Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 279

Internationale militaire samenwerking

Nr. 10

BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 februari 2014
Naar aanleiding van mijn toezegging tijdens het algemeen overleg van
3 juli 2013 (Kamerstuk 33 279, nr. 8) informeer ik u voortaan jaarlijks over
de stand van zaken van de internationale militaire samenwerking. In
bijlage treft u een overzicht aan van de belangrijkste huidige samenwerkingsverbanden. Dit is een geactualiseerde versie van het overzicht dat u
op 25 oktober 2013 heeft ontvangen (Kamerstuk 33 750 X, nr. 6). In deze
brief zet ik de belangrijkste ontwikkelingen in 2013 uiteen. Hierbij staat de
intensivering van de bilaterale samenwerking met de strategische
partners centraal. Allereerst sta ik stil bij de verankering van de internationale militaire samenwerking, nationaal en in zowel Navo als
EU-verband. Vervolgens ga ik in op de stand van zaken van de intensivering van de samenwerking met de strategische partners, het samenwerkingsproject voor Air-to-Air Refueling en het overleg in de Northern
Group. De brief sluit af met een paragraaf over oefenen en gereedstellen
in internationaal verband. Daar krijgt de internationale militaire samenwerking concreet gestalte. De brief gaat niet in op samenwerking bij
operationele inzet zoals in Afghanistan, Mali, de Hoorn van Afrika of
Turkije aangezien de Kamer daarover afzonderlijk wordt geïnformeerd.
De focus op ontwikkelingen in 2013 laat uiteraard onverlet dat Defensie
reeds vele succesvolle vormen van internationale samenwerking kent.
Slechts enkele voorbeelden zijn de Belgisch-Nederlandse marinesamenwerking (Benesam) van het Commando Zeestrijdkrachten (CZSK), het
Duits-Nederlandse legerkorpshoofdkwartier in Münster waarbij het
Commando Landstrijdkrachten (CLAS) intensief betrokken is, de samenwerking op het gebied van jachtvliegtuigen zoals de operationele testfase
van de F-35 van het Commando Luchtstrijdkrachten (CLSK), en de
betrokkenheid van de Koninklijke Marechaussee bij het Europese
gendarmeriekorps EUROGENDFOR en de Frontex-samenwerking bij het
bewaken van de EU-buitengrenzen.
Ook op de gebieden van materieel, onderzoek en technologieontwikkeling, inlichtingen en medische deskundigheid wordt intensief
samengewerkt.

kst-33279-10
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

1

Verankering internationale militaire samenwerking
Nationaal
In 2013 zijn stappen gezet die voortbouwen op de nota Internationale
Militaire Samenwerking van 11 mei 2012 (Kamerstuk 33 279, nr. 3). Deze
samenwerking heeft het kabinet verder in het beleid verankerd door
middel van de Internationale Veiligheidsstrategie (Kamerstuk 33 694, nr. 2
van 21 juni 2013) en de nota In het belang van Nederland (Kamerstuk
33 763, nr. 1 van 17 september 2013).
De Internationale veiligheidsstrategie (IVS) onderkent drie strategische
belangen: de verdediging van het eigen en het bondgenootschappelijk
grondgebied; een goed functionerende internationale rechtsorde; en
economische veiligheid. De IVS legt in dat kader een accent op meer
Europese verantwoordelijkheid. Het afnemende relatieve gewicht van
individuele Europese landen vereist verdieping van de samenwerking met
Europese partners. Dit is tevens van belang om relevant te blijven voor de
Verenigde Staten en de rest van de wereld. Een sterke EU is van belang
voor een stabiel internationaal stelsel en een sterke Navo. De IVS bepleit
in dat verband meer defensiesamenwerking met andere Europese landen
om ons militaire handelingsvermogen te vergroten en voldoende
slagkracht te behouden. Internationale coördinatie door Navo en EU is
hierbij van belang.
De nota In het belang van Nederland berust op het uitgangspunt dat
Nederland niet in staat is op eigen kracht zijn veiligheid te verzekeren.
Onze veiligheidsbelangen zijn verknoopt met de wereld om ons heen. Om
dreigingen en risico’s ook in de toekomst het hoofd te kunnen bieden, is
verdere verdieping van militaire samenwerking noodzakelijk, zowel apart
met gelijkgezinde landen als in multinationaal verband. Dit vraagt ook om
een andere omgang met soevereiniteit, waarin vergroting van handelingsvermogen en de betrouwbaarheid van samenwerkingspartners centraal
staan. Ik heb daarvoor in 2013 in internationaal verband bij herhaling
aandacht gevraagd en zal dat blijven doen. Militaire partners moeten op
elkaar kunnen rekenen.
Met verdieping van de samenwerking kunnen inzetbaarheid en voortzettingsvermogen worden versterkt en ontbrekende capaciteiten gecompenseerd. Samen met partners kan hiermee op termijn voldoende schaalgrootte worden bereikt. Bestaande samenwerkingsverbanden zullen in dat
kader zoveel mogelijk worden benut en verder versterkt. Deze doelstelling
sluit aan bij de praktijk, waarbij onderzoek, opleidingen, oefeningen en
inzet steeds vaker in internationaal verband worden uitgevoerd. EU en
Navo vormen het multilaterale raamwerk voor de inzet van de krijgsmacht. Zij geven sturing en richting aan de ontwikkeling van militaire
capaciteiten door middel van de vaststelling van tekorten en de ontwikkeling van doctrines en concepten.
Internationaal
Ook in Europees verband zijn stappen gezet in de beleidsmatige verankering van uitgangspunten voor internationale militaire samenwerking. In
2013 betrof dit vooral de uitwerking van voorstellen in EU-kader voor de
verdieping van samenwerking op het terrein van veiligheid en defensie,
ter voorbereiding op de Europese Raad op 19 en 20 december 2013. Naast
de verhoging van de effectiviteit en zichtbaarheid van het Gemeenschappelijk Veiligheids- en Defensiebeleid (GVDB) stonden daarbij gezamenlijke
capaciteitenontwikkeling en versterking van de defensiemarkt en
-industrie centraal. De Europese Raad heeft een groot aantal voorstellen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

