Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

28 844

Integriteitsbeleid openbaar bestuur en politie

Nr. 166

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 januari 2019
Op 11 september jl. vond het dertigledendebat plaats over het bericht dat
een rechercheur lekte naar criminelen (Handelingen II 2017/18, nr. 107,
item 23). Daarbij heb ik toegezegd uw Kamer te informeren over de wijze
waarop binnen de politie het proces van onderzoek en strafoplegging naar
(vermeend) plichtsverzuim door ambtenaren van politie is georganiseerd.
In deze brief zal ik hier op ingaan. In de bijlage bij deze brief heb ik de
procedure van de interne onderzoeken in een infographic weergegeven1.
Integriteit
Bewustwording, zelfreflectie en het continu doorontwikkelen van het
vakmanschap zijn essentiële elementen om de integriteit binnen de
politieorganisatie te waarborgen. Hierbij is het belangrijk dat niet alleen
de individuele ambtenaar van politie, maar ook de organisatie als geheel
leert van de incidenten die plaatsvinden. Dit wordt onder andere gedaan
door voorlichting te geven aan collega’s over wat er van incidenten
geleerd is. Om het bereik van een dergelijk leereffect te vergroten loopt de
politie momenteel na op welke wijze individuele zaken gebruikt kunnen
worden ter lering van alle medewerkers. De politie wil dit in 2019
invoeren.
Naast het leren van incidenten zet de politie ook in op het voorkomen van
incidenten. Recent heeft de afdeling Veiligheid, Integriteit en Klachten
(hierna: VIK) een Toolkit Preventie geïntroduceerd met daarin verschillende middelen die helpen bij het met elkaar praten over, en leren van,
dilemma’s, integriteitsrisico’s en best practices in het dagelijks werk. In de
toolkit zitten onder andere filmpjes, waarin een dilemma wordt geschetst
en themabladen (bijvoorbeeld: gedrag in vrije tijd en gebruik van social
media). In de themabladen staat in één A4 kort aangegeven wat de
belangrijkste kaders zijn die gelden, een aantal dilemma’s uit de praktijk
en hulpvragen die gebruikt kunnen worden om met elkaar, leidingge1

kst-28844-166
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 28 844, nr. 166

1

venden en medewerkers, hierover in gesprek te gaan. Voorts heeft VIK
recent een theatervoorstelling genaamd RAUW ontwikkeld, waarin veel
integriteitsdilemma’s zijn opgenomen. De voorstelling wordt begeleid met
dialoogsessies en heeft eveneens tot doel het bewustzijn te vergroten en
met het eigen team in gesprek te gaan.
Onderstaand ga ik verder in op de wijze waarop binnen de politie het
proces van onderzoek en strafoplegging naar (vermeend) plichtsverzuim
door ambtenaren van politie is georganiseerd.
Veiligheid, Integriteit en Klachten
Binnen de politie heeft iedere eenheid, het Politiedienstencentrum en de
Ondersteunende dienst politieacademie een afdeling VIK. De afdelingen
VIK zijn met diverse taken belast, waaronder het uitvoeren van het
betrouwbaarheids- en geschiktheidsonderzoek, klachtenonderzoeken en
interne onderzoeken. Het onderzoek moet onbevooroordeeld en met
professionele distantie plaatsvinden. Onder interne onderzoeken worden
oriënterende onderzoeken, disciplinaire onderzoeken en strafrechtelijke
onderzoeken naar ambtenaren van politie verstaan. Een onderzoek kan
worden gevolgd door een procedure van beoordeling en strafoplegging.
Voor het uitvoeren van deze onderzoeken is door de politie een onderzoeksprotocol opgesteld. In dit protocol zijn alle waarborgen voor
objectief, eerlijk en deugdelijk onderzoek vastgelegd, conform de huidige
wet- en regelgeving. De rechten en plichten van zowel onderzoekers als
onderzochten zijn hierin vastgelegd.
Daarnaast is er een afdeling VIK bij de Staf Korpsleiding. Deze afdeling is
verantwoordelijk voor het ontwikkelen van kaderstellend beleid met
betrekking tot onder andere het uitvoeren van de interne onderzoeken.
Verder monitort deze afdeling de uitvoering van het beleid.
Oriënterende en disciplinaire onderzoeken
Naar aanleiding van een melding/signaal van bijvoorbeeld burgers,
collega’s of leidinggevenden of naar aanleiding van een strafrechtelijk
onderzoek kan een vermoeden van plichtsverzuim door een ambtenaar
van politie rijzen. Plichtsverzuim is een breed begrip en betreft het niet
nakomen van opgelegde verplichtingen, het overtreden van een
voorschrift of het doen of nalaten van iets dat een goed ambtenaar in
gelijke omstandigheden behoort na te laten of te doen.
Het bevoegd gezag (ingegeven vanuit de wet zijn dit de korpschef of een
gemandateerd leidinggevende, zoals de politiechef of directeur) moet een
signaal altijd oppakken en in reactie hierop beslissen om nadere inlichtingen te verzamelen over het vermoedelijke plichtsverzuim door een
onderzoek in te stellen. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen
oriënterend onderzoek en disciplinair onderzoek. Een oriënterend
onderzoek wordt gestart wanneer het signaal over (de betrokkenheid van)
de ambtenaar van politie (nog) weinig concreet is. Het oriënterend
onderzoek moet duidelijk maken of een disciplinair onderzoek moet
worden gestart.
Wanneer de signalen over een door een ambtenaar van politie mogelijk
gepleegd plichtsverzuim wel voldoende concreet zijn, moet een disciplinair onderzoek gestart worden. Met een disciplinair onderzoek beoogt
het bevoegd gezag gegevens te verzamelen die moeten uitwijzen of
inderdaad plichtsverzuim heeft plaatsgevonden, of dit de betrokken
ambtenaar verweten kan worden en onder welke omstandigheden het feit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 28 844, nr. 166

