Voortgangsrapportage aanpak
‘Mentale gezondheid: van ons allemaal’
Deze voortgangsrapportage bevat een overzicht met de stand van zaken van de vijf
actielijnen van de kabinetsbrede aanpak ‘Mentale gezondheid: van ons allemaal’.
Hieruit blijkt dat bijna alle voorgenomen maatregelen in gang zijn gezet en dat ook
eerste (tussen)resultaten zijn geboekt. Er zijn mooie samenwerkingen gestart zoals
cultuurparticipatie ter bevordering van de mentale gezondheid en rond de brede
maatschappelijke samenwerking (BMS) burn-outklachten en inspanningen voor
de mentale gezondheid van jongeren in het onderwijs. De afgelopen anderhalf jaar
hebben veel betrokkenen, zoals scholen, sportverenigingen, culturele instellingen,
welzijnsinstellingen, gemeenten, werkgevers en burgers een actieve bijdrage
geleverd aan een mentaal gezond Nederland. De verschillende bewindspersonen
hebben dit ook gemerkt tijdens de diverse werkbezoeken en bijeenkomsten.
De waardevolle inzet van al deze partijen is onmisbaar en blijft nodig, vandaar dat
we hen ook betrekken bij de actualisering van de aanpak die in 2024 op de
planning staat1. Samen brengen we de beweging voor mentale gezondheid elke
dag een stap verder.

Deze voortgangsrapportage is als volgt opgebouwd:

5 actielijnen
		
1 Mentaal gezonde maatschappij
		 2 Mentaal gezonde buurt
		 3 Mentaal gezond onderwijs
		 4 Mentaal gezond aan het werk
		 5 Mentaal gezond online

Overkoepelende thema’s
A Landelijke beweging voor mentale gezondheid

Op de volgende pagina’s staat kort de stand van zaken per actielijn van de aanpak
‘Mentale gezondheid: van ons allemaal’. Daarna wordt een toelichting gegeven op
een aantal andere inspanningen die zijn geleverd vanuit de landelijke aanpak.

		 B Kennisgestuurd werken
C Internationaal

1 Het is aan een volgend kabinet om op basis van deze actualisering (financiële) keuzes te maken.

Legenda: status van de (tussen)resultaten
Start binnenkort
		 In uitvoering
Afgerond

volgende pagina >

1

Actielijn 1

Mentaal gezonde
maatschappij

Legenda: status van de (tussen)resultaten
Start binnenkort
		 In uitvoering
Afgerond

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

2

Actielijn 1
Mentaal gezonde maatschappij
Maatregel 1

De week van de mentale gezondheid was een succesvolle en inspirerende
ontmoetingsplaats voor veel partijen.

Vanaf 2023 sluit Nederland aan bij de jaarlijkse European Mental
Health Week

De komende jaren organiseert Nederland in de 1e week van juni de week van de
mentale gezondheid. Hiervoor is gekozen omdat de European Mental Health Week
steeds in een andere week in mei plaatsvindt en pas relatief laat bekend wordt
wanneer het is. In 2024 is de Week van de mentale gezondheid van 3 tot en met
8 juni. Inhoudelijk wordt aangesloten bij het thema van de Europese week die in 2024
van 13 tot en met 19 mei wordt georganiseerd.

Dit doen we in ieder geval samen met
Scholen, sportverenigingen, culturele instellingen, welzijnsinstellingen,
gemeenten, werkgevers en burgers

Toelichting (tussen)resultaten
Nederland is in 2023 aangesloten bij de “European Mental Health Week”
(22 tot 28 mei 2023)2. Thema van de week was “mentally healthy communities”.
De week is gestart met een landelijk congres met 330 deelnemers (professionals,
beleidsmakers en ervaringsdeskundigen). Met aandacht voor onder meer bewegen en
mentale gezondheid, lokaal mentaal gezondheidsbeleid, burn-out, cultuur, jongeren,
ervaringsverhalen en lokale voorbeelden.
Zie ook het visuele impressieverslag3.
Tijdens de week organiseerden allerlei partijen in totaal 55 activiteiten in het land.
Denk aan theatervoorstellingen, webinars en workshops.

2 European Mental Health Week - Mental Health Europe
3 Visueel impressieverslag congres mentale gezondheid 22 mei 2023

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

3

Actielijn 1
Mentaal gezonde maatschappij
Maatregel 2

Maatregel 3

Vooruitlopend op de jaarlijkse week wordt ‘de Mental Meetup’
georganiseerd: een dag waarop we activiteiten rondom het onderwerp
mentale gezondheid organiseren op diverse plekken in het land

Aanzwengelen van maatschappelijk debat over de prestatiegerichte
samenleving in relatie tot de Hervormingsagenda Jeugd

Dit doen we in ieder geval samen met

Dit doen we in ieder geval samen met

Scholen, sportverenigingen, culturele instellingen, welzijnsinstellingen,
gemeenten, werkgevers en burgers

Jongeren van o.a. NJR en MIND Us

Toelichting (tussen)resultaten

Toelichting (tussen)resultaten

Er zijn 2 Mental Meetups georganiseerd: 1 over ‘mentale gezondheid van jongeren en
jongvolwassenen’ (3 november 2022) en 1 over ‘mentale gezondheid van mensen in
een kwetsbare positie’ (2 februari 2023) 4. Tijdens de meetups stond vooral het delen
van kennis en ervaringen over het belang van mentaal gezond zijn en blijven centraal.
Ook werd een podium gegeven aan inspirerende praktijkvoorbeelden.

Via een maatschappelijke dialoog willen we achterhalen wat de oorzaken zijn voor
het ervaren van eenzaamheid, prestatiedruk en ‘geluksdruk’ bij jongeren. En wat we
als samenleving hieraan kunnen doen. Niet voor alle hulpvragen is jeugdzorg een
passend antwoord.
Het afgelopen jaar zijn gesprekken gevoerd met jongeren, ouders, professionals en
wetenschappers ter voorbereiding op (het voeren van) de maatschappelijke dialoog.
In april 2023 heeft de staatssecretaris van VWS in het kader van de maatschappelijke
dialoog een eerste gesprek gehad met jongeren. Op korte termijn volgt een tweede
dialoog in de vorm van een inspiratiebijeenkomst.

4 Mental Meetup- verkenning, aanpak, video en meer - Alles is gezondheid

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

4

Actielijn 1
Mentaal gezonde maatschappij
Maatregel 4

• VWS ondersteunt met financiering de TeamNL topsportprogramma’s.
Deze programma’s ondersteunen sporters, coaches en stafleden om optimaal
om te gaan met de uitdagingen waar zij voor staan in de topsportomgeving.
De begeleiding focust niet alleen op het prestatieniveau maar juist ook op het
mentale welzijn. Sportpsychologen, gezondheidszorgpsychologen, klinisch
psychologen en topsportleefstijlcoaches worden hierbij ingezet als experts.

Sport-, vrijetijds- en cultuursector betrekken bij het bespreekbaar
maken van mentale gezondheid

Dit doen we in ieder geval samen met
Organisaties uit de cultuursector, Stichting Life Goals en TeamNL

Toelichting (tussen)resultaten
• VWS en OCW hebben een podiumkunstenproductie laten ontwikkelen die mentale
gezondheid bespreekbaar maakt. Fonds voor Cultuurparticipatie heeft dit traject
uitgevoerd. Het plan ‘MindSet’ van KikiD en Diversion is gehonoreerd. Het doel
van ‘Mindset’ is om via educatieve theatervoorstellingen in gesprek te gaan
over mentale gezondheid met leerlingen van leerjaren 2 t/m 4 in het voortgezet
onderwijs. De uitvoering loopt van oktober 2023 t/m augustus 2024.
• Tijdens de Mental Meetup op 2 februari (zie maatregel 2) hebben organisaties
uit de sport-, vrijetijds- en cultuursector een bijdrage geleverd. Zo heeft
Stichting Life Goals op diverse plekken in het land activiteiten georganiseerd
om mentale gezondheid bespreekbaar te maken.