2

op deze terreinen bekrachtigd, mede op basis van het Final Report on
CSDP van de Hoge Vertegenwoordiger Ashton en de Commissiemededeling over defensiemarkt en -industrie. De Europese Raad heeft besloten
halverwege 2015 de voortgang te bespreken. Het debat in de Europese
Raad over veiligheid en defensie moet daarom niet worden beschouwd
als een eindpunt, maar eerder als het begin van een nieuw proces.
Met de Raadsconclusies van de Europese Raad is het kader voor de
EU-inspanningen op het terrein van het GVDB en defensiesamenwerking
voor de komende periode vastgelegd. Uit de tekst spreekt het grote
belang van de doorontwikkeling van het GVDB, teneinde de Europese
landen in staat te stellen gezamenlijk meer verantwoordelijkheid te nemen
op het terrein van veiligheid en defensie. Naast de gevoelde noodzaak
vanwege veranderingen in de strategische context ligt de nadruk ook op
de optimale benutting van het potentieel voor capaciteitsversterking. De
inspanningen van de landen afzonderlijk zijn te versnipperd om samen
een sterke vuist te maken. De lidstaten moeten beter gebruik maken van
schaalvoordelen om investeringen in (de ontwikkeling van) nieuwe
kennis, technologieën en capaciteiten betaalbaar te houden. Er is behoefte
aan een structurele langetermijnaanpak voor de harmonisering van
defensiebeleid en -planning, gezamenlijk onderzoek, en capaciteitsontwikkeling op nieuwe gebieden zoals tankervliegtuigen, cyber en op afstand
bestuurde systemen. Europa moet daarvoor kunnen beschikken over een
defensie-industrie die innovatief en concurrerend is. De EU en de Navo
moeten de samenhang van de Europese defensiesamenwerking bewaken,
de landen wijzen op gezamenlijk gedefinieerde prioriteiten en de
uitwerking van nieuwe initiatieven optimaal ondersteunen.
Voor de uitwerking van de voorstellen en initiatieven in de praktijk zijn nu
de Europese landen in belangrijke mate zelf aan zet. De landen blijven in
bilateraal verband of in kleinere groepen de drijvende kracht achter
internationale militaire samenwerking. Succesvolle vormen van samenwerking zoals Benesam en het Duits-Nederlands hoofdkwartier onderstrepen de toegevoegde waarde van geïntegreerde bilaterale samenwerking en het European Air Transport Command (EATC) is een goed
voorbeeld van pooling and sharing van bestaande capaciteiten. De
Raadsconclusies van de Europese Raad onderstrepen dat succesvolle
initiatieven zoals het EATC zoveel mogelijk op andere terreinen moeten
worden toegepast. Het door Nederland geleide project op het terrein van
Air-to-Air Refueling biedt in potentie perspectief op kansrijke projecten
voor gezamenlijke verwerving, instandhouding en inzet van strategische
capaciteiten op andere gebieden.
Tegen deze achtergrond beschouw ik de uitkomsten van het debat in de
Europese Raad als een steun in de rug. De intensivering van de samenwerking met Europese partners in regionale en multinationale verbanden
wordt geschraagd door, en draagt tegelijk bij aan, de verdieping van
Europese defensiesamenwerking. Deze boodschap zal ik ook centraal
stellen in mijn voorbereiding van de Navo-Top in september dit jaar. De
strategische uitdagingen waarvoor de Navo staat, hebben in belangrijke
mate te maken met hetzelfde vraagstuk van verdieping van Europese
defensiesamenwerking in het post-Afghanistan tijdperk. De vastgestelde
behoefte aan gezamenlijke capaciteitsontwikkeling is in de Navo en in de
EU vergelijkbaar. Beide organisaties zetten daarop in. Initiatieven zoals
pooling and sharing en Smart Defence hebben hetzelfde oogmerk. Beide
organisaties willen de militaire samenwerking versterken, door deze te
coördineren en te faciliteren, te richten op de voornaamste militaire
tekorten en in de vorm van multinationale projecten. Ook de Navo zal zich
rekenschap moeten geven van het belang om het kader voor internationale militaire samenwerking zoveel mogelijk overeen te laten komen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

3

met de inspanningen van de Europese landen in EU-verband. De
doorontwikkeling van het GVDB moet tegelijk worden beschouwd als
versterking en aanvulling van de defensiesamenwerking in Navo-verband.
Prioriteiten bij samenwerking
In de nota Internationale Militaire Samenwerking van mei 2012 is een
indeling gemaakt van mogelijke samenwerkingspartners. Het betreft
strategische partners, gelieerde partners en gelegenheidspartners.
Bij strategische partners is de (geo)politiek-strategische afstand tot
Nederland gering en zij kennen een met Nederland vergelijkbare politieke
cultuur. De samenwerking betreft meerdere, samenhangende doelen van
hoge prioriteit en met deze partners is verdiepte, langdurige samenwerking mogelijk met duidelijke samenwerkingsverbanden en
tijdschema’s. De samenwerking met deze partners levert aanzienlijke
voordelen op voor de effectiviteit en doelmatigheid van de inzet van de
Nederlandse krijgsmacht.
Gelieerde partners vinden elkaar doorgaans vanuit een groter verband: zij
zijn al aan elkaar gelieerd via bijvoorbeeld EU of Navo. Het initiatief voor
samenwerking is meestal top-down ingegeven vanuit deze grotere
verbanden. De samenwerking betreft enkele doelen van hoge prioriteit en
de samenwerking is minder verdiept en veelal van kortere duur dan bij de
strategische partners. De samenwerkingsvorm ligt minder vast en er is
een minder directe of afgeleide relatie met voordelen voor de effectiviteit
en de doelmatigheid van de krijgsmacht. Bij gelegenheidspartners is
sprake van samenwerking met een beperkt aantal doelen. De samenwerking wordt vooral ingegeven door de urgentie van het moment of
door politieke dan wel militaire opportuniteit.
Daarnaast blijft samenwerking aan de orde met gelegenheidspartners om
redenen van buitenlandspolitieke aard of economische diplomatie.
Defensie geeft bij intensivering van de militaire samenwerking prioriteit
aan samenwerking die voor de krijgsmacht duidelijke meerwaarde
oplevert, waarbij overigens steeds geldt dat samenwerking niet direct
leidt tot besparingen: de kost gaat veelal voor de baat uit. Verdergaande
militaire samenwerking wordt daarom vooral gericht op de strategische
(regionale) partners, zoals België, Duitsland en Luxemburg. Naar
verwachting wordt met deze landen de meeste synergie bereikt.
Strategische partners
Zoals uiteengezet in de nota over internationale militaire samenwerking
van mei 2012 richt Defensie zich bij de bilaterale samenwerking op een
beperkt aantal strategische partners. Dit zijn in de eerste plaats België,
Duitsland en Luxemburg. Daarnaast blijft Defensie nauw samenwerken
met bijvoorbeeld Denemarken, Frankrijk, Noorwegen, het Verenigd
Koninkrijk en de Verenigde Staten. Hieronder geef ik voor deze landen de
belangrijkste ontwikkelingen weer in het afgelopen jaar. De bijlage gaat
meer in detail in op de samenwerkingsverbanden met deze partners.
Toelichting en bijlage samen geven een volledig beeld van de samenwerking per land en illustreren de betekenis daarvan.
Duitsland
De defensiesamenwerking met Duitsland is van oudsher van grote
betekenis. Met de ondertekening op 28 mei 2013 van de Declaration of
Intent (DoI) is deze samenwerking op een nog hoger plan gebracht. In de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

4

DoI hebben beide landen de intentie vastgelegd om kansrijke samenwerkingsmogelijkheden uit te werken die op werkniveau zijn bedacht en
waarbij de integratie van eenheden tot de mogelijkheden behoort. Een
hoogambtelijke overlegstructuur (High Level Steering Group, HLSG) geeft
sturing aan de samenwerking en bewaakt de voortgang.
Het afgelopen jaar hebben de defensieorganisaties van beide landen
intensief overlegd over de nadere uitwerking van de DoI. Allereerst is de
inrichting ter hand genomen van een effectieve samenwerkingsstructuur
die beide organisaties in staat stelt toe te zien op de uitvoering van de in
de DoI geformuleerde ambities. Naast de inrichting van stuur- en
werkgroepen op het niveau van de operationele commando’s (marine,
landmacht, luchtmacht), op het gebied van militaire gezondheidszorg en
op logistiek gebied, is er ook intensief overleg op het gebied van
capaciteitenontwikkeling, alsmede verwerving en onderhoud van
defensiematerieel. Daarnaast zijn alle lopende en nieuwe samenwerkingsinitiatieven tegen het licht gehouden om daarmee de samenwerking te
bewaken en te sturen.
Op het niveau van de operationele commando’s zijn verschillende
werkgroepen bezig met de uitwerking van samenwerkingsvormen. De
meest in het oog springende ideeën zijn:
• Het Duits-Nederlandse Legerkorpshoofdkwartier ontwikkelen tot een
Joint Task Force hoofdkwartier voor de Navo;
• Integratie van 11 Luchtmobiele Brigade (11 LMB) in de op te richten
Division Schnelle Kräfte (DSK);
• Integratie van de eenheden van de Grondgebonden Lucht- en
Raketverdediging;
• Integratie van Duitse en Nederlandse vuursteuneenheden;
• Samenwerking op maritiem gebied.
De schietoefening Griffin Strike in augustus 2013 in het Duitse
Baumholder was het eerste praktische resultaat van afspraken tussen de
twee landmachten over de integratie van vuursteun. In het komende jaar
wordt de opstelling van een roadmap voortgezet waarin de ambities
worden vertaald naar concrete samenwerkingsplannen met mijlpalen. Een
eerste concreet resultaat hiervan zal in juni van dit jaar de formele
integratie zijn van 11 LMB in DSK met een ceremonie in het Duitse
Stadtallendorf. Verder wordt dit jaar begonnen met de oprichting van een
binationale stafkern voor de Grondgebonden Lucht- en Raketverdedigingseenheden in het Duitse Husum.
Benelux
In 2013 zijn de afspraken uit de Ministeriële Verklaring van april 2012
nader uitgewerkt. Inmiddels zijn verschillende overeenkomsten getekend
over de uitwisseling van officieren bij de operationele commando’s en de
Belgische en Nederlandse defensiestaven. Bij de Defensiestaf en de
landmacht zijn de eerste uitwisselingsofficieren aangetreden. De
commandanten van de Belgische en Nederlandse luchtmachten zijn het
eens geworden over de uitwisseling van helikopterpersoneel en daarnaast
hebben zij een overeenkomst getekend over de inrichting van een
Belgian-Netherlands Coordination Cell voor de Nederlandse en Belgische
helikoptereenheden. In januari 2014 is begonnen met de eerste geïntegreerde opleiding van de zogenoemde jumpmasters (para-instructeurs) in
Schaffen. Eveneens dit jaar zullen daar para-opleidingen voor het halen
van het brevet «automatische opening» worden gegeven. Op het gebied
van de opleidingen zijn inmiddels vergaande stappen gezet voor een
begin van de integratie van de vervolgopleidingen van officieren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