2

zich heeft afgespeeld. Het disciplinair onderzoek betreft een politie-interne
aangelegenheid en vindt plaats in opdracht en onder verantwoordelijkheid van het bevoegd gezag.2
Informeren medewerkers
Als een disciplinair onderzoek wordt ingesteld, wordt de persoon op wie
het onderzoek zich richt hierover geïnformeerd met een aanzeggingsbrief.
In deze brief wordt de ambtenaar van politie op de hoogte gesteld van het
disciplinaire onderzoek en ontvangt hij een omschrijving van het
vermoedelijke plichtsverzuim. Ook wordt de ambtenaar gewezen op de
mogelijkheid zich te laten bijstaan door een belangenbehartiger of
raadsman.
Voorafgaand aan het hoorgesprek – in het kader van het disciplinair
onderzoek – vindt een intakegesprek plaats waarin de ambtenaar van
politie wordt geïnformeerd over het verloop van de procedure. Beide
gesprekken worden door de VIK onderzoeker gevoerd. Daarnaast krijgt de
betrokken ambtenaar voor het afronden van het disciplinaire onderzoek in
het kader van hoor en wederhoor de gelegenheid om tijdens een
persoonlijk gesprek aan te geven of hij meent dat er nog specifieke
onderzoeksactiviteiten zouden moeten plaatsvinden.
Voor betrokken ambtenaren – de onderzochte, maar ook eventuele
getuigen – zijn papieren en digitale brochures beschikbaar waarin hun
rechten en plichten binnen het disciplinaire traject worden uitgelegd. Deze
brochures zijn er ook voor het strafrechtelijke traject.
Strafrechtelijk onderzoeken
Naar aanleiding van een aangifte, signaal (bijvoorbeeld uit een oriënterend of disciplinair onderzoek) of naar aanleiding van een al lopend
strafrechtelijk onderzoek kan een strafrechtelijk onderzoek worden gestart
naar een ambtenaar van politie. Het strafrechtelijk onderzoek heeft het
doel om vast te stellen of er sprake is van een strafbaar feit en de
omstandigheden van het strafbaar feit. De beslissing om een strafrechtelijk onderzoek te starten is aan een officier van justitie.3
Het strafrechtelijk onderzoek staat onder leiding van de officier van
justitie. In het Wetboek van Strafvordering is bepaald welke bevoegdheden de officier van justitie heeft. Het strafrechtelijk onderzoek naar
ambtenaren van politie wordt uitgevoerd door de rijksrecherche of door
een afdeling VIK. Conform de Aanwijzing taken en inzet rijksrecherche
wordt in de gevallen waarin het (onafhankelijk) onderzoeksbelang het
toelaat, door de rijksrecherche gestreefd naar samenwerking met andere
opsporingsinstanties of met het interne onderzoeksbureau van een
opsporingsinstantie. Als het onderzoek zich richt tot een ambtenaar van
politie zal in een dergelijk geval de samenwerking met een afdeling VIK
worden opgezocht. Deze onderzoeken worden onder de verantwoordelijkheid van de rijksrecherche uitgevoerd, om de onpartijdigheid van het
onderzoek te kunnen waarborgen. Welke onderzoeken door de rijksre2

