Advies Toekomst Pensioenstelsel

Aan de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
mevrouw drs. J Klijnsma

Deze publicatie betreft de ‘ministersversie’ van het advies, vooruitlopend op de
officiële SER-uitgave.

2

Voorwoord
Het Nederlands pensioenstelsel behoort tot de beste van de wereld. We willen dit graag
zo houden. Het stelsel moet blijven passen bij een steeds veranderende wereld. In dit
advies gaat de SER in op de sterke punten van ons stelsel en de uitdagingen waar het
voor staat. Het onderzoekt ook varianten om het stelsel sterk te houden. Maar het gaat
niet alleen om stippen aan de horizon. De wegen daar naar toe zijn minstens zo
belangrijk.
Staatssecretaris Klijnsma van SZW heeft de SER namens het kabinet om dit advies
gevraagd als onderdeel van de maatschappelijke dialoog over de toekomst van het
pensioenstelsel die zij vorig jaar heeft gestart.
De raad maakt in zijn advies – in het kader van de nationale pensioendialoog – een
analyse van de belangrijkste uitdagingen en bespreekt een aantal varianten in het licht
van deze uitdagingen. De raad beoordeelt de varianten – die erop gericht zijn ons
pensioenstelsel te ontwikkelen en te versterken – op basis van een aantal belangrijke
criteria. De nadruk in dit advies en in deze fase van de pensioendialoog ligt op de
analyse van de varianten, nog niet op een keuze hiertussen. De raad merkt daarbij op
dat de variant ‘persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling’ een
interessante maar nog onbekende variant kan zijn voor de toekomst. De raad gaat de
nadere invulling van deze variant en de vraag hoe daar eventueel te komen, verder
verkennen.
De raad levert met deze gedeelde analyse belangrijk grondwerk voor de verdere
pensioendialoog en wil zijn analyse graag delen met alle betrokkenen, waaronder
kabinet en parlement. Verder bevat het advies een technische verkenning van een
aantal transitieproblemen (zoals de doorsneesystematiek) en analyses in antwoord op
vragen van de staatsecretaris op het gebied van keuzevrijheid en maatwerk, de
verbinding tussen pensioen, wonen en zorg, en zzp.
Dit advies richt zich zoals gevraagd primair op de aanvullende pensioenen en de vragen
die daarover zijn gesteld. Gezien de breedte van de adviesvragen en de beperkte tijd
heeft de SER niet alle aspecten van de tweede pijler zoals het toezicht en de governance
kunnen meenemen. De verhouding tussen de verschillende pijlers in het pensioenstelsel,
relevante ontwikkelingen in de EU, en fiscale aspecten komen in dit advies slechts
zijdelings aan de orde.
De SER heeft gericht input verzameld van een brede groep belanghebbenden en een
groot aantal deskundigen. Zij werden uitgenodigd deel te nemen aan door de SER
georganiseerde dialoogbijeenkomsten. Deze brede betrokkenheid betekende een
verrijking van de discussie en leverde veel energie op.
Het advies is voorbereid door een commissie onder voorzitterschap van prof. dr. Kees
Goudswaard. Ik dank Kees en de leden van de commissie voor het vele werk dat zij in
relatief korte tijd hebben verricht.
Mariëtte Hamer

Voorzitter van de SER

3

Inhoudsopgave
Visie van de raad op pensioen in de toekomst………………………………………………………………… 5
1.
Inleiding ................................................................................................... 12
1.1 Adviesvraag .............................................................................................. 12
1.2 Karakter en reikwijdte advies ...................................................................... 12
1.3 Voorbereiding en opbouw advies .................................................................. 13
2.
Diagnose en trends .................................................................................... 15
2.1 Het huidige stelsel...................................................................................... 15
2.2 Sterke kenmerken...................................................................................... 19
2.3 Trends die mogelijk aanleiding geven het stelsel te hervormen ........................ 21
2.3.1 Financiële houdbaarheid bij demografische veranderingen............................... 22
2.3.2 Pensioenambities en zekerheid .................................................................... 25
2.3.3 Eigendomsrechten en transparantie ............................................................. 26
2.3.4 Maatwerk en keuzevrijheid .......................................................................... 28
2.3.5 Kortere levensduur van bedrijven en sectoren ............................................... 31
2.3.6 Pensioen verbinden met wonen en zorg ........................................................ 35
2.3.7 Europese context en ontwikkelingen ............................................................. 36
3.
Varianten voor toekomstbestendig aanvullend pensioen .................................. 38
3.1 Doel en opzet van dit hoofdstuk ................................................................... 38
3.2 Criteria voor een adequaat en toekomstbestendig pensioen ............................. 38
3.2.1 Doelstelling ............................................................................................... 38
3.2.2 Uitruilen.................................................................................................... 39
3.3 Varianten .................................................................................................. 42
3.3.1 Variant I:Uitkeringsovereenkomst met degressieve opbouw ............................ 44
3.3.2 Variant II: Nationale pensioenregeling .......................................................... 45
3.3.3 Variant III: Persoonlijk pensioenvermogen met vrijwillige risicodeling ............... 46
3.3.4 Variant IV: Persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling .............. 48
3.4 Conclusie .................................................................................................. 50
4.
De doorsneesystematiek ............................................................................. 53
4.1 Inleiding ................................................................................................... 53
4.2 Beoordelingskader ..................................................................................... 55
4.3 Alternatieven ............................................................................................. 55
4.3.1 Welke alternatieven zijn er? ........................................................................ 55
4.3.2 Beoordeling ............................................................................................... 56
4.4 Wat kost het om de doorsneesystematiek af te schaffen? ................................ 58
4.5 Hoe kun je de doorsneesystematiek afschaffen? ............................................ 59
4.6 Welke generatie-effecten zijn er bij de overgang? .......................................... 60
4.7 Generatie effecten en compensatie binnen de tweede pijler ............................. 61
4.7.1 Binnen de bestaande regelingen: geen fondsplitsing ....................................... 61
4.7.2 Fondssplitsing ............................................................................................ 64
4.7.3 Uitvoeringsvraagstukken compensatie .......................................................... 64
4.7.4 Effecten op de overheidsfinanciën ................................................................ 65
4.8 Transitielasten herverdelen via de overheid ................................................... 65
4.8.1 Compensatieverstrekking en financiering door de overheid .............................. 65
4.8.2 Verstrekking via een tijdelijk opslag op de AOW ............................................. 66
4.8.3 Financiering van de compensatie ................................................................. 67
4.8.4 Overwegingen ........................................................................................... 68
4.9 Juridische aspecten .................................................................................... 69
4.9.1 Welke belangrijke juridische aspecten zijn er? ............................................... 69
4.9.2 Afschaffen doorsneesystematiek .................................................................. 70
4.9.3 Aanpassen bestaande rechten ..................................................................... 72
4.10 Welke fiscale aspecten zijn er? .................................................................... 74
4.11 Conclusie .................................................................................................. 75

4

5.
Integrale aspecten ..................................................................................... 77
5.1 Inleiding ................................................................................................... 77
5.2 De AOW als fundament van het pensioengebouw ........................................... 77
5.3 Zzp’ers en pensioen ................................................................................... 79
5.3.1 Pensioenpositie zzp’ers ............................................................................... 79
5.3.2 Recente voorstellen en initiatieven ............................................................... 83
5.3.3 Afrondend ................................................................................................. 86
5.4 Integratie wonen en zorg ............................................................................ 87
5.4.1 Algemeen.................................................................................................. 87
5.4.2 Aanvullend pensioen en zorg ....................................................................... 87
5.4.3 Combinaties van wonen en pensioen ............................................................ 91
5.4.4 Randvoorwaarden verbinding wonen, pensioen en zorg .................................. 94

Bijlage 1 Adviesaanvraag Brede maatschappelijke dialoog toekomst pensioenstelsel
Bijlage 2 CPB-notitie Transitie doorsneesystematiek: een kwantitatieve analyse
Bijlage 3 Samenstelling Commissie toekomst pensioenstelsel en Werkgroep
Transitieproblematiek

5

Visie van de raad op pensioen in de toekomst
De AOW en de werknemerspensioenen zijn de belangrijkste pijlers in het Nederlandse
pensioenstelsel. De AOW (eerste pijler) zorgt voor een bestaansminimum voor in
beginsel alle gepensioneerden en vormt het fundament van aanvullende pensioenen. Dit
basispensioen geeft mensen zekerheid en zorgt ervoor dat we in Nederland een zeer
lage armoede onder ouderen kennen. Er is veel draagvlak voor de AOW.
Met dit advies richt de SER zich primair op de aanvullende pensioenen in de tweede
pijler, ook wel aangeduid als de werknemers- en beroepspensioenen. Nederland heeft
een sterke tweede pijler. Maar er zijn wel vragen over de financiële en maatschappelijke
houdbaarheid van deze pensioenen. Dit blijkt ook uit de adviesaanvraag van het kabinet
aan de SER over de toekomst van het pensioenstelsel. Daartoe heeft het kabinet een
maatschappelijke dialoog over de toekomst van het pensioenstelsel geïnitieerd.
De raad maakt in zijn advies - in het kader van de nationale pensioendialoog - een
analyse van de belangrijkste uitdagingen en bespreekt een aantal varianten in het licht
van deze uitdagingen. De raad beoordeelt de varianten - die erop gericht zijn ons
pensioenstelsel te ontwikkelen en te versterken - op basis van een aantal belangrijke
criteria. De nadruk in dit advies en in deze fase van de pensioendialoog ligt op de
analyse van de varianten, nog niet op een keuze hiertussen. De raad merkt daarbij op
dat de variant ‘persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling’ een
interessante maar nog onbekende variant kan zijn voor de toekomst. De raad levert met
deze gedeelde analyse belangrijk grondwerk voor de verdere pensioendialoog en wil zijn
analyse graag delen met alle betrokkenen, waaronder kabinet en parlement. Verder
bevat het advies een technische verkenning van een aantal transitieproblemen (zoals de
doorsneesystematiek) en analyses in antwoord op vragen van de staatsecretaris op het
gebied van keuzevrijheid en maatwerk, de verbinding tussen pensioen, wonen en zorg,
en zzp.
Aanvullende pensioenen onder druk
Met de financiële crisis in 2008 zijn de kwetsbaarheden van het stelsel van aanvullende
pensioenen voor alle betrokkenen voelbaar geworden. Nominale pensioentoezeggingen
blijken geen garantie voor een koopkrachtbestendig pensioen: indexering (conform de
lonen of de inflatie) is geen vanzelfsprekendheid meer en ook kortingen blijken in
bepaalde gevallen onvermijdelijk. Daarmee heeft het vertrouwen in het stelsel een forse
deuk opgelopen.
De huidige pensioenregelingen worden gekenmerkt door een grote rentegevoeligheid,
wat niet alleen negatief kan uitwerken voor de koopkracht van het pensioeninkomen,
maar ook nadelig kan zijn voor de Nederlandse economie omdat het conjuncturele
bewegingen van de reële economie versterkt. Verder vindt in het huidige stelsel een
ondoorzichtige en soms moeilijk te rechtvaardigen herverdeling plaats tussen groepen
deelnemers. Dit heeft verschillende oorzaken. Zo leidt de doorsneesystematiek tot
herverdeling tussen jongere en oudere werknemers, en tussen lager- en
hogeropgeleiden door verschillen in levensverwachting. Ook is vaak voor de deelnemer
niet duidelijk hoe financiële schokken en aanpassingen aan de levensverwachting
worden verdeeld. Dit schept onduidelijkheid over de waarde van individuele
pensioenaanspraken, terwijl er meer behoefte is aan transparantie over pensioen.
Een deel van de deelnemers van pensioenregelingen geeft aan dat zij graag meer
keuzevrijheid en maatwerk wensen. Het huidige stelsel houdt onvoldoende rekening met
kenmerken van deelnemers. De opbouw van het pensioen kent een ‘one-size-fits-all’benadering. Deze knelt omdat de risico’s steeds meer bij deelnemers zijn komen te
liggen en de financiële ruimte en de risicodraagkracht van deelnemers varieert. Een

6

ander aandachtspunt is de arbeidsmarkt. Naar de toekomst toe is het wenselijk dat het
pensioenstelsel beter aansluit op de hedendaagse arbeidsmarkt: van belang hierbij zijn
de afgenomen levensduur van bedrijven en sectoren, de toegenomen arbeidsmobiliteit
en de veranderende arbeidsvormen, zoals en het groeiende aantal mensen met een
flexibel arbeidscontract en zzp’ers, wat consequenties heeft voor de pensioenpositie van
betrokkenen. Een groeiende groep werkenden bouwt geen of onvoldoende
pensioenvoorzieningen in brede zin op (dus inclusief individuele pensioenproducten,
vrije besparingen en eigen huis). Daarnaast leidt de zogeheten doorsneesystematiek in
pensioenregelingen tot een omslagelement in het huidige stelsel; dat element maakt
fondsen afhankelijk van nieuwe instroom van deelnemers en kan bij vergrijzing tot
problemen leiden. Afschaffing van dit omslagelement leidt op lange termijn tot lagere
premies.
Vraag is hoe we het stelsel zo kunnen aanpassen dat deelnemers meer kansen hebben
op een koopkrachtbestendig pensioen én dat het stelsel beter aansluit bij
maatschappelijke ontwikkelingen.
Naar een adequaat en toekomstbestendig werknemerspensioen
Een goed pensioen zorgt ervoor dat mensen na pensionering hun bestedingspatroon
zoveel mogelijk kunnen voortzetten en dat zij door het pensioeninkomen geen
bovenmatig beroep hoeven te doen op maatschappelijke voorzieningen. Daarbij dient
het pensioenstelsel ondersteunend te zijn aan de economie en aan te sluiten op
maatschappelijke trends. Hierboven is aangegeven dat het huidige stelsel in diverse
opzichten tekortschiet. De vraag ligt daarom op tafel welke oplossingen er denkbaar
zijn.
Oplossingen zouden ervoor moeten zorgen dat het pensioenstelsel minder rentegevoelig
wordt en beter aansluit op de hedendaagse meer dynamische arbeidsmarkt. Daarbij zou
ook kunnen worden gekeken naar de wens om meer keuzemogelijkheden en maatwerk,
en het begrijpelijker maken van het pensioensysteem.
De uitdaging bij het vinden van oplossingen voor het versterken van het pensioenstelsel
is dat dit niet ten koste mag gaan van de huidige sterke punten van het stelsel.
Nederland kent een in beginsel sterke combinatie van meerdere pijlers, met een hoge
participatiegraad in de tweede pijler. Dit garandeert samen met een premie-inleg die
passend is gezien het ambitieniveau, het levenslange karakter van het uitgekeerde
pensioen, de lage uitvoeringskosten, (de uiteenlopende vormen van) collectieve
risicodeling, de fiscale begeleiding via de omkeerregel en de mogelijkheden voor een
lange termijn beleggingsbeleid, een goede toereikendheid van het pensioeninkomen.
Onverlet de ambitie om deze toereikendheid en de betaalbaarheid van de pensioenen te
garanderen is het nodig de vormgeving van het stelsel aan te passen.
Verschillende scenario’s nader verkend
De SER onderzoekt in dit advies verschillende varianten gericht op een beter perspectief
voor het pensioenstelsel op de middellange termijn. De varianten zijn:

Uitkeringsovereenkomst met degressieve opbouw;

Nationale pensioenregeling;

Persoonlijk pensioenvermogen met vrijwillige risicodeling;

Persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling.
Er is gekeken hoe en of de sterke punten van dat stelsel kunnen worden behouden
terwijl tegelijkertijd een oplossing wordt geboden voor de tekortkomingen van het
huidige stelsel. De varianten zijn beoordeeld op basis van een aantal cruciale criteria
zoals het uiteindelijke pensioenresultaat, de aansluiting op maatschappelijke trends, de
macro-economische effecten en de lastigheden qua transitie.

7

De raad stelt vast dat geen van de varianten alle uitdagingen tegelijk kan aanpakken en
dat keuzes dus nodig zijn. Hij is zich ervan bewust dat enkele belangrijke dilemma’s of
afruilen daarbij aan de orde zijn:

keuzemogelijkheden versus toereikendheid van het pensioen;

risicodeling met toekomstige generaties versus transparante eigendomsrechten;

risicodeling versus keuzevrijheid;

uniform beleid versus maatwerk.
Persoonlijke pensioenvermogensopbouw met collectieve risicodeling: interessant maar
onbekend
De SER vindt de variant waarbij – binnen een collectieve regeling – sprake is van een
persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling interessant, maar nog niet
voldoende bekend. Uit de analyse van de varianten blijkt dat een weloverwogen
overstap op termijn naar deze variant een goed perspectief zou kunnen bieden om de
sterke punten van het stelsel te behouden en de tekortkomingen weg te nemen. Het is
nodig de variant van een contract met persoonlijke vermogensopbouw en collectieve
risicodeling, verder in te vullen en te verkennen om een gedegen afweging te kunnen
maken en tot nadere beoordeling te komen.
Daarbij is van belang dat er verschillende vormen denkbaar zijn voor
pensioencontracten met persoonlijke vermogensopbouw en collectieve risicodeling.
Elementen voor de beoogde nadere invulling zijn:

Een voldoende (mogelijkheid tot) premie-inleg gericht op een koopkrachtbestendig
en levenslang pensioen. Hierover worden afspraken gemaakt in het
arbeidsvoorwaardenoverleg.

Vermogensopbouw in de actieve fase in de vorm van een persoonlijk
pensioenvermogen. Binnen het fiscaal kader moet het ook mogelijk zijn dit
vermogen aan te vullen met eigen besparingen in de tweede pijler.

De mogelijkheid om risico’s te blijven delen en een verplichtstelling die hierbij
passend is. Sociale partners op decentraal niveau kunnen bepalen welke risico’s
worden gedeeld en in welke mate dit geschiedt (wenselijk en haalbaar).

Het afschaffen van de doorsneesystematiek.

Een voorwaardelijk pensioen in de uitkeringsfase. Onder normale omstandigheden
levert dit een beter pensioenresultaat op dan een vaste nominale uitkering. Het
risico is evenwel ook hoger.
Een contract met persoonlijk pensioenvermogen en collectieve risicodeling maakt het
mogelijk tot beter maatwerk te komen; daardoor hoeven de behoeftes van jongeren aan
meer risicovolle beleggingen (om zo een risicopremie te incasseren) en van ouderen aan
meer veilige beleggingen, niet meer met elkaar te botsen. Binnen een contract met
persoonlijk pensioenvermogen en collectieve risicodeling is er ruimte voor meer
maatwerk op het gebied van het uitkerings- en risicoprofiel van deelnemers.
Eigendomsrechten kunnen beter worden gedefinieerd.
Ook maakt een contract met persoonlijke pensioensvermogensvorming en collectieve
risicodeling het nog steeds mogelijk een langetermijnbeleggingsstrategie te hanteren,
maar dan zonder de noodzaak om renterisico’s af te dekken om nominale
(schijn)zekerheid te garanderen. Bovendien worden in deze variant na een financiële
schok de vermogens aangepast en de premies ontzien. Dit is gunstig is voor de macroeconomische stabiliteit, want premieschokken hebben verhoudingsgewijs een grote
impact op de reële economie. Met persoonlijke pensioensvermogensvorming hoeft het
pensioenstelsel geen belemmering meer te vormen voor de gevraagde dynamiek in de
economie. De vermogensopbouw gaat samen met blijvende mogelijkheden van
risicodeling en (door)beleggen in de postactieve fase, waardoor een grotere kans
bestaat op het realiseren van een koopkrachtbestendig pensioen.

8

Een contract met persoonlijk pensioenvermogen en collectieve risicodeling is volgens de
raad daarom een interessante variant. Het is tegelijkertijd een onbekende variant. Er
zijn wel buitenlandse voorbeelden van pensioenstelsels met persoonlijk
pensioenvermogen, maar daarbij is de collectieve risicodeling meestal beperkt. De raad
is van mening dat het in beginsel wenselijk en mogelijk is in een dergelijk stelsel risico’s
te spreiden en te delen. Dat geldt zeker voor de deling van het individueel
langlevenrisico, het arbeidsongeschiktheidsrisico, en het inkomensrisico als gevolg van
het overlijden van de partner (nabestaandenpensioen). De vraag is vooral of de kracht
van collectieve risicodeling en spreiding van beleggingsrisico’s en het macro-langleven
risico (mensen leven gemiddeld langer) tussen verschillende generaties mogelijk is en
hoe deze kan worden vormgegeven.
Daarnaast gaat deze variant gepaard met een transitieproblematiek. Om tot een
uiteindelijke beoordeling te komen vraagt deze variant dus om nadere bestudering en
verkenning. De SER gaat hiermee aan de slag, waarbij rekening zal worden gehouden
met de planning van de komende hoofdlijnennotitie van het kabinet over de toekomst
van het pensioenstelsel. Dat is van belang omdat de raad in zijn verkenning ook zal
ingaan op de hierboven genoemde transitieproblematiek en op de wenselijke rol van de
overheid bij de oplossing ervan.
Hieronder noemt de raad een aantal aandachtspunten die bij verdere verkenning aan de
orde zullen komen. Eerst beschrijft hij de punten die van belang zijn bij de verkenning
van het contract met persoonlijke vermogensopbouw en collectieve risicodeling; daarna
benoemt hij de punten die de aandacht verdienen bij de verkenning van de
transitieproblematiek. Het belangrijkste aandachtspunt is natuurlijk of en hoe
deelnemers met dit contract een beter pensioen kunnen behalen.
Aandachtspunten verkenning collectieve risicodeling bij persoonlijk pensioenvermogen
Waar nominale zekerheid niet meer kan worden geboden, en risico’s meer voor rekening
van deelnemers komen, wordt risicodeling van groot belang. Zonder het nemen van
risico’s geen koopkrachtig pensioen. Het is dus van belang te verkennen hoe en in welke
mate de risicodeling in een contract met persoonlijk pensioenvermogen kan worden
georganiseerd. Het kan wenselijk zijn om financiële en demografische schokken te
spreiden over de huidige deelnemers. Ook risicodeling met toekomstige generaties, al
dan niet via collectieve buffers, kan welvaartswinst opleveren, al is deze beperkt door de
toenemende vergrijzing. Deze winst is groter naarmate er meer generaties in de
risicodeling betrokken worden maar daarmee neemt het discontinuïteitrisico navenant
toe omdat toekomstige generaties geen deel uitmaken van de besluitvorming. In
bepaalde sectoren wordt intergenerationele risicodeling ook moeilijker door de grotere
economische dynamiek: de afnemende levensduur van bedrijven en sectoren zorgt op
pensioenvlak voor een toenemend discontinuïteitrisico op bedrijfs- en sectorniveau. Op
dit punt moeten er dus mogelijkheden zijn voor maatwerk. Het ene fonds kent een groot
bestand met naar verwachting veel continuïteit, het andere een klein bestand met een
onzekere instroom van nieuwe deelnemers. Voor deze vorm van risicodeling (i.e.
intergenerationele risicodeling) zijn heldere verdeelregels en transparantie daarover aan
de deelnemers nodig. Daarnaast dient verzekerd te zijn dat nieuwe generaties met
voldoende omvang blijven instromen en zich geen structurele overdrachten tussen
generaties voordoen.
Al met al zijn belangrijke aandachtspunten voor verkenning dus:

De mogelijkheid om risico’s tussen generaties te blijven delen in het licht van een
meer dynamische economie waarin de toestroom van nieuwe deelnemers
onzekerder wordt.

De mogelijkheden om het bovengenoemde probleem via schaalvergroting op te
vangen en meer continuïteit te borgen; het idee van een zogeheten algemeen
pensioenfonds kan hierbij relevant zijn.

9





Het vormgeven van risicodeling tussen generaties onder behoud van transparantie
en heldere verdeelregels en vermijding van systematische overdrachten tussen
generaties.
De vorm van verplichtstelling die passend is bij de mate van risicodeling die
sociale partners zijn overeengekomen en de rol van de overheid en toezichthouder
hierin. Hierbij gaat het om de verplichtstelling van de regeling (als
arbeidsvoorwaardelijk arrangement) en/of verplichtstelling van de uitvoering (met
als verantwoording de gewenste risicodeling).

Daarnaast zullen ook de consequenties voor de governance en het toezicht van een
regeling met een persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling worden
onderzocht.
Aandachtspunten verkenning overgangsproblematiek
Het hierboven geschetste middellangetermijnperspectief brengt – afhankelijk van de
vormgeving – een overgangsproblematiek met zich mee die te maken heeft met de
mogelijke omzetting van oude rechten in pensioenvermogen én door de afschaffing van
de doorsneesystematiek. Belangrijk aandachtspunt hierbij is de wenselijkheid en
mogelijkheid van het bijeenhouden van oude en nieuwe pensioenopbouw binnen één
fonds.
De SER wil de implicaties onderzoeken van verschillende (leeftijdsafhankelijke)
varianten in de premiestelling van werknemers (in aanvulling op een vaste
leeftijdsonafhankelijke bijdrage van werkgevers, zoals afgesproken in het
arbeidsvoorwaardenoverleg) voor de transitieproblematiek, de
pensioensvermogensvorming en de arbeidsmarkt. De volgende onderdelen verdienen
daarbij aandacht: (i) het effect op de arbeidsmarktpositie voor (oudere) werknemers, en
(ii) de impact op het totale pensioenresultaat voor verschillende groepen deelnemers.
Om de overgangsproblematiek in goede banen te leiden hebben de sociale partners ook
het coördinerend vermogen van de overheid nodig. Deze zal een wettelijk kader moeten
bieden voor zowel het afschaffen van de doorsneesystematiek en, indien mogelijk, voor
het omzetten van oude rechten naar pensioenvermogen.
Aandachtspunten verkenning eventuele afschaffing van de doorsneesystematiek
Er zijn verschillende redenen om de doorsneesystematiek te vervangen door een meer
actuarieel fair en evenwichtig systeem. Laatstgenoemd past beter bij een dynamische
arbeidsmarkt. Het kan ook het pensioenstelsel voor jongeren aantrekkelijk maken en
houden. Verder maakt het de invoering van meer keuzevrijheid gemakkelijker en
voorkomt het ongewenste herverdeling van laag opgeleiden naar hoog opgeleiden. De
afschaffing van de doorsneesystematiek gaat echter wel gepaard met hoge
transitielasten. In de huidige situatie kennen veel pensioenfondsen al tekorten. Bij
onmiddellijke afschaffing zouden de generaties worden geraakt die – naast de kosten
voor de transitie – nu al de kosten voor het wegwerken van de huidige tekorten moeten
dragen. De eventuele transitie vraagt daarom om een goede timing en moet zorgvuldig
plaatsvinden.
Randvoorwaarden voor het afschaffen van de doorsneesystematiek zijn:

Een evenwichtige spreiding van de transitiekosten tussen alle belanghebbenden
om daarmee pech en geluk generaties te voorkomen;

Een goede onderbouwing met het oog op de juridische houdbaarheid.

Onderzocht moet worden of er bij overstap naar een alternatieve systematiek er
voldoende solidariteit in het stelsel overblijft (en toekomstig houdbaar is zonder
nadelige generatie-effecten)om een hierbij passende verplichtstelling te kunnen
handhaven.

10





Voorkomen van verstoringen op de arbeidsmarkt. Dit vraagt om een zekere
uniformiteit en een goede vormgeving van de compensatie voor generaties die
pensioenopbouw mislopen bij afschaffing van de doorsneesystematiek.
Handhaving van arbeidsmarktneutraliteit. Dit houdt in dat deelnemers geen fiscaal
nadeel ondervinden als ze overstappen van de ene pensioenregeling naar de
andere én dat van het fiscale kader geen prikkels uitgaan om dat te doen, om
zodoende een bovenmatig pensioen op te bouwen.

Een en ander betekent dat het nodig is de transitieproblematiek goed in kaart te
brengen. Daartoe levert dit advies reeds een bijdrage. De uitdaging voor de
voorgenomen verkenning is nu het uitstippelen van een begaanbare route op basis van
de hier boven geformuleerde randvoorwaarden. Het belangrijkste daarbij is natuurlijk de
verdeling van de transitiekosten. Op basis hiervan kan een definitief besluit worden
genomen over de afschaffing van de doorsneesystematiek. Hierbij is ook de
verantwoordelijkheidsverdeling tussen overheid en sociale partners aan de orde.
In het onderstaande gaat de raad in op de adviesvragen ten aanzien van
keuzemogelijkheden en maatwerk en wonen, zorg en zzp.
Keuzevrijheid en maatwerk: overwegingen
In de maatschappelijke discussie over het stelsel vormen keuzevrijheid en maatwerk
een terugkerend thema. Door keuzemogelijkheden kunnen mensen hun pensioen in
beginsel beter afstemmen op hun individuele situatie wat welvaartswinst kan opleveren;
dit kan hun betrokkenheid bij pensioen verhogen. Zo wordt de keuzevrijheid ten aanzien
van de ingangsdatum van het pensioen algemeen als positief beoordeeld. Keuzevrijheid
op andere dimensies, bijvoorbeeld wel of niet deelname aan een regeling, kan echter
vanwege financiële ongeletterdheid of uitstelgedrag ook welvaartsverlies opleveren. Bij
keuzevrijheid moet daarom goed onderscheid worden gemaakt tussen de verschillende
dimensies van pensioenen en de mogelijkheden om met keuze-architectuur
(bijvoorbeeld met goed ontworpen standaardwaarden) de keuzen te sturen.
Bij de beoordeling van keuzevrijheid vindt de raad het verder van belang om te wijzen
op een aantal uitruilen (toereikendheid, mogelijkheden tot risicodeling, kosten). Uitruilen
zijn er vooral als de keuzemogelijkheden tot strategisch gedrag kunnen leiden of als
mensen kortzichtig zijn. In de uitkeringsfase worden nu al keuzemogelijkheden geboden
(bijvoorbeeld de leeftijd van uittreden en het hooglaag pensioen) en die zouden in
beginsel ook kunnen toenemen (bijvoorbeeld ten aanzien van beleggingsprofiel,
indexatiebeleid in de uitkeringsfase). Door flexibiliteit in de uitkeringsfase kan het
pensioen beter worden afgestemd op de persoonlijke situatie.
Daar staat tegenover dat het onttrekken van pensioenvermogen in de uitkeringsfase tot
strategisch gedrag kan leiden en ten koste kan gaan van de mogelijkheid om het
langlevenrisico te delen. Ook kan deze vorm van keuzevrijheid tot extra kosten voor de
overheid leiden als mensen eerder hun pensioenvermogen opmaken en anticiperen op
inkomensafhankelijke regelingen. Er moet daarom voorzichtig worden omgegaan met
keuzevrijheid in de uitkeringsfase; een goed onderscheid tussen de verschillende
dimensies en bijpassende keuze-architectuur is essentieel. Voor keuzemogelijkheden in
de opbouwfase (premie/inleg, uitvoerder, risico´s, solidariteitskring) zijn de afruilen
sterker. Het behoud van collectieve elementen stelt hier grenzen aan.
Waar keuzevrijheid soms op gespannen voet staat met risicodeling, hoeft dit voor
maatwerk niet het geval te zijn. Men kan denken aan varianten van maatwerk waarbij
pensioenuitvoerders in hun beleid onderscheid maken op basis van karakteristieken die
eenvoudig zijn af te leiden uit de pensioenadministratie. Dergelijke vormen van
maatwerk zorgen over het algemeen wel tot hogere uitvoeringskosten. Een stelsel met

11

persoonlijk pensioenvermogen biedt in beginsel meer mogelijkheden voor het leveren
van maatwerk op het gebied van het uitkerings- en risicoprofiel van de deelnemers.
Vermogensopbouw voor pensioen, zorg en eigen woning
Een variant met persoonlijk pensioenvermogen biedt in beginsel mogelijkheden voor het
verbinden van pensioen met wonen en zorg. Dit kan in bepaalde situaties voordelen
bieden voor de betrokkenen (bijvoorbeeld bij het inzetten van een deel van het
pensioenvermogen om het huis aan te passen aan de gewijzigde levensomstandigheid
op oudere leeftijd). Maar hiermee moet zorgvuldig worden omgegaan vanwege de
mogelijkheid om het langleven risico te blijven delen (gezien ongewenste vormen van
risicoselectie die zich kunnen voordoen) en het vraagt om nadere doordenking en om
een goede keuzearchitectuur. Het inzetten van pensioenkapitaal tijdens de opbouwfase
kan al snel ten koste gaan een goed pensioen later, terwijl dat juist de beste garantie is
voor het opvangen van zorgkosten op hogere leeftijd. Bovendien vinden mensen het
leggen van verbindingen tussen wonen, pensioen en zorg ook heel ingewikkeld. Als er
verbindingen gelegd gaan worden tussen wonen, pensioen en zorg is goede
communicatie is dus van groot belang.
Zzp en pensioen
De pensioenpositie van (groepen) zzp’ers behoeft aandacht. Het is belangrijk daarbij in
het oog te houden dat het hierbij gaat om een zeer heterogene groep. Een deel daarvan
blijkt goed in staat zelf voor zijn oudedagsvoorziening te zorgen, maar er zijn ook
groepen waarbij dit niet of in onvoldoende mate het geval is. Het is dan ook van belang
dat meer inzicht ontstaat in de pensioenpositie van te onderscheiden groepen zzp’ers.
Verwacht mag worden dat het lopende IBO-onderzoek naar zzp’ers dat inzicht en deze
gegevens zal bieden. De raad acht het wenselijk deze informatie te betrekken bij zijn
verdere oordeelsvorming over de pensioenpositie van zzp’ers en mogelijke beleidsopties.
In dat verband is ook relevant dat het kabinet overweegt de SER in 2015 vragen voor te
leggen over doorgroeien en samenwerking van zzp’ers, in de context van veranderende
vormen van arbeid en economische bedrijvigheid.

12

1.

Inleiding

1.1

Adviesvraag

De SER heeft op 4 april 2014 namens het kabinet een adviesvraag gekregen van
staatssecretaris Klijnsma over de toekomst van het stelsel van aanvullende pensioenen 1.
De Staatssecretaris geeft aan dat een advies van de SER een waardevol onderdeel is
van de dialoog over de toekomst van het pensioenstelsel, die zij in 2014 is gestart.
De kern van de adviesvraag is hoe de SER aankijkt tegen de pijler van de aanvullende
pensioenen in de toekomst en welke transitiepaden daarvoor nodig zijn. De SER wordt
daarbij gevraagd in te gaan op de volgende thema’s:

Collectiviteit, keuzevrijheid en maatwerk: voor en nadelen keuzevrijheid;
mogelijkheden om tot meer keuzevrijheid en maatwerk te komen; beoordeling van
de verplichtstelling.

Risicodeling en/of herverdeling: wenselijkheid van risicodeling en herverdeling,
mogelijkheden tot organiseren wenselijke vormen van risicodeling en solidariteit;
alternatieven en transitiepaden doorsneesystematiek; de wenselijkheid en
mogelijkheid beter vastleggen eigendomsrechten.

Vermogensopbouw voor pensioen, zorg en wonen: wenselijkheid en mogelijkheid
van een integrale benadering.
Aangezien deze drie thema’s niet los van elkaar staan, wordt de SER tevens gevraagd
om in te gaan op de dilemma’s die kunnen ontstaan wanneer een invulling wordt
gegeven aan de verschillende thema’s.
Het kabinet wil het advies dat de SER uitbrengt als input gebruiken voor een
hoofdlijnennotitie die in het voorjaar van 2015 aan de Tweede Kamer wordt gestuurd 2.
Het kabinet zal verschillende beleidsvarianten presenteren; samenhangende sets van
bouwstenen voor de kernelementen van het pensioenstelsel. Het kabinet zal deze
varianten vergezeld doen gaan van een appreciatie. Daarmee kan de hoofdlijnennotitie
politieke keuzes faciliteren.
1.2

Karakter en reikwijdte advies

Karakter advies
Het advies heeft een sterk analytisch karakter. Dat past bij de aard van de
adviesvragen. Voor de beantwoording van de bovenstaande vragen is ten eerste een
diagnose nodig van de sterke en zwakke punten van het stelsel. De SER ziet de
gemeenschappelijke diagnose en trends als een belangrijk onderdeel van het advies.
Om de onderlinge samenhang van de drie thema’s in de adviesvraag en de dilemma’s
die daaruit kunnen voortvloeien in beeld te brengen heeft de SER verschillende
consistente varianten opgesteld en bestudeerd. Er is getoetst in hoeverre deze varianten
de sterke punten van het huidige stelsel behouden en de problemen ervan adresseren.
De varianten die de SER heeft bestudeerd richten zich op de middellange termijn.
Conform de adviesvraag is er veel aandacht besteed aan de transitieproblematiek. Deze
richt zich met name op de afschaffing van de doorsneesystematiek. Dit advies hoopt
vooral een bijdrage te leveren aan het zo goed mogelijk in kaart brengen van deze

1

Deze adviesvraag is opgenomen als bijlage 1 van het advies.

2

Zie de Kamerbrief van staatssecretaris Klijnsma van SZW van 4 juli 2014 over de voortgang van de
nationale pensioendialoog.

13

problematiek en mogelijke oplossingsrichtingen. Het biedt geen kant en klare
oplossingen.
Reikwijdte advies
Dit advies richt zich zoals gevraagd primair op de aanvullende pensioenen en de vragen
die daarover zijn gesteld. Gezien de breedte van de adviesvragen en de beperkte tijd
heeft de SER niet alle aspecten van de tweede pijler zoals het toezicht en de governance
kunnen meenemen. De verhouding tussen de verschillende pijlers in het pensioenstelsel,
relevante ontwikkelingen in de EU, en fiscale aspecten komen in dit advies slechts
zijdelings aan de orde.
1.3

Voorbereiding en opbouw advies

Voorbereiding en opbouw van het advies
Dit advies is voorbereid door de ad-hoc Commissie Toekomst Pensioenstelsel onder
voorzitterschap van prof. dr. Kees Goudswaard3.
De raad heeft het advies vastgesteld in zijn openbare vergadering van 20 februari 2015.
Het verslag van deze vergadering is te vinden op de website van de SER (www.ser.nl).
In het kader van de adviesvoorbereiding is de commissie de dialoog aangegaan met een
brede groep externe belanghebbenden. In de periode juni – november 2014 is een
drietal grote dialoogbijeenkomsten georganiseerd, waarvoor uiteenlopende doelgroepen
zijn uitgenodigd. Dit betreft zowel vertegenwoordigers van belangenorganisaties als
personen behorend tot hun achterban4. Daarbij is nadrukkelijk rekening gehouden met
een evenwichtige verdeling over leeftijdsgroepen en sociaal-economische posities.
De verslagen van deze bijeenkomsten zijn beschikbaar op de website van de SER.
In aanvulling op deze bijeenkomsten is in de maand oktober ook via een online
consultatie input verkregen. Vermelding verdient verder dat in de tweede helft van 2014
zogeheten klankbordgesprekken over het in voorbereiding zijnde advies zijn gevoerd
met vertegenwoordigers van organisaties van jongeren, ouderen en zzp’ers 5. Op 9
februari 2015 – voorafgaand aan de laatste commissievergadering – vond een
gezamenlijk klankbordgesprek plaats aan de hand van de enkele weken eerder
gepubliceerde achterbanversie van het ontwerpadvies.
De uitkomsten van de verschillende dialoogactiviteiten heeft de commissie betrokken bij
de adviesvoorbereiding en zij zijn ook beschikbaar voor de Nationale Pensioendialoog
van het kabinet.
De commissie heeft verschillende bouwstenen ontwikkeld die tot dit advies hebben
geleid:

Diagnose: het Nederlandse stelsel in internationaal perspectief, sterke en zwakke
punten van het stelsel, prognose toekomstige oudedagsvoorziening en de
maatschappelijke houdbaarheid van het stelsel.

Varianten: opstellen en toetsen van varianten om tot grotere maatschappelijke
houdbaarheid te komen.

Transitie: problemen en mogelijke oplossingen hiervoor.
3

Zie voor de samenstelling van de commissie bijlage 3.

4

Hiervoor zijn gericht (vertegenwoordigers van) relevante doelgroepen uitgenodigd, onder meer:
jongeren, ouderen, zzp’ers, pensioenuitvoerders, pensioenfondsen, kennisinstituten, externe
deskundigen, vakbonden en organisaties verbonden aan werkgeversorganisaties, Consumentenbond,
organisaties op het terrein van wonen en zorg.

5

In juni en oktober 2014 vond een gesprek plaats met vertegenwoordigers van de KNVG, NVOG, CSO
en ANBO. In oktober 2014 is gesproken met vertegenwoordigers van FNV Jong, CNV Jongeren en
VCP Young Professionals. Eveneens in oktober 2014 vond een klankbordgesprek plaats met
vertegenwoordigers van PZO en FNV Zelfstandigen. Een gezamenlijk klankbordgesprek met
vertegenwoordigers van alle hiervoor genoemde organisaties is op 9 februari 2015 gehouden.

14

Voor het uitwerken van de bouwsteen transitie die zich gericht heeft op de
doorsneesystematiek is een aparte werkgroep binnen de commissie opgericht6. Deze
stond onder voorzitterschap van prof. dr. Casper van Ewijk. Belangrijke input voor deze
commissie werd geleverd door Jan Bonenkamp en Marcel Lever van het CPB7. In haar
adviesvraag heeft de staatssecretaris gevraagd hun eerdere rapport over de
doorsneesystematiek in dit advies mee te nemen.
De bovengenoemde bouwstenen komen terug in de hoofdstukken 2 t/m 4 van dit
advies. Het vijfde hoofdstuk gaat in op een aantal integrale aspecten zoals het belang
van de eerste pijler, de pensioenopbouw van zzp’ers en de integratie van pensioen,
wonen en zorg.

6

Zie voor de samenstelling van de werkgroep bijlage 3.

7

Het CPB heeft voor dit advies een notitie opgesteld Transitie doorsneesystematiek: een kwantitatieve
analyse die als bijlage 2 is opgenomen.

15

2.

Diagnose en trends

Een goed pensioenstelsel beschermt mensen tegen armoede op de oude dag en zorgt
voor voldoende inkomen om de levensstandaard voor pensionering na pensionering
voort te kunnen zetten. Om deze doelstellingen te verwezenlijken kan een
pensioenstelsel op diverse manieren ingericht worden.
Deze paragraaf begint met een korte uitleg van het Nederlandse pensioenstelsel (2.1).
Vervolgens beschrijven we de sterke punten van het huidige stelsel die we graag willen
behouden (2.2). Ten slotte analyseren we diverse trends die aanleiding geven om het
huidige stelsel te veranderen (2.3).
2.1

Het huidige stelsel

Pensioenpijlers
Het Nederlandse pensioenstelsel bestaat uit diverse pijlers. Allereerst hebben we in
Nederland een universele publieke pensioenregeling waar de overheid verantwoordelijk
voor is (de AOW, ook wel de eerste pijler genoemd8). De AOW is een volksverzekering
en zorgt voor een bestaansminimum. De netto-AOW van iemand die alleen woont, is
gelijk aan 70 procent van het netto minimumloon. Als iemand getrouwd is of
samenwoont, ontvangt hij 50 procent van het netto minimumloon, zodat twee partners
samen 100 procent ontvangen. De ontwikkeling van de AOW is dus gekoppeld aan de
ontwikkeling van het minimumloon (de zogeheten netto-nettokoppeling)9. Internationaal
gezien valt op dat de AOW een vast bedrag als pensioeninkomen biedt dat niet
gerelateerd is aan het arbeidsverleden. Ook is de AOW niet afhankelijk van andere
inkomensbronnen van het huishouden; het is een universele uitkering voor alle AOWgerechtigden. Een criterium dat de hoogte van het AOW inkomen wel beïnvloed is het
aantal jaren dat men in Nederland heeft gewoond. Mensen met een onvolledige AOW en
onvoldoende overig inkomen of vermogen krijgen een aanvulling vanuit de sociale
zekerheid. Dit algemene basispensioen zorgt er voor dat we in Nederland een zeer lage
armoede onder ouderen kennen. Daarin speelt positief mee dat de netto-AOW-uitkering
hoger is dan de netto-bijstandsnorm voor niet AOW-gerechtigden.
Naast de AOW spelen werknemerspensioenen en beroepspensioenen in Nederland een
belangrijke rol (de tweede pijler). Het pensioen uit de tweede pijler is wel gebaseerd op
het arbeidsverleden. Werkgevers en werknemers zijn samen verantwoordelijk voor de
tweede pijler. De overheid speelt echter ook een rol omdat zij de opbouw van tweede
pijler pensioenen fiscaal ondersteunt (de pensioenpremies zijn aftrekbaar, het
pensioenvermogen wordt niet belast en de pensioenuitkering wordt wel belast)10.
Daarnaast faciliteert de overheid een omvangrijke tweede pijler door de verplichtstelling
van pensioenregelingen. Tweede pijler pensioenen worden ondergebracht bij
bedrijfstakpensioenfondsen, ondernemingspensioenfondsen, beroepspensioenfondsen,
verzekeringsmaatschappijen of premiepensioeninstellingen11. Een
bedrijfstakpensioenfonds werkt voor één of meer bedrijfstakken (bijvoorbeeld het ABP
voor overheid en onderwijs, het pensioenfonds Zorg en Welzijn voor de zorgsector en de
8

9

10

11

In de Wereldbank-terminologie wordt onze AOW ook wel de nulde pijler genoemd. Deze pijler
garandeert dat iedereen in zijn of haar basisbehoeften kan voorzien (Hinz, 2011, en Bovenberg,
Van Ewijk en Westerhout, 2012).
Daarnaast voorziet de Wet minimumloon en vakantietoeslag in de mogelijkheid van een bijzondere
aanpassing van het minimumloon. Dit wordt eens in de vier jaar bekeken.
Vanaf 2015 wordt het pensioengevend salaris afgetopt op 100.000 euro. Over het inkomen boven
100.000 euro geldt bij pensioen opbouw wel de box 3-vrijstelling, maar de premie is niet meer
aftrekbaar [netto-pensioenopbouw] en er geldt ook geen verplichtstelling meer.
Aantal actieve deelnemers in bedrijfstakpensioenfondsen: 5 miljoen, ondernemingspensioenfondsen:
475 duizend, beroepspensioenfondsen: 58 duizend, verzekeraars: 1,17 miljoen, PPI’s: 108 duizend.