5

Met mijn Belgische collega heb ik op 23 oktober 2013 een Letter of Intent
getekend inzake de opstelling van een verdrag over gezamenlijke
luchtruimbewaking (Kamerstuk 33 763, nr. 11). Daarnaast zullen de
Benelux-partners naar verwachting binnenkort een Memorandum of
Understanding (MoU) tekenen over de inrichting van het Benelux Arms
Control Agency (BACA). Bij deze geïntegreerde eenheid nabij Brussel zijn
vier Nederlandse militairen geplaatst. Het BACA zal alle inkomende en
uitgaande wapenbeheersingsinspecties in de Benelux organiseren.
Samen met mijn Belgische en Luxemburgse collega’s heb ik een
Benelux-document over defensiesamenwerking opgesteld ter voorbereiding van de Europese Raad in december 2013. De Kamer heeft dit
document op 20 november 2013 ontvangen. Wij hebben daarbij de
militaire Benelux-samenwerking ten voorbeeld gesteld voor verdergaande
samenwerking in Europees verband. De voorbereiding van de EU
Battlegroup in de tweede helft van 2014 onder Belgische leiding is een
voorbeeld van regionale samenwerking. Wij hebben uiteengezet dat wij
onze bijdragen aan de EU Battlegroup (EUBG) voor 2018 en voor een
volgend rotatieschema willen aanbieden als bijdrage vanuit de Benelux.
Ook op materieelgebied werken België en Nederland intensief samen,
zoals bij de verwerving van het Smart Vest dat in Nederland deel uitmaakt
van het project VOSS, de gezamenlijke aanschaf en het beheer van
reservedelen voor de NH-90 helikopters, de aanschaf van graafmachines
en samenwerking bij onderzoek naar de kwaliteit van munitie.
Onder het Belgische voorzitterschap van de Benelux-samenwerking in
2012 is veel aandacht geweest voor de inrichting van de structuur en is
begonnen met de inrichting van de projectorganisatie. Onder het
Luxemburgse voorzitterschap in 2013 zijn de resultaten bereikt die ik
hierboven heb beschreven. Onder het Nederlandse voorzitterschap in
2014 zullen de projecten verder worden uitgewerkt. Daarnaast zal de
samenwerking zich ook gaan uitstrekken tot het gebied van defensieplanning. Tevens is het komende jaar, na twee jaar van samenwerking en
uitwerking van projecten, het moment aangebroken om het geheel van
mogelijke projecten tegen het licht te houden, en daarbij de meer
kansrijke projecten een extra impuls te geven en de minder perspectiefrijke projecten te beëindigen. De schaarse stafcapaciteit kan daarmee
worden gebruikt voor een zo goed mogelijk resultaat.
Frankrijk
De defensiesamenwerking tussen Frankrijk en Nederland is al jaren hecht.
De samenwerking op defensiegebied was dan ook een belangrijk thema
van de Gemeenschappelijke Verklaring die de Franse president Hollande
en Minister-President Rutte hebben uitgegeven op 20 januari jl. ter
gelegenheid van het staatsbezoek van het Franse staatshoofd. De
Gemeenschappelijke Verklaring gaat onder andere uitvoerig in op de
samenwerking op operationeel gebied, zoals in het kader van de
antipiraterijoperaties Atalanta en Ocean Shield, in Mali en in het kader van
EUROGENDFOR op het gebied van politie met een militaire basis.
Frankrijk heeft op 1 januari jl. het jaarlijks roulerende voorzitterschap van
EUROGENDFOR overgenomen van Nederland.
Een belangrijk deel van de samenwerking met Frankrijk heeft plaats in een
multilateraal kader met een beperkt aantal andere landen. Het EATC te
Eindhoven, waarin vijf landen samenwerken en dat inmiddels volledig
operationeel is geworden, is een goed voorbeeld op het gebied van
luchttransport. Nederland en Frankrijk blijven in dit verband nauw
samenwerken en willen bezien hoe dit concept kan worden dooront-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

6

wikkeld en uitgebreid. Daarnaast trekken Frankrijk en Nederland binnen de
EU gezamenlijk op bij het multilaterale project Air-to-Air Refueling voor
bijtanken in de lucht.
De beide landmachten hebben onlangs afgesproken om te kijken naar de
mogelijkheden voor samenwerking tussen de 13 Gemechaniseerde
Brigade, die zal worden omgevormd tot een gemotoriseerde brigade, en
een Franse brigade uit Clermont-Ferrand. Het Ondersteuningscommando
Land van het CLAS zal nauw gaan samenwerken met een Franse
logistieke brigade. Ook op het gebied van opleidingen en trainingen wordt
intensief samengewerkt. Zo nemen Nederlandse militairen deel aan
cursussen voor het midden- en hogere kader waaronder de Franse Hogere
Krijgsschool en de Franse interdepartementale hogere opleiding IHEDN.
Verschillende liaison- en uitwisselingsofficieren zijn bij Franse eenheden
in Frankrijk en Gabon geplaatst. Beide landen streven naar een vergroting
van de uitwisseling van personeel bij opleidingen en bij staven. Tot slot
wordt onderzocht of met Frankrijk een gezamenlijke school voor
jungletraining in Gabon kan worden opgezet.
Denemarken, Noorwegen, Verenigd Koninkrijk en Verenigde Staten
De samenwerking met Denemarken, Noorwegen, het Verenigd Koninkrijk
en, in het bijzonder, de Verenigde Staten is al tientallen jaren zeer intensief
en van groot belang voor de Nederlandse krijgsmacht. Daarom valt
hierover in 2013 relatief weinig extra te rapporteren. De relaties tussen de
krijgsmachten strekken zich uit tot gebieden als doctrine, kennisuitwisseling, innovatie, opleidingen, trainingen, oefeningen en operaties.
Nederland en het Verenigd Koninkrijk nemen beide deel aan de operationele testfase van de F-35 in de Verenigde Staten. Inmiddels is personeel
van het CLSK begonnen aan de opleiding op dit toestel. Met onder andere
het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen worden de mogelijkheden voor
verdere samenwerking bij de F-35 onderzocht. In april 2013 hebben
Noorwegen een Nederland een MoU getekend over materieelsamenwerking dat de randvoorwaarden schept voor verdere overeenkomsten
zoals over onderzeeboten.
Verder heeft het Verenigd Koninkrijk onlangs het initiatief genomen voor
de oprichting van een Joint Expeditionary Force, waarin enkele andere
landen waaronder Nederland desgewenst kunnen participeren. Nederland
onderzoekt de mogelijkheden hieraan een bijdrage te leveren.
Air-to-Air refueling
Een ander speerpunt van samenwerking is het door Nederland geleide
project voor de verwezenlijking van een multinationale Multi-Role Tanker
Transport (MRTT) vloot. Met het tekenen van de Letter of Intent in
november 2012 is Nederland lead nation geworden van een van de vier
pijlers van het project ter versterking van Europese Air-to-Air Refueling
capaciteit. Negen EDA-lidstaten (België, Frankrijk, Griekenland, Hongarije,
Luxemburg, Nederland, Polen, Portugal en Spanje) en Noorwegen hebben
de Letter of Intent ondertekend. Van deze landen zijn vooral België,
Frankrijk, Nederland, Noorwegen, Polen en Spanje nauw bij het project
betrokken.
De essentie van het door Nederland geleide project is door middel van
een gezamenlijke verwerving van tankervliegtuigen een bijdrage te
leveren aan vermindering van dit strategische tekort dat zowel door de
Navo als de EU is geconstateerd. Doordat de landen hun geplande
investeringen in aanvullende, vervangende of nieuwe tankercapaciteit op
elkaar afstemmen, kunnen de vliegtuigen goedkoper samen worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

