wel

Een bijzondere uitgave van Diagonaal over de kosten én baten van de zorg

Geboren voor 1910

Cabaretiers over
hun depressie

“Met geluk is het net hetzelfde als met
gezondheid; als je er niets van merkt,
betekent dit dat het er is”
Iwan Toergenjew Russisch schrijver en dichter (1818-1883)

wel over de kosten én de baten van de zorg

e d it o r i a l Geert van Maanen
secretaris-generaal van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3

Er is geen wetenschappelijk
onderzoek naar gedaan – ik heb nog
even gegoogeld – maar toch durf ik
de bewering aan dat op een gemiddeld
feestje het gespreksonderwerp
‘gezondheid’ op één staat.
Naast het weer en het werk is het wel en wee van gezamenlijke bekenden
(‘hoe is het met …’) volgens mij een van de meest gangbare conversaties.
Gezondheid dus, en gezondheidszorg, is altijd en overal een veelbesproken
onderwerp. Niet zo gek, want gezondheid is emotie. In de gezondheidszorg
gaat het om het kostbaarste wat mensen hebben: hun leven. En hun welzijn.
En wij van het ministerie van VWS hebben de ambitie een waardevolle bijdrage
te leveren aan de kwaliteit van het leven van elke Nederlander. We willen
iedereen zo lang mogelijk gezond houden, zieken zo snel mogelijk beter
maken, mensen met beperkingen ondersteunen en maatschappelijke
participatie bevorderen.

“In de gezondheidszorg gaat
het om het kostbaarste wat
mensen hebben: hun leven”

Deze doelstelling dagelijks verwezenlijken, dat kost wat. Er gaat elk jaar veel
geld naar de zorg: zo’n 60 miljard euro per jaar. Dat is bijna 10 procent van het
bruto nationaal product. Over wat dat allemaal kost, daar wordt door iedereen,
in welke hoedanigheid ook, veel over gediscussieerd. Wat de zorg ons oplevert,
daar praten we minder over. Het is ook lastiger om dat te bepalen. Soms kan dat
wel. Bijvoorbeeld als je kijkt wat de zorg heeft bijgedragen aan de toegenomen
levensverwachting. Op andere punten (nog) niet. Want wat neem je wel en niet
mee in je berekening, in je waardebepaling? En bepaalde zaken, zoals geluk en
een gevoel van zekerheid, kún je die eigenlijk wel meten?
Om een beter beeld te krijgen van de baten van de zorg, heeft VWS verschillende
onderzoeken uitgezet. En daaruit blijkt dat de zorg niet alleen belangrijk is
voor de volksgezondheid, maar ook op andere terreinen winst oplevert.
Gegevens die wij in ons werk goed kunnen gebruiken.
In deze Wel lees je over deze baten van de zorg. De feiten vertellen de resultaten,
de mensen de verhalen. Gezondheid gaat over het leven, gezondheid is emotie.
Wat levert de zorg ons op, daar mag het wel eens wat vaker over gaan. Stel deze
vraag eens op het volgende verjaarsfeest.

4

De bestuursvoorzitter
en de econoom
“We berekenen maar zelden
wat de zorg ons bespaart”

8

Ze ontmoeten elkaar onder de statige bomenlaan van het Lange Voorhout in Den Haag.
Louise Gunning-Schepers, bestuursvoorzitter amc, en Lans Bovenberg, hoogleraar economie.
Al wandelend wisselen zij van gedachten over de vraag: welke bijdrage levert de gezondheidszorg aan onze samenleving?

Je zal het
maar hebben

Ilse Sleutjes (28) had Hodgkin

17
Een doorbijtertje, een ‘positivo’. Zo kent iedereen Ilse Sleutjes. En die eigenschappen trokken
haar door de ziekte van Hodgkin. ‘Nooit dacht ik: dit is het einde.’

Wat ziet mijn oog?
De waarde van je gezichtsvermogen

Ogen. Spiegels van de ziel, maar ook gewoon heel nuttig gereedschap in het dagelijks leven.
Als er iets mis is met je gezichtsvermogen, is dat op zijn minst hinderlijk. Het kan een
regelrechte hindernis zijn - of worden - als er niets aan gedaan wordt. Daarom besteedt
de Nederlandse gezondheidszorg veel aandacht aan de preventie en behandeling van
oogziekten. Met succes!

23

wel over de kosten én de baten van de zorg

5

6 	Wat levert de zorg ons
eigenlijk op?
8 baten van de zorg, in feiten en cijfers

16	De kosten van de zorg
Waar besteden we die aan?
op de cover

36 Geen grapje
	Cabaretiers Mike Boddé en Sara Kroos
over de donkere periode in hun leven

Ik ben 100+

Wel & weten

Ze hebben beide Wereldoorlogen

30.000 nieuwe heupen,

meegemaakt. De televisie zien komen.

boegbeelden,

En soms hun eigen kinderen overleefd.

de grote verdwijntruc

Hoe voelen zij zich nu?

en andere feiten.

Drie portretten.
pagina 13, 27, 39

pagina 14, 28, 40

Martine Bremer,
poliklinisch
patiënt
De poliklinieken van Nederlandse
ziekenhuizen worden dagelijks
bezocht door tienduizenden
mensen. Martine Bremer (29) is
één van hen.
‘Het valt me op dat de meeste
verpleegkundigen echt hart
hebben voor hun werk. Als je
wordt onderzocht of opgenomen,
is je wereldje opeens heel klein;
dan zijn het ook echt de kleine
dingen die het doen.Wat ik
belangrijk vind als patiënt? Hoe
‘open’ artsen en verpleegkundigen
je benaderen, of ze je een veilig
gevoel geven. En of ze de tijd
nemen om goed naar je te
luisteren. Verder wil ik natuurlijk
graag dat ze hun vak verstaan.’

6

baten van de zorg
in feiten en cijfers
De gezondheidszorg kost veel geld. 60 miljard euro per jaar
besteden we eraan. Maar: we krijgen er ook wat voor terug.
Lees hier over de 8 baten van de zorg. Gebaseerd op analyses
van wetenschappers en onderzoeksorganisaties.

1 We leven langer
Als je in 2010 wordt geboren, is het waarschijnlijk dat je 80 keer je verjaardag
viert. In 1950 was de levensverwachting bij geboorte 72 jaar. We leven dus
gemiddeld 8 jaar langer dan in 1950. Daarvan is 6 jaar te danken aan de zorg.
De belangrijkste reden dat we langer leven is: ziektes, zoals hart- en
vaatziekten, infectieziekten en sommige vormen van kanker, zijn nu beter
te behandelen. We gaan er minder snel aan dood. Dit komt door: succesvolle
preventie, betere medicijnen, betere behandelingsmethoden en betere
verzorging. Denk aan de komst van de mammografie, het gebruik
van bloedverdunners, de dotterbehandeling en de verpleeghuiszorg.

2 We zijn langer gezond

3 We werken meer en langer

We zijn gemiddeld 8 jaar langer gezond dan in 1950, dankzij de
zorg. 6 jaar hiervan komt doordat we langer leven, 2 jaar komt
door een betere kwaliteit van leven. We hebben minder pijn,
minder beperkingen en een betere geestelijke gezondheid.
Dat hebben we te danken aan betere medicijnen en
behandelingsmethoden, betere verzorging en ondersteuning,
en preventie. Zo zijn bijvoorbeeld mensen beter mobiel door
knie- en heupprotheses, kunnen ouderen beter zien door
staarbehandelingen en zijn er minder complicaties als gevolg
van diabeteszorg.

Stel: onze gemiddelde gezondheid stijgt met 1 procent. Dan daalt
het ziekteverzuim met 0,7 procent. En het aantal mensen dat
betaald werkt, stijgt met 0,3 procent. Onderzoekers hebben dit
berekend. We werken dus, door een betere gezondheid, met
meer mensen, meer uren, langer door. Ook kunnen wij zelf
blijven werken, doordat onze naasten verzorgd worden door
zorgprofessionals. Dat is goed voor de economie. Dit soort effecten
wordt niet altijd meegenomen, als we het hebben over de baten
van de zorg. Maar het levert de maatschappij miljarden op.

wel over de kosten én de baten van de zorg

7

4 We zijn slimmer en fitter

5 De zorgsector trekt innovatie aan

Als we gezond zijn, presteren we beter en kunnen we harder werken.
We zijn dus fitter en productiever. Zowel op school als op ons werk.
Dit is goed voor de economie. Uit studies blijkt bijvoorbeeld, dat
de gezondheid van invloed is op schoolverzuim, schoolprestaties
en schooluitval. Een slechte gezondheid tijdens je schooltijd
beïnvloedt daarmee je prestaties op latere leeftijd.

In totaal wordt er zo’n 1,7 miljard euro uitgegeven aan onderzoek en ontwikkeling door
wetenschap, industrie en onderzoeksbedrijven in de zorg. Dat is 20 procent van alle uitgaven
aan onderzoek en ontwikkeling in Nederland, en bijna twee keer zoveel als gemiddeld bij
andere sectoren. Nederland staat wereldwijd op nummer 1 als het gaat om zorggerelateerde
patentaanvragen (relatief naar bevolkingsomvang). De zorgsector trekt dus innovatie aan en
dat is goed voor de economie.

6 We kunnen langer meedoen
7 We voelen ons veilig en zeker

De zorg draagt niet alleen bij aan een betere gezondheid. Betere verzorging en ondersteuning
van zieken, ouderen en gehandicapten leidt tot een toename in zelfstandigheid en autonomie.
Hierdoor kunnen ze langer mee blijven doen in de maatschappij en sociale contacten blijven
onderhouden. Dit vergroot hun gevoel van geluk of ‘welbevinden’. Zo is ruim 75 procent van
de chronisch zieken in het bezit van één of meer hulpmiddelen en daardoor minder beperkt.
En van de mensen tussen de 15 en 40 jaar met een lichamelijke beperking kan ongeveer de
helft gewoon betaald werken.

Zorg is 24 uur per dag beschikbaar. Voor onszelf of voor onze
naasten. Dat geeft ons een zeker en onbezorgd gevoel. Het gevoel
van zekerheid heeft vooral te maken met de wetenschap dat zorg
toegankelijk is en over het algemeen tijdig geleverd kan worden.
Zo was in 2009 voor 99,6 procent van de Nederlandse bevolking
binnen 30 minuten reistijd een ziekenhuis met spoedafdeling
beschikbaar. Ambulances zijn in Nederland in principe binnen
15 minuten ter plekke. En de huisarts staat voor ons klaar bij
minder acute problemen, ook buiten kantooruren.

8 Goed burgerschap
Als het nodig is, is er zorg beschikbaar. Voor iedereen die
hulpbehoevend is. Denk vooral aan thuiszorg, gehandicaptenzorg
en zorg in verpleeg- of verzorgingshuizen. Deze vormen van zorg
worden vooral verleend als mensen het zelf niet meer redden
of het beroep op naasten te groot wordt. Wij vinden dit, als
maatschappij, een teken van beschaving, of van ‘goed burgerschap’.
Moeilijk in cijfers uit te drukken, maar daarom niet minder
belangrijk om te noemen. We hebben het hier namelijk over
zaken als zoals menselijke waardigheid, medemenselijkheid,
ethiek en compassie.

