Inleiding

Dit rapport beschrijft het monitoringsonderzoek naar azoolresistentie bij de schimmel Aspergillus
fumigatus, op een aantal locaties, waar opslag en verwerking van groenafval- en houtafval
plaatsvindt. De opzet van het onderzoek en de selectie van locaties is gebaseerd op literatuuronderzoek en interviews, zoals beschreven in deel A van het onderzoek ‘Groen- en houtafval als
bron van azolen-resistente schimmel’ (CLM, publicatienummer 1065).
Azolen zijn een groep schimmelbestrijdingsmiddelen. Deze groep middelen heeft een breed
toepassingsgebied: als gewasbeschermingsmiddel, als biocide voor houtverduurzaming en als
(dier)geneesmiddel. Aspergillus fumigatus is een schimmel die groeit op dood plantmateriaal.
Resistentie van A. fumigatus tegen azolen, ontstaat in zogenaamde ‘hotspots’. Dit zijn plekken
waar bijna altijd (soms in zeer lage concentraties) azolen aangetroffen worden en waar de
omstandigheden voor de groei van A. fumigatus goed zijn: aanwezigheid van organisch materiaal,
temperatuur tussen 12 en 60 graden Celsius (°C)1, voldoende vocht en zuurstof. (Resistente) A.
fumigatus vormt een risico voor patiënten met een verzwakt immuunsysteem, of met longinfecties
of COVID-19. Door onderzoek van het DNA van de resistente A. fumigatus, is aannemelijk
gemaakt dat de schimmelsporen, die voor besmetting van patiënten zorgen, uit het milieu afkomstig
zijn.
In deel A van de onderzoeksrapportage is aanbevolen om zowel groen-, hout- als overig land- en
tuinbouwafval te monitoren. Voor het groenafval is geadviseerd om monsters te nemen mét en
zonder agrarisch groenafval en te bemonsteren in afval van zowel biomassawerven 2 als lokale
groenafvalhopen. Deze aanbevelingen zijn in deze monitoringsstudie invulling gegeven.
Werkwijze

Op basis van de aanbevelingen is een meetplan opgesteld, voor locaties waar de grootste kans op
het ontstaan van resistentie van Aspergillus fumigatus wordt verwacht: de ketens van houtafval,
groencompost en (co)-vergisting van land- en tuinbouwafval. Vervolgens is aan de beheerders van
deze locaties toestemming gevraagd voor bemonstering en het verwerken van data. De
bemonsteringslocaties zijn verspreid over Nederland gekozen, om ook eventuele regionale
verschillen te kunnen constateren.

1 Optimale temperatuur voor Aspergillus fumigatus ligt tussen 30 en 35 °C. De schimmel kan groeien in een

brede temperatuurrange van 12-65 °C. Asexuele sporen overleven niet boven de 60 °C.
2 Biomassawerven zijn bedrijven waar biomassastromen zoals bermmaaisel, snoeihout, blad, land- en
tuinbouwafval en B- en C-hout, worden verzameld en verwerkt tot eindproducten zoals houtsnippers en
compost. GFT wordt door deze bedrijven niet verwerkt.

3

Per afvalhoop zijn monsters genomen en zijn de karakteristieken vastgelegd, zoals ligduur, soort en
structuur van het materiaal. Ook zijn foto’s gemaakt en is de temperatuur in de afvalhoop gemeten,
in graden Celsius (°C).
Bij de biomassabedrijven en (co-)vergisters zijn zowel het uitgangsmateriaal als het uiteindelijke
product (compost en digestaat) bemonsterd. Van het composterend materiaal zijn monsters
genomen van de verschillende stadia. In totaal zijn bij 28 locaties op 42 plekken 108 monsters
verzameld. De monsters zijn geanalyseerd op azolen en op het voorkomen van (resistente en nietresistente) A. fumigatus. Alle data zijn verwerkt en geïnterpreteerd. Aansluitend zijn de resultaten
besproken met experts van het Radboud Universitair Medisch Centrum (Radboud-UMC, het
Rijksinstituut voor Milieuhygiëne (RIVM) en Wageningen University and Research (WUR), om
maatregelen te formuleren om het ontstaan van hotspots te vermijden. De resultaten en mogelijke
maatregelen zijn besproken in overleggen met de groencomposteer-, vergistings- en
afvalhoutsector.
Resultaten

Hoeveelheden gevonden resistente en niet-resistente Aspergillus fumigatus worden uitgedrukt in,
Colony Forming Units per gram materiaal (CFU/g). Een hoeveelheid resistente A. fumigatus >
1000 CFU/g, wordt gezien als hoog en betekent dat veel resistente schimmel aanwezig is. Welke
aantallen een risico vormen voor verspreiding, die leidt tot blootstelling en gezondheidsrisico’s voor
de mens, is nog niet aan te geven; aangezien hierbij ook andere factoren een rol spelen. Onderzoek
hiernaar is gaande.
Houtafval
Dit is bemonsterd op gemeentewerven, energiecentrales en biomassawerven.
Op gemeentewerven bevat het B-houtafval geen A. fumigatus en geen azolen. Het C-houtafval
bevat wel azolen en soms lage gehaltes A. fumigatus, maar geen resistente A. fumigatus. Zowel
B-, als C-houtafval op gemeentewerven is grof hout zonder rafels. Deze textuur verklaart dat hierin
niet of nauwelijks A. fumigatus wordt gevonden.
Het B-houtafval bij de energiecentrales bevat in vier monsters wel A. fumigatus, in lage gehalten,
maar geen resistente. De monsters zijn semi-grof en een mix van grove en fijnere stukken. In één
monster bij een energiecentrale is een hoog gehalte resistente A. fumigatus aangetroffen. Dit
monster bestaat uit fijngemalen bouw- en sloopafval, snoeihout en 1% GFT-afval; het monster
bevat ook azolen.
B- en C-houtafval3 op de biomassawerven bevat Aspergillus fumigatus, waarbij in de helft van de
monsters resistentie is aangetroffen. Dit hout bevat in bijna alle gevallen ook azolen. De monsters
zonder resistentie betreffen grof materiaal. De monsters met resistente A . fumigatus betreffen fijn
of semi-grof materiaal.
In totaal is in het B-afvalhout sprake van hoge resistentie in 13% van de monsters (biomassawerven
en energiecentrale) en in het C-hout in 8% van de monsters. De azolen die zijn aangetroffen zijn
met name propiconazool en tebuconazool. Beide zijn toegelaten in Nederland voor het behandelen

3 B-hout is geverfd hout of plaatmateriaal. Dit hout kan verontreinigd zijn met stoffen (zoals azolen) die aan

de verf zijn toegevoegd om schimmelgroei te remmen. In het B-hout in deze studie zijn in bijna alle monsters
azolen aangetroffen. C-hout is geïmpregneerd hout. Dit hout is behandeld met stoffen die schimmelgroei
remmen.

4

van hout. Het houtafval is heterogeen in zowel samenstelling als formaat (planken, grove stukken
en snippers). De temperatuur is ongeveer hetzelfde als de buitentemperatuur en wordt in de
monsterperiode geschat op 25 °C. De ligduur varieert van 0 tot 912 dagen. Er is geen relatie
vastgesteld tussen ligduur en het voorkomen van resistente A. fumigatus. Resistentie treedt alleen
op bij fijn tot semi-grof materiaal. De fijnheid van het materiaal lijkt dan ook de bepalende factor te
zijn. Fijn tot semi-grof materiaal biedt A. fumigatus hoogstwaarschijnlijk betere omstandigheden
om zich te ontwikkelen, door de aanwezigheid van een groter oppervlak, met condities waarop de
schimmel zich kan ontwikkelen.
Groenafval, GFT afval en (co-)vergisting
Groenafval in kleine opslaghopen is divers, en betreft bijvoorbeeld sloot- en bermmaaisel,
groenafval en houtsnippers, of een mengsel van deze stromen.
In slootmaaisel zijn geen azolen aangetroffen, meestal lage gehalten A. fumigatus en niet of
nauwelijks resistente A . fumigatus. De temperatuur in de hopen varieert tussen 20 en 28 °C. De
omstandigheden in een hoop riet (relatief houtig) en slootmaaisel (met bagger) maken dat
groeicondities voor A. fumigatus minder gunstig zijn.
Bermmaaisel op een hoop, bevat enige A. fumigatus en lage aantallen resistente A. fumigatus.
Alleen in de monsters bermmaaisel uit een fruitteeltgebied, zijn azolen gedetecteerd (mogelijk door
drift vanuit fruitpercelen) De temperatuur in de hopen varieerde tussen 25 en 60 °C.
In drie hopen met een combinatie van groenafval komen zeer hoge aantallen (resistente)
Aspergillus fumigatus voor, maar geen azolen boven de detectiegrens. De temperatuur in deze
hopen varieerde tussen 31 en 65 °C. De omstandigheden in deze hopen zijn gunstig voor A .
fumigatus. Vanwege de heterogene samenstelling (inclusief land- en tuinbouwafval) is het mogelijk
dat in de hopen plaatselijk wel detecteerbare azolen voorkomen en dat de resistente A. fumigatus
zich heeft verspreid door de hoop, of dat resistente sporen van A. fumigatus van elders zijn
ingewaaid.
Groenafval op gemeentewerven bevat geen azolen en in twee van de drie hopen resistente A.
fumigatus in relatief lage gehalten. De temperatuur varieert tussen 18 en 47 °C.
Bij het groenafval op biomassawerven zijn alle aanwezige inputstromen en het composterend
materiaal bemonsterd. In 63% van de genomen monsters was sprake van hoge resistentie
De inputstromen (het groenafval zelf) blijken altijd Aspergillus fumigatus in hoge aantallen te
bevatten, ook de resistente variant. Soms worden azolen aangetroffen. Zodra de formele
compostering enkele weken aan de gang is, dalen de gehalten (resistente) A. fumigatus zeer sterk.
Na enkele weken zijn de gehalten resistente A. fumigatus laag, in vergelijking met het
uitgangsmateriaal. In het eindproduct is niet of nauwelijks resistente A. fumigatus aanwezig.
Het groenafval (de ‘inputstromen’) is divers. Er is sprake van een mix van takken, bomen, blad en
gras. Door deze diversiteit is het lastig een representatieve bemonstering te doen, om het gehalte
aan azolen te bepalen. In een beperkt aantal gevallen zijn azolen gevonden in het groenafval, met als
mogelijke oorzaken:
• de combinatie van lage concentraties, onder de detectielimiet.
• De heterogeniteit van het materiaal, waardoor op de ene plek wel azolen aanwezig zijn en op de
andere niet.
• Sporen van resistente A. fumigatus zijn van elders, via de lucht, in het groenafval terecht
gekomen en hebben zich daar vermeerderd.

5

Groenafval dat klaarligt voor co-vergisting bevatte alleen resistente Aspergillus fumigatus in
het geval van bollenafval en enigszins vochtige en fijngemaakte graanresten, die naast het
bollenafval lagen. Dit bollenafval bevat ook azolen. Na de co-vergisting is in het digestaat geen A.
fumigatus meer aanwezig.
Het GFT-afval bestemd voor vergisting bevatte een beperkt aantal resistente A. fumigatus. Na
vergisting is geen resistentie meer aanwezig.
Het vergiste supermarktafval bevat geen A. fumigatus. Zowel het GFT-afval en het vergist
materiaal bevatte sporen van azolen, afkomstig van azolengebruik in de groente- en fruitteelt.
Reflectie op de resultaten

Sleutelfactoren voor ontwikkeling en aantreffen van resistente Aspergillus fumigatus zijn
organisch materiaal, vocht, zuurstof, temperatuur, samenstelling van het materiaal, ligduur en
azolen.
Uit de schimmelmetingen blijkt in bijna 75% van de monsters van organisch materiaal Aspergillus
fumigatus voor te komen. In 45% van de monsters is sprake van resistentie. Alle monsters
bevatten visueel voldoende vocht en zuurstof, met uitzondering van het digestaat (zuurstofloos).
De temperatuur varieerde tussen 11 en 65 °C. De schimmel kan groeien in deze brede range.
Asexuele sporen overleven niet boven de 60 °C, maar tussen de 60 en 70 °C is de overleving
afhankelijk van de tijdsduur van de blootstelling aan deze temperatuur. Een minimum temperatuur
-waarbij de schimmel niet groeit- lijkt niet aan de orde.
Samenstelling van het materiaal
Dit lijkt met name bij hout van invloed op het aantreffen van resistentie. Resistente A. fumigatus
wordt alleen aangetroffen in opslaghopen met fijne en semi-grove samenstelling van het houtafval.
Door hout voor opslag niet te versnipperen, of na versnipperen snel te verwerken, ontwikkelt zich
niet of nauwelijks A. fumigatus in het houtafval. Dit lijkt een effectieve methode, waarbij de
uitdaging is om dit in de praktijk uit te voeren. Bij groenafval lijkt de samenstelling niet van invloed.
Het vermijden van land- en tuinbouwafval bij de groenafvalcompostering is geen oplossing om
resistentie-ontwikkeling te vermijden.
Ligduur
Een langere ligduur (>14 dagen) betekende bij bollenafval grote aantallen resistente A. fumigatus.
De ligduur in de huidige studie varieerde van minder dan een dag tot meer dan 2 jaar. In 20% van
de monsters waar veel resistentie werd aangetroffen is de ligduur korter dan 14 dagen. Ligduur is
echter lastig vast te stellen, omdat van tussenopslag sprake geweest kan zijn. Verwerking binnen 14
dagen kan de sterke ontwikkeling van resistentie verminderen; maar getoetst moet worden of deze
verwerkingstijd voldoende effectief is. Organisch materiaal komt pieksgewijs vrij, zodat opslag op
biomassawerven, voorafgaand aan compostering, noodzakelijk is.
Aanwezigheid van azolen
Dit is ook een sleutelfactor. Azolen induceren resistentie en ook bij zeer lage concentraties azolen
komt resistentie-ontwikkeling voor. In alle houtmonsters met resistentie zijn ook azolen
aangetroffen. In een deel van de groenafvalmonsters met resistente A. fumigatus zijn echter geen
azolen aangetroffen. Deze bevinding wijkt af van eerdere studies, waarin wel altijd azolen werden
aangetroffen, meestal in lage concentraties. Mogelijke verklaringen voor deze bevinding zijn:
• De concentratie van azolen ligt onder de detectielimiet.