7

aangeschaft dan bij afzonderlijke verwervingstrajecten. Voor Nederland
gaat het om de geplande vervanging van de KDC-10 vliegtuigen vanaf
2020.
Na de gezamenlijke investering in hetzelfde type vliegtuig worden
aanvullende voordelen behaald doordat de landen voornemens zijn de
vliegtuigen onder te brengen in een multinationale structuur voor
samenwerking bij onderhoud, opleiding, training en inzet. Daarbij worden
ook de mogelijkheden van samenwerking met andere multinationale
structuren (zoals het EATC) en partners met een vergelijkbare capaciteit
verkend. De uitgangspunten van het project voor Air-to-Air Refueling
sluiten nauw aan bij de doelstellingen van de EDA-gedragscode voor
pooling and sharing, die de EU-lidstaten in november 2012 hebben
bekrachtigd.
Nederland en de meest betrokken landen willen in september dit jaar
beginnen met de verwervingsfase van het project. De planning is om in
2015 het verwervingscontract te tekenen zodat de eerste toestellen vanaf
2019 kunnen worden geleverd. De Kamer zal hierover worden geïnformeerd in overeenstemming met het Defensie Materieelproces.
De vorderingen worden nauwlettend gevolgd in de EU en in de Navo. De
oprichting van een multinationale MRTT-vloot kan een voorbeeldfunctie
vervullen voor verdieping van Europese defensiesamenwerking op andere
terreinen. Anderzijds is het welslagen afhankelijk van diverse beslismomenten met meerdere actoren, waarbij de keuze voor het type toestel en
het besluit tot de inrichting van een multinationale eenheid in sterke mate
de uitkomst bepalen.
Northern Group
In de Northern Group spreken Denemarken, Duitsland, Estland, Finland,
IJsland, Letland, Litouwen, Nederland, Noorwegen, Polen, het Verenigd
Koninkrijk en Zweden sinds 2011 regelmatig informeel over Navo- en
EU-aangelegenheden. Hierbij is geen besluitvorming aan de orde; het
gaat om informele gedachtewisselingen. Bijkomend voordeel is de
mogelijkheid van gezamenlijk overleg tussen landen die geen lid zijn van
de EU (Noorwegen) dan wel de Navo (Finland en Zweden). Verder zijn in
2013 de mogelijkheden onderzocht van nauwere samenwerking binnen de
Northern Group. Uitgangspunt in dezen is zo veel mogelijk aan te sluiten
bij bestaande samenwerkingsverbanden. In dat kader hebben de Ministers
van de Northern Group op 3 december in Helsinki een matrix besproken
met activiteiten die perspectief bieden op nauwere samenwerking. Hierbij
gaat het om gezamenlijke oefening en training (onder meer voor
cyberveiligheid), het uitbreiden en pooling and sharing van capaciteiten
(onder andere Air-to-Air refueling en trainingsfaciliteiten) en kennisdeling
en -vergaring door middel van non-papers en seminars (zoals over green
defence en het NATO Defence Planning Process).
Belangrijk resultaat is de uitnodiging aan Nederland en het Verenigd
Koninkrijk om aan te sluiten bij het project Sea Surveillance of the Baltic
Sea (SUCBAS) dat streeft naar een omvattend maritiem informatiebeeld
van de Oostzee en de Noordzee. Nederland zal hierop positief reageren.
Dit project bevordert de veiligheid op zee en de informatie is economisch
van belang vanwege onder meer inzicht in de vaarroutes. Nederland zal
verder het initiatief nemen voor een seminar over de mogelijkheden van
het EATC. Ik heb in Helsinki nog eens onderstreept dat het EATC open
staat voor toetreding van andere landen of groepen landen. Verder
onderzoekt Nederland mogelijkheden om aan te sluiten bij activiteiten van
de Nordic Defence Cooperation (NORDEFCO), het samenwerkingsverband

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

8

van Denemarken, Finland, IJsland, Noorwegen en Zweden. Hierover zal in
de loop van 2014 duidelijkheid ontstaan.
Oefeningen en gereedstelling
Gezamenlijk oefenen en gereedstellen zijn belangrijke vormen van
militaire samenwerking. De bekendste voorbeelden van samenwerking bij
gereedstelling zijn de bijdragen aan de NATO Response Force (NRF) en de
EU Battlegroups. Het meest zichtbare resultaat van deze bijdragen van
verschillende landen bestaat uit de beschikbaarheid van de desbetreffende snel inzetbare eenheid.
De samenwerking biedt echter ook andere voordelen. Door gezamenlijk te
oefenen en de gereedstelling voor te bereiden, kunnen de deelnemende
landen van elkaar leren en doet het deelnemende personeel ervaring op in
internationale samenwerking. Dit is van belang aangezien de Nederlandse
krijgsmacht bij operaties in vrijwel alle gevallen intensief samenwerkt met
andere landen. De bijdragen aan NRF en EU Battlegroups kunnen daarom
ook indirect positieve effecten hebben op de kwaliteit van de krijgsmacht.
Dit geldt uiteraard ook voor internationale oefeningen waar Nederland
aan deelneemt. In deze paragraaf zal ik enkele van de grotere oefeningen
benoemen.
In de tweede helft van 2013 heeft Nederland samen met Zweden,
Litouwen en Letland deelgenomen aan een door het Verenigd Koninkrijk
geleide EUBG-oefening. De Nederlandse bijdrage bestond uit elf
Viking-voertuigen met chauffeurs en onderhoudspersoneel. De deelnemende landen aan deze Battlegroup hebben met enige regelmaat
politieke en ambtelijke consultaties gehouden over inzetscenario’s en
nationale afwegingen bij besluitvorming over inzet. De landen hebben op
basis van de ervaringen geconcludeerd dat regelmatige consultaties
tussen de deelnemende landen, inclusief op politiek niveau, kunnen
bijdragen aan een betere voorbereiding op inzet en snellere politieke
besluitvorming. Dit belangrijke aspect is op basis van een gezamenlijk
paper overgenomen in de voorstellen die door de Europese Raad zijn
bekrachtigd voor een beter gebruik van het EUBG-concept.
In 2013 leverde Nederland gedurende twee perioden van in totaal zeven
maanden een mijnenjager voor de Immediate Response Force (IRF) van
de NRF. Deze mijnenjager werd in Navo-verband voorbereid op inzet. In
2014 levert Nederland een amfibisch transportschip en acht F-16’s voor de
IRF. Daarnaast wordt vanaf maart en vanaf augustus twee keer voor een
periode van drie maanden een mijnenjager beschikbaar gesteld. Ook zal
Nederland de eerste helft van het jaar een fregat bijdragen dat zal
deelnemen aan een grote Navo-oefening in de Baltische regio.
De operationele commando’s hebben in 2013 op uitgebreide schaal
deelgenomen aan oefeningen waarbij sprake was van internationale
samenwerking. Het CZSK heeft een permanente samenwerking met de
Belgische marine terwijl het Korps Mariniers is geïntegreerd in de UK/NL
Amphibious Force die in 2013 haar 40-jarig bestaan vierde. Maritieme
eenheden hebben samen met het Verenigd Koninkrijk deelgenomen aan
de Navo-oefening Joint Warrior. Daarnaast heeft het CZSK met een LPD
een bijdrage geleverd aan het African Partnership Station waarbij
intensief is samengewerkt met een aantal Afrikaanse landen en
Navo-landen zoals Spanje, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde
Staten.
Het CLAS organiseert regelmatig certificeringsoefeningen voor bataljons
samen met Duitse eenheden in het Duitse Altmark en houdt jaarlijks met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