Ja, maar…
Bij elk feit op deze pagina’s is eigenlijk wel een ‘ja, maar…’ reactie te plaatsen. Bijvoorbeeld:
6 jaar langer leven is mooi, maar betekent dat bijvoorbeeld ook 6 jaar langer aow?
We claimen dat gezondheid van invloed is op ons geluk, maar wat is dan precies het
aandeel van de zorg daarin? Het is belangrijk om deze vragen te stellen, en deze discussie te
voeren. De zorg kost nu 60 miljard per jaar en dat wordt elk jaar meer. Dat de zorg ons veel
oplevert, blijkt wel uit deze 8 baten. Maar dat betekent niet dat het niet beter kan in de
zorg. Uiteindelijk gaat het om kwalitatief goede, toegankelijke zorg die ook betaalbaar
blijft. Voor iedereen. En om de vraag: Nederland gezond en wel, wat is het ons waard?
> Wat de zorg kost, is te lezen op pagina 16

8

‘Gezondheid is
een luxegoed’
Ze ontmoeten elkaar onder de statige bomenlaan van het Lange Voorhout
in Den Haag. Louise Gunning-Schepers, bestuursvoorzitter amc, en
Lans Bovenberg, hoogleraar economie. Al wandelend wisselen zij van
gedachten over de vraag: welke bijdrage levert de gezondheidszorg
aan onze samenleving?

Meer gezonde levensjaren
Gunning-Schepers: ‘Toen ik een jaar of zeven was, zeiden mijn
ouders regelmatig: nu mag je niet naar het zwembad, want er
heerst polio. Dat kunnen we ons toch niet meer voorstellen?
Dankzij vaccinaties zijn we de angst voor dit soort infectieziekten
kwijtgeraakt.’
Bovenberg: ‘Je noemt polio, maar ik denk ook aan moeders met
resusnegatief bloed. Zoals mijn eigen moeder, die na mijn
geboorte antistoffen aanmaakte tegen resuspositief bloed.
Daarom zijn mijn broertjes en zusjes overleden, en ben ik enig
kind gebleven. Dit heeft mijn ouders veel verdriet gedaan.’
Gunning-Schepers: ‘Ik ben zelf ook resusnegatief, en kreeg bij
mijn eerste kind onmiddellijk antistoffen tegen de antistoffen
toegediend. Daardoor heb ik gezonde kinderen gekregen, waar ik
heel dankbaar voor ben. De kosten van dit soort behandelingen
zijn gering, maar de baten enorm. Overleving en gezonde
levensjaren, maar ook een productievere, actievere samenleving.’

Meer geluk
Gunning-Schepers: ‘Op dit moment manifesteert de gezondheidswinst zich meer bij ouderen. Maar als je dat doortrekt…
Je krijgt niet alleen actieve levensjaren waarin je meer werkt,
maar ook extra levensjaren waarin je minder afhankelijk bent van
verzorging. Als je kijkt wat we daar gewonnen hebben; mensen
die nog lang zelfstandig kunnen wonen, mensen die na een
heupoperatie niet naar een verpleeghuis hoeven, mensen die na
een staaroperatie nog kunnen autorijden. We berekenen maar
zelden wat ons dat bespaart.’
Bovenberg: ‘Ja, en alleen al daardoor zijn mensen gelukkiger.
Laten we niet vergeten dat geluk een groot deel van de zorgbaten
vormt. Alleen de meeste zijn privé, terwijl de kosten publiek
worden gemaakt. Een onbalans, want zo ontstaat private rijkdom
ten koste van publieke armoede. Het belangrijkste gevaar voor de
groei en bloei van de zorgsector. De uitdaging is dan ook:
een groter deel van de kosten privatiseren, en een groter deel van
de baten óók ten gunste laten komen van de overheid. En dus van
de gemeenschap.’

10

Gunning-Schepers: ‘Gedeeltelijk mee eens. De publieke baten
vertalen zich in het feit dat gezonde mensen meer aan de samenleving
bijdragen dan mensen die ziek zijn. Dus de baten komen wél publiek
terug. Alleen al doordat burgers niet-zorgafhankelijk aan het
werk zijn.’
Bovenberg: ‘Ik beaam absoluut dat de zorg cruciaal is om mensen
actief te laten blijven – zeker op hogere leeftijd. Wel komen er steeds
meer chronisch zieken bij. Simpelweg omdat we die vaker
ontdekken. Maar, we bieden ook betere behandelingen en meer
hulpmiddelen. Eigenlijk draait het allemaal om het verheffen en
verbinden van mensen, zodat ze hun talenten langer voor anderen
kunnen inzetten. En dan heb ik het niet alleen over de gewone,
maar ook over de gezonde levensverwachting. Dat is de grote
winst, wat mij betreft.’

Langer werken
Bovenberg: ‘Toch denk ik dat de maatschappelijke baten veel
groter kunnen worden. Op dit moment zit de meeste verbetering
in de levensverwachting boven de 65. Door mensen langer in het
arbeidsproces te houden, kunnen we dit beter verzilveren.
Want een hogere pensioenleeftijd vergroot de publieke baten:
een bredere belastingbasis en meer sociale cohesie. En als arbeid
door de vergrijzing schaars wordt, hebben we meer mensen nodig
voor een goed functionerende zorgsector. Het gaat erom een
positieve spiraal van betere zorg, langer doorwerken en meer
maatschappelijke betrokkenheid in gang te zetten. Een hoge
pensioenleeftijd en goede zorg horen bij elkaar. Als een Siamese
tweeling. Sterker nog, ik ben ervan overtuigd dat het opschuiven
van de pensioenleeftijd an sich al bijdraagt aan een hogere levensverwachting. Want als je je voor anderen kunt inzetten, blijf je gezonder
– ook geestelijk. Omdat je leven zin heeft. Nu zitten mensen hun
tijd uit tot hun pensioen en steken ze daarna hun talenten in hobby’s.
De vraag is dus óók: hoe creëer je werk waar ouderen tot hun
recht komen? Hoe houd je ze gemotiveerd? De gezondheidssector
als werkgever kan hierbij een belangrijke rol spelen, vind ik.’
Gunning-Schepers: ‘Dat denk ik ook. Kijk alleen al naar de
tweehonderd vrijwilligers binnen het amc. Een flink deel is al in
de zorg werkzaam geweest. Toch hebben we ook voor hen een
leeftijdsgrens moeten invoeren. Als die bereikt wordt, is afscheid
nemen vreselijk. Ze missen het gevoel belangrijk te zijn, een rol
te hebben, mee te doen. Wat dat betreft biedt de gezondheidszorg heel sociale organisaties, waar ouderen en mensen met een
‘beperking’ nog een hoop nuttig werk kunnen doen. En niets zo
motiverend als dankbare patiënten, weet ik uit ervaring. Zeker als
de sector blijft groeien, hebben we voor nog meer mensen plek.’

“Door grote arbeidsschaarste hebben
we straks iedereen hard nodig ook mensen met een beperking”

Weer meedoen
Gunning-Schepers: ‘We praten tot nu toe vooral over hoe de
gezondheidszorg ouderen productief kan houden. Toch vind ik
dat de gezondheidswinst zich ook op jongere leeftijd manifesteert.
Mensen die vroeger ‘uitgerangeerd’ werden, zoals gehandicapten,
kunnen nu dankzij hulpmiddelen en behandelingen weer
meedoen. Een voorbeeld. Zo’n twintig jaar geleden stierf één op
de twee kinderen met leukemie. Nu is dat één op de twintig –
vergelijkbaar met het aantal kinderen met een aangeboren
hartafwijking. Maar daarmee zijn we er nog niet. Die kinderen
lopen ziekenhuis in, ziekenhuis uit. Groeien door angst van hun
ouders soms heel beschermd op. En als ze moeten werken,
gaat het mis. Waarom? Omdat ze nooit bijbaantjes hebben
gehad. Ze missen werkervaring. Daarom hebben we vanuit het
Emma Kinderziekenhuis een stage-uitzendbureau opgericht,
speciaal voor jongeren tussen de 16 en 20 jaar: Emma at Work.
Want je hoeft echt niet thuis te zitten als je – bijvoorbeeld – moet
dialyseren. Die jongeren doen het niet alleen hartstikke goed,
maar de werkgevers schuiven ook hun vooroordelen opzij:
hé, dat is een hartstikke leuke meid. De sfeer en productiviteit op
zo’n afdeling blijken erdoor te verbeteren. Niet voor niets krijgt
een aantal kinderen na hun stage een baan aangeboden. Dit zijn
concrete, verzilverde baten die je ook aan de gezondheidszorg
kunt ophangen.’
Bovenberg: ‘Wat dat betreft biedt de vergrijzing ons een enorme
kans. Door de grote arbeidsschaarste hebben we straks iedereen
hard nodig - ook mensen met een beperking. We worden
gedwongen om ons te concentreren op wat mensen wél, in plaats
van niet kunnen. Ook op dit punt kan de zorg veel waarde
toevoegen.’

wel over de kosten én de baten van de zorg

11

Onderzoek en ontwikkeling
Gunning-Schepers: ‘Nederland is op onderzoeksgebied echt top.
Medisch onderzoek vormt een derde van alle Nederlandse
publicaties. Bovendien worden we 40 procent boven het
wereldgemiddelde geciteerd. Wat je daar concreet aan hebt?
Als je participeert in internationale, innovatieve consortia, pluk
je als eerste de vruchten. Je bent de eerste die een nieuw soort
endoscoop kan uitproberen, een nieuw geneesmiddel mag
testen. Soms werkt het, en soms niet. Maar zo implementeren
we innovatie wel veel makkelijker in de routinezorg.’
Bovenberg: ‘Denk je dat de zorg een exportsector wordt?’
Gunning-Schepers: ‘Nee, dat verwacht ik niet. Wel liggen onze
onderzoekers internationaal heel goed. En als bijvoorbeeld de
MammaPrint* zo goed uitpakt als men verwacht, dan wordt dat
product waarschijnlijk wel geëxporteerd.’

Welvaartsgroei
Bovenberg: ‘Onze gezondheidszorg is een van de belangrijkste
bronnen van welvaartsgroei. In de oeso-landen zit een groot deel
van de winst in de langere, en vooral gezondere levensverwachting.
Helaas houdt het bruto nationaal product (bnp) hier geen
rekening mee. En dat terwijl een extra televisie of vakantie nauwelijks
nog iets aan ons geluk toevoegt. Binnen de rijke landen, met een
hoog bnp, is extra gezondheid het meest schaars. Want het is een
luxegoed, waarmee we langer van onze rijkdom kunnen genieten.
Logisch dat ontwikkelde landen hier steeds meer in willen investeren.’
Gunning-Schepers: ‘En in Europese context zitten onze kosten
op een heel gemiddeld niveau, vind ik. Bovendien krijgen we
groot waar voor ons geld. Volgens de Euro Health Consumer
Index had Nederland in 2009 het beste gezondheidszorgsysteem
van Europa; eerdere jaren stonden we in de top 3. En we moeten
niet onderschatten hoe waardevol een goede gezondheid op zich
al is, voor iemand persoonlijk. Daarom vind ik gezondheid op
zichzelf al een ‘zachte’ baat. Ja, daar betalen we jaarlijks 60
miljard voor, maar dat is een alleszins redelijke prijs. De vraag is
wel of je dit niveau bij een vergrijzende bevolking kunt handhaven.
Maar het blijft knap dat we zorg voor iedereen in Nederland
mogelijk maken.’

* De MammaPrint bepaalt bij niet-uitgezaaide borstkanker de kans op uitzaaiing. De test is
ontwikkeld door onderzoekers van het Nederlands Kanker Instituut en kreeg in 2008 de
innovatieprijs van het Zorginnovatieplatform.