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

5

Actielijn 2

Mentaal gezonde
buurt

Legenda: status van de (tussen)resultaten
Start binnenkort
		 In uitvoering
Afgerond

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

6

Actielijn 2
Mentaal gezonde buurt
Maatregel 5

• VWS heeft de Alliantie en MIND Us gevraagd om te verkennen hoe laagdrempelige
inloopmogelijkheden voor jongeren verder kunnen worden versterkt, verbeterd
en opgeschaald. Inmiddels is - samen met jongeren en de VNG - een stappenplan6
voor gemeenten opgesteld voor het opstarten van inloopvoorzieningen.

Versterken, verbeteren en opschalen van inzet van laagdrempelige
inloopmogelijkheden

• Daarnaast starten MIND Us en de Alliantie een tweewekelijks inloopspreekuur
voor gemeenten op om hen te helpen bij praktische vraagstukken en door te
verwijzen naar specifieke partijen uit de Alliantie inloopmogelijkheden.

Dit doen we in ieder geval samen met
de Alliantie laagdrempelige inloopmogelijkheden mentale
gezondheid jongeren, FNO Geestkracht, MIND Us, VNG, gemeenten,
Join Us en MIND

• Gemeenten hebben in de opschaling ook een belangrijke verantwoordelijkheid en
kunnen hiervoor ook het financieel arrangement van het Gezond en Actief Leven
Akkoord (brede SPUK-regeling) inzetten.
• Op verzoek van VWS stelt de Alliantie in 2023 een verandertheorie op, waarmee
meer inzicht komt in de (gewenste) impact en effecten van de Alliantie, alsmede
hoe deze impact en effecten bereikt worden.

Toelichting (tussen)resultaten
• Tejo, Join Us, @Ease, Rogerthat, Jimmy’s en Weave hebben zich eind 2022
verenigd in de alliantie laagdrempelige inloopmogelijkheden mentale
gezondheid jongeren 5. De Alliantie zet zich, met (financiële) steun van FNO
Geestkracht, in voor meer laagdrempelige inloopmogelijkheden waar jongeren en
jongvolwassenen hun mentale gezondheid kunnen versterken.

• Om eenzaamheid te bestrijden is daarnaast vanuit de aanpak Mentale gezondheid
én het programma Eén tegen eenzaamheid een subsidie voor 3 jaar verstrekt
aan Stichting Join Us om hun interventie door te ontwikkelen, met hun online
interventie landelijke dekking te bieden en om het traject naar de databank
effectieve sociale interventies te starten.

5 inloopalliantie.nl

6 Maak met jouw gemeente het verschil | Mindus

terug naar overzicht

< vorige pagina

Lees verder >

volgende pagina >

7

Actielijn 2
Mentaal gezonde buurt
• Bovenstaande resultaten focussen zich vooral op jongeren en jongvolwassenen,
maar ook voor de rest van de inwoners van Nederland is laagdrempelige toegang
tot ondersteuningsvoorzieningen die bijdragen aan de mentale gezondheid
belangrijk. De MIND-atlas laat zien dat er al 115 zelfregie en herstelcentra zijn.
Deze vormen samen met andere plekken waar mensen met psychische klachten
terecht kunnen, denk aan inlooppunten vanuit welzijn en buurthuizen waar
specifiek aandacht is voor psychische problematiek, de laagdrempelige steun‑
punten die volgens de IZA-afspraken in heel het land beschikbaar komen.

Maatregel 6
Financiering van projecten die cultureel en het sociaal domein
verbinden via OCW-subsidieregeling ‘Samen Cultuurmaken 2021-2024’

Dit doen we in ieder geval samen met
Het Fonds voor Cultuurparticipatie (FCP) en welzijns- en
culturele instellingen

Gemeenten worden geholpen bij de implementatie van deze steunpunten. In het
kader van het IZA maakt elke regio nu een regioplan. Gemeenten kunnen voor het
thema laagdrempelige steunpunten gebruikmaken van een handvattendocument7.

Toelichting (tussen)resultaten
VWS en OCW trekken samen op om cultuurdeelname te stimuleren. Deelname aan
cultuur blijkt een positief effect te hebben op de mentale gezondheid. Jaarlijks stellen
VWS en OCW via een zogenaamde Open Oproep binnen de regeling Samen Cultuurmaken (2021-2024) budget beschikbaar voor projecten gericht op mentale gezondheid.
Deze regeling is onderdeel van het programma Cultuurparticipatie van OCW.
Het Fonds voor Cultuurparticipatie (FCP) voert deze regeling uit. Initiatiefnemers uit
de welzijn- en cultuursector kunnen gezamenlijk aanvragen indienen. In februari
2023 brachten de staatssecretarissen van VWS en OCW een gezamenlijk werkbezoek8
aan projecten die uit Samen Cultuurmaken zijn gefinancierd. Tijdens dit werkbezoek
in Arnhem aan theatergezelschap SpeelsCollectief en het muzikale jongerenproject
Zuiderstroom van BureauRuimtekoers werd zichtbaar hoe cultuur in de praktijk kan
bijdragen aan de mentale gezondheid.

Lees verder >
7 Handvatten netwerk laagdrempelige steunpunten IZA | VNG

terug naar overzicht

8 Bijdrage van Gunay Uslu op LinkedIn

< vorige pagina

volgende pagina >

8

Actielijn 2
Mentaal gezonde buurt
In 2022 is uit deze samenwerking de Open Oproep Mentale gezondheid jongeren
ontwikkeld. Deze oproep was bedoeld voor initiatieven die jongeren tussen de 12 en
27 jaar actief betrekken bij kunst- en erfgoedactiviteiten. Binnen deze oproep zijn in
totaal 39 projecten gehonoreerd voor een totaalbudget van 772.480 euro. De oproep
was een groot succes: er was veel animo en een flinke overvraag. Een voorbeeld
van een project is ‘Niet Alleen op de Wereld’9, georganiseerd door Stichting Happy
Motion. Deze stichting belicht maatschappelijke thema’s via documentaires, digitale
media, evenementen en educatie. Dit doen zij om de veerkracht van kwetsbare
mensen te tonen. In dit project werken jongeren samen aan een documentaire om
eenzaamheid zichtbaar te maken. Via verschillende activiteiten werd contact gezocht
met de doelgroep en het thema bespreekbaar gemaakt.

Maatregel 7
Inzetten op beweegactiviteiten en andere gezonde activiteiten in
de buurt gericht op ontmoeting en zingeving

Dit doen we in ieder geval samen met
De Beweegalliantie, instituten op het terrein van sporten/bewegen en
mentale gezondheid, initiatieven die bewegen in de buurt stimuleren,
gemeenten en MIND Us

Binnenkort wordt opnieuw een Open Oproep gedaan voor projecten die zich richten
op mentale gezondheid.

Toelichting (tussen)resultaten
• De kabinetsbrede aanpak ‘Mentale gezondheid: van ons allemaal’ zet in op het
stimuleren van inwoners om meer te sporten, bewegen of deel te nemen aan
andere gezonde activiteiten gericht op ontmoeting en zingeving waardoor ze
(indirect) werken aan hun mentale gezondheid. Dit maakt onderdeel uit van
diverse activiteiten (zoals netwerkbijeenkomsten).