9

Duitsland de binationale vuursteunoefening Griffin Strike. Eenheden van
het CLAS en CLSK hebben deelgenomen aan meerdere oefeningen in het
Amerikaanse Fort Hood. Speciale eenheden van CLAS en CZSK hebben
deelgenomen aan de oefening Flintlock in Mauritanië, Burkina Faso en
Senegal. Daarbij wordt samen met de lokale Afrikaanse strijdkrachten
geoefend onder verantwoordelijkheid van het Amerikaanse Africa
Command. Het CLAS heeft een oefening van Afrikaanse landen in Zambia
ondersteund op het gebied van verbindingen, en levert met genisten en
geneeskundig personeel een bijdrage aan de opbouw van de veiligheidssector in Burundi. Het CLSK heeft de oefening voor jachtvliegtuigen
Frisian Flag gehouden samen met eenheden uit België, Finland, Frankrijk
en Zweden. Met eenheden uit België, Duitsland, Frankrijk en Spanje is
geoefend op het gebied van transportvliegtuigen en met eenheden uit
onder andere België, Duitsland, Finland en Portugal op het gebied van
transporthelikopters.
Ten slotte
Nederland behoort sinds jaar en dag tot de koplopers als het gaat om
internationale militaire samenwerking. Dat is uiteraard niet alleen een
Nederlands succes. Verdere verdieping van de samenwerking veronderstelt opnieuw de bereidheid van partners om even ver te willen gaan. De
verdieping van de samenwerking heeft met enkele landen inmiddels een
niveau bereikt waarbij belangrijke gevolgen voor de wederzijdse
investeringsprogramma’s aan de orde kunnen zijn. Stappen die leiden tot
verdergaande wederzijdse afhankelijkheden vragen verder om nauwere
betrokkenheid van nationale parlementen bij internationale militaire
samenwerking. Ik zal mij in 2014 daarom opnieuw krachtig inzetten voor
de verdere uitvoering van de samenwerkingsagenda, onder meer door mij
actief in te zetten voor meer samenhang tussen nationale procedures,
plannings- en verwervingsprocessen. Ik ben er van overtuigd dat met de
strategische partners, en in EU en Navo-verband, opnieuw resultaten
zullen worden behaald.
De Minister van Defensie,
J.A. Hennis-Plasschaert

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

10

Bijlage:

Geactualiseerd overzicht van samenwerkingsverbanden
Standdatum 1 januari 2014
Het onderstaande is een overzicht van de belangrijkste samenwerkingsthema’s per land of categorie landen, alsmede van de samenwerking in
multinationaal verband. Mede vanwege het overwegend vertrouwelijke
karakter van internationale samenwerking is dit overzicht niet uitputtend.
Samenwerkingsgebieden met België en Luxemburg
Benelux: structurele samenwerking op basis van de ministeriële verklaring
van 18 april 2012, geleid door een tri-nationale stuurgroep. Nederland is in
2014 voorzitter hiervan.
Gezamenlijk helikoptercommando (Combined Joint Helicopter Command,
CJHC): in oktober 2013 hebben de Belgische en Nederlandse luchtmachtcommandanten een overeenkomst getekend over een uitwisselingsprogramma voor vliegers en over de inrichting van een Belgian-Netherlands
Coordination Cell (BENECC). Beide landen houden reeds gezamenlijke
oefeningen. Ook is begonnen met de uitwisseling van leerlingen bij de
opleiding van gevechtsleiders. De gezamenlijke training op en onderhoud
van de NH-90 helikopter worden verder uitgewerkt.
Luchtruimbewaking: op 23 oktober 2013 hebben de Ministers van
Defensie van België en Nederland een Letter of Intent getekend over de
opstelling van een verdrag over de integratie van de luchtruimbewaking,
inclusief de Renegade-taak. Een binationale werkgroep werkt nu dit
verdrag uit. Het ligt in de bedoeling de integratie van de luchtruimbewaking in 2016 tot stand te brengen.
Oprichten combined Paraschool: in januari 2014 is een geïntegreerde
opleiding gestart voor parainstructeurs. In 2014 zullen Nederlandse
militairen worden opgeleid voor het parabrevet automatische opening
(static line) in Schaffen, België. Het onderzoek naar een geïntegreerde
vrije valopleiding is naar verwachting gereed in 2014.
Opleiding & Training: beide landen maken steeds meer wederzijds gebruik
van bestaande opleidings- en oefenfaciliteiten, zoals op het gebied van
civiel-militaire samenwerkeng (CIMIC), explosievenopruiming (EOD),
verdediging tegen chemische, biologische, radiologische en nucleaire
stoffen (CBRN), verkenningen (ISTAR) en Counter-IED. Waar mogelijk
worden doctrines en syllabi gesynchroniseerd om tot gezamenlijke
opleidingen te komen.
Tactische oefeningen en schietseries: Voor 2014 wordt een overeenkomst
voorzien over de uitwisseling en training van detachementen op het
Belgische oefengebied in het Duitse Bergen. België en Nederland streven
naar een gezamenlijke trainingskalender en het gezamenlijk gebruik van
de tactische trainingsfaciliteiten in 2014 en 2015. De doelstelling is om
vanaf 2016 gebruik te maken van een geïntegreerde trainingsagenda. De
ontwikkeling van een Benelux-centrum voor simulaties van landoptreden
in Amersfoort is in onderzoek.
Special Forces: in 2014 verdergaande samenwerking op het gebied van
gereedstelling en inzet. Een geïntegreerde bijdrage wordt voorzien aan de
snel inzetbare eenheden van EU en Navo.
Uitwisseling officieren: Een aanvang is gemaakt met de BelgischNederlandse uitwisseling bij nationale staven, de staven van operationele
commando’s en bij eenheden. Een studie wordt verricht naar de mogelijke
gezamenlijke vulling posities in internationale staven.
Militaire gezondheidszorg: de gezamenlijke training en oefening van
medische evacuaties per helikopter in 2014 is vastgelegd. Op basis van
operationele testen lijkt een gezamenlijk concept voor medische zorg aan
boord van schepen haalbaar. De ontwikkeling van gezamenlijke opleidingen voor geneeskundig personeel is gestart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