“Nederland is op onderzoeksgebied
echt top. Medisch onderzoek vormt
een derde van alle Nederlandse
publicaties”

Louise Gunning-Schepers (1951)
Prof. dr. Louise Gunning-Schepers is sinds 2001 bestuursvoorzitter van het Academisch Medisch Centrum (amc) in
Amsterdam en decaan van de faculteit der geneeskunde van
de Universiteit van Amsterdam. In 1991 werd zij hoogleraar
Sociale Geneeskunde bij het amc. Per 1 september 2010 is
Louise Gunning-Schepers voorzitter van de Gezondheidsraad.
Lans Bovenberg (1958)
Prof. dr. Lans Bovenberg is hoogleraar economie aan de
Universiteit van Tilburg en sinds 2004 wetenschappelijk
directeur van Netspar, een kennisnetwerk voor vergrijzing
en pensioenen. Hij is plaatsvervangend kroonlid van de
Sociaal-Economische Raad en won in 2003 de Spinozapremie,
ook wel ‘de Nederlandse Nobelprijs’ genoemd.

12

column

Johan Polder

“Gezondheid draagt
bij aan welvaart,
maar de zorguitgaven
kunnen de welvaart ook
onder druk zetten”

Kosten en baten zijn twee zijden van dezelfde munt,
onlosmakelijk aan elkaar gesmeed door het randschrift:
In God we trust.

Wie trust zegt, zegt Fukuyama. Ooit dacht deze
Amerikaanse filosoof dat de liberale democratie het
eindpunt van de Westerse geschiedenis zou zijn.
Maar in zijn boek Trust - the social virtues and the creation
of prosperity kwam hij daar op terug: wezenlijk voor
het voortbestaan van de samenleving is vertrouwen.
Vertrouwen smeedt welvaart en beschaving tot een
hoog ontwikkelde samenleving.
Vertrouwen. Dat ambulances binnen vijftien
minuten ter plaatse zijn. Dat artsen, verpleegkundigen
en andere zorgverleners voor ons klaar staan.
Dat het zorgaanbod up-to-date is, toegankelijk en
solidair. Vertrouwen in elkaar. In de overheid. In de
Grondwet: De overheid treft maatregelen ter bevordering
van de volksgezondheid. Vertrouwen verenigt health en
wealth tot een gezonde samenleving.
Vertrouwen is belangrijk in alledaagse situaties.
Maar ook in situaties die we liever mijden.
Niemand ligt graag in het ziekenhuis. Of in een
verpleeghuis. Maar als opname nodig is, wil
iedereen de beste behandeling, de nieuwste
technologie, een menswaardige bejegening.
Iedereen – of hij nu zegt In God we trust of niet –
wil tijd, aandacht en een goed gesprek. Over leven
en over lijden. En over de zin van alles.
De gezondheidszorg geeft uitdrukking aan waarden
die mensen belangrijk vinden. Zorg draagt bij aan
sociale cohesie. Gezondheid stelt mensen in staat
om deel te nemen aan het maatschappelijke en
economische leven. Als werknemer of als vrijwilliger.
Arbeid en zorg staan niet tegenover elkaar, maar

vormen twee zijden van dezelfde munt, door
gezondheid aan elkaar gesmeed. Health is wealth.
Een goede zorg heeft wel een prijs. De cost gaet voor
de baet uyt. Gezondheid draagt bij aan welvaart,
maar de zorguitgaven kunnen de welvaart ook
onder druk zetten. Vertrouwen in de zorg is daarom
ook het vertrouwen dat baten en kosten in balans
zijn en in balans blijven. Een overheid die maatregelen
treft ter bevordering van de volksgezondheid balanceert
als een koorddanser. Wie kosten en baten wil
scheiden, splijt het vertrouwen en daarmee
health en wealth, welvaart en beschaving.
Trust is de zorg voor de toekomst én de toekomst
van de zorg. Het randschrift voor een hoog
ontwikkelde en gezonde samenleving:
gezond en wel.
Johan Polder is hoogleraar gezondheidseconomie aan de
Universiteit van Tilburg en mede-auteur van de
Volksgezondheid Toekomst Verkenning (vtv) van het rivm.

Ik ben

10 0

Tot 1950 waren er nooit meer dan dertig 100-plussers.
Op dit moment telt Nederland 1650 personen van deze
leeftijd. Hoe voelen zij zich nu? Drie portretten.

De heer Locker de Bruyne

“Mijn
boodschappen
doe ik zelf”

‘Als reserveofficier heb ik mijn hele werkzame leven
gesport. Actief blijven, dat zit in mijn aard. Daarom ben
ik zo oud geworden, denk ik. Heb zelfs tientallen keren de
Vierdaagse van Nijmegen gelopen. Daar, tijdens zo’n
controle, is diabetes ontdekt. Ik was 21, maar heb er goed
mee kunnen leven. Inmiddels hoor en zie ik wel heel
slecht. Gelukkig helpt Ellen, van de thuiszorg, een paar
keer per week. Een geweldige vrouw, goudeerlijk. Maar
mijn boodschappen doe ik zelf. En op mijn negentigste
ben ik nog naar Australië afgereisd. Ik vroeg mijn dokter
om toestemming en hij antwoordde: Ik zie geen enkel
probleem, meneer. Nee, ik mag niet mopperen.’

14

Dankzij prikken
geen pokken
Ziektes als difterie, tetanus, kinkhoest, polio, bof, mazelen en rode
hond komen in Nederland nog maar zelden voor. De pokken zijn
zelfs wereldwijd helemaal verdwenen. In de jaren ’50 van de vorige
eeuw waren deze ziektes nog een belangrijke doodsoorzaak.
In 1953 startte de overheid met het inenten van kinderen. In 1957
startte het Rijksvaccinatieprogramma. Sindsdien kunnen alle
kinderen in Nederland worden ingeënt tegen deze infectieziekten.

“Een gezonde geest in een
gezond lichaam is een korte
doch volledige beschrijving
van een gelukkige toestand
in deze wereld”
John Locke Engels filosoof (1632-1704)

Een 7,5 voor geluk

Succes

Nederlanders geven zichzelf een 7,5 voor geluk. Dat cijfer is in
de afgelopen jaren redelijk constant gebleven. Onderzoek
toont aan dat gezondheid bijdraagt aan geluk, maar ook dat
geluk bevorderlijk is voor je gezondheid. Over hoeveel invloed
het één heeft op het ander, dat is moeilijk te meten.

De verwachting is dat de zorgkosten elk jaar met 4 procent gaan
toenemen. Vergrijzing is niet de belangrijkste oorzaak, zoals velen
misschien vermoeden.

Econoom Marc Pomp stelt: ‘We leven langer, mede dankzij de
zorg. Ook als we nog net zo gelukkig zijn als vroeger, dan
kunnen we dankzij ons langere leven wel meer jaren van dat
geluk genieten. De totale hoeveelheid geluk gemeten over het
hele leven is dus toegenomen.’

30.000 nieuwe heupen
Eén van de nadelen van ouder
worden, is dat de kwaliteit van
het kraakbeen afneemt.
Uiteindelijk kan dit leiden tot artrose: de kraakbeenlaag wordt
aangetast en het onderliggende bot komt gedeeltelijk bloot te
liggen. Dit is erg pijnlijk en lopen en bukken gaat steeds moeilijker.
In 1950 werd de eerste kunstheup geplaatst. Nu is dit een veilige
standaardoperatie. In 2007 kregen ruim dertigduizend patiënten
een heupprothese. Daarmee behoren deze operaties
tot de meest uitgevoerde operaties in Nederlandse ziekenhuizen.
Na de operatie zijn de pijnklachten sterk verminderd en kunnen
patiënten beter lopen dan voor de operatie.

De toenemende kosten komen voor ruim de helft door het succes
van de medische wetenschap. Nieuwe behandelmethoden en
nieuwe geneesmiddelen leiden tot meer zorg. De vergrijzing maakt
voor minder dan 25 procent deel uit van die oplopende kosten.
Er zijn natuurlijk wel steeds meer ouderen. Maar deze ouderen
leven ook langer gezond, waardoor de zorgconsumptie wordt
uitgesteld.

Geven en nemen
Veel mannen betalen wel voor ouderenzorg maar zullen in
hun leven nooit in een verpleeghuis of verzorgingshuis
worden opgenomen. Ook maken zij weinig gebruik van
thuiszorg. Maar in tegenstelling tot vrouwen ontvangen ze
juist meer onbetaalde zorg. Het verschil komt door de
levensverwachting. Gemiddeld leven vrouwen 4 jaar langer
dan mannen. Bovendien is in de meeste relaties de man vaak
ouder dan de vrouw. Vrouwen zijn langer vitaal en in staat om
hun hulpbehoevende partner te verzorgen. Als zij geen partner
(meer) hebben dan ontvangen ze vaak minder mantelzorg.
Hierdoor maken oudere vrouwen dus meer gebruik van de
formele zorg. Zij gebruiken allemaal thuiszorg en meer dan
50 procent komt ook in een verpleeghuis of verzorgingshuis
terecht.

wel over de kosten én de baten van de zorg

15

Eenpitters

10 x boegbeelden

In totaal zijn er 35.000

De ene bijdrage is van levensbelang, de andere

bedrijven actief in de

‘alleen’ indrukwekkend. Zonder deze helende

zorgsector. Ruim de helft

helden was onze gezondheidszorg blijven steken op

daarvan zijn eenmansbedrijven, met name in
de eerstelijnszorg.
Denk aan de huisarts,
de verloskundige,
de tandarts of
de eerstelijnspsycholoog.
Alleen in de sector
zakelijke dienstverlening
is het percentage
eenpitters hoger.

100+ Sinds 1979 is de

groep 100-plussers bijna
vervijfvoudigd. Op dit moment
telt Nederland ongeveer 1650
personen van deze leeftijd.
Dit komt voor een deel doordat
begin vorige eeuw het aantal
geboorten toenam. Maar de
grootste bijdrage aan de
vervijfvoudiging is de daling van
de sterftekans voor jonge en
oudere mensen, mede door de
zorg. Volgens de nationale
bevolkingsprognose van het cbs
neemt het aantal 100-plussers de
komende decennia verder toe.
In 2050 zullen er naar schatting
meer dan 5000 inwoners
honderd jaar of ouder zijn.

Vrouwen in de meerderheid
Van alle mensen die in de zorg werken is ongeveer 80 procent vrouw en
20 procent man. Daarmee heeft de zorgsector verreweg het grootste aandeel
vrouwelijke werknemers. Meer dan bijvoorbeeld het onderwijs, waar de verhouding
60 procent man en 40 procent vrouw is. Als wordt gekeken naar alle werkende
Nederlanders is de verhouding 46 procent man en 42 procent vrouw.
De zorg is ook de enige sector waar vrouwen de aflopen jaren gemiddeld
meer uren zijn gaan werken. In sommige andere sectoren zoals het onderwijs,
de industrie en de horeca, is het gemiddeld aantal gewerkte uren gedaald.