Lees verder >

9 Niet Alleen op de Wereld| Cultuur Participatie

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

9

Actielijn 2
Mentaal gezonde buurt
In 2023 zijn activiteiten georganiseerd vanuit het actieplan ‘Nederland Beweegt’,
door de Beweegalliantie10 en het actieprogramma Eén tegen eenzaamheid11.
Zo is tijdens de Landelijke opening van de Week tegen Eenzaamheid een deelsessie
georganiseerd voor studenten over eenzaamheid en studentenwelzijn.
• VWS financiert instituten zoals het Mulier Instituut en het Kenniscentrum Sport &
Bewegen om kennis te ontwikkelen en te delen over sporten en bewegen in relatie
tot mentale gezondheid. Veel van deze kennis is te vinden in het kennisdossier
‘bewegen en mentale gezondheid’ van Trimbos12.
• VWS geeft subsidie aan diverse initiatieven die bewegen in de buurt stimuleren
en daarmee ook de fysieke en mentale gezondheid, ontmoeting en zingeving
bevorderen. Dit zijn bijvoorbeeld JOGG, Bas van de Goor Foundation,
Ouderenfonds, IVN en Jantje Beton.

• Met de komst van het GALA werken steeds meer gemeenten integraal aan de
aanpak mentale gezondheid. Zo kunnen zij het mentale gezondheidsbeleid
koppelen aan andere belangrijke opgaven zoals sport en bewegen en het
voorkomen van eenzaamheid. Dit sluit ook aan bij de ambities over integraal
werken van het GALA. Door het actieprogramma Eén tegen eenzaamheid van
VWS werken veel gemeenten al langer met een lokale aanpak tegen eenzaamheid.
Binnen die aanpak kunnen zij ook de koppeling leggen met sport, bewegen en
mentale gezondheid.
• MIND Us is in gesprek met de Beweegalliantie. Half november 2023 start er
een eerste groeiprogramma voor initiatieven die zich met sport inzetten voor
mentale gezondheid van jongeren. Deze samenwerking wordt de komende
periode verder uitgewerkt.

10 Over de voortgang op het actieplan ‘Nederland Beweegt’ wordt de Tweede Kamer apart geïnformeerd.
11		 Over de voortgang van het programma ‘Eén tegen eenzaamheid’ wordt de Tweede Kamer apart geïnformeerd.
12 Bewegen en mentale gezondheid | Trimbos-instituut

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

10

Actielijn 2
Mentaal gezonde buurt
Maatregel 8

Maatregel 9

Stimuleren van jonge mensen om zich in te zetten voor een ander via
maatschappelijke diensttijd

Inzetten op stevige sociale en pedagogische basis ter ondersteuning
van mentale gezondheid van jonge mensen

Dit doen we in ieder geval samen met

Dit doen we in ieder geval samen met

Maatschappelijke Diensttijd (MDT)

NJi en Nationale Jeugdcoalitie i.s.m. MIND Us en gemeenten

Toelichting (tussen)resultaten

Toelichting (tussen)resultaten

Met het OCW-programma Maatschappelijke Diensttijd (MDT) kunnen jongeren hun
talenten en interesses ontwikkelen, anderen ontmoeten en iets doen voor een ander
of de samenleving. Er worden op meerdere thema’s MDT-trajecten aangeboden,
waaronder op mentale gezondheid. Het (jongeren)panel van MDT vond dit een
belangrijk thema. Momenteel onderzoekt het programma MDT of en hoe deelname
aan MDT-trajecten daadwerkelijk een bijdrage levert aan mentale gezondheid van
de deelnemer om dan te kijken hoe het thema expliciet een plek kan krijgen binnen
MDT. Ook verkent het programma of zij MDT-projecten kunnen verbinden aan de
programma’s Welbevinden op School en Gezonde School.

terug naar overzicht

< vorige pagina

• Het inzetten op ontmoeting, activiteiten en zinvolle (vrije)tijdsbesteding zijn
belangrijke factoren om de mentale gezondheid te bevorderen. De Nationale
Jeugdcoalitie besteedt hier aandacht aan door sport-, spel- cultuur- en
scoutingactiviteiten te faciliteren én daarin de mentale gezondheid ook
bespreekbaar te maken. De Nationale Jeugdcoalitie werkt daarbij nauw samen
met MIND Us, gemeenten en verschillende departementen.

Lees verder >

volgende pagina >

11

Actielijn 2
Mentaal gezonde buurt
• Het NJI heeft een wegwijzer over de pedagogische basis uitgebracht voor
gemeenten13. In samenwerking met VWS heeft het NJI voor de zomer een
kennisdelingsbijeenkomst voor gemeenten georganiseerd waarin voorbeelden
zijn gedeeld. Een voorbeeld is de integrale aanpak Opgroeien in Kansrijke
Omgeving (OKO). In de brede SPUK-regeling GALA is extra budget opgenomen
voor OKO. Inmiddels voeren 36 gemeenten OKO uit. OKO heeft binnen hun
eigen budget ruimte vrijgemaakt om in 2 OKO-gemeenten aan de slag te gaan
met het schoolbreed werken aan welbevinden. Dit wordt ondersteund door het
programma welbevinden op school.

Maatregel 10
Stimuleren van gemeenten om sporten en bewegen voor ouderen te
combineren met tegengaan eenzaamheid (in samenwerking met het
programma Eén tegen eenzaamheid)

Dit doen we in ieder geval samen met
Gemeenten en het Oranje Fonds

Toelichting
VWS en het(tussen)resultaten
Oranje Fonds
• Met het programma OldStars van het Ouderenfonds kunnen gemeenten de
koppeling maken tussen sport, bewegen en eenzaamheid. Oldstars zet zich in
voor het sociaal en fysiek in beweging houden van ouderen. In het Zeeuwse
Serooskerke ging de staatssecretaris van VWS samen met Nelli Cooman
(oud-topsporter en aanjager van het programma Eén tegen eenzaamheid) in
mei 2023 op werkbezoek om te zien hoe dit werkt.
• Ook werkt Eén tegen eenzaamheid mee aan het programma Verminderen
Eenzaamheid van het Oranje Fonds. Dit programma biedt financiële ondersteuning
en professionele begeleiding aan maatschappelijke initiatieven die zich inzetten
tegen eenzaamheid. Ook initiatieven die sporten en bewegen voor ouderen
inzetten om eenzaamheid te verminderen kunnen aanspraak maken op de
(financiële) ondersteuning.
13 Wegwijzer gemeenten: bouwen aan een pedagogische basis | Nederlands Jeugdinstituut

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

12

Actielijn 2
Mentaal gezonde buurt
Maatregel 11

• Gemeenten kunnen voor kennis over mentale gezondheid terecht bij onder
meer Trimbos, RIVM en Pharos. Daarnaast heeft VNG – met subsidie van VWS een ondersteuningsprogramma om gemeenten GALA-breed te helpen bij de
vormgeving van hun beleid.

Versterken van lokaal gezondheidsbeleid door gemeenten te
ondersteunen (o.a. bij implementatie), kennis over effectieve
interventies te delen en kennisregisseurs in te zetten

• Op dit moment wordt door VWS verkend hoe gemeenten in 2024 verder kunnen
worden ondersteund.

Dit doen we in ieder geval samen met
VNG, MIND Us, gemeenten, Trimbos-instituut, RIVM en Pharos

• In november heeft Mind Us een koplopersbijeenkomst georganiseerd met
gemeenten die zich goed inzetten voor de mentale gezondheid van jongeren.
Onderwerpen die aan bod zijn gekomen zijn:
- best practices en wetenschappelijke inzichten voor een preventieve aanpak
		 van mentale problemen bij jongeren;

Toelichting (tussen)resultaten
• Het GALA zet in op versterken van de integrale lokale aanpak mentale gezondheid.
Via de brede SPUK-regeling is hiervoor 17 miljoen euro beschikbaar voor
gemeenten (7 miljoen in 2023, 5 miljoen in 2024 en 5 miljoen in 2025).
Alle gemeenten hebben een beroep gedaan op deze middelen14.

- hoe gemeenten concreet aan de slag kunnen met de toolbox met o.a. 		
		 het stappenplan voor het opstarten van een laagdrempelige inloopvoorziening;
- belang van jongerenparticipatie en de inzet van boegbeelden.