6

• Het bemonsterde materiaal is zeer heterogeen, waardoor op de ene plek in de hoop wel azolen
aanwezig zijn en op de andere niet.
• Resistentie is al eerder ontstaan bijvoorbeeld in een tussenopslag waar wel azolen aanwezig
waren.
• Sporen van resistente A. fumigatus zijn ingewaaid.
Bewaarhopen en omzetten
De ontwikkeling van resistente A. fumigatus vindt met name plaats in bewaarhopen. Door
regelmatige omzetting tijdens het composteringsproces wordt alle materiaal voldoende heet en
nemen de aantallen (resistente) A. fumigatus af. Tijdens het omzetten komen veel sporen vrij. Er
zijn echter geen luchtmetingen naar resistente A. fumigatus bij hotspots bekend.
Bij bollenafval zijn inmiddels voorwaarden gesteld aan de bewaring. Sinds begin 2021 geldt een
wettelijk vastgelegd protocol over het omgaan met bollenafval van bedrijven, die azolen toepassen
in de teelt.
Compost en kringloop
Het verwerken van groenafval en land- en tuinbouwafval tot compost is een belangrijk proces dat
bijdraagt aan het benutten van reststoffen. Compost wordt toegepast als bodemverbeteraar en is
van belang voor het op peil houden of brengen van het organisch stofgehalte in de bodem. Gebruik
van compost past tevens naadloos in de door de overheid gestimuleerde kringlooplandbouw. Om
compostering van groenafval te blijven benutten ligt het voor de hand maatregelen te nemen om de
ontwikkeling van hoge aantallen resistente A. fumigatus in groenafvalhopen te voorkomen.
Conclusies en advisering

Conclusies
Houtafval bevat in een beperkt aantal gevallen hoge aantallen resistente A. fumigatus. In B-hout is
sprake van zeer hoge aantallen resistentie (van 8.500 tot 155.000 CFU/g) in 13% van de monsters
(biomassawerven en energiecentrale), in het C-hout in 8% van de monsters (biomassawerf 87.500
CFU/g). Deze monsters bevatten ook azolen (met name propiconazool en tebuconazool); 75%
van de houtmonsters bevatten deze azolen. Resistente A. fumigatus is alleen aangetroffen in hout
dat is versnipperd tot semi-grof of fijn materiaal. Het versnipperen en op een hoop bewaren van Ben C-houtafval dat azolen bevat, vormt een risico voor de ontwikkeling van resistente A.
fumigatus.
In kleine opslaghopen met groenafval is sprake van hoge resistentie (>1000 CFU/g) in 30% van de
monsters. Groenafval in de kleine opslaghopen, met sloot- of bermmaaisel, bevat niet of nauwelijks
resistentie. In drie van de kleine afvalhopen (met schoffelafval en met een mix van gras, stro en riet)
is sprake van zeer hoge aantallen resistente Aspergillus fumigatus (10.000 – 600.000 CFU/g).
Opvallend is dat in alle drie van deze hopen sprake is van grote diversiteit aan materiaal. Er zijn in
deze hopen geen azolen gedetecteerd. Dit kan te maken hebben met de combinatie van lage
concentraties - onder de detectielimiet - en heterogeniteit van het materiaal, waardoor op de ene
plek wel azolen aanwezig zijn en op de andere niet. Ook kunnen sporen van resistente A.
fumigatus via de lucht van elders zijn aangevoerd. De heterogeniteit van de kleine groenafvalhopen maakt het nog niet mogelijk om duidelijkheid te verstrekken over het (moment van)
optreden van de resistentie-ontwikkeling in deze hopen.
Het opslaan van groenafval op gemeentewerven leidt een enkele keer tot de ontwikkeling van
resistente A. fumigatus, met gehalten van maximaal 2.500 CFU/g. Azolen zijn in dit afval niet
aangetroffen.

7

Het groenafval dat is opgeslagen op biomassawerven (alle ingangsstromen) bevat zeer hoge
aantallen resistente A. fumigatus, variërend van 22.500 tot 7 miljoen CFU/g. Gedurende het
composteringsproces verminderen de resistente aantallen (variërend van 3.000 tot 19.000 CFU/g)
en in het eindproduct (compost) zijn de aantallen nagenoeg nul (variërend van 0 tot 600 CFU/g).
Azolen zijn slechts beperkt aangetroffen. Evenals in eerdere studies blijken verschillende
deelstromen (takken, maaisel en bollenafval) elk hoge aantallen resistentie te bevatten.
Land- en tuinbouwafval en GFT-afval dat bij vergisters klaarligt voor vergisting bevat alleen in het
geval van bollenafval zeer hoge aantallen resistente A. fumigatus (19.500 CFU/g). In enigszins
vochtige en fijngemaakte graanresten dat naast bollenafval lag (1.200 CFU/g) en tuinbouwafval
(1.710 CFU/g) is sprake van hoge aantallen en in GFT-afval van lage aantallen (540 CFU/g). Na
vergisting is in alle gevallen geen A. fumigatus meer aanwezig. Bollenafval, GFT-afval en vergist
materiaal bevatten sporen van azolen. Deze azolen zijn afkomstig van gebruik in de bollen- en
groente- en fruitteelt.
Aanbevelingen
1. Advies aan de houtverwerkingssector is azoolhoudend B- en C-hout na versnipperen niet op
te slaan maar zo snel mogelijk te verwerken, bijvoorbeeld in de verbrandingsovens. Indien
opslag noodzakelijk is, adviseren we de snippers af te dekken. Advies is ook de effectiviteit van
deze maatregelen te monitoren.
2.

Aanbeveling aan de groencomposteersector is om mogelijke preventieve maatregelen
(bijvoorbeeld afdekken) aan te dragen en de effectiviteit via een meetprogramma te testen door
materiaal- en luchtmetingen. Effectieve maatregelen kunnen dan aansluitend worden toegepast
om uit voorzorg de ontwikkeling van hoge aantal resistente Aspergillus fumigatus in
groenafvalhopen te voorkomen. Als onderdeel van het meetprogramma is het advies op
meerdere biomassawerven in groenafvaldeelstromen te meten voor verder inzicht in de relatie
tussen aard en herkomst van groenafvaldeelstromen en het aantreffen van resistente A.
fumigatus. Wij adviseren de sector om hiermee op korte termijn pro-actief aan de slag te gaan
in samenwerking met relevante stakeholders.

3.

Aanbeveling aan de (co)vergistingssector is om voorvergisting van het GFT-afval en (co)vergisting van land- en tuinbouwafval binnen enkele dagen uit te voeren en geen langere
bewaring toe te passen (daar waar dat het geval is). Daarmee is de ontwikkeling van hoge
aantallen resistente A. fumigatus in deze keten te voorkomen. Ook kan door afdekken
verspreiding van de sporen beperkt worden of via inkuilen (zuurstofloos maken van het
materiaal) groei en ontwikkeling gestopt worden. Mits praktisch uitvoerbaar is inkuilen een
effectieve maatregel.

4.

Het advies aan sectoren die betrokken zijn bij de Kleine Kringloop voor lokale opslag en/of
compostering is te testen of door snelle verwerking, afdekking of inkuilen de ontwikkeling van
hoge aantallen resistente A. fumigatus in de kleine groenafvalhopen te voorkomen zijn. En
aansluitend uit voorzorg effectieve maatregelen toe te passen.

5.

We adviseren het ministerie van I & W en RWS om met de ketens van houtverwerking,
compostering (inclusief de Kleine Kringloop) en vergisting, de aanbevolen maatregelen te
bespreken en afspraken te maken over invoering en monitoring.

6.

Het advies aan de ministeries van LNV en I&W is een aantal kleine, lokale afvalhopen die
heterogeen zijn te laten bemonsteren om de oorzaak van de resistentie in dit type hopen te
achterhalen. Tevens adviseren we de ministeries in het recent gestarte onderzoek naar

8

samenstelling en werking van bokashi ook metingen aan Aspergillus fumigatus en azolen te
laten verrichten, ook na het toepassen van de bokashi op de bodem. Dat is een efficiënte
manier om systematisch inzicht te krijgen of bij deze methode inderdaad geen ontwikkeling
van resistentie optreedt.
7.

Verder is de aanbeveling aan het ministerie van VWS bij hotspots luchtmetingen uit te laten
voeren, om na te gaan in welke hoeveelheden resistente A. fumigatus -sporen vrijkomen en
over welke afstand de sporen zich verspreiden. Het ligt voor de hand deze metingen uit te
voeren bij de hotspots waar zeer hoge aantallen resistente A. fumigatus zijn aangetroffen.

8.

Het advies is om van de monsters met resistente A. fumigatus uit deze studie de DNAsequenties te analyseren, om te bepalen of de gevonden sequenties overeenkomen met de in
patiënten aangetroffen resistentie; om te onderzoeken of de resistentiemechanismen
overeenkomen. Gezien de koppeling met de humane gezondheid ligt het voor de hand dat het
ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) hierin het voortouw neemt.

9.

Tenslotte is het advies om na gaan of een van de gespecialiseerde laboratoria, met aangepaste
technieken, de detectielimiet van azolen kan verlagen. Wanneer dit mogelijk is kunnen
monsters, waarin zeer hoge aantallen resistente A. fumigatus - maar geen azolen - zijn
aangetroffen, opnieuw op azolen geanalyseerd worden.

9

Summary
Green and wood waste are probable sources of azole-resistant
Aspergillus fumigatus.
Part B: monitoring
Introduction

This report describes the monitoring study concerning azole resistance of the fungus Aspergillus
fumigatus at a number of locations, where storage and processing of green waste and wood waste
takes place. The design of the study and selection of locations were based on a literature review and
interviews as described in part A of the study ‘Green and wood waste as a source of azole-resistant
Aspergillus fumigatus (CLM report nr. 1065).
Azoles are a group of fungicides (substances that combat fungi). They have a wide scope of
permitted use: as plant protection products, as biocidal products for wood preservation and as
medicines (including veterinary medicine). Aspergillus fumigatus is a fungus that grows on dead
plant material. Resistance of A. fumigatus to azoles develops in so called ‘hot spots’. These are
locations where azoles are almost always present and which have beneficial conditions for A.
fumigatus growth: presence of organic material, temperature between 12 and 60 degrees Celsius
(°C)4 and sufficient moisture and oxygen. A. fumigatus, especially the Azole-resistant strain, poses
a risk for patients with weakened immune systems, lung infections and COVID-19. Research into
the DNA of resistant A. fumigatus has shown that the spores of A. fumigatus, that infect patients,
originate from the environment.
To help prevent development of this resistance, Part A recommends monitoring green waste, wood
waste and other agricultural and horticultural waste. For green waste, the recommendation is to take
samples from locations with and without agricultural green waste, and to take samples from
biomass processing facilities and local storage sites for green waste. These recommendations were
implemented as part of this monitoring study.
Method

Based on the recommendations, a plan was drawn up for sampling at locations, where the greatest
risk of resistance from Aspergillus fumigatus is expected: the collection and processing chains for
wood waste, green compost and for agricultural and horticultural waste, that is used in biogas
production. Subsequently, site managers were asked for permission to take samples and process the
resulting data. The sampling locations were selected throughout the Netherlands, in order to
identify any regional differences.

4 Optimal temperature for growth of Aspergillus fumigatus ranges between 30 en 35 °C. A. fumigatus can grow

in a wide temperature range of 12-65 °C. Asexuel spores do not survive temperatures above 60 °C.

10

Samples were taken from individual waste piles, characteristics such as duration of storage, kind and
texture of the material were recorded, photos were taken and the temperature in the waste piles was
measured, in grades Celsius (°C).
Both the starting material and the final product (finished compost and digested effluent from
biogas production) were sampled at the biomass processors and biogas production facilities.
Samples were taken from the material at various stages of composting. In total, 108 samples were
collected, from 42 sample locations, at 28 sites. The samples were analysed for the presence of
azoles and A. fumigatus (including the azole-resistent strain). All the collected data were processed
and interpreted, and the results were then discussed with experts from Radboud University Medical
Centre, the Rijksinstituut voor Milieuhygiène (RIVM) and Wageningen University and Research
(WUR), in order to formulate measures to avoid the creation of hotspots. The results and possible
measures were discussed with representatives from the green composting, biogas and waste wood
sectors.
Results

Levels of A. fumigatus are expressed in Colony Forming Units per gram of material (CFU/g). A
high level of resistant A. fumigatus is defined as a measurement higher than 1000 CFU/g.
However, it is not yet possible to indicate which levels pose a risk of spreading that leads to
exposure and health risks for humans. Research for this aspect is ongoing.
Wood waste
This was sampled at municipal waste collection facilities, power plants and biomass processing
facilities.
At municipal waste collection facilities, the type B wood waste did not contain Aspergillus
fumigatus and no azoles were detected. The type C wood waste did contain azoles and sometimes
low levels of A. fumigatus, but no resistant A. fumigatus was found. The type B and type C wood
waste at municipal waste collection facilities consists of larger pieces of relatively intact wood. This
explains why little to no A. fumigatus was found at these locations.
The type B wood waste at power plants did contain low levels of Aspergillus fumigatus in four
samples, but no azole resistance was found. The samples consisted of a mix of larger and smaller
pieces of wood. A high level of resistant A. fumigatus was found in one sample at a power plant.
This sample, which contained azoles, consisted of finely ground construction and demolition waste,
tree pruning material and 1% organic waste.
The type B and type C wood waste sampled at biomass processing facilities contained Aspergillus
fumigatus, with resistance found in half of the samples. In almost all cases this wood also
contained azoles. The samples without resistant A. fumigatus were from coarser material. The
samples with resistant A. fumigatus were from fine or semi-coarse material.
In total, high levels of resistance were found in 13% of the samples of type B wood waste (from
biomass processing facilities and a power plant) and in 8% of the samples of type C wood waste.
The detected azoles consisted mainly of propiconazole and tebuconazole. Both of these agents are
authorised in the Netherlands for wood treatment. The wood waste was heterogeneous in both
composition and format (a mixture of boards, coarse pieces and chips). The temperature was
approximately at ambient level and was estimated at 25 degrees during the sampling period. The
duration of storage ranged from 0 days to 912 days. No relationship was found between duration of
storage and the occurrence of resistant A. fumigatus. Resistance was found only in fine to semi-