Vermeend plichtsverzuim wordt onderzocht in opdracht van het bevoegd gezag door (in
beginsel) de afdeling VIK van de eenheid waar het vermeende plichtsverzuim heeft plaatsgevonden. Indien de omstandigheden daartoe aanleiding geven, kan het bevoegd gezag bepalen
dat het onderzoek uitgevoerd wordt bij de afdeling VIK van een andere eenheid.
3
Een groot aantal van de door de afdelingen VIK ingestelde strafrechtelijke onderzoeken worden
ingesteld naar aanleiding van aangiften die zien op (vermeende) overschrijding van bevoegdheidsgrenzen. Met een aangifte, waarvan het opnemen niet geweigerd kan worden, wordt door
een aangever een ambtshandeling van ambtenaar van politie onder de beoordelingssfeer van
het strafrecht gebracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 28 844, nr. 166

3

cherche zelf en welke in samenwerking met andere opsporingsinstanties
worden uitgevoerd, wordt bepaald door de Coördinatiecommissie
Rijksrecherche.4
Aan de hand van de bevindingen in het strafrechtelijke onderzoek en
eventuele andere feiten en omstandigheden neemt de officier van justitie
de beslissing of de verdachte voor de strafrechter dient te verschijnen of
het onderzoek op andere wijze af te doen, bijvoorbeeld door middel van
een transactie. Eén van deze feiten en omstandigheden kan een disciplinaire straf zijn die al door het bevoegd gezag van de ambtenaar van
politie is opgelegd. Aangezien het strafrechtelijk onderzoek los staat van
het disciplinaire onderzoek, heeft de korpschef als werkgever geen
zeggenschap bij de afdoening en vice versa.
Feitenonderzoek (wetsvoorstel geweldsaanwending opsporingsambtenaar)
Volledigheidshalve wijs ik u erop dat in het wetsvoorstel geweldsaanwending opsporingsambtenaar een nieuw kader binnen het strafrecht
wordt geïntroduceerd.5 Binnen dit kader kan op vordering en onder
leiding van de officier van justitie een feitenonderzoek worden gedaan
naar geweldgebruik door een ambtenaar van politie (en opsporingsambtenaren werkzaam bij andere organisaties). Het onderzoek is erop gericht
te beoordelen of het geweld heeft plaatsgevonden conform de geweldsinstructie en is daarmee – anders dan een regulier strafrechtelijk onderzoek
– niet gericht op de vraag of een strafbaar feit is gepleegd. Binnen dit
onderzoek wordt de betrokken ambtenaar niet aangemerkt als verdachte.
Tegelijkertijd kunnen wel een aantal belangrijke onderzoeksbevoegdheden
worden uitgeoefend. Op grond van de resultaten van het onderzoek
neemt de officier van justitie een vervolgbeslissing. Deze kan – wanneer
het onderzoek aanleiding geeft aan te nemen dat de geweldsinstructie niet
is nageleefd of hieromtrent twijfel bestaat – inhouden dat een regulier
strafrechtelijk onderzoek wordt ingesteld naar de betrokken ambtenaar.
Afdoening
Disciplinair proces
Na afronding van het disciplinaire onderzoek brengt de afdeling VIK een
onderzoeksrapport uit aan het bevoegd gezag. Het bevoegd gezag (de
korpschef of gemandateerd leidinggevende) beslist of de feiten uit het
onderzoek voldoende vaststaan, of deze plichtsverzuim opleveren en of
het plichtsverzuim aan betrokkene is toe te rekenen. Is dit het geval, dan
kan het bevoegd gezag een disciplinaire straf opleggen.6
Om uniformiteit over de op te leggen straf binnen de politie te
waarborgen is door de korpschef een landelijk strafmaatoverleg (SMO)
ingesteld. Dit overleg bestaat uit HRM juristen, die een onbevooroordeelde positie vervullen doordat zij niet eerder een rol hebben gehad in de
desbetreffende zaak. Het SMO adviseert over de passendheid van de
voorgestelde disciplinaire straf op basis van onder meer interne
jurisprudentie.