16

twee metaalfondsen PME en PMT). Een ondernemingspensioenfonds is een aan een
onderneming verbonden fonds12 en een beroepspensioenfonds is een fonds voor een
bepaalde beroepsgroep (bijvoorbeeld medisch specialisten en notarissen). Ondernemers
die niet verplicht zijn zich aan te sluiten bij een bedrijfstakpensioenfonds of een
beroepspensioenfonds, kunnen een pensioenvoorziening aanbieden door een
ondernemingspensioenfonds of een vrijwillig bedrijfstakpensioenfonds op te richten, of
zij kunnen het pensioen van hun werknemers regelen bij een verzekeraar of een
premiepensioeninstelling (PPI).
De 'derde pijler' is vrijwillig en bestaat uit individuele pensioenproducten die mensen zelf
kiezen, zoals lijfrentes en levensverzekeringen bij een verzekeraar of (geblokkeerd)
banksparen bij een bank. Bij banksparen wordt het langlevenrisico niet afgedekt.
Mensen zijn zelf verantwoordelijk voor hun pensioen in de derde pijler. De overheid
ondersteunt pensioenopbouw in de derde pijler door de betaalde premies aftrekbaar te
maken, enkel wanneer mensen een pensioentekort kennen. Zelfstandigen kunnen
gebruikmaken van vrijwillige regelingen in de derde pijler.
De vierde pijler bevat vrije besparingen en vermogen in het eigen huis die mensen aan
kunnen wenden voor het financieren van de oude dag13. In tegenstelling tot de eerste
twee pijlers en bijvoorbeeld lijfrentepolissen in de derde pijler zijn vrije besparingen en
het vermogen in het eigen huis overerfbaar14. Ze geven echter geen uitkering tot
overlijden (hoe oud men ook wordt). Het langlevenrisico wordt dus niet gedeeld. Een
eigen woning biedt woongenot, maar het vermogen in de eigen woning is weinig liquide
en het is een eenzijdige belegging, terwijl bij pensioenuitvoerders risico’s gespreid
worden. Daar staat tegenover dat een eigen huis een pensioen in natura is. Een (deels)
afgelost huis biedt een goede bescherming tegen inflatie (met een eigen huis heb je
geen last van stijgende huren). Tot slot kunnen mensen ook besluiten om langer door te
werken (dit wordt wel de vijfde pijler genoemd).
De AOW en werknemerspensioenen spelen voor de meeste mensen de belangrijkste rol
bij de financiering van de oude dag. In de meeste pensioenregelingen wordt gestreefd
naar een pensioen uit de eerste twee pijlers van circa 70 procent van het gemiddelde
loon gedurende het werkende leven (geïndexeerd middelloon). Individuele
pensioenproducten, vrije besparingen en woningvermogen kunnen echter ook een
substantiële bijdrage leveren. Het is cruciaal om de verschillende pensioenpijlers
tezamen te beschouwen, omdat zij substituten van elkaar zijn. Onderzoek naar het
belang van verschillende pensioencomponenten15 wijst uit dat de AOW en de
werknemerspensioenen elk gemiddeld voor meer dan 35 procent bijdragen aan de
financiering van de oude dag, individuele pensioenproducten en vrije besparingen zo’n
14 procent, en de huurwaarde van de eigen woning ongeveer 10 procent. De diversiteit
is echter groot. Voor lagere inkomens is de AOW verreweg de grootste component. Hoe
hoger het inkomen hoe belangrijker de tweede pijler gemiddeld wordt. Voor hoge
inkomens zijn vrije besparingen en het eigen huis verhoudingsgewijs belangrijk. Het
inkomen uit de eerste twee pijlers is voor hen relatief laag om hun inkomen voor
pensionering te vervangen. In de toekomst kunnen vrije besparingen en het eigen huis
een grotere rol krijgen, zeker voor de hogere inkomens, door de verlaging van fiscaal
12

13

14

15

Dit fonds staat los van de onderneming, zodat bij financiële problemen van de onderneming de
pensioenen geen gevaar lopen.
In de Wereldbank-terminologie behoort ‘zorg’ (formeel en informeel) ook tot de vierde pijler (World
Bank (2008), ‘The World Bank Pension Conceptual Framework’, World Bank Pension Reform Primer
series, Washington DC).
Bij overlijden van een echtgenoot, resulteert dit voor de weduwe/weduwnaar in een hogere AOWuitkering en een hoger nabestaandenpensioen.
M. Knoef, J. Been, R. Alessie, K. Caminada, K. Goudswaard en A. Kalwij (2013), Measuring retirement
savings adequacy; developing a multi-pillar approach in the Netherlands, Netspar design paper 25.

17

maximale opbouwpercentages, de aftopping op 100.000 euro en doordat
middelloonregelingen in de toekomst sterker het beeld gaan bepalen. De lagere
opbouwpercentages kunnen worden gecompenseerd doordat mensen langer
doorwerken. In internationaal perspectief is de toereikendheid van de Nederlandse
pensioenen goed.
Financieringswijze
De AOW wordt gefinancierd met behulp van het omslagstelsel: uitkeringen worden
betaald uit de lopende premieontvangsten en algemene belastinginkomsten. Er vindt
geen kapitaalopbouw plaats. De werknemerspensioenen en individuele
verzekeringsproducten, anderzijds, worden gefinancierd op basis van een
kapitaaldekkingstelsel. In dit stelsel worden ingelegde premies belegd. Het kapitaal en
de vermogensopbrengsten vormen samen de basis voor de pensioenbetalingen.
Een robuust pensioenstelsel steunt op zowel omslaggefinancierde als kapitaalgedekte
delen. De twee alternatieven voor het financieren van pensioenen zijn namelijk
kwetsbaar voor verschillende risico’s16. In omslagstelsels worden de pensioeninkomens
van ouderen direct gefinancierd uit de premies op het arbeidsinkomen van de
werkenden en uit belastingen. Een voordeel van het omslagstelsel in vergelijking met
kapitaaldekking is dat pensioendeelnemers beter beschermd worden tegen schokken op
financiële markten en tegen onverwachte inflatie. Een nadeel van het omslagstelsel is de
kwetsbaarheid voor politieke risico’s, die met name aanwezig zijn als de
overheidsfinanciën onder druk staan. Wanneer de overheidsfinanciën onder druk staan,
kan dit gevolgen hebben voor de omslaggefinancierde pensioenen. Dat geldt zeker in
tijden van vergrijzing, omdat dan een hogere pensioenleeftijd, hogere premies, lagere
uitkeringen of bezuinigingen elders op de begroting nodig zijn om financiële
houdbaarheid te garanderen. Heldere, geloofwaardige afspraken over hoe toekomstige
schokken in het stelsel worden opgevangen verminderen de politieke risico’s rondom
omslagstelsels17.
Omslagstelsels en kapitaaldekking zijn in principe beide gevoelig voor demografische
veranderingen. Kapitaaldekking is echter niet afhankelijk van het geboortecijfer in het
land waar de gepensioneerden wonen. Wanneer het geboortecijfer in een land daalt, kan
een kleiner omslagstelsel en een hoger kapitaalgedekt pensioen een uitkomst bieden.
Risico’s van pensioenbesparingen kunnen dan over de hele wereld gespreid worden en
er kan belegd worden in economieën met een jonge beroepsbevolking en een hoge
economische groei. Als echter het geboortecijfer in een groot deel van de wereld daalt,
zal ook het rendement op kapitaaldekking dalen als gevolg van een lagere wereldwijde
economische groei.
In Nederland is op dit moment het aandeel van de omslaggefinancierde AOW ongeveer
gelijk aan het aandeel van kapitaalgedekte aanvullende pensioenen in de
pensioenuitkering. Dit maakt ons pensioenstelsel als geheel relatief robuust voor de
verschillende risico’s. Daar draagt de omkeerregel ook positief aan bij: door de

16

17

Deze paragraaf is gebaseerd op L. Bovenberg (2014), De verhouding tussen omslag en
kapitaaldekking, APG pensioenachtergrond, februari 2014.

Om de politieke onzekerheid over deze keuze te verminderen hebben veel landen de afgelopen jaren
besloten de premie te stabiliseren in zogenaamde non-financial contribution (NDC)-systemen. Dit is een
omslagstelsel met pensioen op basis van inleg en een vastgesteld fictief (‘notional’) rendement.
Schokken in de premiebasis en de levensverwachting worden in NDC-stelsels opgevangen in de
pensioenleeftijd en/of de uitkeringen. De Wereldbank (2005) noemt een aantal argumenten voor een
‘notional DC’ systeem, waarbij het vooral een middel kan zijn om hervormingen aanvaardbaar te maken.
“World Bank (2005). Notional Accounts : Notional Defined Contribution Plans as a Pension Reform
Strategy. Washington DC. https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/11244

18

vergrijzing stijgen weliswaar de uitgaven aan de AOW, maar tegelijkertijd stijgen ook de
belastinginkomsten op pensioenen doordat de pensioenuitkeringen belast worden.
Internationaal gezien kent Nederland relatief veel kapitaalgedekt pensioen. In Frankrijk,
Italië, Duitsland en Zweden is het pensioenstelsel vooral gebaseerd op het
omslagstelsel. Andere landen zoals Australië, Chili en Denemarken hebben net als
Nederland relatief veel kapitaalgedekte pensioenen. In de afgelopen decennia is het
belang van kapitaalgedekte pensioenen in Nederland toegenomen, onder andere
vanwege een toegenomen deelname aan tweede-pijler-pensioenregelingen (vooral
onder vrouwen) en omdat de AOW in de jaren ’80 achter is gebleven bij de verdiende
lonen18. Ook in België, Denemarken en Zweden is de omvang van kapitaalgedekte
pensioenen toegenomen. In Ierland en Italië is het belang van het omslagstelsel juist
groter geworden19.
Aard van de overeenkomst
Aanspraken op toekomstige uitkeringen kunnen verschillend van aard zijn. In een
klassiek defined-benefit (DB) systeem ligt de pensioenuitkering vast, maar variëren de
premies. Actieve deelnemers en werkgevers zijn dan verantwoordelijk voor de
pensioenrisico’s en uitkeringen kunnen vast nominaal, reëel of welvaartsvast zijn. DB
overeenkomsten worden ook wel uitkeringsovereenkomsten genoemd. In een klassiek
defined-contribution (DC)-systeem liggen de premies vast, maar is de uitkering variabel.
Pensioenrisico’s liggen dan bij de individuele deelnemer. Dit wordt ook wel een
premieovereenkomst genoemd.
In Nederland heeft het merendeel van de aanvullende pensioenen formeel de vorm van
een (nominale) uitkeringsovereenkomst (DB) waarbij de opbouw van de aanspraken
gerelateerd is aan het loon. In de Nederlandse uitkeringsovereenkomsten, voor zover
uitgevoerd door bedrijfstakpensioenfondsen, betalen werknemers en werkgevers
verplicht premies die onafhankelijk zijn van persoonskenmerken van werknemers zoals
leeftijd en geslacht. Daarmee worden pensioenaanspraken opgebouwd, die ook
onafhankelijk zijn van persoonskenmerken. De gelijke premies (doorsneepremie) en
gelijke opbouw (doorsneeopbouw) vormen samen de zogenaamde doorsneesystematiek.
De doorsneesystematiek zorgt voor een ex-ante-herverdeling van jong naar oud omdat
jongeren en ouderen dezelfde premie betalen en dezelfde opbouw krijgen, terwijl de
premies van jongeren veel langer kunnen renderen20.
In tegenstelling tot het klassieke DB-systeem, worden in Nederland de pensioenrisico’s
binnen pensioenfondsen niet alleen gedragen door de werkgevers en de actieve
deelnemers, maar ook door niet-actieve deelnemers en gepensioneerden.
Pensioenaanspraken kunnen namelijk niet geïndexeerd en ook nominaal gekort worden.
In principe is de formele DB-regeling (waarin in principe uitkeringen vastliggen en
premies variabel zijn) hiermee in de praktijk veranderd in een collectieve regeling met
variabele uitkeringen (een collectieve DC-regeling, ook wel CDC-regeling genoemd).
Vanaf 2005 zijn diverse ondernemingspensioenfondsen ook formeel overgestapt op een
CDC-regeling. In een CDC-regeling is net als in een DB-regeling sprake van collectief
pensioenvermogen en collectief vermogensbeheer, met het verschil dat in een CDCregeling de werkgever een bepaalde hoogte van de pensioenpremie garandeert in plaats

18

P. Dekker, D. van Vuuren, “Een welvaartsvaste AOW: droom of werkelijkheid?”, Me Judice, 19 april
2011.

19

OECD (2013), Pensions at a glance, en K. Goudswaard, O. van Vliet, J. Been en K. Caminada (2012),
Pensions and income inequality in old age, CESifo DICE Report nr.4, pp. 21-26.

20

Wanneer de jongeren op hun beurt ouder zijn, worden zij gesubsidieerd door de nieuwe jongeren (als
zij nog steeds deelnemen in een pensioenregeling met doorsneesystematiek). Ook in de aanvullende
pensioenen vindt dus gedeeltelijk omslagfinanciering plaats.

19

van een uitkering. Verzekeraars bieden zowel DB- als (C)DC-regelingen aan en PPI’s
doen alleen aan DC opbouw. In het nieuwe FTK dat vanaf 2015 van kracht is, moeten
pensioencontracten expliciet zijn over de wijze waarop schokken worden verwerkt; ook
langs die weg wordt steeds sterker duidelijk dat schokken tot aanpassing van
aanspraken kunnen leiden. In de meeste andere landen zijn aanvullende pensioenen
vooral gebaseerd op (individuele) premieovereenkomsten (DC), waarbij de
pensioenopbouw afhankelijk is van de ingelegde premie en het rendement dat op de
beleggingen wordt gemaakt (Denemarken, Polen en Zweden).

2.2

Sterke kenmerken

Deze paragraaf bespreekt sterke punten van het huidige stelsel. Hierbij gaan we uit van
de uitkeringsovereenkomsten (die het meeste voorkomen). Achtereenvolgens gaan we
in op de toereikendheid van het pensioen, risicodeling en lage uitvoeringskosten.
Toereikendheid
Het Nederlandse pensioenstelsel wordt internationaal vaak als voorbeeld genomen als
het gaat om de toereikendheid van pensioen21. De participatiegraad in het Nederlandse
stelsel is hoog. Ongeveer 90 procent van de werknemers neemt deel aan een
werknemerspensioen. Dit is onder andere te danken aan de verplichte deelname in
pensioenregelingen: werknemers zijn verplicht om deel te nemen aan de
pensioenregeling van hun werkgever. Bovendien is deelneming in een
bedrijfstakpensioenfonds verplicht voor alle werkgevers in een sector
(verplichtstelling)22. Op deze manier worden verplichte solidariteitskringen gecreëerd
waarbinnen mensen risico’s delen.
Verder is het minimuminkomen tijdens pensionering (de AOW) relatief hoog en hebben
we gemiddeld genomen een relatief hoog inkomen na pensionering ten opzichte van het
inkomen voor pensionering (een hoog vervangingspercentage). De OECD23 berekent
voor diverse landen vervangingspercentages voor fictieve personen, die hun hele
volwassen leven een mediaan inkomen ontvangen en pensioen opbouwen tot de formele
pensioenleeftijd. Voor Nederland vindt de OECD een bruto vervangingspercentage van
91 procent, ten opzichte van een gemiddelde van 54 procent in de 34 OECD-landen. Dit
vervangingspercentage laat echter niet zien wat er daadwerkelijk opgebouwd wordt
(lang niet iedereen werkt zijn hele volwassen leven tot de formele pensioenleeftijd). In
het Retirement Savings Adequacy Project van de OECD worden daadwerkelijk te
verwachten toekomstige pensioeninkomens gesimuleerd. Op grond van dit onderzoek
blijken de (te verwachten) pensioenuitkeringen in Nederland duidelijk lager uit te komen
dan in de genoemde fictieve berekening, maar nog steeds springen de Nederlandse
pensioenen er gemiddeld gezien relatief gunstig uit24.

21

In de Melbourne Mercer Global Pension Index 2013 heeft het Nederlandse pensioenstelsel de hoogste
score voor toereikendheid. In 2014 is onze score voor toereikendheid gedaald als gevolg van relatief
lage vrijwillige besparingen van huishoudens buiten het pensioensysteem en een relatief laag eigen
woningbezit ten opzichte van andere landen. In een aantal andere landen is de index toegenomen,
waardoor we wat betreft toereikendheid nu op de 6e plaats staan.

22

Internationaal gezien is pensioenopbouw ook grotendeels verplicht in Duitsland en Frankrijk. In het
V.K. en in de V.S. vindt pensioenopbouw meer op vrijwillige basis plaats.

23

OECD (2013), Pension at a glance; OECD and G20 indicators.

24

In deze berekeningen zitten ook de recente wijzigingen van de fiscaal maximale opbouwpercentages
(Witteveenkader). Zie M. Knoef, K. Goudswaard, J. Been en K. Caminada (2014), ‘Pensioenopbouw in
internationaal perspectief’, in: L. Bovenberg, C. van Ewijk en Th. Nijman (eds), Toekomst voor
aanvullende pensioenen, Preadviezen voor de Koninklijke Vereniging voor Staathuishoudkunde, pp.
97-130.

20

Niet alleen de hoogte van de vervangingsratio op het moment van pensionering is
belangrijk voor de financiële positie van ouderen, ook de toereikendheid van het
pensioeninkomen tijdens de verschillende fasen van pensionering is van belang. In het
huidige stelsel is een levenslange uitkering verplicht. Men kan het opgebouwde
pensioenvermogen bij pensionering niet in een keer ontvangen (lump-sum), zoals
bijvoorbeeld wel het geval is in Australië25. Ook is gefaseerde opname (‘phased
withdrawal’) zoals in Chili niet mogelijk. Bij gefaseerde opname wordt
pensioenvermogen gefaseerd uitgekeerd, rekening houdend met gemiddelde
sterftekansen. Het individu behoudt het beleggingsrisico en het langlevenrisico (het
pensioenvermogen kan nul worden). De verplichte levenslange uitkering in Nederland
behoedt mensen ervoor dat ze hun pensioenvermogen te snel opmaken en tekortkomen
aan het einde van hun leven.
Hoewel gemiddeld gezien onze pensioenen een hoge toereikendheid kennen, moet wel
opgemerkt worden dat er veel heterogeniteit is in de pensioenopbouw. Een groot deel
van de mensen zal naar verwachting zijn of haar levensstijl na pensionering voort
kunnen zetten, ook bij tegenvallende pensioenresultaten. Ongeveer de helft van de
mensen heeft echter een verwacht (bruto) vervangingspercentage uit de eerste en
tweede pijler dat lager is dan 70 procent van het huidige inkomen. Vrije besparingen en
een (deels) afgelost huis kunnen de toereikendheid van het pensioen verhogen 26, maar
zelfs wanneer deze middelen in beschouwing worden genomen, heeft nog steeds zo’n 30
procent van de huishoudens een verwacht (bruto) vervangingspercentage onder de 70
procent27 en kan bijna 20 procent naar verwachting niet aan zijn of haar
zelfgerapporteerde minimale consumptiebehoefte voldoen28 als zij niet langer
doorwerken, bijsparen, of hun pensioenambitie bijstellen. Het gaat hier met name om
zelfstandigen en gescheiden pensioengerechtigden, maar ook om mensen met een hoog
inkomensniveau. Ook is er een verschil te zien in de pensioenopbouw van mannen en
vrouwen. Gemiddeld bouwen vrouwen aanzienlijk minder pensioen op in de tweede
pijler dan mannen. In 2011 was dit € 4.000 voor vrouwen t.o.v. € 9.100 voor mannen29.
De toereikendheid van toekomstige pensioenen kan onder druk komen omdat
pensioenuitkeringen en pensioenaanspraken de afgelopen jaren niet geïndexeerd zijn en
dit waarschijnlijk in het huidige systeem met de huidige regels de komende jaren ook
niet zal gebeuren. Daarnaast wordt de toereikendheid beïnvloed door een beperking van
de fiscaal gefaciliteerde pensioenopbouw en de geleidelijke toenemende invloed van
middelloonregelingen die voor hogere inkomens tot een lagere replacement rate leiden.
Aan de andere kant zullen mensen langer doorwerken en is de arbeidsparticipatie van
vrouwen toegenomen, wat de toereikendheid van toekomstige pensioenen ten goede
komt.

25

26

27

28

29

In de VS kan men het pensioenvermogen in een keer ontvangen in DC-contracten, maar niet in DBcontracten. In het Verenigd Koninkrijk is in maart 2014 een beleidswijziging aangekondigd die het
mogelijk maakt om het pensioenvermogen in een keer te ontvangen bij pensionering.
(Th. Nijman, 2014); Pensioen 2020: Smart DC en een flexibele uitkeringsfase voor
premieovereenkomsten, presentatie 5 juni 2014, Netspar).
Vanwege lagere lasten en/of door het vermogen in het huis liquide te maken. Wanneer men het
vermogen liquide wil maken en tegelijkertijd in het eigen huis wil blijven wonen, kan dit wel kostbaar
zijn (J. Conijn, B. Kramer, J. Rouwendal en F. Schilder, (2014) Verzilveren van overwaarde: de
mogelijkheden van het woningbezit in de bekostiging van wonen, zorg en pensioen, ASRE
Paperreeks).
M. Knoef, J. Been, R. Alessie, K. Caminada, K. Goudswaard en A. Kalwij (2013) 'Measuring retirement
savings adequacy: a multi-pillar approach in the Netherlands’, Netspar design paper 25.
J. de Bresser en M. Knoef (2014), Can the Dutch meet their own retirement expenditure goals.
Netspar discussion paper 10/2014-046
Atria (2014) Advies Vrouwen in een nieuw pensioenstelsel.

21

Risicodeling

In het Nederlandse pensioenstelsel worden als gevolg van de verplichte deelname
binnen pensioenregelingen de financiële schokken en het risico op onvoorziene
veranderingen in de gemiddelde levensverwachting gedeeld tussen huidige en
toekomstige generaties. Schokken kunnen dan in de tijd worden gespreid. Risicodeling
met toekomstige generaties is mogelijk bij voldoende continuïteit van collectieven (op
sectorniveau en ondernemingsniveau)30.
Onderzoek wijst uit dat risicodeling met toekomstige generaties een substantiële
welvaartswinst op kan leveren31. Wel is het zo dat de winst groter is naarmate er meer
generaties in de risicodeling betrokken worden. Bij een beperkte risicodeling in tijd,
zoals bij een uitsmeerperiode van 10 jaar, is de groei in de welvaartswinst minder. De
vergrijzing, de veranderingen op de arbeidsmarkt en de aanpassing van de fiscale
facilitering van de pensioenopbouw verminderen eveneens de voordelen.32 In het
buitenland vindt risicodeling met toekomstige generaties voornamelijk plaats via
publieke regelingen, omdat via private regelingen geen langdurige contracten afgesloten
kunnen worden met mensen die nog niet zijn toegetreden. Individueel langlevenrisico
(het feit dat sommige mensen eerder, maar andere mensen later overlijden dan de
gemiddelde levensverwachting) wordt automatisch gedeeld als gevolg van de verplichte
deelname. Dit zorgt voor een efficiencywinst doordat informatieproblemen en averechtse
selectieproblemen kunnen worden voorkomen.
Lage uitvoeringskosten
Internationaal gezien kennen pensioenuitvoerders in Nederland relatief lage
uitvoeringskosten33. Dit kan een grote invloed hebben op het ouderdomspensioen. Een
kostenverlaging van 0,25 procentpunt op een termijn van veertig jaar kan namelijk
leiden tot een circa 7,5 procent hoger collectief pensioenvermogen34. DNB heeft de
uitvoeringskosten van 364 pensioenfondsen onderzocht en vond dat de kosten lager zijn
naarmate het fonds groter is35, 36. De schaalvergroting die op dit moment gaande is
onder pensioenuitvoerders kan een verlagend effect hebben op de uitvoeringskosten. Er
zijn inkoopvoordelen te behalen voor collectiviteiten. Verder kunnen standaardisatie van
regelingen en competitie tot lagere uitvoeringskosten leiden.
2.3

Trends die mogelijk aanleiding geven het stelsel te hervormen

De fundamenten van het Nederlandse pensioenstelsel kennen zijn oorsprong aan het
eind van de 19e eeuw. Toen werden de eerste collectieve pensioenregelingen ingevoerd
en de eerste pensioenfondsen opgericht. Halverwege de 20e eeuw werd vervolgens de
AOW geïntroduceerd om iedereen een vast basispensioen te geven. Om in de toekomst
een goede pensioenvoorziening in stand te houden moet het stelsel zich aanpassen aan
30

31

De continuïteit van collectieven maakt niet alleen risicodeling tussen generaties mogelijk, maar zorgt
er ook voor dat lange termijn beleggingsbeleid mogelijk is.
J. Bonenkamp en E. Westerhout (2011), Pensioenen na de grote recessie: einde intergenerationele
risicodeling? TPE digitaal jaargang 5 nr. 2, pp. 83-99.

32

C. van Ewijk, M. Lever, J. Bonenkamp en R. Mehlkopf (2014). Pensioen in discussie, risicodeling
moeilijker / keuze binnen grenzen. Netspar brief 1.

33

OECD (2013) Global pension statistics, http://www.oecd.org/finance/privatepensions/globalpensionstatistics.htm

34

35
36

AFM (2011), Kosten pensioenfondsen verdienen meer aandacht, en J. Bikker, O. Steenbeek en
F. Torracchi (2008), The impact of scale, complexity, and service quality on the administrative costs
of pension funds: A cross-country comparison, DNB working paper 258.
DNB Nieuwsbrief pensioenen, januari 2014.
PWC (2009), “Uitvoeringskosten van pensioenregelingen‟ d.d.23 april 2009. J. Bikker en J. de Dreu
(2009), Operating costs of pension funds: the impact of scale, governance and plan design, Journal of
Pension Economics and Finance, nr. 8, pp. 63-89.

22

demografische, economische en maatschappelijke ontwikkelingen. In deze paragraaf
behandelen we achtereenvolgens de financiële en maatschappelijke houdbaarheid.
Paragraaf 2.3.1 beschrijft de financiële houdbaarheid: hoe krijgen we in de toekomst de
pensioenen op een stabiele manier gefinancierd. Tegenvallende beleggingsopbrengsten,
een hogere levensverwachting en een dalende rente riepen in 2008-2009 vragen op
over de financiële houdbaarheid van ons pensioenstelsel. De commissies Goudswaard en
Frijns hebben zich daarom in 2009 gebogen over de financiële houdbaarheid van het
pensioenstelsel. Daaruit is een aantal hervormingen voortgekomen, die deels
geïmplementeerd zijn.
Naast de financiële houdbaarheid van het stelsel is de maatschappelijke houdbaarheid
van het pensioenstelsel van belang: hoe kunnen we voldoende maatschappelijk
draagvlak houden voor ons pensioenstelsel? In de paragrafen 2.3.2 tot en met 2.3.6
behandelen we diverse trends die aanleiding geven om het huidige pensioenstelsel te
hervormen. Deze trends kwamen ook naar voren in de Dialoogbijeenkomst van de SER
als wel in De Nationale Pensioendialoog van het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid37.
Achtereenvolgens behandelen we:
- pensioenambities en zekerheid (2.3.2)
- eigendomsrechten en transparantie (2.3.3),
- maatwerk en keuzemogelijkheden (2.3.4),
- veranderingen op de arbeidsmarkt en kortere levensduur van bedrijven en
sectoren (2.3.5),
- pensioen verbinden met wonen en zorg (2.3.6).
Ten slotte beschrijven we in 2.3.7 Europese ontwikkelingen die invloed kunnen hebben
op ons pensioenstelsel.
2.3.1 Financiële houdbaarheid bij demografische veranderingen
Door de ontgroening en de stijgende levensverwachting krimpt het aandeel van de
werkende bevolking en stijgt het aandeel gepensioneerden. Figuur 2.1 laat zien dat op
dit moment de grijze druk richting de 30 procent gaat. Dit betekent dat op elke honderd
potentiële arbeidskrachten er bijna dertig AOW-gerechtigden zijn. Vlak na 2010 heeft
een versnelling plaatsgevonden in de toename van de grijze druk doordat de naoorlogse
generatie de AOW-leeftijd bereikte. Tot 2040 neemt de grijze druk verder toe. Na de
piek van bijna 40 procent in 2040 neemt de grijze druk af tot ongeveer 30-35 procent in
2060, maar hiermee ligt de grijze druk nog steeds boven het huidige niveau.

37

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2015) Voortgangsrapportage De Nationale
Pensioendialoog, 19 januari 2015.

23

Figuur 2.1. Grijze druk: AOW-gerechtigden ten opzichte van de potentiële
arbeidskrachten

Bron: CBS (2012), Bevolkingsprognose 2012-2060: Langer leven, langer werken.

Door de vergrijzing nemen de kosten van de AOW toe. In 2010 berekende het CPB dat
tussen 2015 en 2040 de kosten van de AOW sterk zouden stijgen met 3 procent van het
bbp (van 5,4 procent naar 8,5 procent)38. Door de verhoging van de AOW-leeftijd zijn de
stijgende uitgaven gedempt. Daardoor stijgen de AOW-uitgaven tussen 2015 en 2040
nog ‘maar’ met 1,3 procent van het bbp39. Aan de andere kant nemen door de
vergrijzing de belastinginkomsten op aanvullende pensioenen tussen 2015 en 2040
waarschijnlijk toe met 3,2 procent van het bbp (inkomstenbelasting en extra inkomsten
uit btw). Dit draagt bij aan de houdbaarheid van de overheidsfinanciën.
Voorheen speelde het premie-instrument een belangrijke rol om gepensioneerden een
zeker werknemerspensioen te geven; tegenvallende beleggingsresultaten konden
opgevangen worden door een verhoging van de premies. Doordat echter het aantal
premiebetalers is afgenomen ten opzichte van het aantal gepensioneerden en de waarde
van de pensioenverplichtingen een veelvoud zijn van de jaarlijkse premiebasis, kan
worden gesteld dat het premie-instrument bot is geworden waar het gaat om reeds
opgebouwde pensioenaanspraken. Figuur 2.2 geeft de ontwikkeling van het vermogen
van pensioenfondsen weer als percentage van de beloning aan werknemers. Het
pensioenvermogen is harder gestegen dan de totale beloning aan werknemers, doordat
een steeds groter deel van de deelnemers gedurende het werkzame leven premies heeft
ingelegd, waarop ook rendement is gemaakt. De consequentie hiervan is dat de
pensioenen dus meer en meer afhankelijk zijn geworden van de beleggingsresultaten en
tegenvallende beleggingsresultaten kunnen niet meer makkelijk opgevangen worden
door een verhoging van de premies op de bruto loonsom. Hierin zijn overigens wel
verschillen zichtbaar: in sommige sectoren is de vergrijzing substantieel groter dan in
andere sectoren.

38

CPB (2010), Vergrijzing verdeeld; Toekomst van de Nederlandse overheidsfinanciën.

39

CPB (2014), Minder zorg om vergrijzing.

24

Figuur 2.2 Vermogen pensioenfondsen als percentage van de beloning aan werknemers

Bron: Statline en eigen berekeningen

De commissie Goudswaard gaf daarom aan dat de rek uit de premie is en dat hogere
pensioenpremies negatieve gevolgen hebben voor de arbeidsmarkt en de
concurrentiepositie van Nederland. Voor ondernemingen met een
ondernemingspensioenfonds is de bereidheid om pensioenrisico’s te lopen afgenomen
vanwege toenemende internationale concurrentie en veranderingen in
accountancyregels.
De botheid van het premie-instrument heeft het DB-stelsel daarmee onder druk gezet.
Zoals reeds opgemerkt in paragraaf 2.2, hebben uitkeringsrechten (beloften over
toekomstige uitkeringen) daardoor aan betekenis ingeboet en komen risico’s steeds
meer bij de deelnemers te liggen. Uit de SER-dialoogbijeenkomst blijkt dat
(indexatie)kortingen en negatieve berichtgeving in de media het vertrouwen in het
pensioenstelsel hebben verminderd 40. De commissie Goudswaard gaf in haar advies
verder aan dat er een nieuw evenwicht ontwikkeld moet worden tussen de
pensioenambitie, de zekerheid en de kosten van pensioen. Dat betekent dat oplossingen
gezocht moeten worden in een beperking van de pensioenambitie of in het anders
omgaan met risico’s, of een combinatie van beiden. Door de verdere vergrijzing van
pensioenfondsen, wordt dit naar de toekomst toe alleen maar relevanter.
De commissie Frijns analyseerde het beleggingsbeleid en risicobeheer van Nederlandse
pensioenfondsen en constateerde dat pensioenfondsen door de vergrijzing steeds
kwetsbaarder worden. Verder adviseerde de Commissie Frijns onder andere dat een
reële ambitie voor pensioenfondsen meer leidend zou moeten zijn, in plaats van een
nominale sturing. Daarnaast zou meer inzicht aan deelnemers moeten worden verschaft
in de risico’s van het beleggingsbeleid.

40

Eerder onderzoek van Montae en Gfk Panel Servies (2010) Onderzoek pensioen in Nederland: Kennis,
verwachting, vertrouwen rapporteert tussen januari 2010 en augustus 2010 een sterke afname van
het aantal mensen dat vertrouwen heeft in het pensioenfonds (van 81 procent naar 64 procent). Dat
zou toegeschreven kunnen worden aan de aankondiging van mogelijke verlagingen van
pensioenuitkeringen in die periode. Een onderzoek van DNB (een peiling van het DNB Household
Survey (DHS) van eind maart 2012) wijst uit dat in 2012 slecht 55 procent van de bevolking
vertrouwen had in het eigen pensioenfonds, terwijl dit in 2007 nog 85 procent was.

25

Na de analyses van de commissies Goudswaard en Frijns hebben de sociale partners
overeenstemming bereikt over een Pensioenakkoord (4 juni 2010). Dit akkoord vormde
de basis voor een verdergaand akkoord in juni 2011 en vervolgens ook een akkoord met
het (minderheids)kabinet-Balkenende-Rutte en met de PvdA in september 2011 over de
AOW, over de aanvullende pensioenen en over het verbeteren van de
arbeidsmarktpositie van oudere werknemers41. Daarbij werd onder andere geadviseerd
dat pensioenfondsen anders om moesten gaan met onzekerheid.
Tevens is de wetgeving met betrekking tot de governance van pensioenfondsen
recentelijk aangepast via de Wet versterking bestuur pensioenfondsen. Een ander
instrument om financiële houdbaarheid te waarborgen is het financieel toetsingskader
(zie kader). Nu pensioenfondsen kwetsbaarder zijn geworden voor risico’s is het
belangrijker geworden om spelregels voor risicodeling vast te leggen.
Omdat de pensioenen door de vergrijzing meer en meer afhankelijk zijn geworden van
beleggingsresultaten en omdat tekorten niet te ver doorgeschoven mogen worden, zijn
de mogelijkheden om risico’s te delen met toekomstige generaties verminderd42. Bij een
hervorming van het pensioenstelsel moeten we er dus rekening mee houden dat door de
vergrijzing de mogelijkheden om tekorten te delen met toekomstige generaties
verminderd zijn en dat daarom de verschillen tussen collectieve pensioenen met
intergenerationele risicodeling en collectieve regelingen met harde individuele
eigendomsrechten (‘eigen potjes’) afgenomen zijn.
Financieel Toetsingskader (FTK)
Het FTK is het onderdeel van de Pensioenwet waarin de wettelijke financiële eisen aan
pensioenfondsen zijn vastgelegd. Het FTK is in 2007 ingevoerd. Binnen het FTK wordt
gekeken naar de waarde van het vermogen van pensioenfondsen en de waarde van de
verplichtingen (de toekomstige uitkeringen). Deze worden gewaardeerd op basis van
gegevens uit de financiële markt (‘marktwaardering’). Hoewel de waarde van
beleggingen triviaal is, geldt dit niet voor de waarde van toekomstige uitkeringen.
Omdat op dit moment nominale uitkeringen (‘risicovrij’) toegezegd worden, moet de
waarde van de toekomstige uitkeringen berekend worden met behulp van de risicovrije
rente.
Per 2015 is een aangepast FTK van kracht, met als doel te komen tot duidelijke regels
en meer stabiliteit. In dit FTK blijft de bescherming van nominale pensioenen het
uitgangspunt. Het nieuwe FTK leidt tot meer directe, maar tevens meer gespreide
aanpassing van eventuele kortingen op de pensioenen. Maar dit neemt de hoge rente
gevoeligheid van de verplichtingen niet weg.
2.3.2 Pensioenambities en zekerheid
Zoals in de vorige paragraaf naar voren kwam, moet een nieuw evenwicht ontwikkeld
worden tussen de pensioenambitie, de zekerheid en de kosten van pensioen.43 In
bestaande uitkeringsovereenkomsten zijn nominale aanspraken in beginsel

41

42

43

Zie ook: Sociaal Akkoord 2013; SER (2013) Rapport Nederlandse Economie in stabieler vaarwater:
Een macro-economische verkenning; SER Naar macrostabiele reële pensioenen, briefadvies najaar
2013.
C. van Ewijk, M. Lever, J. Bonenkamp en R. Mehlkopf (2014). Pensioen in discussie: Risicodeling
moeilijker / keuze binnen grenzen. Netspar brief 1.
Commissie Toekomstbestendigheid Aanvullende Pensioenregelingen (Commissie Goudswaard)
(2010), Een sterke tweede pijler; Naar een toekomstbestendig stelsel van aanvullende pensioenen.

26

gegarandeerd. Binnen het huidige FTK betekent dit dat de waarde van toekomstige
(nominale) uitkeringen berekend moet worden met behulp van de risicovrije rente.
Dit betekent dat de waarde van de verplichtingen erg gevoelig is voor een verandering
van de risicovrije rente. Op dit moment is de risicovrije rente laag. Dit zorgt ervoor dat
er veel geld aangehouden moet worden om aan de toekomstige beloofde (nominale)
uitkeringen te voldoen. Hierdoor blijft er te weinig geld over om uitkeringen te
indexeren. Om minder gevoelig te zijn voor veranderingen in de rente (rentedaling)
dekken pensioenfondsen renterisico’s af, maar dit zou ten koste kunnen gaan van de
risico’s die genomen moeten worden om een koopkrachtbestendig pensioen waar te
maken. Pensioenen worden dus minder inflatiebestendig om nominale beloftes te
kunnen garanderen.
In de huidige uitkeringsregelingen binnen het kader van het FTK worden vanaf het
moment van toetreding toezeggingen gedaan over de (nominale) hoogte van het
pensioen. Financiële schokken kunnen echter niet meer zoals vroeger opgevangen
worden met behulp van de premies. Hierdoor is de gevoeligheid van het stelsel voor
veranderingen in de risicovrije rente en tegenvallende beleggingsresultaten onthuld44.
Voor de nabije toekomst is de verwachting dat de rente en de economische groei laag
zullen blijven, met als gevolg dat het indexatieperspectief broos is45. In de praktijk zijn
uitkeringen niet gegarandeerd (als het tegenzit moet er gekort worden en als het meezit
kan het pensioen hoger worden) en hoewel we formeel nog steeds spreken van
uitkeringsovereenkomsten lijken ze feitelijk steeds meer op premieovereenkomsten,
waarbij de uitkering afhangt van de beleggingsopbrengst en de risicovrije rente een
verdeelregel is geworden.
De risicovrije rente als rekenrente en de beleggingsresultaten blijken pro-cyclisch uit te
werken.46 De waardering van de verplichtingen met de nominale rente, die in een
laagconjunctuur meestal laag is (omdat beleggers veiligheid zoeken), en de
afhankelijkheid van beleggingsresultaten leidt tot een stijging van de waarde van de
verplichtingen en een daling van het vermogen in een laagconjunctuur en dus tot een
restrictief beleid (hogere premies en/of lagere uitkeringen) als de consumptie toch al
onder druk staat. Andersom, in hoogconjunctuur zorgen hoge rentestanden en gunstige
beleggingsresultaten voor hoge dekkingsgraden, waarbij fondsen de consumptie nog
verder kunnen stimuleren. Deze pro-cyclische werking kan negatieve effecten hebben op
de economie en vraagt om een verbetering van dit contract en het toezicht daarop.

2.3.3 Eigendomsrechten en transparantie
Tweede pijler pensioenen zijn steeds meer afhankelijk geworden van
beleggingsresultaten, maar deelnemers weten over het algemeen niet hoe
tegenvallende resultaten verdeeld worden. Uit de SER dialoogbijeenkomst is gebleken
44

Het pensioenresultaat in huidige premieregelingen is ook gevoelig voor de risicovrije rente omdat bij
pensionering een levenslange uitkering moet worden ingekocht (het gaat hier om de rentestand bij
pensionering). In de huidige premieregelingen kan geen beleggingsrisico worden genomen in de
uitkeringsfase. De huidige premieregelingen bieden dus ook onvoldoende perspectief. Er zijn wel
voorstellen om het wettelijke kader voor premieovereenkomsten te verbeteren. Kern van die
voorstellen is dat bij premieovereenkomsten ook in de uitkeringsfase beleggingsrisico’s mogen
worden genomen (Kamerbrief optimalisering wettelijk kader voor premieovereenkomsten, 19
december 2014).

45

European Commission (2013), The Euro area growth prospects in the coming decade, chapter 1 in:
Quarterly Report on the Euro Area (OREA), vol. 12 – nr. 4. Zie ook: C. Teulings en R. Baldwin
(2014), Secular stagnation: Facts, Causes and Cures, VoxEU.org eBook en H. Stegeman (2014),
Structureel lagere groei vraagt om ander beleid, Me Judice 19 sep 2014.

46

Zie SER (2013) Rapport Nederlandse economie in stabieler vaarwater, pp. 45-46.