11

coarse material. The texture of the material therefore seems to be the determining factor. Due to its
larger surface area, fine to semi-coarse material most likely provides A. fumigatus with more
beneficial conditions for development.
Green waste
Green waste in small storage piles is diverse and consists of components, such as plant waste
from verge mowing and ditch maintenance, green waste and wood chips, or a mixture of these
components.
In plant waste from ditch maintenance, we found no azoles, generally low levels of Aspergillus
fumigatus and little or no resistant A. fumigatus. The temperature in the storage piles ranged
between 20 and 28 °C. The conditions in a mixed pile of reed cuttings (relatively woody) and plant
waste from ditch maintenance (with sediment) were less favourable for growth of A. fumigatus.
Plant waste from verge mowing that was stored in a pile contained some A. fumigatus and low
levels of resistant A. fumigatus. Azoles were detected only in the samples from a fruit growing
area, possibly due to spray drift. The temperature in the piles ranged between 25 and 60 °C. These
conditions are relatively beneficial for growth of A. fumigatus.
Three piles with a combination of green waste contained very high levels of Aspergillus
fumigatus – including the resistant strain – but no azoles were detected. The temperature in these
piles ranged between 31and 65 °C. The conditions in these piles are beneficial for growth of A.
fumigatus. Due to the heterogeneous composition (including agricultural and horticultural waste),
it is possible that detectable azoles were still present in parts of the piles and that the resistant A.
fumigatus had spread through the pile, or airborne spores of resistant A. fumigatus have blown
in from elsewhere.
Green waste at municipal waste collection facilities did not contain azoles, and in two of the
three piles resistant A. fumigatus was found at relatively low levels. The temperature ranged
between 18 and 47 °C.
Green waste at biomass processing facilities: at the biomass processing facilities, all input
streams and the material undergoing composting were sampled. All the green waste contained high
levels of Aspergillus fumigatus, also the resistant strain. Azoles were detected in some samples.
After composting for a few weeks, the levels of A. fumigatus (also the resistant strain) fell very
sharply. At that point, the levels of resistant A. fumigatus were low compared to the starting
material. The final product (finished compost) contained little or no resistant A. fumigatus.
Green waste is diverse in composition and consists of a mix of branches, trees, leaves and grass.
This diversity makes it difficult to do representative sampling to determine azole levels. In a few
cases, azoles have been found in green waste, due to several causes:
• the combination of concentrations, below the detection limit.
• Heterogeneity of the material; as a result, azoles may be present in one part of the pile and not
in another.
• Airborne spores of resistant A. fumigatus from elsewhere ended up in the green waste and
began to grow there.
Green waste for biogas production contained resistant A. fumigatus only in samples with flower
bulb waste and grain residues. The flower bulb waste also contained azoles. After digestion in a
biogas reactor, A. fumigatus was no longer present in either material.
The organic waste destined for biogas production contained low levels of resistant A. fumigatus,
but resistant A. fumigatus was no longer present in the effluent after digestion. After digestion of

12

supermarket waste, the effluent did not contain A. fumigatus. Organic waste and the
corresponding effluent material contained traces of azoles, probably originating from fruit and
vegetable cultivation.
Reflection on the results

Key factors for the development and detection of resistant Aspergillus fumigatus are organic
material, moisture, oxygen, temperature, material composition, duration of storage and presence of
azoles.
The fungi tests showed that A. fumigatus was present almost 75% of the samples of organic
material. Resistant strains of A. fumigatus were found in 45% of the samples. Based on visual
examination, all samples contained sufficient moisture and oxygen, with the exception of the
digested effluent from biogas production (oxygen-free). The temperature of the storage piles ranged
between 11 and 65 °C. A. fumigatus can grow in a wide temperature range. Asexual spores do not
survive above 60 °C but between 60 and 70 °C killing depends on time of exposure to these
temperatures. A minimum temperature does not seem to be an issue.
The composition of the material
This appears to influence the occurrence of resistant strains, especially with wood waste. Resistant
A. fumigatus was only found in storage piles with fine and semi-coarse wood waste. By not
shredding wood for storage or by processing it quickly after shredding, little or no A. fumigatus
develops in the wood waste. This appears to be an effective method; the challenge is to implement
this in practice. The composition of green waste does not appear to influence A. fumigatus
development. Avoiding agricultural and horticultural waste in green waste composting is not a
solution to prevent resistance development.
Duration of storage
A longer duration of storage (> 14 days) resulted in high levels of resistant A. fumigatus in flower
bulb waste. The duration of storage in the current study ranged from less than one day to more
than 2 years. The duration of storage was less than 14 days in 20% of the samples in which high
levels of resistance were found. Duration of storage is sometimes difficult to determine, however,
because there may have been intermediate storage. Processing within 14 days can slow the
development of resistance, but it must be determined whether this approach is sufficiently effective.
However, organic material becomes available at peak times, so storage at biomass processing
facilities prior to composting is necessary.
Presence of azoles
This is also a key factor. Azoles were also found in all wood samples with azole-resistant strains of
A. fumigatus. However, no azoles were found in some of the green waste samples with resistant
A. fumigatus. This finding differs from previous studies in which azoles, usually in low
concentrations, were always found samples with resistant A. fumigatus. Possible explanations for
this finding are the following:
• The concentration of azoles is below the detection limit.
• The sampled material is very heterogeneous so that azoles are present in one part in the pile and
not in another.
• Resistance has already developed, for example during intermediate storage at a location where
azoles were present.
• Airborne spores of resistant A. fumigatus could have blown in.

13

Storage and processing
The development of resistant A. fumigatus mainly takes place in storage piles. Degradation during
composting decreases the levels of A. fumigatus (also resistant strains). Many spores are probably
released during degradation. To our knowledge, no measurements have been made to detect
airborne spores of resistant A. fumigatus near hotspots, but concentrations of resistant A.
fumigatus spores have been detected in background air samples.
Conditions have now been established for storage of bulb waste. Since the beginning of 2021, a
statutory protocol has been in force on dealing with flower bulb waste, from farms that use azoles
in cultivation.
Compost and circular agriculture
Processing of green waste to produce compost contributes to utilization of this waste. Compost is
used to improve agricultural soils and supports the level of organic matter in soil. Using compost
fits well in the goal of the government to stimulate circular agriculture. To continu the use of green
waste in producing compost it is obvious to take measures to prevent development of high
numbers of resistant A. fumigatus in green waste piles.
Conclusions and recommendations

Conclusions
In a small number of cases, wood waste contained high levels of resistant A. fumigatus. Very high
levels of resistant A. fumigatus were detected in 13% of the samples of Type B wood waste from
biomass processing facilities and a power plant (ranging from 8,500 to 155,000 CFU/g) and in 8%
of the samples of type C wood waste from a biomass processing facility (87,500 CFU/g). These
samples also contained azoles (especially propiconazole and tebuconazole). Overall, 75% of the
wood samples contained these azoles. Resistant A. fumigatus was found only in wood waste that
had been shredded into semi-coarse or fine material. Shredding and bulk storage of type B and type
C wood waste containing azoles poses a risk for the development of resistant A. fumigatus.
In small storage piles with green waste, high levels of resistant Aspergillus fumigatus (> 1000
CFU/g) were found in 30% of the samples. Little or no resistant A. fumigatus was found in small
storage piles of green waste from verge mowing and ditch maintenance. In three of the small waste
piles (with hoeing waste and with a mix of grass, straw and reeds) very high levels of resistant A.
fumigatus have been detected (10,000 to 600,000 CFU/g). The great diversity of the material in all
three of these piles was striking. No azoles were detected in these piles. This may be due to the
combination of concentrations below the detection limit and the heterogeneity of the material. As a
result, azoles could be detected in one sample and not in another. Airborne spores of resistant A.
fumigatus may also have been blown in from elsewhere. The heterogeneity of the small green
waste piles makes it difficult to specify when resistance development in these piles can occur.
Storing green waste at municipal waste collection facilities occasionally leads to the development of
resistant Aspergillus fumigatus; levels of up to 2,550 CFU/g have been found.
The green waste stored at biomass processing facilities contains very high levels of resistant
Aspergillus fumigatus, ranging from 22,500 CFU/g to 7 million CFU/g. During composting the
levels of resistant fungi decrease (ranging from 3,000 CFU/g to 19,000 CFU/g) and in the final
product (finished compost) the levels are very low (ranging from 0 CFU/g to 600 CFU/g). As in
previous studies separate green waste (branches, clippings and bulb waste) each show high levels of
resistance.

14

In agricultural and horticultural waste for biogas production, very high levels of resistant A.
fumigatus were found only in flower bulb waste (19,500 CFU/g). High levels of resistant A.
fumigatus were found in grain residues (1,200 CFU/g) and horticultural waste (1,710 CFU/g); low
levels were found in organic waste (540 CFU/g). In all cases, no A. fumigatus was present in the
effluent after biogas production. Flower bulb waste, organic waste and the corresponding biogas
effluent contained traces of azoles, which originated from the azoles used in the cultivation of
flower bulbs, vegetables and fruit.

Recommendations
1. Do not store azole contaminated B and C wood waste after shredding, but have it incinerated as
soon as possible. The effectiveness of this measure should be tested.
2. The recommendation for the compost sector is to test precautionary measures that prevent the
development of high levels of resistant A. fumigatus in green waste piles using monitoring in
both waste and air, and then implement these measures. As part of this monitoring program the
biomass processing facilities can gain insight in the relation between the origin of separate green
waste and the presence of resistant A. fumigatus. We recommend to monitor and implement
measures as soon as possible in cooperation with relevant stakeholders.
3. The recommendation for the biogas sector is to ensure that organic waste and agricultural and
horticultural waste is co-digested within a few days (which is usually the case now) and is not
stored for any longer than this. This prevents the development of high levels of resistant A.
fumigatus in this chain. Spreading of spores can be limited by covering the material or by
storing the material under anoxic conditions to prevent growth and development. This is
effective if practically feasible.
4. In conjunction with the sectors involved in the Exemption Scheme for Plant Material (local
storage and/or composting by water boards or farms), we also recommend to test whether
measures like processing within a week or (anoxic) cover of the material are adequate to prevent
development of high levels of resistant A. fumigatus. And to apply the effective measures out
of precaution.
5. It’s recommended to the ministry of I & W and RWS to discuss the measures with the sectors
involved in wood processing, compost and (co-) digesting and to make appointments on uptake
and monitoring of the measures.
6. A recommendation to the ministries of LNV and I &W is to support sampling of a number of
small, local waste piles that are heterogeneous in order to determine the cause of resistance
development in this environment. And to support measurements on A. fumigatus and azoles
in a recently started study in bokashi.
7. An additional recommendation to the ministry of VWS is to conduct air measurements at
hotspots to determine the levels of resistant A. fumigatus spores that are released and become
airborne. It makes sense to perform these measurements at hotspots where very high levels of
resistant Aspergillus have been found.
8. The recommendation is to analyse the DNA sequences of the samples with resistant Aspergillus
from this study to determine whether these sequences correspond to those found in patients
with resistant A. fumigatus infections.

15

9. The final recommendation is to determine whether one of the specialised laboratories can lower
the detection limit for azoles by using adapted techniques. If this becomes possible, then
samples with very high levels of resistant A. fumigatus but no detectable azoles can be reanalysed for the presence of azoles.

16

Inleiding
In deel A van het onderzoek Groen- en houtafval als bron van azolen-resistente schimmel, is een
literatuuronderzoek uitgevoerd en zijn interviews gehouden met stakeholders, om inzicht te
verwerven in mogelijke “hotspots”: plaatsen waar zowel azolen aanwezig zijn, als goede
groeiomstandigheden voor het ontstaan van resistente Aspergillus fumigatus, in groen- en
houtafval (Leendertse et al. 2021a).
Azolen zijn een groep schimmelbestrijdingsmiddelen en kennen een breed toepassingsgebied: als
gewasbeschermingsmiddel, biocide voor houtverduurzaming en (dier)geneesmiddel. Aspergillus
fumigatus is een schimmel die groeit op dood plantmateriaal. Resistentie van A. fumigatus tegen
azolen ontstaat in zogenaamde “hotspots:. Dit zijn plekken waar bijna altijd azolen aangetroffen
worden (soms in zeer lage concentraties) en de omstandigheden voor A. fumigatus-groei gunstig
zijn, zodat deze de levenscyclus kan voltooien. De gunstige groei-omstandigheden zijn: organisch
materiaal aanwezig, een temperatuur tussen 12 en 60 graden Celsius (°C)5 en aanwezigheid van
vocht en zuurstof (Van der Wal et al. 2014, Verweij et al. 2017, Schoustra et al. 2019a en b).
(Resistente) A. fumigatus vormt een risico voor patiënten met een verzwakt immuunsysteem en
longinfecties. Onbekend is hoe infectie met (resistente) sporen van A. fumigatus exact plaatsvindt.
DNA-onderzoek van de resistente schimmel heeft echter aannemelijk gemaakt dat de sporen
afkomstig zijn uit afvalhopen van organisch materiaal. Schoustra et al. 2019b geven aan dat de
identieke resistentie-mutaties in het milieu (afvalhopen) en de patiënten wijzen op een rol van
’hotspots’ bij infectie van patiënten.
In deel A is geschetst welke azolen en verwante bestrijdingsmiddelen zijn toegelaten in Nederland
en voor welke toepassingen (Leendertse et al. 2021a). Op basis van eerder uitgevoerd onderzoek is
in deel A beschreven waar “hotspots” verwacht kunnen worden. Voorts zijn de groen- en
houtafvalketen beschreven, uitgaande van literatuur en de uitgevoerde interviews. Aan de hand van
literatuur, interviews en het eerder uitgevoerde onderzoek is een monitoringsadvies opgesteld.
In dit monitoringsadvies wordt aanbevolen om zowel groen-, hout- als overig land- en tuinbouwafval te monitoren. In eerder onderzoek is in groenafval resistente A. fumigatus gevonden, hoewel
op het uitgangsmateriaal zelf meestal geen azolen gebruikt worden. Ook voor houtafval (categorie
B- en C-hout) geldt dat hierin resistente A. fumigatus is aangetroffen in vorig onderzoek. In Chout worden over het algemeen wel azolen gebruikt, in B-hout is dat soms het geval.
In de land- en tuinbouw worden azolen breed als schimmelbestrijders ingezet en daarom is ervoor
gekozen ook daar bepaalde afvalstromen te bemonsteren (zie deel C, Leendertse et al. 2021c).

5 Optimale temperatuur voor Aspergillus fumigatus ligt tussen 30 en 35 °C. De schimmel kan groeien in een

brede temperatuurrange van 12-65 °C. Asexuele sporen overleven niet boven de 60 °C.

17

Voor het groenafval is geadviseerd om monsters te nemen mét en zonder agrarisch groenafval en
om zowel bij biomassawerven te bemonsteren als in lokale groenafvalhopen.
Wat betreft het B- en C-hout is ook hier de aanbeveling om zowel op biomassawerven als op lokale
afvalhoutopslagplekken monsters te nemen.
In dit rapport (deel B), worden de monitoring en resultaten beschreven, die zijn uitgevoerd op basis
van het eerdere advies. Locaties zijn geselecteerd en locatie-eigenaren zijn gevraagd om
medewerking te verlenen. Op de locaties zijn vervolgens monsters genomen en aansluitend zijn
deze geanalyseerd op azolen en op (resistente) Aspergillus fumigatus.

18

Werkwijze
2.1
Meetprogramma en werving bemonsteringslocaties

Op basis van deel A (Leendertse et al. 2021a) is de verwachting dat resistente A. fumigatus
ontstaat in bewaarhopen met groen- en houtafval waar - mogelijk in zeer lage concentraties - azolen
aanwezig zijn en waar de omstandigheden voor A. fumigatus -groei gunstig zijn: organisch
materiaal aanwezig, een temperatuur tussen 12 en 60 °C en aanwezigheid van vocht en zuurstof.
Aan de hand van deze informatie is een meetprogramma opgesteld, voor locaties waar gerede kans
is op het ontstaan van resistentie bij A. Fumigatus.
Tabel 2.1 geeft een overzicht van dit programma. De focus is gelegd op relevante meetlocaties in de
drie ketens: van houtafval, groenafval en co-vergisting van land- en tuinbouwafval.