het niveau van de achttiende eeuw.
1.	Antoni van Leeuwenhoek (1632 - 1723) Nederlandse handelsman,
landmeter en microbioloog. Vooral bekend door zijn zelf ontwikkelde
microscoop en zijn pionierswerk voor de celbiologie en de microbiologie.
2.	Louis Braille (1809 – 1852) Franse ontwerper van het brailleschrift, een
lees- en schrijfsysteem voor blinden. Braille werd op driejarige leeftijd
blind door een ongeluk in de werkplaats van zijn vader. Op 15-jarige
leeftijd kwam hij al met een eerste opzet voor een blindenschrift; op zijn
19e had hij een bruikbare methode.
3.	Ignaz Semmelweis (1818 – 1865) Hongaarse arts in Oostenrijk.
Uitvinder van de antiseptische methode: ontsmetten met een
bacteriedodend middel, zoals jodium of bleekwater. Hiermee legde hij
de oorzaak van kraamvrouwenkoorts bloot.
4.	Florence Nightingale (1820 – 1910) Britse verpleegkundige en
grondlegger van de moderne verpleegkunde. Richtte de eerste
verpleegstersschool op en schreef ‘Notes on Nursing, What It Is, and What
It Is Not’, het eerste moderne handboek over verpleging.
5.	Wilhelm Conrad Röntgen (1845 - 1923) Duitse natuurkundige. Vooral
bekend door zijn ontdekking van de röntgenstraling, die naar hem vernoemd
is. In 1901 ontving hij de eerste Nobelprijs voor de Natuurkunde.
6.	Aletta Jacobs (1854 – 1929) Eerste vrouwelijke arts in Nederland.
Werkte in Amsterdam als huisarts, waar ze gratis spreekuren hield en
het pessarium introduceerde.
7.	Willem Einthoven (1860 – 1927) Arts en uitvinder van de snaargalvanometer. Hiermee kon hij praktisch bruikbare elektrocardiogrammen
(ecg’s) vervaardigen. In 1924 ontving hij hiervoor de Nobelprijs voor
de Fysiologie of Geneeskunde.
8.	Willem Johan Kolff (1911- 2009) Nederlandse internist. Vooral bekend
door zijn uitvinding van de kunstnier in 1943 en zijn levenslange werk
aan allerlei andere kunstmatige organen, zoals een hart-longmachine in
1956 en het kunsthart in 1957.
9.	William Richard Shaboe Doll (1912 – 2005) Britse epidemioloog.
Bewees als één van de eersten dat roken longkanker veroorzaakt en het
risico op hart- en vaatziekten vergroot.
10.	James Watson (1928) Amerikaanse bioloog en biochemicus. Ontdekte
samen met Francis Crick en Maurice Wilkins in 1953 de structuur van
het dna. Hiervoor kreeg hij in 1962 samen met hen de Nobelprijs voor
de Fysiologie of Geneeskunde.

16

Wat kost dat nou? De zorguitgaven in 2010 zijn

60 miljard euro per jaar. In het internationale systeem van eenheden staat een miljard
voor giga, afgekort G. De zorg kost dus 60G€ ofwel 60 000 000 000. Per mensenleven is
dat gemiddeld 280 duizend euro. Per jaar is dat ongeveer 3500 euro per volwassene
en ruim 10.000 euro per gezin. 60 miljard is ongeveer 10 procent van het
bruto nationaal product. In 1950 besteedden we ongeveer 3 procent van het bnp aan
de gezondheidszorg. Nederland geeft aan de gezondheidszorg ongeveer
evenveel uit als het gemiddelde in de andere Westerse landen.
De Verenigde Staten is een uitschieter met 15 procent van het bnp aan de gezondheidszorg.

Het Rijksvaccinatieprogramma kost 100 miljoen. In het Rijksvaccinatieprogramma worden 9 vaccins gebruikt. 5 daarvan zijn combinatievaccins: ze beschermen met één
prik tegen meerdere ziekten. Meer dan de helft van de uitgaven, 33,3 miljard,

besteden we aan de curatieve zorg: ziekenhuizen 44 procent / geneesmiddelen 17 procent
/ geestelijke gezondheidszorg 11 procent / huisartsen 6 procent / medisch specialisten 6 procent / overige
op genezing gerichte zorg 17 procent. 24,1 miljard gaat naar langdurige zorg en

ondersteuning: verpleeg- en verzorgingshuizen 51 procent / gehandicaptenzorg 25 procent /
langdurige geestelijke gezondheidszorg 7 procent / ondersteuning via de Wet Maatschappelijke
Ondersteuning 7 procent / overige langdurige zorg 11 procent. De uitgaven aan zorg groeien

hard omdat » medisch-technologische ontwikkelingen meer mogelijkheden
bieden voor nieuwe behandelingen en geneesmiddelen » er meer vraag is
door sociaal-culturele ontwikkelingen » er extra vraag is door meer chronisch
zieken en meer mensen die verschillende aandoeningen tegelijk hebben »
we vergrijzen » de zorgsector arbeidsintensief is - als gevolg hiervan stijgen
de prijzen. Met de huidige trends groeit de zorgsector de komende

decennia met meer dan 4 procent per jaar.
Dat betekent dat we in 2040 zo’n 30 procent van ons nationaal inkomen zouden uitgeven aan zorg.

Ik ben...

24 april 2010

Ik ben bang, al wilde ik dat niet toegeven. Ik dacht namelijk heel positief te zijn na mijn laatste chemo.
Maar Johan prikte door dat ‘blije masker’ heen en fotografeerde me zoals ik me echt voelde. 27 september 2006

wel over de kosten én de baten van de zorg

19

... er nog! Een doorbijtertje, een ‘positivo’. Zo kent
iedereen Ilse Sleutjes. En die eigenschappen
trokken haar door de ziekte van Hodgkin.
‘Nooit dacht ik: dit is het einde.’

achtergrond
wie Ilse Sleutjes (28) uit Den Bosch.
werkt als trainee bij Vodafone.
overwonnen in mei 2006 werd de ziekte van
Hodgkin (lymfeklierkanker) vastgesteld, waarvan
ze in februari 2007 genezen is verklaard.
bijzonder loopt halve marathons. Een ‘uit de
hand gelopen hobby’, begonnen op de
loopband in haar herstelperiode.

‘Een lepel kon ik niet meer naar mijn mond
brengen. Zo moe was ik. En die zaterdagavond,
bij mijn ouders, brak er iets. Ik wist niet meer wat
ik met mezelf aan moest. Schoof het af op mijn
nieuwe studie, een schakeljaar tussen hbo en
universiteit. Misschien trok ik het gewoon niet
meer? Dat ik die ochtend een knobbel in mijn nek
had gevoeld, negeerde ik laconiek. Kop in het zand,
hè. Maar onbewust wist ik het wel. Heel even, in
een flits, schoot er door mijn hoofd: het zou zo
maar kanker kunnen zijn.
Op aandringen van mijn vader ging ik maandag
naar de dokter. Ik dacht: antibioticaatje en klaar.
Stapte na dat bezoek meteen op de trein naar Den
Haag, waar ik op kamers woonde. Maar bij Delft,
anderhalf uur later, belde mijn vader al. Ik moest
direct naar huis komen. Je bent jong, denkt
onsterfelijk te zijn en in één keer besef je:
het zit fout. Die terugreis is in een waas aan me
voorbijgegaan. Ik huilde alleen maar.’
‘Tussen mijn hart en longen zat een tumor van
14 cm – niet zo gek dat ik me moe voelde. Verder
had ik vijf door kankercellen vergrote lymfeklieren,
boven mijn middenrif. Ik kreeg het stempel
‘spoedje’ en zat binnen anderhalve week aan de
chemo. Hier zag ik het meest tegenop. Omdat je
weet dat je ziek word, moet overgeven. En als ik
ergens een hekel aan heb, dan is het ziek zijn.
Omdat ik me minder benauwd voelde en niet
misselijk werd, viel de chemo uiteindelijk mee.
Ook de bestralingen erna sloegen aan. Daarbij had
ik een fijn contact met mijn oncoloog en radioloog.
Twee warme mannen, maar enorm recht door zee.
Dat hielp me in mijn kijk op bepaalde zaken.

Zo maakte ik me zorgen over mijn schildklier,
waarop mijn radioloog – echt zo’n gezellige Belg –
reageerde: Alé, ge wordt alleen ‘n beetje pafferig.
Dan moest ik alweer lachen, en viel de spanning
van me af.’
‘Kracht putte ik uit de mensen om me heen.
Je hoort wel eens: pas als je ziek bent, leer je je
echte vrienden kennen. Maar ik heb alleen nog
maar meer waardering gekregen voor iedereen.
Vooral de band met mijn zus is hechter geworden.
Ze stuurde sms’jes, belde dagelijks, nam te pas en te
onpas cadeautjes mee. Ze voelde goed aan dat ik
door kleine dingen afleiding kreeg.
Ook kocht ik van de een op de andere dag een
Kever. Knalgeel was-ie. En als ik me rot voelde, ging
ik een eindje rijden. Deed ik een vrolijk gekleurde
hoofddoek om, met bloemen erin. Ik leek wel een
hippie, zei een vriend. Maar met het verlies van je
haar, raak je ook een deel van je vrouwelijkheid
kwijt. Daarom maakte ik me bewust mooi, met
make-up en grote bellen. Dat gaf me energie.’
‘Het meeste heb ik gehad aan de Herstel- en
Balanscursus. Ik deed mee om fysiek aan te
sterken, maar de groepstherapie leverde me
uiteindelijk veel meer op. Er werd gezegd: je mag je
klote voelen en je laten gaan. Toen kwam de klap
pas echt. De kraan werd opengedraaid, en is niet
meer dichtgegaan. Ook als ik me nu niet lekker
voel, plan ik een huilhalfuurtje in. Kijk ik bewust
naar het tv-programma Over mijn lijk, dat ik eerst
vermeed. Gewoon, even leegmaken.
Lees verder op pagina 22

Ik ben piekerig. Sta op het punt een bestraling in te gaan.
Daar gaan we weer, verzucht je dan. 19 oktober 2006

wel over de kosten én de baten van de zorg

Ik ben even in mezelf gekeerd. Als carnavalsdier heb ik ontzettend zin om te feesten.
Maar op zo’n moment besef je ook hoe bijzonder het is dat je weer mag. 18 februari 2007

21

22

“Er werd gezegd: je mag je
klote voelen en je laten gaan.
Toen kwam de klap pas echt”

In dit traject heb ik veel medepatiënten leren
kennen, die ik nog regelmatig spreek. Alleen zij
weten wat je echt doormaakt, en dat geeft een
enorme connectie. Het is ongelooflijk hoe mooi
die mensen in hun ziekteproces staan. Zó positief ook al is iemand allang uitbehandeld. Kippenvel
krijg ik daarvan.’

Ik ben in de zevende hemel, ook omdat mijn haren en wenkbrauwen terugkomen.
Je realiseert je: ik ga weer leven. 7 december 2006

‘Geen seconde dacht ik: dit is het einde. Ook bij
mij kwam een soort oermentaliteit naar boven.
Toen ik hoorde dat ik ziek was, zei ik: op mijn
verjaardag, 9 december, ben ik beter en geef ik een
knalfeest. En dat kwam er, met zo’n 250 man. In die
periode was ik verliefd op de wereld.
Ik wil het nooit meer meemaken, maar de ziekte is
een van mijn meest positieve ervaringen geweest.
Ik luister nu beter naar mezelf: wat maakt mij
gelukkig? Belangrijk is dat ik me qua werk en privé
één met mezelf wil voelen. En dat hoeft geen
huisje-boompje-beestje-plaatje te zijn. De vorige
slogan van Vodafone, mijn werkgever, verwoordt
het allemaal heel treffend: Get the most of now.’
Over de fotograaf
Johan Nieuwenhuize (1980) fotografeerde Ilse tijdens en na
haar ziekte. ‘Als goede vriend greep het me erg aan. Hoewel Ilse
natuurlijk gesteund werd door vrienden en familie, heb ik haar
in mijn foto’s geïsoleerd van haar omgeving. Uiteindelijk moest
Ilse het gevecht alleen voeren, maar stond ze er heel krachtig in.
Dat vind ik bewonderenswaardig.’
Johan wordt vertegenwoordigd door Galerie Van Kranendonk.
Hij werkt onder meer voor Volkskrant Magazine en nrc.next.
Informatie: www.vankranendonk.nl en www.johannieuwenhuize.nl
Ik ben zo opgelucht. Sta hier tussen vrienden en familie op mijn feest,
‘25 jaar en gezond’. Er heerst een ongelooflijke energie.
Iedereen is uitgelaten: we zijn erdoorheen! 9 december 2006

wel over de kosten én de baten van de zorg

23

E

E N

ogen

blikje
g

r aa G

…

Ogen. Spiegels van de ziel, maar ook gewoon heel nuttig gereedschap in het dagelijks leven.
Als er iets mis is met je gezichtsvermogen, is dat op zijn minst hinderlijk. Het kan een regelrechte
hindernis zijn - of worden - als er niets aan gedaan wordt. Daarom besteedt de Nederlandse
gezondheidszorg veel aandacht aan de preventie en behandeling van oogziekten. Met succes:
nieuwe technieken zorgen er bijvoorbeeld voor dat de kosten én de risico’s van een behandeling
dalen, waardoor er meer mensen beter (blijven) zien en langer actief zijn. Kijk maar.