11

ISTAR: oprichting gezamenlijk Recognition Center in het Belgische
Heverlee, gezamenlijke opleidingskalender en opleidingen, onderzoek
naar gezamenlijke verwerving van tactische onbemande toestellen.
Nederlandse deelneming is voorzien aan de EU Battlegroup in de tweede
helft van 2014 onder Belgische leiding met Raven UAV’s.
Officiersopleidingen: de samenwerking bij hogere stafcursussen is
begonnen. De Nederlandse deelneming aan de bestaande Belgische
masteropleiding wordt uitgewerkt en een studie naar de verdere integratie
van vervolg- en masteropleidingen is gaande. Voorzien is dat de hogere
stafopleiding in het cursusjaar 2014 -2015 voor de helft geïntegreerd zal
zijn.
Wapenbeheersing: in 2013 is de combined Benelux Arms Control Agency
(BACA) begonnen met de werkzaamheden. De MOU voor de oprichting
wordt binnenkort getekend. De Belgische, Luxemburgse en Nederlandse
eenheden zijn samengevoegd onder één gezamenlijk commando en de
nieuwe eenheid wordt gestationeerd in het Belgische Peutie. De BACA
wordt aangestuurd door een tri-nationale stuurgroep.
Professional Education & Training Air: een studie wordt uitgevoerd naar
een gezamenlijke opleidingseenheid voor overlevingstechnieken voor de
bemanningen van vliegtuigen. Aanvankelijk zal de eenheid onder
binationaal commando staan, op termijn komt er een gezamenlijk
commando.
Benesam: het voortzetten van de marinesamenwerking in het kader van
Benesam.
Marineschepen: samenwerking bij de modernisering en het onderhoud
van de M-fregatten en het onderhoud van de mijnenjagers. Mogelijke
samenwerking bij de vervanging van de mijnenjagers wordt onderzocht.
Smart Vest: de verwerving van een communicatie-, informatie- en
beschermingssysteem voor individuele militairen. Smart Vest is het
gemeenschappelijke element van de drie nationale programma’s, in
Nederland bekend als Verbeterd Operationeel Soldaat Systeem (VOSS).
Voor de aanbesteding van het Smart Vest treedt Nederland op als single
contracting nation namens de drie Benelux-landen.
Overig materieel: het betreft onder meer de gezamenlijke verwerving van
graafmachines, de aankoop en het beheer van reservedelen voor de
NH-90 helikopter en samenwerking bij het kwaliteitsonderzoek van
munitie.
Investeringsplan: onderzoek in 2014 naar de mogelijkheden voor
gemeenschappelijke verwerving, standaardisatie en interoperabiliteit op
basis van de langetermijn defensieplannen.
Deelnemen EUBG 2014-2: het gezamenlijk trainen ter voorbereiding op
deelneming aan de EU Battlegroup in de tweede helft van 2014 onder
Belgische leiding.
Samenwerkingsgebieden met Duitsland
Duits-Nederlands legerkorpshoofdkwartier: het consolideren van de
geïnstitutionaliseerde samenwerking van beide Framework Nations,
Nederland en Duitsland, door oefeningen en inzet. Dit hoofdkwartier
wordt verder ontwikkeld tot Joint Task Force Land HQ en aangeboden aan
de Navo.
Luchtmobiel: verdergaande samenwerking door integratie van de 11e
Luchtmobiele Brigade in de Division Schnelle Kräfte.
Lucht- en raketverdediging: verdergaande organisatorische samenwerking
en integratie van de grondgebonden lucht- en raketverdediging
(waaronder Patriots).
Artillerie: verdergaande samenwerking en uiteindelijk integratie van
artillerie-eenheden (onderwijs en training, onderhoud, verwerving
onderdelen en operationeel optreden).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

12

Tankoptreden: het intensiveren van de samenwerking gericht op het
behoud van expertise over het opereren met tanks op compagnie- en
bataljonsniveau.
Doctrine: ontwikkeling van gezamenlijke doctrines.
Uitwisseling van personeel: uitwisseling bij nationale staven, staven van
de operationele commando’s en eenheden, zodat er wederzijds kennis en
begrip ontstaat over de manier van opereren.
Opleidingen & Training: gebruikmaken van elkaars opleidingen en
trainingsfaciliteiten. Hierdoor ontstaan schaalvoordelen en wordt het
personeel op vergelijkbare wijze opgeleid, wat bevorderlijk is voor
samenwerking en uitwisseling.
Oefenmogelijkheden: Duitsland beschikt over veel goede en grote
oefengebieden waarvan Nederland veelvuldig gebruik maakt en wil
blijven maken.
Militaire gezondheidszorg: gezamenlijk opleiden van personeel voor de
Boxer en van vliegend personeel; training ter voorbereiding op uitzendingen; kennisuitwisseling; ontwikkelen van een Trauma Registratie
Systeem en een modulaire Role 2/3 capaciteit (beide Navo-projecten);
gezamenlijke en gedeelde onderzoeksprogramma’s.
Samenwerking op het gebied van Joint capaciteiten: onderzoeken van
samenwerkingsmogelijkheden van Joint capaciteiten, zoals logistiek,
CBRN, CIMIC, inlichtingen, elektronische oorlogvoering en commando- en
informatiesystemen (CIS).
Capaciteitsontwikkeling: vergelijken en waar mogelijk synchroniseren van
capaciteitsontwikkeling, zoals marineplannen, amfibische capaciteiten,
onderzeeboten, mijnenbestrijdingscapaciteit, maar ook grondgebonden
lucht- en raketverdediging en cyber.
Materieel: het bestendigen van de samenwerking bij lopende projecten en
gemeenschappelijk gevoerde systemen zoals munitie, Fennek, Boxer,
Pantserhouwitser, NH-90 en SMART-L, alsmede het onderzoeken van de
samenwerking voor nieuwe systemen of vervanging van systemen, zoals
MALE UAV, onderzeeboten, mijnenbestrijdingseenheden en fregatten.
CSSM: het voortzetten en verbreden van de samenwerking in het
kennisgebied scheepssignaturen bij het Duits-Nederlandse Centre for Ship
Signature Management (CSSM) in Eckernförde (DEU).
Samenwerkingsgebieden met Noorwegen en Denemarken
Northern Group: de opzet van de Northern Group wordt breed gesteund.
De ministeriële ontmoetingen leiden tot nieuwe initiatieven tussen
gelijkgestemde landen.
Hoge Noorden: het strategisch belang van het hoge Noorden neemt toe
door het slinken van de ijskap. Hierdoor worden de noordelijke vaarroutes
aantrekkelijk, komen er meer toeristische mogelijkheden, ontstaan nieuwe
visgebieden en nemen de mogelijkheden van olie- en gaswinning toe.
Nederland volgt het multilaterale overleg tussen betrokken landen met
grote belangstelling.
F-35: Nederland en Noorwegen hebben beide besloten de F-35 aan te
schaffen. Beide landen willen onderzoeken welke mate van samenwerking
mogelijk is, eventueel in combinatie met andere F-35 gebruikers zoals
Groot-Brittannië en Italië. Mogelijke samenwerkingsgebieden zijn F-35
motorenonderhoud, opleiding en training van vliegers en onderhoudspersoneel, onderhoud van de airframes en gezamenlijk optreden als
Europese F-35 partners.
Onderzeeboten: Nederland onderzoekt, samen met Noorwegen, de
mogelijkheden van samenwerking bij de vervanging van de huidige
onderzeebootcapaciteit in de periode vanaf 2025. Binnenkort wordt
hiervoor een technische overeenkomst getekend.
UKNLAF: Noorwegen heeft interesse in nauwere samenwerking met de
UK-NL Amphibious Force. De mogelijkheden worden onderzocht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