27

dat het vertrouwen in het pensioenstelsel toe zou kunnen nemen wanneer de
communicatie omtrent de pensioenen transparanter zou worden.
Dat deelnemers aan pensioenfondsen niet exact weten hoe het pensioeninkomen tot
stand komt, is te herleiden naar de aard van het pensioencontract. Het verband tussen
de mate van inleg, kosten, beleggingsopbrengsten en het uiteindelijke pensioenresultaat
is niet helder gedefinieerd. Dit komt doordat de waarde van de pensioenaanspraken
afhankelijk is van de ontwikkeling van de financiële positie van het collectieve
pensioenfonds, waarbij in de financiële sturing niet alleen de ontwikkeling van het
collectieve vermogen een rol speelt door premie-inleg, uitbetaalde pensioenen en
beleggingsresultaten, maar ook de verdeelregels van het pensioenfonds waarin ook de
(juridisch) veronderstelde waarde van de verplichtingen (toekomstige uitkeringen) een
rol spelen. Deze verplichtingen zijn nominaal gedefinieerd en kunnen fors in waarde
fluctueren over de tijd. Rentemutaties kunnen daardoor leiden tot verschuivingen in de
verdeling van het pensioenvermogen over generaties.
De verdeelregels kunnen daarbij – zowel ex ante als ex post – voor overdrachten tussen
groepen deelnemers binnen het pensioenfonds leiden. Bovendien heeft het
pensioenfondsbestuur een discretionaire bevoegdheid voor aanpassingen, bijvoorbeeld
voor het vragen van herstelpremies waardoor er overdrachten zijn van actieven naar
postactieven. Overdrachten tussen generaties kunnen pech- en gelukgeneraties
voorkomen, maar er kunnen ook belangenconflicten ontstaan tussen deelnemers in
tijden van een tekort.
Heldere eigendomsrechten en meer transparantie zouden deze potentiële conflicten
tussen generaties in een fonds kunnen voorkomen. Als over heldere eigendomsrechten
wordt gesproken, gaat het meestal over de relatie tussen de inleg, de kosten, de
aanspraak, het gereserveerde vermogen en het ingegane pensioen47. Is deze relatie
transparant en bekend? Kan de waarde van de aanspraak worden veranderd door
beslissingen van het pensioenbestuur, veranderingen in het pensioenvermogen van
andere deelnemers of door de samenstelling van het fonds? Zo ja, is dit transparant en
bekend? Bij de beantwoording van deze vragen is van belang of het pensioen de vorm
heeft van kapitaal in de vorm van een persoonlijk pensioenvermogen dat later wordt
omgezet in een levenslange uitkering (waarvan de hoogte bepaald wordt door de
beleggingsopbrengsten), of een aanspraak aan deelnemers over de hoogte van de
pensioenuitkering die in lijn moet zijn met het in het fonds aanwezige vermogen. Op dit
moment zijn veel pensioenen geformuleerd als een aanspraak. De relatie tussen inleg,
aanspraak, aanwezige vermogen en uitkering wordt dan complexer en er zal vaker
bijsturing door het pensioenfondsbestuur nodig zijn om de geformuleerde toezegging
waar te maken.
In een stelsel waar de risico’s bij de deelnemers liggen wordt het helder definiëren van
eigendomsrechten van meer van belang om interne conflicten binnen pensioenfondsen
over het verdelen van schokken te voorkomen. Bij heldere eigendomsrechten zou er
meer ruimte kunnen komen voor beleidsvrijheid van pensioenfondsen. Zonder heldere
eigendomsrechten bestaat het risico tot conflicten tussen verschillende generaties. Om
deze te voorkomen wordt de beleidsvrijheid van pensioenfondsen gemitigeerd,
bijvoorbeeld door de disconteringsmethodiek en de toeslagregel (“duurzame indexatie”)
47

De Pensioenwet kent geen begrip eigendomsrecht. Er is wel een wettelijke definitie van
pensioenaanspraak en pensioenrecht (artikel 1 Pensioenwet). Pensioenaanspraak: het recht op een
nog niet ingegaan pensioen, uitgezonderd overeengekomen voorwaardelijke toeslagverlening;
pensioenrecht: het recht op een ingegaan pensioen, uitgezonderd overeengekomen voorwaardelijke
toeslagverlening. Pensioenaanspraak en recht is samengevat 'het pensioen' op individueel niveau
waar een aanspraakgerechtigde/pensioengerechtigde juridisch 'recht op heeft'. Voorwaardelijke
indexatie zit daar niet in, de buffer vaak evenmin.

28

wettelijk voor te schrijven. Dit maakt maatwerk door pensioenfondsen niet goed
mogelijk48.
Als eigendomsrechten duidelijker worden gemaakt komt er meer transparantie over de
verschillende soorten overdrachten die zich voordoen binnen de huidige
uitkeringsregelingen en is er meer ruimte voor maatwerk. Het huidige stelsel kent
binnen een fonds overdrachten van groepen met een lage levensverwachting naar
groepen met een hoge levensverwachting (bijvoorbeeld van laag opgeleiden naar hoog
opgeleiden49 en van mannen naar vrouwen). Een aantal pensioenfondsen hanteert
daarom bijvoorbeeld inkomensafhankelijke franchises. Verder zorgt de
doorsneesystematiek voor een subsidie van jongeren aan ouderen. In de
doorsneesystematiek betalen jongeren relatief veel premie ten opzicht van de
aanspraken die zij opbouwen. De doorsneesystematiek zorgt daarmee ook voor
onbedoelde subsidies van mensen met een lage loongroei naar mensen met een hoge
loongroei. Later in de carrière zijn inkomensverschillen tussen leeftijdsgenoten over het
algemeen groter dan aan het begin van de carrière. Alle jongeren dragen dus ongeveer
evenveel bij aan de ‘subsidies’ voor ouderen, terwijl rijke ouderen het meeste van de
subsidies profiteren50, 51. De aftopping en de overstap naar middelloonregelingen
verkleinen deze effecten wel.

2.3.4 Maatwerk en keuzevrijheid
In deze paragraaf onderscheiden we maatwerk en keuzevrijheid. Maatwerk kan collectief
plaatsvinden op basis van karakteristieken van mensen die bekend zijn bij
pensioenuitvoerders. Voorbeeld van maatwerk zijn differentiatie naar risicodraagkracht,
een inkomensafhankelijke franchise en leeftijdsafhankelijk beleggingsbeleid. Daarnaast
zouden pensioenuitvoerders in hun beleid ook onderscheid kunnen maken op basis van
karakteristieken die eenvoudig zijn af te leiden uit de pensioenadministratie.
De huidige uitkeringsregelingen worden gekarakteriseerd door een sterk uniform
karakter. De vraag die gesteld kan worden is of niet meer maatwerk wenselijk zou zijn,
zeker wanneer de risico’s meer bij deelnemers komen te liggen. Zo is bij het huidige
beleid van één collectief vermogen waarbij sturing plaatsvindt op basis van de
dekkingsgraad er alleen impliciete leeftijdsdifferentiatie op het gebied van
beleggingsrisico’s, door het uitsmeren van schokken. Wanneer schokken geleidelijk over
de tijd worden verwerkt absorberen oudere deelnemers hierdoor slechts een deel van de
schok en absorberen jonge deelnemers vanzelfsprekend een groter deel52. Dit betekent
dat jongeren meer risico lopen dan ouderen (zoals wenselijk is). De vraag is echter of
deze impliciete leeftijdsdifferentiatie wel genoeg is, zeker wanneer de vergrijzing van
fondsen verder toeneemt. Voorkomen moet worden dat gepensioneerden last hebben
48

49

50

51

52

Zie I. Boelaars, L. Bovenberg, D. Broeders, P. Gortzak , S. van Hoogdalem, Th. Kocken, M. Lever, Th.
Nijman en J. Tamerus (2014), Analyse van de duurzame vormgeving van het Nederlandse collectieve
aanvullende pensioen, Netspar Occasional Paper, Netspar, www.netspar.nl
De resterende levensverwachting van een 65-jarige met alleen een AOW-uitkering is 2,5 jaar korter
dan van een 65-jarige die tweemaal modaal verdient (Kalwij et al. 2013) De resterende
levensverwachting van een 65-jarige hoog opgeleide is 4 jaar langer dan die van laag opgeleiden (J.
Bonenkamp [et al.], 2013). Wel moet opgemerkt worden dat in de zorg en bij de AOW herverdeling
plaatsvindt van hoog opgeleiden naar laag opgeleiden.
J. Nelissen, H. Verbon, D. van Kampen en P. Vermaseren (2011), Herverdelingsaspecten van het
pensioenakkoord. Economische Statistische Berichten [ESB], vol. 96 nr. 4607, pp. 198-201.
Dit speelt vooral in heterogene fondsen. Een aantal van deze fondsen heeft maatregelen getroffen om
dit effect te verkleinen door te kiezen voor een extra lage franchise ten koste van het maximale
opbouwpercentage en door het nabestaandenpensioen in een risico basis aan te bieden.
Th. Kocken, (2014), ‘Het duale tweede pijler pensioenontwerp: Afwegingen voor een houdbaar
tweede pijler pensioenstelsel’, Working paper, Cardano.

29

van de beleggingsrisico’s die in het belang van werkenden worden genomen of dat
werkenden worden belast met een te conservatief beleggingsbeleid in het belang van
ouderen53. Maatwerk op het gebied van beleggingsbeleid kan spanningen tussen
generaties verminderen door te differentiëren naar risico.
Keuzevrijheid kent verschillende dimensies. Zo kunnen we denken aan keuzevrijheid
met betrekking tot deelname, de uitvoering (wie voert het pensioen uit), het type
regeling, de opbouw van pensioen (inleg en beleggingsbeleid) en de uitkering
(pensioenleeftijd, hoog/laag, lump sum etc.). Op dit moment zijn er geen
keuzemogelijkheden in de eerste pijler (er is bijvoorbeeld geen deeltijd-AOW of flexibele
AOW-leeftijd). In de tweede pijler kunnen mensen de ingangsdatum van hun
tweedepijler pensioen kiezen (binnen grenzen) en mogen pensioenregelingen een
hoog/laag pensioen aanbieden, waarbij een hogere uitkering plaatsvindt in de eerste
jaren in ruil voor een lagere uitkering in de latere jaren54. Vaak is er een mogelijkheid
voor deeltijdpensioen en kunnen mensen nabestaandenpensioen en ouderdomspensioen
uitruilen (vaak op de pensioendatum). Premie, de beleggingsmix, de regeling en de
pensioenuitvoerder liggen in de huidige uitkeringsregelingen echter vast en de
pensioenuitkering moet verplicht levenslang plaatsvinden. De huidige premieregelingen
kennen daarbij iets ruimere keuzemogelijkheden: deelnemers kunnen veelal hun eigen
beleggingsprofiel kiezen.
In vergelijking met andere landen met veel kapitaalgedekte pensioenen (bijvoorbeeld de
VS, Australië, Chili, Zwitserland en Denemarken) biedt de Nederlandse tweede pijler
relatief weinig keuzemogelijkheden55. Wel kent de Nederlandse derde pijler meer
mogelijkheden voor keuzevrijheid. Door een grotere derde pijler kan op een generieke
manier dus tot meer ruimte voor keuzevrijheid worden gekomen. Binnen de derde pijler
geldt overigens wel de voorwaarde dat voor fiscaal gunstige behandeling de omzetting
in een levenslang (nominaal) pensioen voor 100 procent verplicht is. In andere landen
kunnen kapitaalgedekte pensioenen vaak (gedeeltelijk) als lump sum uitgekeerd worden
en is de premie-inleg (vanaf een bepaald minimum) vrij. Anderzijds bieden landen met
relatief grote omslaggefinancierde pensioenen over het algemeen geen tot nauwelijks
keuzemogelijkheden (bijvoorbeeld Zweden, Duitsland en Frankrijk).
Recent onderzoek (Issuemonitor 2014) laat zien dat er een toenemende behoefte is
onder deelnemers aan vormen van keuzevrijheid. Circa zes op de tien Nederlanders
zouden bijvoorbeeld zelf willen kiezen met welk risico wordt belegd en hoeveel premie
zij maandelijks betalen. TNS Nipo heeft in opdracht van het Verbond van Verzekeraars
ook onderzoek gedaan naar de wensen voor keuzevrijheid. Daaruit bleek dat het
draagvlak voor een vorm van verplichte pensioenopbouw groot is (circa 75 procent),
maar dat het merendeel van de werkenden zegt zelf invloed te willen hebben op de
hoogte van zijn pensioenpremie, uitkering en de verdere voorwaarden, de keuze van de

53

54

55

E. Bergamin, L. Bovenberg, R. Gradus en W. Graveland (2014), Collectief stelsel met meer maatwerk
en minder generatieconflicten, ESB 99, nr. 4679, 21 februari, pp. 102-105
Er zijn goede ervaringen met de flexibele ingangsdatum. Wat het hoog/laag pensioen betreft biedt de
fiscale wetgeving ruimte om het individuele pensioen in de loop van de tijd te laten variëren, mits het
laagste pensioen in ieder geval 75 procent bedraagt van het hoogste pensioen. Veel pensioenfondsen
bieden die mogelijkheid aan, waarbij na vijf of tien jaar het pensioen in een stap met 25 procent
verlaagd wordt. Van deze optie wordt niet erg veel gebruik gemaakt, mogelijk omdat mensen liever
niet van de ‘default’ afwijken.
B. Dellaert en E. Ponds (2014), Pensioen op maat: heterogeniteit en individuele keuzevrijheid in
pensioenen, in: L. Bovenberg, C. van Ewijk en Th. Nijman [eds.], Preadviezen Koninklijke Vereniging
voor de Staathuishoudkunde 2014, Aanvullende pensioenen. Een landenoverzicht met
keuzemogelijkheden over de uitkeringfase van pensioen is te vinden in EIOPA (2014), “EIOPA’s Fact
Finding Report on Decumulation Phase Practices”, EIOPA-BoS-14/193, 27 oktober 2014. European
Insurance and Occupational Pensions Authority

30

pensioenuitvoerder en de mate van risico en zekerheid56. Van Dalen en Henkens57 laten
zien dat de wens voor keuzevrijheid afhankelijk is van de vraagstelling. Mensen blijken
het namelijk ook prettig te vinden dat bepaalde pensioenzaken automatisch worden
geregeld. Mogelijk hangt de wens voor keuzevrijheid meer samen met de wens om
inspraak te krijgen dan de wens om keuzemogelijkheden te benutten. Uit de SERdialoogbijeenkomst blijkt dat een deel van de mensen wel en een deel van de mensen
geen extra keuzevrijheid wenst. Aan de dialoogtafels komt aan de orde dat meer
keuzevrijheid voor meer betrokkenheid kan zorgen. De nadelen worden beseft: mogelijk
hogere kosten, afname solidariteit, keuzestress en het gevaar van verkeerde keuzes. Uit
de SER-dialoogbijeenkomst en een onderzoek van de FNV58 blijkt dat zo’n 40 procent
van de mensen niet wil betalen voor meer keuzevrijheid.
Keuzevrijheid zou welvaartswinst kunnen opleveren wanneer de pensioenbesparing
optimaal kan worden afgestemd op persoonlijke voorkeuren en karakteristieken. Zo
wordt de keuzevrijheid ten aanzien van de ingangsdatum van het pensioen algemeen als
positief beoordeeld. Keuzevrijheid op andere dimensies, bijvoorbeeld wel of niet
deelname aan een regeling, kan echter ook welvaartsverlies opleveren59.
Bij keuzevrijheid moet daarom goed onderscheid worden gemaakt tussen de
verschillende dimensies van pensioenen en de mogelijkheden om met goede keuzearchitectuur de keuzen te sturen. Het pensioenbewustzijn is in het algemeen laag en we
weten dat niet iedereen in staat is om optimale keuzes te maken met betrekking tot
sparen en verzekeren60. Gedragseconomische inzichten laten zien dat mensen een
korte-termijnperspectief hebben en dat te veel keuzes mensen ontmoedigt om iets te
kiezen61. Er moet rekening worden gehouden met ‘myopic loss aversion’, waardoor
mensen voor te weinig risico’s kiezen ten opzichte van hun lange termijn
risicopreferenties. Tevens denken mensen vaak in nominale in plaats van reële termen,
terwijl juist de koopkracht tijdens pensionering van belang is. Ten slotte vermijden
mensen complexe keuzes omdat ze bang zijn dat ze later spijt krijgen van een
verkeerde keuze. Ervaringen in het buitenland laat dan ook zien dat veel keuzevrijheid
op het gebied van pensioenopbouw, over het algemeen leidt tot fors lagere pensioenen.
Ervaringen uit het buitenland laten daarbij tevens zien dat een goede keuze-architectuur
(bijvoorbeeld goed ontworpen standaardwaarden) kan helpen om een eventueel
keuzeproces in goede banen te leiden.62
Als keuzevrijheid wordt toegelaten voor individuele deelnemers, moet er rekening
worden gehouden met calculerend gedrag. Bijvoorbeeld, voor mensen met een korte
levensverwachting is het aantrekkelijk om zich bij keuzes zo veel mogelijk te onttrekken
aan de pensioenregeling, omdat zij zich anders solidair verklaren met mensen met een
56

57

Zie:
https://www.verzekeraars.nl/verzekeringsbranche/dossiers/pensioenen/Documents/PensioenenConsu
mentenonderzoek.pdf
H. van Dalen en R. Henkens (2014), Goedkope praatjes over keuzevrijheid in pensioen, Me Judice 6
november 2014.

58

FNV (2014), Samen delen een sterke keuze. Pensioen in beweging! Klaar voor de toekomst? FNVPensioenvisie oktober 2014.

59

Wanneer mensen door kortzichtigheid 25 procent minder sparen voor hun aanvullend pensioen dat
optimaal is gezien hun voorkeuren, dan levert dat een welvaartsverlies op van 1,1 procent (een
verlies dat gelijk staat aan 1,1 procent minder consumptie gedurende het werkende leven). Bij de
helft van de optimale inleg treedt een verlies op van 5,5 procent en wanneer helemaal niet gespaard
wordt is het verlies meer dan 30 procent (C. van Ewijk, M. Lever, J. Bonenkamp en R. Mehlkopf
(2014) Pensioen in discussie: Risicodeling moeilijker / keuze binnen grenzen. Netspar Brief 1.)

60

Z. Bodie en H. Prast (2011), Rational pensions for irrational people. Behavioral Science Lessons for
the Netherlands, Netspar discussion paper 9.

61
62

B. Schwartz (2004), The paradox of choice: Why more is less.
P. Kooreman en H. Prast (2007), Policy implications of behavioural economics, Netspar panel paper 2

31

hoge levensverwachting63. Calculerende mensen met een korte levensverwachting zullen
daarom eerder voor een lump sum uitkering kiezen of voor een lage premie-inleg
wanneer een levenslange uitkering verplicht is. Dit is reden om grenzen te stellen aan
de keuzemogelijkheden en met de keuze-architectuur keuzen goed te sturen. Als de
keuzevrijheid te ruim is en onvoldoende wordt gestuurd en pensioenfondsen en
verzekeraars calculerend gedrag niet in kunnen prijzen, dan leidt dit tot een tekort op
hun balans. Ook kunnen jongeren keuzevrijheid met betrekking tot de premie inzetten
om de doorsneesystematiek te omzeilen. Keuzevrijheid kan dan ten koste gaan van het
hele collectief64. Verder is het mogelijk dat keuzevrijheid tot hogere uitvoeringskosten
leidt. Daarnaast kunnen calculerende deelnemers risico’s afschuiven op de overheid,
bijvoorbeeld door minder te sparen of door hun pensioenvermogen eerder op te maken
en te anticiperen op inkomensafhankelijke regelingen.
Ten slotte kan het aanbieden van keuzevrijheid implicaties hebben op het
beleggingsbeleid van pensioenuitvoerders. Momenteel beleggen pensioenuitvoerders
onder andere in op de lange termijn georiënteerde illiquide beleggingen. Wanneer
deelnemers keuzemogelijkheden hebben om te veranderen van pensioenuitvoerder of
het beleggingsbeleid aan te passen, dan lijkt dit type beleggingen in mindere mate voor
de hand te liggen. Dit kan ten koste gaan van het rendement en daarmee ten koste van
de pensioenkwaliteit. Wanneer uitvoerders echter hogere rendementen kunnen bieden
als mensen niet direct uit kunnen stappen, kunnen mensen zelf kiezen of ze illiquide
lange termijn beleggingen willen of niet. Dan zouden beleggingen in illiquide activa
wellicht toch mogelijk zijn bij keuzevrijheid.

2.3.5 Kortere levensduur van bedrijven en sectoren
Het pensioenstelsel kan de arbeidsmarkt beïnvloeden, bijvoorbeeld waar het gaat om
baanwisselingen, transities naar zelfstandig ondernemerschap en de leeftijd waarop
mensen met pensioen gaan. Andersom kunnen ontwikkelingen op de arbeidsmarkt
aanleiding geven om het pensioenstelsel te hervormen. In deze paragraaf behandelen
we achtereenvolgens de afnemende levensduur van bedrijven en sectoren, de
arbeidsmobiliteit en de toereikendheid van pensioen voor flexwerkers en zelfstandigen.
Afnemende levensduur bedrijven en sectoren
De globalisatie, technologische ontwikkelingen en de groeiende diensteneconomie vraagt
om steeds sneller te schakelen. Onderzoek van Boston Consulting Group65 laat zien dat
de wereldeconomie waarin we zaken doen steeds sneller verandert. Als voorbeeld
noemen ze Nokia, dat in minder dan drie jaar tijd zijn leidende positie in mobiele
telefoons verloor aan Apple. TomTom bouwde en verloor zijn leidende positie in minder
dan een decennium. Maar ook in minder hightech bedrijfstakken als financiële
dienstverlening, kleding en transport zien we steeds vaker dat nieuwe ondernemingen
ongekend snel markten veroveren en dat gevestigde bedrijven even snel hun
marktposities verliezen. Bartelsman constateert dat door het effect van ICT op de
markttransparantie het makkelijker wordt voor consumenten om snel van bedrijf naar
bedrijf over te stappen. Marktaandelen zullen daardoor een grotere volatiliteit vertonen.
De verdere toepassing van ICT leidt in zijn ogen tot een grotere economische

63

64

65

Merk op dat keuzevrijheid in dit geval de herverdeling tussen deelnemers met een korte
levensverwachting en deelnemers met een hoge levensverwachting kan mitigeren.
De Beer et al. (2014) komen tot de conclusie dat introductie van keuzevrijheid een aantal voordelen
biedt maar ook risicovol is. Zie: P. de Beer, J. De Deken, D.A. Hollanders, S. Kuiper, W. Salverda en
N. van der Zwan (2014), Wat levert keuzevrijheid in het pensioenstelsel op?, AIAS working paper no.
152.
Kurstjens, Maas en Steffens (2012), NL 2030; Contouren van een nieuw Nederlands verdienmodel.
Boston Consulting Group.

32

dynamiek66. De afnemende levensduur van bedrijven en sectoren zorgt op pensioenvlak
voor een toenemend discontinuïteitrisico op bedrijfs- en sectorniveau. Dit maakt
intergenerationele risicodeling moeilijker67.
Door de afnemende levensduur van bedrijven en sectoren moeten mensen zich in de
toekomst waarschijnlijk ook in toenemende mate aan kunnen passen aan veranderende
omstandigheden (dat wil zeggen, dat mensen efficiënt kunnen blijven werken onder
wisselende omstandigheden), om actief te kunnen blijven op de arbeidsmarkt tot de
pensioengerechtigde leeftijd.
Arbeidsmobiliteit
Kroeze [et al.] (2012) laten zien dat tussen 2007 en 2008 ongeveer 14 procent van de
werknemers van baan gewisseld is. Hierbij speelt leeftijd een belangrijke rol: jongeren
wisselen vaker van baan dan ouderen. Maar liefst twee derde van de baanwissels zijn
intersectoraal. Deze intersectorale baanwissels hebben (waarschijnlijk) consequenties
voor de pensioenopbouw omdat regelingen tussen sectoren kunnen verschillen wat de
premie en de ambitie betreft en omdat er verschillen zijn in de buffers/tekorten tussen
fondsen.
Volgens de OECD68 is de arbeidsmobiliteit van Nederlandse ouderen relatief laag. Figuur
2.3 laat zien dat het aandeel 55-64-jarigen dat een nieuwe baan heeft of afscheid neemt
van een baan gering is ten opzichte van andere landen in de EU. Diverse factoren spelen
hierbij een rol. In het rapport ‘Ageing and Employment Policies: Netherlands 2014’
adviseert de OECD een transparant en samenhangend systeem om te voorkomen dat
arbeidsmobiliteit op oudere leeftijd geremd zou kunnen worden door de angst op
negatieve pensioeneffecten. Op dit moment is pensioenoverdracht in beginsel mogelijk
wanneer iemand van baan wisselt. Dit komt ten goede aan het gevoel van eigen regie
op het pensioen en kan meerwaarde hebben.
Er zijn echter wel knelpunten met de overdracht tussen pensioenuitvoerders waardoor
waardeoverdracht kan worden bemoeilijkt door lage dekkingsgraden. Verder kan
waardeoverdracht een ingewikkeld proces zijn voor werknemers, waarbij het niet op
voorhand zeker is dat het voor de werknemer voordelen heeft het pensioen onder te
brengen bij het nieuwe fonds69. Bovendien zouden baanwisselingen mogelijkerwijs tot
lastig uitlegbare herverdelingen tussen deelnemers kunnen leiden. Wanneer een nieuwe
werknemer tot een fonds toetreedt, verliezen de zittende deelnemers een deel van hun
(impliciete) aanspraak op de collectieve buffer in het geval van een overschot. Verlaat
een werknemer een pensioenfonds, dan wordt zijn aanspraak op de buffer verdeeld over
de achterblijvers. De toenemende arbeidsmobiliteit, de economische dynamiek en de
trend naar flexibele contracten maken deze overdrachten tussen deelnemers groter.

66
67

68

69

E. Bartelsman, 2013, Passend beleid in tijden van welvaart en overvloed, TPEdigitaal 7(4), 7-20.
Dit zou kunnen worden ondervangen via schaalvergroting om op die manier meer continuïteit te
borgen; het idee van een zogeheten algemeen pensioenfonds kan hierbij relevant zijn.
OECD (2014), Ageing and Employment Policies: Netherlands 2014: Working Better with Age, OECD
Publishing. http://dx.doi.org/10.1787/9789264208155-en
SZW (2013), Beleidsdoorlichting pensioenbeleid.

33

Figuur 2.3 Percentage 55-64 jarigen dat een nieuwe baan heeft of een baan opzegt

Bron: OECD (2014), Ageing and Employment Policies: Netherlands 2014: Working Better with Age, OECD
Publishing.

Mobiliteit tussen werknemerschap en zelfstandig ondernemerschap kan beïnvloed
worden door de huidige doorsneesystematiek in het pensioenstelsel. De
doorsneesystematiek zorgt voor onbedoelde prikkels om als jongere wel en als
oudere niet over te stappen van werknemerschap naar zelfstandig
ondernemerschap of naar een pensioenregeling waar een actuarieel faire premie
wordt geheven. Tabel 2.1 laat zien dat het percentage zelfstandigen in de werkzame
bevolking is toegenomen van 13 procent in 1996 naar ruim 16 procent in 201370. Deze
toename is het grootst in de leeftijdscategorie van 35 tot 45 jaar. Wanneer deze 35-45jarige zelfstandigen zich op latere leeftijd weer als werknemer aansluiten bij een
collectieve pensioenregeling, hebben ze een periode niet bijgedragen aan de solidariteit
van de doorsneesystematiek. Onder werkzame ouderen is het aandeel zelfstandigen
afgenomen (het absolute aantal werkzame ouderen is echter wel toegenomen). Ondanks
de doorsneepremie zijn er relatief veel ouderen werkzaam als zelfstandige. Veel ouderen
die op oudere leeftijd als zelfstandige gaan werken, komen echter uit werkloosheid in
plaats van uit een betaalde baan71.

70

Een zelfstandige is niet hetzelfde als een zzp’er. Volgens het CPB is het aandeel zzp’ers in de
werkzame beroepsbevolking gestegen van 6,2 procent in 1996 naar 9,8 procent in 2010. (N. Bosch,
G. Roelofs, D. van Vuuren en M. Wilkens (2014), De huidige en toekomstige groei van het aandeel
zzp’ers in de werkzame beroepsbevolking, CBP achtergronddocument, 19 december 2014).

71

J. Been en M. Knoef (2014), The necessity of self-employment towards retirement: Evidence from
labor market dynamics and search requirements for unemployment benefits. Netspar discussion
paper, te verschijnen.

34

Tabel 2.1 Zelfstandigen als percentage van de werkzame bevolking

25-34 jaar
35-44 jaar
45-54 jaar
55-64 jaar
Totaal

1996
8
procent
13
procent
16
procent
29
procent
13
procent

2001
9
procent
14
procent
16
procent
24
procent
14
procent

2006
9
procent
15
procent
16
procent
22
procent
15
procent

2011
10
procent
17
procent
17
procent
20
procent
16
procent

2013 Toename 1996-2013
10
procent
2 procent
18
procent
5 procent
19
procent
3 procent
20
procent
-9 procent
16
procent
3 procent

Bron: Statline en eigen berekeningen

Toereikendheid pensioen flexwerkers en zelfstandigen
Mensen met flexibele arbeidsrelaties72 en zelfstandigen vormen in het huidige stelsel een
kwetsbare groep wat de opbouw van een adequaat pensioen betreft. Mogelijk moeten zij
daardoor op de oude dag een groter beroep doen op collectieve voorzieningen.
Tabel 2.2 laat zien dat in de leeftijdsgroep van 25 tot en met 34 jaar het aantal
werkenden met een flexibele arbeidsrelatie 9 procent-punt is toegenomen (dit is een
toename van bijna 65 procent). Het aantal mensen met een flexibele arbeidsrelatie is
gering in de oudere leeftijdscategorieën, maar wel wat toegenomen. Daarbij is het
aantal tijdelijke contracten met uitzicht op een vast dienstverband gegroeid73.
Tabel 2.2 Werknemers met een flexibele arbeidsrelatie als percentage van de werkzame
bevolking, uitgesplitst naar leeftijd
Leeftijd

55-64 jaar

1996
14
procent
8
procent
6
procent
4
procent

2001
13
procent
8
procent
6
procent
5
procent

2006
17
procent
9
procent
6
procent
5
procent

2011
20
procent
10
procent
8
procent
6
procent

2013 Toename 1996-2013
23
9 procent
procent
11
3 procent
procent
8
3 procent
procent
6
2 procent
procent

Totaal

10
procent

9
procent

10
procent

11
procent

12
procent

25-34 jaar
35-44 jaar
45-54 jaar

2 procent

Bron: Statline en eigen berekeningen. Personen met een flexibele arbeidsrelatie hebben een
arbeidsovereenkomst van beperkte duur of zijn niet voor een vast overeengekomen aantal uren in
dienst.

Als mensen vaak van baan wisselen, kunnen wachttijden voor deelname aan een
pensioenregeling er op dit moment toe leiden dat mensen met veel korte banen niet of
nauwelijks pensioen opbouwen. De wachttijd is de periode na indiensttreding bij een
werkgever, waarin nog geen ouderdomspensioen opgebouwd wordt. Dit mag maximaal
twee maanden duren. Een uitzondering is gemaakt voor de uitzendbranche. Voor deze
sector geldt een maximale wachttijd van zes maanden (omdat er anders mogelijk te
veel kleine pensioenaanspraken geadministreerd zouden moeten worden). Als iemand
kleine pensioenvermogens opbouwt, worden die vaak afgekocht, zodat mensen met veel
korte flexibele arbeidsrelaties weinig tot geen pensioen opbouwen. Dit kan ook in de
72

Personen met een arbeidsovereenkomst van beperkte duur of met een flexibel aantal uren.

73

R. Dekker, H. Houwing en L. Kösters (2012), Doorstroom van flexwerkers, ESB Arbeidsmarkt , ESB
97 nr. 4628, 3 februari.

35

toekomst een probleem zijn als vanwege de globalisering en technologische
ontwikkelingen er flexibiliteit gevraagd wordt op de arbeidsmarkt74.
Zelfstandigen zijn zelf verantwoordelijk voor hun pensioen. In tabel 2.1 zagen we dat
het aantal zelfstandigen als percentage van de werkzame bevolking toegenomen is.
Deze groei is bijna geheel te verklaren door het toegenomen aantal zzp’ers. Volgens
onderzoek van het Centraal Planbureau75 komt dit onder andere vanwege andere fiscale
regelingen voor zelfstandigen ten opzichte van werknemers en vanwege sociale norm
effecten.
Voor de toekomst wordt een verdere toename van het aantal zzp’ers verwacht. Het
aandeel zzp’ers in de mannelijke beroepsbevolking is in het lage scenario stabiel en
stijgt in het hoge scenario door van 12 procent in 2010 naar 19 procent in 2030. Het
aandeel zzp’ers in de vrouwelijke beroepsbevolking stijgt naar verwachting van
ongeveer 8 procent in 2010 tot ongeveer 9 procent in 2030.
Voor het pensioenstelsel betekent dit dat een groeiende groep mensen niet langer onder
collectieve pensioenregelingen vallen. Zelfstandigen bouwen, in tegenstelling tot
werknemers in loondienst, niet automatisch pensioen op bij een werkgever. Hierdoor
wordt door een deel van de zelfstandigen onvoldoende pensioen gespaard. (De groep
zelfstandigen is zeer heterogeen; meer hierover in hoofdstuk 5). Verder wordt onder
andere door vakcentrales de zorg uitgesproken dat werknemers in loondienst mogelijk
van de arbeidsmarkt verdreven worden, omdat zzp’ers lagere uurtarieven kunnen
vragen omdat zij geen pensioen hoeven op te bouwen76.
2.3.6 Pensioen verbinden met wonen en zorg
De vergrijzende bevolking en de tegenvallende beleggingsresultaten zetten niet alleen
de pensioeninkomens onder druk, maar ook de ouderenzorg. De verhoging van de AOWgerechtigde leeftijd en (indexatie)kortingen in combinatie met de verhoogde eigen
bijdragen voor ouderenzorg roepen de vraag op of toekomstige generaties ouderen nog
wel toereikende middelen zullen hebben om hun gewenste consumptie te realiseren.
Ook rijst de vraag of vermogen in de eigen woning bij kan dragen aan de financiering
van de oude dag.
In verband met de nieuwe regelgeving omtrent de hypotheekrenteaftrek zullen nieuwe
woningbezitters vaak in dertig jaar hun huis afgelost hebben77. Zij wonen daardoor na
aflossing goedkoper dan huurders. Woningbezitters hoeven daarom in beginsel minder
pensioen op te bouwen. Voor een groot deel van de woningbezitters echter is de extra
vermogensopbouw wel goed. Eigenwoningbezitters bevinden zich vooral onder de
midden en hogere inkomens78, die bij een middelloonstelsel gemiddeld een lage

74

75

76

Het gaat hierbij niet om maximale flexibiliteit maar om optimale flexibiliteit. Op lange termijn kennen
vaste contracten een aantal voordelen. Zo leiden ze tot meer investeringen in kennis en leren op de
werkplek. Langdurige relaties tussen mensen versterken het lange termijn geheugen van een bedrijf
en dat kan helpen bij het ontwikkelen van nieuwe kennis, producten en diensten. Een (te) sterke
afhankelijkheid van flexibele arbeidskrachten kan het innovatievermogen van een onderneming
aantasten (P. de Beer, R. Dekker en M. Olsthoorn (2011), Flexibilisering: De balans opgemaakt).
N. Bosch, G. Roelofs, D. van Vuuren en M. Wilkens (2014), De huidige en toekomstige groei van het
aandeel zzp’ers in de werkzame beroepsbevolking. CPB achtergronddocument.
Sociaal-Economisch Onderzoek Rotterdam BV en ReflecT (2013), ZZP tussen werknemer en
ondernemer – Eindrapport, p.49.

77

Dit impliceert overigens niet dat iedereen op pensioendatum hun huis volledig zal hebben afgelost. Zo
zullen door dalende loan-to-value-eisen meer mensen op een later moment een huis kunnen kopen.

78

Volgens CBS Statline is het gemiddelde gestandaardiseerde besteedbare huishoudinkomen van
particuliere huishoudens met een huis 28.000 euro, terwijl dit 17.800 euro is voor particuliere
huishoudens met een huurwoning.

36

vervangingsratio hebben ten opzicht van hun eindloon. Voor hen is de afgeloste eigen
woning wellicht een goede ‘aanvulling’ op het pensioen.79
Oplopende zorgkosten vormen een maatschappelijk vraagstuk. Een groot deel van de
mensen heeft geen of heel weinig kosten voor ouderenzorg, terwijl een klein deel zeer
hoge kosten heeft voor langdurige zorg. Bovendien valt het grootste deel van de kosten
in de laatste jaren van het leven. Dit maakt het lastig om al deze kosten zelf te dragen.
Mensen zouden dan immers een enorm bedrag opzij moeten zetten dat ze met grote
kans niet nodig hebben. Het grootste deel van de ouderenzorg wordt op dit moment
betaald uit collectieve premies.80 In 2010 werd circa 8 procent van de AWBZvergoedingen gefinancierd uit eigen betalingen81, maar om stijging van de collectieve
lasten vanwege vergrijzing en kostenstijgingen te beperken zijn eigen bijdragen (deels
inkomens- en vermogensafhankelijk) verhoogd. Dit heeft gevolgen voor de
toereikendheid van het pensioeninkomen en roept de vraag op of het wenselijk zou
kunnen zijn om pensioen en zorg met elkaar te verbinden.82,83,84 In hoofdstuk 5
bespreken we verschillende oplossingsrichtingen die pensioen, wonen en zorg met
elkaar kunnen verbinden.
2.3.7 Europese context en ontwikkelingen
De lidstaten van de EU hebben gezamenlijke langetermijndoelstellingen geformuleerd
om duurzame economische groei te bevorderen. Dit wordt de EU2020-strategie
genoemd. Deze bevat een agenda gericht op structurele hervormingen op nationaal
niveau gericht op onder andere een hogere arbeidsparticipatie en een agenda voor de
inzet van instrumenten op EU-niveau. In dit kader zijn ook aanbevelingen gericht aan de
lidstaten om hun pensioenstelsels te hervormen door een betere balans te zoeken
tussen werkjaren en pensioenjaren én bevordering van aanvullende
pensioenregelingen85.
De EU heeft geen bevoegdheden om wetgeving vast te stellen over de opzet van
pensioenstelsels. Maar zij kan wel wetgeving vaststellen met betrekking tot de werking
van de interne markt (vrij verkeer van personen en dienstverlening en consumenten
bescherming), de aanpak van discriminatie (met name op grond van leeftijd en
geslacht) en de bescherming van werknemers.
Het aanknopingspunt voor de wetgeving zijn de grensoverschrijdende aspecten van de
pensioenvoorziening, waarbij gestreefd wordt naar een hoog beschermingsniveau van
werknemers en consumenten. Zo is er een richtlijn die de uitoefening van het vrij
verkeer van werknemers wil vergemakkelijken door het verminderen van
belemmeringen verbonden aan aanvullende pensioenen, zoals het beperken van

79

80

C. van Ewijk, M. Lever, J. Bonenkamp en R. Mehlkopf (2014), Pensioen in discussie: Risicodeling
moeilijker / keuze binnen grenzen, Netspar Brief 1, p.16.
Daarbij vindt in de zorg, net als bij de AOW, herverdeling plaats van hoogopgeleiden naar
laagopgeleiden.

81

M. Ruijgrok (2011), Geldstromenkaart AWBZ, CVZ.

82

Bijvoorbeeld, als blijkt dat de inkomensbehoefte hoger is in slechte gezondheid (vanwege
gezondheidsgerelateerde kosten), dan zou het pensioeninkomen afhankelijk kunnen worden gemaakt
van gezondheid.

83
84

85

L. Spoor (2012), Naar multi-pijler financiering van zorguitgaven, 20 februari, www.netspar.nl.
L. Bovenberg (2011), Naar een drie-eenheid van pensioen, wonen en zorg, in: W. Asbeek Brusse en
C.J. van Montfort (red), Wonen, zorg en pensioenen. Hervormen en verbinden, Wetenschappelijke
Raad voor het Regeringsbeleid (WRR).
Zie Europese Commissie (2012), Witboek: Een agenda voor adequate, veilige en duurzame
pensioenen, COM-(2012) 55.

37

wachttijden of verlaging van de minimumleeftijd voor deelname86. De richtlijn biedt ook
bepaalde waarborgen voor het behoud van slapende pensioenrechten en voor het
verstrekken van relevante informatie.
Daarnaast is er al tien jaar een richtlijn (2003/41/EG) die zich richt op de uitvoerders
van aanvullende bedrijfspensioenvoorzieningen (IORP: Institutions for Occupational
Retirement Provisons). Dat kunnen zowel pensioenfondsen als
premiepensioeninstellingen zijn. Verzekeraars, en daarmee ook de activiteiten van de
levensverzekeraars in de Nederlandse tweede pijler pensioenen vallen onder de
Solvency II-richtlijn87. De instellingen die zich volgens deze richtlijn als IORP
kwalificeren in hun land van vestiging, kunnen grensoverschrijdende diensten
aanbieden. Hoewel hiervoor een zeker potentieel is, komt dit nauwelijks van de grond.
Dit is een van de redenen dat de Europese Commissie een herziening van de IORPrichtlijn heeft voorgesteld. Deze herziening heeft een meerledig doel: het wegnemen
van belemmeringen voor grensoverschrijdende IORP’s die voortvloeien uit het toezicht
op pensioenfondsen; garanderen van een goede governance en een degelijk
risicobeheer en het voorzien in de verstrekking van heldere en relevante informatie aan
deelnemers en pensioengerechtigden88. Een belangrijk punt hierbij betreft het gelijke
speelveld tussen pensioenfondsen en verzekeraars, die nu met hogere solvabiliteitseisen
te maken hebben. De Europese Commissie heeft daarbij wel aangegeven dat in het
toezicht op IORP’s rekening moet worden gehouden met hun specifieke
sturingsmechanismes (bijvoorbeeld via herstelpremies) en aanpassingsmechanismes
(bijvoorbeeld de mogelijkheid tot het korten van pensioenaanspraken). Dit is geen
onderdeel van de huidige voorgestelde herziening. Het is naar verwachting wel een punt
dat ter discussie zal blijven staan.
Vanuit de Europese integratie zijn er dus drie tendensen met mogelijke invloed op
Nederlands stelsel:

Het wegnemen van belemmeringen voor grensoverschrijdende verwerving en
behoud van pensioen voor mobiele werknemers.

Het wegnemen van belemmeringen voor instellingen om grensoverschrijdend
pensioendiensten aan te bieden en uit te voeren.

Het streven naar transparante pensioenen.
In de derde pijler wordt gestreefd naar een hoog niveau van consumentenbescherming
wat betreft de pensioenspaarproducten.

86

Richtlijn 2014/50 betreffende minimumvereisten voor de vergroting van de mobiliteit van
werknemers tussen de lidstaten door het verbeteren van de verwerving en het behoud van
aanvullende pensioenrechten, PB 30/4/2014, L 128.

87

Verzekeraars kunnen in een groepsstructuur overigens wel een PPI (of later een APF) oprichten.

88

Europese Commissie (2014), Voorstel voor een richtlijn betreffende de werkzaamheden en het
toezicht op instellingen voor bedrijfspensioenvoorzieningen (herschikking), COM-(2014) 167. Zie voor
een bespreking van dit voorstel: P. Borsjé en H. van Meerten (2014), Voorstel IORP II-richtlijn:
aanzet tot hervorming van het Nederlands pensioenstelsel, NtEr, nr. 8 (oktober), 2014, pp. 264-274.

38

3.

Varianten voor toekomstbestendig aanvullend pensioen

3.1

Doel en opzet van dit hoofdstuk

In hoofdstuk 2 zijn diverse redenen beschreven die aanleiding geven het huidige stelsel
te versterken. Hiervoor worden in dit hoofdstuk verschillende varianten verkend. Deze
varianten zijn in dit hoofdstuk toegespitst op de tweede pijler.
Het presenteren van meerdere varianten maakt het mogelijk om recht te doen aan de
verschillende denkrichtingen die bestaan over de toekomst van het pensioenstelsel.
Daarbij kunnen ook praktijkvoorbeelden vanuit het buitenland worden meegenomen
binnen deze varianten. De gepresenteerde varianten trachten daarbij voornamelijk aan
te sluiten bij de analyse uit hoofdstuk 289. Daartoe schetst paragraaf 3.2 waar de
aanpassingen van het pensioenstelsel toe zouden moeten leiden en welke fundamentele
keuzes daarbij naar voren komen. Vervolgens worden in paragraaf 3.3 verschillende
varianten uitgewerkt. In paragraaf 3.4 worden deze varianten beoordeeld.