Als een camera
In het oog zit, net als in een fototoestel, een compleet lenzenstel, een diafragma
en een lichtgevoelige filmplaat. Het oog heeft twee lenzen: het hoornvlies (cornea)
en de eigenlijke lens (ooglens). Tussen de twee lenzen bevindt zich het diafragma.
Dit is de pupil. Aan de binnenkant van de oogbol ligt de gevoelige filmplaat,
het netvlies of retina. Het lenzenstelsel zorgt ervoor dat op het netvlies een scherpe
afbeelding komt. Dit beeld wordt omgezet in elektrische signalen, die via de oogzenuw
naar het ziencentrum in de hersenen worden gestuurd.

wel over de kosten én de baten van de zorg

Voorkomen is beter…
Jaarlijks worden in Nederland 180.000 baby’s
geboren. Maar liefst 5 tot 10 procent van de
kinderen tot 5 jaar heeft een visuele aandoening.
Vanaf 3 jaar krijgen kinderen daarom in het
kader van de jeugdgezondheidszorg (jgz) een
ogentest met behulp van de ‘Amsterdamse
plaatjeskaart’. Er wordt gescreend op
scheelzien, ‘lui oog’, ver- en bijziendheid en
aangeboren oogafwijkingen. Het kind krijgt
tijdens de test een bril op met één oog afgeplakt.
Van vijf of drie meter afstand moet het de
plaatjes kunnen zien. Het consultatiebureau
bereikt ruim 90 procent van de kinderen tot
6 jaar, en speelt zo een grote rol in het
voorkomen van oogproblemen.

Voorgoed goed zien
Wie ‘kippig’ is – oftewel een ‘refractieve
afwijking’ heeft – en geen bril of contactlenzen
(meer) wil dragen, kan – op eigen kosten – een
ooglaserbehandeling overwegen.
Die zijn overal in Nederland verkrijgbaar,
zowel in ziekenhuizen als in privéklinieken.
Met innovatieve technieken bieden oogartsen
hier een behandeling aan, waardoor je in
principe voorgoed van je oogafwijking af bent.
Ooglaseren is trouwens alweer een verouderde
term, omdat er intussen ook andere
behandelingen zijn ingevoerd bij de refractiechirurgie. Denk bijvoorbeeld aan incisies,
inlays en kunstlenzen.

25

Niet lui
Een ‘lui oog’ is helemaal niet lui; het wordt
genegeerd door de hersenen. Deze aandoening
komt relatief vaak voor bij kinderen en kan
blijvende schade aan het gezichtsvermogen
veroorzaken. Dankzij de periodieke controles
op het consultatiebureau en bij de schoolarts
worden bijna alle Nederlandse kinderen met
een lui oog op tijd (vóór het tiende levensjaar)
behandeld. Ze krijgen een pleister op het goede
oog, zodat het luie oog zichzelf opnieuw kan
presenteren aan de hersenen. Hoe jonger het
kind, hoe korter de behandeling hoeft te duren.
Ruim 70 procent van de kinderen bij wie een lui
oog bijtijds werd ontdekt, had op 7-jarige
leeftijd een goed gezichtsvermogen.

Bijziend of verziend
Voor veel mensen zou het op zijn minst behoorlijk
lastig zijn zonder bril of lenzen deel te nemen
aan het dagelijks leven. Voor sommigen zelfs
onmogelijk. Voor hen zouden werkzaamheden
onuitvoerbaar of zelfs gevaarlijk zijn, denk aan
autorijden. Ongeveer 25 procent van de
bevolking heeft ‘brekingsafwijking’ van het
oog. Deze mensen zijn bijziend of verziend,
afhankelijk van de kromming van het hoornvlies,
of ze hebben een cilindrische afwijking. Ze zien
onscherp omdat lichtstralen en beelden van
buitenaf niet precies samenvallen op het netvlies.
Dit kan eenvoudig worden gecorrigeerd met
een bril of contactlenzen, of door middel van
een chirurgische ingreep (zie Voorgoed goed
zien).

Grijs en grauw
De meest voorkomende oogaandoening,
vooral op latere leeftijd, is grijze (of grauwe)
staar. Doordat de ooglens troebel wordt, ziet
een staarpatiënt alles waziger en met steeds
minder kleur, alsof het mistig is. Uiteindelijk
kan deze aandoening leiden tot blindheid.
Om staar te verhelpen, vervangt de oogarts
de troebele lens door een implantlens.
Dat is tegenwoordig een eenvoudige ingreep:
in een paar uur kun je alweer beter zien.
De staaroperatie behoort tot de meest succesvolle
chirurgische ingrepen: goede resultaten, niet
duur en nauwelijks risico’s. Per jaar vinden
120.000 staarbehandelingen plaats. Hierdoor
genieten honderdduizenden Nederlanders van
een actievere en aangenamere oude dag.

Groen of rood?
Er zijn oogafwijkingen waar niks aan te doen is,
zoals kleurenblindheid. Blindheid voor alle
kleuren is extreem zeldzaam. Wat wel veel
voorkomt, is dat mensen bepaalde kleuren niet
goed van elkaar onderscheiden. Ongeveer 2
procent van alle mannen in Nederland ziet
bijvoorbeeld weinig of geen verschil tussen
rijpe rode aardbeien en onrijpe groene
aardbeien. De afwijking is ‘geslachtsgebonden
erfelijk’, zodat jongens het van opa via de
moeder kunnen erven. Gelukkig kun je heel
goed functioneren als je kleurenblind bent;
alleen voor sommige beroepen, zoals piloot,
schipper en treinmachinist is het een vereiste
goed kleuren te kunnen zien.

Geen remedie
Bij iemand die blind is, gaat er iets mis bij de
fysieke waarneming met de oogzenuw of bij
de perceptie van beeldsignalen in de hersenen.
We spreken van blindheid als het beste oog
minder scherp kan zien dan 5 procent (normaal
is 100 procent). Nederland telt 78.000 blinden.
Begin 1900 hadden blinde mensen weinig
mogelijkheden en waren ze grotendeels
afhankelijk van anderen. Ze telden niet mee en
raakten vaak geïsoleerd. Tegenwoordig is dat
gelukkig anders. Er is (nog) geen remedie voor
blindheid. Maar dankzij moderne hulpmiddelen
als de blindenstok, de blindengeleidehond,
braille en speciale software kunnen blinden en
slechtzienden zoveel mogelijk meedraaien in
het gewone leven.

26

Dienge!
column

Mieke Vuijk

“Het woord ‘zorg’ is bijna
niet uit te spreken zonder
een diepe frons tussen
je ogen en dramatisch
laaghangende mondhoeken”

Gezondheidszorg – wie het woord in de mond
neemt, ontkomt niet aan de sensatie van een grote
salmiak- of andere bal – het is een hele mond vol.
Omdat het zo’n lang woord is, wordt het vaak
gekort. Wat rest, is het woord zorg. En dan gebeurt
er iets vreemds. Want wie de zon uit gezondheid haalt,
blijft met een schaduw zitten. Zorg is zorgelijk.
Zorg is zorgwekkend. Sterker nog: het woord zorg is
bijna niet uit te spreken zonder een diepe frons
tussen je ogen en dramatisch laaghangende
mondhoeken. De zaken die om zorg vragen,
verdienen dat ook: eenzame ouderen, dikke en
drukke kinderen, chronisch zieken, mensen met
een verstandelijke beperking, mensen met een
lichamelijke uitbreiding, en natuurlijk alle
categorieën spuiters en slikkers. Het lijken anderen,
maar op zeker dag zijn we het zelf die zorg
behoeven. En daarom – kort of lang, neemt de
overheid die zorg serieus. Belangrijke nota’s en
rapporten zien daarover het licht of laten dat met
een vrolijke woordspeling schijnen over keuzes die
moeten worden gemaakt. Ze heten Zorg aan zet.
Of Zorg op kop. Samen zorgen voor beter. Of Zorg 2.0,
alsof het om software gaat. Maar niemand
voorkomt het effect van een zekere sleetsheid die in
het woord lijkt ingebakken. Zorg-zelf lijdt aan een
chronisch vermoeidheidssyndroom.
Ik pleit daarom voor de invoering van een nieuw
woord dat de plaats van het opgebrande zorg kan
innemen. Het is een familie-erfstukje, maar in het
nationaal belang doen mijn zus en ik er blijmoedig
afstand van. Wij bieden aan: het woord ‘dienge, een
zangerig en vriendelijk begrip met een Frans
aandoende eindklank (à la ‘langue’) dat stond voor
alles wat wij leuk, mooi, goed of lekker vonden.
In beleidsnota’s zou dat na enige inburgering de
volgende tekst kunnen opleveren: ‘Het gaat goed
met de dienge in Nederland. We leven met z’n allen
gemiddeld langer dan in de jaren vijftig. We zijn

met z’n allen niet per se minder vaak ziek, maar we
leven gelukkiger, actiever, betrokkener en bewuster.
Dienge-leveranciers en -verzekeraars hebben
besloten de sectorwerkers in de dienge voortaan in
vrolijk rood en blauw te steken. En bloemenwinkels
belonen dat met boeketten seizoensgroente in hun
bezorgingspakket. Dat is pas dienge! Voor iedereen.
Wat zou het mooi zijn als VWS haar programma’s
voortaan een titel met een knipoog gaf.
Bijvoorbeeld richting de leuzes van andere
departementen. Want lachen is gezond! Voor de
periode 2011-2015 heet het gezondheidszorgplan
van VWS dan ook: Dienge! Leuker kunnen we het
niet maken, wel gezonder. Vanaf 2015 ontpopt het
zich vervolgens als Dienge! Van zeg ‘ns A naar word
‘ns Beter. In 2019 diengen we tot slot geheel
ont-zorgd mee naar een Nobelprijs. En ‘dienge’ haalt
De Dikke Van Dale als meest geciteerde woord van
2020.

Mieke Vuijk is mede-eigenaar van communicatiebureau
rcck; voor ideeënontwikkeling en creatieve oplossingen op
het gebied van tekst, beeld en geluid.

Ik ben

102

Tot 1950 waren er nooit meer dan dertig 100-plussers.
Op dit moment telt Nederland 1650 personen van deze
leeftijd. Hoe voelen zij zich nu? Drie portretten.

Mevrouw de Jong

“Ik heb niets
te klagen”

‘Op 26 mei ben ik 102 geworden. Mijn dochter hield
een groot feest voor me, met al haar vrienden en
kennissen. Wie had gedacht dat ik zo’n hoge leeftijd zou
bereiken? Ik niet, eerlijk gezegd. Maar ik ben nog heel
zelfstandig. Was mezelf en heb alleen maar een leesbril.
Ja, gelukkig zijn mijn ogen zo goed, want ik houd erg van
lezen. Spannende boeken, familieromannetjes. Wel zijn
mijn handen ermee opgehouden. De kracht is eruit, kan
geen glas meer oppakken. Soms denk ik: misschien komt
dat omdat ik mijn hele leven als schoonmaakster gewerkt
heb. Maar als het hierbij blijft, heb ik niets te klagen.’