13

CV-90: Denemarken en Nederland beschikken over dezelfde versie van het
Infanterie Gevechtsvoertuig CV-90. De mogelijkheden op het gebied van
gezamenlijke doctrinevorming, training, exploitatie en verwerving van
specifieke munitie worden onderzocht.
NRF 2015: Noorwegen zal samen met Nederland en Duitsland deelnemen
met een landmachtcomponent in de NRF-rotatie in 2015.
Oefenmogelijkheden: de uitgestrektheid en klimatologische omstandigheden maken Noorwegen en andere landen in de regio aantrekkelijk voor
oefeningen en training. Nederland maakt hier veelvuldig gebruik van en
wil dit blijven doen.
ACI: Op landmachtgebied wordt in het kader van het Army Cooperation
Initiative samengewerkt bij onder andere doctrinevorming. Andere
samenwerkingsgebieden worden onderzocht.
Submarine Command Course (SMCC): Groot-Brittannië, Noorwegen en
Nederland werken nauw samen bij de opleiding van toekomstige
onderzeebootcommandanten.
Cyber: Onderzoeken van samenwerkingsmogelijkheden op het gebied van
cyber.
NATO Air Policing: Nederland levert in februari 2014 een bijdrage met
tankercapaciteit in de vorm van een KDC-10 aan de uitvoering door
Noorwegen van de Air Policing taak van de Navo boven IJsland.
Samenwerkingsgebieden met Frankrijk
Opleiding & training: het consolideren en actief verder zoeken naar
nieuwe mogelijkheden tot samenwerking op het gebied van opleiding en
training. Voorbeelden hiervan zijn samenwerking op het niveau van
brigadehoofdkwartieren, en opleidingen in Afrika (EMSOME).
Jungleschool: in het kader van het Budget Internationale Veiligheid (BIV)
worden met Frankrijk de mogelijkheden onderzocht van een gezamenlijke
jungleschool in Gabon.
Uitwisseling officieren: De Frans-Nederlandse uitwisseling wordt
uitgebreid van officieren bij nationale staven, de staven van operationele
commando’s en bij eenheden.
Politiemissies: het onderzoeken van samenwerkingsmogelijkheden op het
gebied van politiemissies.
Sub-Sahara: het intensiveren van de samenwerking met Frankrijk in deze
regio.
Anti-drugsoperaties: het intensiveren van de samenwerking in het
Caribisch gebied, samen met de Verenigde Staten.
Materieel: het behalen van doelmatigheidswinsten door gezamenlijke
aanschaf, beheer en onderhoud van materieel. Frankrijk is vaste partner
voor materieelsamenwerking in verbanden als Navo, EDA, Letter of Intent
en OCCAR.
Capaciteitsontwikkeling: samenwerken bij de capaciteitsontwikkeling van
op afstand bestuurbare onbemande systemen.
Cyber: onderzoeken van samenwerkingsmogelijkheden op het gebied van
Cyber.
Officiersopleidingen: Nederland laat officieren studeren aan de L’ecole de
Guerre en in het Franse equivalent van de Middelbare Defensie Vorming
voor officieren in de rang van kapitein of majoor.
Samenwerkingsgebieden met het Verenigd Koninkrijk
UK/NL Amphibious Force: sinds 1973 zijn Britse en Nederlandse marinierseenheden geïntegreerd in de UK/NL AF. Zij maken gebruik van
dezelfde doctrines, technieken en tactieken, trainen en oefenen
gezamenlijk en zij kunnen overal ter wereld als eenheid worden ingezet.
Opleiding & training: het gebruik van faciliteiten in het Verenigd Koninkrijk
voor tactische oefeningen van de marine, landmacht en luchtmacht en het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

14

opwerken en trainen van Nederlandse marine-eenheden door deelneming
aan de Flag Officer Sea Training (FOST). Nederlands marinepersoneel
neemt structureel deel aan Britse maritieme opleidingen en de opleiding
van maritieme helikopterbemanningen gebeurt in het Verenigd Koninkrijk.
Daarnaast maken Nederlandse Chinook-bemanningen gebruik van Britse
simulatoren. De onderzeediensten van Noorwegen, het Verenigd
Koninkrijk en Nederland werken nauw samen bij de opleiding van
onderzeebootcommandanten.
Uitwisseling personeel: het VK en Nederland hebben een uitwisselingsprogramma voor officieren en onderofficieren bij de marine (staf,
instructie/training en aan boord), de Defensie Materieel Organisatie
(instandhouding), bij de landmacht (doctrineontwikkeling) en bij de
luchtmacht (jacht- en helivliegers).
Onderhoud: Beide landen beschikken over een gezamenlijke pool voor het
onderhoud aan de gasturbines van de LCF en M-fregatten.
F-35: het Verenigd Koninkrijk, Nederland en de Verenigde Staten zullen
gezamenlijk de operationele testfase van de F-35 uitvoeren.
Joint Expeditionary Force (JEF): Het VK heeft Canada, Denemarken,
Estland, Nederland en Noorwegen uitgenodigd om bij te dragen aan de
ontwikkeling van het UK JEF-concept. Het VK beoogt te komen tot een
expeditionaire eenheid voor snelle inzet, opgebouwd rond Britse
eenheden, concepten en voorzieningen, waarbij gebruik zal worden
gemaakt van specifieke (niche)capaciteiten van de genoemde partners.
Een eventuele Nederlandse inbreng wordt onderzocht.
Samenwerkingsgebieden met de Verenigde Staten
Doctrinevorming en -ontwikkeling: de Verenigde Staten zijn koploper op
dit gebied in de wereld en binnen de Navo in het bijzonder. De uitwisseling van kennis omtrent doctrinevorming en -ontwikkeling wordt
mogelijk gemaakt door het plaatsen van Nederlands personeel bij
strategische militaire commando’s (CENTCOM, AFRICOM), bij operationele commando’s, bij krijgsmachtdeelstaven en bij hogere defensieopleidingen (Defense Colleges).
Opleiding, training en oefeningen: het consolideren van bestaande en
verkennen van nieuwe mogelijkheden op het gebied van opleiding,
training en oefeningen. Voorbeelden van bestaande samenwerking zijn de
initiële vliegeropleiding voor F-16 en helikopters, voortgezette F-16
opleiding, Apache-training, de Air Assault en gunnery training, en
oefeningen van mariniers. Nieuw zijn opleidingen en cursussen op het
gebied van de ruimte en de intensivering van gezamenlijke training en
oefeningen met het US Marine Corps. Daarnaast wordt gebruik gemaakt
van individuele loopbaanopleidingen op alle rangniveau’s voor alle
operationele commando’s.
Materieel: het onderzoeken van operationele en materiële samenwerkingsmogelijkheden op het gebied van de F-35, raketverdediging,
onbemande vliegtuigen, Apache-helikopters en cyber.
Anti-drugsoperaties: CZMCARIB is een van de zes ondercommandanten
van de Amerikaanse Joint Inter Agency Task Force South (JIATFS) bij
anti-drugsoperaties in het Caribisch gebied. CZMCARIB is daarbij niet
alleen een leverancier van capaciteiten, maar voert ook operaties uit. Voor
de uitwisseling van inlichtingen heeft Nederland een vertegenwoordiger
geplaatst bij JIATFS. De Verenigde Staten maken gebruik van Curaçao en
Aruba als steunpunten voor (onbewapende) drugsbestrijdingsvluchten.
F-35: het Verenigd Koninkrijk, Nederland en de Verenigde Staten zullen
vanaf 2015 gezamenlijk de operationele testfase van de F-35 uitvoeren.
Nederland stelt daarvoor de twee F-35 testtoestellen beschikbaar. Eind
oktober 2013 zijn de eerste Nederlandse vlieger en onderhoudspersoneel
met hun opleiding op de F-35 begonnen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