3.2

Criteria voor een adequaat en toekomstbestendig pensioen

3.2.1 Doelstelling
Een goed pensioen zorgt er voor dat mensen na pensionering hun bestedingspatroon zo
veel mogelijk kunnen voortzetten. Dat vraagt een inkomensgerelateerd en
koopkrachtbestendig pensioen. Het pensioeninkomen moet er daarnaast voor zorgen dat
ouderen geen onnodig beroep hoeven te doen op maatschappelijke voorzieningen.
Daarbij dient het pensioenstelsel ondersteunend te zijn aan de economie en aan te
sluiten op maatschappelijke trends. In hoofdstuk 2 is aangegeven dat het huidige
pensioenstelsel in diverse opzichten tekort schiet. De vraag ligt daarom op tafel welke
oplossingen er denkbaar zijn.
Aanpassing van het pensioenstelsel is van groot belang. Voor de meeste deelnemers is
een koopkrachtbestendig pensioeninkomen uit zicht geraakt. De huidige
pensioenregelingen worden daarbij gekenmerkt door een grote rentegevoeligheid, wat
niet alleen negatief kan uitwerken voor het pensioeninkomen, maar ook nadelig kan zijn
voor de Nederlandse economie. Doordat de beleggingsrisico’s in toenemende mate bij
de deelnemers zijn komen te liggen, vraagt dit om meer maatwerk in het beleggings- en
risicobeleid van pensioenfondsen. Verder is het van belang dat bepaalde generaties niet
structureel worden benadeeld ten opzichte van andere generaties. Naar de toekomst toe
is het tevens wenselijk dat het pensioenstelsel beter aansluit op de hedendaagse, meer
dynamische arbeidsmarkt. Daarbij zou ook kunnen worden gekeken in hoeverre er
gehoor kan worden gegeven aan de vraag naar meer keuzemogelijkheden en maatwerk
en het begrijpelijker maken van het pensioensysteem.
De uitdaging bij het vinden van oplossingen voor het versterken van het pensioenstelsel
is dat dit niet ten koste zou moeten gaan van de huidige sterkmakers ervan. Nederland
kent een in beginsel sterke combinatie van meerdere pijlers, met een hoge
participatiegraad in de tweede pijler. Dit garandeert samen met een premie-inleg die
passend is gezien het ambitieniveau, het levenslange karakter van het uitgekeerde
pensioen, de lage uitvoeringskosten, (uiteenlopende vormen van) collectieve risicodeling
en de mogelijkheden voor een langetermijnbeleggingsbeleid, een goede toereikendheid
van het pensioeninkomen. Onverlet de ambitie om de toereikendheid en de
89

Daarbij dient te worden aangetekend dat meer varianten mogelijk zijn. Deze analyse biedt dus niet
een allesomvattend overzicht.

39

betaalbaarheid van de pensioenen te garanderen zal de vormgeving van het stelsel
moeten worden aangepast.

3.2.2 Uitruilen
Het vormgeven van een pensioenstelsel dat aan alle bovenstaande criteria voldoet, zal
uiterst lastig zijn doordat een aantal doelstellingen haaks op elkaar staan. Er zullen dus
keuzes moeten worden gemaakt. Deze ‘uitruilen’ worden in deze paragraaf nader in
kaart gebracht. Een aantal van deze uitruilen kent vervolgens ook een onderlinge
samenhang. De uitruilen en de onderlinge samenhang daartussen worden later in dit
hoofdstuk gebruikt als bouwstenen voor vier verschillende varianten.
1. Keuzevrijheid versus toereikendheid van het pensioen
Zoals in hoofdstuk 2 al aangegeven, zijn er verschillende dimensies van keuzevrijheid
binnen het pensioenstelsel. Zo kan er sprake zijn van de keuze van de uitvoerder van
een pensioenregeling, de keuze van een bepaalde pensioenregeling en de
keuzemogelijkheden binnen een pensioenregeling (bijvoorbeeld mate van inleg,
ingangsdatum of beleggingsrisico). Keuzevrijheid kan deelnemers het gevoel geven van
meer inspraak en controle en kan daarom wenselijk worden geacht. Daarentegen kan
het ten koste gaan van de toereikendheid.
De uitruil tussen gewenste en ongewenste keuzevrijheid versus de toereikendheid spitst
zich vooral toe op de keuzemogelijkheden voor een bepaalde pensioenregeling en
binnen pensioenregelingen. Keuzevrijheid voor aanbieders hoeft niet per definitie ten
koste te gaan van de toereikendheid van het pensioen als gevolg van hogere
uitvoeringskosten. Competitie zou tot lagere kosten kunnen leiden. Andere factoren die
de uitvoeringskosten kunnen beïnvloeden, zijn onder andere schaalvoordelen en
standaardisatie. Wel kan keuzevrijheid voor aanbieders tot ongewenste selectie-effecten
leiden (zie afruil 4).
De introductie van meer keuzevrijheid zou deelnemers de mogelijkheid kunnen bieden
hun pensioenbesparingen beter af te stemmen op hun individuele situatie en
preferenties. Te veel verplichte pensioenopbouw kan bijvoorbeeld leiden tot een
welvaartsverlies (evenals te weinig pensioenopbouw)90. Op basis van economisch
psychologisch onderzoek91 en internationale ervaringen in de praktijk92, blijkt echter dat
de introductie van meer vrijheid rondom de mate van pensioenopbouw tot (veel) minder
pensioenopbouw zal leiden: de toereikendheid neemt hiermee af. Hetzelfde principe
geldt wanneer deelnemers de mogelijkheid wordt geboden om minder pensioen op te
bouwen of eerder op te nemen voor andere doeleinden. Onderzoek heeft tevens
aangetoond dat deelnemers over het algemeen minder verstandige beleggingskeuzes
maken wanneer ze zelf keuzevrijheid voor hun beleggingsbeleid zouden hebben.
De uitruil tussen toereikendheid en keuzemogelijkheid komt ook terug bij de vraag of
het langlevenrisico verplicht moet worden gedeeld (door bijvoorbeeld annuïteiten) of dat
dit risico niet verplicht moet worden gedeeld. Praktijkvoorbeelden laten zien dat het niet
verplicht hoeven delen van het langlevenrisico ten koste kan gaan van de hoogte van
het pensioen. Mede door dit selectieprobleem is bijvoorbeeld de markt voor annuïteiten
90

91

92

C. van Ewijk, M. Lever, J. Bonenkamp en R. Mehlkopf (2014), Pensioen in discussie, risicodeling
moeilijker / keuze binnen grenzen. Netspar brief, nr 1.
P. Kooreman en H. Prast (2007), Policy implications of behavioural economics: Challenges to savings
and health policies in the Netherlands, Netspar panel paper, nr. 2.
A. Munnell en A. Sunden (2004), Coming up short: The challenge of 401(k) Plans. Washington, DC:
Brookings Institution Press.

40

relatief klein in landen waar er geen plicht is voor het delen van het langlevenrisico
(Australië en de Verenigde Staten). Mensen kunnen de waarde van annuïteiten
bovendien ook moeilijk waarderen, omdat de financiële geletterdheid van mensen vaak
te laag is om de toegevoegde waarde van annuïteiten goed te kunnen doorgronden93.
Een tussenoplossing in de uitruil tussen keuzevrijheid en toereikendheid kan worden
gevonden in een gedegen keuzearchitectuur. Deze kan de negatieve gedragseffecten
van keuzevrijheid mitigeren. Daarbij valt bijvoorbeeld te denken aan automatische
deelname aan een pensioenregeling met uitstapmogelijkheid (opt-out) en verstandige
standaardkeuzes waar het gaat om de beleggingsmix (defaults). Hierbij dient opgemerkt
te worden dat een gedegen keuzearchitectuur inclusief voldoende voorlichting en
informatievoorziening gepaard kan gaan met forse investeringen.
Vormen van verplichtstelling
De keuze die wordt gemaakt tussen toereikendheid en keuzevrijheid is bepalend voor de
vraag in hoeverre pensioenopbouw al dan niet verplicht moet worden gesteld. Voor deze
mate van verplichtstelling zijn verschillende gradaties mogelijk. Dit kan met een verplichte
regeling of een verplichting aan de uitvoering, via de huidige (grote) verplichtstelling volgens
de Wet verplichte deelneming in een bedrijfstakpensioenfonds (Wet Bpf).

2. Uniform beleid versus maatwerk
De huidige pensioencontracten kennen een sterk uniform karakter. Er is sprake van een
uniforme premie en opbouw. De financiële sturing is gebaseerd op een collectieve
dekkingsgraad met een daarbij behorende uniforme beleggingsmix. Hierbij wordt de
pensioenopbouw van deelnemers met een uniform percentage geïndexeerd (of gekort).
Dit kan gewenst zijn vanuit het gevoel van gelijkheid en begrijpelijk. Anderzijds heeft dit
als nadeel dat maatwerk niet mogelijk is. Zo dragen oudere deelnemers momenteel een
deel van het renterisico van jongere deelnemers, iets dat als ongewenst kan worden
beschouwd94.
Waar keuzevrijheid soms op gespannen voet staat met risicodeling, hoeft dit voor
maatwerk niet het geval te zijn. Zo kunnen pensioenfondsen bijvoorbeeld maatwerk
leveren door voor groepen deelnemers te differentiëren naar risicodraagkracht op basis
van leeftijd. Daarnaast zouden pensioenfondsen in hun beleid ook onderscheid kunnen
maken op basis van karakteristieken die eenvoudig zijn af te leiden uit de
pensioenadministratie. Dergelijk maatwerk komt tot stand zonder keuzevrijheid voor de
individuele deelnemer, waardoor kostenstijgingen kunnen worden gemitigeerd 95.
3. Intergenerationele risicodeling versus heldere eigendomsrechten en
discontinuïteitsrisico’s
Risicodeling tussen verschillende generaties kan zorgen voor betere
pensioenuitkomsten, omdat toekomstige generaties kunnen delen in financiële risico’s
(beleggingsrisico’s en rente risico’s) via collectieve buffers en doordat er risico’s kunnen
worden gedeeld die niet op financiële markten worden verhandeld (inflatierisico en

93

J. Brown, A. Kapteyn, E. Luttmer, O. Mitchell (2014), Cognitive Constraints on Valuing Annuities,
4 October 2014.

94

I. Boelaars,. L. Bovenberg, D. Broeders, P. Gortzak, S. van Hoogdalem, Th. Kocken, M. Lever, Th.
Nijman en J. Tamerus (2014), Analyse van de duurzame vormgeving van het Nederlandse collectieve
aanvullende pensioen, Netspar Occasional Paper, Netspar, www.netspar.nl

95

Zie J. de Haan en S.G. van der Lecq (2015) Keuzevrijheid en maatwerk in pensioenen, ESB 100
nr.4702S, 12 februari 2015.

41

langlevenrisico)96. Door de vergrijzing is de toegevoegde waarde van risicodeling wel
kleiner dan in het verleden.
Tegenover het voordeel van een beter pensioenresultaat staat het nadeel dat
risicodeling ten koste gaat van de transparantie en dat dit bestuurlijke risico’s met zich
meebrengt. Risicodeling gaat vaak gepaard met een subjectieve waardering, waardoor
eigendomsrechten van deelnemers niet ‘hard’ kunnen worden gedefinieerd. Deze
subjectieve waardering kan potentieel leiden tot conflicten tussen groepen deelnemers.
Transparantie en bestuurlijke discipline moeten dat ondervangen. Maar we zien ook dat
bijvoorbeeld, om dit te voorkomen, de overheid bijvoorbeeld de disconteringsmethodiek
dwingend zal voorschrijven, wat de mogelijkheden voor maatwerk in het risicobeleid van
pensioenfondsen zou kunnen begrenzen 97. Daarnaast kunnen lange-termijnrisicodelings-afspraken tussen groepen deelnemers minder houdbaar worden, doordat
de levensduur van bedrijven en bedrijfstakken korter worden door grotere concurrentie
en grotere dynamiek in de economie.
4. Risicodeling versus keuzevrijheid
De huidige risicodeling tussen generaties beperkt de mogelijkheden voor het scheppen
van additionele keuzemogelijkheden in de tweede pijler. Efficiënte risicodeling is
namelijk alleen mogelijk wanneer er geen averechtse selectie is.
Deelnemers zullen een voorkeur hebben deel te nemen aan een pensioenregeling als zij
daar een bepaald voordeel uit kunnen behalen. Wanneer werknemers bijvoorbeeld zelf
kunnen kiezen bij welk pensioenfonds zij zich aansluiten, dan zullen zij willen deelnemen
aan de pensioenregeling met de hoogste buffer. Dit is ongewenst en zal ten koste gaan
van de deelnemers die al in het fonds participeren en de buffer hebben gefinancierd.
Andersom zullen weinig werknemers willen deelnemen aan een pensioenfonds met een
tekort. Dit impliceert dat risicodeling met toekomstige generaties door middel van
collectieve buffers of tekorten bij een vrije keuze van deelname aan een pensioenfonds
niet mogelijk is98.
Ditzelfde selectie-effect speelt een rol bij de mate van inleg voor het pensioen: bij lage
buffers (of tekorten) is er een prikkel voor werknemers om in mindere mate (of niet)
pensioen op te bouwen bij de pensioenregeling met een lage buffer (of een tekort). Deze
selectie-effecten zijn ook van belang bij andere elementen in de tweede pijler. Zo
kunnen jongere deelnemers keuzevrijheid met betrekking tot de premie-inleg gebruiken
om de huidige doorsneesystematiek te omzeilen. Op het moment van pensionering zijn
meer mogelijkheden tot keuzevrijheid en maatwerk zonder dat dit te veel op gespannen
voet hoeft te staan met risicodeling. Hier worden dan ook al keuzemogelijkheden
geboden (bijvoorbeeld het hoog/laag-pensioen).
Onttrekken van pensioenvermogen in de uitkeringsfase kan echter wel tot strategisch
gedrag leiden en ten koste gaan van de mogelijkheid om het langlevenrisico te delen.
Daarnaast kan dit leiden tot extra kosten voor de overheid, als calculerende deelnemers
risico’s afwentelen op de overheid, bijvoorbeeld door pensioenvermogen eerder op te
maken en te anticiperen op inkomensafhankelijke regelingen.
5. Korte termijn versus lange termijn
De transitielast om tot verdergaande hervormingen te komen binnen het pensioenstelsel
moet niet worden onderschat. De transitie kan leiden tot een beter pensioen op de
96

97

98

Zie I. Boelaars, L. Bovenberg, J. de Haan, S. van Hoogdalem, Th. Kocken, M. Lever, R. Mehlkopf, Th.
Nijman en E. Ponds (2014), De toegevoegde waarde van risicodeling met toekomstige generaties,
www.netspar.nl, oktober 2014.
Zie L. Bovenberg, Th. Nijman (2014) Persoonlijke pensioenrekeningen met risicodeling, Netspar NEA
papers, oktober 2014.
P. de Beer, J. de Deken, D. Hollanders, S. Kuiper, W. S. Salverda en N. van der Zwan (2014) Wat
levert keuzevrijheid in het pensioenstelsel op?, AIAS, Working paper 152, november 2014, www.uvaaias.nl

42

(zeer) lange termijn, maar op korte termijn juist tot lagere pensioenen. Zo zal het
afschaffen van de doorsneesystematiek beter aansluiten op de hedendaagse
arbeidsmarkt, een einde maken aan de ex-ante herverdeling van jongere werknemers
naar oudere werknemers en meer ruimte bieden voor opties tot leeftijdsdifferentiatie,
maar gaat de affinanciering van de doorsneesystematiek gepaard met omvangrijke
transitiekosten en juridische risico’s.
Het is daarbij de vraag hoe deze lasten evenwichtig kunnen worden verdeeld over de
verschillende belanghebbenden99. Bij een overstap naar een ander type
pensioencontract is het daarnaast de vraag hoe de bestaande pensioenopbouw kan
worden omgezet in een nieuw – verbeterd – systeem. Ook dit is een complex vraagstuk.
De verhouding tussen de baten op de lange termijn en de lasten op de korte termijn zou
een belangrijke determinant kunnen zijn of een grote aanpassing al dan niet wenselijk
zal zijn.

3.3

Varianten

Deze paragraaf bespreekt vier varianten die het pensioenstelsel zouden kunnen
versterken. Daarbij zijn twee hoofdrichtingen als basis genomen, namelijk
uitkeringsregelingen enerzijds en pensioenregelingen die uitgaan van kapitaalsopbouw
(‘persoonlijk pensioenvermogen’) anderzijds. Veel van de in de voorgaande paragraaf
3.2 besproken uitruilen komen zowel terug in uitkeringsregelingen als in varianten
waarbij sprake is van een persoonlijk pensioenvermogen.
De kern van het verschil tussen deze twee typen regelingen is dat binnen een
uitkeringsregeling deelnemers direct een aanspraak opbouwen (er wordt als het ware al
vroeg een variabele annuïteit ingekocht), terwijl er bij een persoonlijk
pensioenvermogen eerst sprake is van een kapitaalsopbouw, later (eventueel) om te
zetten in een annuïteit100. De waarde van het persoonlijk pensioenvermogen is
afhankelijk van de ingelegde premie, de kosten, de rendementen en eventuele
solidariteitsafspraken. Bij uitkeringsregelingen is de waarde van de pensioenaanspraken
daarbij ook afhankelijk van de ontwikkeling van de financiële positie van het collectieve
pensioenfonds, waarbij in de financiële sturing niet alleen de ontwikkeling van het
collectieve vermogen een rol speelt, maar ook de verdeelregels van het pensioenfonds
waarin de (juridisch) veronderstelde waarde van de verplichtingen een rol speelt.
Daarbij leidt een verandering van de rekenrente in uitkeringsregelingen tot een
herverdeling tussen generaties. Dit maakt het verband tussen inleg en uitkering binnen
uitkeringsregelingen minder transparant. Pensioenregelingen op basis van persoonlijk
pensioenvermogen kennen het voordeel dat het individuele risicoprofiel beter is af te
stemmen op persoonlijke kenmerken, zoals leeftijd.
De keuze tussen een uitkeringsregeling of een regeling gebaseerd op persoonlijk
pensioenvermogen is overigens niet zwart-wit. Bij beide type regelingen kan sprake zijn
van verschillende vormen van risicodeling en keuzevrijheid. Tevens is het mogelijk
– maar wel lastig en niet eenduidig – om binnen uitkeringsregelingen ook de waarde van
de individuele pensioenopbouw te communiceren als één getal ten behoeve van de
transparantie (zoals bij persoonlijk pensioenvermogen), terwijl het bij een persoonlijk
pensioenvermogen wenselijk is om niet alleen in termen van pensioenkapitaal te
communiceren, maar ook in verwacht inkomen bij pensionering (zoals bij
uitkeringsregelingen). Uiteindelijk zal het pensioenresultaat in beide regelingen worden
99

In hoofdstuk 4 wordt nader ingegaan op de transitie van de doorsneesystematiek.

100

Een annuïteit is een levenslange uitkering. Een variabele annuïteit is een levenslange uitkering,
waarvan de waarde afhankelijk is van de ontwikkeling van een onderliggende beleggingsportefeuille
en/of van de ontwikkeling van de macro levensverwachting.

43

bepaald aan de hand van de premie-inleg, de kosten de beleggingsopbrengsten en
eventuele solidariteitsafspraken. Wanneer deze in beide contractsvormen gelijk zijn,
volgt automatisch ook een gelijk pensioenresultaat.
Varianten uitgaande van een uitkeringsregeling
Voor de eerste twee varianten wordt gekeken hoe de huidige uitkeringsregeling kan
worden aangepast. Daarbij wordt de uitkeringsovereenkomst waar de meeste
Nederlandse werknemers aan deelnemen als basis genomen101. Deze regeling wordt
gekenmerkt door een brede vorm van risicodeling tussen en binnen generaties. Deze
kernkarakteristiek blijft in deze varianten in stand. Consequentie hiervan is dat de
mogelijkheden voor meer keuzemogelijkheden automatisch gelimiteerd zijn (zie
uitruilen).
Om het pensioenstelsel beter aan te sluiten bij de hedendaagse arbeidsmarkt, wordt in
‘Variant I: Uitkeringsovereenkomst met degressieve opbouw’ de doorsneesystematiek
afgeschaft en overgestapt op een degressieve pensioenopbouw. Een overstap op
degressieve opbouw maakt vormen van leeftijdsdifferentiatie voor indexatietoekenning
of beleggingsbeleid effectiever, doordat deelnemers op jongere leeftijd meer pensioen
opbouwen. Mede daarom wordt deze vorm van maatwerk toegevoegd aan deze variant.
Variant I biedt echter geen antwoord op het verhoogde discontinuïteitsrisico vanwege de
steeds kortere levensduur van bedrijven en bedrijfstakken en het toenemend aantal
witte vlekken. Tevens blijft de hoge mate van rentegevoeligheid in het stelsel bestaan,
wat haaks zou kunnen komen te staan met de indexatieambitie van pensioenfondsen.
Dit probleem speelt minder in een type uitkeringsregeling waarbij de pensioenuitkering
door een minder hoge mate van nominale zekerheid (‘ambitie overeenkomst’). Daarom
wordt ook een variant IB in de beschouwing betrokken.
In ‘Variant II: Nationale pensioenregeling’ wordt getracht een oplossing te bieden voor
het toenemend aantal witte vlekken en het toenemende discontinuïteitsrisico door
middel van een nationale pensioenregeling die voor alle Nederlandse werkenden
hetzelfde is. Hiermee blijft de mogelijkheid tot risicodeling met toekomstige generaties
niet alleen gewaarborgd, maar wordt deze ook verbreed en wordt de participatiegraad
verhoogd. Doordat de negatieve effecten van de doorsneesystematiek op de
arbeidsmarkt binnen deze variant worden gemitigeerd – alle Nederlandse werkenden
nemen deel aan dezelfde nationale pensioenregeling – blijft de doorsneesystematiek
intact.
Varianten uitgaande van persoonlijk pensioenvermogen
Vervolgens worden twee basisvarianten verkend waarbij de pensioenopbouw plaatsvindt
via premieovereenkomsten waarbij sprake is van een persoonlijk pensioenvermogen.
Deelnemers hebben daarbij een ‘eigen pensioenpot’, die zowel collectief als individueel
kan worden beheerd. Dit is de vorm die we in Nederland kennen bij beschikbare
premieregelingen. In veel andere landen is een dergelijk pensioensysteem de dominante
vorm van aanvullend pensioen.
Voordeel van deze varianten is een grote mate van transparantie en flexibiliteit. Binnen
deze pensioenregelingen zijn veel verschillende gradaties van keuzevrijheid en
risicodeling denkbaar. Daarom heeft de Commissie besloten om twee verschillende
varianten nader uit te werken. Bij ‘Variant III: Persoonlijk pensioenvermogen met
vrijwillige risicodeling’ wordt maximale keuzevrijheid geboden. In ‘Variant IV: Persoonlijk
pensioenvermogen met collectieve risicodeling’ worden verschillende maten van
risicodeling verkend binnen een systeem met persoonlijk pensioenvermogen.

101

Merk op dat een aanzienlijke groep Nederlandse werknemers momenteel een ander type
pensioenregeling kent, bijvoorbeeld een verzekerde regeling of een beschikbare premieregeling.

44

De karakteristieken van de verschillende varianten worden toegelicht in de volgende
subparagrafen.
3.3.1 Variant I: Uitkeringsovereenkomst met degressieve opbouw
Bouwstenen van varianten
 Systematiek huidige uitkeringsregeling met nominale toezegging met hoge mate
van zekerheid (IA) of systematiek van nieuwe uitkeringsregeling met
voorwaardelijke toezegging gericht op geïndexeerd pensioen (IB)
 Verplichtstelling blijft gehandhaafd
 Van doorsneesystematiek naar degressieve opbouw
 Mogelijkheden voor meer maatwerk en keuzemogelijkheden

Afschaffen van de doorsneesystematiek
Een belangrijke wijziging is dat binnen deze varianten de doorsneesystematiek wordt
afgeschaft102 om het pensioenstelsel beter te laten aansluiten op de arbeidsmarkt.
Daarnaast komt hiermee een einde aan de ex-ante herverdeling van jongere
werknemers naar oudere werknemers, die steeds vaker als ongewenst wordt benoemd.
De afschaffing van de doorsneesystematiek gebeurt in deze variant door middel van een
overstap naar een actuarieel faire degressieve opbouw, waarbij de pensioenpremie
leeftijdsonafhankelijk wordt en de hoogte van de jaarlijkse pensioenopbouw afneemt
naarmate men ouder wordt. Degressieve opbouw en een leeftijdsonafhankelijke premie
zorgen eerder voor een level playing field tussen jonge en oude werknemers en tussen
‘groene’ en ‘grijze’ bedrijven binnen een bedrijfstak.
Het loslaten van de doorsneesystematiek met een leeftijdsonafhankelijk
opbouwpercentage, maakt het verband tussen het laatstverdiende inkomen en het
pensioeninkomen nog minder sterk: het inkomen aan het begin van een carrière zal een
belangrijkere determinant worden in de hoogte van het uiteindelijke pensioenresultaat.
Pensioenhiaten in de beginfase van een carrière zullen hierdoor een groter effect
hebben.
Loslaten doorsneesystematiek en mogelijke consequenties voor de verplichtstelling
In deze variant wordt uitgegaan van de huidige situatie waarbij de grote verplichtstelling
gehandhaafd blijft. Het loslaten van de doorsneesystematiek roept echter wel de vraag
op wat de consequenties zijn voor de (grote) verplichtstelling.
Degressieve opbouw en beleggingsbeleid
Jongere deelnemers gaan meer pensioen opbouwen bij degressieve opbouw. De
gemiddelde looptijd van de verplichtingen (en de daarop afgestemde beleggingen)
neemt dus toe. Het naar voren brengen van de vermogensopbouw vergroot de
mogelijkheden voor risicodeling voor jongeren en de inleg kan langer renderen103.
Anderzijds wordt de rentegevoeligheid van het pensioencontract hier juist mee
versterkt, uitgaande van een regeling waarbij de toegezegde uitkering een grote mate
van zekerheid kent.
Meer maatwerk en enige verruiming keuzemogelijkheden
Binnen dit contract kunnen de mogelijkheden voor meer maatwerk worden verkend,
bijvoorbeeld in de toedeling van risico’s. Deze vorm van maatwerk kan bijvoorbeeld
gebeuren door nog steeds uniform te beleggen, maar het risico leeftijdsgedifferentieerd
102

In hoofdstuk 4 wordt nader ingegaan op de doorsneesystematiek.

103

Zie uitgebreider: CPB-rapportage, op. cit, pp. 50-51.

45

toe te rekenen. Hierdoor kunnen jongere deelnemers meer risico toebedeeld krijgen en
ouderen minder. De intergenerationele risicodeling blijft hierbij in stand 104. Door de
overstap op een degressieve opbouw zal deze vorm van differentiatie ook effectiever
worden vergeleken met de huidige situatie. Momenteel bouwen jongere deelnemers
namelijk relatief weinig pensioen op (in termen van contante waarde), wat het
instrument van leeftijdsgedifferentieerd toedelen van risico’s relatief bot maakt.
Specifiek aandachtspunt hierbij is wel het verbod op leeftijdsdifferentiatie.
Keuzemogelijkheden kunnen enigszins worden verruimd
Daarnaast kan binnen bepaalde grenzen keuzevrijheid worden geïntroduceerd met
betrekking tot de hoogte van de inleg. De doorsneesystematiek is immers afgeschaft en
iedere deelnemer betaalt een actuarieel faire premie. Deze keuzevrijheid dient wel
begrensd te worden om te voorkomen dat er onvoldoende pensioenvermogen overblijft
voor een levenslange pensioenaanspraak en de mogelijkheid tot intergenerationele
risicodeling te borgen (zie afruilen). Daarom zal het voor een deelnemer ook niet
mogelijk zijn om niet of minder bij te dragen aan eventuele herstelpremies, om zich op
die manier aan de risicodeling te onttrekken.
Subvariant IB: Voorwaardelijke uitkeringsregeling gericht op geïndexeerd pensioen
De beschreven variant IA kent een grote rentegevoeligheid die samenhangt met de
nominale zekerheidseis. In die contracten zitten fondsen in een spagaat tussen de
nominale zekerheid en de wens tot bestendige indexering en kan de rentegevoeligheid
nadelig uitwerken op de economie en de stabiliteit van het pensioeninkomen. Daarom
wordt ook een variant IB geanalyseerd en beoordeeld. In deze variant wordt de sturing
op een koopkrachtbestendig pensioen als uitgangspunt genomen en wordt geen
nominale zekerheidseis gesteld, waardoor meer risico bij de deelnemers wordt gelegd.
Daarom hoeft minder stringent te worden gekoppeld aan en gestuurd op de actuele
marktrente. De kleinere rentegevoeligheid die hiervan het gevolg is, draagt bij aan
macro stabiele pensioenen105. De keerzijde is dat subjectieve aannames over het
beprijzen van risico’s moeten worden gemaakt, waardoor vervolgens bestuurlijke risico’s
en discontinuïteitsrisico’s ontstaan. Zo loopt de continuïteit van het stelsel gevaar
wanneer druk ontstaat om de risico’s zodanig te beprijzen dat een evenwichtige
risicodeling in het geding komt.
3.3.2 Variant II: Nationale pensioenregeling
Bouwstenen van varianten
 Naar een standaardpensioenregeling voor alle werkenden
 Grootst mogelijke basis voor risicodeling
 Oplossen discontinuïteitsrisico
 Doorsneesystematiek blijft bestaan

Alle werkenden dezelfde pensioenregeling met doorsneesystematiek106
Binnen deze variant kennen alle werkenden dezelfde pensioenregeling op basis van een
voorwaardelijke uitkeringsovereenkomst. Deze regeling is ook verplicht voor alle
werkenden die nu een ander type pensioenregeling kennen. De reikwijdte van een
bepaalde vorm van verplichte pensioenopbouw wordt hiermee dus verbreed. Doordat de
negatieve effecten van de doorsneesystematiek op de arbeidsmarkt binnen deze
104

105
106

Zie R. Molenaar en E. Ponds (2009), Differentiatie naar leeftijd in de financiering van collectieve
pensioenen, februari 2009, Netspar NEA papers.
Zie SER (2013), Naar macrostabiele reële pensioenen, September 2013.
Zie bijvoorbeeld J.Bonenkamp, L. Meijdam, E. Ponds en E. Westerhout (2011) Het pensioenfonds van
de toekomst: risicodeling en keuzevrijheid, augustus 2011, Netspar NEA papers

46

varianten worden gemitigeerd – alle Nederlandse werkenden nemen deel aan dezelfde
nationale pensioenregeling – blijft de doorsneesystematiek intact. Werkgevers zouden in
deze varianten nog wel een rol kunnen spelen bij de inning van de premies zoals bij de
volksverzekeringen. Daarnaast zouden werkgevers en werknemers vrijwillige,
aanvullende pensioenregelingen overeen kunnen komen.
Risicodeling
De nationale pensioenregeling kenmerkt zich door het grootst mogelijke draagvlak voor
het delen van risico’s. Bij een nationale pensioenregeling is het discontinuïteitsrisico niet
aan de orde. De instroom van nieuwe werkenden blijft gewaarborgd. Dit betekent dat
mee- en tegenvallers in beleggingsopbrengsten over een langere periode kunnen
worden uitgesmeerd dan is toegestaan in het huidige Financieel Toetsingskader (FTK).
Beleggingsbeleid
Het beleggingsbeleid van de nationale pensioenregeling kan (nog) meer op de lange
termijn worden georiënteerd. De continuïteit van de regeling is namelijk geborgd,
waardoor langere uitsmeerperiodes mogelijk zijn. Wel speelt er een politiek risico:
doordat alle Nederlandse werkenden participeren in één nationale pensioenregeling, is
het denkbeeldig dat er druk zal ontstaan de pensioenbeleggingen aan te wenden voor
maatschappelijke/nationale beleggingsdoeleinden, die bezien vanuit een
risico/rendement-verhouding niet optimaal hoeven zijn. Daarnaast is het ook
denkbeeldig dat de overheid in deze variant in de verleiding zou kunnen komen om
eventuele overschotten van de nationale pensioenregeling af te romen of tot minder
pensioenopbouw over te gaan in tijden van budgettaire krapte.

3.3.3 Variant III: Persoonlijk pensioenvermogen met vrijwillige risicodeling
Bouwstenen van varianten
 Opbouw van persoonlijk pensioenvermogen
 Optimale keuzevrijheid voor het individu
 Risicodeling op vrijwillige basis, bijvoorbeeld voor langleven risico

Maximale keuzevrijheid
De keuzevrijheid met betrekking tot de pensioenopbouw is maximaal in deze varianten.
Mensen kunnen zelf keuzes maken op het gebied van:
- Uitvoerder: wie beheert het pensioenvermogen?
- Inleg: hoeveel geld wordt er opzij gezet?
- Risicoprofiel: hoe wordt het pensioenvermogen belegd?
- Uitkering: hoe wordt het opgebouwde pensioenvermogen opgenomen? Het totale
vermogen zou in één keer kunnen worden opgenomen (‘lump sum’), er zou
kunnen worden gekozen voor periodieke uitkeringen (‘annuïteiten’) of een mix
hiertussen.
- Verzekeringen: is bijvoorbeeld een nabestaandenpensioen of
arbeidsongeschiktheidspensioen ook wenselijk?
Einde aan verplichtstelling
Binnen deze variant vervalt de huidige verplichtstelling. Werkenden worden geheel zelf
verantwoordelijk voor de opbouw van hun pensioen, waarbij zij nog wel op vrijwillige
basis zouden kunnen worden ondersteund door sociale partners. Werkgevers en
werknemers zouden bijvoorbeeld een standaardpensioenregeling kunnen aanbieden op
basis van vrijwillige deelname binnen een onderneming of sector (al dan niet via een
opt-out-mechanisme, zoals dit in het Verenigd Koninkrijk gangbaar is).

47

Voor de overheid is er vooral een faciliterende rol: de pensioenopbouw kan tot op zekere
hoogte fiscaal worden gefaciliteerd. De fiscale facilitering vraagt wel om restricties voor
het eerder opnemen van het opgebouwde pensioenvermogen, om op die manier
oneigenlijk gebruik te voorkomen.
Risicodeling zeer beperkt
De consequentie van de grote mate van keuzevrijheid is dat de mogelijkheid tot
risicodeling in deze variant zeer beperkt is. Beleggingsrisico wordt niet gedeeld.
Individuen zouden ervoor kunnen kiezen het langlevenrisico te delen door zelf een
annuïteit te kopen, waarbij het risico voor het langleven is ondergebracht bij een
externe partij (bijvoorbeeld een verzekeraar). Tevens zijn ook individuele
verzekeringspolissen denkbaar om het risico te delen ten behoeve van het
nabestaandenpensioen en het arbeidsongeschiktheidspensioen. Door het ontbreken van
een verplichtstelling kunnen selectie-effecten optreden, waardoor deze verzekeringen
minder efficiënt zijn.
Karakter toezicht verandert
Wanneer het zwaartepunt verschuift van uitkerings- naar premieovereenkomsten, heeft
dit gevolgen voor het karakter van toezicht. Prudentieel toezicht blijft – ook wanneer het
risico naar individuele deelnemers wordt verschoven – onverminderd relevant. Wel is
het mogelijk dat het zwaartepunt verschuift van een nadrukkelijke focus op de
verplichtingen en dekkingsgraad van een fonds naar meer aandacht voor de
evenwichtige risicodeling en activa waarin wordt belegd. De trend waarbij risico’s in
toenemende mate terechtkomen bij deelnemers kan ook consequenties hebben voor
gedragstoezicht. Adequate informatievoorziening zal (nog) belangrijker worden, omdat
deelnemers zelf verantwoordelijk worden voor keuzes die nu nog worden gemaakt door
sociale partners, pensioenfondsbestuur of de overheid. De zorgplicht voor aanbieders
wordt groter. Voor aanbieders van pensioenproducten komt daarbij een belangrijke
verantwoordelijkheid te liggen op het gebied van het opstellen van goede ‘defaults’.
Onderzoek heeft bijvoorbeeld aangetoond dat een zeer grote meerderheid van de
deelnemers participeert in de defaultkeuze wanneer het gaat om keuzes van
beleggingsbeleid107.
Beleggingsbeleid
Een overgang naar persoonlijk pensioenvermogen leidt tot een kleinere prikkel om ook
bij deze lage rente langetermijnderivaten af te sluiten om het renterisico te mitigeren.
Voor de meer korte termijn zouden derivaten overigens nog steeds een waardevol
instrument kunnen zijn in een dergelijke variant om de effecten van korte-(en
middellange)-termijn rentefluctuaties te mitigeren. De toenemende volatiliteit van de
pensioenuitkeringen – door het niet meer kunnen delen van schokken met toekomstige
generaties – zou binnen deze varianten een stimulans kunnen betekenen om
risicomijdend te beleggen over de gehele levenscyclus heen. Daarnaast hebben
deelnemers binnen deze varianten de flexibiliteit om (1) het pensioenvermogen over te
dragen aan een andere pensioenuitvoerder, (2) het beleggingsbeleid aan te passen en
(3) het pensioenvermogen eerder op te nemen. Deze drie factoren kunnen implicaties
hebben voor het beleggingsbeleid van pensioenuitvoerders.
Mogelijke toevoeging aan variant: Introductie pensioenplicht
Een alternatieve invulling voor deze varianten zou kunnen zijn dat de overheid iedere
werkende verplicht een bepaald percentage van het inkomen te sparen voor het pensioen.
Hiermee kan een betere toereikendheid van het pensioeninkomen worden geborgd, maar dit
107

EFRP (2010) Workplace pensions: Defined Contribution, Survey, maart 2010, European Federation for
Retirement Provision, www.pensionseurope.eu

48

gaat wel ten koste van de mate van keuzevrijheid.
Deze variant zien we bijvoorbeeld terug in Chili en Australië. Daarbij geldt ook een bepaalde
plicht om aanvullend pensioen op te bouwen, maar hebben werknemers de keuze bij welke
uitvoerder zij dit onder brengen. Zo is dit bijvoorbeeld in Chili gangbaar. Werknemers
hebben daarbij de mogelijkheid hun verplichte pensioenbesparingen onder te brengen bij
een door de overheid goedgekeurde pensioenuitvoerder. De Chileense overheid schrijft
daarbij in grote mate de kenmerken van de pensioenregeling voor, waarbij de
pensioenuitvoerders elkaar beconcurreren op prijs en dienstverlening. Ook Australië kent
een pensioenplicht, waarbij deelnemers verplicht een gedeelte van hun inkomen moeten
sparen voor hun pensioen108. In de uitkeringsfase hebben deelnemers daarbij de vrijheid
hoe ze hun pensioenvermogen mogen aanwenden, maar momenteel is in Australië de
discussie gaande om toch niet meer wettelijke vereisten op te leggen aan de uitkeringsfase
en of een bepaalde vorm van annuïtisering hierbij verplicht zou moeten zijn. Dit omdat de
markt voor annuïteiten niet goed functioneert. In het Verenigd Koninkrijk is juist de trend
andersom waarneembaar. Daar is recentelijk veel meer vrijheid geïntroduceerd om een deel
van het pensioenvermogen eerder te mogen aanwenden. Op deze maatregel is veel kritiek
gekomen, omdat het doel van deze maatregel ook was om op korte termijn de bestedingen
te stimuleren, waarvan de negatieve gevolgen pas in de toekomst zichtbaar zullen worden.
Ook de variant die door de politieke jongerenorganisaties Jonge Democraten, de JOVD en de
Jonge Socialisten is voorgesteld109 lijkt op deze variant. Zij stelden voor dat iedere in
Nederland werkende belastingplichtige verplicht een bepaald deel van zijn inkomen moet
sparen voor zijn pensioen, waarbij iemand zelf de keuze heeft waar hij zijn
pensioenvermogen onderbrengt. Daarbij pleiten zij ook voor het verplicht delen van het
langlevenrisico.

3.3.4 Variant IV: Persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling
Bouwstenen van varianten
 Opbouw van persoonlijk pensioenvermogen
 Pensioen blijft onderdeel arbeidsvoorwaarden (passende systematiek
verplichtstelling)
 Verplicht delen van langleven risico (‘verzekeringsplicht’)
 Verschillende opties voor mate van verdergaande risicodeling mogelijk

Uitruil tussen risicodeling enerzijds en keuzevrijheid en transparantie anderzijds
Binnen deze variant kan er een uitruil worden gemaakt in de mate van risicodeling
enerzijds en keuzevrijheid en transparantie anderzijds (zie tabel 3.1). Daarbij kan
worden gedacht aan drie verschillende mate van risicodeling. De mate van risicodeling
die wenselijk wordt geacht, bepaalt vervolgens ook de mate waarin keuzevrijheid
mogelijk kan worden gemaakt (en andersom).
A.
Basis-optie: Enkel (verplicht) delen van biometrische risico’s110 en de risico’s
die samenhangen met arbeidsongeschiktheid.
B.
Hybride optie: Ook delen van beleggingsrisico’s binnen bestaande
generaties, bijvoorbeeld in de uitkeringsfase.

108

109
110

Zie B. Dellaert en E. Ponds (2014), Pensioen op Maat: Heterogeniteit en individuele keuzevrijheid in
pensioenen, Preadviezen 2014 van de Koninklijke Vereniging voor de Staathuishoudkunde.
Zie www.nieuwpensioenstelsel.nl
Met biometrische risico’s worden de risico’s bedoeld die te maken hebben met langleven, kortleven
(nabestaandenpensioen).

49

C.

Optie met uitgebreide risicodeling: Ook collectief delen van beleggingsrisico’s
met toekomstige generaties.
Tabel 3.1: Risicodeling in verschillende opties
Beleggingsrisico
Biometrische
Optie
risico’s
Opbouwfase
Uitkeringsfase
A
B
C

Collectief
Collectief
Collectief

Individueel
Beide mogelijk
Collectief

Individueel
Collectief
Collectief

* En gedurende opbouwfase geleidelijk collectief delen van risico’s mogelijk.

A. Basisoptie
De basisoptie bestaat uit persoonlijk pensioenvermogen dat voorziet in vormen
van collectieve risicodeling ten aanzien van biometrische risico’s. Het verplichte
delen van het langlevenrisico kan worden georganiseerd (1) via een ‘persoonlijke
pensioenrekening’111, waarbij deelnemers ook na pensionering nog hun eigen
pensioenvermogen hebben waarbij biometrische risico’s kunnen worden gedeeld of
(2) via annuïtisering.
Het beleggingsrisico in de opbouwfase wordt door de individuele deelnemers
gedragen, maar er wordt collectief belegd. Er wordt belegd aan de hand van het
life cycle-principe (het risicoprofiel neemt af naarmate men ouder wordt) en
individueel toegesneden risicoprofielen. Deelnemers kunnen een eigen keuze
krijgen of zij een uitkering met een hoge mate van zekerheid wensen: de
nominale annuïteit, of een flexibele uitkering die meebeweegt met
beleggingsresultaten (en desgewenst met de ontwikkeling van de
levensverwachting): de variabele annuïteit.
B. Hybride optie: Delen beleggingsrisico’s tussen generaties
Binnen deze optie kunnen deelnemers voor pensionering hun beleggingsrisico’s
geheel individueel dragen met meer ruimte voor keuzevrijheid (net als in variant
IV A). Vervolgens, tijdens de uitkeringsfase, kunnen beleggingsrisico’s collectief
worden gedeeld tussen alle gepensioneerden waarbij schokken kunnen worden
uitgesmeerd over meerdere jaren. Vanaf het moment van deelname aan het
collectief, is daarbij geen individuele keuze meer mogelijk over het te voeren
beleggingsbeleid en worden eigendomsrechten minder hard.
Een alternatief binnen deze hybride optie is om de beleggingsrisico’s tussen alle
bestaande generaties al te delen of een tussenvorm waarbij een geleidelijke
inkoop van het pensioen in een collectief mogelijk is112. Binnen deze tussenvorm
kunnen deelnemers al voor pensionering ervoor kiezen om geleidelijk hun
persoonlijke pensioenvermogen in het collectief onder te brengen in ruil voor een
voorwaardelijke pensioenaanspraak. Inkoop voor pensioendatum beperkt wel een
transparante shopmogelijkheid op pensioendatum voor deelnemers.
Een verdergaand alternatief is om de beleggingsrisico’s ook al te delen tussen alle
bestaande generaties.

111

112

Zie L. Bovenberg en Th. Nijman (2014), Persoonlijke pensioenrekeningen met risicodeling, november
2014, Netspar NEA Papers
Recentelijk heeft het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid een voorstel hiervoor naar
buiten gebracht in het kader van het verbeteren van de huidige premieregelingen. Zie ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2014) Hoofdlijnennota optimalisering wettelijk kader voor
premieovereenkomsten, 2014-0000192426, 19 december 2014.