• Om gemeenten en GGD’en te ondersteunen bij de integrale aanpak van mentale
gezondheid heeft Trimbos 4 inspiratiesessies georganiseerd in het voorjaar
van 2023. Ruim 200 bezoekers namen deel aan deze sessies. Ter ondersteuning
van deze sessies heeft Trimbos een handreiking ontwikkeld15.

14 Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport op LinkedIn: Uitgelicht GALA, Sportakkoord II en brede SPUK
15 Integraal werken aan mentale gezondheid in lokaal beleid | Trimbos-instituut

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

13

Actielijn 2
Mentaal gezonde buurt
Maatregel 12

• Het ministerie van SZW en VWS zetten samen stappen om de mentale gezondheid
voor mensen in een kwetsbare sociaaleconomische positie te verbeteren.
Zo hebben ze met OCW, Pharos en Alles is Gezondheid de Mental Meetup ‘mentale
gezondheid van mensen in een kwetsbare positie’ op 2 februari georganiseerd (zie
maatregel 2). Ook zijn SZW en VWS vertegenwoordigd bij de wijksessies die Pharos
organiseert voor de deelnemers die een bijdrage hebben geleverd aan de hiervoor
genoemde verkenning. In deze wijksessies horen de deelnemers de belangrijkste
opbrengsten van de verkenning, hoe dit een vervolg krijgt en vertellen zij wat zorgt
voor mentale ongezondheid. Hier komt een breed scala aan factoren aan bod,
inclusief armoede en bestaanszekerheid. SZW is aanwezig geweest om de huidige
aanpak ‘Geldzorgen, armoede en schulden’ toe te lichten en input op te halen om
deze aanpak te verbeteren.

Extra investeren in het bereiken van mensen in een kwetsbare positie,
door het toegankelijk en passend maken van advies en ondersteuning
en met aandacht voor cultuursensitiviteit

Dit doen we in ieder geval samen met
Pharos, Trimbos-instituut en inwoners

Toelichting (tussen)resultaten
• Pharos heeft in opdracht van VWS een verkenning gepubliceerd over de mentale
gezondheid van inwoners in een kwetsbare sociaaleconomische positie. Hiervoor is
ook gesproken met inwoners over hun ervaring16. Op basis van deze verkenning
is een handreiking gemaakt met aanbevelingen en tips voor gemeenten die de
mentale gezondheid van inwoners in een kwetsbare sociaaleconomische positie
willen verbeteren17. Deze informatie is ook verwerkt in de handreiking van Trimbos
(zie maatregel 11).

16 Mentale gezondheid: kijken door de ogen van de mensen om wie het gaat | Pharos
17 Handreiking mentaal gezonde wijken | Pharos

terug naar overzicht

• Pharos heeft in opdracht van VWS een verkenning uitgevoerd naar aandachts­
punten en randvoorwaarden voor het inrichten van panel van inwoners in
een kwetsbare sociaaleconomische positie18. Onder meer gemeenten kunnen
deze verkenning gebruiken als ze inwoners willen betrekken bij beleid,
bijvoorbeeld op het snijvlak van geldzorgen en mentale gezondheid.

18 Adviesrapport panel mentale gezondheid mensen in kwetsbare posities | Pharos

< vorige pagina

volgende pagina >

14

Actielijn 2
Mentaal gezonde buurt
Maatregel 13
Uitvoeren van programma Gezonde Leefomgeving waarbij ook
aandacht is voor mentale gezondheid

Dit doen we in ieder geval samen met
ZonMw en RIVM

Toelichting (tussen)resultaten
Via het programma Gezonde Leefomgeving werken ZonMw en het RIVM in opdracht
van het ministerie van VWS aan handvatten om gezondheid beter mee te wegen in
besluiten over de inrichting van de fysieke leefomgeving.
Een gezonde leefomgeving is een omgeving die mensen als aantrekkelijk en prettig
ervaren om te wonen, werken en recreëren, die uitnodigt tot gezond gedrag en waar
de druk op gezondheid zo laag mogelijk is. Dit draagt bij aan het mentale, sociale
en fysieke welbevinden van de inwoners. Zo kan groen een buffer vormen voor
blootstelling aan stressoren, waaronder geluidsoverlast, maar ook fysieke activiteit
en sociaal contact stimuleren. Actief transport draagt bij aan een betere mentale
gezondheid en minder depressie19.
De minister van VWS en de staatssecretaris van VWS informeren de Tweede Kamer
apart over hun inzet voor een gezonde leefomgeving.
19 De maatschappelijke waarde van een gezonde en groene leefomgeving - een verkenning | RIVM

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

15

Actielijn 3

Mentaal gezond
onderwijs

Legenda: status van de (tussen)resultaten
Start binnenkort
		 In uitvoering
Afgerond

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

16

Actielijn 3
Mentaal gezond onderwijs
Maatregel 14

De komende periode bepalen de Gezonde School en de 3 onderwijsraden ook welke
tools van het programma nog meer geschikt zijn om in te zetten bij het primair en
voortgezet onderwijs en het mbo.

Opschalen programma Welbevinden op school o.a. via programma
Gezonde School

Ook is er een verkenning naar het speciaal onderwijs gestart om beter zicht te krijgen
op de goede voorbeelden en kennishiaten voor dit onderwijstype.

Dit doen we in ieder geval samen met
Verder is de website Welbevinden op School geactualiseerd21, is er een verdiepende
infosheet ontwikkeld over kwetsbare leerlingen22 en zijn er nieuwe materialen
ontwikkeld. Ook worden met regelmaat workshops en inspiratiesessies gegeven aan
gemeenten en scholenkoepels hoe men met het thema Welbevinden op School aan
de slag kan of zou moeten gaan. Meestal geven Welbevinden op School, Gezonde
School en/of de Coalitie welbevinden deze sessies samen.

Trimbos-instituut, Pharos en GGD’en

Toelichting (tussen)resultaten
Het programma Welbevinden op School zet extra in om professionals in en om
scholen (zoals gezonde school adviseurs van de GGD en beleidsmedewerkers van
gemeenten) te faciliteren om de mentale gezondheid van leerlingen en studenten te
versterken. Dit gebeurt door het verzamelen en delen van de nieuwste inzichten en
praktische handvatten en door professionals te enthousiasmeren om duurzaam en
schoolbreed met het thema aan de slag te gaan.

De komende periode zal het zwaartepunt binnen het programma verschuiven van
kennis verzamelen en ontwikkelen naar het uitbreiden van het bereik.

Het programma verwerkt de nieuwste (wetenschappelijke en praktijk) kennis in
praktische tools. Scholen kunnen deze tools gebruiken bij hun aanpak Gezonde
School. Specifiek voor het MBO is recent bijvoorbeeld een checklist ontwikkeld20
die helpt bij het integraal werken aan welbevinden. De checklist is ontwikkeld in
samenwerking met mbo professionals, de MBO Raad en de Gezonde School.

21 Welbevinden op School | Trimbos-instituut
22 Welbevinden op school bij kinderen en jongeren uit kwetsbare gezinnen | Pharos

20 Checklist Welbevinden op het mbo | Trimbos-instituut

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

17

Actielijn 3
Mentaal gezond onderwijs
Maatregel 15

Voor het funderend onderwijs en gemeenten is in totaal ongeveer € 5,8 miljard
beschikbaar gesteld. In 2021 hebben scholen 9,5% van dit budget ingezet voor
interventies en een aanpak gericht op sociaal-emotionele en fysieke ontwikkeling van
leerlingen. 3,7% van het budget is ingezet voor interventies gericht op de executieve
functies. Al deze interventies ondersteunen het welbevinden van leerlingen.