Tabel 2.1 Meetprogramma

Soort afval
Groenafval
Groenafval
Groenafval
Groenafval
Groenafval
Houtafval
Houtafval
Houtafval
Houtafval
Houtafval
Land- en tuinbouwafval
Vergisting
Vergisting
Vergisting

Locatie
Gemeentewerf
Kleine opslag
Kleine opslag
Kleine opslag
Biomassawerf
Biomassawerf
Gemeentewerf
Gemeentewerf
Energiecentrale
Biomassawerf
Biomassawerf

Kenmerk
Zonder land- en tuinbouwafval
Zonder land- en tuinbouwafval
Met land- en tuinbouwafval
Bokashi
Met land- en tuinbouwafval
Zonder land- en tuinbouwafval
B-hout
C-hout
B-hout
B-hout
C-hout

Details bemonstering
Afvalhoop
Afvalhoop
Afvalhoop
Uitgereden materiaal
Groenafval/compost
Groenafval/compost
Afvalhoop
Afvalhoop
Afvalhoop
Afvalhoop
Afvalhoop

Plekken
(#)
4
10
2
1
1
4
3
3
3
5
3

Energiecentrale
Vergistingslocatie
Locatie
afvalverwerker

Met land- en tuinbouwafval
Met land- en tuinbouwafval
Met land- en tuinbouwafval

Tuinbouwafval/digestaat
Tuinbouwafval/digestaat
Tuinbouwafval/digestaat

1
3
1

19

Monsters
(#)
8
18
4
1
2
17
6
6
7
10
6

5
14
4

2.1.1
Meetprogramma groenafval
Voor groenafval is gezocht naar locaties bij inzamelaars (gemeenten) en verwerkers (biomassawerven en vergisters). Tijdelijke opslagplekken zijn gevonden bij gemeenten, waterschappen,
boeren en groenaannemers. Het groenafval wordt hier verzameld in relatief kleine hopen en daarna
afgevoerd naar biomasawerven voor compostering. Soms vindt ter plekke compostering plaats, in
het kader van de zogenaamde kleine kringloop. Grote opslagplekken, waar het groenafval klaarligt
om gecomposteerd te worden, zijn te vinden bij biomassawerven. Locaties zijn gezocht via de
verschillende betrokken brancheorganisaties (Branche Vereniging Organische Reststoffen (BVOR),
Branchevereniging Recycling, Breken en Sorteren (BRBS), sloopaannemers (Veras), Koninklijke
Vereniging van Hoveniers en Groenvoorzieners (VHG), Vereniging Afvalbedrijven, Bureau
Bijzondere Opdrachten (BBO) en de branchevereniging van loonwerkers (Cumela), waterschappen
en gemeenten. Waar mogelijk is onderscheid gemaakt in groenafval met en zonder land- en tuinbouwafval. Dit is gedaan om te onderzoeken of groenafvalhopen zonder land- en tuinbouwafval
geen azolen en resistente A. fumigatus bevatten. Mocht dit het geval zijn, dan zou het strikt
gescheiden houden van groenafval mét en zonder land- en tuinbouwafval, een effectieve maatregel
kunnen zijn om ontwikkeling van resistentie te voorkomen
2.1.2
Meetprogramma afvalhout
Wat betreft de afvalhoutsector is naar locaties gezocht bij inzamelaars (gemeenten, hoveniers en
biomassawerven) en energiecentrales. Ook bij het vinden van deze locaties zijn de brancheorganisaties behulpzaam geweest. Het betreft gemeentelocaties, energiecentrales en biomassawerven.
2.1.3
Meetprogramma vergistingssector
Voor de vergistingssector is met name via de BBO gezocht naar locaties bij de (co-)vergisters om
zowel uitgangsmateriaal als digestaat te bemonsteren.

Vervolgens
zijnvan
locatiemanagers
enafgestemd
beheerdersmet
benaderd
om hen van
toestemming
te vragen voor de
De inhoud
het meetplan is
het onderzoek
de Nederlandse
bemonstering,
om
afspraken
te
maken
over
de
verwerking
van
de
verkregen
data
en om
een
Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), naar het voorkomen van
resistentie
monstertijdstip
vast
te
leggen.
De
verschillende
locaties
zijn
globaal
weergegeven
in
figuur
2.1. De
door gebruik van azolen in de bloembollenteelt van Wageningen University and Research
regionale spreiding door Nederland is zichtbaar. De individuele resultaten zijn tevens naar elk
(WUR). CLM is in de klankbordgroep van dat onderzoek vertegenwoordigd en heeft korte
bedrijf afzonderlijk teruggekoppeld.
lijnen met de onderzoekers van WUR.

20

Figuur 1. Globale ligging van de 28 monsterlocaties in Nederland.

2.2
Monstername

Op basis van het meetplan zijn monsters genomen in de groenafval- en houtafvalketen op de
locaties zoals in 2.1 beschreven. Per afvalhoop zijn drie monsters genomen:
• 1A, standaardmonster (geanalyseerd)
• 1B, reservemonster (wordt bewaard, niet geanalyseerd)
• 2, monster van dezelfde plek, maar met andere samenstelling (geanalyseerd)
Op enkele homogene plekken is slechts één monster genomen.
De monsters zijn genomen op ca. 50 cm diepte op een plek die de gemiddelde samenstelling van de
afvalhoop weerspiegelde. Voor de azolenanalyse is een representatief monster van ca. 2 l genomen
en voor de Aspergillus-analyse een representatief monster van ca. 50 ml. Binnen 6 uur zijn de
genomen monsters respectievelijk gekoeld en ingevroren. De monsters zijn binnen 1 maand
geanalyseerd.
Ook zijn foto’s genomen, karakteristieken als ligduur genoteerd en is de temperatuur gemeten op
circa 50 cm diepte, om de basiscondities te monitoren die gunstig zijn voor de ontwikkeling van A.
fumigatus. De monsters voor de azolenanalyse zijn diepgevroren bewaard bij -18 C, voor de A.
fumigatus -analyse zijn de monsters gekoeld opgeslagen bij 4 C.

21

Bij de biomassabedrijven en (co-)vergisters zijn zowel het uitgangsmateriaal of inputstromen als het
uiteindelijke product (compost en digestaat) bemonsterd. Van het composterend materiaal zijn
monsters genomen van de verschillende stadia. In totaal is op 28 locaties bemonsterd. Dit betrof 44
monsterplekken, waar 108 monsters zijn genomen, die vervolgens zijn geanalyseerd, zie tabel 2.2.1
en 2.2.2 hieronder.

Tabel 2.2.1 Details bemonstering

Aantal locaties
Aantal monsterplekken
Aantal monsters

28
44
108

De verdeling van de monsters varieert van 8 (in groenafval bij gemeenten) tot 23 (bij kleine
opslaghopen, (co-)vergisting en B-hout), zie tabel 2.2.2 hieronder

Tabel 2.2.2 Details monsterverdeling

Locatie
Biomassawerven groenafval
Kleine opslag
Gemeentewerven groenafval
Vergisters
B-hout
C-hout
Totaal

Aantal
19
23
8
23
23
12
108

2.3
Analyse monsters

De genomen monsters zijn in een daarvoor geschikt laboratorium op het voorkomen van
(resistenties van) A. fumigatus en op aanwezigheid en concentraties van azolen getest, volgens de
methoden zoals beschreven in Verweij et al. (2017) en Schoustra et al (2019a).
2.3.1
Azolen
De monsters bestemd voor analyse op azolen, zijn onderzocht door het gecertificeerde
laboratorium Groen Agro Control. Groen Agro Control heeft hiervoor de GC-MS/MS-methode
en de LC-MS/MS-methode toegepast. Er is geanalyseerd op alle azolen die zijn toegelaten als
gewasbeschermingsmiddel: bromuconazook, cyproconazool, difeconazool, epoxiconazool, imazalil,
metconazool, paclobutrazool, penconazool, prochloraz, prothioconazool, prothioconazool-desthio
(metaboliet van prothioconazool), tebuconazool, trifumizool, triticonazool) en als biocide:
propiconazool, tebuconazool, cyproconazool, imazalil.

22

2.3.2
(Resistente) Aspergillus fumigatus
De analyse van het voorkomen van (resistenties van) A. fumigatus is uitgevoerd door het
Departement Plantenwetenschappen, Laboratorium voor Erfelijkheidsleer, van WUR; waarbij de
volgende werkwijze is gehanteerd:
• Alle monsters, behalve hout, zijn voorbewerkt door 5,0 g monster toe te voegen aan 30 ml
buffer (0,8% saline met 0,05% Tween-80). Houtmonsters zijn voorbewerkt door 2,0 g monster
toe te voegen aan 5 ml buffer. Verdunningen van de verkregen oplossingen zijn gemaakt in
0,8% saline met 0,005% Tween-80.
• De aanwezigheid van Aspergillus fumigatus in de monsters is bepaald door 50 µl monster uit
te platen op agarplaten. Aanwezigheid van resistente A. fumigatus is getest door monsters uit
te platen op agarplaten in aanwezigheid van itraconazool (4 µg/ml) of tebuconazool (4 µg/ml).
De detectielimiet voor alle monsters, behalve hout, was 120 kolonies per gram. Voor houtmonsters
was de detectielimiet 50 kolonies per gram. Bij toepassing van de wijze van voorbewerking van
groenafvalmonsters op de houtmonsters werd vaak geen A. fumigatus aangetroffen. Daarom is
voor een lagere detectielimiet gekozen, en als gevolg hiervan een andere voorbewerking van
houtmonsters toegepast. De detectielimiet voor het groen- en het houtafval liggen echter wel in
dezelfde orde van grootte. Door deze werkwijze zijn de resultaten nauwkeuriger geworden.
De resultaten van A. fumigatus tussen de monsters 1A en 2 (die in dezelfde afvalhoop zijn
genomen, maar met visueel verschillend materiaal) zijn voor al deze monsters op een rij gezet. Bij
de resultaten van de aanwezigheid van A. fumigatus is in 86% van de gevallen de uitslag eenduidig
(Dat wil zeggen geen A. fumigatus, 50-1000 of > 1000 CFU/g). Voor de resistente A. fumigatus is
dit 82%.
2.4
Dataverwerking en -analyse

Alle data zijn verwerkt in een resultatenoverzicht van het meetonderzoek. Van alle locaties en
bemonsterde materialen zijn de metingen van temperatuur, azolen en (resistente) A. fumigatus in
dit overzicht opgenomen. Aansluitend heeft interpretatie van de data plaatsgevonden.
2.5
Bespreking bevindingen en advisering effectieve maatregelen

Zowel de bevindingen uit de monitoring als mogelijke maatregelen om ontwikkeling van resistente
Aspergillus fumigatus zoveel mogelijk te beperken zijn in een tweetal overleggen besproken.
Eerst is overlegd met experts van Radboud UMC, RIVM en WUR. Zij hebben de analyse en
interpretatie van de resultaten getoetst. Vervolgens zijn mogelijke maatregelen besproken om het
ontstaan van hotspots in deze sectoren te vermijden. Inzichten uit eerdere onderzoeken naar
ontwikkeling, aanwezigheid en verspreiding van resistente A. fumigatus zijn hierbij betrokken. Dit
betreft zowel Nederlandse als buitenlandse studies als het lopende NWO-onderzoek.
Aansluitend zijn de bevindingen besproken met de groencomposteer-, afvalhout- en (co-)
vergistingssector en met de ministeries van I&W, LNV en VWS. Daarbij is ook verkend welke
effectieve maatregelen zijn te nemen en in hoeverre deze praktisch uitvoerbaar en handhaafbaar
zijn.

23

Resultaten
In dit hoofdstuk worden de resultaten van de analyses op azolen en Aspergillus fumigatus van de
monsters beschreven. Azolen zijn weergegeven in milligram per gram. Hoeveelheden gevonden A.
fumigatus worden uitgedrukt in CFU/g, Colony Forming Units per gram materiaal.
Wanneer de hoeveelheid resistente A. fumigatus > 1000 CFU/g ligt, betekent dit dat er veel
resistente schimmel in de afvalhoop aanwezig is. Welke aantallen een risico vormen voor
verspreiding die leidt tot blootstelling en gezondheidsrisico’s voor de mens is nog niet aan te geven.
Deze vraag wordt momenteel verder onderzocht, onder meer via onderzoek naar transmissie. Wel
hebben Wageningen Universiteit en Radboud UMC door onderzoek van het DNA van de
resistente A. fumigatus aannemelijk gemaakt dat de A. fumigatus -sporen die voor besmetting
van patiënten zorgen, uit het milieu afkomstig zijn. Het is gebleken dat naast leukemiepatiënten ook
patiënten met longinfecties of COVID19 gevoelig zijn voor A. fumigatus.
De ligduur die vermeld wordt, is de ligduur op de betreffende locatie. De ligduur in eventuele
vooropslag is niet bekend en in deze tijdsduur dus niet meegenomen. De weergegeven tijd betreft
dus de minimale ligduur.
3.1
Houtafval

Het B-houtafval op de gemeentewerven
(of milieustraten) bevat geen Aspergillus
fumigatus en geen azolen (zie tabel 3.1 op
de volgende pagina).
C-houtafval op gemeentewerven bevat
soms lage gehaltes A. fumigatus, maar
geen resistente schimmels. Dit C-hout
bevat wel azolen, namelijk propiconazool
en tebuconazool (zie ook tabel 3.1 op de
volgende pagina). Deze beide azolen
worden toegepast bij de schimmelwerende
behandeling van hout.
Figuur 2: Foto van categorie B-houtafval (grof), zonder Aspergillus, op een gemeentewerf

Zowel het B- als C-afval op de gemeentewerven bestaat uit grove stukken hout zonder rafels, zoals
te zien is op de foto van figuur 2 hierboven. Dit type grove stukken is in tabel 3.1 ingedeeld in de

24

categorie ‘Grof’. De stukken zijn dermate grof dat het goed
verklaarbaar is dat hier geen of nauwelijks A. fumigatus wordt
aangetroffen.
Het B-houtafval bij de energiecentrales6 bevat in vier monsters
wel Aspergillus fumigatus in lage gehalten, maar geen
resistentie (tabel 3.1). De monsters zijn semi-grof en een mix van
grove en fijnere stukken (figuur 3) en bevatten propiconazool en
tebuzonazool.

Figuur 3: Foto van categorie B-houtafval (semi-grof), zonder resistente
Aspergillus, bij een energiecentrale

Tabel 3.1 Kenmerken en locaties grof en semi-grof houtafval: ligduur in dagen, totale aantallen (T) en resistente (R) A.
Fumigatus (CFU/g), percentage resistentie en totale concentratie azolen (mg/kg), (gemiddelde van 2 monsters,
1A en 2).

