Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

35 334

Problematiek rondom stikstof en PFAS

32 637

Bedrijfslevenbeleid

Nr. 225

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR NATUUR EN STIKSTOF
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 februari 2023
In mijn brief van 15 december 2022 (Kamerstuk 35 334, nr. 212) heb ik
toegezegd uw Kamer een appreciatie te sturen over het artikel dat op
2 oktober 2022 in Het Financieele Dagblad (FD) verscheen over de
economische schade van de stikstofcrisis. Daarnaast zal ik in deze brief
ook kort stilstaan bij het rapport van het Economisch Instituut voor de
Bouw (EIB) over het vervallen van de bouwvrijstelling. Hierbij geef ik,
mede namens de Minister van Economische Zaken en Klimaat, invulling
aan dit verzoek. Daarnaast geven we met de brief invulling aan het
verzoek van het lid De Jong uit de Regeling van Werkzaamheden van
14 februari jl. (Handelingen II 2022/23, nr. 52, Regeling van Werkzaamheden) om een brief te ontvangen over de economische schade van de
stikstofcrisis op bedrijven en het vestigingsklimaat.
Allereerst wil ik benadrukken dat het kabinet zeer bewust is van de
betekenis van de huidige (economische) beperkingen als gevolg van de
overbelasting van stikstof. Dit heeft het kabinet ook expliciet geadresseerd
in de brief waarin het heeft gereageerd op de uitspraak van de Raad van
State inzake de bouwvrijstelling (Kamerstukken 34 682 en 35 334, nr. 108).
Sinds de uitspraak van de Raad van State over de PAS op 29 mei 2019 is
druk komen te staan op vergunningverlening van initiatieven. Hoewel er
mogelijkheden zijn om initiatieven en projecten te realiseren, neemt dat
niet weg dat er sprake is van schaarste aan stikstofruimte. Daarnaast geldt
dat het per project in kaart brengen of er stikstofuitstoot is die een
significant effect heeft op Natura 2000-gebieden tijd kost en kan leiden tot
onzekerheid voor initiatiefnemers en zo ook economische effecten met
zich meebrengt. Deze onzekerheid over regelgeving heeft mede tot gevolg
dat private investeringen in verduurzaming worden af- of uitgesteld, juist
nu deze urgent zijn. Het gaat onder andere om investeringen die nodig
zijn om doelen te halen die economisch en maatschappelijk van belang
zijn, zoals het verminderen van broeikasgasuitstoot. Daarnaast dreigt het
Nederlandse vestigings- en ondernemingsklimaat door deze onzekerheid
te verslechteren, met mogelijk nadelige gevolgen voor de hoeveelheid en