50

C. Optie met uitgebreide risicodeling: Delen van alle risico’s, ook met toekomstige
deelnemers
Een verdergaande optie is een kapitaalovereenkomst waarbij beleggingsrisico’s
ook met toekomstige generaties worden gedeeld. Daarbij wordt het voor nieuwe
deelnemers inzichtelijk wanneer een tekort of surplus wordt gedeeld met andere
generaties. De keerzijde van deze uitgebreidere risicodeling is dat dit
eigendomsrechten minder hard kan maken en dat het mogelijkheden voor
individuele keuzes beperkt.
Verplichtstelling blijft bestaan
Binnen deze variant blijft de mogelijkheid om risico’s te delen met een verplichtstelling
die hierbij passend is. Sociale partners kunnen eerst besluiten of ze op decentraal
niveau willen differentiëren. Vervolgens kan eventueel op decentraal niveau worden
bepaald welke risico’s worden gedeeld en in welke mate dit geschiedt. In de opties met
meer keuzevrijheid zullen sociale partners de verantwoordelijkheid hebben voor een
goede keuzearchitectuur.
Beleggingsbeleid: minder langetermijnderivaten noodzakelijk
Zoals eerder aangegeven, leidt een overgang naar persoonlijk pensioenvermogen tot
een mindere prikkel om ook bij de huidige rentestanden langetermijnderivaten af te
sluiten om het renterisico te mitigeren. De invloed op het beleggingsbeleid zal verder
afhangen in hoeverre deelnemers keuzemogelijkheden hebben hun eigen
beleggingsprofiel aan te passen en het pensioenvermogen al dan niet eerder op te
nemen.
Toezichtsregime: risicodeling en beleggingsbeleid worden belangrijker
In de ‘basisoptie’, zal net als de in paragraaf 3.2.3 besproken variant, het karakter van
het toezicht veranderen. Dit betekent dat in het prudentieel toezicht de focus
nadrukkelijker zal liggen op de evenwichtigheid van de risicodeling en een verantwoorde
inrichting en beheersing van het beleggingsbeleid.
Voorbeelden uit het buitenland
In Zwitserland en Denemarken bestaan praktijkvoorbeelden van regelingen gebaseerd op
persoonlijk pensioenvermogen met verplichte risicodeling. In deze landen zijn sociale
partners verantwoordelijk voor de tweede-pijler-pensioenen en verloopt de deelname van
werknemers via individuele en collectieve arbeidscontracten. Sociale partners hebben
daarnaast veel zeggenschap over het type annuïteit dat wordt aangeboden. In beide landen
is sprake van een individuele beschikbare premieregeling met vormen van collectieve
risicodeling op het gebied van de biometrische risico’s. De risicodeling wordt daarbij nog
uitgebreid door deling van financiële schokken. Dit wordt vormgegeven door de introductie
van een garantie van een minimaal rendement (Denemarken) en via het rentetarief dat
wordt gehanteerd voor de inkoop van een annuïteit (Zwitserland).113

3.4

Conclusie

De verschillende varianten kunnen worden beoordeeld aan de hand van de criteria die
aan paragraaf 3.2 zijn gesteld voor een adequaat en toekomstbestendig pensioen.
Daarbij wordt gekeken of mensen na pensionering hun bestedingspatroon zoveel
mogelijk kunnen voortzetten (inkomensgerelateerd en koopkrachtbestendig), het
pensioenstelsel aansluit op maatschappelijke trends en of het pensioenstelsel
113

Zie B. Dellaert en E. Ponds (2014), Pensioen op Maat: Heterogeniteit en individuele keuzevrijheid in
pensioenen, Preadviezen 2014 van de Koninklijke Vereniging voor de Staathuishoudkunde.

51

ondersteunend is aan de economie (stabiliteit en oplossen procyclische werking). Ten
slotte wordt ook de mate van transitielast beoordeeld.
De beoordeling is weergegeven in tabel 3.2. De raad tekent daarbij aan dat de
beoordeling daarbij niet absoluut is en vatbaar is voor discussie.114 De beoordeling richt
zich daarbij op de langetermijneffecten. Daarbij is in de beoordeling van variant IV
uitgegaan van de optie met een uitgebreide risicodeling. Tevens is er vanuit gegaan dat
de keuzevrijheid qua mate van pensioenopbouw in de varianten IA, IB, II en IV zeer
beperkt is. Zoals in paragraaf 3.2 is toegelicht, bestaat er daarbij een uitruil tussen
toereikendheid van het pensioen en keuzevrijheid: meer keuzevrijheid zal naar
verwachting resulteren in een lager pensioen.
In de beoordeling zijn de varianten daarbij vergeleken met de huidige
uitkeringsregeling, zoals deze nu bijvoorbeeld door bedrijfstakpensioenfondsen wordt
uitgevoerd. Dit impliceert dat wanneer een variant een ‘0’ scoort bij een gesignaleerd
verbeterpunt van het huidige pensioencontract, deze variant geen adequaat antwoord
biedt op de geschetste problemen.
Tabel 3.2: Beoordeling varianten
Varianten uitkeringsregelingen

Varianten persoonlijk
pensioenvermogen

Variant IA
Uitkeringsovereenkomst
met
degressieve
opbouw

Variant IB
Voorwaardelijke
uitkeringsovereenkomst
met degressieve
opbouw

Variant II
Nationale
pensioenregeling

Variant III
Persoonlijk
pensioenvermogen met
vrijwillige
risicodeling

Variant IV
Persoonlijk
pensioenvermogen met
collectieve
risicodeling

Pensioenresultaat

0/+

+

0/+ *

-

+

Aansluiting op
maatschappelijke
trends

0

-/ 0

-

+

+

Macro-economische
effecten

0/+

+

0

0

+

Transitie

-

--

--

--

--

* Deze variant kent een sterk politiek risico. In theorie zou een kleine verbetering van het
pensioenresultaat mogelijk zijn, maar het is hoogst onzeker of dat in de praktijk daadwerkelijk zo zal
zijn.

De gepresenteerde varianten scoren wisselend op de verschillende criteria. Er is geen
variant die op alle criteria positief scoort. De raad ziet af van een weging van de
factoren, doordat deze per definitie arbitrair is.
Te zien is dat variant III slecht scoort op het pensioenresultaat. Variant III heeft
daardoor niet de voorkeur van de raad, ondanks dat deze variant goed aansluit bij
maatschappelijke ontwikkelingen. Variant II biedt qua pensioenresultaat nog een relatief
goede score, maar deze variant kent grote politieke risico’s. Het is derhalve de vraag of
de theoretische verbetering van het pensioenresultaat in de praktijk wel kan worden
gerealiseerd. Daarnaast sluit deze variant slecht aan op maatschappelijke
ontwikkelingen.

114

De onderbouwing van de beoordeling van de verschillende varianten is nader toegelicht in een notitie
van het SER-secretariaat, welke als internetbijlage bij het advies is opgenomen.

52

Zowel variant I als variant IV scoren positief op het gebied van het pensioenresultaat.
Daarbij scoort variant IB qua pensioenresultaat beter dan variant IA, omdat er binnen
variant IB meer ruimte is om te sturen op een geïndexeerde pensioenambitie, waardoor
er een mindere prikkel is tot een risicomijdender beleggingsbeleid dat zich richt op
nominale zekerheid. Verder scoort deze variant IB beter qua economische stabiliteit dan
variant IA. Variant IB en variant IV liggen qua score op pensioenresultaat dicht bij
elkaar. Dat komt vooral doordat de inrichting van het beleggingsbeleid en de organisatie
van de risicodeling theoretisch hetzelfde zouden kunnen zijn, evenals de institutionele
structuur waardoor de uitvoeringskosten laag kunnen blijven in beide varianten. Voor
wat betreft de macro-economische effecten kan het volgende worden gesteld. De
kleinere rentegevoeligheid in variant IB is een plus op macro-stabiliteit, de
kostendekkende premie is stabieler dan in variant IA. Variant IB heeft vaak de vorm van
een CDC-regeling met een beperkte inzet van het premie-instrument. In variant IV zijn
de premies in beginsel stabiel. Het voordeel van variant IV ten opzichte van variant IB is
echter dat deze beter aansluit op maatschappelijke trends en een positievere impact zou
kunnen hebben op de gehele economie. Zo kan deze variant een beter antwoord bieden
op de verdere vergrijzing van pensioenfondsen, doordat er meer ruimte komt voor meer
maatwerk op het gebied van het uitkerings- en risicoprofiel van deelnemer waardoor de
beleggingsspagaat waar pensioenfondsen mee kampen wordt weggenomen. Bovendien
kunnen eigendomsrechten beter worden gedefinieerd, wat de begrijpelijkheid, de
transparantie en het vertrouwen ten goede kan komen. Ten slotte maken de heldere
eigendomsrechten het makkelijker pensioenvermogen mee te nemen naar een nieuwe
baan. Variant IV past daardoor goed bij een steeds dynamisch wordende arbeidsmarkt.
Daarentegen scoort variant IB, net als variant IA, slecht op de criteria van
eigendomsrechten en transparantie. In tegenstelling tot in variant IA is de sturing in
variant IB niet meer volledig objectief bepaald. Dat geeft het risico op aanpassing over
de tijd met herverdeling tussen generaties als gevolg, wat als nadelig kan worden
beschouwd.
De variant ‘Persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling’ scoort de meeste
plussen en kan een interessante variant zijn. Het is tegelijkertijd een deels onbekende
variant, waarbij het onder andere nog de vraag is in welke vormen persoonlijk
pensioenvermogen kan worden gecombineerd met collectieve risicodeling. Daarvoor is
nader onderzoek nodig, onder andere om in kaart te brengen wat de invloed op het
pensioenresultaat zal zijn. Daarnaast gaat deze variant gepaard met een forse
transitieproblematiek, wat overigens ook geldt voor de andere varianten. De weg naar
een bepaalde variant zal daarom niet eenvoudig zijn en ook hiervoor is nader onderzoek
wenselijk. In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de transitieproblematiek.

53

4.

De doorsneesystematiek

4.1

Inleiding

Een belangrijke beslissing voor de toekomst van het pensioenstelsel betreft de
handhaving van de doorsneesystematiek. Volgens de doorsneesystematiek betalen alle
deelnemers van een pensioenregeling dezelfde premie en bouwt iedereen dezelfde
pensioenaanspraken op, ongeacht leeftijd of levensverwachting. Aangezien deze
systematiek verplicht wordt toegepast bij uitkeringsovereenkomsten in
bedrijfstakpensioenfondsen, heeft het overgrote deel van de actieve deelnemers
hiermee te maken115. Voordeel van de doorsneesystematiek is dat oudere werknemers
nog relatief veel pensioen kunnen opbouwen zonder dat dit negatieve consequenties
heeft voor hun positie op de arbeidsmarkt. De doorsneesystematiek was ook bedoeld
om te zorgen dat bedrijven met veel oudere werknemers binnen een bedrijfstak geen
concurrentienadeel ondervinden van bedrijven met een jonge populatie116. De
doorsneesystematiek wordt niet toegepast bij premieovereenkomsten en verzekerde
regelingen117. Maar de eventuele overstap naar een andere systematiek in de
uitkeringsovereenkomsten zal, vanwege het fiscale kader, wel deze overige regelingen
kunnen raken.
In de meeste beleidsvarianten die in hoofdstuk 3 zijn besproken is de
doorsneesystematiek afgeschaft. Er is overgestapt naar het alternatief van degressieve
opbouw. In variant I gebeurt dat binnen de bestaande uitkeringsregeling. In variant III
en variant IV gebeurt dat middels de overstap naar een stelsel met een persoonlijk
pensioenvermogen. In variant II worden de effecten van de doorsneesystematiek voor
de arbeidsmarkt gemitigeerd door de overstap naar een nationale regeling.
Dit hoofdstuk richt zich vooral op de langetermijntransitievraagstukken die verbonden
zijn aan het eventueel afschaffen van de doorsneesystematiek118. De
transitievraagstukken verbonden aan de verschillende beleidsvarianten die in hoofdstuk
3 zijn besproken, zijn breder en betreffen bijvoorbeeld ook de omzetting van
opgebouwde rechten. Afschaffen van de doorsneesystematiek komt echter in een aantal
beleidsvarianten terug en is een van de belangrijkste determinanten voor de verdere
ontwikkeling van het pensioenstelsel.
Het doel van dit hoofdstuk is om alternatieven, transitiepaden en mogelijke juridische
consequenties in beeld te brengen en daarmee te identificeren wat de belangrijkste
punten zijn voor de discussie over het eventueel afschaffen van de
doorsneesystematiek. Op basis daarvan kan later worden verkend of een begaanbare
weg mogelijk is waarbij er sprake is van een evenwichtige verdeling van de
transitielasten. Pas dan kan besluitvorming over de afschaffing van de
doorsneesystematiek plaatsvinden.

115

Door de aftopping van het fiscaal gefaciliteerde pensioeninkomen op 100.000 euro, is de
doorsneesystematiek sinds 2015 enkel nog van toepassing op de pensioenopbouw tot deze
inkomensgrens van 100.000 euro. Daarboven gelden actuarieel faire premies. Daarnaast kennen een
aantal fondsen vrijwillig een lagere aftoppingsgrens tot waar de doorsneesystematiek van kracht is.

116

Zie voor de historische achtergronden van de doorsneesystematiek: E. Lutjens, 1999, Een halve
eeuw solidariteit, Rijswijk, Den Haag, VB/

117

118

Bij premieovereenkomsten is er sprake van actuarieel faire premies. Wel is het zo dat als gevolg van
het hanteren van de doorsneesystematiek in de uitkeringsovereenkomsten er om fiscale redenen in
de premieovereenkomsten een leeftijdsafhankelijke premiestaffel moet worden gehanteerd.
Dit hoofdstuk maakt gebruik van een notitie van Jan Bonenkamp en Marcel Lever (CPB) voor de
commissie toekomstpensioenstelsel van januari 2015 (Transitie doorsneesystematiek: een
kwantitatieve analyse). Deze notitie vormt bijlage 2 van dit advies.

54

Met het afschaffen van de doorsneesystematiek zijn transitiekosten gemoeid, die vragen
om een goede spreiding tussen generaties. In de huidige situatie kennen veel
pensioenfondsen al tekorten. Bij onmiddellijke afschaffing zouden de generaties worden
geraakt die – naast de kosten voor de transitie – nu al de kosten voor het wegwerken
van de huidige nominale tekorten moeten dragen. De transitie vraagt daarom om een
goede timing, moet zorgvuldig plaatsvinden, en goed onderbouwd worden wil deze
economisch, juridisch en maatschappelijk houdbaar zijn; als er onvoldoende solidariteit
in het stelsel overblijft, kan het gevolgen hebben voor de verplichte deelname aan
bedrijfstakpensioenfondsen; en er zijn uitvoeringsvraagstukken aan verbonden.
Dat betekent dat een overstap zorgvuldig moet plaatsvinden en de transitieproblematiek
goed in kaart moet worden gebracht. Daartoe levert dit hoofdstuk een bijdrage. De
uitdaging voor de komende periode is het uitstippelen van een begaanbare route voor
de eventuele afschaffing van de doorsneesystematiek in pensioenregelingen, waarbij
ook de rol van de overheid aan de orde is. Op basis hiervan kan een definitief besluit
worden genomen over de afschaffing ervan.
Argumenten om de doorsneesystematiek af te schaffen
Er zijn verschillende argumenten om de doorsneesystematiek af te schaffen:

Een meer actuarieel fair systeem is rechtvaardiger bij een toenemende
flexibilisering van arbeidsrelaties en toenemende arbeidsmobiliteit waardoor niet
iedereen zijn hele carrière in één doorsneesysteem zit.

Het wegnemen van de doorsneesystematiek leidt tot een sterkere actuariële link
tussen de premie-inleg en de pensioenopbouw. Dit leidt tot meer transparantie en
dat kan van belang zijn voor het herstel van vertrouwen in het pensioenstelsel.

Het maakt het stelsel aantrekkelijker voor jongeren en draagt zo bij aan de
houdbaarheid en het draagvlak ervan. Het beperkt ook ongewenste herverdeling
van laagopgeleiden naar hoogopgeleiden.

Door premie en opbouw van rechten meer op elkaar aan te laten sluiten, wordt
eventuele invoering van meer keuzemogelijkheden eenvoudiger.
Afschaffen van de doorsneesystematiek vergroot de prikkel om te werken voor
jongeren; daar staat tegenover dat de prikkel voor ouderen afneemt. Dat laatste zou
bijvoorbeeld met aanvullende beleidsmaatregelen en flankerend beleid kunnen worden
tegengegaan.
De problematiek rond het afschaffen van de doorsneesystematiek heeft meerdere
facetten:

Wat is het alternatief voor de doorsneesystematiek: progressieve premies,
degressieve opbouw, rendementsindexatie of een overstap naar eigen
pensioenpotjes? Dat hangt nauw samen de in hoofdstuk 3 besproken
beleidsvarianten.

Hoe wil je de doorsneesystematiek afschaffen: alleen voor nieuwe toetreders of
ook voor de nieuwe opbouw van bestaande deelnemers?

Welke generatie-effecten treden er op bij afschaffing van de doorsneesystematiek?

Hoe kunnen deze worden opgevangen: binnen de tweede pijler of via de eerste
pijler? Welke consequenties heeft dit voor de verantwoordelijkheidsverdeling
tussen overheid en sociale partners?

Hoe is ervoor te zorgen dat het afschaffen van de doorsneesystematiek juridisch
houdbaar is tegen het verwijt van leeftijdsdiscriminatie en of de verplichte
deelname aan bedrijfstakpensioenfondsen bij afschaffing kan worden
gehandhaafd?

Hoe is ervoor te zorgen dat de afschaffing fiscaal uitvoerbaar is, er geen prikkels
ontstaan om tussen regelingen te switchen en fiscaal bovenmatige
pensioenopbouw wordt voorkomen?

55

De kernvraag bij eventuele afschaffing betreft de verdeling van de transitielasten.
In het onderstaande wordt getracht een antwoord te formuleren op deze vragen, nadat
we in paragraaf 4.2 het beoordelingskader hebben besproken.
Dit hoofdstuk richt zich op herverdeling tussen jong en oud vanwege het feit dat de
doorsneesystematiek geen rekening houdt met verschillen in leeftijd en daarmee met de
tijdswaarde van de premie-inleg, waardoor jongeren te veel premie betalen in
verhouding tot hun pensioenopbouw. Dit hoofdstuk gaat niet in op herverdeling binnen
generaties vanwege verschillen in levensverwachting tussen mannen, vrouwen en
sociaal-economische groepen. Hoewel deze herverdeling plaatsvindt binnen de
doorsneesystematiek, speelt deze ook in alle andere contracten waarin niet
gedifferentieerd wordt naar persoonlijke kenmerken anders dan leeftijd.

4.2

Beoordelingskader

Bij de beoordeling van alternatieven voor de doorsneesystematiek en de
transitieproblematiek kijken we vooral naar de spreiding van de generatie-effecten, de
uitvoerbaarheid en de houdbaarheid. De laatste twee punten klonken al door in de
formulering van de vragen in de vorige paragraaf.
Bij de spreiding van de generatie-effecten gaat het vooral erom te voorkomen dat een
bepaalde generatie onevenredig wordt belast en te bereiken dat de lasten zo veel
mogelijk worden gelegd bij de generaties die profijt hebben van de afschaffing van de
doorsneesystematiek. Als gevolg van het afschaffen van de doorsneesystematiek zullen
bepaalde generaties geconfronteerd worden met een lager pensioen (of een hogere
premie). Deze groep is in het verleden wel netto-betaler geweest aan de
doorsneesystematiek, maar zal hier niet langer van kunnen profiteren. Zonder
compensatie en bij directe invoering kan er sprake zijn van uitgesproken pech- en
gelukgeneraties. Te grote ongelijkheid kan maatschappelijk onaanvaardbaar zijn en is
juridisch kwetsbaar. Compensatie en spreiding van de generatie-effecten in de
transitiefase is dan ook belangrijk om de doorsneesystematiek op een maatschappelijk
aanvaardbare wijze af te schaffen. Deze generatie-effecten zijn vooral aan de orde in
paragraaf 4.6.
Bij de uitvoerbaarheid gaat het om de juridische en fiscale aspecten, de administratieve
lasten voor fondsen, de uitvoerbaarheid van een compensatieregeling en de
mogelijkheid tot het bieden van maatwerk.
Voor de houdbaarheid gaat het om de uitlegbaarheid en de mogelijke negatieve
gevolgen voor de overheidsfinanciën en de arbeidsmarkt. Ook hier spelen de juridische
aspecten een rol.
4.3

Alternatieven

4.3.1 Welke alternatieven zijn er?
Er zijn verschillende alternatieven om de herverdeling tussen jong en oud als gevolg van
de doorsneesystematiek aan te pakken:
1.
Degressieve opbouw, met een leeftijdsonafhankelijke premie en een opbouw die
afneemt met de leeftijd van de deelnemer.
2.
Progressieve premies, met een doorsneeopbouw en een premie die toeneemt met
de leeftijd van de deelnemer.

56

3.
4.

Rendementsindexatie, met een hogere of meer zekere indexatie in ruil voor een
lagere initiële opbouw.
Persoonlijke rekeningen, waarop het vermogen gelijk is aan de gestorte premie en
de behaalde nettorendementen en er per definitie sprake is van een actuarieel fair
systeem. Daarbinnen kan worden gekozen voor de mate waarin de premies
leeftijds(on)afhankelijk zijn, waarbij eventueel gedifferentieerd kan worden naar
het werkgevers- en het werknemersdeel van de premie.

De eerste drie alternatieven passen bij beleidsvariant I uit hoofdstuk 3. Het vierde
alternatief sluit aan bij de beleidsvarianten III en IV (overgang naar persoonlijk
pensioenvermogen met collectieve risicodeling pensioenpot). Hieronder beoordelen we
de alternatieven op basis van de criteria benoemd in 4.2.
Bij rendementsindexatie kan de doorsneesystematiek met een gelijke premie en een
gelijke opbouw blijven bestaan. In vergelijking met de huidige doorsneesystematiek
wordt echter de opbouw sterk verminderd en zwaarder ingezet op het toekennen van
indexatie. Doordat jongere deelnemers bij rendementsindexatie meer jaren
(onvoorwaardelijke) toeslagverlening ontvangen, zijn de effecten ervan vergelijkbaar
met die van degressieve opbouw119.
4.3.2 Beoordeling
Arbeidsmarkteffecten
Bij progressieve premies nemen de premies over de levensloop toe. Dit kan nadelig zijn
voor de arbeidsmarktpositie van ouderen.120 Het voordeel van progressieve premies is
dat de lagere premies voor jongeren beter kunnen aansluiten bij hun financiële situatie
en dat de opbouw van pensioen minder afhankelijk is van de arbeidsmarktdeelname op
jonge leeftijd.
Bij degressieve opbouw wordt de pensioenopbouw naar voren in de tijd gehaald.
Pensioenopbouw en arbeidsdeelname op jonge leeftijd wordt dan belangrijker. Voor
laagopgeleide werknemers kan degressieve opbouw voordelig zijn omdat zij in de regel
vroeg beginnen te werken en hun pensioenopbouw minder afhankelijk wordt van hun
arbeidsdeelname op latere leeftijd. Daarentegen kan het negatief zijn voor mensen met
een modaal en hoger inkomen omdat zij vaak later de arbeidsmarkt betreden en
daarnaast tijdens hun arbeidsproces loongroei kennen en daarmee
rendementspotentieel mislopen. In tegenstelling tot progressieve premies zorgt een
degressieve opbouw met een doorsneepremie voor een level playing field tussen jonge
en oude werknemers en tussen ‘groene’ en ‘grijze’ bedrijven binnen een bedrijfstak.
Generatie-effecten
In het debat over de afschaffing van de doorsneesystematiek speelt de vraag of de
verdeling van de totale transitiekosten tussen werkgevers en werknemers bij een
overstap op progressieve premies anders is dan bij een overstap op degressieve
opbouw. Als wordt uitgegaan van pensioen als arbeidsvoorwaarde die wordt betaald uit
de totale loonruimte, ligt het voor de hand te veronderstellen dat een verhoging van de
premies uiteindelijk ten laste komt van het nettoloon, ongeacht de formele afspraken
over de verdeling van de pensioenpremies tussen werkgevers en werknemers121. De
119

Zie uitgebreider: M. Lever, J. Bonenkamp en R. Cox, (2013) Eindrapportage “Voor- en nadelen van
de doorsneesystematiek” CPB, hoofdstuk 4.

120

Als bij degressieve opbouw ouderen niet voor de transitie gecompenseerd worden en zij via hogere
lonen compensatie eisen voor de lagere pensioenopbouw, zal ook degressieve opbouw op korte
termijn resulteren in hogere loonkosten voor ouderen.

121

In een kleine open economie zoals Nederland is het lastig om structureel lasten af te wentelen op de
werkgever. Zie: J.Bonenkamp en M. Lever(2015) Transitie doorsneesystematiek: een kwantitatieve
analyse, CPB, bijlage 2 bij dit SER-advies, p. 4.

57

generatie-effecten gemeten als het verschil tussen betaalde premies en opgebouwd
pensioen zijn dan bij degressieve opbouw en progressieve premies aan elkaar gelijk.
Uitvoeringsaspecten
De uitvoeringsaspecten die zijn verbonden aan de overstap naar een andere systematiek
zijn wel verschillend voor de verschillende alternatieven.
Overstap naar het alternatief van progressieve premies binnen de bestaande
uitkeringsregelingen zal waarschijnlijk nog de minste problemen opleveren. De huidige
premieregelingen kennen immers al een systeem van progressieve premies. Daar kan
bij worden aangesloten. Wel dient de Wet bedrijfstakpensioenfondsen te worden
gewijzigd die verplicht tot het hanteren van een doorsneepremie. De vraag is echter of
overstap naar een systeem van progressieve premies zoveel voordelen oplevert (zie
bovenstaande).
Overstap naar een systeem van degressieve opbouw binnen de uitkeringsregelingen
vergt naast een wijziging van de Wet Bpf ook een wijziging van de Pensioenwet en een
wijziging van het fiscaal kader. Als alle bedrijfstakpensioenfondsen over zouden stappen
op een systeem van degressieve opbouw met een leeftijdsonafhankelijke premie, dan is
het logisch dat alle huidige premieregelingen dat ook doen. Als dat niet gebeurt, dan
blijven deelnemers immers last houden van een overstap van een DB-regeling naar een
DC-regeling. Met een overstap naar een leeftijdsonafhankelijke premie zouden de
bestaande premieregelingen verbeterd kunnen worden. Maar het brengt ook een
soortgelijke transitieproblematiek bij deze regelingen teweeg.
Bij overstap naar rendementsindexatie kan het noodzakelijk zijn om ook bestaande
rechten om te zetten. Rendementsindexatie gaat gepaard met een lagere opbouw. Om
te voorkomen dat een pensioenuitvoerder voor elk opgebouwd recht moet gaan
bijhouden tegen welke indexatieambitie het is ingekocht, hetgeen uitvoeringstechnisch
heel lastig is, zal ook de bestaande pensioenopbouw herrekend (verlaagd) moeten
worden. Bij de andere alternatieven kan worden gekozen voor een meer geleidelijke
afschaffing alleen voor nieuwe toetreders of voor nieuwe opbouw. De aanpassing van de
bestaande opbouw – en daarmee het invaarprobleem – is dan niet aan de orde.
Overstap naar persoonlijke rekeningen kan met een splitsing van fondsen. Naast het
oude fonds wordt een nieuw fonds opgezet. In dat nieuwe fonds kan worden gestart met
alle nieuwe toetreders of alle nieuwe opbouw. Dit roept een aantal specifieke
uitvoeringskwesties op:

De juridische aspecten van fondssplitsing. Deze zijn voor
bedrijfstakpensioenfondsen nog nauwelijks aan de orde geweest.

Het omgaan met dekkingsgraad tekorten bij de verdeling van oude en jonge
fondsen.

Het vormgeven van compensatie tussen oude en jonge fondsen.
Een alternatief voor fondssplitsing is dat ook de reeds bestaande rechten worden
omgezet (zie hieronder).
Bij overstap naar persoonlijk rekeningen met een vaste leeftijdsonafhankelijke premie
kan de fiscale premiestaffel in de huidige premieregelingen worden afgeschaft.
Vanuit fiscaal oogpunt is het ongewenst als niet alle fondsen de doorsneesystematiek
afschaffen en er een situatie ontstaat waarbij sommige fondsen de doorsneesystematiek
handhaven en andere overstappen op een alternatieve systematiek (zie verderop
paragraaf 4.10). Dat kan nadelig zijn voor de mobiliteit op de arbeidsmarkt. Vanuit dit
gezichtspunt is het ook gewenst dat fondsen overstappen naar hetzelfde alternatief. Het

58

bovenstaande impliceert dat de overheid bepaalde voorschriften voor de overstap moet
uitvaardigen om de gewenste uniformiteit te bewerkstelligen. Sociale partners zouden
hiertoe aanbevelingen kunnen doen.
4.4

Wat kost het om de doorsneesystematiek af te schaffen?

Afschaffen van de doorsneesystematiek brengt hoge transitiekosten met zich mee. Als
de doorsneesystematiek wordt afgeschaft, vervalt voor werknemers in de
transitieperiode het voordeel van de ‘te lage’ premie in de tweede helft van hun carrière.
Zij lopen daardoor pensioenopbouw mis. Het kantelpunt tussen ‘te veel’ en ‘te weinig’
betalen voor de opgebouwde pensioenaanspraak ligt rond 45 jaar.
De omvang van de transitiekosten is te berekenen door te bepalen wat de totale waarde
is van de pensioenopbouw die deelnemers mislopen als nu wordt overgestapt van de
doorsneesystematiek naar een systeem van degressieve opbouw of
rendementsindexatie. Het is gelijk aan de waarde van de overdracht van jongere en
toekomstige deelnemers aan de oudere werkenden. Bij overstappen naar een systeem
van progressieve premies gaat het om de extra premies die moeten worden betaald om
de pensioenopbouw te financieren. Beide benaderingen leveren dezelfde uitkomst op (nu
circa 100 miljard euro in termen van bruto inkomens122). Dit wordt ook wel de impliciete
schuld genoemd die is ontstaan bij de invoering van ons pensioenstelsel voor de
financiering van het pensioen van de eerste generatie.
Het CPB schat de transitiekosten nu op ongeveer 9 procent van het aanvullend
pensioenvermogen. Het is gevoelig voor de rente die wordt gehanteerd bij de
berekening. Maar deze gevoeligheid is niet zo groot dat het tot fundamenteel andere
uitkomsten leidt bij een hogere of lagere rente123. Voor individuele fondsen zijn de
transitiekosten afhankelijk van hun leeftijdssamenstelling.
Omvang in perspectief huidige dekkingsgraadtekort en de VUT
Vergeleken met recente schommelingen in de dekkingsgraad zijn de effecten van
afschaffing van de doorsneesystematiek beperkt124. Door cumulatie kunnen de effecten
voor bepaalde cohorten (vooral mensen geboren tussen 1960 en 1970) zeer fors zijn als
nu de doorsneesystematiek zou worden afgeschaft125. Dat is natuurlijk onwenselijk.
De transitielasten bij afschaffing van de doorsneesystematiek zijn waarschijnlijk kleiner
dan die van de afschaffing van de omslaggefinancierde VUT-regelingen vanaf het
midden van de jaren negentig. Daarbij ging tot 10 procent en meer van de
pensioenopbouw over van omslagfinanciering naar kapitaalfinanciering126. De financiële
positie van veel fondsen bood toen echter meer mogelijkheden om de transitielasten op
te vangen. Deze werd bij sommige pensioenfondsen (deels) gefinancierd vanuit de
dekkingsgraad ten laste van de toen vaak nog aanwezige buffers, terwijl andere fondsen
122

Bij een effectief gemiddeld belastingtarief van 40 procent gaat het om 60 miljard in netto termen (zie
paragraaf 4.7.4). De schatting van 100 miljard euro wordt bevestigd in het rapport van het Actuarieel
Genootschap. Het genootschap wijst er wel op dat er ook anders tegen de transitielast kan worden
aangekeken. Deze komt dan een stuk lager uit (zie kader een andere kijk op de omvang van de
transitielast in paragraaf 4.7.1).

123

Bij een rente van 3 procent en een groeivoet van de reële loon en de bevolkingsgroei van 1 procent
bedragen de transitiekosten 102 miljard euro. Bij een rente van 2 procent bedragen de
transitiekosten 87 miljard euro. Bij een rente van 4 procent blijven de transitiekosten gelijk aan 102
miljard euro.

124

125

126

Zie uitgebreider: M. Lever, J. Bonenkamp en R. Cox, (2013) Eindrapportage “Voor- en nadelen van
de doorsneesystematiek” CPB, p.67-68.
Zie: J.Bonenkamp en M. Lever (2015) Transitie doorsneesystematiek: een kwantitatieve analyse,
CPB, bijlage 2 bij dit SER-advies, p. 17-18. De omvang van deze effecten hangt af van de omvang
van het tekort in reële termen.
Zie CPB (2014) Macro Economische Verkenning (MEV) 2015, p. 21.

59

kozen voor een financiering door middel van een extra premies. Bij ABP werd in 2005
bijvoorbeeld gekozen voor het 17 jaar lang heffen van een extra (platgeslagen) premie
om de geschatte last voor de overgangsregeling van circa 12 miljard euro te
financieren127. De 12 miljard euro was toentertijd circa 7,5 procent van de waarde van
de verplichtingen van ABP. In de praktijk is er dus al eerder voor overgangsregelingen
gekozen om bepaalde groepen te compenseren.
4.5

Hoe kun je de doorsneesystematiek afschaffen?

Er zijn drie manieren waarmee de doorsneesystematiek kan worden afgeschaft:

alleen voor nieuwe toetreders,

alleen voor nieuwe opbouw (waardoor het nieuwe regime ook geldt voor alle
generaties die pensioen opbouwen),

voor nieuwe opbouw én de al opgebouwde rechten.
De laatste variant is het meest omvattend en impliceert dat de reeds opgebouwde
rechten dienen te worden gewijzigd. Dat brengt een juridisch complexe
uitvoeringsproblematiek met zich mee.
Bij omzetting van de doorsneesystematiek in een actuarieel fair systeem, moet er dus
op twee dimensies een keuze worden gemaakt. De eerste dimensie betreft de keuze
voor welke generaties het nieuwe regime zal moeten gelden: voor nieuwe toetreders of
voor de nieuwe (en eventueel bestaande) pensioenopbouw voor alle generaties. Zoals
eerder aangegeven, vraagt een overstap naar rendementsindexatie om een aanpassing
(verlaging) van al opgebouwde rechten. Bij de andere varianten ligt de keuze meer
open.
De tweede dimensie betreft de vraag of de op te bouwen aanspraken onder de nieuwe
systematiek al dan niet moeten worden ondergebracht in een apart fonds. Als
uitkeringsovereenkomsten overstappen op degressieve opbouw, rendementsindexatie of
progressieve premie, ligt integratie in het bestaande fonds wellicht het meest voor de
hand; bij overstap op persoonlijke rekeningen is fondssplitsing onvermijdelijk, tenzij ook
de bestaande aanspraken worden overgeheveld (‘ingevaren’) naar het nieuwe fonds.
Deze twee dimensies leiden tot het volgende conceptuele kader voor de transitie:
Tabel 4.1

Conceptueel kader transitie
fondssplitsing

doorsneesystematiek
afschaffen voor:

Toetreders

127

nieuwe
opbouw

niet
wel
Uitkeringsovereenkomsten Premieovereenkomsten en
zoals DB, met:
overstap naar persoonlijke
- degressieve opbouw
rekeningen.
- rendementindexatie*
- progressieve premie
Uitkeringsovereenkomsten Premieovereenkomsten en
met :
overstap naar persoonlijke
- degressieve opbouw
rekeningen.
- rendementindexatie*
- progressieve premie

De overeenkomst voor de transitie van het afschaffen van de VUT en Prepensioen regelingen was een
vervolg op een eerdere overeenkomst in 1997 waarbij was besloten om binnen een tijdsbestek van
25 jaar de omslagfinanciering van het prepensioen geleidelijk aan te passen aan kapitaaldekking.

60

oude én
nieuwe
opbouw

Overstap naar persoonlijke
rekeningen

*Het is de vraag of een overstap op rendementsindexatie mogelijk is zonder verlaging
van de bestaande opbouw
Afschaffen alleen voor nieuwe toetreders impliceert dat de transitieperiode decennia
duurt. Door de nieuwe systematiek op alle nieuwe opbouw toe te passen heeft het
pensioenfonds de flexibiliteit om zelf de mate van compensatie en de lengte van de
transitieperiode te bepalen.
4.6

Welke generatie-effecten zijn er bij de overgang?

Generatie-effecten: de verdeling van de transitiekosten over cohorten
De generatie-effecten die ontstaan bij de afschaffing van de doorsneesystematiek
hebben betrekking op de verdeling van de transitiekosten tussen de verschillende
cohorten. Als nu de doorsneesystematiek zou worden afgeschaft en er voor alle nieuwe
opbouw overgestapt wordt naar degressieve-opbouwsystematiek, dan zal dat een groot
deel van de huidige actieve deelnemers raken (de deelnemers die nu tussen de 30 jaar
en de 60 jaar zijn). De deelnemers rond de 45 jaar (geboortejaar rond 1970) zouden het
hardst worden getroffen: zij hebben tot nu toe ‘te veel’ betaald voor hun opgebouwde
rechten, en zouden in de toekomst ‘te weinig’ gaan betalen voor hun opgebouwde
rechten, maar lopen die subsidie nu dus mis. Hun verlies kan maximaal oplopen tot circa
8 procent van hun aanvullend pensioen; dat is gemiddeld ongeveer 4 procent van hun
totale pensioen, inclusief AOW. De deelnemers jonger dan 30 jaar en toekomstige
deelnemers zullen er door de nieuwe systematiek op vooruitgaan omdat ze nu niet meer
de oudere generatie hoeven te subsidiëren: door het wegvallen van het omslagelement
daalt de pensioenpremie structureel.
In de hierboven beschreven situatie zou de huidige generatie onevenredig worden
getroffen door afschaffing van de doorsneesystematiek. Het ligt daarom voor de hand
deze generatie te compenseren. Daarmee komen de kosten deels bij andere generaties
te liggen.
Generatie-effecten en pensioenresultaat
De generatie-effecten kunnen voor elk cohort berekend worden als het verschil tussen
opgebouwd pensioen en betaalde premies. Om generatie-effecten te kunnen
interpreteren als inkomenseffecten, wordt het nettoprofijt gedeeld door de waarde van
het aanvullend pensioen. Het nettoprofijt uitgedrukt als percentage van het totale
pensioeninkomen is gemiddeld de helft kleiner omdat het tweedepijlerpensioen
gemiddeld ongeveer de helft is van het totale pensioeninkomen (eerste en tweede
pijler). Als maatstaf voor pensioenresultaat is de vervangingsratio gebruikt (bruto
pensioen gedeeld door brutomiddelloon) voor een maatmens die doorwerkt tot aan de
AOW-leeftijd128.
Volledige generatieneutrale overgang moeilijk te realiseren
Volledige generatieneutrale overgang is moeilijk te realiseren. Ten eerste ligt het profijt
van de transitie bij alle generaties in de verre toekomst (oneindige horizon); zij
profiteren van permanent lagere premies. Ten tweede is de overgangsproblematiek niet
uniform, maar verschilt zij per regeling en per fonds; bovendien valt niet iedereen onder
een pensioenregeling. Wanneer iedereen onder exact dezelfde regeling zou vallen, is een
128

De vervangingsratio zal voor jonge en toekomstige deelnemers hoger uitvallen dan voor oudere
deelnemers als gevolg van de geleidelijke verhoging van de AOW-leeftijd.

61

generatieneutrale overgang in beginsel mogelijk door het voordeel van generaties in de
verre toekomst af te romen.
Het ligt voor de hand om de transitielast (deels) neer te leggen bij generaties die
profiteren van het afschaffen van de doorsneesystematiek. Het Actuarieel Genootschap
merkt echter op dat toekomstige generaties naar verwachting minder pensioen zullen
opbouwen. Dat komt door de versobering van de pensioenopbouw als gevolg van de
beperking van het fiscale kader129. Een volledige compensatie van de huidige generaties
verschuift de transitielast naar toekomstige generaties. Dit impliceert dat zij én een
lager pensioen opbouwen én de transitielast moeten dragen.
Compensatie binnen of buiten de tweede pijler?
De compensatie kan verstrekt en gefinancierd worden door de belanghebbenden bij
pensioenfondsen of door de overheid. Bij financiering door de pensioenfondsen zijn
generatie-effecten niet te vermijden. Ze kunnen wel worden uitgesmeerd en gespreid
(zie paragraaf 4.7).
Bij financiering door de overheid is het mogelijk generatie-effecten te vermijden. Dit kan
bij een permanente stijging van de staatsschuld (tijdelijk hogere AOW), introductie van
een permanent omslagelement in de eerste pijler, waardoor de staatschuld eerst daalt
en daarna stijgt (permanent hogere AOW), of een permanente verhoging van de
belastingen voor die generaties (afschaffing omkeerregel). Deze oplossingen buiten de
tweede pijler komen aan bod in paragraaf 4.8.

4.7

Generatie effecten en compensatie binnen de tweede pijler

De generatie-effecten in de tweede pijler hangen samen met de vraag of, in welke mate
en op welke wijze, er compensatie plaatsvindt en hoe deze wordt gefinancierd door
belanghebbenden. Als dat via een premieverhoging gebeurt, worden de kosten vooral
naar jonge en toekomstige deelnemers doorgeschoven130. Als de compensatie wordt
gefinancierd uit het pensioenvermogen, daalt de dekkingsgraad en is er minder ruimte
om te indexeren. Dat treft dan ook oudere generaties. Voor de generatie-effecten is ook
van belang op welke wijze de afschaffing van de doorsneepremie plaatsvindt: enkel voor
nieuwe toetreders of voor de nieuwe opbouw van alle deelnemers. Uiteraard is het ook
mogelijk om combinaties van compenserende maatregelen te beschouwen.
4.7.1 Binnen de bestaande regelingen: geen fondsplitsing
Het CPB heeft de generatie-effecten en het pensioenresultaat berekend voor de
transitievarianten die zijn weergegeven in tabel 4.1. Deze paragraaf (afschaffen binnen
de bestaande regeling) en de volgende (afschaffen en overstap naar persoonlijke
rekening waarvoor fondssplitsing noodzakelijk is) vatten de belangrijkste uitkomsten
samen131. De berekeningen zijn gedaan voor het alternatief degressieve opbouw.
Afschaffen voor nieuwe toetreders
Als de doorsneesystematiek alleen voor nieuwe toetreders wordt afgeschaft en de
bestaande deelnemers volgens de oude doorsneesystematiek hun pensioen blijven
opbouwen, dan stijgen de totale pensioenverplichtingen voor het fonds. Deze zullen
129

Zie Duijsens, op. cit., pp. 19-20.

130

De premieverhogingen zouden verder in de tijd kunnen worden doorgeschoven en gespreid door het
opnemen van een lening door het fonds om de transitielast te financieren. Deze lening zou dan
geleidelijk kunnen worden afgelost met een extra opslag op de premie (zie Lever et al, 2013, p. 64).

131

Zie uitgebreider: J.Bonenkamp en M. Lever(2015) Transitie doorsneesystematiek: een kwantitatieve
analyse, CPB, bijlage 2 bij dit SER-advies, pp.9-10

62

gefinancierd moeten worden. Gebeurt dit via een extra premie (oplopend tot 1,5
procentpunt ten opzichte van het huidige niveau), dan worden de transitiekosten vooral
doorgeschoven naar de huidige jongeren. Zij betalen dan immers het langst de extra
premie: deze zal pas geleidelijk dalen na 2045 en komt dan door het wegvallen van het
omslagelement onder het huidige premieniveau te liggen. Het Actuarieel Genootschap
wijst erop dat de transitielast ook kan worden geïnterpreteerd als het totale verschil
tussen de (tijdelijke) extra premie en de huidige premie (zie onderstaand kader). Zo
bezien is de transitielast fors lager en bedraagt dan 40 miljard euro (volgens de
berekening van het CPB; het AG komt nog lager uit).
Een andere kijk op de omvang van de transitielast
Het Actuarieel Genootschap (AG) heeft in november 2014 een rapport uitgebracht over de
doorsneesystematiek. Daarin bevestigt het de berekening van het CPB van de totale
transitielast van het afschaffen van de doorsneesystematiek op basis van de definitie die het
CPB hanteert (ca 100 miljard euro). Maar het Genootschap wijst erop dat ook een andere
definitie en zienswijze mogelijk is. Dit leidt tot een lagere schatting van de omvang van de
transitielast.
Het verschil in zienswijze kan worden verduidelijkt aan de hand van onderstaande figuur 4.1.
Figuur 4.1 – Effecten afschaffing van de doorsneesystematiek op de premies voor de
aanvullende pensioenen (procentpunt premiemutatie).