Locatie

Structuur

Gemeentewerf
Gemeentewerf
Gemeentewerf
Gemeentewerf
Gemeentewerf
Gemeentewerf
Energiecentrale
Energiecentrale
Energiecentrale
Energiecentrale
Biomassawerf
Biomassawerf
Biomassawerf
Biomassawerf

Grof
Grof
Grof
Grof
Grof
Grof
Semi-grof
Semi-grof
Semi-grof
Semi-grof
Grof
Grof
Semi-grof
Grof

Ligduur
(dagen)
3
21
30
7
21
60
14
547
912
42
42
21
60
21

Aspergillus (T)
(#)
0
0
0
0
180
1.375
1.300
350
400
125
100
75
2.075
0

Aspergillus (R)
(#)
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0

Resistentie
(%)
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0

Azolen
(mg/kg)
0,00
0,00
0,00
45,50
0,59
0,04
0,04
0,31
0,00
0,01
0,07
0,65
0,00
0,89

B- en C-houtafval op de biomassawerven bevat Aspergillus fumigatus, waarbij in de helft van de
monsters resistentie is aangetroffen; geen resistente A. Fumigatus (zie tabel 3.1 hierboven), wel
resistente A. Fumigatus (zie tabel 3.2 op pagina 26). Dit hout bevat in bijna alle gevallen ook beide
azolen (propiconazool en tebuconazool). De monsters met resistente A. fumigatus betreffen fijn
of semi-grof materiaal (figuur 4A op de volgende pagina). De monsters zonder resistentie betreffen
grof materiaal (figuur 4B op de volgende pagina).

6 In Nederland zijn geen energiecentrales die C-hout verwerken. C-hout wordt ter verbranding afgevoerd naar

Duitsland.

25

Figuur 4 (A, rechts): Foto van semi-grof/fijn
categorie B-houtafval, met
resistente Aspergillus, op een
biomassawerf
(B, links):
Foto van grof categorie Bhoutafval, zonder resistente
Aspergillus, op een
biomassawerf

In één monster bij een energiecentrale is een hoog gehalte A. fumigatus aangetroffen met een
resistentiepercentage van 19% (zie tabel 3.2 op de volgende pagina). Dit monster bestaat uit
fijngemalen bouw- en sloopafval, snoeihout en 1% GFT-afval (zie figuur 5 hieronder) en bevat
naast propiconazool en tebuconazool ook azaconazool, prochloraz en imazalil. De eerste twee
azolen worden zowel bij de houtbehandeling als bij de teelt van groente en fruit gebruikt.
De andere drie worden alleen in (deels buitenlands geteelde) groene en fruit toegepast en zijn
waarschijnlijk via de 1% GFT in de afvalhoop terecht gekomen.

Figuur 5: Foto van categorie B-houtafvalhoop, met resistente Aspergillus, binnen, bij een energiecentrale

26

Tabel 3.2 Kenmerken en locaties fijn en semi-grof houtafval: ligduur in dagen, totale aantallen (T) en resistente (R) A.
Fumigatus (CFU/g), percentage resistentie en totale concentratie azolen (mg/kg), (gemiddelde van 2 monsters,
1A en 2)

Locatie
Energiecentrale
Biomassawerf
Biomassawerf B
Biomassawerf B
Biomassawerf A

Structuur
Fijn
Fijn
Semi-grof
Semi-grof
Semi-grof

Ligduur
(dagen)
12
14
14
21
21

Aspergillus (T)
(#)
815.000
283.440
2.150
4.750
260.425

Aspergillus (R)
(#)
155.250
8.430
413
613
87.538

Resistentie
(%)
19
3
19
13
34

Azolen
(mg/kg)
0,16
0,47
0,28
0,31
0,20

In tabel 3.3 is het percentage monsters met een hoog gehalte resistente A. fumigatus samengevat
(> 1000 CFU). In het B-hout is sprake van hoge resistentie in 13% van de monsters (biomassawerven en energiecentrale), in het C-hout in 8% van de monsters.

Tabel 3.3 Aantal houtmonsters en percentage resistente Aspergillus fumigatus

Locatie
B-hout
C-hout

Aantal monsters
23
12

Resistentie (> 1000 CFU)
(#)
3
1

Resistentie (> 1000 CFU)
(%)
13
8

Het houtafval is heterogeen in zowel samenstelling als formaat. Soms is sprake van planken, soms
van grove stukken gebroken hout en soms van snippers. De temperatuur is niet goed vast te stellen,
maar is niet sterk verschillend van de buitentemperatuur en wordt in de monsterperiode geschat op
25 °C. De ligduur van het hout (grof en semi-grof) waar geen resistentie is gevonden, varieert van 0
tot 912 dagen. Resistentie treedt alleen op bij fijn tot semi-grof materiaal, in afvalhopen met een
ligduur tussen 12 en 21 dagen. De fijnheid van het materiaal lijkt dan ook de bepalende factor te
zijn. Fijn tot semi-grof materiaal biedt A. fumigatus hoogstwaarschijnlijk betere omstandigheden
om zich te ontwikkelen, door de aanwezigheid van een groter oppervlak waarop de schimmel kan
groeien.
3.2
Groenafval in kleine opslaghopen

Groenafval in kleine opslaghopen is divers. Om een beeld te krijgen van de diversiteit hebben we
verschillende opslaghopen bemonsterd, zoals slootmaaisel, bermmaaisel, groenafval en houtsnippers in een berm. Een enkele keer is sprake van een combinatie van deze materialen.

27

3.2.1
Slootmaaisel
Slootmaaisel dat op de kant is gezet of op een hoop is geplaatst bevat meestal lage gehalten A.
fumigatus en niet of nauwelijks resistente A. fumigatus (zie tabel 3.4). Ook zijn geen azolen
gedetecteerd. De temperatuur in de hopen varieert tussen 20 en 28 °C. Figuur 6A geeft een beeld
van slootmaaisel dat op de kant ligt; figuur 6B van slootmaaisel dat is verzameld en op een hoop is
geplaatst. De ligduur van de hopen was -waar bekend- tussen 16 en 23 dagen. Of bij langere ligduur
wel groei en resistentie op kan treden is niet bekend, maar wordt niet waarschijnlijk geacht.
De omstandigheden in een hoop riet (relatief houtig) en slootmaaisel (met bagger) maken dat
groeicondities voor A. fumigatus minder gunstig zijn.

Tabel 3.4 Kenmerken slootafval (kleine opslaghopen): ligduur in dagen, totale aantallen (T) en resistente (R) A.
Fumigatus (CFU/g), percentage resistentie en totale concentratie azolen (mg/kg) (gemiddelde van 2 monsters)

Type
groenafval
Slootmaaisel
Slootmaaisel
Slootmaaisel
Slootmaaisel
Berm- en
sloot-maaisel
Rietmaaisel

Kenmerk
Riet en ander
plantmateriaal
Riet en ander
plantmateriaal
Riet en ander
plantmateriaal
Slootmaaisel
en groenafval
Berm-/slootmaaisel
Rietmaaisel en
groenafval

Ligduur
(dagen)

Aspergillus (T)
(#)

Aspergillus (R)
(#)

Resistentie
(%)

Azolen
(mg/kg)

16

0

0

0,0

0,00

16

120

0

0,0

0,00

23

840

0

0,0

0,00

?

780

0

0,0

0,00

21

240

0

0,0

0,00

?

540

30

5,6

0,00

Figuur 6: A (links): Kleine opslag, van op de kant gelegd slootmaaisel, zonder Aspergillus
B (rechts): Kleine opslaghoop van slootmaaisel, zonder Aspergillus

28

3.2.2
Bermmaaisel
Bermmaaisel dat op een hoop is geplaatst, bevat enige Aspergillus fumigatus en lage aantallen
resistente A. fumigatus (tabel 3.5 hieronder). In deze monsters zijn alleen azolen gedetecteerd in
het bermmaaisel uit een fruitteeltgebied. De azolen kunnen via drift (verwaaiing) in het bermgras
terecht zijn gekomen. De temperatuur in de hopen varieerde tussen 25 en 60 °C. Deze maaiselafvalhoop, met een verhoogd gehalte resistente A. fumigatus (1200 CFU/g) is weergegeven op
foto 7A.
Foto 7A en B geven een beeld van de hopen maaisel. De groeicondities voor A. fumigatus zijn
relatief gunstig.

Tabel 3.5 Kenmerken bermmaaisel (kleine opslaghopen): ligduur in dagen, totale aantallen (T) en resistente (R)
A. Fumigatus (CFU/g), percentage resistentie en totale concentratie azolen (mg/kg) (groenafval en maaisel
gemiddelde van 2 monsters 1A en 2)

Type
groenafval
Maaisel en
groenafval
Maaisel
Bermmaaisel

Kenmerk
Onkruid en afgedragen gewas
Hooi
Uit fruitteeltgebied

Ligduur
(dagen)

Aspergillus (T)
(#)

42

6.180

16
14

Aspergillus (R)
(#)

Resistentie
(%)

Azolen
(mg/kg)

30

0,5

0,00

4.800

1.200

25,0

0,00

1.800

300

16,7

0,01

Figuur 7: A (links): Maaiselafvalhoop met beperkte aantallen resistente Aspergillus
B (rechts): Maaiselafvalhoop met onkruid, met Aspergillus

3.2.3
Combinatie van groenafval
In drie van de kleine afvalhopen met een combinatie van groenafval is sprake van zeer hoge
aantallen (resistente) Aspergillus fumigatus (tabel 3.6 op de volgende pagina). Er zijn geen azolen

29

aangetroffen. Een van de afvalhopen bevat gras, stro
en land- en tuinbouwafval en is bedoeld voor
compostering (figuur 8 hiernaast).
De twee andere hopen bestaan uit divers groenafval
(schoffel, snoei en maai-afval) (figuur 9A en B op de
volgende pagina) en bevatten zeer hoge aantallen
resistente A. fumigatus. De temperatuur in deze
hopen varieerde tussen 31 en 65 °C 7. De omstandigheden in deze hopen zijn gunstig voor A. fumigatus.
Opvallend is dat in alle drie de gevallen sprake is van
grote diversiteit van het materiaal. Er zijn geen azolen
boven de detectiegrens aangetroffen. Vanwege de
heterogene samenstelling (inclusief land- en tuinbouwafval), is het mogelijk dat plaatselijk in de hopen
wel detecteerbare azolen voorkomen en/of dat de
resistente A. fumigatus zich heeft verspreid door de
hoop; of dat resistente sporen van A. fumigatus van
elders zijn in ingewaaid en zich vervolgens hebben
kunnen vermeerderen in het materiaal.
Figuur 8: Afvalhoop (compost) met gras, stro
en land- en tuinbouwafval

Tabel 3.6 Kenmerken groenafval van kleine opslaghopen: ligduur in dagen, totale aantallen (T) en resistente (R) A. Fumigatus
(CFU/g), percentage resistentie en totale concentratie azolen (mg/kg), (groenafval en maaisel gemiddelde van 2
monsters 1A en 2)

Type
groenafval
Groenafval en
land- en tuinbouwafval
Groenafval
Groenafval

Kenmerk
Gras/stro/riet
80% schoffelafval,
20% snoeiafval
Snoei en
maaiafval

Ligduur
(dagen)

Aspergillus (T)
(#)

14

447.000

28
7

Aspergillus (R)
(#)

Resistentie
(%)

Azolen
(mg/kg)

9.930

2,2

0,00

9.090.000

598.650

6,6

0,00

9.661.560

606.030

6,3

0,00

3.2.4
Twee a-typische situaties
Tenslotte zijn nog twee atypische situaties bemonsterd. Deze situaties werden bij de bemonsteringsronde aangetroffen en vanwege mogelijke relevantie bemonsterd. Het betreft een hoop houtsnippers in een berm en over een perceel uitgereden Bokashi. In deze monsters zijn geen azolen
aangetroffen. In de hoop houtsnippers zijn hoge aantallen A. fumigatus aangetroffen en lage

7 De schimmel kan groeien in een brede temperatuurrange van 12-65 °C. Asexuele sporen overleven niet

boven de 60 °C (Schoustra et al. 2019b). Tussen de 60 en 70 °C is de overleving afhankelijk van de tijdsduur
van de blootstelling aan deze temperaturen (van der Wal et al. 2014)

30

aantallen resistentie. In de uitgereden Bokashi is A. fumigatus aangetroffen en ook enige
resistentie (1560 CFU/g). In eerder onderzoek (Schoustra et al. 2019a) is in een Bokashi -hoop
geen resistentie aangetroffen. Dat is logisch omdat het proces van Bokashi-vorming anaeroob is en
A. fumigatus zuurstof nodig heeft voor ontwikkeling en groei. In de huidige bemonstering lag de
Bokashi echter al 21 dagen op het veld, zodat A. fumigatus zich alsnog kan ontwikkelen (na
herbesmetting).

Figuur 9A en B: Kleine afvalhopen met hoge aantallen resistente Aspergillus

Tabel 3.7 Kenmerken organisch materiaal: ligduur in dagen, totale aantallen (T) en resistente (R) A. Fumigatus (CFU/g), percentage
resistentie en totale concentratie azolen (mg/kg) (houtsnippers en uitgereden Bokashimateriaal, waarden van 1 monster)

Type
organisch
materiaal

Locatie

Houtsnippers

Kleine opslag

Bokashi
materiaal

Perceel

Kenmerk

Houtsnippers
van takken etc.
Uitgereden over
perceel

Ligduur
(dagen)

Aspergillus (T)
(#)

Aspergillus (R)
(#)

Resistentie
(%)

21

27.840

180

0,6

0,00

21

8.160

1.560

19,1

0,00

In tabel 3.8 is het percentage monsters met een hoog (>1000 CFU) gehalte resistente A. fumigatus
weergegeven. In de kleine opslaghopen is sprake van hoge resistentie in 30% van de monsters.