15

Overige Navo- en EU-partners; andere partners
Met diverse Navo- en EU-partners en met andere partners zoals Australië
en Indonesië bestaan – buiten de multilaterale kaders – ook bilaterale
samenwerkingsverbanden op uiteenlopende gebieden, zoals kennisuitwisseling, operationele samenwerking, gezamenlijk oefenen, opleiding en
training en materieelsamenwerking. Nederland heeft op 4 februari jl. met
Indonesië een MoU getekend over verdieping van de defensierelatie.
Partners voor specifieke thema’s
Buiten de meer strategische en gelieerde partners zijn er veel, vaak
tijdelijke, bilaterale relaties met landen rondom specifieke thema’s.
Voorbeelden bij operaties zijn Afghanistan en de Verenigde Arabische
Emiraten (logistiek); diverse landen in Afrika met het oog op bevordering
van ontwikkeling en stabiliteit, waaronder Burundi in het kader van
SSD-programma’s; partnerlanden in antipiraterij-operaties zoals Malta, de
Verenigde Arabische Emiraten, Egypte, Singapore, Kenia en India,
Indonesië en Zuid-Afrika; partners voor oefenen, opleiding en training,
bijvoorbeeld onderzoek naar jungletrainingsmogelijkheden in Gabon en
Peru, opleiden van marineofficieren uit Australië en Singapore, trainingsfaciliteiten voor special forces in Jordanië en Israël; en samenwerking met
landen in verband met instandhouding, verkoop en afstoting van
materieel, bijvoorbeeld Chili, Estland, Finland, Jordanië, Marokko,
Vietnam en Zuid-Korea.
Samenwerkingsgebieden in de Navo
Naast de reguliere en veelomvattende samenwerking in Navo-verband is
Nederland betrokken bij de volgende projecten en initiatieven in het kader
van Smart Defence:
Immersive Training Environment: het delen van trainingsprogramma’s
van virtuele trainingsomgevingen.
Centres of Excellence (COE) as hub of Education and Individual Training:
het toebedelen van een leidende rol aan de Centres of Excellence voor
opleiding en training op hun specialisme. Een COE is een multinationale
entiteit die door Allied Command Transformation (ACT) wordt geaccrediteerd, maar geen deel uitmaakt van de Navo-commandostructuur.
Inmiddels zijn achttien COE’s door ACT geaccrediteerd en zijn nog vier
COE’s in oprichting. Elk COE heeft zijn eigen karakteristieken.
CIS E-learning Training Centres Network: het opzetten van een netwerk
voor het delen van online-trainingen op het gebied van communicatie- en
informatiesystemen (CIS).
Individual Training and Education Programme: het bereiken van meer
doelmatige en doeltreffende coördinatie van individuele trainingsprogramma’s van Navo-personeel dat op missie gaat.
Remote Controlled Vehicles for Route Clearance Operations: het
gezamenlijk verwerven van op afstand bedienbare Counter-IED
voertuigen.
Female Leaders in Security and Defence: a Roadmap to Provide Equal
Opportunities: het opzetten van een conferentie als opstap naar een
betere implementatie van VN-genderresolutie (VNVR 1325).
Joint Logistics Support Group capability: het ontwikkelen en implementeren van een standaard format voor gezamenlijke logistieke ondersteuning. Vanwege ervaring en expertise vervult Nederland hierbij een
voortrekkersrol.
Shared Operational Resources Tool: het opzetten van een virtuele
markplaats waarop landen in het operatiegebied militaire goederen en
diensten kunnen aanbieden en uitruilen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

16

P&S MN Medical Treatment facilities (Role 2): het samenbrengen van
multinationaal samengestelde medische faciliteiten op het niveau van
Role 2 Enhanced.
Pooling of Deployable Air Activation Modules: het coördineren van
nationale Deployable Air Activation Modules opdat Navo-breed meer
eenheden inzetbaar zijn.
Theatre Opening Capability: het inzichtelijk maken en delen van capaciteiten om Ports of Disembarkation operationeel te krijgen.
Multinational Logistics Partnership – Fuel Handling: samenwerking op het
gebied brandstofvoorziening in het operatiegebied.
Dismantling, Demilitarization and Disposal (DD&D) of Military Equipment:
het gezamenlijk demilitariseren, ontmantelen en afstoten van militaire
uitrustingsstukken.
Multinational Cooperation on Munitions: het opzetten van een netwerk
van internationale verdragen over samenwerking op munitiegebied.
SMART-L: de ontwikkeling van een detectiecapaciteit van ballistische
raketten in de hogere luchtlagen op schepen.
Samenwerkingsgebieden in de EU
Naast de reguliere en veelomvattende samenwerking in EU-verband is
Nederland in EU-kader betrokken bij de volgende projecten en initiatieven,
waarbij ook het Europees Defensieagentschap (EDA) een rol speelt:
Helicopter Training Programme: Programma voor het gezamenlijk
organiseren en uitvoeren van multinationale helikoptertraining en
oefeningen met behulp van een permanent Core Planning Team (CPT).
MARSUR Network Development: programma voor een netwerk waarin de
deelnemende landen informatie delen over civiele scheepvaartbewegingen voor de ondersteuning van maritieme operaties in het kader van
het GVDB, en voor de verbetering van situational awareness in de
Europese kustwateren.
Multinational Modular Medical Units: de oprichting van geïntegreerde
multinationale, modulair opgebouwde uitzendbare hospitaaleenheden
voor EU-crisisbeheersingsoperaties. Nationale operationele hospitaalmodules worden voor inzet gereed gemaakt en getraind in een framework
nation-concept.
Air-to-Air Refueling: de gezamenlijk aanpak van het Europese tekort aan
capaciteit voor bijtanken in de lucht (Air-to-Air Refueling) door een beter
gebruik van de reeds beschikbare capaciteiten of door gezamenlijke
verwerving en gebruik van nieuwe capaciteiten.
Pilot Training: programma om (delen van) de vliegeropleidingen
gezamenlijk uit te voeren.
European Transport Hubs: programma voor het inrichten van logistieke
knooppunten waarin goederen voor uitgezonden troepen kunnen worden
verzameld voor een zo doelmatig mogelijk transport naar het inzetgebied.
Smart Munitions: Programma voor het gezamenlijk aanvullen van
munitievoorraden.
JDEAL: Het Joint Deployable Exploitation and Analysis Laboratory is een
projectvoorstel voor de inrichting van een permanente multinationale
technische analysecapaciteit voor training en inzet. De uitzendbare
JDEAL-faciliteiten zijn sensoren waarmee uiteenlopende technische
inlichtingen verzameld kunnen worden, bijvoorbeeld ter ondersteuning
van Counter-IED activiteiten. Nederland vervult hierin de leidende rol.
Personnel Recovery: Project voor het gezamenlijk oefenen en trainen voor
het redden van vermist eigen personeel in missiegebieden.
Cyber Defence: Programma voor onder meer samenwerking bij het
gebruik van nationale cyberfaciliteiten, en overige samenwerking bij
oefeningen en trainingen op cybergebied.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

17

RPAS Initiatief: Programma voor samenwerking bij het gebruik van op
afstand bestuurbare vliegtuigen (Remotely Piloted Aircraft Systems
(RPAS)).
Overige multilaterale samenwerkingsgebieden
Movement Coordination Centre Europe (MCCE): het MCCE is een
multinationaal samenwerkingsverband dat het strategisch militair
transport en Air-to-Air Refueling van de 25 participerende landen
coördineert. Het MCCE beoogt een meer doelmatig en doeltreffend
gebruik van de beschikbare nationale transportmiddelen. Het MCCE is
gevestigd op de vliegbasis Eindhoven.
European Air Transport Command (EATC): het EATC is een multinationaal
samenwerkingsverband van België, Duitsland, Frankrijk, Luxemburg en
Nederland op het gebied van militair luchttransport. Het hoofdkwartier
van het EATC bevindt zich op de vliegbasis Eindhoven.
SAC C-17: SAC C-17 is een internationaal samenwerkingsverband tussen
twaalf landen voor het gezamenlijk gebruik van drie in Hongarije
gestationeerde C-17 transportvliegtuigen van de Heavy Airlift Wing
(HAW). De deelnemende landen beschikken hiermee over een strategische
luchttransportcapaciteit aan de hand van een vlieguurverdeelsleutel.
European Gendarmerie Force (EUROGENDFOR): multinationaal samenwerkingsverband van politiekorpsen met een militaire basis voor de
uitvoering van politietaken in instabiele landen.
European Air Group (EAG): samenwerkingsverband van zeven Europese
landen met als doel de operationele capaciteiten te verbeteren door
bijvoorbeeld vergroting van de interoperabiliteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 279, nr. 10

18