Scholen geven via het Nationaal Programma Onderwijs een impuls
aan het effectief werken aan mentaal welbevinden

Dit doen we in ieder geval samen met
Onderwijsinstellingen en scholen

Toelichting (tussen)resultaten
Onderwijsinstellingen en scholen hebben vanaf 2021 van het Nationaal
Programma Onderwijs extra budget ontvangen voor herstel van leervertragingen
en voor welbevinden23.
53% van de schoolleiders in het primair onderwijs, 88% van de schoolleiders in
het voortgezet onderwijs en 67% van de schoolleiders in het (voortgezet) speciaal
onderwijs geeft aan in het schooljaar 2022/2023 interventies gericht op het
welbevinden van leerlingen te hebben uitgevoerd.

23 De voortgangsrapportage over het Nationaal Programma Onderwijs wordt voor eind 2023 naar
de Tweede Kamer gestuurd.

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

18

Actielijn 3
Mentaal gezond onderwijs
Maatregel 16

Daarnaast krijgen mbo-, hbo- en wo-instellingen en partijen rondom de student,
ondersteuning bij het opzetten van een kennis- en ondersteuningsstructuur via
het Programma Studentenwelzijn. Dit programma levert concrete handvatten op
en organiseert jaarlijks een werkconferentie om de behoeften van het onderwijs,
studenten en regio op te halen en te verspreiden.

Ontwikkelen van een integrale aanpak mentale gezondheid samen
met onderwijsinstellingen en studentenbonden

Dit doen we in ieder geval samen met
HBO- WO onderwijsinstellingen, studentenorganisaties en ECIO

Toelichting (tussen)resultaten
De Vereniging Hogescholen, Universiteiten van Nederland en studentenorganisaties
Interstedelijk Studentenoverleg en Landelijke Studentenvakbond hebben gezamenlijk
gewerkt aan een kader voor een integrale aanpak studentenwelzijn. Hiermee wordt
ingezet op meer preventie en beleid voor een positief mentaal welzijn, het vergroten
van kennis en kunde bij professionals in het hoger onderwijs, het versterken van een
‘sense of belonging’ bij studenten en het uitbreiden van de samenwerking tussen
instellingen en externe organisaties. Uw Kamer is hier in juli 2023 door de minister
van OCW over geïnformeerd24.

24 Kamerbrief over aanpak studentenwelzijn in het mbo en hoger onderwijs | Kamerstuk | Rijksoverheid

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

19

Actielijn 3
Mentaal gezond onderwijs
Maatregel 17

Maatregel 18

Verdiepend onderzoek in 2022 naar prestatiedruk en stress in het
hoger onderwijs

Gegevensuitwisseling over zorg- en ondersteuningsdomeinen heen
mogelijk maken ten behoeve van juiste informatie op de juiste plek
voor de preventie, ondersteuning en zorg (ook actielijn werk)

Dit doen we in ieder geval samen met

Dit doen we in ieder geval samen met

Trimbos-instituut en ECBO

Partners IZA

Toelichting (tussen)resultaten

Toelichting (tussen)resultaten

• In juni 2023 is het onderzoek ‘Harder Better Faster Stronger’ gepubliceerd25.
Een onderzoek naar risicofactoren en oplossingen van prestatiedruk en stress
van studenten in het hoger onderwijs. Op basis hiervan is een handreiking
prestatiedruk en stress onder studenten in het hoger onderwijs opgesteld
met handvatten en tips voor studenten, het onderwijs en de maatschappij
als geheel26.

In het IZA28 zijn afspraken gemaakt over digitalisering en gegevensuitwisseling met
onder andere als doelstelling dat alle zorgverleners en patiënten/cliënten digitaal
kunnen beschikken over de juiste informatie op de juiste plek op het juiste moment
zodat passende zorg op een veilige manier gegeven kan worden.

• In 2021 is onderzoek gedaan naar oorzaken van schooldruk in het voortgezet
onderwijs27. In 2024 volgt een onderzoek ook voor het mbo.

25 Kamerbrief over aanpak studentenwelzijn in het mbo en hoger onderwijs | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
26 Harder Better Faster Stronger? | Trimbos-instituut
27 Handreiking prestatiedruk en stress onder studenten in het hoger onderwijs | Trimbos-instituut

terug naar overzicht

28 Integraal Zorgakkoord | Rijksoverheid

< vorige pagina

volgende pagina >

20

Actielijn 4

Mentaal gezond
aan het werk

Legenda: status van de (tussen)resultaten
Start binnenkort
		 In uitvoering
Afgerond

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

21

Actielijn 4
Mentaal gezond aan het werk
Maatregel 19

• De doorontwikkeling van de psychosociale arbeidsbelasting (PSA) tool
binnen de Route naar RI&E. De verplichte risico-inventarisatie en evaluatie
(RI&E) is voor werkgevers het startpunt voor de aanpak van een veilige en
gezonde werkomgeving. Het inventariseren van PSA-risico’s als werkdruk
is hiervan een belangrijk onderdeel. Om de kennis over PSA bij met name
mkb-werkgevers te vergroten is aan het instrument ‘Route naar RI&E’29 een
PSA-module toegevoegd. Deze bevat een verbeterde introductie over PSA,
maakt de werkgever bewust van de PSA-risico’s en geeft handvatten en tips
om aan de slag te gaan. Het instrument is met de eindgebruiker (mkb) in 2023
verder doorontwikkeld. Het instrument is beschikbaar voor werkgevers via
het Steunpunt RI&E op www.routenaarrie.nl.

Uitvoering geven aan “Brede Maatschappelijke Samenwerking
Burn-outklachten” om de preventie van burn-outklachten onder
werkenden te versterken

Dit doen we in ieder geval samen met
TNO, NIP, werkgevers, BA&O en OVAL

Toelichting (tussen)resultaten
• Vanuit het meerjarenprogramma Brede Maatschappelijke Samenwerking
(BMS) burn-outklachten werkt het ministerie van SZW samen met diverse
stakeholders (zoals sociale partners, kennisinstituten en andere departementen)
aan het terugdringen van het aantal werkenden dat burn-outklachten ervaart.
De BMS-aanpak loopt langs vier programmalijnen: 1. Stimuleren effectieve
preventieve aanpak; 2. Initiatieven afstemmen, verbinden, versterken en
ontwikkelen; 3. Bespreekbaar maken en communicatie; en 4. Monitoren,
onderzoeken en doorontwikkelen. Vanuit de BMS zijn de afgelopen periode
diverse activiteiten georganiseerd. Zie hieronder. In de tweede helft van 2024
zal de minister van SZW een voortgangsbrief aan de Tweede Kamer sturen over
de voortgang van het BMS-programma.

• Elk jaar organiseert de Organisatie voor Vitaliteit, Activering en Loopbaan (OVAL)
met steun van SZW de Week van de Werkstress. Ook in 2023 vond deze weer
plaats in de derde week van november. De week heeft als doel het bewustzijn
en de kennis over werkstress te vergroten en biedt werkgevers en werknemers
een directe aanleiding om het thema werkstress aan te pakken.