4

Op 16 januari 2001 ingesteld krachtens het besluit van het College van procureurs-generaal
(Stcrt. 2002, 84).
Kamerstuk 34 641, nr. 2.
6
Het Besluit algemene rechtspositie politie kent een limitatieve opsomming van straffen die
kunnen worden opgelegd.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 28 844, nr. 166

4

Wanneer de ambtenaar van politie het niet eens is met het besluit tot
strafoplegging kan hij bezwaar maken. Het bezwaar wordt voorgelegd aan
een Bezwaar Adviescommissie (BAC).7 Deze BAC heeft een onafhankelijke
externe voorzitter, die niet werkzaam is bij de politieorganisatie, en hoort
de ambtenaar van politie in het bijzijn van een vertegenwoordiger van het
bevoegd gezag. De BAC brengt vervolgens advies uit aan het bevoegd
gezag.
Indien de ambtenaar van politie het niet eens is met het besluit op
bezwaar kan hij beroep instellen bij de bestuursrechter en eventueel
daarna hoger beroep instellen bij de Centrale Raad van Beroep.
Naast de mogelijkheid om een disciplinaire straf op te leggen, kan het
bevoegd gezag ook andere personeelsinstrumenten inzetten (in plaats van
of in aanvulling op de disciplinaire straf). Dit kunnen bijvoorbeeld zijn een
functioneringstraject, een cursus, een leiderschapsgesprek of de afspraak
om voorlichting te geven aan collega’s over wat de ambtenaar heeft
geleerd van het incident.
Strafrechtelijk proces
Wanneer de officier van justitie heeft besloten de betrokken ambtenaar
van politie te vervolgen voor een strafbaar feit, beoordeelt de strafrechter
of het strafbare feit kan worden bewezen en of de verdachte al dan niet
een straf opgelegd moet krijgen. De rechter neemt hierbij alle omstandigheden van het geval mee – waaronder de eventuele disciplinaire straf die
door het bevoegd aan de ambtenaar is opgelegd. Veroordeelden die het
niet eens zijn met de uitspraak van de strafrechter kunnen hiertegen in
hoger beroep gaan.
Strafrechtelijk regime naast het disciplinaire regime
Het huidige strafrechtelijke en het disciplinaire regime zijn twee verschillende trajecten, waarbij sprake is van ander gezag (OM of het bevoegd
gezag), andere status (verdachte/getuige of ambtenaar), andere weging/
beoordelingskader (wettig en overtuigend bewijs of plichtsverzuim
voldoende aannemelijk) én ander rechtsgevolg (strafrechtelijke veroordeling of disciplinaire straf). Voor de betrokken ambtenaar van politie
wordt dit onderscheid door het bevoegd gezag in alle mondelinge en
schriftelijke uitingen steeds kenbaar gemaakt en zo nodig toegelicht.
De in het disciplinaire traject afgelegde verklaringen worden niet als
bewijsmiddel gebruikt in het strafrechtelijk onderzoek, aangezien de
ambtenaar van politie als verdachte niet mee hoeft te werken aan zijn of
haar eigen veroordeling (Saunders-arrest8). Het recht op een eerlijk proces
vind ik van groot belang. Ik heb in dit kader dan ook met korpschef nog
expliciet de professionele distantie van de onderzoeker besproken die het
strafrechtelijke onderzoek uitvoert naar de politiemedewerker. De lijn die
wij samen trekken is helder: de onderzoeker die betrokken is bij het
disciplinaire onderzoek is niet ook betrokken bij een eventueel daarop
volgend strafrechtelijk onderzoek.
In vaste jurisprudentie van de Centrale Raad van Beroep is geoordeeld dat
iedere overheidswerkgever – dus ook de korpschef – in het kader van een
disciplinair onderzoek zelfstandig de feiten moet onderzoeken die tot het
7