28

1 miljoen x depressie

24 / 7 verzorging

Elk jaar krijgen in Nederland bijna 740 duizend mensen de diagnose
depressie. Het aantal gebruikers van geneesmiddelen tegen
depressie – antidepressiva – is nog hoger, bijna een miljoen.
Maar er zijn ook andere behandelvormen, variërend van cognitieve
therapie en gedragstherapie tot elektroshocktherapie. Over de
gezondheidswinst van antidepressiva zijn wetenschappers het nog
lang niet met elkaar eens. Wel weten we uit onderzoek dat
depressies leiden tot tientallen miljarden euro’s productiviteitsverlies
op het werk. Een betere gezondheid kan deze schade vermijden.

De langdurige zorg is een continubedrijf waar veel mensen
dagelijks worden verzorgd. In de gehandicaptenzorg gaat het
om 90.000 mensen, in ggz-instellingen ontvangen 60.000
mensen langdurige ggz-zorg en in één van de 1500 verpleegen verzorgingshuizen worden 170.000 mensen verzorgd.
Daarnaast bezoeken de 500 thuiszorginstellingen 450.000
personen voor persoonlijke verzorging en/of hulp in de
huishouding. In deze sector zijn ook veel vrijwilligers en
mantelzorgers actief.

“Gezondheid is datgene wat
je het gevoel geeft, dat het
nu de mooiste tijd van het
jaar is”
Franklin Pierce Adams
Amerikaans journalist, columnist en dichter (1881-1960)

Profijt van preventie
Voorkomen is beter dan genezen. Dat kan op tal van manieren.
Een belangrijke vorm van preventie is het Rijksvaccinatieprogramma.
Maar ook programma’s om de leefstijl te veranderen, bevolkingsonderzoeken, cholesterolremmers en bloeddrukverlagers zijn
bedoeld om ziektes te voorkomen, of in een vroeg stadium te
signaleren. Binnen de zorg wordt in totaal 3 miljard euro aan
preventie uitgegeven. Daarnaast wordt buiten de zorg nog eens
10 miljard uitgegeven. Voornamelijk aan de bescherming van de
volksgezondheid. Het ophalen van ons afval, het zuiveren van ons water,
en de bevordering van de verkeersveiligheid zijn voorbeelden hiervan.

Meer vrouwen
overleven borstkanker

Niet ziek, wel zorg

Anno 2010 is kanker de belangrijkste doodsoorzaak. De kans
dat een Nederlandse man de diagnose kanker krijgt, is maar
liefst 44 procent. Voor een vrouw is deze kans iets kleiner,
38 procent.
Doodgaan aan kanker is sinds het begin van de vorige eeuw tot
midden jaren 80 vrijwel constant gebleven. De jaarlijkse sterfte
aan kanker ligt op iets minder dan 250 per honderdduizend
inwoners. Toch weten we intussen meer over de ziekte en is kanker
steeds beter behandelbaar. Vroege opsporing door de mammografie en nieuwe behandelmethodes hebben bijvoorbeeld de
overlevingskansen van vrouwen met borstkanker sterk vergroot.
Van alle vrouwen die in 1950 de diagnose borstkanker kregen,
leefde tien jaar na de diagnose nog maar 30 procent. Inmiddels
is dit gestegen tot ruim 70 procent.

Maar bijna iedereen komt in een jaar

Niet iedereen heeft zelf zorg nodig.

wel in aanraking met de zorg.
• 12,8 miljoen Nederlands bezoeken elk jaar de tandarts;
• 12 miljoen mensen de huisarts;
• 6,7 miljoen mensen de medisch specialist;
• 3,3 miljoen mensen gaan naar de fysiotherapeut.
Maar we halen ook medicijnen bij de apotheek, of gaan met
onze kinderen mee als ze worden ingeënt.
En jaarlijks gaan we zo’n 21 miljoen keer op bezoek bij één van
de 1,1 miljoen Nederlanders per jaar die in het ziekenhuis zijn
opgenomen.

wel over de kosten én de baten van de zorg

Dure mensen: de 80-20 regel

29

10 x tv-programma’s

Jaarlijks wordt 80 procent van de curatieve zorguitgaven uitgegeven aan
20 procent van de Nederlanders. Maar dit is niet elk jaar dezelfde groep

Ziekenhuisseries en gezondheidsprogramma’s

Nederlanders. Het lijkt alsof de kosten scheef verdeeld zijn, maar iedereen

houden Nederland al jaren aan de buis gekluisterd.

komt op een bepaald moment bij de 20 procent ‘duurste mensen’ terecht.

Gezondheid en ziekte liggen nou eenmaal dicht

De grootgebruikers van ziekenhuiszorg zijn namelijk mensen die aan het

bij elkaar. Niet zo vreemd dat verhalen hierover

einde van hun leven zijn gekomen.

ons mateloos intrigeren. Of ze nu fictief of waar

Hart- en vaatziekten
Ten opzichte van de jaren 70 is de sterftekans aan hart- en vaatziekten,
zoals een hartinfarct of een hersenbloeding, gehalveerd. Hoe dit komt?
Vanaf de jaren 70 zijn we minder gaan roken, dankzij de toegenomen kennis
over de schadelijke gevolgen. Ook zijn er vanaf die periode belangrijke
medische doorbraken. De bypassoperatie werd voor het eerst uitgevoerd in
1967, de eerste dotterbehandeling in 1974, en de bloedverdunners kwamen
ook in de jaren ’70 op de markt. Vanaf die tijd is er sprake geweest van vele
innovaties. Deze ontwikkelingen in de zorg voor hart- en vaatziekten hebben
eraan bijgedragen dat onze levensverwachting is gestegen met 2 jaar.

Export
De zorggerelateerde export in
Nederland heeft een waarde van
14 miljard. Meer dan de helft hiervan
is medische apparatuur (4,1 miljard)
en farmacie (3,9 miljard). Wij importeren
ongeveer 3,8 miljard, 20 procent van
de totale inkopen door de zorg.
De gezondheidszorg zelf kent bijna
geen export. Minder dan een half
procent van alle zorg die in Nederland
wordt gegeven komt ten goede aan het
buitenland. Vaak zijn dit vakantiegangers
uit het buitenland in Nederland op
vakantie.

gebeurd zijn.

1.	Ja zuster, nee zuster (1966 – 1968): met het hele gezin meedeinen op
de liedjes van Annie M.G. Schmidt.
2.	Vinger aan de Pols (vanaf 1980): medisch praatprogramma, sinds
2000 gepresenteerd door Pia Dijkstra. In elke aflevering vertelt ook een
bekende Nederlander over zijn (chronische) aandoening. Zoals zanger
Gordon, die reuma, diabetes en psoriasis heeft.
3.	Zeg ‘ns AAA (1981 – 1993 en vanaf 2009): ‘Met de assistente van
dokter van der Plooeeeeg.’ Mien Dobbelsteen (Carry Tefsen) werd een
begrip.
4.	The Flying Doctors (1985 - 1991): oorspronkelijk bedoeld als 3-delige
miniserie, maar de belevenissen in het Australische dorp Coopers
Crossing schreeuwden om meer.
5.	Medisch Centrum West (1988 - 1994): heeft met 4,5 miljoen kijkers
nog altijd het hoogste kijkcijfer voor een dramaserie ooit.
6.	E.R. (1994 - 2009): intriges op de eerste hulp van het County Generalziekenhuis in Chicago. Vooral dr. Doug Ross (George Clooney) liet
vrouwenharten sneller kloppen.
7.	Je zal het maar hebben (vanaf2002): indringende portretten van
jongeren met een ziekte, aandoening of handicap, uitgezonden door
BNN.
8.	Grey’s Anatomy (vanaf 2005): ziekenhuisdrama rond co-assistent
Meredith Grey en haar collega’s.
9.	De co-assistent (vanaf 2007): gebaseerd op de gelijknamige bestseller
van Anne Hermans. Ronald Giphart schreef mee aan het script voor de serie.
10.	Het Kinderziekenhuis (vanaf 2008): meeleven met moedige kleintjes
en tieners op de kinderpoli van het vu Medisch Centrum in Amsterdam.
Van gebroken been tot chemokuur.

30

fijn dat ze er zijn

Kloppend hart
Een pacemaker helpt het hart op de goede snelheid te kloppen.
Dankzij dit vernuftige stukje techniek leiden hartpatiënten een
langer en onbezorgder leven. Per jaar worden er ongeveer
9000 geplaatst. Het is klein, zo’n 3 centimeter en
20 gram zwaar, en wordt vlak onder de huid ingebracht;
tegenwoordig een vrij eenvoudige ingreep. In 1932 bouwde
cardioloog Albert Hyman de eerste uitwendige pacemaker,
waarna bio-technicus Willam Murphy jr in 1957 de eerste
implanteerbare ontwikkelde. Aanvankelijk werden pacemakers
gebruikt om een te traag hartritme te corrigeren. Nu helpen ze
ook bij een te snel hartritme en bij patiënten met een risico op
hartfalen of een hartstilstand.

wel over de kosten én de baten van de zorg

31

In plakjes
De ‘plakjesscan’, zo noemen we de mri-scan ook wel. De term staat voor Magnetic
Resonance Imaging: beeldvorming door magnetische terugkaatsing. De patiënt
schuift liggend een lange, magnetische tunnel in. Het water in de weefsels wordt
gemagnetiseerd, waarna de scanner de signalen opvangt. Het resultaat is een
zwart-witafbeelding, die uit allerlei lagen (‘plakjes’) is opgebouwd. De mri-scan geeft
artsen zeer gedetailleerde informatie over de aard en plaats van afwijkingen, zoals
tumoren, waardoor veel gerichtere behandelingen kunnen plaatsvinden. De Britse
onderzoekers Peter Mansfield en Paul Lauterbur kregen in 2003 zelfs
de Nobelprijs voor hun werk over mri.

32

Wondermiddel?
Onder antibiotica vallen alle stoffen waarmee we
bacteriële infecties bestrijden. Van oorontsteking
tot stevige acne. Alexander Fleming ontdekte in
1928 min of meer bij toeval het eerste antibioticum
penicilline: de werkzame stof afgescheiden door
een penseelschimmel, Penicillium notatum.
Pas in 1941 verschenen de eerste publicaties over
de toepassing op mensen. De ontdekking betekende
een doorbraak in de bestrijding van ziektekiemen.
Mensen spraken zelfs over een wondermiddel:
zo’n groot effect en zo weinig bijwerkingen.

wel over de kosten én de baten van de zorg

Op rolletjes
Wie denkt dat een rolstoel alleen ‘een stoel op wielen is’, heeft het mis.
Dankzij moderne constructies en lichte materialen, zoals carbon en
titanium, is er een rolstoel voor bijna elke gelegenheid. Zoals ook de
sportrolstoel, die voor een specifieke sport ontwikkeld wordt.
Denk aan rolstoelbasketbal, wheelen (vergelijkbaar met hardlopen
voor niet-rolstoelgebruikers), Quad Rugby en zelfs rolstoeldansen.
Esther Vergeer is de bekendste rolstoeltennister van Nederland,
zij won vijf keer goud op de Paralympische Spelen. Dankzij de sportrolstoel
kunnen fysiek gehandicapten ook aan (team)sport doen. En dat is van
onschatbare waarde voor hun sociale leven en ontwikkeling.