29 De Route naar de RI&E is een online tool waarmee werkgevers een RI&E kunnen maken.

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

22

Actielijn 4
Mentaal gezond aan het werk
Maatregel 20

Maatregel 21

Ondersteunen preventieve aanpak van burn-outklachten door
werkgevers, werknemers en arbo-professionals

Stimuleren (door)ontwikkeling van goede initiatieven door de
subsidieregeling ‘Mentale vitaliteit voor werkenden’ (gericht op
versterken van het mentaal welzijn van werkenden i.v.m. (na)effecten
coronacrisis)

Dit doen we in ieder geval samen met

Dit doen we in ieder geval samen met

TNO

ZonMw

Toelichting (tussen)resultaten

Toelichting (tussen)resultaten

• In 2023 hebben SZW en TNO 3 bijeenkomsten van de Kenniskring Psychosociale
Arbeidsbelasting (PSA) georganiseerd. De Kenniskring PSA is een open netwerk
dat (wetenschappelijke) kennis, tools, praktijkvoorbeelden en ervaringen
uitwisselt over PSA. Deelnemers aan de Kenniskring zijn onder andere werkgevers,
werknemers, onderzoekers, beleidsmakers en Arbo-professionals. In de bijeen­
komsten stonden de volgende thema’s centraal: oorzaken van burn-outklachten,
pesten op het werk en burn-outklachten bij jonge medewerkers. In 2024
organiseren SZW en TNO weer nieuwe kenniskringbijeenkomsten.
• Verder is binnen het programma Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg en
Welzijn (TAZ)30 onder de programmalijn ‘behoud van medewerkers’ aandacht
voor mentale gezondheid van werkenden in zorg en welzijn.
30 Programma Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn | Rapport | Rijksoverheid.nl

terug naar overzicht

< vorige pagina

Via de subsidieregeling ‘Mentale vitaliteit van werkenden’ (totaalbudget circa
€ 4,3 miljoen) worden initiatieven in verschillende sectoren ondersteund voor het
versterken van de mentale vitaliteit van werkenden31. De projecten lopen tot eind
december 2023. Het gaat bijvoorbeeld om projecten in het gevangeniswezen,
het onderwijs en de zorgsector. De meeste projecten richten zich op alle lagen
binnen de organisatie: van medewerker tot aan het topmanagement. Tijdens een
slotbijeenkomst op 27 februari 2024 worden de ervaringen en inzichten die zijn
opgedaan in de projecten breed gedeeld.

31 De subsidieregeling ‘Mentale vitaliteit van werkenden’ is gericht op het versterken van het mentaal welzijn
van werkenden in verband met de (na)effecten van de coronacrisis. Een overzicht van de gesubsidieerde projecten
is hier te vinden.

volgende pagina >

23

Actielijn 4
Mentaal gezond aan het werk
Maatregel 22

Maatregel 23

Uitvoeren publiekscampagne burn-outklachten en ongezonde
(werk)druk

Organiseren van maatschappelijk debat over aanpak
maatschappelijke oorzaken burn-outklachten

Dit doen we in ieder geval samen met

Dit doen we in ieder geval samen met

Jonge werkenden

De Argumentenfabriek en de leden van de denktank
‘mentale vooruitgang en werk’

Toelichting (tussen)resultaten

Toelichting (tussen)resultaten

Jonge werkenden ervaren steeds meer beginnende mentale klachten
door werkstress32. In september 2023 hebben SZW en VWS via de campagne
‘Hey, het is oké’ aandacht gevraagd voor psychosociale arbeidsklachten onder jonge
werkenden. Verschillende jonge werkenden hebben hun ervaringen gedeeld en
aangegeven wat hen helpt. Het doel van de campagne was het wegnemen van het
stigma op psychische klachten en deze klachten bespreekbaar te maken.

• De Argumentenfabriek heeft met SZW en VWS een Denktank Mentale
vooruitgang en Werk opgericht. Via diverse bijeenkomsten in 2023 hebben
leden van de Denktank (onder andere werkgevers, werknemers, onderzoekers
en beleidsmakers) kennis uitgewisseld over de mentale gezondheid in de
maatschappij en op de werkvloer. Mede op basis van deze gesprekken heeft
de Argumentenfabriek verschillende artikelen over dit onderwerp gepubliceerd.
Ter afsluiting van de denktank heeft de Argumentenfabriek het boek ‘mentale
vooruitgang en werk’ gepubliceerd.
• In aanvulling op dit traject van de Denktank vond op 29 november 2023 het
maatschappelijk debat “Mentaal Sterk Werk” plaats met verschillende werkgevers.
Tijdens deze bijeenkomst gingen diverse partijen met elkaar in gesprek over
verzuim op de werkvloer en over de rol die de werkgever daarbij heeft.

32 TNO-onderzoek: Burn-outklachten onder jongeren een groeiend probleem.

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

24

Actielijn 4
Mentaal gezond aan het werk
Maatregel 24
Ondersteunen van ouderen bij de overgang van werk naar pensioen

Dit doen we in ieder geval samen met
Sociale partners in sectoren en bedrijven

Toelichting (tussen)resultaten
Via de subsidieregeling Maatwerkregeling duurzame inzetbaarheid en eerder
uittreden (MDIEU) van SZW kunnen werkgevers subsidie aanvragen om ervoor te
zorgen dat werkenden gezond hun pensioen halen. Samen met werknemers kunnen
zij een plan opstellen met activiteiten op maat die werknemers ondersteunen bij
het gezond doorwerken tot hun pensioen. De subsidieregeling loopt nog tot
eind 2025. Als onderdeel van de regeling kan subsidie worden aangevraagd voor
ondersteuning van werkenden bij de overgang van werk naar pensioen.

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

25

Actielijn 5

Mentaal gezond
online

Legenda: status van de (tussen)resultaten
Start binnenkort
		 In uitvoering
Afgerond

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

26

Actielijn 5
Mentaal gezond online
Maatregel 25

Maatregel 26

Overleg met Netwerk Mediawijsheid over betere voorlichting over de
online leefwereld en het beter onder de aandacht brengen van tools
voor mentale vaardigheden

Bekijken hoe kennis over het thema van digitale balans beter kan
worden verspreid (o.a. Digitale Balansmodel en thema’s als gamen
en online gokken)

Dit doen we in ieder geval samen met

Dit doen we in ieder geval samen met

Netwerk Mediawijsheid

Kennisinstituten

Toelichting (tussen)resultaten

Toelichting (tussen)resultaten
OCW ondersteunt het Netwerk Mediawijsheid. Dat Netwerk heeft in de afgelopen
jaren werk gemaakt van een digitale balans om jongeren te helpen lichamelijk,
mentaal en sociaal gezond te blijven met én zonder media. Informatie daarover staat
op www.digitalebalans.nl of www.mediawijsheid.nl.

Er wordt een landelijk expertisecentrum digitalisering en gezondheid opgericht voor
het bundelen van kennis en expertise. Een structurele, duurzame opbouw van kennis
over digitalisering en gezondheid draagt bij aan het formuleren van impactvol beleid.
BZK en VWS trekken hierin samen op. Zie ook de brief van staatssecretaris BZK over
Kinderrechten en Digitalisering33.

Netwerk Mediawijsheid faciliteert meerdere programma’s over mediawijsheid.
Door de diversiteit van meer dan 1.000 partners die hierbij zijn aangesloten – zoals
bibliotheken, mediaplatformen en culturele instellingen – kunnen jeugdigen goed
worden bereikt. Jeugdigden krijgen kennis en leren vaardigheden om zich staande te
houden in een samenleving waarin media een steeds centralere rol spelen.
De bekendste zijn de Week van de Mediawijsheid (10 t/m 17 november 2023) en de
serious game ‘MediaMasters’ die vooral in het teken staat van ‘samen sociaal online’.
Ook de serious game ‘MediaMasters’ wordt jaarlijks op ongeveer de helft van de
basisscholen gespeeld.
terug naar overzicht

< vorige pagina

33 Kamerstukken II, 2022-2023, 26 643, nr. 1063.

volgende pagina >

27

Actielijn 5
Mentaal gezond online
Maatregel 27

• (Online) influencers kunnen belangrijke boegbeelden zijn bij het bespreekbaar
maken van mentale gezondheidsproblemen. Meerdere influencers voelen zich ook
betrokken bij het thema. Begin 2024 start MIND Us met de ontwikkeling van een
training voor influencers. Hierin staan het leren praten over mentale gezondheid,
het gebruiken van de juiste taal en het reageren en doorverwijzen op basis van
berichtjes van volgers centraal. Streven is om in de eerste helft van 2024 de eerste
influencers te trainen en daarna de training breed uit te rollen.