De korpschef heeft in het Reglement behandeling bezwaarschriften politie 2015 (Staatscourant
5 oktober 2015, nr. 33372) bepaald dat over bezwaren tegen besluiten tot disciplinaire
strafoplegging wordt geadviseerd door een Bezwaar Adviescommissie.
8
EHRM 17 december 1996, ECLI:NL:XX:1996:ZB6862.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 28 844, nr. 166

5

treffen van een disciplinaire straf aanleiding kunnen geven. Daarbij kan
volgens deze jurisprudentie onder omstandigheden gebruik worden
gemaakt van het strafrechtelijk dossier, maar is er geen sprake van een
verplichting om de beschikbaarheid van het strafrechtelijk dossier af te
wachten. Er zijn situaties waarin een disciplinaire afdoening pas kan
plaatsvinden als het strafrechtelijk onderzoek (grotendeels) is afgerond,
bijvoorbeeld om belemmering van de rechtsgang en doorkruising van dit
onderzoek te voorkomen. Omdat het strafrechtelijk onderzoek onder
leiding van de officier van justitie staat, is het aan het OM te beslissen of
en op welk moment het strafrechtelijk dossier aan het bevoegd gezag – op
diens verzoek op grond van de Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens
– ter beschikking wordt gesteld.
Hoewel één en dezelfde gedraging van een ambtenaar van politie zowel
strafrechtelijk als disciplinair onderzocht, beoordeeld en bestraft kan
worden, staan het strafrechtelijke en disciplinaire regime los van elkaar.
Transparant en duidelijk communiceren naar de betrokken ambtenaar
door zowel het openbaar ministerie als de politie is hierbij essentieel om
onduidelijkheden te voorkomen.
Afrondend
Samenvattend zijn er verschillende onderzoeken naar ambtenaren van
politie mogelijk, ofwel vallend onder het disciplinaire regime ofwel
vallend onder het strafrechtelijk regime:
– Disciplinair: het oriënterend onderzoek en het disciplinaire onderzoek
(beide onder leiding van het bevoegd gezag, i.c. de korpschef of
gemandateerd leidinggevende); en
– Strafrechtelijk: het strafrechtelijk onderzoek en het in het wetsvoorstel
geweldsaanwending opsporingsambtenaar genoemde feitenonderzoek (onder leiding van de officier van justitie).
Zoals eerder beschreven zijn het huidige strafrechtelijke en het disciplinaire regime twee verschillende trajecten, waarbij sprake is van ander
gezag, andere status, andere weging/beoordelingskader én ander
rechtsgevolg. Met het wetsvoorstel geweldsaanwending opsporingsambtenaar wijzigt er niets in de uitvoering en afhandeling van de
onderzoeken in het disciplinaire regime. Het betreft een nieuw feitenonderzoek binnen het strafrechtelijke regime.
Wanneer een ambtenaar van politie mogelijk plichtsverzuim heeft
gepleegd of wordt verdacht van een strafbaar feit brengt dit veel
onzekerheid met zich mee. Het is dan ook belangrijk dat zowel het
disciplinaire regime onder de verantwoordelijkheid van het bevoegd
gezag als het strafrechtelijke regime bij het openbaar ministerie helder en
transparant zijn. De politie is eerder al zelf een interne review gestart naar
de wijze van afdoeningen, om te bezien waar het werkproces verbeterd
kan worden. Daarnaast heeft de politie de afgelopen twee jaar een
onderzoek laten verrichten naar de aard en omvang van het fenomeen
lekken in de jaren 2015 en 2016 en de motieven en drijfveren van
politieambtenaren om informatie te lekken. Het rapport wordt begin
februari gepubliceerd en aan uw Kamer aangeboden. De politie blijft
zodoende kritisch naar zichzelf en haar werkprocessen kijken en past deze,
indien nodig, aan.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 28 844, nr. 166

6