33

34

Kunst
In Nederland worden jaarlijks 20.000 knieprotheses geplaatst.
Een ingreep die al sinds halverwege de twintigste eeuw wordt
uitgevoerd, met artrose (slijtage) als belangrijkste aanleiding.
Hoewel het plaatsen van een kunstknie bijna routine is, blijft de
operatie een kunst op zich. Alleen al vanwege alle soorten knieën;
gefabriceerd met materialen als Cobalt Chroom, titanium of
polyetheen. Vastgezet met botcement of een poreuze bedekkingslaag.
Hoe dan ook, de slagingskans van een knieplaatsing is groot en
de levensduur van de prothese is lang; 15 tot 20 jaar. De pijn wordt
bestreden en mensen kunnen weer lopen en actief blijven.

wel over de kosten én de baten van de zorg

Prik
Nederland telt zo’n 740.000 mensen met de diagnose
diabetes. Hiermee is het de meest voorkomende
ziekte in Nederland. Als je diabetes hebt, zijn je
bloedglucosewaarden te hoog. Daardoor haalt het
lichaam onvoldoende energie uit glucose (suikers).
Voor een diabetespatiënt is het van levensbelang om
de bloedglucosespiegel stabiel te houden. Afhankelijk
van het type diabetes, gebeurt dat door insuline toe te
dienen, een dieet te volgen of door andere medicatie.
Dankzij de prikpen kunnen diabetespatiënten zelf hun
bloedglucosespiegel controleren. Dit handzame
apparaatje bestaat uit een aantal lancetten, kleine
mesjes. Zo’n lancet geeft een zacht prikje, met weinig
huidbeschadiging, en is nagenoeg pijnloos.

35

36

Lachen is gezond. Maar wat als het lachen je vergaan is?
Als je zo slecht in je vel zit, dat je gewoon niet meer weet
waar je het zoeken moet? Dan is er altijd nog de geestelijke
gezondheidszorg. Lees de verhalen van Mike Boddé en
Sara Kroos, cabaretiers die zelf kampten met een ernstige
depressie – en dat is géén grapje.

wel over de kosten én de baten van de zorg

37

Mike Boddé

‘Mijn leven hield
voor 95 procent op’
Mike Boddé (1968), onder meer bekend van de Mike & Thomas
show, noemt zichzelf pas in tweede instantie cabaretier.
Allereerst is hij muzikant; onlangs richtte hij een nieuwe
band op, ‘beetje jazzy’, genaamd The Win-Win Situation.
Eerder dit jaar verscheen zijn boek Pil, het verslag van een
gitzwarte periode in zijn leven.
‘Ik leed zeven jaar lang aan een zogenaamde geagiteerde
depressie. Dat wil zeggen dat ik niet afgestompt en somber in
een hoekje zat, maar juist alles – maar dan ook alles – heel
intensief beleefde. Te intensief. Hoewel het bij mij allemaal
begon met een grenzenloze moeheid. Nu weet ik dat ik een
verscholen depressie had, maar in het begin wilde ik daar
helemaal niet aan.
Van die zeven jaar was mijn situatie twee, drie jaar lang heel
ernstig. Ik kon geen boek meer lezen, geen muziek meer horen,
geen vrienden om me heen hebben, niet meer op mezelf wonen.
Het enige wat ik nog deed, was sporten. Zo kwam ik de dag door.
Verder was ik totaal verzenuwd. Eigenlijk hield mijn leven voor 95
procent op.’
‘Ik had een tijdlang psychotherapie, dat was heel interessant.
Verder heb ik van alles geprobeerd, zowel in de reguliere als in
de alternatieve gezondheidszorg. Maar wat mij uiteindelijk hielp,
waren pillen. Ik kreeg ze van een ziekenhuispsychiater die een
streng wetenschappelijk protocol volgde. Daardoor konden we
heel systematisch naar de juiste medicijnen zoeken.
Dat ik nog leef, heb ik aan die pillen, maar vooral aan mijn
familie te danken. In de allerzwartste periode overleed mijn
oudste broer. Dat was zo erg. Ik kon het tegenover mijn ouders
gewoon niet maken om dat verdriet nog te vergroten, dus ik
moest wel doorgaan.’
‘Natuurlijk is het aanbod in de gezondheidszorg van belang.
Mensen met grote lijdensdruk zijn zonder die ondersteuning al
snel verloren. Maar er gebeuren ook vreemde dingen in de zorg.
Zoals een huisarts die op goed geluk een pilletje voorschrijft,
zonder ‘plan’ erachter. Mensen in de ambulante zorg die niet op
de hoogte zijn van ziekenhuisprotocollen en dus ‘vergeten’ een
kalmeringstablet voor te schrijven in combinatie met een

bepaald middel. Of medici met bepaalde aannames; ik heb
bijvoorbeeld dokters horen beweren dat de oudere antidepressiva
– met meer bijwerkingen – beter werken bij zware depressies.
Dat staat nergens in de literatuur.
Ik heb altijd openhartig verteld over mijn depressie. Zo ben ik;
ik heb niks te verbergen. Ik had ook gewoon grote behoefte om
te praten over wat ik had meegemaakt. Het boek Pil ben ik
trouwens gaan schrijven op verzoek van de uitgever. Het is gek,
maar uit die tijd herinner ik me elk detail – van de jaren daarna
weet ik soms veel minder.’
‘Sinds mijn depressie heb ik een prettiger kijk op het leven.
Alles is een peulenschil vergeleken met toen. Ik ben gelukkig.
Tegelijkertijd ben ik nog lang bang geweest dat het terug zou
komen. Nu mijn boek uit is, zijn er veel mensen die mij een
e-mail sturen over hun eigen situatie. Sommigen hebben een
nog ergere depressie achter de rug dan ik, anderen zitten er nog
middenin. Al die lieve mensen die hun verhaal met mij delen,
dat had ik nooit willen missen.’

38

1 op de 4
Iedereen kan met psychische problemen te maken krijgen.
Van jong tot oud, voor een korte of een langere periode.
Van angststoornis tot alcoholverslaving, van schizofrenie tot
dementie, van boulimia tot borderline. Het treft ongeveer
1 op de 4 Nederlanders. De meest voorkomende psychische
aandoening is depressie. In de top 10 van ziekten met de
grootste ziektelast staat depressie na hart- en vaatziekten
dan ook op nummer twee. Ook angststoornissen en
dementie komen voor in deze lijst. Psychische aandoeningen
hebben vaak een groot negatief effect op de kwaliteit van
leven. De geestelijke gezondheidszorg behandelt patiënten
met deze problemen. Dit is van belang voor het welzijn van
het individu maar ook voor de economie. Want een belangrijk
deel van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid is gerelateerd
aan deze problematiek.

S ARA KROO S

‘Hulp om
mezelf te helpen’
Sara Kroos (1981) is cabaretier. Ze schrijft columns en teksten
en werkt voor de televisie. Daarnaast is ze moeder van dochter
Julia (7). Tijdens haar tienerjaren had zij een zware depressie,
op haar achttiende deed ze een zelfmoordpoging. In haar
shows en in de media schuwt ze dat onderwerp niet; ze
schreef onder meer Het Grote Zelfmoordlied.
‘Rond mijn zeventiende had ik een depressie die voortkwam
uit trauma’s uit mijn vroege jeugd. De opeenstapeling van die
trauma’s kon ik niet kanaliseren; dat maakte me depressief en
verward. Daarna had ik nog een aantal keer een terugslag. Ik blijf
ontvankelijk voor stemmingswisselingen, maar een depressie
zoals toen heb ik nooit meer gehad.
Jarenlang volgde ik ‘gewone’ therapie. Ook ben ik een tijdlang
opgenomen geweest in een open instelling. Daar had ik
groepstherapie, individuele therapie, creatieve therapie en een
dagelijks programma op de afdeling. Die opname was erg heftig,
maar heeft me enorm gevormd. Wat ik daar vooral geleerd heb,
is dat niemand me zou helpen; ik heb hulp gekregen om mezelf
te helpen.
Toen ik twee jaar geleden werd gevraagd ambassadrice van de
Jeugdzorg te worden, heb ik meteen ja gezegd. Ik ben het ‘bekende
gezicht’ tijdens de jaarlijkse Week van de Jeugdzorg, soms in een
speciale eigen show-op-toernee, soms als promotor van andere
activiteiten. Jongeren in de jeugdzorg zijn kwetsbaar door hun leeftijd
en hun problematiek. En dan hebben ze ook nog eens te kampen
met vooroordelen over de jeugdzorg en psychische gezondheidszorg. Uiteraard herken ik dingen in hen. Ik vind het fijn dat ik op
een positieve manier iets kan doen voor die jongeren.’

‘Het is mooi om te zien hoe gedreven de mensen zijn die
werken in de geestelijke gezondheidszorg. Maar dat je veel
verschillende therapeuten tegenkomt en dan steeds opnieuw je
verhaal moet vertellen, is op z’n zachtst gezegd onhandig. De
therapie heeft me destijds veel opgeleverd, in de vorm van meer
zelfkennis en zicht op mijn problematiek. Heel verrassend vond
ik de diversiteit van medecliënten, van alle rangen en standen en
uit alle hoeken van de maatschappij. Daarnaast zijn mijn ouders
heel belangrijk geweest. Die wisten zich geen raad met hun enige
dochter, maar bleven altijd van me houden. En mijn vak gaf toen
al houvast; direct na die donkere tijd besloot ik mijn droom om
het theater in te gaan te verwezenlijken. Ik wilde een nieuwe,
eigen identiteit ontwikkelen en daar is mijn vak heel belangrijk
in geworden.’
‘De geestelijke gezondheidszorg geeft je een zetje in de goede
richting op het moment dat je dat hard nodig hebt. Het is geen
zwakte om om hulp te vragen. Uiteindelijk doe je het toch zelf,
maar er zijn problemen die speciale zorg nodig hebben. Helaas
zijn er nog veel mensen die er per se zelf uit willen komen en
therapie als een falen zien.
Ik ben in mijn theaterprogramma’s heel open over mijn depressie.
Ik geloof dat het meest persoonlijke het meest universele is; dat
iedereen iets kan herkennen in de ander. Er hangt nog altijd iets
van schaamte rond psychische problematiek. Als dat minder
wordt door mijn openheid zou dat al fijn zijn. Het maakt me wel
erg kwetsbaar. Op een gegeven moment is het ook wel klaar;
ik wil geen eeuwig slachtoffer blijven.’

Ik ben

103

Tot 1950 waren er nooit meer dan dertig 100-plussers.
Op dit moment telt Nederland 1650 personen van deze
leeftijd. Hoe voelen zij zich nu? Drie portretten.

Mevrouw van Haarlem

“Ik heb een
mooi leven
gehad”

‘Mijn kleinzoon is laatst opa geworden. Tja, hoe je mij
dan noemt? Over-overgrootmoeder, geloof ik. Ik voel
me nog prima. Heb vooral last van mijn knieën, waardoor
ik wel een waggelende eend lijk… Maar gelukkig komt
de therapeut hiervoor vaak langs. En opstaan en zitten is
moeilijk, hè. Toch blijf ik in beweging, op mijn gemakje.
Even koffiedrinken bij een buurvrouw of naar de bingo
- da’s zo leuk. Maar veel ouder hoef ik niet per se te worden.
Elke avond als ik naar bed ga, zeg ik in mijn hoofd tegen
mijn twee dochters: ik heb een mooi leven gehad, zonder
lang ziekbed. Het is goed zo.’

40

Internationaal vergelijken

Beroerd

Nederland neemt de eerste plaats in op de Euro Health Consumer
Index 2009 van de Health Consumer Powerhouse. Deze index vergelijkt
vanuit consumentenperspectief de verschillende gezondheidszorgstelsels in Europa. De Zorgbalans 2010 van het rivm vergelijkt
de Nederlandse gezondheidszorg met andere rijke westerse
landen. De Zorgbalans concludeert dat de toegankelijkheid
uitstekend is, de kwaliteit op vele onderdelen bovengemiddeld
en de zorgkosten niet sterk afwijken van de ons omringende
landen. Maar ook dat de ambities hoog zijn en het nog beter kan.