De figuur heeft betrekking op de situatie waarbij de doorsneesystematiek is afgeschaft voor
nieuwe toetreders en de bestaande deelnemers volgens de oude doorsneesystematiek blijven
opbouwen. Zoals in de hoofdtekst beschreven staat, stijgen in dit geval de
pensioenverplichtingen van het fonds. Deze kunnen worden gefinancierd uit de premie (de
blauwe lijn) of uit het pensioenvermogen. In dat laatste geval kunnen de nu actuarieel faire
premies bij een degressieve opbouw dalen (rode lijn).
De totale transitielast zoals berekend door het CPB is gelijk aan het verschil tussen de blauwe
lijn (de extra opslag op de premies) en de rode lijn (de actuarieel faire premie bij degressieve
opbouw). Dit oppervlak is gevuld met horizontale streepjes. Het AG beziet de omvang van de
transitielast als het verschil tussen de extra premies (de blauwe lijn) en de huidige premies
(de nullijn). Dit oppervlakte is weergegeven met verticale streepjes. Het overlapt maar met
een deel van het ‘CPB’–oppervlak is en dus kleiner (40 miljard euro).
Merk op dat bij deze variant er sprake is van een lange transitieperiode. De zienswijze van
het AG impliceert dat er voor een lange tijd een extra premie bovenop de bestaande premie

63

nodig is. Het is de vraag of dit houdbaar is. Zijn nieuwe toetreders voor een lange tijd bereid
een extra premie te betalen?
Figuur 4.1 maakt ook duidelijk dat de premie-vrijval als gevolg van de overstap op
degressieve opbouw de eerste vijftig jaar (het verschil tussen de nullijn (niveau huidige
premies) en de rode lijn) onvoldoende is om de totale transitielast te financieren. Er resteert
dan immers nog altijd het geblokte gedeelte (het ‘AG’- oppervlak).
Bron: J. Bonenkamp en Lever(2015) Transitie doorsneesystematiek.pp. 9-10; Duijsens [et al] 2014, op.
cit. p. 31.

Als de extra pensioenopbouw wordt gefinancierd uit het vermogen, daalt de
dekkingsgraad waardoor er niet of minder kan worden geïndexeerd. Hierdoor wordt dan
ook de pensioenopbouw van gepensioneerden aangeslagen. De transitie-effecten
worden over meer generaties uitgesmeerd en vallen per generatie lager uit. Er kan
mogelijk langdurig niet volledig worden geïndexeerd.
Afschaffen voor nieuwe opbouw
Het ontzien van bestaande deelnemers impliceert dat de overgangsperiode decennia
lang duurt. Door de nieuwe systematiek op alle nieuwe opbouw toe te passen heeft het
pensioenfonds de flexibiliteit om zelf de mate van compensatie en de lengte van de
transitieperiode te bepalen.
Maar het nu afschaffen van de doorsneesystematiek voor alle nieuwe opbouw betekent,
zoals eerder aangeven, dat de generatie die geboren is tussen 1960 en 1980 een verlies
moet nemen dat oploopt tot 8 procent van het aanvullend pensioeninkomen. Geleidelijk
infaseren helpt niet veel om dit te beperken. De generatie-effecten worden dan alleen
doorgeschoven naar een jongere generatie. Pas bij zeer lange infasering worden de
lasten uitgesmeerd.
De pijn van de transitie kan ook worden gespreid door de betrokken generatie (deels) te
compenseren voor het verlies van de gesubsidieerde pensioenopbouw. Ze kunnen
bijvoorbeeld gedurende een bepaalde periode het verschil krijgen bijgestort (door
middel van extra pensioenopbouw) tussen wat zij feitelijk hebben opgebouwd op
moment van overgang en wat zij zouden hebben opgebouwd indien degressieve opbouw
vanaf de start van hun loopbaan had gegolden. De tijdsduur van deze compensatie kan
door het pensioenfonds worden bepaald. Bij de VPL gold een overgangsperiode van 15
jaar. Ook hier geldt dat financiering van de compensatie via extra premies de
transitielast meer naar jongeren verschuift en compensatie uit het vermogen de last
meer naar ouderen.
Hybride variant
Met een combinatie van maatregelen kunnen generatie-effecten worden gespreid en
indexatiekortingen substantieel worden gemitigeerd132. Als voorbeeld is gekeken naar de
effecten van een hybride variant in een situatie zonder fondsplitsing waarbij de
doorsneepremie voor nieuwe opbouw wordt ingevoerd. Daarbij is gekozen voor een
transitieperiode van 15 jaar (zie hierboven) respectievelijk 30 jaar, een gedeeltelijke
(2/3e respectievelijk 4/5e) compensatie van de misgelopen gesubsidieerde opbouw, en
financiering van de compensatie middels werkgevers- en werknemerspremies en
vermogen (wat tot indexatiekortingen leidt). Wat de financiering betreft is meer
specifiek verondersteld dat de premieval gedurende de transitieperiode voor de
compensatie wordt ingezet en dat het resterende bedrag wordt gefinancierd uit het
vermogen.

132

Zie J.Bonenkamp en M. Lever (2015) Transitie doorsneesystematiek: een kwantitatieve analyse,
bijlage 2 van dit SER-advies,p. 13.

64

4.7.2 Fondssplitsing
De doorsneesystematiek kan ook worden opgelost door een overstap naar persoonlijke
rekeningen. Fondssplitsing is dan wellicht mogelijk aan de orde in sommige situaties,
waarbij wederom de vraag speelt of alleen de opbouw van nieuwe deelnemers of die van
alle deelnemers wordt afgesplitst. Met name bij fondssplitsing speelt ook het initiële
dekkingsgraad tekort een rol bij de verdeling van de generatie-effecten. Fondssplitsing
leidt ertoe dat er gesloten fondsen ontstaan. Dit is van invloed op het te voeren
fondsbeleid waarin de beleggingshorizon steeds korter wordt.
Afschaffen voor nieuwe toetreders
Bij fondssplitsing worden de generatie-effecten sterk bepaald door de keuze voor
afschaffen van nieuwe toetreders of afschaffen voor nieuwe opbouw. Afschaffen voor
nieuwe toetreders impliceert dat er een ‘jong’ fonds komt met alleen nieuwe toetreders
en een ‘oud’ fonds voor de eerdere toetreders. In het oude fonds moeten de jongste
generaties vanwege de vergrijzing van het fonds steeds hogere premies opbrengen
zonder zelf later te kunnen profiteren van de subsidie door jongeren. Dat leidt tot sterk
negatieve generatie-effecten voor deze specifieke groep. Zonder compensatie leidt dat
er ook toe dat er een scherpe knip ontstaat tussen de negatieve gevolgen voor hen die
net tot een fonds zijn toegetreden voordat de doorsneesystematiek werd afgeschaft en
deelnemers die later zijn toegetreden. Hier is dus sprake van een ‘pech’ en ‘geluk’
generatie. De pechgeneratie zal een prikkel hebben om naar een andere regeling over te
stappen en als nieuwe toetreder te participeren in een ‘jong’ fonds. Het ligt voor de hand
deze groep op een of andere wijze te compenseren (zie hieronder).
Afschaffen voor nieuwe opbouw
Bovenstaande effecten van fondsplitsing waarbij er een duidelijke pech- en
gelukgeneratie ontstaat, treden niet op bij afschaffing van de doorsneesystematiek voor
alle nieuwe opbouw. De effecten met fondssplitsing zijn hetzelfde als de effecten zonder
fondssplitsing.
Compensatie bij fondssplitsing
Ook in geval van fondssplitsing is compensatie van gedupeerde generaties mogelijk,
maar de opties daarvoor zijn beperkter dan in geval van geen fondssplitsing. Dit heeft te
maken met het feit dat de generaties die compensatie moeten krijgen – de bestaande
deelnemers – in het bestaande collectieve fonds achterblijven en de generaties die de
compensatie moeten verschaffen – de toekomstige generaties – in het nieuwe fonds
opbouwen. Compensatie verschaffen vanuit een collectieve vermogenspot is daarom niet
meer mogelijk. De enige manier waarop compensatie verschaft kan worden is door een
verplichte solidariteitsheffing van een sponsor of, bij afwezigheid daarvan, van jongere
en toekomstige deelnemers. De vraag is dan hoe afdwingbaar deze verplichte heffing is.
Binnen het ‘oude fonds’ kunnen de transitielasten evenwichtiger worden verdeeld,
bijvoorbeeld door onvolledige indexatie te geven aan oudere generaties of via eventueel
aanwezige buffers.
4.7.3 Uitvoeringsvraagstukken compensatie
Een vraag is hoe de compensatie precies moet worden vormgegeven door
pensioenfondsen. Hoe kunnen ze bijvoorbeeld het beste bepalen wat deelnemers krijgen
bijgestort door middel van extra pensioenopbouw, c.q. wat het verschil is tussen wat zij
feitelijk hebben opgebouwd op moment van overgang en wat zij zouden hebben
opgebouwd indien degressieve opbouw vanaf de start van hun loopbaan had gegolden?
Welke administratieve inspanningen brengt dit met zich mee? Een aandachtspunt bij
compensatie in de tweede pijler is ook voorkomen dat mensen uit angst hun

65

compensatie te verliezen minder van baan gaan wisselen. Dat zou immers een van de
redenen voor het afschaffen van de doorsneesystematiek doorkruisen. Een rem op de
arbeidsmobiliteit kan worden voorkomen door de compensatie afhankelijk te maken van
het gehele arbeidsverleden van de deelnemer, of eventueel van een fictief
arbeidsverleden en niet alleen van het arbeidsverleden in het betreffende fonds. Dit
vereist wellicht coördinatie door de sociale partners en/of de overheid.
4.7.4 Effecten op de overheidsfinanciën
De transitiekosten bij afschaffing van de doorsneesystematiek komen via de
omkeerregel deels bij de overheid terecht in de vorm van lagere belastingopbrengsten
vanwege hogere premies of lagere pensioenuitkeringen. Hierdoor daalt het EMU-saldo
tijdelijk en er ontstaat daardoor een hogere overheidsschuld. Dit mitigeert de effecten
van hogere pensioenpremies of lagere pensioenuitkeringen op het besteedbaar inkomen
gedurende de transitieperiode. Als er in de transitieperiode 100 miljard euro meer
premie wordt ingelegd of 100 miljard minder pensioen wordt uitgekeerd, is het effect na
belastingen bij een marginaal tarief van 40 procent, in netto termen 60 miljard. Daarbij
zijn de mogelijke gunstige effecten van het afschaffen van de doorsneesystematiek op
de economische groei niet meegenomen.
In de toekomst kan de overheid rekenen op extra inkomsten, omdat afschaffing van de
doorsneesystematiek ruimte biedt voor structureel lagere pensioenpremies, dus hogere
brutolonen (uitgaande van gelijkblijvende loonkosten).
Het tempo waarin de schuld toeneemt, verschilt naar gelang de wijze waarop de
transitie wordt ingevuld, maar het structurele effect is hetzelfde. Het effect op de
houdbaarheid van de overheidsfinanciën is nihil. Tegenover de extra schuld staat een
extra claim van de overheid op toekomstige pensioenuitkeringen van zo’n 40 mld. euro
133
.
4.8

Transitielasten herverdelen via de overheid

4.8.1 Compensatieverstrekking en financiering door de overheid
De overheid kan herverdelen tussen huidige en toekomstige generaties via schuld of via
overdrachten tussen generaties door de belastingen en sociale zekerheid. Deze
herverdeling kan bijdragen aan beperking van de generatie-effecten van de afschaffing
van de doorsneesystematiek. De overheid is in beginsel in staat het profijt af te romen
dat alle toekomstige generaties hebben van permanent lagere premies als gevolg van de
afschaffing van de doorsneesystematiek. Ze kan daarmee huidige generaties
compenseren. Daar staat tegenover dat een in principe privaat probleem hiermee tot
een publiek probleem wordt gemaakt. Dit raakt burgers die niet deelnemen aan een
pensioenregeling met doorsneepremies.
Er zijn meerdere manieren denkbaar waarop de overheid compensatie zou kunnen
geven, bijvoorbeeld:

Door de premie voor de extra pensioenopbouw in de tweede pijler voor haar
rekening te nemen. Als de doorsneesystematiek voor nieuwe toetreders wordt
afgeschaft, stijgen de pensioenverplichtingen voor het fonds. De premies lopen

133

Zie uitgebreider: J. Bonenkamp en M. Lever (2015) Transitie doorsneesystematiek: een
kwantitatieve analyse, bijlage 2 van dit SER-advies, p. 14. De recente versobering van het
Witteveenkader vermindert de overheidsclaim op toekomstige uitkeringen met meer dan 40 mld.
euro.

66





dan tot 1,5 procentpunt extra op. De overheid zou pensioenfondsen hiervoor op
enigerlei wijze kunnen compenseren.
Door de deelnemer (direct of middels het pensioenfonds) te subsidiëren voor de
verhoging van onder de doorsneesystematiek opgebouwde aanspraken, of juist
voor een subsidie om extra opbouw bij een overstap naar een degressief stelsel in
te kopen134.
Door zelf extra pensioenopbouw aan de overgangsgeneratie toe te kennen via een
tijdelijke opslag in de AOW (zie paragraaf 4.8.2).

De overheid zou een compensatie (in de vorm van een subsidie aan deelnemers, een
bijdrage aan pensioenfondsen of een tijdelijke opslag via de AOW) in beginsel op drie
manieren (of een combinatie daarvan) kunnen financieren (zie paragraaf 4.8.3):

Via de kapitaalmarkt via een hogere overheidsschuld.

Door een gedeeltelijke verschuiving van de premies van de tweede naar de eerste
pijler. Deze mogelijkheid is gekoppeld aan de tijdelijke AOW-variant (zie hierna)
die hiermee een permanent overheidspensioen biedt naast de AOW. Dit leidt ook
tot vermogensvorming bij de overheid.

Door een gedeeltelijke afschaffing van de omkeerregel.
Het onderstaande bevat een technische verkenning van deze mogelijkheden; het
impliceert geenszins dat de raad voorstander is van afschaffing van de omkeerregel of
van een andere opzet van de AOW.
4.8.2 Verstrekking via een tijdelijk opslag op de AOW
Compensatie voor het verlies aan opbouw bij afschaffing van de doorsneesystematiek is
mogelijk door de generatie die bij overstap naar een nieuwe systematiek
pensioenvermogen mist, te compenseren met een hogere AOW-uitkering135. De hoogte
van deze tijdelijke kop op de AOW is dus afhankelijk van het verschil tussen de
doorsneeopbouw uit de oude systematiek en de degressieve opbouw uit de nieuwe
systematiek. Het is daarmee gerelateerd aan het pensioengevende inkomen gedurende
het werkzame leven, net als bij de aanvullende pensioenen. Deze kop komt bovenop de
bestaande AOW, waarvan de opbouw gekoppeld is aan het aantal jaren dat in Nederland
is gewoond.
Vanwege de compensatie voor het verlies van pensioenopbouw zijn de generatieeffecten van de afschaffing van de doorsneesystematiek in beginsel nihil. De
arbeidsmarkteffecten zijn daardoor nihil. Hierbij is echter geen rekening gehouden met
het feit dat de overgangsproblematiek niet uniform is, maar verschilt per regeling en per
fonds; bovendien valt niet iedereen onder een pensioenregeling. Het tijdelijke
overheidspensioen compenseert voor het verlies van pensioenopbouw bij de overgang
van de doorsneesystematiek naar een nieuwe systematiek. Aangezien dit verlies niet
voor alle cohorten gelijk is, zal de hoogte van de tijdelijke AOW ook verschillend zijn.
Deze is het hoogst voor de huidige deelnemers van middelbare leeftijd die bij overgang
de meeste pensioenopbouw zouden missen (gemiddeld 1800 euro per jaar in koopkracht
2015) en het laagst voor deelnemers aan het begin of het einde van hun carrière
(respectievelijk 700 euro en 1000 euro)136. Het is de vraag of dit leeftijdsonderscheid
juridisch gezien toelaatbaar is.

134

135

136

Zie: B. Boon (2014) Afschaffen doorsneestelsel hoeft geen probleem te zijn, Me Judice, 13 november
2014.
Zie: L. Bovenberg (2014) Toekomstbestendig pensioenstelsel vraagt extra AOW-opbouw, Me Judice,
23 mei 2014.
Een 65-jarige mist geen pensioenopbouw. Zij zouden dus geen extra overheidspensioen krijgen.

67

Bij een tijdelijke kop op de AOW stijgen de extra AOW-uitgaven de komende decennia.
De piek wordt bereikt als de huidige werknemers van middelbare leeftijd met pensioen
zijn. De AOW-uitgaven liggen dan 12 procent hoger. Na deze piek lopen de uitgaven
terug. De premievrijval die resulteert door afschaffing van het omslagelement in de
doorsneesystematiek wordt op enigerlei wijze overgeheveld naar de overheid. Bij
schuldfinanciering kan de overheid hiermee de rente betalen (zie volgende paragraaf).
De AOW is thans een betrekkelijk eenvoudige regeling met lage uitvoeringskosten. De
administratie voor de overheid wordt meer complex bij de combinatie van de reguliere
AOW-uitkering gebaseerd op ingezetenschap en een (tijdelijk) overheidspensioen op
basis van eerder looninkomen.
4.8.3 Financiering van de compensatie
Schuldcreatie
De tijdelijke kop op de AOW leidt op termijn tot een permanente overheidsschuld van
zo’n 100 mld. euro137. De overheid kan voor ongeveer hetzelfde bedrag de
pensioenfondsen ook compenseren en ook hier geld voor lenen op de kapitaalmarkt.
Hierdoor wordt de impliciete schuld uit de tweede pijler een expliciete schuld van de
overheid. De extra premie voor de overheid vanwege de overheveling van de
premievrijval als gevolg van de afschaffing van de doorsneesystematiek is op termijn
voldoende om de rente op de schuld te financieren, maar niet voldoende om de schuld
af te lossen. Hierdoor hoeft de houdbaarheid van de overheidsfinanciën niet in het
geding te komen. Het is echter de vraag of dit door de financiële markten ook zo wordt
opgevat.
Past een dergelijke stijging van de overheidsschuld binnen de Europese
begrotingsregels? De Europese begrotingsregels bieden bepaalde ruimte om de
frontloading van kosten verbonden met pensioenhervormingen mee te nemen. Daarbij
gaat het vooral om de transitiekosten verbonden aan een overstap van
omslagfinanciering naar kapitaaldekking138. Het is de vraag of dit ook betrekking heeft
op het geval waarbij het omslagelement wordt overgeheveld van de tweede naar de
eerste pijler.
Overheveling deel tweede pijler naar de eerste pijler
De tijdelijke kop op de AOW kan worden aangevuld met een permanente
loongerelateerde kop op de AOW. Deze leidt tot vermogensvorming bij de overheid die
zo kan worden vormgegeven dat ze de oploop van de schuld bij een tijdelijke kop
compenseert. Hiervoor moet zo’n 8 procent van het pensioenvermogen van de tweede
pijler naar de eerste pijler worden verschoven. Dit is mogelijk door de samenstelling van
de totale premiedruk van pensioen te veranderen: de premies in de tweede pijler dalen
en die voor de eerste pijler stijgen met een zelfde bedrag (de premie die correspondeert
met een pensioenopbouw voor 0,15 procent van het middelloon139).
Deze verschuiving leidt tot vermogensvorming bij de overheid, omdat de premie eerder
binnenkomt dan dat de uitkeringen uitbetaald worden. Deze verschuiving kan zodanig
worden gekozen dat het op termijn leidt tot een extra vermogen van de overheid van
137

138

139

De overheidsschuld in 2014 bedroeg circa 450 miljard euro en het bbp circa 650 miljard euro. De
schuldquote bedraagt dus 70 procent. Een toename van de schuld met 100 miljard leidt tot een
schuldquote van 85 procent.
Zie Verordening nr. 1175/2011, artikel 5: lidstaten mogen afwijken van het aanpassingstraject
richting de middellangetermijndoelstelling voor de begroting of van de doelstelling zelf afwijken bij
invoering van een meerpijlerpensioen dat een verplichte pijler met volledige kapitaaldekking bevat
(Publicatieblad 23.11.2011, L306/16). Zie ook Verordening 1177/2011 artikel 1 lid 5 (Publicatieblad
23.11.2011, L306/36).
Te weten 8 procent van de maximale pensioenopbouw van 1,875 procent.

68

100 miljard. Hiermee kan dan de permanente verhoging van de overheidsschuld worden
gecompenseerd. De impliciete schuld in de tweede pijler wordt dan een impliciete schuld
voor de overheid. De verschuiving heeft ook geen effect op de houdbaarheid van de
overheidsfinanciën, als de premie voor de loongerelateerde kop op de AOW fiscaal
aftrekbaar is, net als de premie voor de aanvullende pensioenen. Tegenover de hogere
verplichtingen voor de overheid staan ook hogere inkomsten.
Deze permanente kop op de AOW leidt vooral voor de jongere deelnemers tot een extra
overheidspensioen (1200 euro extra). Ze is voor middelbare en oudere werknemers
minder van betekenis. Dat is ook logisch, want jongere werknemers krijgen gedurende
de hele opbouwperiode te maken met de aanpassing van de opbouw.
Bij een aanvullende permanente verhoging van de AOW bedraagt de piek in de uitgaven
meer dan 16 procent. De uitgaven lopen daarna terug naar 8 procent (het percentage
waarmee de pensioenopbouw in de tweede pijler structureel is verschoven naar de
eerste pijler).
Vermogensvorming bij de overheid betekent ook dat de risico’s voor de overheid
toenemen. Zo kunnen grote overschotten of tekorten ontstaan, die de overheid
vervolgens moet toebedelen.
De uitvoeringsproblemen van een aanvullende permanente verhoging en een tijdelijke
verhoging van de AOW zijn hetzelfde.
Gedeeltelijke afschaffing van de omkeerregel
De compensatie door de overheid kan ook worden gefinancierd door een gedeeltelijke
afschaffing van de omkeerregel voor nieuwe opbouw140. Een (deel) van de
pensioenpremie valt in het vervolg onder de loonheffing, terwijl de pensioenuitkeringen
die hier uit voortvloeien onbelast blijven141. Daarmee worden belastinginkomsten naar
voren gehaald waarmee de oploop van de overheidsschuld als gevolg van de
compensatie wordt gefinancierd. Dit leidt dus tot een andere kasstroom voor de
overheid.
De inkomens- en generatie-effecten van deze maatregel zijn alleen neutraal als de
marginale tarieven voor aftrek van premie en uitkering voor pensioen aan elkaar gelijk
zijn. In de praktijk zal dat bij een progressief belastingstelsel niet het geval zijn. Nu
geldt boven de AOW-leeftijd een laag tarief. Als dat wegvalt en de pensioenuitkering
wordt tegen een hoger tarief belast, ondervinden vooral mensen rond het einde van de
tweede belastingschijf een nadeel.
Het afschaffen van de omkeerregel brengt allerlei uitvoeringsproblemen met zich mee.
Het vervallen van belastbare uitkeringen heeft bijvoorbeeld gevolgen voor de
verzilvering van aftrekposten zoals de betaalde hypotheekrente. Daarnaast wordt het
lastiger om draagkracht te meten voor inkomensafhankelijke regelingen. Deze is immers
gebaseerd op het belastbaar inkomen.
4.8.4 Overwegingen
Het verstrekken en financieren van compensatie door de overheid heeft voor- en
nadelen ten opzichte van verstrekking en financiering door de fondsen. Onderstaande
tabel geeft hiervan een overzicht.
140

141

Zie o.a.: B. Boon (2014) Afschaffen doorsneestelsel hoeft geen probleem te zijn, Me Judice, 13
november 2014; J. Bonenkamp en M. Lever (2015) Transitie doorsneesystematiek: een kwantitatieve
analyse, bijlage 2 van dit SER-advies, pp. 26-27.
De pensioenvermogens blijven vrijgesteld van de forfaitaire rendementsheffing in belastingbox 3.

69

Tabel 4.2. Voor- en nadelen verstrekken en financiering compensatie door de overheid
en door fondsen.
Voordelen
Nadelen
Kleinere generatie-effecten omdat de
Het politieke risico om toezeggingen voor
overheid de mogelijkheid heeft lasten
pensioen niet na te komen wordt
permanent naar de toekomst te
waarschijnlijk groter. Dit geldt met name
verschuiven.
als de overheid zelf compensatie verstrekt
via een (tijdelijke) AOW-aanvulling.
Minder verstoringen dan bij financieren
door de fondsen. Iedereen betaalt mee aan
de financiering van de schuld zonder dat
het de keuze tussen werknemerschap en
ondernemerschap verstoort en zonder dat
dit afhankelijk is van de
leeftijdssamenstelling van de sector waarin
men werkt. Dit komt de beoogde
aansluiting van het pensioenstelsel op een
meer dynamische arbeidsmarkt ten goede.

Als de overheid de compensatie verstrekt,
kan ze deze minder goed afstemmen op de
kenmerken van de verschillende
regelingen en op individuele werknemers.
Maatwerk is minder goed mogelijk.

Hogere uitvoeringskosten dan bij
financiering door fondsen.
Bron: J. Bonenkamp en M. Lever (2015) Transitie doorsneesystematiek: een kwantitatieve analyse.

Er zijn ook combinaties mogelijk waarbij de (gedeeltelijke) compensatie bijvoorbeeld
wordt verstrekt door de fondsen en waarbij de overheid de financiering daarvan
(gedeeltelijk) voor zijn rekening neemt. Hierdoor zouden generatie-effecten en
verstoringen verminderd kunnen worden én maatwerk kunnen worden geleverd.
Bij de (lastige) afweging van deze voor- en nadelen moeten ook de mogelijke effecten
van de financiering van de compensatie op de overheidsfinanciën worden meegenomen.
Een hervorming waarbij middels een permanente AOW-kop de eerste pijler wordt
vergroot (en de tweede pijler verkleind), vraagt om een bredere afweging dan past in
het kader van de discussie over de afschaffing van de doorsneesystematiek. Andere
belangrijke aspecten die daarin meegenomen zouden moeten worden, zijn: de rol van
politieke risico’s, de gewenste omvang van beide pijlers in het licht van de verschillende
risico’s waaraan ze zijn blootstaan, zowel vanuit het perspectief van de deelnemers als
van de overheid.
4.9

Juridische aspecten

4.9.1 Welke belangrijke juridische aspecten zijn er?
Voor het afschaffen van de doorsneesystematiek bestaat een aantal mogelijke juridische
belemmeringen. Daarvan zijn de volgende het meest pregnant:

De wettelijke beperkingen. Volgens de Wet Bpf 2000 is de doorsneepremie
verplicht voor verplicht gestelde bedrijfstakpensioenfondsen (artikel 8 Wet Bpf).

Volgens de Pensioenwet is doorsneeopbouw verplicht bij een uitkerings- en
kapitaalovereenkomst (artikel 17 PW).

Einde doorsneesystematiek kan verplichtstelling in gevaar brengen.

Het gevaar bestaat voor dubbele leeftijdsdiscriminatie.

Het Europese eigendomsrecht dient te worden geëerbiedigd (artikel 1 EP EVRM).
Het wegnemen van deze belemmeringen komt in paragraaf 4.9.2 aan de orde.

70

Bij overstap naar persoonlijke rekeningen wordt ook het karakter van de regeling
veranderd. Als dit alleen voor nieuwe toetreders of voor nieuwe opbouw gebeurt, dan is
de vraag of er sprake moet zijn van fondssplitsing. Fondssplitsing kan om verschillende
redenen onwenselijk zijn. Fondssplitsing bij verplicht gestelde
bedrijfstakpensioenfondsen is in de praktijk niet of nauwelijks aan de orde geweest,
anders dan bij ondernemingspensioenfondsen. Een meer vergaande variant is het
omzetten van nieuwe én reeds opgebouwde rechten, zodat deze binnen één fonds
kunnen blijven. Dat brengt een aparte problematiek met zich mee (zie paragraaf 4.9.3).
4.9.2 Aanpassen doorsneesystematiek
Wettelijke verankering van de doorsneesystematiek142
De doorsneesystematiek is wettelijk verankerd. Verplichte bedrijfstakpensioenfondsen
moeten volgens de wet Bpf een doorsneepremie hanteren. In de Pensioenwet is ook de
doorsneeopbouw wettelijk verplicht gesteld voor een uitkeringsovereenkomst.
Degressieve opbouw is in strijd met de wet, tenzij het een premieovereenkomst betreft.
Deze belemmeringen voor introductie van alternatieven voor de doorsneesystematiek
kunnen worden weggenomen door wetswijziging. Maar de wetgeving zal de toets van
gelijke behandeling moeten doorstaan, hetgeen voortvloeit uit Europese wetgeving. Het
is daarnaast de vraag of de afschaffing van de doorsneesystematiek het einde van de
verplichtstelling met zich meebrengt143.
Consequenties voor de verplichtstelling?
Het loslaten van de doorsneesystematiek kan gevolgen hebben voor de verplichtstelling.
In welke mate is handhaving van de doorsneesystematiek een voorwaarde om de
handhaving van de verplichtstelling als uitzondering van het Europese
mededingingsrecht te rechtvaardigen? In de arresten Albany, Brentjens en Drijvende
Bokken accepteerde het Hof van Justitie de inbreuk die de verplichtstelling maakt op het
Europese mededingingsrecht. Het HvJ EU oordeelde, verkort weergegeven, dat de
inbreuk was gerechtvaardigd omdat deze noodzakelijk is voor de vervulling van een aan
dit fonds opgedragen bijzondere sociale taak van algemeen belang. Zonder het
exclusieve recht zou er sprake zijn van risicoselectie die het solidaire element van de
pensioenregelingen zou uithollen. Het Hof noemt daarbij de doorsneepremie als één van
de elementen waarin de solidariteit tot uiting komt. Andere elementen die daarbij
worden genoemd zijn “de verplichting alle werknemers zonder voorafgaand medisch
onderzoek te accepteren, de voortzetting van de pensioenopbouw met premievrijstelling
bij arbeidsongeschiktheid, de overname door het Pensioenfonds van de achterstallige
premies bij faillissement van de werkgever, en de indexatie van de pensioenen voor het
behoud van hun waardevastheid”. Solidariteit, waaronder de doorsneepremie, vormt
mede de juridische legitimatie voor de verplichtstelling.
In hoeverre is de doorsneepremie nu beslissend voor de beoordeling van het solidaire
element van het pensioenstelsel? Een definitief antwoord op deze vraag is aan de
rechter. Maar het AG2R-arrest van het Hof van Justitie uit 2011 biedt mogelijk ruimte
om de doorsneesystematiek te heroverwegen.

142

Deze paragraaf is vooral gebaseerd op: D. Boeijen, M. Heemskerk en R. H. Maatman (2015)
Beëindiging van de doorsneesystematiek: Juridisch navigeren naar alternatieven, Netspar Design
Paper 35.

143

Hiermee zijn niet alle aspecten van de doorsneesystematiek besproken. Eerder is aangegeven dat de
juridische aspecten van splitsing van bedrijfstakpensioenfondsen nog nauwelijks in kaart zijn
gebracht. En natuurlijk brengt overstap van bestaande rechten een invaarproblematiek met zich mee.

71

Als aantoonbaar is dat het loslaten van de combinatie gelijke pensioenopbouw voor
gelijke pensioenpremie juist bijdraagt aan herstel van solidariteit tussen jong en oud,
kan dat een bruikbaar argument zijn.
Op basis van deze en andere Europese jurisprudentie, achten Boeijen, Heemskerk en
Mateman het goed verdedigbaar dat de verplichtstelling kan worden gehandhaafd, mits
de introductie van de alternatieven wordt voorzien van een goede economische en
juridische onderbouwing en er een bepaalde mate van solidariteit overblijft144. Elk van
de alternatieven is in actuarieel opzicht ‘eerlijk’; het is verdedigbaar dat zij economisch
niet leiden tot leeftijdsonderscheid. Bovendien kunnen de alternatieven worden voorzien
van solidariteitselementen zoals deling van het lang- en kortlevenrisico, het
arbeidsongeschiktheidsrisico en de acceptatieplicht waarbij geen onderscheid gemaakt
wordt tussen mannen en vrouwen, hoog- en laagopgeleiden en gezonde en ongezonde
werknemers145.
Een groot aantal van deze elementen, zoals het delen van risico’s tussen mannen en
vrouwen, tussen kort- en langlevenden en het ontbreken van een medische keuring en
premievrijstelling bij arbeidsongeschiktheid zijn ook in niet-verplichte verzekerde
regelingen en in ondernemingspensioenfondsen te realiseren. Een rol speelt of de
concurrentiebeperking kan worden gerechtvaardigd als een maatregel die noodzakelijk
is voor de vervulling de aan het bedrijfstakpensioenfonds opgedragen taak van
bijzondere sociaal of economisch algemeen belang.
Vanzelfsprekend moet die onderbouwing ook overigens zorgvuldig en nauwkeurig zijn en
aansluiten bij juridische criteria die bekend zijn uit regelgeving en jurisprudentie.
Beheersing van het dubbele discriminatiegevaar
Het einde van de doorsneesystematiek impliceert ofwel een leeftijdsafhankelijke
pensioenpremie, ofwel een leeftijdsafhankelijke pensioenopbouw. Dit is een vorm van
direct leeftijdsonderscheid. Indirect leeftijdsonderscheid kan ontstaan als bepaalde
leeftijdsgroepen in overwegende mate worden benadeeld bij de overstap naar
leeftijdsafhankelijke pensioenpremie of -opbouw.
Volgens Europees recht is direct of indirect leeftijdsonderscheid bij de
arbeidsvoorwaarde verboden, tenzij objectief gerechtvaardigd (Richtlijn 2000/78/EG,
geïmplementeerd door de Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd bij de arbeid
WGBL, vergelijk ook Handvest grondrechten van de mens). Er is in artikel 6 van de
Richtlijn een expliciete uitzondering gemaakt voor actuariële berekeningen. De
actuariële uitzondering lijkt evenwel niet meer van toepassing na het Experian-arrest
over Deense leeftijdsafhankelijke pensioenpremies. Het Hof hanteert in dit arrest een
restrictieve uitleg van de uitzonderingsgronden en ziet de actuariële berekening niet als
een zelfstandige uitzonderingsgrond, zo wordt bepleit in de juridische literatuur. 146 Dat
betekent dat er een objectieve, economische rechtvaardiging dient te worden gegeven
voor het maken van leeftijdsonderscheid in premies of opbouw als de
doorsneesystematiek wordt afgeschaft.
144

Zo ook: M.J.C. van der Poel (2013) De houdbaarheid van verplicht gestelde
bedrijfstakpensioenfondsen en beroepspensioenregelingen. VU Amsterdam: Expertisecentrum
Pensioenrecht.

145

Daarnaast kan het gaan om de mogelijkheid tot premievrije voortzetting van pensioenopbouw bij
arbeidsongeschiktheid; de mogelijkheid tot voorzetting van pensioenopbouw in geval van
faillissement van de werkgever; de mogelijkheid tot collectieve buffervorming. Merk echter op dat
een aantal van deze elementen zoals het ontbreken van een medische keuring en premievrijstelling
bij arbeidsongeschiktheid ook in niet-verplichte verzekerde regelingen en in
ondernemingspensioenfondsen te realiseren zijn.

146

Zie naast de noot bij JAR 2013/284 ook M. van der Poel (2013) Leeftijdsonderscheid bij
pensioenpremie en pensioenaanspraak aan banden gelegd: De onmogelijkheden na het
Kristensen/Experian-arrest, Tijdschrift voor Pensioenvraagstukken, TPV 2013/50.

72

Volgens Boeijen, Heemskerk en Mateman is dat mogelijk. Economisch gezien oogt de
combinatie van leeftijdsonafhankelijke opbouw en leeftijdsonafhankelijke
pensioenpremies juist als discriminatie. Aangegeven zou ook kunnen worden dat het
leeftijdsonderscheid zorgt voor een betere aansluiting bij gewijzigde arbeidspatronen,
zodat jongeren die uittreden of zzp’ers niet een te groot solidariteitsoffer betalen. Voor
de overwegende benadeling van leeftijdscohorten binnen pensioenfondsen geldt dat de
transitie juridisch beter verdedigbaar is indien de verschillen tussen de generaties
disproportioneel zijn. Compensatie voor de benadeling die de overstap van
doorsneesystematiek meebrengt, draagt bij aan vermindering van dat juridische risico.
Rechtsgeldige wijziging mogelijk bij objectieve rechtvaardiging leeftijdsdifferentiatie,
voldoende spreiding transitiekosten, evenwichtige belangenafweging en voldoende
inspraak
De doorsneesystematiek kan gewijzigd worden bij wet of door sociale partners. De
wijziging door sociale partners is mogelijk via de wet verplichte deelname
bedrijfstakpensioenfondsen (Wet Bpf 2000). Zij kunnen het pensioenreglement wijzigen,
dat op grond van de wet door deelnemers en werkgevers moet worden nageleefd. De
Wet Bpf bepaalt namelijk (artikel 4):
De deelnemers alsmede, voor zover het werknemers betreft, hun werkgevers leven de
statuten en reglementen en de daarop gebaseerde besluiten van het bestuur van het
bedrijfstakpensioenfonds na.

Ook deze wijziging moet evenwel getoetst worden aan het hogere Europese
gelijkebehandelingsrecht. Dat blijkt uit het Mangold-arrest van het HvJ EU van 22
november 2005. Bovendien dient het pensioenfondsbestuur te voldoen aan de norm van
evenwichtige belangenafweging (artikel 105 lid 2 Pensioenwet), dient de
medezeggenschap van het verantwoordingsorgaan of het belanghebbendenorgaan in
voldoende mate gerespecteerd te zijn en moet er inhoudelijk een objectieve
rechtvaardiging voor leeftijdsdifferentiatie zijn gegeven (zie hierboven).
EVRM-Hof biedt ruimte voor aanpassing pensioenregeling
Artikel 1 van het Eerste Protocol van het Europees Verdrag voor de Rechten van de
Mens (EP EVRM) beschermt natuurlijke en rechtspersonen tegen de inbreuk op het
eigendomsrecht. Deze bescherming moet worden geboden door de lidstaten van de
Raad van Europa. Als de overheid de overstap van de doorsneesystematiek naar
bijvoorbeeld degressieve opbouw verplicht stelt, kan er een claim op grond van dit
eigendomsrecht ontstaan. Een inbreuk kan evenwel gerechtvaardigd zijn, indien de
inbreuk bij wet is voorzien, een gerechtvaardigd algemeen belang dient en evenredig is.
Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft in diverse zaken die speelden rond
pensioenen, aan lidstaten een zeer ruime beoordelingsmarge gegund.147 Indien voldaan
is aan procedurele eisen, zal er zodoende niet snel sprake kunnen zijn van een
schending van het eigendomsrecht en een onevenredige (excessieve) last. Faciliteren in
plaats van dwingend voorschrijven verkleint het overheidsrisico.
4.9.3 Aanpassen bestaande rechten
Inleiding
Met name bij overstap naar een regeling met persoonlijke
pensioensvermogensrekeningen (met collectieve risicodeling) doet zich de vraag voor in
welk tempo deze overstap moet plaatsvinden: alleen voor nieuwe toetreders, alleen voor
nieuwe opbouw of ineens voor nieuwe opbouw én reeds opgebouwde rechten?
Fondssplitsing is onvermijdelijk als voor een meer geleidelijke overgang voor alleen
nieuwe toetreders of nieuwe opbouw wordt gekozen. Dit kan om verschillende redenen
147

EHRM 22 september 2005, AB 2006, 1 (Goudswaard-Van der Lans).

73

problematisch zijn (zie bovenstaande paragrafen 4.3.2 en 4.7.2). De vraag doet zich
dan voor welke juridische belemmeringen er zijn om ook de reeds opgebouwde rechten
en aanspraken om te zetten tot nieuwe rechten.
Horizontale en verticale problematiek
Bij de transformatie van de reeds opgebouwde rechten en aanspraken naar nieuwe
rechten verbonden aan persoonlijke pensioenrekeningen doen zich twee risico’s voor 148:

Het risico dat sociale partners of het pensioenfonds door gepensioneerden of
aanspraakgerechtigden aangeklaagd worden vanwege de omzetting van hun
rechten en aanspraken. Dit wordt het horizontale risico genoemd.

Het risico dat de overheid wordt aangeklaagd omdat deze de transformatie van
rechten en aanspraken heeft bevorderd door wijziging van de relevante wet- en
regelgeving. Dit is het verticale risico.
Beide risico’s hangen met elkaar samen. De overheid kan bijvoorbeeld het horizontale
risico verminderen door artikelen 20 en 83 van de Pensioenwet te wijzigen149. Artikel 20
geeft aan dat een wijziging van de pensioenovereenkomst in principe geen betrekking
kan hebben op de reeds opgebouwde wijziging. De overheid zou de werking van dit
artikel moeten verruimen om collectieve omzetting van reeds opgebouwde rechten
mogelijk te maken. Verder zou artikel 83 van de Pensioenwet mogelijk moeten worden
aangepast. Op grond daarvan bestaat er een individuele bezwaarmogelijkheid voor
deelnemers. Als de overheid de Pensioenwet in deze zin zou aanpassen, loopt zij het
risico aangeklaagd te worden op basis van artikel 1 van het EVRM (zie paragraaf 4.9.2
hierboven).
Hierboven is aangeven dat het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in diverse
zaken die speelden rond pensioenen, aan lidstaten een zeer ruime beoordelingsmarge
heeft gegund. Dat beperkt het verticale risico. Bij de beoordeling door de rechter of er
sprake is van een proportionele omzetting van eigendomsrechten, spelen vergelijkbare
overwegingen als hierboven in paragraaf 4.9.2 reeds zijn aangegeven: er moet sprake
zijn van een objectieve rechtvaardiging, voldoende spreiding van transitiekosten, een
evenwichtige belangenafweging en voldoende inspraak.
Waardering van reeds opgebouwde rechten
Een probleem bij de omzetting van reeds opgebouwde rechten betreft het initiële
dekkingsgraadtekort. Dat is niet alleen een probleem bij fondssplitsing. Ook hier komt
men voor de vraag te staan of men de bestaande rechten een bruidsschat wil meegeven
of dat men deze tekorten (deels) wil affinancieren met een tijdelijke
herstelpremie. Onderdekking van een uitkeringsregeling wordt niet opgelost door over
te schakelen op een stelsel met persoonlijk pensioenvermogen.
Varianten
Een alternatief is om individuen zelf te laten kiezen of ze hun bestaande rechten willen
omzetten in een persoonlijk pensioenvermogen. De waardering van de bestaande
rechten bij een mogelijke waardeoverdracht naar een dergelijke regeling luistert nauw
om verstoringen in keuzegedrag te vermijden: de gebruikte waardering moet goed
sporen met economische waarde van de reeds opgebouwde rechten. Deze variant speelt
beter in op individuele voorkeuren en voorkomt ongenoegen over gedwongen invaren.
Het kan ook het gevoel van eigenaarschap versterken. Individuen zijn
medeverantwoordelijk voor de gemaakte keuze. Daar staat wel tegenover dat deze
148

149

Zie uitgebreider: R. H. Maatman (2014) Invaren, invaarproblematiek en tussenvariant, Tijdschrift
voor Pensionvraagstukken, TPV 2014/17.
Vergelijk ministerie SZW (2012) Rapport Collectief invaren van pensioenaanspraken en
pensioenrechten in het reële pensioencontract, p. 30 e.v.