Verbeteren aansluiting online en offline wereld van ondersteuning

Dit doen we in ieder geval samen met
MIND Us en Senders Media

• Verder financiert VWS vanuit de aanpak Mentale gezondheid het vervolg van de
podcast ‘de Handleiding’ van Tim Senders. Deze podcast richt zich op studenten
en jongeren en gaat over verschillende thema’s rondom mentale gezondheid
en eenzaamheid.

Toelichting (tussen)resultaten
• Mind Us verkent momenteel de mogelijkheid voor het creëren van
een online platform over mentale gezondheid voor jongeren. De Tweede Kamer
wordt hierover apart geïnformeerd via de brede Jeugdbrief.
• De afgelopen periode heeft Mind Us gewerkt aan de ontwikkeling van een tool die
volwassenen gaat helpen om makkelijker het gesprek over mentale gezondheid te
voeren met jongeren. Deze tool bevat tips en 3 gratis te volgen modules om meer
vaardigheden te krijgen. 14 partnerorganisaties – waaronder Scouting NL, NOC NSF
en de kunstbende – hebben zich inmiddels gemeld om de tool te verspreiden onder
hun medewerkers en vrijwilligers. Deze organisaties hebben ook meegedacht over
de ontwikkeling, van inhoud tot look & feel. In december 2023 staat een soft launch
gepland. Vanaf dan wordt ook de impact van de support tool gemeten. Op basis
van de uitkomsten wordt de tool doorontwikkeld. Begin 2024 volgt een definitieve
versie van de tool. Mind Us zal deze – onder andere met een landelijke campagne –
onder de aandacht brengen en verspreiden.
terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

28

Actielijn 5
Mentaal gezond online
Maatregel 28
Stimuleren dat digitale vaardigheden en bewustzijn worden meegenomen in digitaliseringstrategie van het Rijk en in onderwijsplannen
met aandacht voor kwetsbare groepen die onvoldoende kunnen
meekomen in de digitale samenleving en daardoor mentale klachten ontwikkelen

• De minister van OCW heeft in juli 2023 met de VO-raad, SPV, Pro-raad, AOb,
CNV-onderwijs, FvOV, Ouders en Onderwijs en LAKS afgesproken dat mobiele
telefoons en bijvoorbeeld ook tablets of smartwatches vanaf 1 januari 2024
niet meer zijn toegestaan omdat ze afleiden en ervoor zorgen dat leerlingen
slechter presteren. Scholen zijn zelf vrij de keuze te maken om mobiele
telefoons helemaal uit de school te weren.
• Daarnaast loopt er een onderzoeksprogramma “Jeugd en digitalisering – impact
op identiteitsontwikkeling, relaties en kansengelijkheid” bij NWO, waar VWS
en OCW initiatiefnemers van zijn. Dit programma richt zich op het bijdragen aan
een beter begrip van de impact van digitalisering op het welbevinden, het welzijn,
de identiteit en relaties, en de kansen(on)gelijkheid van kinderen en jongeren.
Het programma is najaar 2022 gestart en loopt 5 jaar.

Dit doen we in ieder geval samen met
VO-raad, SPV, PO-raad, AOb, CNV Onderwijs, FvOv, Ouders &
Onderwijs, LAKS en NWO

• De staatssecretaris van BZK zet zich met collega’s, waaronder de staatssecretaris
van VWS, in voor kinderrechten in de digitale wereld. Zie de brief over
Kinderrechten en Digitalisering34:

Toelichting (tussen)resultaten
• Naast de ontwikkeling van kerndoelen voor digitale vaardigheden, zet de minister
voor Primair en Voortgezet Onderwijs – vanuit het Masterplan Basisvaardigheden –
in op het opzetten van een Expertisepunt Digitale Geletterdheid. Dit dient als
centraal online informatiepunt en digitaal loket om scholen wegwijs te maken
in het bestaande aanbod en om scholen te inspireren.

- Begin november 2023 heeft de staatssecretaris van BZK een kinderrechten
		 impact assessment (KIA) opgeleverd. Het KIA brengt voor online producten
		 en diensten in kaart welke risico’s er zijn voor kinderen (waaronder voor hun
		 mentale gezondheid) en geeft aan hoe die kunnen worden verkleind. Ook werkt
		 de staatssecretaris aan een Kinderrechten Keurmerk dat op toegankelijke wijze
		 aan ouders en kinderen inzichtelijk moet maken welke risico’s er bestaan bij het
		 gebruik van een online product of dienst.

Lees verder >

34 Kamerstukken II, 2022-2023, 26 643, nr. 1063.

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

29

Actielijn 5
Mentaal gezond online
- Binnen de Europese Unie maakt de staatssecretaris BZK zich met de minister
		 van EZK sterk voor het beter reguleren van dark patterns. Dit zijn ontwerpen
		 van digitale diensten die niet in het belang van de gebruiker zijn (zoals
		 verslavend ontwerp). Zo pleit Nederland voor een verbod op loot boxes
		 binnen de Europese Consumentenrichtlijnen.
- De staatssecretaris van BZK heeft verder met Unicef de Jongerenraad
		 Digitalisering opgericht. Deze is in september 2023 voor het eerst
		 bijeengekomen. 4 keer per jaar worden de kansen en de risico’s van de
		 digitale wereld met jongeren besproken. De uitkomsten van deze sessies
		 zijn input voor beleid.

Maatregel 29
Samenwerken met de Alliantie Digitaal Samenleven, Digisterker,
de Coalitie Digivaardig in de Zorg en bibliotheken zodat iedereen
zoveel mogelijk mee kan komen de digitale wereld, maar tegelijkertijd
ook een goede balans houdt

Dit doen we in ieder geval samen met
JGZ en NJi

Toelichting (tussen)resultaten
• Met het basistakenpakket zet de JGZ in op het voorkomen van
gezondheidsproblemen en nadelige effecten van schermgebruik. De JGZ steunt
ouders bij het gezond opgroeien en opvoeden en geeft preventieve voorlichting
en advisering, waaronder dus op internetgebruik en gameverslaving.
• De NJI Toolbox Mediaopvoeding ‘Media? Gewoon opvoeden!’ met factsheets voor
professionals en leerkrachten en tipsheets voor ouders wordt herzien35.

35 Toolbox Mediaopvoeding | Nederlands Jeugdinstituut

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

30

Overkoepelende
thema’s

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

31

A Overkoepelende thema’s
Landelijke beweging voor mentale gezondheid
De aanpak zet in op het verder versterken van de landelijke beweging voor mentale
gezondheid. Het doel is om partijen die al bezig zijn een steuntje in de rug te geven,
bijvoorbeeld door ze met elkaar te verbinden, én om andere partijen te stimuleren
om (meer) aandacht te geven aan mentale gezondheid. In de afgelopen tijd heeft
VWS wensen en behoeften bij diverse maatschappelijke partijen opgehaald.
Bijna allemaal gaven ze aan ondersteuning te kunnen gebruiken bij het elkaar
ontmoeten, het delen van kennis en ervaring en de inzet van communicatieinstrumenten. Om hierin tegemoet te komen heeft VWS inspiratie bijeenkomsten
(mental meet-ups) en de week van de mentale gezondheid georganiseerd.
Daarnaast zijn enkele vertegenwoordigers van relevante (grote) organisaties,
actief op het gebied van preventie en mentale gezondheid, samen met VWS aan
het nadenken over hoe preventie van mentale klachten vorm kan krijgen. En over
hoe zij hieraan samen kunnen bijdragen, als onderdeel van de landelijke beweging
voor mentale gezondheid. Op een manier die breed aanspreekt en gedragen wordt,
zo dat ook andere organisaties en Nederlanders zelf zich betrokken voelen en
mede-eigenaar worden. Een middel hiervoor is het samen opzetten en/of
versterken van een aantal initiatieven met als doel de mentale gezondheid van
Nederlanders duurzaam te verbeteren en handelingsperspectief te bieden.