kst-35334-225
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 334, nr. 225

1

kwaliteit van banen in Nederland. Dat kan leiden tot een lagere economische groei en koopkracht.
Publicatie in het FD
Het FD heeft afgelopen jaar een rondgang gemaakt langs bedrijven en
daarbij gekeken naar de economische schade die de stikstofcrisis
veroorzaakt vanwege uitgestelde en/of afgestelde projecten in de bouw
(woningbouw en infra), industrie en landbouw. De kosten hiervan zijn
vooral voor rekening van de bouw en industrie. Uit deze rondgang zou
blijken dat de totale kosten inmiddels 28 miljard euro bedragen.
Het FD stelt dat de bouw het meeste schade ondervindt: 14 tot
14,5 miljard euro (6 miljard euro door het teruglopen van de woningbouw,
8–8,5 miljard euro door de verlamming van grote infrastructurele
projecten, zoals snelwegen). Voor de industrie betreft dit 13 miljard euro
door opschorten en afzien van investeringen door de industrie. In het
FD-artikel gaat het daarbij om 85 geïnventariseerde projecten. De
stikstofcrisis drukt ook op de landbouw doordat er geen stikstofruimte is
om vergunningen te verlenen.
Appreciatie van publicatie FD
Het kabinet beseft dat de stikstofcrisis grote maatschappelijke en
economische consequenties heeft. De analyse van het FD illustreert dit en
heeft zich gericht op het in beeld brengen van de kosten van uitstel of
afstel van een aantal bouwprojecten. Het kabinet is zich stevig
doordrongen van de gevolgen voor bouwprojecten zoals het FD die in
haar analyse omschrijft. De bevindingen van het FD onderstrepen dan ook
de urgentie van de opgave waaraan het kabinet met medeoverheden en
betrokken partijen werkt. Wel is er een aantal punten waarop de analyse
nadere aanvulling of nuancering behoeft.
Allereerst is het van belang te benoemen dat de door het FD geïnventariseerde schade vanwege uit- of afstel van projecten de stikstofcrisis andere
schadeposten buiten beschouwing laat. Zo leidt de overmatige stikstofuitstoot ook op andere wijze tot schade. Denk hierbij aan de waarde van
natuur en biodiversiteit die verloren gaat als gevolg van de huidige
situatie, de kosten die gepaard gaan met het verlies aan het mogelijk niet
halen van klimaatdoelen als energie-infraprojecten niet doorgaan,
verslechtering van het vestigingsklimaat en kosten van mogelijk huizentekort als de stikstofcrisis voortduurt. Deze brede maatschappelijke kosten
van de stikstofcrisis zijn fors en niet eenduidig te kwantificeren.
Daarnaast geldt dat de rondgang die het FD heeft gedaan langs een aantal
bedrijven weliswaar een indicatie geeft van het aantal projecten dat is uitof afgesteld vanwege de stikstofcrisis, maar dat dit geen totaaloverzicht
biedt over de gehele economie. Daarnaast is het ook niet met zekerheid te
zeggen of het stil leggen van projecten in alle gevallen direct of alleen
wordt veroorzaakt door de stikstofcrisis. Er kunnen ook andere redenen
zijn waarom bedrijven besluiten om voorgenomen projecten (tijdelijk) stil
te leggen. Dit maakt het dan ook lastig een exacte kwantitatieve duiding te
geven op het totaal aantal projecten dat door de stikstofcrisis wordt
geraakt en de totale schade die daar uit voorkomt.
Voor specifiek die projecten die door het FD in kaart zijn gebracht geldt dat
het genoemde bedrag van 28 miljard de bruto effecten op de productie
betreft (de daadwerkelijk netto kosten liggen lager). Het kan zijn dat de
capaciteit die binnen een bedrijf is vrijgekomen vanwege het stilvallen van
een project door de stikstofcrisis op andere een wijze wordt benut.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 334, nr. 225