74

variant veel van de zorgplicht van het bestuur vereist. Het vereist ook een goede
informatievoorziening en een zorgvuldige keuze van de default. Een ander alternatief is
om alleen de rechten van de werkenden om te zetten.
4.10 Welke fiscale aspecten zijn er?
Uitgangspunten Witteveenkader
In Nederland geldt voor pensioenen de omkeerregel waarbij binnen een bepaald kader,
het Witteveenkader, pensioenpremies onbelast zijn en pensioenuitkeringen worden
belast. Pensioenaanspraken worden hiermee de facto fiscaal behandeld als uitgesteld
loon.
Het vertrekpunt daarbij is dat er bij veertig dienstjaren een ouderdomspensioen kan
worden bereikt van 75 procent van het gemiddeld pensioengevend inkomen (per
2015)150. Vervolgens geldt afhankelijk van het type regeling (eindloon, middelloon of
beschikbare premieregeling) een maximaal opbouwpercentage/premiepercentage.
Daarmee wordt overmatige pensioenopbouw voorkomen. Dit beperkt de kosten van de
omkeerregel en ontmoedigt vroegtijdig uittreden.
Bij het opstellen van dit kader was het uitgangspunt dat het fiscale kader recht moest
doen aan de verscheidenheid van pensioenregelingen en de mobiliteit op de
arbeidsmarkt, waardoor de mensen in hun loopbaan te maken kunnen krijgen met
verscheidene pensioenregelingen151. Vandaar dat er per werknemer voor elke
pensioenregeling (uitkeringsovereenkomsten, premieovereenkomsten en
kapitaalovereenkomsten) maximale opbouwpercentages zijn bepaald die aansluiten bij
het gemeenschappelijke uitgangspunt dat in veertig jaar maximaal 75 procent mag
worden opgebouwd. Bij uitkeringsovereenkomsten gebaseerd op het eindloon betekent
dit een opbouwpercentage van 1,657 en in geval van middelloon 1,875 (2015). Bij
premieovereenkomsten is dit vertaald in een maximale premie per leeftijdsklasse. De
staffel is progressief: hoe jonger de deelnemer is, hoe langer de beleggingshorizon, hoe
minder premie nodig is om eenzelfde jaarlijkse aanspraak in te kopen.
De vertaling van het gemeenschappelijke uitgangspunt naar de verschillende
pensioenregelingen zorgt ervoor dat deelnemers geen fiscaal nadeel ondervinden als ze
overstappen van de ene fiscaal gefacilieerde pensioenregeling naar de andere én dat
van het fiscale kader geen prikkels uitgaan om dat te doen, om zodoende een overmatig
pensioen op te bouwen. Het faciliteert dus keuzevrijheid én voorkomt fiscaal gedreven
arbitrage tussen pensioenregelingen waardoor het, althans voor werknemers binnen de
aanvullende pensioenregelingen, ‘arbeidsmarktneutraal’ uitwerkt152.
Consequenties handhaven neutraliteit fiscale kader voor overgangsproces
Het handhaven van arbeidsmarktneutraliteit van het fiscaal kader is een verstandig
uitgangspunt. Dit houdt in dat deelnemers geen fiscaal nadeel ondervinden als ze
overstappen van de ene pensioenregeling naar de andere én dat van het fiscale kader
geen prikkels uitgaan om dat te doen, om zodoende een overmatig pensioen op te
bouwen. Het heeft echter een aantal vergaande consequenties voor de overstap naar
een alternatief voor de doorsneesystematiek:
150

151

152

Zie de aanhef bij de wet verlaging maximumopbouw en premiepercentages pensioenen en
maximerend pensioeninkomen: http://wetten.overheid.nl/BWBR0035183/geldigheidsdatum_21-092014
Zie Tweede Kamer (1997-1998) 26 020 Wet fiscale behandeling van pensioenen, nr. 3 (Memorie van
Toelichting wetsvoorstel), pp. 1-3.
De fiscale behandeling van werknemers- en ondernemerspensioen is evenwel verschillend en werkt
daardoor voor zzp’ers niet arbeidsvormneutraal uit. Zie: A. Bollen-Vandenboorn, G. Dietvorst, J.
Goetstouwers, B. Schuurman, M. Visser en M. van Westing (2013) Arbeidsvormneutraal
pensioenkader: een logische vervolgstap. Tilburg University.

75







Ten eerste is het problematisch wanneer niet alle fondsen tegelijk overgaan naar
één nieuwe systematiek. Het handhaven van fiscale neutraliteit zou dan zeer
complex, zo niet onmogelijk worden. Jonge mensen zouden dan bijvoorbeeld
kunnen beginnen met degressieve opbouw en later over kunnen stappen naar een
regeling met de doorsneesystematiek, zodat ze overmatig fiscaal gefaciliteerd
pensioen opbouwen.
Ten tweede is het nodig dat ook bij een overstap naar een nieuwe systematiek het
gemeenschappelijke uitgangspunt consequent vertaald wordt in verschillende
regelingen. Als bijvoorbeeld wordt gekozen voor degressieve opbouw in de
uitkeringsovereenkomst, ligt het in de rede dat in de premieovereenkomst ook
wordt gekozen voor een leeftijdsonafhankelijke premie. Bij overgang naar
degressieve pensioenopbouw geldt de transitieproblematiek dan ook voor de
huidige premieregelingen (en ook voor de verzekeringscontracten). De fiscale
opbouw bij kapitaal- en premieovereenkomsten zal gelijkwaardig moeten zijn aan
de opbouw van middelloonregelingen.
Ten derde moet de overheid waarschijnlijk bepaalde voorschriften voor de
overstap uitvaardigen om de gewenste uniformiteit te bewerkstelligen zoals bij
fondssluiting.

Een extra complicatie is hoe om te gaan met een eventuele premieopslag die nodig is
om verliezende cohorten te compenseren. Moet en kan deze tijdelijk buiten het huidige
Witteveenkader worden geplaatst en is dat uitvoerbaar? Aandachtspunt zal zijn hoe de
eventuele compensatie budgettair inpasbaar is.
Fiscale aspecten verschillende alternatieven voor de doorsneesystematiek
Progressieve premies, een overstap naar DC-regelingen, of mitigatie middels lagere
opbouw en meer indexatie, sluiten in zekere mate aan bij de huidige fiscale kaders en
methodiek. Een systeem van degressieve opbouw met een leeftijdsonafhankelijke
premie vergt een grote aanpassing van het bestaande fiscale kader. Er zou gewerkt
kunnen worden met een kader dat begrenst welk percentage van het pensioengevend
loon aftrekbaar is.
4.11 Conclusie
Er zijn verschillende redenen om de doorsneesystematiek te vervangen door een meer
actuarieel fair systeem. Laatstgenoemd past beter bij een dynamische arbeidsmarkt. Het
kan ook het pensioenstelsel voor jongeren aantrekkelijk maken en houden. Verder
maakt het de invoering van meer keuzevrijheid gemakkelijker en voorkomt het
ongewenste herverdeling van laagopgeleiden naar hoogopgeleiden. De afschaffing van
de doorsneesystematiek gaat echter wel gepaard met hoge transitielasten. In de huidige
situatie kennen veel pensioenfondsen al tekorten. Bij onmiddellijke afschaffing zouden
de generaties worden geraakt die – naast de kosten voor de transitie – nu al de kosten
voor het wegwerken van de huidige tekorten moeten dragen. De transitie vraagt daarom
om een goede timing en moet zorgvuldig plaatsvinden.
Randvoorwaarden voor het afschaffen van de doorsneesystematiek zijn:

Een evenwichtige spreiding van de transitiekosten tussen alle belanghebbenden
om daarmee pech- en gelukgeneraties te voorkomen153.

Een goede onderbouwing met het oog op de juridische houdbaarheid.

Onderzocht moet worden of er bij overstap naar een alternatieve systematiek
voldoende solidariteit in het stelsel overblijft (en toekomstig houdbaar is zonder

153

Onder belanghebbenden worden in dit verband verstaan: deelnemers, gewezen deelnemers,
pensioengerechtigden, de werkgever en de overheid.

76





nadelige generatie-effecten) om een passende verplichtstelling te kunnen
handhaven.
Voorkomen van verstoringen op de arbeidsmarkt. Dit vraagt om een zekere
uniformiteit en een goede vormgeving van de compensatie voor generaties die
pensioenopbouw mislopen bij afschaffing van de doorsneesystematiek.
Handhaving van arbeidsmarktneutraliteit. Dit houdt in dat deelnemers geen fiscaal
nadeel ondervinden als ze overstappen van de ene pensioenregeling naar de
andere én dat van het fiscale kader geen prikkels uitgaan om dat te doen, om
zodoende een bovenmatig pensioen op te bouwen.

Een en ander betekent dat het nodig is de transitieproblematiek goed in kaart te
brengen. Daartoe levert dit advies reeds een bijdrage. De uitdaging voor de
voorgenomen verkenning is nu het uitstippelen van een begaanbare route op basis van
de hier boven geformuleerde randvoorwaarden. Het belangrijkste daarbij is natuurlijk
de verdeling van de transitiekosten. Op basis hiervan kan een definitief besluit worden
genomen over de afschaffing van de doorsneesystematiek. Hierbij is ook de
verantwoordelijkheidsverdeling tussen overheid en sociale partners aan de orde.

77

5.

Integrale aspecten

5.1

Inleiding

De varianten in hoofdstuk 3 hebben betrekking op het aanvullende tweedepijler
pensioen. Dit hoofdstuk behandelt een aantal aspecten van een meer integrale
benadering van de oudedagsvoorziening. Als eerste wordt ingegaan op het belang van
de eerste pijler, de AOW, als fundament van het pensioengebouw. Daarna wordt nader
ingezoomd op de pensioenopbouw van zzp’ers en hun mogelijkheden om in de
verschillende pijlers pensioen op te bouwen. Tot slot komen de verbindingen tussen
pensioen, wonen (de vierde pijler) en zorg aan de orde.
5.2

De AOW als fundament van het pensioengebouw

Het Nederlandse pensioenstelsel bestaat uit diverse pijlers. De overheid is
verantwoordelijk voor de AOW, ook wel de eerste pijler genoemd. De AOW is een
volksverzekering die zorgt voor een bestaansminimum.
In paragraaf 2.1 is aangegeven dat een robuust pensioenstelsel steunt op zowel
omslaggefinancierde als kapitaalgedekte delen. De twee alternatieven voor het
financieren van pensioenen zijn namelijk kwetsbaar voor verschillende risico’s. In het
SER-rapport De Nederlandse economie in stabieler vaarwater uit 2013 is geconstateerd
dat het goed is dat het Nederlandse stelsel een mengvorm is van een omslagstelsel voor
de AOW (eerste pijler) en kapitaaldekking voor aanvullende pensioenen. In de loop der
jaren heeft de tweede pijler vanwege de beperking van de stijging van de AOW en de
verdere rijping van pensioenfondsen geleidelijk meer aan gewicht gewonnen. Vanwege
de directe gevoeligheid van de tweede pijler voor financiële schokken en de wens om de
Nederlandse economie minder volatiel te doen zijn, is het volgens dit rapport zaak om
oog te houden voor een goede balans tussen omslagfinanciering en kapitaaldekking.
De netto-AOW van iemand die alleen woont, is gelijk aan 70 procent van het netto
minimumloon. Als iemand getrouwd is of samenwoont, ontvangt hij 50 procent van het
netto minimumloon, zodat twee partners samen 100 procent ontvangen. De
ontwikkeling van de AOW is dus gekoppeld aan de ontwikkeling van het minimumloon
(de zogeheten netto-netto-koppeling)154.
Onderstaande figuur 5.1 laat het belang zien van de AOW in de totale pensioenopbouw
voor huishoudens met een laag inkomen (links) en huishoudens met een hoog inkomen
(rechts). Duidelijk wordt dat de AOW een basis vormt voor de pensioenvoorziening voor
alle huishoudens. Het belang daarvan is het grootst voor de laagste inkomensklassen
(links in de figuur). Voor ongeveer dertig procent van de huishoudens is de AOW
verantwoordelijk voor meer dan de helft van de totale pensioenopbouw. Vanaf het
dertigste inkomensdeciel neemt vooral de betekenis van de aanvullende pensioenen in
de totale pensioenopbouw toe. Voor de huishoudens met midden- en hogere inkomens
zijn daarnaast ook vrije besparingen, aandelen en ondernemingsvermogen van belang.
Omdat de AOW-opbouw gerelateerd is aan het aantal jaren dat men in Nederland heeft
gewoond én vanwege het feit dat de hoogte van de uitkering boven het
mimimuminkomen (nettobijstand) ligt, zorgt de AOW ervoor dat de armoede onder
ouderen in Nederland internationaal gezien zeer laag is155. In andere landen lopen
154

155

Daarnaast voorziet de Wet minimumloon en vakantietoeslag in de mogelijkheid van een bijzondere
aanpassing van het minimumloon. Dit wordt eens in de vier jaar bekeken.
Zie uitgebreider: M. Knoef, K. Goudswaard, J. Been en C. Caminada (2014) Pensioenopbouw in
internationaal perspectief, in: L. Bovenberg, C. van Ewijk en Th. Nijman (red.), Toekomst voor

78

mensen met een onvolledig arbeidsverleden vaker risico om op oudere dag met een
ontoereikend inkomen te worden geconfronteerd. De inkomensondersteuning waarop
dan moet worden teruggevallen, ligt dan vaak op een minimumniveau. Daarbij geldt dat
de uitvoeringskosten van de AOW relatief laag zijn156. Het is dus een doeltreffende en
doelmatige regeling.

Figuur 5.1 Samenstelling van de pensioenopbouw van huishoudens over de
inkomensverdeling (geannuïtiseerd vermogen).

Bron: M. Knoef, J. Been, R. Alessie [et al] (2013) Measuring retirement savings adequacy; developing a
multi-pillar approach in the Netherlands, Netspar, p. 41.
Toelichting: Huishoudens zijn geordend van laag (links) naar hoog (rechts) op basis van hun bruto
inkomen. Het vijftigste percentiel bevat bijvoorbeeld huishoudens in het midden van de brutoinkomensverdeling.

Het belang van een goede AOW neemt onder andere toe door de groei van het aantal
zzp’ers. Doordat zij in mindere mate op andere wijzen pensioen opbouwen, is het
belangrijk dat deze groeiende groep voor hun pensioeninkomen kan terugvallen op deze
basisvoorziening (zie uitgebreider volgende paragraaf).
Om te zorgen dat de AOW-uitgaven beheersbaar blijven, is de wettelijke pensioenleeftijd
geleidelijk verhoogd naar 67 jaar in 2023 [2021]. Eerder is besloten om het
premiepercentage te maximeren op 17,9 procent en tot een zeer geleidelijke
fiscalisering van de AOW (de zogeheten houdbaarheidsbijdrage). Na 2023 [2021] wordt

156

aanvullende pensioenen, Preadviezen voor de Koninklijke Vereniging voor Staathuishoudkunde (KVS)
2014, pp. 115-117.
Zie SVB (2014) SUWI-Jaarverslag 2013, Sociale Verzekeringsbank p. 52.

79

de wettelijke pensioenleeftijd gekoppelde aan de stijging van de levensverwachting. Dit
vraagt om een verbetering van de arbeidsmarktpositie van oudere werknemers.
In de Beleidsagenda 2020 hebben werkgevers en vakbonden, verenigd in de Stichting
van de Arbeid, afgesproken dat de arbeidsparticipatie van werknemers van 55 jaar en
ouder rond 2020 niet meer mag verschillen van de gemiddelde arbeidsparticipatie van
55-minner. Het moet weer normaal zijn dat werkgevers en werknemers er alles aan
doen om, gezond en gemotiveerd, werkend de AOW-leeftijd te halen.
De SER heeft eerder benadrukt dat de AOW een tweeledig sociaal-economische
doelstelling heeft157. Ten eerste dient deze volksverzekering te voorzien in een
volwaardig basispensioen of een bestaansminimum bij ouderdom voor in beginsel alle
ingezetenen die de pensioengerechtigde leeftijd hebben behaald. Ten tweede dient de
AOW een stabiele bodem onder aanvullende pensioenregelingen te verschaffen. Het is
het fundament van het pensioengebouw. Het belang daarvan wordt onderstreept door
de veranderingen in het stelsel van aanvullende pensioenen waardoor er meer risico’s
bij de deelnemers zijn komen te liggen. De AOW is dus een basisregeling voor zowel het
uitbouwen van de aanvullende oudedagsvoorziening als de inkomenspositie van vooral
personen met een laag inkomen. De SER benadrukt dat de AOW vraagt om stabiliteit en
betrouwbaarheid. Dit is eveneens van belang voor alle varianten die in hoofdstuk 3 aan
de orde zijn geweest. Het geldt in het bijzonder voor de variant die mensen meer
vrijheid geeft in hun pensioenopbouw of waar de risicodeling in de tweede pijler
aanvullende pensioenen wordt beperkt. In deze varianten ontfermt de overheid als
grootste collectiviteit zich over de intergenerationele solidariteit.

5.3

Zzp’ers en pensioen

In paragraaf 2.3.5 kwam aan de orde dat het aandeel zzp’ers in de beroepsbevolking
toeneemt. Anders dan werknemers in loondienst zijn zzp’ers zelf verantwoordelijk voor
de opbouw van een aanvullend pensioen. Er zijn aanwijzingen dat een deel van hen
tijdens het werkzame leven onvoldoende opzijlegt (via een pensioenvoorziening en/of
vormen van vermogensopbouw) voor de periode na pensionering.
In deze paragraaf wordt achtereenvolgens stilgestaan bij de pensioenpositie van zzp’ers
en hun mogelijkheden om pensioen op te bouwen, recente initiatieven en andere
voorgestelde mogelijkheden voor verbetering van hun pensioenpositie. De paragraaf
besluit met enkele afrondende opmerkingen.
5.3.1 Pensioenpositie zzp’ers
Zzp’ers, een heterogene groep
Het is van belang in het oog te houden dat zzp’ers een zeer heterogene groep vormen.
In zijn advies Zzp’ers in beeld (2010) ging de raad reeds in op de diversiteit binnen deze
groep en de grote verschillen tussen zzp’ers158. Onder meer zijn er verschillen naar
opleidingsniveau, arbeidsmarktpositie en inkomen. Ook zijn er verschillen in de
motieven om als zelfstandige werkzaam te zijn (al dan niet bewuste/gewenste keuze).
Zo zijn er ook beroepen die doorgaans niet in loondienst (kunnen) worden uitgeoefend,
zoals het beroep van vertaler en acteur.
Dit heeft gevolgen voor de wensen en mogelijkheden voor zzp’ers met betrekking tot
pensioenopbouw. Een zzp’er immers die voorheen in loondienst was, zal wellicht
157

158

SER (2005) Advies Van alle leeftijden: Een toekomstgericht ouderenbeleid op het terrein van werk,
inkomen, pensioenen en zorg, p. 63.
Zie bijv. SER (2010) Advies Zzp’ers in beeld: Een integrale visie op zelfstandigen zonder personeel,
p. 29 e.v.

80

aangesloten kunnen en willen blijven bij een pensioenfonds, terwijl dit bij sommige
typische zzp-beroepen geen optie is.
Bestaande mogelijkheden voor pensioenopbouw
Binnen het huidige pensioenstelsel worden zzp’ers in het verlengde van de
inkomstenbelasting behandeld als ondernemers. Zij zijn zelf verantwoordelijk voor de
opbouw van een oudedagsvoorziening in aanvulling op de AOW. Zij kunnen hun
aanvullende oudedagsvoorziening op verschillende manieren organiseren: via de derde
pijler, spaarregelingen, beleggingen, vermogen in de eigen onderneming en de eigen
woning. Daarbij zijn de mogelijkheden voor werknemers om pensioen op te bouwen
doorgaans ruimer dan die voor zzp’ers als gevolg van verschillen in de fiscale regels die
gelden voor de opbouw van pensioen in de tweede en in de derde pijler.159. Ten aanzien
van dit verschil heeft de raad eerder bepleit dat de fiscale mogelijkheden voor
pensioenopbouw onafhankelijk worden van de soort arbeidsrelatie en dat ondernemers
materieel dezelfde mogelijkheden krijgen als werknemers160. Hierbij moet wel worden
aangetekend dat de huidige fiscale mogelijkheden niet maximaal worden benut en in die
zin geen beperking vormen voor de pensioenopbouw van zelfstandigen ten opzichte van
werknemers161.
Daarnaast zijn er voor een aantal groepen vrije beroepsbeoefenaren verplichtgestelde –
en fiscaal gefaciliteerde – beroepspensioenregelingen (11 in totaal)162. Hieronder vallen
bijvoorbeeld de medisch specialisten, fysiotherapeuten, tandartsen, huisartsen en
apothekers. De deelnemers kunnen zowel ondernemer/zzp’er als werknemer zijn163.
Deze beroepspensioenregelingen worden uitgevoerd door beroepspensioenfondsen164.
Verder zijn er twee bedrijfstakpensioenfondsen waar bepaalde zelfstandigen/zzp’ers, te
weten schilders (BPF Schilders, het pensioenfonds voor de schilders-, afwerkings- en
glaszetbranche) en stukadoors (BPF Bouw, het bedrijfstakpensioenfonds voor de
Bouwnijverheid), verplicht bij zijn aangesloten. Onder zelfstandige schilders is er kritiek
op de verplichte aansluiting en verlenging van de verplichtstelling.165
Ten slotte kunnen zzp’ers die als werknemer bij een pensioenfonds waren aangesloten,
hun pensioen bij dat fonds vrijwillig voortzetten166. Sinds 2012 is vrijwillige voortzetting
met fiscale facilitering mogelijk onder voorwaarden gedurende 10 jaar (voordien gold de
fiscale facilitering voor 3 jaar).
Tabel 5.1 zet de mogelijkheden voor pensioenopbouw van zzp’ers en werknemers naast
elkaar. Voor wat betreft de tweede pijler dient opgemerkt dat ongeveer 9 procent van
de werknemers niet deelneemt aan een collectieve pensioenregeling. Deze zogenoemde
‘witte vlek’ bestaat uit werknemers die bij een werkgever werken die geen
159

160

Zie bijv. Werkgroep Arbeidsvormneutraal pensioenkader [werkgroep ANP](2013)
Arbeidsvormneutraal pensioenkader: een logische vervolgstap, Competence centre for Pension
Research, Tilburg University, p. 9, 47 e.v..
SER (2010) Advies Zzp’ers in beeld, p. 127.

161

Min. SZW, Fin, EZ (2013) Pensioen van zelfstandigen: Onderzoek naar de oorzaken van de beperkte
pensioenopbouw van zelfstandigen en mogelijke oplossingsrichtingen hiervoor, (bijlage bij Tweede
Kamer (2012-2013) 31 311 nr. 97), p. 2. Zie ook SER (2010) Advies Zzp’ers in beeld, p. 127.

162

Op basis van de Wet verplichte beroepspensioenregeling. Verplichtstelling is mogelijk als een
meerderheid van de beroepsbeoefenaren daarvoor is.

163

In 2013 telden deze fondsen bijna 50.000 deelnemers.

164

Anders dan bedrijfstakpensioenfondsen kennen beroepspensioenfondsen geen paritair bestuur.

165

Zie F. van Alphen (2014) Organisaties zelfstandige schilders tegen verplicht pensioen, FD Pensioen
Pro, 18 september 2014.

166

Van deze mogelijkheid wordt weinig gebruik gemaakt. Voor een meer uitgebreide beschrijving
van de verschillende mogelijkheden zie bijv. onderzoeksrapport min. SZW; Fin; EZ (2013) Pensioen
van zelfstandigen, (bijlage bij Tweede Kamer 31 311, nr. 97).

81

pensioenregeling heeft en uit werknemers die anderszins geen pensioen opbouwen.
Sociale partners streven naar verkleining van de witte vlek167. De toegang tot de tweede
pijler voor werknemers biedt meer mogelijkheden dan die voor zzp’ers.
Tabel 5.1 Mogelijkheden pensioenopbouw werknemers en zelfstandigen (2014)
Werknemers
Zelfstandigen
1e pijler
AOW
2e pijler
Collectief aanvullend pensioen
Verplichte deelname in Bpf (schilders, stukadoors)
Deelname in Bpf, Opf, Brf
Vrijwillige voortzetting bij pensioenregeling/Verzekerde regeling via werkgever
uitvoerder van de voormalige werkgever168
Deelname aan regeling via werkgever in
Verplichte deelname in Beroepspensioenregeling
premiepensioeninstellig (PPI)
(Brf)
3e pijler
Lijfrente,
Lijfrente
Banksparen
Banksparen
Mogelijkheid om te reserveren via fiscale
oudedagsreserve (FOR, IB-ondernemers)
Stakingslijfrente
4e pijler, ‘oudedagsvoorzieningen’
Sparen
Sparen
Beleggen
Beleggen
Eigen woning
Eigen woning
Waarde onderneming
AOW

Hoeveel pensioen bouwen zzp’ers op?
Er zijn de afgelopen jaren verschillende onderzoeken gedaan naar de pensioenpositie
van zzp’ers.
Het recente Themarapport Pensioen laat zien dat bijna 60 procent van de zelfstandigen
geen pensioen opbouwt. Ongeveer een derde verwacht in de toekomst te weinig
pensioeninkomen te hebben169.
Als belangrijkste redenen waarom geen of weinig pensioenopbouw plaatsvindt, worden
de kosten en een gebrek aan financiële middelen genoemd.170
Van de zelfstandigen die pensioen opbouwen, geeft 42 procent aan dit te doen via een
lijfrenteregeling. Daarnaast maakt 35 procent gebruik van een bankspaarregeling.
Eveneens 35 procent bouwt pensioen op via de oudedagsreserve (FOR). Daarbij is niet
duidelijk of gebruik van de FOR daadwerkelijk tot opbouw van pensioen leidt. Als dat
niet gebeurt, ontstaat een schuld aan de belastingdienst171.
167

168
169

170

171

CBS (2010) Witte vlek op pensioengebied 2010, CBS, Centrum voor Beleidsstatistiek, tabel 4. Zie
ook: Tweede Kamer (2009-2010) 30 413 nr. 136; de brief van de Stichting van de Arbeid aan de
minister van SZW. Onderzoek inventarisatie witte vlek op pensioengebied, d.d. 7 mei 2010 over
onduidelijkheden in de rapportage en het feit dat deze geen verklaring geeft voor een deel van de
witte vlek (zie ook Tweede Kamer (2010-2011) 32 043 nr. 29). Gegevens over de pensioenpositie
van werknemers die deel uitmaken van de witte vlek zijn niet beschikbaar.
Pensioenwet, art. 54.
ZZP Barometer; ING Economisch Bureau (2014) Themarapport Pensioen. Het betreft de uitkomsten
van een gezamenlijke enquête van ING en de ZZP Barometer onder 1050 zzp’ers. Drie kwart van de
respondenten is 5 jaar of langer actief als zelfstandige, 1 op de 10 werkt ook in loondienst, meer dan
de helft is hoger opgeleid. Een derde van de ondervraagden is actief in de zakelijke dienstverlening;
andere goed vertegenwoordigde sectoren zijn ICT, communicatie en zorg.
Gegevens voor eerdere jaren laten een vergelijkbaar beeld zien: vgl. SER (2010) Advies Zzp’ers in
beeld, p. 119.
ZZP Barometer; ING Economisch Bureau (2014) Themarapport Pensioen, p. 2. Zie ook SER (2010)
Zzp’ers in beeld, p. 119 e.v.
Hierbij zij aangetekend dat veel mensen die een FOR hebben, deze niet hebben volgestort. Ook
wordt erop gewezen dat de oudedagsreserve in de praktijk wordt gezien als mogelijkheid voor een
renteloos uitstel van belastingbetaling. Zie bijvoorbeeld: G.J.B. Dietvorst (2010) Het pensioen van de
zzp’er fiscaal-juridisch bezien: wie is er aan zet?, NEA paper 28, Netspar. De FOR is onderdeel van de
fiscale facilitering van en de fiscale ruimte voor pensioenopbouw.

82

Ten slotte geeft bijna 40 procent aan ook te sparen (vrije besparingen) ten behoeve van
de oude dag172.
Onderzoek van de ministeries van SZW, Financiën en EZ onder zzp’ers die meer dan 15
uur per week werken, laat zien dat ongeveer 50 procent van hen pensioen opbouwt173.
Onder pensioenopbouw zijn begrepen derdepijlerproducten, vrije besparingen en
besparingen via het bedrijf en vermogen van de onderneming. Van de onderzochte
groep zzp’ers kon in 2009 ongeveer 60 procent een pensioen verwachten ter hoogte van
70 procent of meer van het huidige bruto-inkomen, in 2010 is dit aandeel gedaald tot
50. Voor een ongeveer een kwart ligt het tussen de 50 en de 70 procent. De groep die
een pensioeninkomen verwacht dat lager is dan 50 procent van het huidige inkomen, is
in 2010 gestegen naar 25 procent174.
In een ander onderzoek zijn vervangingsratio’s berekend voor huishoudens met
zelfstandigen. Daartoe wordt het bedrag berekend dat huishoudens voor hun
oudedagsvoorziening jaarlijks kunnen halen uit AOW, aanvullend pensioen, derde pijler,
eigen huis, besparingen, beleggingen en vermogen onderneming175. Dit wordt
vervolgens afgezet tegen het huidige huishoudinkomen (zie tabel 5.2).
Tabel 5.2 Mediane vervangingsratio’s ‘pensioeninkomen’ van huishoudens
leeftijd in jaren
35-49
50-54
55-59
60-64
Bruto, alle huishoudens
eerste en tweede pijler
0,76
0,63
0,64
0,68
idem + vrije besparingen
0,82
0,69
0,70
0,77
idem + onroerend goed
0,87
0,76
0,77
0,84
Bruto, huish. met zelfstandigen
eerste en tweede pijler
0,56
0,44
0,40
0,43
idem + vrije besparingen
0,68
0,55
0,56
0,60
idem + onroerend goed
0,77
0,69
0,68
0,75
Bron: M. Knoef, J. Been, R. Alessie [et al] (2013) Measuring retirement savings adequacy

allen
0,71
0,77
0,83
0,50
0,63
0,74

Huishoudens met zelfstandigen176 bouwen minder op in de eerste en tweede pijler dan
andere huishoudens en zij compenseren het verschil deels via het eigen huis en door
zelf te zorgen voor extra vrije besparingen. Dit kan erop duiden dat zelfstandigen wel
bewust met hun pensioen bezig zijn. Wel blijft hun vervangingsratio lager dan die van
alle huishoudens en is niet bekend of vrije besparingen ook bedoeld zijn voor pensioen.
Laatstgenoemd onderzoek geeft ook inzicht in de spreiding van de pensioensituatie.
Deze blijkt voor huishoudens met zelfstandigen groter dan voor alle huishoudens. Van
de helft van alle huishoudens ligt het vervangingspercentage tussen de 66 en 103
procent en van 25 procent lager dan 66 procent. Van de huishoudens met zelfstandigen

172

173

174
175

176

ZZP Barometer; ING Economisch Bureau (2014) Themarapport Pensioen, p. 3. Daarnaast bouwt nog
een deel pensioen op in eigen beheer (DGA), beroepspensioenregeling of oude werkgever.
Min. SZW; Fin; EZ (2013) Pensioen van zelfstandigen. De gegevens hebben betrekking op 2009 en
2010.
Voor de jaren 2009 en 2010 is gebruik gemaakt gegevens van hetzelfde EIM-panel.
M. Knoef, J. Been, R. Alessie, C. Caminada, K. Goudswaard en A. Kalwij (2013) Measuring retirement
savings adequacy: a multi-pillar approach in the Netherlands,, Netspar design paper 25. M. Knoef, K.
Goudswaard, K. Caminada en J. Been (2013) Pensioeninkomens in de toekomst, ESB 98 – nr. 4674 &
4675 (13 december 2013), pp. 734-737.
D.w.z.huishoudens waarin ten minste een persoon voor meer dan 1225 uur per jaar zzp’er is of ten
minste een persoon in de voorbije 10 jaar 2 jaar DGA was. Zie M. Knoef, J. Been, R. Alessie [et.al]
(2013) Measuring retirement savings adequacy, Netspar p. 51. Op individueel niveau zijn
pensioengegevens en vervangingsratio’s niet beschikbaar.

83

ligt van de helft het vervangingspercentage tussen de 52 en 103 procent en van 25
procent ligt het lager dan 52 procent177.
Wat de pensioenpositie van zzp’ers betreft, verdient verder vermelding dat het kabinet
thans een interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO) laat uitvoeren naar zzp’ers. Een
belangrijk onderdeel daarvan vormt “een inventarisatie van de inkomens- en
vermogensposities van (verschillende typologieën) zzp’ers”, omdat er op individueel en
huishoudniveau (te) weinig informatie beschikbaar is178. Het kabinet heeft onder meer
behoefte aan meer inzicht in de mate waarin zzp’ers aan pensioenopbouw doen. Het
onderzoek wordt in het voorjaar van 2015 verwacht.
5.3.2 Recente voorstellen en initiatieven
In de discussie over de pensioensituatie van zzp’ers zijn diverse mogelijkheden
geschetst en voorstellen gedaan voor verbetering van de pensioenpositie van zzp’ers 179.
Daarnaast zijn er ook initiatieven om pensioenopbouw door zzp’ers te faciliteren.
Aan de hand van onderstaande tabel 5.3 wordt een beknopt overzicht gegeven van deze
en de huidige mogelijkheden. Tussen haakjes worden de in hoofdstuk 3 beschreven
varianten II en III vermeld; de varianten I (Uitkeringsovereenkomst met degressieve
opbouw) en IV (Persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling) kunnen,
afhankelijk van de vormgeving ervan, overal in het schema worden gepositioneerd.
Tabel 5.3 Huidige en denkbare mogelijkheden pensioenopbouw zzp’ers
vrijwillig

verplicht

individueel
- individuele
pensioenproducten in 3e
pijler en vermogenbronnen
in 4e pijler, zie tabel 5.1
- (variant III, persoonlijk
pensioenvermogen met
vrijwillige risicodeling)
- (variant III + verplichte
deelname)

collectief
- collectief uitgevoerde
vrijwillige pensioenspaarregelingen, 3e pijler
- PPI

solidair
- voor bepaalde groepen
zzp’ers: voortzetting bij
voormalige uitvoerder
- vrijwillige aansluiting bij Bpf
- vrijwillig zzp-fonds in de 2e
pijler

- PPI
- collectieve verplichte
regelingen

- verplicht zzp-fonds 2e pijler
- verplichte
voortzetting/aansluiting Bpf
- verplichte aansluiting Brf
- (variant II, Nationale
pensioenregeling)

Hoewel er in het maatschappelijk debat stemmen opgaan om zzp-pensioenen open te
stellen voor aanwending als arbeidsongeschiktheidsverzekering, wordt deze
mogelijkheid hier niet onderzocht180.

177

178

M. Knoef J. Been, R. Allesie [et al] (2013) Measuring retirement savings adequacy, Netspar 2, tabel
4 en 12.
Zie: Taakopdracht IBO zelfstandigen zonder personeel (kamerbrief, 21 mei 2014).

179

Zie bijv. Fieke van der Lecq en Alwin Oerlemans (2009) Zelfstandigen zonder pensioen, Netspar NEA
paper 24; S.G. van der Lecq en A. Oerlemans (2013) De zzp’er kan bijna met pensioen,
Pensioenadvies, november 2013, pp. 14-17; S.G. van der Lecq en A.G. Oerlemans (2014) Broeden
op zzp-pensioen, Pensioenadvies, mei 2014, pp. 11-13; Pensioenfederatie (2013)
Pensioenvoorzieningen zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers) in de tweede pijler (rapport
werkgroep); min. SZW; Fin; EZ (2013) Pensioen van zelfstandigen; CPB (2014) Discussiebijdrage
t.b.v. ‘IBO Zelfstandigen zonder personeel’, CPB-notitie.

180

Wel is er met ingang van 2015 de mogelijkheid van afkoop van een derdepijlerpensioen door
langdurig arbeidsongeschikten zonder dat revisierente is verschuldigd (Belastingplan 2015, p. 29, 44,
50).

84

De zes combinaties in de tabel worden hieronder kort toegelicht en daarbij wordt ook
ingegaan op de vraag of zij wettelijk zijn toegestaan, praktisch uitvoerbaar zijn en
bepaalde voor- en nadelen kennen.
Vrijwillig-individueel
Individuele pensioenproducten in de derde pijler en vermogensbronnen in de vierde
pijler zijn bestaande mogelijkheden voor pensioenopbouw. Wat de derde pijler betreft
worden deze producten aangeboden door banken, verzekeraars en
vermogensbeheerders.
Variant III (persoonlijk pensioenvermogen met vrijwillige risicodeling, zie paragraaf
3.3.3) biedt eveneens mogelijkheden voor individuele pensioenopbouw op vrijwillige
basis.
Vrijwillig-collectief
Collectief uitgevoerde (vrijwillige) pensioenspaarregelingen (derde pijler).
De afgelopen jaren zijn initiatieven ontplooid voor collectief uitgevoerde derde
pijlerproducten voor zzp’ers181. Daarbij is nadrukkelijk rekening gehouden met de
aspecten vrijwilligheid en flexibiliteit. Via vrijwillige regelingen wordt in een
beleggingsfonds fiscaal gefaciliteerd vermogen opgebouwd dat later in een
pensioenuitkering kan worden omgezet.
Het kabinet heeft toegezegd wettelijk te regelen dat zelfstandigen die in de derde pijler
pensioen opbouwen dit, onder voorwaarden, niet hoeven aan te spreken ingeval ze een
beroep moeten doen op de bijstand182. Voor 2015 gaat hiervoor een tijdelijke regeling
gelden.
Premiepensioeninstelling (PPI).
Een PPI (tweede pijler) mag alleen zuivere beschikbare premieregelingen aanbieden en
dus geen verzekeringstechnische risico’s dragen. Het opgebouwde kapitaal dient op
pensioendatum omgezet te worden in een (levenslang) pensioen. Als voordelen van een
PPI worden genoemd: flexibiliteit, transparantie en lage kosten. Voor een zzp’er biedt
een PPI flexibiliteit en collectiviteit.
De PPI is gestoeld op de Europese IORP-richtlijn. Volgens de richtlijn kunnen
zelfstandigen zich, afhankelijk van de nationale wetgeving, aansluiten bij een IORP
(Institution for Occupational Retirement Provision) zoals een PPI. Volgens de
Nederlandse wetgeving mag een PPI thans alleen arbeidsgerelateerde
pensioenregelingen uitvoeren i.c. pensioenregelingen voor werknemers. De PPI is
daardoor niet toegankelijk voor Nederlandse zzp’ers (eventueel wel voor buitenlandse
zzp’ers). Aanpassing van de wetgeving zou aansluiting bij een PPI voor Nederlandse
zzp’ers mogelijk maken183. Daarmee zou ook de scheidslijn tussen de tweede en derde
pijler wijzigen.
Vrijwillig-solidair
Voor bepaalde groepen zzp’ers: vrijwillige voortzetting bij voormalige uitvoerder
(verbetering van deze mogelijkheid).
Deze mogelijkheid pensioen op te bouwen is alleen van toepassing op werknemers die
vervolgens zzp’er worden. Vrijwillig voortzetten kan voor zzp’ers gedurende tien jaar en
is sinds 2012 voor de gehele periode fiscaal gefaciliteerd.

181

182

183

Zoals BrightNL en Brand New Day. Op 1 januari 2015 wordt een door organisaties voor zzp’ers
ontwikkelde pensioenspaarregeling operationeel. Zie ook: Brief staatssecretarissen SZW en Financiën
aan Tweede Kamer (15 januari 2014) Zelfstandigen en pensioen, evenals bijlage
Pensioenspaarregeling ZZP 2013.
Bescherming pensioenopbouw zelfstandigen voor vermogenstoets in de bijstand, Brief van de
staatssecretaris van SZW aan de Tweede Kamer d.d. 18 december 2014.
E. Lutjens (2011) De PPI ook voor zelfstandigen? 22 november 2011, Expertisecentrum
pensioenrecht, VU Amsterdam.

85

De regeling dient gedurende de eerste drie jaar volledig te worden voortgezet (op basis
van laatstverdiende loon als werknemer, werkgevers- en werknemerspremie). Van vier
tot tien jaar wordt uitgegaan van het actuele inkomen, met als maximum het als
werknemer laatstverdiende inkomen.
Dit betekent enerzijds dat de pensioenopbouw in de beginjaren te hoog en te duur kan
zijn (ten opzichte van de inkomsten) en anderzijds dat in latere jaren de
pensioenopbouw wellicht niet volledig kan zijn ten opzichte van het inkomen dat dan
verdiend wordt. Meer flexibiliteit zou hier een oplossing kunnen bieden184.
Gedeeltelijk betekent het ook een verschuiving van het probleem, in de zin dat de zzp’er
na tien jaar vrijwillige voortgezette aansluiting alsnog zelf in de verdere pensioenopbouw
moet voorzien.
Bij vrijwillige voortzetting wordt ook het arbeidsongeschiktheidspensioen voortgezet.
Zzp’ers komen echter niet in aanmerking voor de WIA, die veelal als basis geldt voor
arbeidsongeschiktheidspensioen en de daarbij horende premievrijstelling bij
arbeidsongeschiktheid. De zzp’er betaalt dus voor een onderdeel waar hij geen gebruik
van kan maken. Dit geldt eveneens voor VPL-regelingen. Ook hier kan flexibiliteit een
oplossing bieden. Deze flexibiliteit maakt de uitvoering echter duurder.
Een mogelijkheid tot verbetering kan ook zijn om de vrijwillige voortzetting mogelijk te
maken tot pensionering.
Vrijwillige aansluiting bij bedrijfstakpensioenfonds.
Bij de huidige bedrijfstakpensioenfondsen is de bedrijfstak van de werkgever bepalend
voor aansluiting. Bij vrijwillige aansluiting zou dit de bedrijfstak moeten zijn waarin de
zzp’er werkzaam is. Het is echter niet altijd duidelijk in welke sector de werkzaamheden
van een zzp’er vallen. Wel zouden op deze manier hybride zzp’ers pensioen kunnen
opbouwen bij het fonds waar zij als werknemer pensioen opbouwen185.
Vrijwillige aansluiting is op dit moment niet mogelijk; het vereist aanpassing van
wetgeving. Vrijwillige aansluiting kan daarnaast het risico van adverse selectie met zich
brengen. Dit kan, uitgaande van de huidige doorsneesystematiek, aan de orde zijn als
vooral oudere zzp’ers zich aansluiten.
Vrijwillig zzp-pensioenfonds in de tweede pijler.
Door de instelling van een of meer zzp-pensioenfondsen in de tweede pijler zouden de
voordelen van de tweedepijlerfondsen ook beschikbaar komen voor zzp’ers186. Dit zou
kunnen door zzp’ers als aparte bedrijfstak of beroepsgroep te erkennen. Er kan worden
gedacht aan een verplichte regeling, maar ook aan een regeling waarbij sprake is van
automatische deelname en de mogelijkheid om desgewenst af te zien van deelname
(opt-out). Laatstgenoemde optie zou tegemoet kunnen komen aan de diversiteit binnen
de groep zzp’ers. Het is denkbaar dat zzp’ers zelf een solidariteitskring vormen waarmee
ze een pensioenregeling uitvoeren die solidariteitskenmerken heeft, zoals herverdeling
tussen geluk- en pechgeneraties. Naar verwachting is het draagvlak voor een dergelijke
regeling groot genoeg voor levensvatbaarheid op vrijwillige basis, mits de regeling (en
daarmee de herverdeling) beperkt in omvang is187.
Gelet op de flexibiliteit waaraan zzp’ers behoefte hebben (ook gelet op wisselende
inkomsten) zou voor een dergelijk fonds een premieregeling eerder in aanmerking
komen dan een uitkeringsregeling. Binnen beroepspensioenfondsen is reeds ervaring
opgedaan met variabele inleg op basis van gerealiseerde omzet.

184

Flexibiliteit kan wel tot vragen leiden bij deelnemers voor wie deze niet geldt.

185

Ongeveer 20 procent van de zzp’ers heeft een tweede baan (2e kwartaal 2014). Bron: CBS, Statline.

186

Een dergelijk fonds zou de vorm van de voorgestelde APF kunnen hebben.

187

Fieke van der Lecq, Alwin Oerlemans (2009) Zelfstandigen zonder pensioen, Netspar NEA paper 24.