In Nederland krijgen ongeveer dertigduizend mensen elk jaar
een beroerte en leven rond 120 duizend mensen met de gevolgen
van een beroerte.
Beroerte is in ons land doodsoorzaak nummer drie en één van de
belangrijkste oorzaken van (blijvende) invaliditeit. Toch is al sinds
1970 sprake van een dalende trend in de sterfte aan beroerte.
Voor een deel is dit toe te schrijven aan de zorg, vooral aan het gebruik
van bloeddrukverlagers, cholesterolverlagers en (bij mensen met
diabetes) middelen om het bloedsuikergehalte te reguleren.

1,1 m
 iljoen
betaalde
banen

Rekensom

In Nederland hebben rond de 1,1 miljoen
mensen een betaalde baan in de zorg.
Dat betekent dat een kleine 15 procent van de werkzame
beroepsbevolking een baan heeft in deze sector. Bij toeleveranciers
(zoals de farmaceutische industrie) en faciliterende bedrijven (zoals
wetenschappelijke instituten) werken ook nog eens 160.000 mensen.
Hiermee is de zorg de vijfde grootste werkgever van ons land,
na de financiële en zakelijke dienstverlening, handel, industrie en
overheid. En naast de betaalde krachten werken er ook nog eens
drie miljoen mensen als vrijwilliger of mantelzorger in de zorg.

De grote verdwijntruc
In Nederland is doodgaan aan een infectieziekte sinds halverwege
de vorige eeuw een zeldzaamheid. Denk bijvoorbeeld aan
longontsteking, bronchitis, griep, tuberculose of syfilis.
Daarvoor verminderde de sterfte aan infectieziekten ook al.
Toen was de daling vrijwel helemaal te danken aan betere
hygiëne, voeding en andere niet-medische oorzaken.
Vanaf 1950 leveren medische doorbraken, zoals de ontdekking
van penicilline, de belangrijkste bijdrage in de strijd tegen
infectieziekten.

De gezondheidszorg kost
60 miljard euro per jaar.
Ofwel: € 280.000 per Nederlander, per mensenleven.
Dat is vergelijkbaar met de prijs van een leuke eengezinswoning.
En: we krijgen er ook wat voor terug. We leven bijvoorbeeld 6 jaar
langer dankzij de zorg, sinds 1950. En we zijn ook langer gezond.
Daardoor werken we bijvoorbeeld meer en langer. En voelen we
ons gelukkiger, zekerder. Onderzoeker Marc Pomp heeft geprobeerd
deze baten van de zorg in geld uit te drukken. In totaal worden de
baten van de zorg gewaardeerd op minimaal € 450.000 per
Nederlander, per mensenleven.
> Over de baten van de zorg lees je meer op pagina 6,
over de kosten meer op pagina 16

“Gezonde mensen hebben
duizend wensen, zieken
hebben er maar één”

wel over de kosten én de baten van de zorg

41

10 x musea

De baten van nu hebben we te danken aan eeuwen
kennisontwikkeling. Tegenwoordig te zien en zelfs
te beleven in talloze musea; een reis door het puberbrein

Hoeveel miljard?
De miljarden duizelen om je oren. Maar hoeveel wordt er nu uitgegeven aan zorg?
Als je kijkt naar het Budgettair Kader Zorg (bkz) waarover het ministerie van vws
verantwoording moet afleggen tegenover het parlement, kost de zorg jaarlijks
60 miljard. Hierin zijn de kosten van bijvoorbeeld de basisverzekering wel meegenomen,
maar niet de kosten waarvoor mensen zich vrijwillig bijverzekeren of die ze zelf
betalen. In de zorgberekeningen van het cbs wordt een bredere definitie gehanteerd,
waaronder bijvoorbeeld ook alternatieve geneeswijzen en bedrijfsgezondheidszorg
vallen. En ook de kinderopvang. Filter je de kinderopvang eruit, dan bedragen
de zorguitgaven volgens het cbs jaarlijks meer dan 70 miljard euro.

Een zeker gevoel
In 1907 kwamen de eerste twee ziekenauto’s
op de weg. Er volgden er snel meer.
Deze auto’s waren van garages of taxibedrijven die een telefoon hadden.
Na de Tweede Wereldoorlog nam het aantal verkeersongelukken toe en
kwamen er meer ambulancediensten. Anno 2010 worden een kleine 700
ambulances bemand door één van de 1700 ambulancechauffeurs en
1900 ambulanceverpleegkundigen.
Jaarlijks maken zij meer dan 1 miljoen ritten. Is er sprake van gevaar voor
leven of blijvende invaliditeit dan rukt de ambulance met zwaailichten en
sirene uit en moet binnen vijftien minuten na de melden ter plaatse zijn.
Dit gebeurt ongeveer 440.000 keer per jaar. Bij 225.000 andere ritten is er
geen acuut gevaar maar moeten ze wel snel ter plekken zijn. En er zijn
niet-spoedeisende ritten: 340.000 keer. Ambulances vervoeren dan
bijvoorbeeld patiënten tussen ziekenhuizen voor onderzoek of behandeling
of halen thuis mensen op voor een ziekenhuisopname.

Helderder
De staaroperatie is één van de meest voorkomende behandelingen in de
ziekenhuiszorg. Tegenwoordig is een staaroperatie een vrij lichte ingreep met
een hoge slagingskans, maar nog maar 25 jaar geleden was dit heel anders.
Toen werd je voor een staaroperatie een paar dagen opgenomen en nam
de wondgenezing maanden in beslag. Een staarbehandeling wordt 120.000 keer
per jaar uitgevoerd. Na een paar uur kan de patiënt alweer beter zien.
Onderzoekers hebben berekend dat de kwaliteit van leven dankzij de betere
behandeling van staar is gestegen met gemiddeld een halfjaar.

of het menselijk lichaam, een 3d-experience of een
speurtocht voor de kids.

1.	Museum Boerhaave, Leiden Natuurkunde, scheikunde, biologie,
geneeskunde… Ruim 400 jaar kennis toont dit museum. De nadruk ligt
op de bijdragen uit Nederland. Het abc van wetenschappelijke
instrumenten, instrumentmakers en geleerden. Van Apothekerspot tot
Zoötroop, van Adams tot Zeiss en van Aepinus tot Zeeman.
2. 	Corpus, Oegstgeest Wil je weten wat er gebeurt als je niest? Of hoe je
maag er van binnen uitziet? Maak dan een reis door het menselijk
lichaam in Corpus. Het museum is van ver te herkennen: het ziet eruit
als een reusachtig mens.
3.	Florence Nightingale Instituut, Zetten Expertisecentrum voor verpleegkundigen en verzorgenden. Met onder andere een eerbetoon aan Aafke
Gesina van Hulst, de grondlegger van het adagium rust, reinheid en regelmaat.
4. 	Universiteitsmuseum, Utrecht Veel universiteiten hebben een eigen
universiteitsmuseum. Die van Utrecht heeft een unieke verzameling
historische brillen, een eigen jeugdlab, de grootste tandheelkundige
collectie ter wereld en een heus rariteitenkabinet.
5. 	Nederlands Drogisterij Museum, Maarssen Nederland is het enige land
waar de apotheek niet het alleenrecht heeft op de verkoop van geneesmiddelen; de drogist verkoopt naast cosmetica ook geneesmiddelen
die zonder recept verkrijgbaar zijn. Voor 1930 produceerde de drogist
veel geneesmiddelen zelf. Uit die tijd zijn twee compleet ingerichte
drogisterijen te zien.
6. 	Het Dolhuys, Haarlem Museum voor de psychiatrie, gevestigd in een
Dolhuys uit 1320. Je kunt er onder andere op reis door de wereld van het
puberbrein.
7. Mauritshuis, Den Haag Hier hangt het schilderij De Anatomische les van
Dr. Nicolaes Tulp van Rembrandt van Rijn. Het was het eerste groepsportret
dat Rembrandt schilderde. Je ziet de ontleding van het lichaam van de
kort daarvoor opgehangen crimineel Aris Kindt.
8.	Laurentius Ziekenhuis, Roermond Permanente tentoonstelling in de
hal van het ziekenhuis. Met oude medische instrumenten, en een
complete dokterskoffer uit het begin van de vorige eeuw.
9. 	Museum De dorpsdokter, Hilvarenbeek Amputatiezagen, aderlaatvlijmen, een bloedzuiger op sterk water, verlostangen, kwikdamplampen
en bloeddrukmeters uit het begin van de 20e eeuw: voor een compleet
beeld van de dorpsdokter van toen.
10. Nationaal Farmaceutisch museum De Moriaen, Gouda Apotheekinterieurs
uit heden en verleden, en informatie over de ontwikkeling van geneesmiddelen. In de kruidentuin staan geneeskrachtige planten.

42

colofon

Wel is een bijzondere uitgave van Diagonaal,
het personeelsmagazine van het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).
De inhoud van Wel weerspiegelt de uitkomsten van
onderzoeken van het project ‘Gezondheidszorg telt’.

Bronnen
De inhoud van Wel is grotendeels gebaseerd op
informatie uit:
• de VWS-begroting 2010;
•	het onderzoek ‘De bedrijfstak zorg’ van Boer
& Croon uit 2009;
•	het onderzoek ‘Gezondheid en arbeidsgerelateerde baten’ van seor en seo uit 2009;
•	de ‘Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2010’
van het rivm uit 2010;
•	het boek ‘Een beter Nederland - De gouden eieren
van de gezondheidszorg’, Marc Pomp uit 2010.
Concept en eindredactie
Claar Hellwig, ZoClaar
Redactie
René Groot Koerkamp, Claar Hellwig,
Loes van Herten, Rashmi Jadoenandansing,
Pauline Smabers
Vormgeving
Rogier Rosema, Things To Make And Do
Illustraties
Dik Klut, Klutworks

Fotografie
Bert de Jong Vormgeving & Fotografie
Johan Nieuwenhuize
Teksten
Suzanne Geurts, Het Bladenatelier
Leuntje Aarnoutse, Paragraaf Tekst & Journalistiek
Johan Polder, rivm
Mieke Vuijk, rcck
Met dank aan
Stichting Humanitas Rotterdam
Thuiszorg Rotterdam
amc Amsterdam
AllMedical bv (pacemaker pag 30)
Philips Healthcare (beeld mri pag 31)
Sunrise Medical (beeld sportrolstoel pag 32)
Johnson & Johnson Medical bv (knieprothese pag 34)
Contact
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Directie meva, afdeling Algemeen Economisch
Beleid
Postbus 20350
2500 ej Den Haag
e welmagazine@minvws.nl

op de achterkant

Martine Bremer,
senior verpleegkundige
Verloscentrum amc
In Nederland werken 500.000 verpleegkundigen
en verzorgenden dagelijks in de zorg. Martine
Bremer (29) is een van hen.
‘Veel tijd met patiënten doorbrengen, daar gaat
het om. Ik zou dat het liefst nog veel meer doen,
maar het papierwerk en het doorgronden van
nieuwe software hoort er ook bij. Als senior
verpleegkundige heb ik het aandachtsgebied
‘kwaliteit en innovatie’ in mijn pakket.
Ik heb onder meer een dagprogramma klinische
lessen opgezet, om de deskundigheid van
verpleegkundigen op peil te houden.
Wat ik belangrijk vind als zorgverlener?
Eigenlijk zei ik het al: voldoende tijd en
menskracht voor patiëntenzorg, goede software
en ‘goede kennis’, dus gekwalificeerd personeel.’