Tabel 3. 8 Aantal monsters in kleine opslaghopen en percentage resistente Aspergillus fumigatus

Locatie
Kleine opslag

Aantal monsters
23

Resistentie (> 1000 CFU)
(#)
7

Resistentie (> 1000 CFU)
(%)
30

31

Azolen
(mg/kg)

De kleine groenafvalhopen zijn divers zowel in samenstelling als formaat. In afvalhopen met slooten bermmaaisel is niet of nauwelijks sprake van resistente A. fumigatus. In enkele afvalhopen met
een mix van schoffelafval en met een mix van gras/stro/riet/mest zijn wel hoge gehalten
aangetroffen. De temperatuur in de hopen varieerde tussen 25 en 65 °C, waarbij in hopen met
hogere temperatuur (> 32 °C) duidelijk sprake was van broei. In de hopen zijn geen detecteerbare
concentraties azolen aangetroffen.
3.3
Groenafval op gemeentewerven

Figuur 10A en B: Groenafvalhopen, grof materiaal, met resistente Aspergillus op gemeentewerf

Groenafval op gemeentewerven bevatte in twee van de vier afvalhopen resistente Aspergillus
fumigatus in relatief lage gehalten (figuur 10A en B
hierboven en tabel 3.9 op de volgende pagina). In de
monsters zijn geen detecteerbare gehaltes azolen
aangetroffen. De temperatuur in deze groenafvalhopen
varieerde tussen 18 en 47 °C.
De andere groenafvalhopen op de gemeentewerven
(figuur 11 hiernaast) bevatten geen resistente
Aspergillus fumigatus.
In tabel 3.10 (op de volgende pagina) is het percentage
monsters met een verhoogd (> 1000 CFU) gehalte
resistente A. fumigatus weergegeven. In groenafval op
de gemeentewerven is dit het geval in 33% van de
monsters.
Figuur 11: Groenafvalhoop zonder resistente Aspergillus

32

Tabel 3.9 Kenmerken groenafval op gemeentewerven: ligduur in dagen, totale aantallen (T) en resistente (R) A. Fumigatus
(CFU/g), percentage resistentie en totale concentratie azolen (mg/kg), (gemiddelde van 2 monsters 1A en 2)

Type
groenafval
Groenafval
Groenafval
Groenafval
Groenafval

Kenmerk
Gras (maaisel)
Tuin- en hoveniersafval
Takken, blad, gras
Blad, takken, maaisel

Ligduur
(dagen)
3
14
0,5
21

Aspergillus (T)
(#)
0
300
2.604.120
28.620

Aspergillus (R)
(#)
0
0
2.550
780

Resistentie
(%)
0,0
0,0
0,1
2,7

Azolen
(mg/kg)
0,00
0,00
0,00
0,00

Tabel 3.10 Aantal monsters in groenafval op gemeentewerven en percentage resistente Aspergillus fumigatus

Locatie

Aantal monsters

Groenafval gemeentewerf

8

Resistentie (> 1000 CFU)
(#)
2

Resistentie (> 1000 CFU)
(%)
25

3.4
Groenafval op biomassawerven

Bij de biomassawerven zijn de aanwezige inputstromen zoveel mogelijk separaat bemonsterd. Bij
biomassawerven A en C waren de inputstromen relatief homogeen (zie figuur 12 hieronder).

Figuur 12:

A (links): Groenafvalhoop biomassawerf A, met resistente Aspergillus
B (midden): Groenafval (versnipperd) biomassawerf C, met resistente Aspergillus
C (rechts): Groenafval (maaisel) biomassawerf C, met resistente Aspergillus

33

Bij biomassawerf B was separaat bemonsteren niet uitvoerbaar,
omdat sprake was van een mix van takken, bomen, blad en gras (zie
figuur 113 hiernaast). Hier is alleen een mix van het groenafval en
van het composterend materiaal, in verschillende stadia,
bemonsterd.
Bij biomassawerf D -waar alleen tussenopslag plaatsvond en de
uiteindelijke bestemming van het materiaal een andere biomassawerf was- waren de inputstromen fysiek gescheiden, zodat deze
separaat bemonsterd konden worden. Het betrof bollenafval (figuur
14 hieronder, foto A), groenafval (versnipperd, 14B) en groenafval
met vooral takken (14C).
Figuur 13: Groenafval (mix) Biomassawerf B, resistente Aspergillus

Figuur 14:

A (links): Bollenafvalhoop, biomassawerf D, met resistente Aspergillus
B (midden): Hoop versnipperd groenafval, biomassawerf D, met resistente Aspergillus
C (rechts): Groenafvalhoop, biomassawerf D, met resistente Aspergillus

Het groenafval blijkt op alle vier de werven altijd Aspergillus fumigatus in hoge aantallen te
bevatten. Ook de resistente variant (tabel 3.11). Op de drie locaties waar compostering plaatsvindt,
zien we een sterke daling van de (resistente) A. fumigatus zodra de compostering enkele weken
aan de gang is. In de monsters met een temperatuur van 62 en 65 °C is bijna geen resistente A.
fumigatus aanwezig. Dit beeld is bekend van de eerdere onderzoeken bij biomassawerven (Van
der Wal et al. 2014 en Verweij et al. 2017). Bij het monster met een temperatuur van 59 °C is nog
wel A. fumigatus aanwezig en geen resistentie gevonden (tabel 3.11 op de volgende pagina).
De heterogeniteit van het groenafval op biomassawerven maakt het lastig een representatieve
bemonstering te doen om azolen te bepalen. Lang niet in alle gevallen zijn in het groenafval azolen
aangetroffen (tabel 3.11). Dit kan te maken hebben met een combinatie van lage concentraties die
onder de detectielimiet liggen en de heterogeniteit van het materiaal, waardoor op de ene plek wel
azolen aanwezig zijn en op de andere niet. Een mogelijke andere oorzaak is dat sporen van
resistente A. fumigatus van elders, via de lucht, in het groenafval terecht zijn gekomen en zich daar
hebben vermeerderd. In het bollenafval op biomassawerf D zijn azolen (difenoconazool en
propiconazool) aangetroffen en resistente A. fumigatus.

34

Tabel 3.11 Kenmerken groenafval en composterend materiaal op gemeentewerven: ligduur in dagen, temperatuur (°C), totale aantallen (T) en resistente (R) A. Fumigatus (CFU/g), percentage
resistentie en totale concentratie azolen (mg/kg), (Gemiddelde van 2 monsters 1A en 2 voor biomassawerf B en D, waarde van 1 monster voor biomassawerf A en C)

Type groenafval

Locatie

Kenmerk
Met name takken
Met name takken
Composterend materiaal
Composterend materiaal
Compost

Ligduur
(dagen)
14
56
14
75
183

Temperatuur
(°C)
53
59
34
50
31

Aspergillus (T)
(#)
39.600.000
240.000
8.400
0
3.600

Groenafvalhoop
Groenafvalhoop
Compost (beginstadium)
Compost (tussenstadium
Compost (eindstadium)

Biomassawerf A
Biomassawerf A
Biomassawerf A
Biomassawerf A
Biomassawerf A

Groenafvalhoop
Compost (tussenstadium)
Compost (tussenstadium)

Aspergillus (R)
(#)
7.320.000
0
3.000
0
600

Resistentie
(%)
18
0
36
0
17

Azolen
(mg/kg)
0,00
0,00
0,00
0,00

Biomassawerf B
Biomassawerf B
Biomassawerf B

Mix van takken
Composterend materiaal
Composterend materiaal

28
21
28

17
51
65

1.980.000
37.200
19.860

483.900
19.200
120

24
52
1

0,00
0,00
0,00
0,02

Groenafval (versnippert)
Maaisel
Composterend materiaal
(beginstadium)
Compost (eindstadium)

Biomassawerf C
Biomassawerf C
Biomassawerf C

Versnipperd snoeiafval
Grasmaaisel
Composterend materiaal

60
60

27
32

37.200
480.000

23.400
87.000

63
18

0,00
0,00

21

62

3.600

300

8

0,00

Biomassawerf C

Compost

140

NA*

2.400

0

0

0,00

Bollenafval
Groenafval
Groenafval (vooral takken)

Biomassawerf D
Biomassawerf D
Biomassawerf D

Tussenopslag
Tussenopslag
Tussenopslag

7
21
91

47
23
11

70.200
3.480.000
252.600

40.200
990.000
22.500

57
28
9

0,15
0,01
0,00

*NA = niet geanalyseerd

Tijdens het formele composteringsproces dalen de gehalten (resistente) A. fumigatus zeer sterk. Na enkele weken zijn de gehalten resistente A. fumigatus
laag (120-3000 CFU/g) in vergelijking met het uitgangsmateriaal (23400-3660000 CFU/g). In het eindproduct is na enkele maanden is niet of nauwelijks
resistente A. fumigatus aangetroffen (0 – 600 CFU/g) (tabel 3.11 hierboven, figuur 15 op de volgende pagina).

35

In tabel 3.12 hieronder is het percentage monsters
met een hoog (> 1000 CFU/g) gehalte resistente
Aspergillus weergegeven. In groenafval op de
biomassawerven is sprake van hoge resistentie in
63% van de monsters. Soms worden azolen
aangetroffen. In het composteringsproces neemt
het aantal resistente A. fumigatus sterk af.

Figuur 15: Compost als eindproduct op de biomassawerf; niet of nauwelijks resistente
Aspergillus, temperatuur gedaald naar 31 °C.

Tabel 3.12 Aantal monsters in groenafval op biomassawerven en percentage resistente Aspergillus fumigatus

Locatie

Aantal monsters

Groenafval biomassawerf

19

Resistentie (> 1000 CFU)
(#)
12

Resistentie (> 1000 CFU)
(%)
63

3.5
Land- en tuinbouwafval, GFT-afval en (co-)vergisting

Figuur 16:

A (links): Bollenafvalhoop, voordat het co-vergister (A) ingaat
B (midden): Groentenafval, voordat het co-vergister (A) ingaat
C (rechts): Co-vergist materiaal (vergister A)

36

Land- en tuinbouwafval en GFT-afval dat klaarligt voor (co-)vergisting bevatte resistente A.
fumigatus in het geval van bollenafval (19.500 CFU/g), van enigszins vochtige en fijngemaakte
graanresten dat naast het bollenafval lag (1200 CFU/g) en van tuinbouwafval (1710 CFU/g). Het
bollen- en tuinbouwafval bevat ook azolen. Na co-vergisting is in het bollen- en graanafval geen A.
fumigatus meer aanwezig. In de compost van het tuinbouwafval is het aantal sterk gedaald onder
de 1000 naar 480 CFU/g (tabel 3.13 hieronder).
De foto’s van figuur 16 op de vorige pagina en figuur 18 op de volgende pagina geven een beeld
van de diversiteit van het onderzochte materiaal.

Tabel 3.13 Kenmerken van land- en tuinbouwafval en van (co-)vergist materiaal op co-vergisterlocatie A en B, bij een afvalverwerker: ligduur
in dagen, totale aantallen (T) en resistente (R) A. Fumigatus (CFU/g), percentage resistentie en totale concentratie azolen (mg/kg),
(gemiddelde van 2 monsters 1A en 2)

Type landen
tuinbouwafval
Bollenafval
Groentenafval
Vergist
materiaal
Graanresten
Cacaodoppen
Groentenafval*
Digestaat
Tuinbouwafval
Compost

Locatie

Kenmerk

Ligduur
(dagen)

Aspergillus (T)
(#)

Co-vergister A

Voor vergisting

45

37.200

Co-vergister A

Voor vergisting

2

Co-vergister A

Na vergisting

Co-vergister B

Resistentie
(%)

Azolen
(mg/kg)

19.500

52

0,01

0

0

0

0,00

80

0

0

0

0,00

Voor vergisting

14

4.200

1.200

29

0,00

Co-vergister B

Voor vergisting

31

18.000

0

0

0,00

Co-vergister B

Voor vergisting

5

0

0

0

0,00

Co-vergister B

Na vergisting
Aangevoerd
ingangsmateriaal
Compostering in
tunnels

100

0

0

0

0,00

1

37.200

1.710

5

0,06

17

360

480

100

0,02

Afvalverwerker
Afvalverwerker

Aspergillus (R)
(#)

*vooral boontjes

Bij de energiecentrale waar is bemonsterd, vindt zowel compostering als vergisting plaats. De
stappen in deze processen zijn weergegeven in figuur 17 op de volgende pagina. GFT-afval wordt
deels gecomposteerd en deels vergist. Het GFT-afval dat is voorvergist, wordt aansluitend
gecomposteerd. Supermarktafval wordt direct bij aanvoer in de vergister gebracht (dat is niet in het
schema opgenomen, omdat het een aparte afvalstroom betreft).

37

Figuur 17:

Processtappen in vergisting en compostering bij een vergistings-/energiecentrale.
Monsterlocaties zijn weergegeven door een rode cirkel met zwart kruis.

Figuur 18: Diversiteit aan land- en tuinbouwafval en (co-) vergist
materiaal bij een afvalverwerker/energiecentrale
A (boven, links): GFT afval bij vergistings-/
energiecentrale
B (boven, midden): Vergist materiaal bij vergistings-tank 1
C (boven, rechts): Vergist materiaal bij vergistingstank 2 en 3
D (onder):
Compost bij vergistings-/energiecentrale
(komt waarschijnlijk uit vergistings-/
composteringscentrale)

38

Tabel 3.14 Kenmerken GFT, compost en vergist materiaal bij energiecentrale: ligduur in dagen, totale aantallen (T) en
resistente (R) A. Fumigatus (CFU/g), percentage resistentie en totale concentratie azolen (mg/kg),
(gemiddelde van 2 monsters 1A en 2)

Type land- en
tuinbouwafval
GFT-afval
Compost
(3 weken
Vergist materiaal
(GFT-vergister)
Vergist materiaal
(vloeibaar)
Vergist materiaal
(supermarktmix)

Kenmerk
GFT-afval
GFT-compost

Ligduur
(dagen)
0,5

Na GFTvergisting
Vergisting van
GFT-vergist
materiaal
Direct
vergister in

Aspergillus (T)
(#)
4.800

Aspergillus (R)
(#)
540

Resistentie
(%)
11

Azolen
(mg/kg)
0,03

21

0

0

0

0,05

14

960

180

19

0,10

14

0

0

0

0,02

3

0

0

0

0,02

Het GFT-afval dat klaarlag voor compostering of vergisting bevatte een beperkt aantal resistente A.
fumigatus (540 CFU/g). Na compostering of vergisting is geen resistente A. fumigatus meer
aanwezig. Het vergiste supermarktafval bevat geen A. fumigatus. GFT-afval, compost en vergist
materiaal bevat sporen van azolen (zie tabel 3.14 hierboven). Deze azolen (met name imazalil en
propiconazool) zijn afkomstig van gebruik in de groente- en fruitteelt.
3.6
Reflectie op de resultaten

3.6.1
sleutelfactoren en resistentie-ontwikkeling
In eerdere studies zijn een aantal sleutelfactoren aangewezen die invloed hebben op de ontwikkeling
en het aantreffen van resistente Aspergillus fumigatus. Dit zijn de aanwezigheid van organisch
materiaal, voldoende vocht en zuurstof, de temperatuur, de samenstelling van het materiaal, een
ligduur van een aantal dagen en de aanwezigheid van azolen.
Organisch materiaal is aanwezig in alle monsters van het onderzoek. In principe kan A.
fumigatus dus in alle monsters voorkomen. Daar waar geen A. fumigatus wordt aangetroffen,
betreft dat meestal grof hout (in de helft van de gevallen) of compost of digestaat, beide in de
eindfase. In de schimmelmetingen blijkt in bijna 75% van de monsters A. fumigatus voor te
komen. In 45% van de monsters is sprake van resistentie. Alle monsters bevatten –voor zover
visueel vast te stellen- tevens voldoende vocht en zuurstof. Alleen de digestaatmonsters waren
voornamelijk zuurstofloos. Opvallend is dat in de monsters de temperatuur varieerde tussen 11 en
65 °C. De temperatuur range waarbij resistente A. fumigatus werd aangetroffen varieerde van 11
tot 62 °C. In een van de compostmonsters was de temperatuur 62 °C met 3.600 CFU/g A.
fumigatus en 300 CFU/g resistente A. fumigatus. Asexuele sporen overleven niet boven de 60
°C, maar tussen de 60 en 70 °C is de overleving afhankelijk van de tijdsduur van de blootstelling aan
deze temperatuur (Schoustra et al. 2019, van der Wal et al. 2014). Een minimum temperatuur waarbij de schimmel niet groeit- lijkt niet aan de orde. Bij de laagst gemeten temperatuur (11 °C)
zijn hoge gehalten (resistente) A. fumigatus aangetroffen.
Ten aanzien van deze sleutelfactoren springen verder enkele zaken in het oog.
Samenstelling van het materiaal
39