2

Daarnaast blijkt uit de analyse van het FD niet of er sprake is van afstel
dan wel uitstel. Bij afstel zal het gehele project geen doorgang vinden wat
substantieel verliezen kan opleveren, maar bij uitstel van een project zal
het project later alsnog doorgang vinden. Een bedrijf zal dan te maken
krijgen met uitstelkosten maar zal later wel de baten van het project
ontvangen (en de kosten maken).
Rapport Economische Instituut voor de Bouw (EIB)
Op 9 februari jl. heeft het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB) in
opdracht van Bouwend Nederland een analyse gepubliceerd over de
gevolgen van het wegvallen van de bouwvrijstelling voor de
woningbouw. Hierin wordt geconcludeerd dat het vervallen van de
bouwvrijstelling niet leidt tot een volledige stop van de woningbouwactiviteiten. Wel leidt het tot vertraging van diverse woningbouwprojecten en
tot hogere kosten. De inschatting van het EIB is dat de kosten van het
vervallen van de bouwvrijstelling leidt tot 100 miljoen euro aan extra
kosten in 2023. Er moeten er op projectniveau meer kosten worden
gemaakt voor AERIUS-berekeningen en voor een deel van de projecten
ook voor ecologisch onderzoek. Na 2023 nemen deze extra kosten
geleidelijk af tot 50 miljoen euro in 2027. De vertraging op projecten
bedraagt naar verwachting enkele maanden, maar zal naar verwachting
afnemen naarmate bedrijven kunnen anticiperen op de nieuwe situatie.
Verder voorspelt het EIB dat in de periode 2022–2027 het aantal vergunningen voor nieuwbouwwoningen zal afnemen waardoor het aantal
opgeleverde woningen in deze periode met 8.000 daalt. Hiermee gaat
volgens EIB een verlies aan bouwvolume van 3 miljard euro gepaard.
De conclusies uit het rapport sluiten grotendeels aan bij mijn verwachting
van de effecten na de uitspraak van de Raad van State in november vorig
jaar. De vertraging en extra kosten zijn extra belemmerend bij het
realiseren van de urgente woningbouwopgave. Daarom zet het kabinet
dan voor de bouw ook in op een robuustere en vereenvoudigde wijze van
toestemmingsverlening en een versnelde verduurzaming van de bouw.
Daarnaast wordt onderzocht hoe nieuwe bronmaatregelen kunnen
resulteren in meer stikstofruimte in het SSRS en stikstofbanken zal
(opnieuw) gesproken worden over de prioritering van deze ruimte, voor
de legalisatie van PAS-melders, duurzame energie en andere economische ontwikkeling zoals woningbouw en infrastructuur.
Impact op het vestigingsklimaat
De Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) ziet in haar praktijk bij
buitenlandse bedrijven dat de stikstofproblematiek in Nederland reële
belemmeringen oplevert bij investeringsplannen (zowel bij nieuwbouw
als uitbreiding). In voorkomende gevallen leidt dit tot vertraging en
rechtszaken, uitstel van projecten, verkleining van projecten of het
verliezen van projecten aan andere landen. Uit de contacten die NFIA met
potentiële en huidige investeerders heeft en de signalen die zij van deze
contacten krijgt, blijkt dat de stikstofproblematiek, evenals andere
aandachtspunten in het vestigingsklimaat, zoals stroomtekort, grondtekort
of niet passende regelgeving, directe impact heeft op besluitvorming over
investeringen in Nederland.
Tot slot
De door het FD en het EIB geschetste problematiek onderstreept de
urgentie van de opgave waar het kabinet aan werkt. In de brief van
25 november 2022 (Kamerstukken 34 682 en 35 334, nr. 108) heeft het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 334, nr. 225

3

kabinet onder andere maatregelen aangekondigd over de aanpak van
piekbelasters en de versteviging van bronmaatregelen. Hiermee beogen
we het fundament van de stikstofaanpak te versterken ten gunste van de
natuur/biodiversiteit en de economie. Ik vind het van belang dat noodzakelijke maatschappelijke en private initiatieven waar dat verantwoord kan
ook plaatsvinden. Pas als de druk op de natuur afneemt, ontstaat meer
ruimte om activiteiten toe te staan. De laatste jaren is uit diverse gerechtelijke uitspraken gebleken dat het systeem van toestemmingverlening op
onderdelen niet de gewenste zekerheid biedt.
Ik heb in de brief van 25 november 2022 stappen aangekondigd om
toestemmingverlening mogelijk te houden en tegelijkertijd minder
onzeker te maken. Ik zal een vergunningplicht voor intern salderen
invoeren, komen met een aanpak voor latente ruimte en de regels voor
intern en extern salderen aanscherpen. Op die manier wil ik voorkomen
dat ongewild de natuur verder onder druk komt te staan.
Tegelijkertijd ga ik aan de slag met vereenvoudiging en uniformering van
het aanvragen en onderbouwen van een vergunning. Op de korte termijn
werkt het kabinet aan standaardisatie door middel van kengetallen of
vuistregels om zo administratieve lasten voor initiatiefnemers te verminderen. Het doel hiervan is om snel inzicht te verschaffen in de vraag of
voor een activiteit een vergunningplicht geldt. Om de administratieve
lasten voor bouwprojecten met geringe stikstofemissies structureel te
verminderen, bekijkt het kabinet ook de mogelijkheden om voor deze
projecten een ondergrens toe te passen («generieke voortoets»),
waaronder een project niet vergunningplichtig is. Juridische
houdbaarheid is hierbij leidend. Tenslotte heeft het kabinet ervoor
gekozen om steviger regie te gaan voeren op extern salderen en het
uitgeven van stikstofruimte bijvoorbeeld aan prioritaire projecten van
nationaal belang.
De Minister voor Natuur en Stikstof,
Ch. van der Wal-Zeggelink

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 334, nr. 225

4