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

32

B Overkoepelende thema’s
Kennisgestuurd werken
Monitoring
Om ontwikkelingen van de mentale gezondheid van de Nederlandse bevolking
door de jaren heen te volgen hebben het RIVM en Trimbos een Monitor Mentale
gezondheid ingericht. In de monitor is aandacht voor verschillende specifieke
deelpopulaties: kinderen, adolescenten, jongvolwassenen, volwassenen, ouderen,
studenten en werkenden. Ook wordt uitgesplitst naar geslacht en sociaaleconomische
positie. Er is een eerste landelijke cijferrapportage beschikbaar 36 gebaseerd op al
gepubliceerde indicatoren van bestaande databronnen. Dit overzicht laat onder
meer zien dat in 2022 15,8% van de algemene bevolking (12 jaar of ouder) zich door
emotionele problemen beperkt voelt bij werk of andere dagelijkse bezigheden.
Studenten scoorden in 2021 gemiddeld 3,6 op een 6-puntsschaal op positieve
gezondheid. Van de werknemers rapporteerde in 2022 20% (in de leeftijd 15 t/m 75
jaar) te maken te hebben met burn-outklachten. Ook gaf in 2022 van de algemene
bevolking 10,7% van de mensen aan zich sterk eenzaam te voelen. Onder jongvolwassenen was dit 12,1%. Aan deze cijfers kunnen echter nog geen conclusies voor beleid
worden verbonden, omdat nog niet alle cijfers op alle indicatoren beschikbaar zijn
en nadere analyses van de cijfers niet beschikbaar zijn. In 2024 worden cijfers nader
geanalyseerd en via een webpagina gepubliceerd zodat een completer beeld ontstaat.
In 2025 verschijnt een uitgebreidere landelijke rapportage met integrale analyses en
duiding voor beleid. Op deze manier draagt de monitor in de komende jaren bij aan
het (door)ontwikkelen van de integrale aanpak van mentale gezondheid.

De monitor is gebaseerd op een kernset met 14 indicatoren en 4 aanvullende
indicatoren voor mentale gezondheid, zoals het percentage mensen dat weerbaar is,
het percentage mensen met burn-outklachten en het percentage mensen dat
tevreden is over hun leven. Daarnaast is er een indicatorenset opgesteld voor
determinanten van mentale gezondheid, waaronder bestaanszekerheid, kwaliteit
van leven en sociale leefomgeving. Ook is er een indicatorenset opgesteld voor
de gevolgen van mentale gezondheid, waaronder gemiddelde wachttijd voor
specialistische ggz en ziekteverzuim door psychische klachten. Uitgangspunt is dat
de monitor duurzaam wordt ingericht om de cijfers jaarlijks te kunnen actualiseren.
Om dit te doen, volgt in 2025 een evaluatie van de monitor die gericht is op het krijgen
van inzicht in de bruikbaarheid en het toekomstig gebruik van de monitor.

36 Cijferrapportage Monitor mentale gezondheid 2023. Eerste landelijke overzicht | RIVM

terug naar overzicht

< vorige pagina

volgende pagina >

33

B Overkoepelende thema’s
Kennisgestuurd werken
Kennisontwikkeling
Actuele en op wetenschappelijke inzichten gebaseerde kennis is nodig voor de onderbouwing van het mentale gezondheidsbeleid en voor het ontwikkelen, aanpassen
en implementeren van programma’s en (integrale) aanpakken die zich richten op het
verbeteren van de mentale gezondheid. Om in deze behoefte te voorzien, heeft het
Trimbos-instituut subsidie van VWS ontvangen voor de invulling van haar kennisrol
Mentale gezondheid. Hierin wordt ingezet op:

		Het op orde hebben
		
		

van de (actuele) kennisbasis en zorgen dat deze makkelijk vindbaar,
toegankelijk en bruikbaar is

		Verbinding leggen
		met andere programma’s en stakeholders;

Daarnaast is budget beschikbaar gesteld specifiek voor mentale gezondheid binnen
het bredere kennisprogramma van ZonMw ‘Kennis voor preventie: juist nu, Kaderprogramma Preventie 2023 t/m 2026’37. Het doel hiervan is tweeledig: 1) het versterken
van de implementatie van effectieve en kansrijke interventies gericht op mentale
gezondheid en 2) het inrichten van een leernetwerk op zo te bouwen aan een landelijke kennisinfrastructuur op het gebied van mentale gezondheid.

Verder heeft het Verwey-Jonker Instituut in opdracht van VWS haar onderzoek
gepubliceerd over de mentale gezondheid van jongeren met een migratieachtergrond.
Dit onderzoek is uitgesplitst in 2 deelonderzoeken38.
De resultaten van het deelonderzoek naar jongeren laten onder meer zien dat
het ervaren van ‘alledaagse discriminatie en racisme’ onder jongeren met een
migratieachtergrond hun mentale gezondheid op een negatieve manier beïnvloedt.
Het deelonderzoek naar zorgprofessionals beschrijft dat cultuursensitief werken nog
geen gemeengoed is onder professionals. Daarnaast blijkt dat professionals de rol
van hulpverleners binnen school belangrijk vinden voor het signaleren van milde
klachten en het voorkomen van een verergering van mentale klachten. VWS verkent
momenteel met het Verwey-Jonker Instituut mogelijke vervolgstappen.

		Vraagbaak zijn
		voor VWS, gemeenten en andere maatschappelijke partners.
		
De beschikbare kennis en informatie van Trimbos kunnen zij
		
gebruiken bij het (verder) vormgeven van de aanpak van
		mentale gezondheid.

terug naar overzicht

< vorige pagina

37 Preventieprogramma 2023-2026 | ZonMw
38 Visie van mentale zorgprofessionals over culturele sensitiviteit | Verwey-Jonker Instituut
en Discriminatie schaadt mentale gezondheid van jongeren met migratieachtergrond | Verwey-Jonker Instituut

volgende pagina >

34

C Overkoepelende thema’s
Internationaal
De EU heeft veel aandacht voor mentale gezondheid. Zo heeft de Europese
Commissie (hierna: de Commissie) op 7 juni 2023 een mededeling39 gepubliceerd
over een alomvattende aanpak van mentale gezondheid waarin zij haar zorgen uit
over de verslechterde mentale gezondheid van EU-inwoners. Redenen die volgens de
Commissie (mogelijk) ten grondslag liggen aan deze verslechtering zijn onder meer
mondiale crisissen en sociaal maatschappelijke ontwikkelingen zoals de COVID-19
pandemie, de oorlog in Oekraïne, inflatie, klimaatverandering en digitalisering.
De mededeling vormt het begin van een strategische, sector overstijgende benadering
waarbij - naast de publieke gezondheidszorg - beleidsterreinen zoals onderwijs,
werkgelegenheid, digitalisering en sociale zaken sterk worden betrokken en
aangemoedigd om mentale gezondheid te integreren in hun beleidvorming.
Deze benadering sluit goed aan bij de ‘health in all policies’ benadering die ook
centraal staat in Nederlands beleid (zie voor verdere toelichting het BNC-fiche
Mededeling alomvattende aanpak mentale gezondheid40). Nederland gaat vanaf
2024 meedoen aan een nieuwe Joint Action “Healthier together EU NCD initiative –
Mental health”. Deze Joint Action is specifiek bedoeld om doelstellingen uit de aanpak
van de Commissie (comprehensive approach on mental health) te implementeren.
Met deze Joint Action zal Nederland zich - samen met andere lidstaten - onder
meer inzetten voor het realiseren en evalueren van methoden voor integraal
beleid (“mental health in all policies”). Het RIVM en het Trimbosinstituut gaan
voor Nederland dit project uitvoeren.

39 COM (2023) 298
40 2023D45714 – Kamerstuk 22112-3762

terug naar overzicht

< vorige pagina

35