Dit is met name bij hout van invloed op het aantreffen van resistentie. A. fumigatus (resistente en
niet-resistente) wordt alleen aangetroffen in opslaghopen met fijne en semi-grove samenstelling van
het houtafval. Door hout voor opslag niet te versnipperen of na versnipperen snel (binnen enkele
dagen) te verwerken lijkt ontwikkeling van A. fumigatus in het houtafval niet of nauwelijks
mogelijk. Dit lijkt een effectieve methode, waarbij de uitdaging is dit in de praktijk uit te voeren.
Hout wordt versnipperd om efficiënter te kunnen vervoeren en soms ook om efficiënt op te
kunnen slaan. Wanneer daarom toch versnipperd moet worden is afdekken en snel verwerken een
logische aanpak. Dit geldt dan voor elke stap in de afvalhoutketen, dus naast gemeentewerven,
biomassawerven en energiecentrales ook voor transport per boot en opslag bij sorteerbedrijven.
Bij groenafval lijkt de samenstelling niet van invloed: er is resistente A. fumigatus aangetroffen in
sterk verschillend materiaal van grove takken tot fijn gras, en in materiaal met en zonder land- en
tuinbouwafval. Het vermijden van land- en tuinbouwafval bij de groenafvalcompostering is geen
oplossing om de ontwikkeling van resistentie van A. fumigatus op de biomassawerven te
voorkomen. Ook in het groenafval van biomassawerven die geen land- en tuinbouw verwerken
worden hoge gehalten resistente A. fumigatus aangetroffen, van 22.500 tot 7 miljoen CFU/g.
Ligduur en afdekken
De ligduur van de afvalhopen is ook benoemd als sleutelfactor. In het bollenafval bleken afvalhopen die langer dan 14 dagen liggen, grote aantallen resistente A. fumigatus te bevatten
(Schoustra et al. 2019a). Dat is de reden dat voor dit afval door het Ctgb is vastgelegd dat het
bollenafval moet worden afgedekt en maximaal 14 dagen opgeslagen mag zijn. Afdekken is door
het Ctgb in het protocol overigens opgenomen om verspreiding van sporen te kunnen tegengaan,
niet om groei en ontwikkeling van A. fumigatus te voorkomen. Om groei en ontwikkeling te
voorkomen is het nodig afvalhopen zuurstofloos in te kuilen. Dan wordt het
schimmelvormingsproces gestopt.
De ligduur van de afvalhopen in de huidige studie varieert tussen 0,5 dag en 912 dagen. In 20%
van de monsters waar hoge aantallen resistentie is gevonden, is de ligduur korter dan 14 dagen. De
exacte ligduur is echter lastig vast te stellen, omdat materiaal ook eerst in tussenopslag kan hebben
gelegen. Afdekken en snelle verwerking van het afval binnen 14 dagen kan sterke ontwikkeling van
resistente A. fumigatus verminderen, maar het is wel nodig te toetsen of deze verwerkingstijd
voldoende effectief is.
Voor biomassawerven is een korte opslagduur lastig. Organisch materiaal komt pieksgewijs vrij.
Denk bijvoorbeeld aan bermen die in de zomer gemaaid worden en bomen die in de winter
gesnoeid worden. Dit materiaal wordt bijna continu aangevoerd en opgeslagen. Opslag van dit
aangevoerde materiaal, voordat verwerking tot compost kan plaatsvinden, is daarom noodzakelijk.
Toch geven enkele biomassawerven aan het materiaal wel snel in de composteringsproces te
brengen. Daar waar dit mogelijk is, is dat dus van belang. Daar waar langere bewaring nodig is, is
afdekken een te nemen maatregel. De opslag van materiaal bij (co-)vergistingslocaties is meestal
relatief kort (enkele dagen), maar ook hier kan afdekken of inkuilen de verspreiding resp.
ontwikkeling van A. fumigatus reduceren.
Azolen aanwezig
De aanwezigheid van azolen is ook een sleutelfactor, omdat de resistentie in A. fumigatus
geïnduceerd wordt door azolen. In alle houtmonsters met resistentie zijn ook azolen aangetroffen.
Dit zijn met name de twee azolen die worden toegepast bij houtbehandeling, te weten tebuconazool
en propiconazool.
In een deel van de groenafvalmonsters met resistente A. fumigatus zijn echter geen azolen
aangetroffen. Dit is opmerkelijk. In eerdere studies (van der Wal et al. 2014, Verweij et al. 2017)
werden in groenafval naast resistente A. fumigatus wel altijd azolen aangetroffen, meestal in lage
concentraties net boven de detectielimiet (0,01 mg/kg). Er zijn verschillende verklaringen voor de
afwezigheid van azolen in sommige monsters met resistente A. fumigatus:
• Ten eerste kan de grote heterogeniteit van het bemonsterde materiaal de oorzaak zijn, waardoor
op de ene plek in de hoop wel azolen aanwezig zijn en op een andere niet. Zo valt op dat op een
40

van de biomassawerven aan het eind van de compostering in compost wel azolen zijn
aangetroffen (0,01 mg/kg), terwijl in het groenafval dat klaarligt voordat compostering begint
geen detecteerbare gehalten werden gemeten.
• Een tweede verklaring is dat de resistentie al ontstaan kan zijn voordat het materiaal op de
biomassawerven is opgeslagen, bijvoorbeeld in een tussenopslag waar wel azolen aanwezig
waren.
• Ten derde kunnen in de monsters wel azolen aanwezig zijn, maar in zulke lage hoeveelheden dat
ze in de analyse niet aangetroffen worden. Uit de literatuur (Van der Wal et al. 2014, Verweij et
al. 2017, Schoustra et al. 2019) blijkt dat zeer lage concentraties azolen al resistentie kunnen
veroorzaken.
• Tenslotte kunnen sporen van resistente A. fumigatus zijn ingewaaid in de groenafvalhoop, die
zich in de hoop verder ontwikkeld hebben. Resistente A. fumigatus lijkt namelijk in situaties
zonder azolen even goed te groeien als niet-resistente A. fumigatus.
3.6.2
Resistente Aspergillus fumigatus en aantallen CFU/g
De aantallen (resistente) Aspergillus in de monsters varieert zeer sterk. Het hoogste aantal A.
fumigatus betreft bijna 40 miljoen CFU/g, met een aantal van 7 miljoen resistente CFU/g.
In afstemming met WUR is gesteld dat er sprake is van hoge aantallen resistente A. fumigatus
wanneer een monster > 1.000 CFU/g bevat. Situaties met aantallen > 10.000 CFU/g wordt
benoemd als zeer hoog.
3.6.3
Resistentiebepaling en heterogeniteit
Resistentiebepaling in monsters vindt plaats door toepassen van itraconazool en tebuconazool.
Metingen van resistentie op tebuconazool geven in de monsters niet altijd dezelfde uitkomsten als
meten op itraconazool. Ook in eerdere studies (Schoustra et al. 2019a) in bollenafval is dit
geconstateerd. Dit heeft te maken met de heterogeniteit van de monsters en ook met het feit dat de
kruisresistentie tussen verschillende azolen niet 100% is. Resistentie tegen het ene azool, betekent
niet automatisch exact dezelfde mate van resistentie tegen een ander azool. Dat is ook een van de
redenen dat bij de resistentiebepaling twee azolen worden gebruikt bij het bepalen van aantallen en
het percentage resistentie.
3.6.4
Bewaren, omzetten en metingen in de lucht
De ontwikkeling van resistente A. fumigatus vindt met name plaats in bewaarhopen. Daar waar
regelmatige omzetting plaatsvindt gedurende het composteringsproces -zoals bij de biomassawerven- nemen de aantallen (resistente) sterk A. fumigatus af, met name vanwege de hoge
temperatuur die dan wordt bereikt (60 – 65 °C). Bij de bewaarhopen bij gemeenten is meestal
sprake van tussenopslag zonder omzetting. In hoeverre sporen van A. fumigatus vrijkomen bij
composteerbedrijven, is samengevat door Hagens et al. (2011). Zij gaan in op bio-aerosolen in de
lucht. Dit zijn kleine druppeltjes of deeltjes in de lucht waarin (delen van) micro-organismen, zoals
bacteriën, schimmels en virussen aanwezig zijn. Er zijn metingen uitgevoerd op composteringsbedrijven, zowel beneden- als bovenwinds. Op deze wijze zijn achtergrondniveaus van onder
andere sporen van A. fumigatus bepaald: < 100 tot 10.000 CFU/m3. Dit is vergelijkbaar met
achtergrondniveaus in landbouwgebieden, maar hoger dan in onbelaste gebieden. Wanneer echter
activiteiten plaatsvonden op het composteerbedrijf, zoals versnipperen van groenafval of het
omzetten van compost, was benedenwinds op 25-40 m afstand een sterke toename te meten van A.
fumigatus. Benedenwindse monsterpunten, op 100-300 meter afstand, gaven meestal geen
verhoging meer te zien. Meteorologische omstandigheden, zoals windsnelheid en windrichting,
waren bepalend voor de verspreiding; het seizoen had minder invloed.
Recent zijn door onderzoekers van Rothamsted Research Centre in drie Europese landen
luchtmonsters (in elk land een locatie) geanalyseerd. Op deze locaties zijn achtergrondconcentraties
41

van resistente A. fumigatus aangetroffen (Croplife 2020). De locaties zijn willekeurig gekozen en
bevinden zich –voor zover bekend- niet in de nabijheid van mogelijk hotspots.
3.6.5
Maatregelen en voorwaarden bollenteelt
Ten aanzien van bollenafval zijn inmiddels voorwaarden gesteld aan de bewaring. Vanaf 25 februari
2021 is een wettelijk vastgelegd protocol ingesteld hoe om te gaan met het bollenafval van bedrijven
die azolen toepassen in de teelt. Het nieuwsbericht en protocol over de azolenmiddelen in de
bollenteelt is te vinden op:
ctgb.nl/actueel/nieuws/2021/02/25/strenge-regels-voor-gebruik-azolen-in-bollenteelt.
Het protocol schrijft voor dat azoolhoudend afval moet worden afgedekt en maximaal twee weken
mag worden opgeslagen. Het mag onder voorwaarden worden verbrand, vergist of gecomposteerd
en uitgereden. Of deze maatregelen afdoende zijn gaat komend seizoen (2021) gemonitord worden.
3.6.6
Resistente Aspergillus in bewaarhopen en risico’s voor patiënten
In bewaarhopen van hout- en groenafval komen soms grote aantallen resistente A. fumigatus
voor. Sporen van deze schimmel verspreiden zich via de lucht. Resistente A. fumigatus vormt met
name een risico voor patiënten met een verzwakt immuunsysteem en met longinfecties. Recent is
gebleken dat patiënten met ernstige COVID19-infectie ook extra gevoelig zijn voor A. fumigatus.
Onbekend is hoe infectie met (resistente) sporen van A. fumigatus exact plaatsvindt. Verbanden
tussen gevonden aantallen en verspreiding, in relatie tot blootstelling en gezondheidsrisico’s voor de
mens zijn nog niet aan te geven. Wel hebben Wageningen Universiteit en Radboud UMC, door
onderzoek van het DNA van de resistente A. Fumigatus, aannemelijk gemaakt dat de A.
fumigatus -sporen die voor besmetting van patiënten zorgen, uit het milieu afkomstig zijn
(Schoustra et al. 2019b). Identieke resistentie-mutaties in het milieu (afvalhopen) en in patiënten
wijzen op een rol van ’hotspots’ bij infectie van patiënten (Schoustra et al. 2019b). Het vraagstuk
wordt momenteel verder onderzocht, onder meer via onderzoek naar transmissie.
Of werknemers die werken met groen- en houtafval waar afvalhopen met resistente A. fumigatus
aanwezig zijn, een verhoogd risico op infectie lopen, kan nog niet worden aangegeven, omdat nog
niet goed bekend is hoe besmetting met A. fumigatus plaatsvindt. Wel is bekend dat gezondheidsklachten kunnen optreden bij medewerkers van bedrijven, die werken met grondstoffen die rijk zijn
aan pathogene micro-organismen. Aspergillus fumigatus is een voorbeeld van zo’n microorganisme, maar er zijn meer pathogene schimmels, bacteriën en virussen die zich via bio-aerosolen
verspreiden (Hagens et al. 2011).
Compost en kringloop
Het verwerken van groenafval en land- en tuinbouwafval tot compost, is een belangrijk proces, dat
bijdraagt aan het benutten van reststoffen. Naast particuliere en professionele toepassing van
compost in tuinonderhoud, is met name het gebruik in de land- en tuinbouw belangrijk. Compost
wordt toegepast als bodemverbeteraar en is van belang voor het op peil houden - of brengen - van
het organischestofgehalte in de bodem. Gebruik van compost past tevens naadloos in de door de
overheid gestimuleerde kringlooplandbouw. Het ontstaan en de aanwezigheid van resistente A.
fumigatus in groenafvalhopen die worden opgeslagen voor compostering, is voor de bedrijven
lastig. Biomassawerven kunnen er niets aan doen dat het groenafval, dat zij verzamelen, soms
azolen bevat. Azolen worden, in tegenstelling tot de situatie in de bollenteelt, niet door de
biomassawerven zelf gebruikt. Daar waar azolen in lage concentraties voorkomen in het groenafval
en/of de compost, zijn de stoffen afkomstig uit toepassingen door derden. Dit geldt ook voor het
houtafval. Men krijgt afval en daar blijken azolen in te zitten.
Het aantreffen van resistente A. fumigatus in het groenafval op biomassawerven, en de sterke
afname in het composteringsproces is consistent met de eerdere studies (van der Wal et al. 2014 en
Verweij et al. 2017). Ook het aantreffen in de verschillende groenafvaldeelstromen in die studies
werd in de huidige studie bevestigd: In de monsters waar deelstromen van beschikbaar zijn (takken,
maaisel, en in 1 geval bollenafval) komen hoge aantallen resisente A. fumigatus voor.

42

In Nederland vindt ook opslag en verwerking plaats in kleine groenafvalhopen door het hele land
(Leendertse et al. 2021a). Groenafval in kleine opslaghopen is divers. Het betreft groenafval in de
vorm van slootmaaisel, bermmaaisel, bladafval, resten uit land- en bosbouw, houtsnippers, etc.
Soms betref het kleine hopen met resten uit land/bosbouw/bermmaaisel/blad, die in de nazomer
of najaar opgehoopt worden en in het voorjaar direct ondergewerkt worden. Deze hopen vallen
onder de vrijstelingsregeling plantenresten (resten bermmaaisel/rest uit land en bosbouw en
natuurgras mogen binnen een straal van 5 km ondergewerkt worden. Deze hopen mogen nu nog
van het najaar tot het voorjaar blijven liggen). Dit wordt ook wel de Kleine Kringloop genoemd.
Hoewel de directe relatie tussen hotspots en infectie van patiënten (nog) niet is aangetoond, heeft
de overheid, in het geval van bollenteelt, uit voorzorg besloten om maatregelen in te stellen voor
afval van bollen die met azolen zijn behandeld. Ook in het geval van groenafvalhopen ligt het voor
de hand preventieve maatregelen te nemen. Het niet meer innemen van land- en tuinbouwafval lijkt
niet afdoende, omdat ook bij biomassawerven zonder inname van dit afval hoge aantallen resistente
A. fumigatus worden aangetroffen. Het ligt voor de hand dat maatregelen - zoals snel verwerken
of afdekken - worden genomen, om de ontwikkeling van hoge aantallen resistente A. fumigatus in
groenafvalhopen te voorkomen. Snel verwerken is voor sommige biomassawerven lastig uitvoerbaar, omdat groenafval pieksgewijs vrijkomt, maar in een continue stroom verwerkt wordt. Via
afdekken is de ontwikkeling van hoge aantallen resistente A. fumigatus ook te remmen.

43

Conclusies en aanbevelingen
4.1
Conclusies

1. Houtafval bevat, in een beperkt aantal gevallen, hoge aantallen resistente Aspergillus
fumigatus. In B-hout is sprake van zeer hoge aantallen resistentie (van 8.430 tot 155.250 CFU/g)
in 13% van de monsters (biomassawerven en energiecentrale), in het C-hout in 8% van de monsters
(biomassawerf 87.500 CFU/g). Deze monsters bevatten ook azolen (met name propiconazool en
tebuconazool); 75% van de houtmonsters bevatten deze azolen. Resistente A. fumigatus is alleen
aangetroffen in hout dat is versnipperd tot semi-grof of fijn materiaal. Het versnipperen en op een
hoop bewaren van B- en C-houtafval dat azolen bevat, vormt een risico voor de ontwikkeling van
resistente A. fumigatus.
2. In kleine opslaghopen met groenafval is sprake van hoge resistentie (> 1000 CFU/g) in 30%
van de monsters. Groenafval in de kleine opslaghopen met sloot- of bermmaaisel, bevat niet of
nauwelijks resistentie. In drie van de kleine afvalhopen (met schoffelafval en met een mix van gras,
stro en riet) is sprake van zeer hoge aantallen resistente Aspergillus fumigatus (10.000 – 600.000
CFU/g). Opvallend is dat in alle drie van deze hopen sprake is van grote diversiteit aan materiaal.
In deze hopen zijn geen azolen gedetecteerd. Dit kan te maken hebben met de combinatie van lage
concentraties die onder de detectielimiet liggen en heterogeniteit van het materiaal, waardoor op de
ene plek in de afvalhoop wel azolen aanwezig zijn en op de andere plek niet. Ook kunnen sporen
van resistente A. fumigatus via de lucht van elders zijn aangevoerd en in het materiaal zijn
uitgegroeid tot hoge aantallen. De heterogeniteit van de kleine groenafvalhopen maakt het nog niet
mogelijk om duidelijk aan te geven wanneer resistentie-ontwikkeling in deze hopen op kan treden.
3. Het opslaan van groenafval op gemeentewerven leidt een enkele keer tot de ontwikkeling van
resistente Aspergillus fumigatus, waarbij gehalten van maximaal 2.550 CFU/g zijn aangetroffen,
en geen detecteerbare gehalten azolen.
4. Het groenafval dat is opgeslagen op biomassawerven bevat zeer hoge aantallen resistente
Aspergillus fumigatus variërend van 22.500 tot 7 miljoen CFU/g. Gedurende het composteringsproces verminderen de resistente aantallen (variërend van 3.000 tot 19.000 CFU/g) en in het
eindproduct (compost) zijn de aantallen nagenoeg nul (variërend van 0 tot 600 CFU/g).
Detecteerbare gehalten azolen zijn slechts beperkt aangetroffen. Evenals in eerdere studies blijken
verschillende deelstromen (takken, maaisel en bollenafval) elk hoge aantallen resistentie te bevatten.

44

5. Land- en tuinbouwafval en GFT dat klaarligt voor (co-)vergisting (bij (co-)vergisters) bevat
resistente Aspergillus fumigatus; in het geval van bollenafval (zeer hoog, 19.500 CFU/g),
graanresten (1.200 CFU/g), tuinbouwafval (1.710 CFU/g) en GFT-afval (540 CFU/g). Na (co-)
vergisting is in alle gevallen geen A. fumigatus meer aanwezig. Bollenafval, GFT-afval en vergist
materiaal bevatten sporen van azolen. Deze azolen zijn afkomstig van gebruik in de bollen- en
groente- en fruitteelt.
4.2
Aanbevelingen

4.2.1
Praktijk
1. Advies aan de houtverwerkingssector is azoolhoudend B- en C-hout na versnipperen niet op te
slaan, maar zo snel mogelijk te verwerken, bijvoorbeeld in de verbrandingsovens. Indien opslag
noodzakelijk is, adviseren we de snippers af te dekken. Advies is ook de effectiviteit van deze
maatregelen te monitoren.
2. Aanbeveling aan de groencomposteersector is om mogelijke preventieve maatregelen
(bijvoorbeeld afdekken) aan te dragen en de effectiviteit via een meetprogramma te testen door
materiaal- en luchtmetingen. Effectieve maatregelen kunnen dan aansluitend worden toegepast om
uit voorzorg de ontwikkeling van hoge aantal resistente Aspergillus fumigatus in groenafvalhopen
te voorkomen. Als onderdeel van het meetprogramma is het advies op meerdere biomassawerven
in groenafvaldeelstromen te meten voor verder inzicht in de relatie tussen aard en herkomst van
groenafvaldeelstromen en het aantreffen van resistente A. fumigatus. Wij adviseren de sector om
hiermee op korte termijn pro-actief aan de slag te gaan in samenwerking met relevante stakeholders.
Adequate maatregelen zijn belangrijk om de positieve bijdrage van compost voor de land- en
tuinbouw optimaal te kunnen blijven benutten, ook in het kader van de door de overheid
gestimuleerde kringlooplandbouw.
3. Aanbeveling aan de (co)vergistingssector is om het binnen enkele dagen voorvergisting van het
GFT-afval en (co-)vergisting van land- en tuinbouwafval te continueren en geen langere bewaring
toe te passen (daar waar dat het geval is). Daarmee is de ontwikkeling van hoge aantallen resistente
A. fumigatus in deze keten te voorkomen. Ook kan door afdekken verspreiding van de sporen
beperkt worden of via inkuilen (zuurstofloos maken van het materiaal) groei en ontwikkeling
gestopt worden. Mits praktisch uitvoerbaar is inkuilen een effectieve maatregel.
4. Het advies aan sectoren die betrokken zijn bij de Kleine Kringloop met lokale opslag en/of
compostering is te testen of door snelle verwerking, afdekking of inkuilen de ontwikkeling van hoge
aantallen resistente A. fumigatus in de kleine groenafvalhopen te voorkomen zijn. En aansluitend
uit voorzorg effectieve maatregelen toe te passen.
5. We adviseren het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W) en Rijkwaterstaat (RWS) om
met de ketens van houtverwerking, compostering (inclusief de Kleine Kringloop) en (co)vergisting,
de aanbevolen maatregelen te bespreken en afspraken te maken over invoering en monitoring.

45

4.2.2
Verder onderzoek
6. Het advies aan de ministeries van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en I&W is om
een aantal kleine, lokale afvalhopen, die heterogeen zijn, te laten bemonsteren, om de oorzaak van
de resistentie in dit type hopen te achterhalen. Tevens adviseren we de ministeries om in het recent
gestarte onderzoek naar samenstelling en werking van bokashi, ook metingen aan Aspergillus
fumigatus en azolen te verrichten, ook na het toepassen van de bokashi op de bodem. Dat is een
efficiënte manier om systematisch inzicht te krijgen of bij deze methode inderdaad geen
ontwikkeling van resistentie optreedt.
7. Aanbeveling aan het ministerie van VWS is om bij hotspots luchtmetingen uit te laten voeren,
om na te gaan in welke hoeveelheden resistente A. fumigatus -sporen vrijkomen en over welke
afstand de sporen zich verspreiden. Het ligt voor de hand deze metingen uit te voeren bij hotspots
waar zeer hoge aantallen resistente A. fumigatus zijn aangetroffen en deze metingen ook uit te
voeren in situaties waar maatregelen genomen zijn.
8. Het advies is om van de monsters met resistente A. fumigatus uit deze studie, de DNAsequenties te analyseren, om te bepalen of de gevonden sequenties overeenkomen met de in
patiënten aangetroffen resistentie, om na te gaan of de resistentiemechanismen overeenkomen.
Gezien de koppeling met de humane gezondheid, ligt het voor de hand dat het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) hierin het voortouw neemt.
9. Tenslotte is het advies om na gaan of een gespecialiseerd laboratorium, via aangepaste
technieken, de detectielimiet van azolen kan verlagen. Wanneer dit mogelijk is kunnen monsters
waarin zeer hoge aantallen resistente A. Fumigatus, maar geen azolen, zijn aangetroffen, opnieuw
op azolen geanalyseerd worden.

46

Referenties
Croplife international, 2020. Summary of the Rothamsted research project “Understanding the
sources and spread of azole resistance in environmental Aspergillus fumigatus populations”,
Rothamsted Research, Harpenden.
Fraaije, B., S. Atkins, S. Hanley, A. Macdonald and J. Lucas 2020. The Multi-Fungicide Resistance
Status of Aspergillus fumigatus Populations in Arable Soils and the Wider European
Environment. Frontiers in Microbiology 11: 1-17.
Hagens, W.I., S.A. Rutjes, M. Rutgers, P.J.C.M. Janssen, P.H. Fischer, A. Dusseldorp 2011.
Gezondheidsaspecten van het wonen nabij composteerbedrijven; Een literatuurstudie.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), Bilthoven.
Jeanvoine, A., S. Rocchi, G. Reboux, N. Crini, G. Crini and L. Millon 2017. Azole-resistant
Aspergillus fumigatus in sawmills of Eastern France. Journal of Applied Microbiology 123; 172
– 184
Kemoi, E.K., A. Nyerere, C.C. Bii 2018. Triazole-resistant Aspergillus fumigatus from fungicideexperienced soils in Naivasha Subcounty and Nairobi county, Kenya. International Journal
of Microbiology. Volume 2018, Article ID 7147938.
Leendertse, P.C., A. J. van der Wal, L.C.N. Vlaar, W. J. van der Weijden, W.J.G. Melchers, and P.
E. Verweij 2015. The use of azole fungicides in the Netherlands and preliminary indications
of hot spots. Academy Colloquim Fungicides and azole resistance selection. KNAW-meeting
2-3 March 2015, Amsterdam.
Leendertse, P.C., R. Gommer, J. van Beek 2021a. Groen- en houtafval als bron van azolenresistente schimmel Aspergillus fumigatus. deel A: deskstudie. Including English summary:
Green and wood waste are probable sources of azole-resistant resistant Aspergillus fumigatus.
Part A: desk study. CLM-rapport, Culemborg.
Leendertse, P.C., R. Gommer, J. van Beek 2021c. Verkenning naar de aanwezigheid van resistente
Aspergillus fumigatus in de land- en tuinbouwketen. Including English summary : Exploring the
occurrence of azole-resistant Aspergillus fumigatus in the agricultural and horticultural chain.
CLM-rapport, Culemborg.
Rocchi, S., M. Ponçot, N. Morin-Crini, A. Laboissière, B. Valot, C. Godeau, C. LechenaultBergerot, G. Reboux, G. Crini, L. Millon 2018. Determination of azole fungal residues in
soils and detection of Aspergillus fumigatus-resistant strains in market gardens of Eastern
France. Environmental Science and Pollution Research 25: 32015-32023.
Schoustra, S.E., J. Zhang, B.J. Zwaan, A.J.M. Debets, P. Verweij, D. Buijtenhuijs en A.G. Rietveld
2019a. New insights in the development of azole-resistance in Aspergillus fumigatus, The
Netherlands. RIVM Letter report 2018-0131, Bilthoven.
Schoustra, S.E. , A.J.M. Debets, A. J.M.M. Rijs, J. Zhang, E. Snelders, P. C. Leendertse, W. J.G.
Melchers, A.G. Rietveld, B. J. Zwaan en P. E. Verweij 2019b. Environmental hotspots for
azole resistance selection of Aspergillus fumigatus, The Netherlands. Emerging Infectious
Diseases 25: 1347-1353.

47

Van der Wal, A.J., L. Vlaar, P.C. Leendertse, P. E. Verweij, W. Melchers en T. Rijs 2014.
Verkenning resistentie-ontwikkeling van de schimmel Aspergillus fumigatus. CLM rapport 855,
Culemborg.
Van der Weijden, W. en A.J. van der Wal 2012. Resistente schimmels zijn tijdbom. Nieuwe Oogst,
maart 2012.
Verweij, P.E., E. Snelders, G.H.J. Kema, E. Mellado & W.J.G. Melchers 2008. Azole resistance in
Aspergillus fumigatus: a side-effect of environmental fungicide use? Lancet Infect Dis 2009; 9:
789–95.
Verweij, P. E., Rietveld, A. Melchers, W. Leendertse, P.C. Hoftijser, E. en B.J. Zwaan (2017) Azole‐
resistance selection in Aspergillus fumigatus –final report-. In: Report on research
commissioned by Netherlands Minstries of Health and of Agriculture. CLM, Wageningen
University, Radboudumc, RIVM, Utrecht.
Verweij, P. E., J. A. Lucas, M. C. Arendrup, P. Bowyer, A. J.F. Brinkmann, D.W. Denning, P. S.
Dyer, M.C. Fisher, P.L. Geenen, U. Gisi, D. Hermann, A. Hoogendijk, E. Kiers, K. Lagrou,
W. J.G. Melchers, J. Rhodes, A.G. Rietveld, S.E. Schoustra, K. Stenzel, B.J. Zwaan & B. A.
Fraaije (2020). The one health problem of azole‐resistance in Aspergillus fumigatus: current
insights and future research agenda. Fungal biology review 34: 202-214.

48

CLM Onderzoek en Advies
Postadres
Postbus 62
4100 AB Culemborg
Bezoekadres
Gutenbergweg 1
4104 BA Culemborg
T 0345 470 700
www.clm.nl