86

Verplicht-individueel
De in paragraaf 3.3.3 geschetste variant III (persoonlijk pensioenvermogen met
vrijwillige risicodeling) met een daaraan gekoppelde verplichte deelname beoogt
verplichte individuele pensioenopbouw.
Verplicht-collectief
PPI.
Zoals hiervoor aangegeven, is de PPI nog niet toegankelijk voor Nederlandse zzp’ers. De
hiervoor geplaatste kanttekeningen bij een PPI met vrijwillige deelname, gelden daarom
ook bij verplichte deelname.
Collectieve verplichte regelingen
Collectieve regelingen (zonder herverdeling) voor zzp’ers zijn momenteel alleen op
vrijwillige basis beschikbaar. Voor verplicht gestelde regelingen lijkt bij zzp-organisaties
geen draagvlak te zijn.
Verplicht-solidair
Verplicht Zzp-pensioenfonds in de 2e pijler.
Denkbaar is om een zzp-pensioenfonds op te richten en deelname verplicht te stellen
voor alle zzp’ers. Een aandachtspunt hierbij is de afbakening van de groep zzp’ers.
Verder moet worden bedacht dat veel zzp’ers niet verplicht willen worden om mee te
doen. De traditionele benadering van verplichtstelling via het representativiteitsvereiste
zal dan ook niet werken.
Verplichte aansluiting bij bestaand bedrijfstakpensioenfonds
Een verplichte aansluiting bij een bestaand bedrijfstakpensioenfonds geldt nu voor
schilders (BPF Schilders) en stukadoors (BPF Bouw), ook als zij zelfstandige zijn. Bij
schilders en stukadoors zijn de werkzaamheden goed te omschrijven en herkenbaar af
te bakenen. Dit geldt niet voor vele groepen zzp’ers en dat bemoeilijkt een verplichte
aansluiting.
Daarnaast lijken zzp’ers geen voorstander van (verdere) verplichte aansluiting. Dit is
thans aan de orde bij het BPF Schilders waarbij ook zzp-schilders verplicht zijn
aangesloten.188
Daarnaast zou verplichte aansluiting van zzp’ers, gelet op de leeftijdssamenstelling van
de groep zzp’ers en gegeven de doorsneesystematiek, nadelig kunnen zijn voor de
bestaande deelnemers.
Verplichte aansluiting bij een beroepspensioenfonds
De bestaande beroepspensioenfondsen zijn alle verplicht gesteld, ook voor
beroepsgenoten die ondernemer/zelfstandige zijn.
Variant II (Nationale pensioenregeling).
In een Nationale pensioenregeling zoals geschetst in paragraaf 3.3.3 zijn alle
werkenden, dus ook zzp’ers, verplicht aangesloten. De regeling biedt veel
mogelijkheden voor risicodeling.
5.3.3 Afrondend
De afgelopen jaren zijn van verschillende kanten initiatieven genomen die gericht zijn op
een verbetering van de pensioenpositie van zzp’ers. Van recente datum is de toezegging
van het kabinet dat zzp’ers die een beroep moeten doen op de bijstand, niet langer
eerst hun pensioen behoeven op te maken.
De beschouwingen eerder in deze paragraaf laten zien dat de pensioenpositie van
(groepen) zzp’ers aandacht behoeft. Het is belangrijk daarbij in het oog te houden dat
het gaat om een zeer heterogene groep. Een deel daarvan blijkt goed in staat zelf voor
188

Zie bijv. http://www.zelfstandigenbouw.nl/nieuws/474/zzp-schilder-wil-keuzevrijheid-pensioen en
http://zzpbarometer.nl/2014/07/onenigheid-pensioenfonds-van-zelfstandige-schilders/

87

zijn oudedagsvoorziening te zorgen, maar er zijn ook groepen waarbij dit niet of in
onvoldoende mate het geval is. Het is dan ook van belang dat meer inzicht ontstaat in
de pensioenpositie van te onderscheiden groepen zzp’ers. Verwacht mag worden dat het
lopende IBO-onderzoek meer inzicht en gegevens zal bieden. Het lijkt wenselijk deze
informatie te betrekken bij de verdere oordeelsvorming over de pensioenpositie van
zzp’ers en mogelijke beleidsopties om daar verandering in aan te brengen. In dat
verband is ook relevant dat het kabinet overweegt de SER in 2015 vragen voor te
leggen over doorgroeien en samenwerking van zzp’ers, in de context van veranderende
vormen van arbeid en economische bedrijvigheid.

5.4

Integratie wonen en zorg

5.4.1 Algemeen
In de adviesaanvraag van 4 april 2014 vraagt de staatssecretaris van SZW de raad ook
in hoeverre “een integrale benadering van vermogensopbouw voor pensioen, zorg en
eigen woning wenselijk en mogelijk” is. De adviesaanvraag bevat daartoe enkele
subvragen: Wat zijn de voor- en nadelen? Welke mogelijkheden zijn er om een
dergelijke benadering te organiseren? Wat is al mogelijk binnen de huidige kaders en
komt al voor in de praktijk? Waar zitten de belemmeringen?
In deze paragraaf wordt vooral in beschrijvende en analyserende zin ingegaan op de
mogelijkheden van vermogensopbouw voor pensioen en zorg (paragraaf 5.4.2)
respectievelijk vermogensopbouw voor pensioen en eigen woning (paragraaf 5.4.3).
Voor zover mogelijk wordt daarbij ook een relatie gelegd met de in hoofdstuk 3
geschetste varianten voor een toekomstbestendig aanvullend pensioen en de
mogelijkheden die bij die varianten zijn geschetst om pensioen, zorg en eigen woning te
verbinden (zie in het bijzonder paragraaf 3.4).

5.4.2 Aanvullend pensioen en zorg
Algemeen: Toespitsing verbinding op lichte ouderenzorg en eigen betalingen zorg
Een goed, dit wil zeggen koopkrachtbestendig pensioen is onder meer gewenst opdat
mensen na pensionering hun bestedingspatroon kunnen voortzetten en dat zij niet een
beroep hoeven te doen op maatschappelijke voorzieningen (zie paragraaf 3.2). De
bestedingsruimte van gepensioneerden wordt (in toenemende mate) mede bepaald door
de kosten van zorg in het algemeen en van ouderenzorg (of zorg op hogere leeftijd) in
het bijzonder. De veronderstelling is dat zorg in toenemende mate wordt gefinancierd
uit eigen betalingen (hogere eigen bijdragen, hogere eigen risico’s en versobering van
wettelijke verzekerd pakket) en dat gepensioneerden meer de kosten van ouderenzorg
gaan dragen. Dat laatste sluit op hoofdlijnen aan bij de opvattingen van de SER. In zijn
advies Naar een kwalitatief goede, toegankelijke en betaalbare zorg: Een tussentijds
advies op hoofdlijnen (oktober 2012) ging hij onder meer in op de vraag welke
langdurige zorg in de toekomst collectief (dan wel individueel) gefinancierd dient te
worden (zie kader).
SER en collectief of individueel te betalen kosten van ouderenzorg
Specifiek met betrekking tot de ouderenzorg verdient het volgens de SER de voorkeur dat mensen meer
individuele verantwoordelijkheid en meer eigen regie krijgen als er sprake is van een lichte zorgvraag.
Voor de zware langdurige ouderenzorg (verpleging, verzorging en zwaardere vormen van persoonlijke
verzorging) waarvan het gebruik en de kosten zeer scheef verdeeld zijn (zie ook paragraaf 2.3.6), blijft

88

189

een collectieve regeling (met collectieve financiering) wenselijk en noodzakelijk . Volgens de SER is het
nodig bij het bepalen van de grens tussen lichte en zware vormen van ouderenzorg rekening te houden
met onder meer de individuele betaalbaarheid van de desbetreffende zorg en moet de ondersteuning van
ouderen zonder voldoende financiële middelen gewaarborgd worden via een vangnet voor de lichte
zorgvormen

190

.

Pensioen en individueel te dragen zorgkosten
De (verwachte) toename van private kosten voor zorg onderstreept de relatie tussen
enerzijds zorg en anderzijds pensioeninkomen.
In de eerste plaats bepalen de toenemende individueel te dragen zorgkosten mede of
het pensioen voldoende toereikend is om na pensionering het bestedingspatroon te
kunnen voortzetten. Spiegelbeeld daarvan is dat de (te verwachten) toereikendheid van
het pensioen mede van belang is (of kan zijn) voor het beleidsmatig bepalen van de
grens tussen collectief en individueel te bekostigen (ouderen)zorg. De grotere
onzekerheid over de (hoogte van) pensioenen kan hierbij een rol spelen (zie hoofdstuk
2).
In de tweede plaats kan de (te verwachten) toename van private kosten voor zorg het
wenselijk maken om pensioen en zorg met elkaar te verbinden (zie paragraaf 2.3.6).
Een dergelijke verbinding is aan de orde als mensen tijdig (dit wil zeggen tijdens de
periode van pensioenopbouw) eigen voorzieningen opbouwen om (op het niveau van het
individu dan wel het huishouden) de private kosten van zorg (onder andere lichtere
ouderenzorg) op te hoesten. Deze opbouw kan plaatsvinden via individuele besparingen
of, in geval van werknemers, via hun tweedepijlerpensioen; in dat geval wordt ‘extra’
pensioen opgebouwd dat kan worden aangemerkt als ‘kapitaalopbouw voor
zorguitgaven’. Dat laatste wordt meer mogelijk naarmate het pensioenstelsel evolueert
in de richting van een stelsel met persoonlijk pensioenvermogen (zie paragraaf 3.3 en
3.4). In dit verband is ook het idee van het flexibel benutten van pensioen (op basis van
keuzevrijheid) van belang.
Het onderstaande richt zich op de mogelijkheden van zogeheten zorgsparen en
zorguitkeringen binnen de tweede pijler191. Daarbij dient onderkend te worden dat
vermogensopbouw via de tweede pijler als consequentie heeft dat de reikwijdte beperkt
blijft tot werknemers die deelnemen aan een pensioenregeling. Dit sluit niet aan bij het
huidige karakter van Zvw, AWBZ en WMO, die voor alle burgers gelden.

189

190

191

In het buitenland zijn er voorbeelden van speciale verzekeringen waarmee men kapitaal opbouwt om
voor zware langdurige ouderenzorg te kunnen aanwenden. In Duitsland, Frankrijk, de VS en
Singapore zijn ervaringen opgedaan met een dergelijke kapitaalgedekte Long Term Care Insurance
(LTCI). Een dergelijke financieringsbron biedt de mogelijkheid tot een flexibele en eventueel tijdelijke
uitkering. Dit is van belang bij zware langdurige ouderenzorg, omdat deze zorgbehoefte zich niet voor
iedereen in gelijke mate en over de tijd gelijkmatig verdeeld voordoet.
SER (2012) Advies Naar een kwalitatief goede, toegankelijke en betaalbare zorg: een tussentijds
advies op hoofdlijnen, p. 29.
Deze schets is mede gebaseerd op de (nog) niet gepubliceerde Technische verkenning
financieringsinstrumenten ouderenzorg (juli 2013) van een werkgroep van de SER-commissie Sociale
Zekerheid en Gezondheidszorg (in het kader van haar voorbereiding van een advies over Betaalbare
gezondheidszorg.

89

Zorgsparen via tweedepijlerpensioen192 – algemene kanttekeningen193.
Pensioenfondsen/-uitvoerders kunnen een faciliterende rol spelen bij een eventuele
vorm van kapitaalopbouw voor toekomstige individueel te dragen kosten van zorg, in
het bijzonder van lichte ouderenzorg. In de kern komt dit neer op het combineren of
integreren van pensioen- en zorgsparen. Daartoe hoeft de opbouwsystematiek in
principe niet te veranderen194, maar de hoogte van de opbouw eventueel wel195; de wijze
van uitkeren van het opgebouwde vermogen ter betaling van toekomstige zorgkosten
kan mogelijk wel veranderen196. Bij een ongewijzigde uitkeringsystematiek wordt
gewerkt met reguliere, maandelijks uit te keren pensioenannuïteiten: mensen krijgen
dan een hogere jaarlijkse pensioenuitkering waaruit zij de zorgkosten betalen. Andere
opties zijn dat de wijze van uitkeren verandert doordat zorgannuïteiten worden
uitgekeerd (extra inkomen op het moment dat zorg nodig is), of doordat de
mogelijkheid wordt aangeboden om het aanvullend pensioen vanaf de
pensioeningangsleeftijd in te zetten voor de financiering van ouderenzorg197.
Voor het eventueel integreren van zorg- en pensioensparen via de tweede pijler is de
institutionele setting van belang; naargelang deze setting verandert, kunnen varianten
meer of minder opportuun worden. Van cruciaal belang daarbij is of de pensioenopbouw
met het oog op bekostiging van zorg (in het bijzonder lichte vormen van ouderenzorg)
al dan niet verplicht is (zie kader), ook al is het de vraag hoe zo’n verplichtstelling kan
worden geregeld (is het mogelijk en door wie?).
Verplichte dan wel vrijwillige kapitaalopbouw voor zorg
Argumenten voor verplichting zijn: het feit dat mensen de toekomstige risico’s te laag inschatten en het
gevaar dat mensen niet vrijwillig deelnemen aan een regeling omdat ze weten dat ze de zorg ook gratis
192

193

194

195

196

197

Kapitaalopbouw voor zorg via de tweede pijler beperkt zich noodzakelijkerwijs tot werkenden die een
tweedepijlerpensioen opbouwen; dit komt ook aan de orde in de Technische verkenning
financieringsinstrumenten ouderenzorg, waarnaar in de vorige voetnoot wordt verwezen. Het Verbond
van Verzekeraars en Zorgverzekeraars Nederland hebben in 2012 een verkenning gepleegd naar
mogelijkheden voor zorgsparen versus zorgverzekeren. Daaruit komt naar voren dat sparen het
nadeel heeft dat door ontbreken van solidariteit er substantieel veel vermogen opgebouwd zou
moeten worden, waarbij op voorhand onzeker is of hiervan gebruik wordt gemaakt. Risicoverzekeren
vraagt om intergenerationele solidariteit, terwijl we te maken hebben met vergrijzing. Tegen die
achtergrond zou volgens de verkenning van het Verbond en ZN een mengvorm het meest voor de
hand liggen: verzekeren met vermogensopbouw, waarbij de ontsluiting van het vermogen is
gekoppeld aan de zorgbehoefte. Dit vergt echter meer statistisch inzicht in het risico dan thans
voorhanden is.
Er wordt hier niet ingegaan op de rol die pensioenfondsen kunnen hebben bij financiering van
zorgvastgoed of op de adviserende rol die pensioenuitvoerders kunnen hebben bij het omzetten van
de eigen woning in geld of andere financiële producten. Voorbeelden zijn de benutting van hun
inkoopkracht bij het verkopen van de woning en het aanschaffen van woon-zorg-arrangementen die
worden aangeboden door woningcorporaties of verhuurorganisaties. Zie ook: WRR (2014) Op maat
voor later: Maatschappelijke initiatieven op de snijvlakken van wonen, zorg en pensioenen,
verkenning Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.
In veel voorstellen wordt uitgegaan van de huidige opbouwsystematiek zoals die nu bij de
aanvullende pensioenen wordt gehanteerd. De vraag is echter of de doorsneepremie geschikt is voor
zorgsparen. Bovendien kunnen oudere generaties – of generaties die reeds pensioen opbouwen –
moeilijk genoeg sparen voor de zorgkosten voor de eigen generatie.
Pensioenfondsen berekenen, bij een dergelijke combinatie van pensioen- en zorgsparen, de
pensioenuitkering niet alleen op basis van de kans dat iemand overlijdt, maar ook op basis van het
risico dat iemand beroep doet op zorg (vanwege bijvoorbeeld lichamelijke beperkingen).
Zie: N. Kortlever (2013) Collectief zorgsparen voor solidaire financiering ouderenzorg, maart 2013,
PGGM.
Dit kan door toe te staan dat de gepensioneerde, bijvoorbeeld op de pensioeningangsdatum (of op
een vaste, latere leeftijd), een bepaald percentage van de opgebouwde pensioenaanspraak als
lumpsum krijgt uitgekeerd (los van de maandelijkse betaling van het pensioen). Dit uitgekeerde
bedrag kan bijvoorbeeld dienen voor aanpassingen van de woning of worden ingezet voor de
aanschaf van een private verzekering voor ouderenzorg.

90

kunnen krijgen c.q. de kosten op anderen kunnen afwentelen. Ook voorkomt verplichting averechtse
selectie, dit wil zeggen dat mensen die verwachten geen kosten te maken (de zogenaamde ‘goede
risico’s’) niet deelnemen aan een vrijwillige regeling met mensen die verwachten veel kosten te maken.
Met andere woorden: via verplichtstelling kan de overheid een bepaalde mate van risico- en/of
inkomenssolidariteit binnen de regeling brengen, indien daaraan waarde wordt gehecht.
In geval van vrijwillige kapitaalopbouw is er een kans dat mensen die er het meest baat bij hebben
(mensen die een relatief grote kans hebben op relatief hogere kosten), geen kapitaal opbouwen en is het
onduidelijk of mensen wel een voldoende hoog bedrag opbouwen om de toekomstige individuele
behoefte aan lichte ouderenzorg of de hogere eigen betalingen te kunnen betalen. Is dat niet het geval,
dan bestaat de kans dat zij in de problemen komen of alsnog een beroep doen op de overheid (via het
vangnet). De groep waar het hier om gaat, zijn mensen met relatief lage inkomens en weinig vermogen,
maar (nog niet voorzienbare) relatief hoge zorgkosten.
Een en ander neemt niet weg dat er ook tussenvormen denkbaar zijn. Aan de ene kant kan voor
regelingen waarbij de deelname vrijwillig is, bijvoorbeeld worden gewerkt met gerichte financiële stimuli
om bepaalde groepen te stimuleren tot vermogensopbouw. Aan de andere kant kunnen verplichte
regelingen bepaalde vrijheidsgraden bevatten, bijvoorbeeld de mogelijkheid van een opt-out als men
zekerheid kan bieden dat op andere wijze kan worden voorzien in de dekking voor toekomstige
zorguitgaven.

Aan het integreren van zorgsparen met pensioensparen (via het tweedepijlerpensioen)
kleeft een aantal mogelijke voor- en nadelen.
Enerzijds leidt integratie tot één financieringsstroom voor grote uitgaven op de oude dag
(met uitzondering van de collectief gefinancierde langdurige ouderenzorg), kent dit
relatief lage uitvoeringskosten (vanwege de bestaande infrastructuur), en zorgt het voor
het delen van zorgrisico’s. Door de (eventuele) verplichtstelling is de financiële
toegankelijkheid tot lichtere vormen van ouderenzorg gewaarborgd (voor werknemers
die zijn aangesloten bij een pensioenfonds).
Anderzijds zijn er algemene, praktische en (uitvoerings)technische bezwaren.
Ten eerste is er de wijze waarop het sparen verplicht wordt gesteld (zie hierboven). Ten
tweede wordt de tweede pensioenpijler mogelijk zwaarder belast door koppeling aan een
extra risico, en wordt het sparen voor zorg onderdeel van het
arbeidsvoorwaardenoverleg: de pensioenaanspraken vormen dan niet alleen een
verzekering van het langlevenrisico, maar ook van het zorgrisico (risico op situatie dat
beroep op zorg plaatsvindt). De ontwikkeling dat steeds meer mensen te maken hebben
met een chronische ziekte waarmee ze langer kunnen leven, leidt tot een stapeling van
risico’s.
Ten derde is onduidelijk op welke zorg er uiteindelijk een aanspraak bestaat; gezien de
medisch-technologische ontwikkelingen is lastig in te schatten wat het opgebouwde
vermogen uiteindelijk waard is in termen van het zorgpakket.
Verder is van belang dat het gemiddelde aanvullende pensioen niet erg hoog is en dat
het derhalve maar een beperkte bijdrage kan leveren in de kosten. Ook neemt niet
iedereen (zoals zelfstandigen) deel aan de tweede pijler.
Ten slotte belemmert de diversiteit in pensioenregelingen een uniforme uitvoering van
zorgsparen via de tweede pensioenpijler.
Tot slot
Aan de verschillende vormen van bekostiging van individueel te financieren zorg (in het
bijzonder lichte ouderenzorg) via de tweede pijler zijn uiteenlopend af te wegen en
nader te doordenken aspecten verbonden. Van doorslaggevend belang is de
toereikendheid van het pensioeninkomen om ook private kosten van zorg (in het
bijzonder ouderenzorg) te dragen.
De conclusie van een beleidsmatige afweging wordt mede bepaald door het antwoord op
de vraag of al dan niet moet worden uitgegaan van de huidige institutionele setting met
betrekking tot aanvullende pensioenregelingen.

91

5.4.3 Combinaties van wonen en pensioen
Binnen de verschillende pijlers van de oudedagsvoorziening wordt de eigen woning tot
de vierde pijler gerekend, samen met vrije besparingen en vermogen. Geregeld komt de
vraag naar voren of de besparingen in de tweede pijler en deze vierde pijler niet meer in
samenhang moet worden bezien198.
Combinaties tussen de tweede pijler pensioenopbouw en de eigen woning kunnen – in
theorie – tot een betere individuele financiële planning leiden en het pensioen beter af
stemmen op de levensloop. Naar de toekomst toe zal de vraag hiervoor mogelijkerwijs
toenemen, doordat voor starters op de woningmarkt de eis geldt dat indien zij gebruik
willen maken van de hypotheekrente-aftrek (HRA), er sprake moet zijn van een
volledige annuïtaire aflossing. Deze huishoudens bouwen dan via hun eigen huis meer
vermogen op in de vierde pijler dan huurders. Gesteld zou daarom kunnen worden dat
huurders daarom over het algemeen meer pensioen zouden moeten opbouwen dan
kopers. Wel dient daarbij bedacht te worden dat van de woningvoorraad 40 procent uit
huurwoningen bestaat, dat de verdeling koop-huur afhankelijk is van inkomen en
leeftijd/levensfase en dat mensen kunnen wisselen tussen huur- en koophuizen.
Beleidsopties voor verbindingen tussen pensioen en wonen
Combinaties tussen pensioen en wonen kunnen worden bekeken vanuit twee
verschillende perspectieven. Allereerst kan worden bekeken hoe pensioenvermogen kan
bijdragen aan de eigen woning, waarbij er dus een verschuiving is van de tweede pijler
naar de vierde pijler. Andersom zou ook de eigen woning kunnen bijdragen aan een
pensioen, dus een verschuiving van de vierde pijler naar een pensioeninkomen.
Pensioenvermogen gebruiken voor aflossing hypotheek
Binnen de optie om pensioenvermogen te benutten voor de eigen woning zijn twee
mogelijke beleidsopties te onderscheiden199, namelijk het inzetten van de
pensioenpremie en het inzetten van reeds opgebouwd pensioenvermogen:
 Inzet van pensioenpremie voor aflossen hypotheek: Bij deze variant zouden
mensen hun pensioenpremie (tijdelijk) kunnen inzetten voor het aflossen van
hun hypotheek, met dus een lagere pensioenopbouw tot gevolg. Dit zou zowel
kunnen als reguliere aflossing dan wel als extra aflossing van een hypotheek. Op
die manier wordt mensen in beginsel flexibiliteit geboden om tot een andere
financiële planning te komen.
De effecten van het voorstel om pensioenpremie in te zetten voor de aflossing
van een hypotheek zijn echter beperkt. Naar verwachting zal de jaarlijkse
hypotheeklast slechts met maximaal een paar tientjes per maand dalen. Deze
variant is financieel gezien dan ook niet aantrekkelijk voor deelnemers vanwege
de hogere belasting voor pensionering en het hogere rendement op pensioen in
vergelijking met de nettohypotheekrente200. Deze variant staat bovendien op
gespannen voet met de doorsneesystematiek: jongere deelnemers kunnen door
198

199

200

Zie ook: brief van de staatssecretaris van SZW aan de Tweede Kamer over de ‘Voortgang verkenning
met inzet pensioen voor aflossing woningschuld’ d.d. 28 november 2014 (Tweede Kamer (20142015) 32 043, nr. 233).
Daarnaast bestaat ook de optie om pensioenvermogen in te zetten als waarborg voor een hypotheek
op een huis. Kopers van een huis kunnen dan pensioen als onderpand voor een eventuele restschuld
inzetten bij een gewenste verhuizing. Administratief is dit echter zeer bewerkelijk en daarom wordt
deze variant niet meegenomen in deze analyse. In Zwitserland mogen individuen het opgebouwde
pensioen inzetten als onderpand bij de aanschaf van een woning waardoor men een lagere
hypotheekrente betaalt. Vanaf hun 50e mogen ze maximaal de helft van het opgebouwde pensioen
inzetten als onderpand en drie jaar voor de pensioenleeftijd mag men het pensioenvermogen niet
meer gebruiken.
Zie N. Kortleve en M. Loois, Pensioen inzetten voor hypotheekaflossing, Tijdschrift voor
Pensioenvraagstukken, TPV 2014/34.

92

de inzet van hun premie voor de aflossing van hun hypotheek ‘ontsnappen’ aan
de solidariteitsbijdrage aan oudere werknemers via de doorsneepremie.
 Inzet van pensioenaanspraak: Een variant waarbij men een deel van het pensioen
afkoopt om te gebruiken als extra aflossing, reguliere aflossing of als
startkapitaal bij aankoop huis, kan wellicht meer effect hebben. Hierbij rekent
men fiscaal af over de onttrekking aan de opbouw. Daarbij geldt dat wanneer het
pensioenvermogen eenmaal is opgenomen, het onttrokken bedrag niet meer
teruggestort kan worden in het pensioen (de fiscale ruimte kan niet hergebruikt
worden). In het buitenland bestaat een dergelijke variant, bijvoorbeeld in
Zwitserland, Canada en de Verenigde Staten. Bij deze variant kan meer
vermogen worden gebruikt voor de eigen woning dan de premievariant. De
effecten van afkoop hangen daarbij sterk af van de omvang van het
pensioenvermogen dat men mag afkopen.
Deze variant brengt echter een belangrijk risico met zich mee: de toereikendheid
van het pensioeninkomen. Omdat de meeste mensen voordeel op korte termijn
prefereren boven voordeel op lange termijn, bestaat het risico dat mensen
pensioenkapitaal inzetten ondanks dat dit financieel ongunstig is voor de
deelnemer zelf: fiscaal ongunstig (afrekenen over opgenomen pensioenkapitaal)
en gezien het feit dat een woning een risicovolle belegging is en veelal minder
rendement oplevert dan een goed gespreide pensioenportefeuille. Het risico op
lagere pensioeninkomens in de toekomst is daarom groot.
De effectiviteit van de inzet van pensioenaanspraak is voor jongere deelnemers
(jonger dan 30 jaar) zeer beperkt, omdat de kosten voor het advies over het wel
of niet gebruiken van deze mogelijkheid en het verlies aan belastingaftrek wel
eens hoger kunnen zijn dan het opgebouwde pensioen. Ook voor oudere
werknemers (tot circa 45 jaar) biedt het slechts in beperkte mate een oplossing,
omdat zij, gelet op de opbouwsystematiek, maar enkele duizenden euro's
kunnen onttrekken, waarbij het onttrekken tot een aanzienlijk lager pensioen
leidt.
Daarbij speelt het ook een rol dat men in de opbouwfase van het pensioen over
het algemeen nog geen goed beeld heeft hoeveel pensioen er in de toekomst
nog zal worden opgebouwd en nodig zal zijn. Om de nadelen te mitigeren, zou
als alternatief gedacht kunnen worden aan een variant waarbij het
pensioenkapitaal enkel op pensioendatum kan worden ingezet voor de aflossing
van een hypotheek. In de toekomst zal dit echter minder nodig zijn, doordat
hypotheken binnen dertig jaar afgelost dienen te worden. Het kunnen
aanwenden van pensioenvermogen het aflossen van een hypotheek zou wel
moeten worden begrensd op het moment van pensioneren, ook om op die
manier selectieproblemen te voorkomen.
Het kunnen aanwenden van het pensioenvermogen voor hypothecaire
aflossingen lijkt eenvoudiger te realiseren in de varianten met persoonlijk
pensioenvermogen dan bij uitkeringsregelingen.
Voor de inzet van pensioenpremie of pensioenopbouw geldt als een belangrijk punt van
aandacht de vraag of dergelijke keuzemogelijkheden passen binnen het
(Europeesrechtelijk) kader rond gelijke behandeling. De inpassing van het
premievoorstel heeft tot gevolg dat vrouwelijke werknemers, die gebruikmaken van een
pensioenregeling die met actuariële premies worden bekostigd en die gebruik-maken
van de keuzemogelijkheid, meer hypotheek kunnen aflossen dan hun mannelijke

93

collega’s. Dit is in strijd met de verdragsrechtelijke bepalingen (als neergelegd in artikel
10 Verdrag betreffende de Europese Unie, artikel 21, 23 van het Handvest voor
grondrechten van de EU), alsmede de Europese Richtlijn (zoals 2006/54/EG) en
Nederlandse wetten voor gelijke behandeling. Bovendien leiden deze varianten tot extra
uitvoeringskosten bij werkgevers en pensioenuitvoerders. Nader onderzoek is daarom
nodig.
Eigen woning inzetten voor extra pensioeninkomen
De tweede mogelijkheid om woningbezit en pensioen te combineren betreft het
omzetten van de eigen woning in inkomen. Dit zou bijvoorbeeld kunnen door het huis te
verkopen en kleiner te gaan wonen of te gaan huren. De (over)waarde van de verkoop
van het huis zou kunnen worden aangewend voor bijvoorbeeld de aanschaf van een
lijfrente.
Een geavanceerdere mogelijkheid daartoe is bijvoorbeeld de omkeerhypotheek. Dit zijn
leningen waarbij de waarde van de woning wordt omgezet in een uitkering en de
eigenaar van de woning eigenaar blijft en het recht behoudt om in de woning te blijven
wonen (de VS en Ierland kennen dergelijke regelingen waarbij de uitkering afloopt als
de eigenaar de woning verlaat). Het voordeel van omkeerhypotheken is dat een
deelnemer een deel van zijn vermogen expliciet kan onttrekken uit de waarde van zijn
huis. Dit vermogen kan worden aangewend voor de kosten van levensonderhoud. De
omkeerhypotheken zijn echter zeer complexe producten. Mede daarom wordt dit
product nog maar weinig gebruikt. Volgens onderzoekers zal betere voorlichting daar
geen verandering in brengen201. Bovendien kan de opbrengst van dit product fors
tegenvallen202. Mede door de lage rente van dit moment zijn de opbrengsten van de
annuïteit gering. Ook zal de aanbieder van het product rekening houden met het feit dat
men een risico loopt doordat men erg afhankelijk is van de toekomstige ontwikkelingen
van een lokale woningmarkt en de invloed van de vergrijzing daarop203 en selectiemechanismen een rol kunnen spelen (dit product is gunstig voor gezonde, langlevende
deelnemers). Daarnaast neemt de verstrekker van de omkeerhypotheek het macrolangleven-risico op zich: de investering komt immers pas vrij bij overlijden van de
eigenaar. Ook zal de verstrekker van de omkeerhypotheek een vergoeding moeten
vragen voor het investeren in illiquide goederen en rekening moeten houden met
mogelijke beperkingen in zijn diversificatiestrategie. Dit draagt niet bij aan de
aantrekkelijkheid van dit product.
Door de inzet van de ‘vierde pijler’ (de eigen woning) voor pensioeninkomen, zijn
eventueel minder pensioenbesparingen noodzakelijk. De opties voor omkeerhypotheken
zouden in principe aan kunnen sluiten op alle gepresenteerde varianten uit hoofdstuk 3,
hoewel er wel vraagtekens gezet kunnen worden bij de aantrekkelijkheid dit product uit
te voeren.
Conclusie
De eigen woning kan worden gezien als bestanddeel van de vierde pensioenpijler. De
invloed op het pensioen gaat enerzijds via lagere woonlasten (indien hypotheekvrij) en
kan anderzijds lopen via het omzetten van het vermogen van de eigen woning in
inkomen. Dit laatste kan via bijvoorbeeld verkoop of via zogenoemde
omkeerhypotheken. In beide gevallen is de opbrengst afhankelijk van vele factoren en
daarmee onzeker. Bovendien kan de vraag worden gesteld of dergelijke combinaties niet
te veel ten koste gaan van de toereikendheid van het pensioen. Daarnaast bestaan er
201

202

203

Zie T. Davidoff, P. Gerhard en Th. Post (2014) Reverse Mortgages: What Homeowners (Don’t) Know
and How it Matters, Working Paper, Maastricht University.
Zie J. Conijn, B. Kramer, J. Rouwendal en F. Schilder, Woningbezit ter bekostiging van zorg en
pensioen, Economisch Statistische Berichten [ESB], 99 – nr.4696, (23 oktober 2014).
PBL (2013) Vergrijzing en woningmarkt.

94

een aantal juridische en uitvoeringstechnische haken en ogen. Nader onderzoek is
daarom noodzakelijk.
5.4.4 Randvoorwaarden verbinding wonen, pensioen en zorg
Een verbinding tussen pensioen, wonen en zorg kan in bepaalde situaties voordelen
bieden voor de betrokkenen (bijvoorbeeld bij het inzetten van een deel van het
pensioenvermogen om het huis aan te passen aan de gewijzigde levensomstandigheid
op oudere leeftijd). Maar hier moet zorgvuldig mee worden omgegaan, omdat het ten
koste kan gaan van de mogelijkheid het langlevenrisico te blijven delen vanwege
ongewenste risicoselectie. Het vraagt om nadere doordenking en om een goede
keuzearchitectuur. Het onttrekken van pensioenvermogen in de uitkeringsfase kan ten
koste gaan van het delen van het langlevenrisico. Het inzetten van pensioenkapitaal
tijdens de opbouwfase kan al snel ten koste gaan een goed pensioen later, terwijl een
goed pensioen nog steeds de beste garantie is voor het opvangen van zorgkosten op
hogere leeftijd. Verder vinden mensen het leggen van verbindingen tussen wonen,
pensioen en zorg heel ingewikkeld. Eventuele combinaties dienen dan ook zo eenvoudig
mogelijk worden gehouden met goede voorlichting over mogelijke consequenties voor
het pensioenresultaat.

Den Haag, 20 februari 2015

M. I. Hamer
voorzitter

V.C.M. Timmerhuis
algemeen secretaris

Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Bijlage 1

> Retouradres Postbus 9 0 8 0 1 2509 LV Den Haag

Sociaal-Economische

Raad
Postbus 9 0 8 0 1

De h e e r ir. W . D r a i j e r
Postbus

90405

2 5 0 9 LK

Den Haag

2 5 0 9 LV Den Haag
Anna van H a n n o v e r s t r a a t 4
T 070 3 3 3 4 4 4 4
F 070 3 3 3 4 0 33
www.rijksoverheid.nl

Contactpersoon
dhr. drs J.M. Landman
T 070 3 3 3 4 8 34
JLandman@minszw.nl

Datum
Betreft

0
ĥ rAv iP R
U *4
t\ 2014
i.uit

2014-0000050407

Adviesaanvraag Brede maatschappelijke dialoog t o e k o m s t

Geachte heer

pensioenstelsel

Draijer

In 2 0 1 4 zal h e t k a b i n e t een brede dialoog v o e r e n over de t o e k o m s t v a n ons
pensioenstelsel. I k n e e m daartoe de regie op het verzamelen en ordenen v a n
inzichten en ideeën e n zal d a a r v o o r m e t vele m a a t s c h a p p e l i j k

betrokkenen

g e s p r e k k e n v o e r e n , s p e l e r s bij e l k a a r b r e n g e n e n a a n s l u i t i n g z o e k e n bij r e e d s in
g a n g g e z e t t e of n o g k o m e n d e initiatieven. I k wil b o r g e n d a t alle b e l a n g e n

worden

g e h o o r d en m e e g e n o m e n bij een oriëntatie op de t o e k o m s t . Een advies v a n de
Sociaal-Economische Raad (S ER) over de oudedagsvoorziening w a t betreft de
a a n v u l l e n d e p e n s i o e n e n is e e n w a a r d e v o l o n d e r d e e l v a n d e b r e d e r e d i a l o o g

over

het pensioenstelsel.

M e t d e z e b r i e f s t u u r ik u m i j n a d v i e s a a n v r a a g . D i t sluit a a n bij d e r e c e n t e
a f s p r a k e n d i e h e t k a b i n e t h e e f t g e m a a k t m e t e e n a a n t a l K a m e r f r a c t i e s in h e t
kader van de wijzigingsvoorstellen Witteveen 2015.

1

E e n v a n d e a f s p r a k e n is o m

d e S ER t e v r a g e n u i t e r l i j k e i n d 2 0 1 4 t e a d v i s e r e n in h e t k a d e r v a n d e b r e d e
d i a l o o g o v e r de t o e k o m s t v a n h e t p e n s i o e n s t e l s e l . Daarin w o r d t d e S ER b o v e n d i e n
g e v r a a g d o m in d e a d v i e s a a n v r a a g o o k t e b e t r e k k e n d e r e l a t i e t u s s e n
v e r m o g e n s o p b o u w voor pensioen, zorg en de eigen woning.

W a a r o m e e n brede m a a t s c h a p p e l i j k e dialoog?
Nederland kent een sterk pensioenstelsel dat ook internationaal

wordt

g e w a a r d e e r d . O n d a n k s z i j n s t e r k e b a s i s is d e a f g e l o p e n j a r e n g e b l e k e n d a t h e t
stelsel k w e t s b a a r h e d e n kent. Dat w e r d vooral zichtbaar m e t de crisis v a n 2 0 0 8 .

1

Kenmerk: AFP/2013/865U
Pagina 1 v a n 4

H e t is d u i d e l i j k d a t e r o p e e n a n d e r e m a n i e r m e t r i s i c o ' s m o e t w o r d e n

omgegaan

e n d a t e r o n d e r h o u d n o d i g is o p h e t g e b i e d v a n d e f i n a n c i ë l e h o u d b a a r h e i d

van

h e t p e n s i o e n s t e l s e l . D a a r t o e w e r k ik a a n d e h e r z i e n i n g v a n h e t f i n a n c i ë l e
toetsingskader voor

Datum

pensioenfondsen.
Onze referentie
2014-0000050407

M a a r e r is m e e r n o d i g d a n f i n a n c i e e l o n d e r h o u d a l l e e n . I n d e m a a t s c h a p p i j is e e n
andere houding ten aanzien van het pensioenstelsel merkbaar.

De

vanzelfsprekendheid w a a r m e e de inrichting van het pensioenstelsel w e r d
heeft plaats g e m a a k t voor een m e e r kritische houding. Steeds meer

bezien

organisaties

e n m e n s e n stellen v r a g e n bij ons h u i d i g e pensioenstelsel. Daarbij zijn er o o k
demografische, economische, arbeidsmarktgerelateerde en

sociaal-culturele

o n t w i k k e l i n g e n die v r a g e n o m een h e r n i e u w d e blik op het stelsel. Zo

hebben

l a n g e t e r m i j n o n t w i k k e l i n g e n z o a l s d e v e r g r i j z i n g , d e v e r a n d e r e n d e r e l a t i e s in d e
a r b e i d s m a r k t en de individualisering gevolgen v o o r hoe j e het

pensioenstelsel

kunt vormgeven.

O m huidige en t o e k o m s t i g e generaties een goed en maatschappelijk

geaccepteerd

en v e r t r o u w d pensioen te k u n n e n bieden, m o e t e n de b o u w s t e n e n v a n het stelsel
en de h o u d b a a r h e i d daarvan w o r d e n bezien tegen de a c h t e r g r o n d v a n

een

veranderende maatschappelijke o m g e v i n g en samenleving.

Afbakening en vragen
D e v r a g e n d i e ik d e S E R w i l v o o r l e g g e n v i n d e n h a a r b a s i s in d e
Pensioenbeleid

2

Beleidsdoorlichting

e n h e t r e c e n t d o o r m i j a a n d e T w e e d e K a m e r g e s t u u r d e CPB

rapport "Voor- en nadelen v a n de d o o r s n e e s y s t e m a t i e k " . Ik wil u v r a g e n
3

beide

r a p p o r t a g e s t e b e t r e k k e n in u w a d v i s e r i n g .

D e k e r n v r a a g is h o e d e S E R a a n k i j k t t e g e n p i j l e r v a n d e a a n v u l l e n d e

pensioenen

in d e t o e k o m s t e n w e l k t r a n s i t i e p a d d a a r v o o r n o d i g is. I k wil u v r a g e n d a a r o v e r t e
a d v i s e r e n e n in i e d e r g e v a l in t e g a a n o p d e v o l g e n d e t h e m a ' s e n d e d a a r b i j
benoemde onderliggende

Collectiviteit,
»

vragen:

keuzevrijheid

maatwerk

Wat zijn de voor- en nadelen van keuzevrijheid van
werknemers? (bijv.

»

en

individuele

zorgverzekeringsmodel)

Hoe kan desgewenst meer ruimte voor keuzevrijheid en m a a t w e r k

worden

g e b o d e n in d e o p b o u w f a s e v a n p e n s i o e n , b i j d e a a n k o o p v a n p e n s i o e n e n

2

Kenmerk: 2013/0000180086

3

Kenmerk: 2013/0000153731
Pagina 2 v a n 4

in d e u i t k e r i n g s f a s e ? H o e k a n d a a r b i j w e l w o r d e n g e p r o f i t e e r d
voordelen van
»

collectiviteit?

W a t is a l m o g e l i j k b i n n e n d e h u i d i g e k a d e r s e n k o m t a l v o o r i n d e
praktijk? Waar zitten d e

»

»

komen?

van d e gewenste mate van keuzevrijheid

W a t zijn d e voor- en nad elen van het organiseren v a n

en

Risicodeling en/of

tegen

collectiviteit?

aanvullend

pensioen op branche- en sectorniveau? Wat zijn eventuele

«

Onze referentie
2014-00ŨŨ0504Ū7

en

Hoe k i j k t d e SER a a n t e g e n h e t i n s t r u m e n t v a n d e v e r p l i c h t s t e l l i n g
de achtergrond

Datum

belemmeringen?

W a t is e r n o d i g o m t o t d e g e w e n s t e m a t e v a n k e u z e v r i j h e i d
collectiviteit te

»

van

alternatieven?

herverdeling

Z i j n r i s i c o d e l i n g e n h e r v e r d e l e n d e s o l i d a r i t e i t in h e t

pensioenstelsel

w e n s e l i j k ? Z o j a , i n w e l k e v o r m e n e n in w e l k e m a t e ? W a t b e t e k e n t d i t
specifiek voor jongere en oud ere

generaties?

»

Z i j n e r in h e t h u i d i g e s t e l s e l o n w e n s e l i j k e v o r m e n v a n

»

Welke m o g e l i j k h e d e n zijn er o m wenselijke v o r m e n te organiseren
onwenselijke vormen te

«

voorkomen?

belemmeringen?

W a t is e r n o d i g o m t o t d e g e w e n s t e v o r m v a n r i s i c o d e l i n g
(herverdelende) solid ariteit te

»

en

W a t is a l m o g e l i j k b i n n e n d e h u i d i g e k a d e r s e n k o m t a l v o o r i n d e
praktijk? Waar zitten d e

»

solid ariteit?

en

komen?

Hoe v e r h o u d t d it zich t o t d e d o o r s n e e s y s t e m a t i e k , welke

alternatieven

z i j n e r e n w e l k e t r a n s i t i e p a d e n h e e f t d e SER v o o r o g e n ?
»

I s h e t w e n s e l i j k e n e n m o g e l i j k o m in d e p i j l e r v a n

aanvullend e

pensioenen d e eigend omsrechten (beter) vast te leggen?
wijze en m e t welke

Vermogensopbouw
»

Zo j a , op

consequenties?

voor pensioen, zorg en eigen woning

I n h o e v e r r e is e e n i n t e g r a l e b e n a d e r i n g v a n v e r m o g e n s o p b o u w

voor

pensioen, zorg en eigen w o n i n g wenselijk en mogelijk? W a t zijn d e
en
»

welke

voor-

nad elen?

Welke m o g e l i j k h e d e n zijn er o m een d ergelijke benad ering

te

organiseren?
«

W a t is a l m o g e l i j k b i n n e n d e h u i d i g e k a d e r s e n k o m t a l v o o r i n d e
praktijk? Waar zitten d e

»

belemmeringen?

W a t is e r n o d i g o m t o t e e n i n t e g r a l e b e n a d e r i n g v a n
voor pensioen, zorg en eigen woning te

vermogensopbouw

komen?

Pagina 3 van 4

Dilemma's
De d rie h i e r b o v e n g e n o e m d e t h e m a ' s s t a a n niet los v a n e l k a a r . De

ond erlinge

samenhang tussen d e vraagstukken roept d e vraag op welke d ilemma's

Datum

ontstaan

wanneer een bepaald e invulling word t gegeven aan d e verschillend e

thema's.

Indien bijvoorbeeld

gevolgen

Onze referentie
2Ū14-ŪŪ0Ū050407

word t gekozen voor meer keuzevrijheid

kan d at

h e b b e n v o o r d e m a t e v a n s o l i d a r i t e i t . I k w i l u v r a g e n in u w a d v i s e r i n g in t e
op d eze d i l e m m a ' s en d e wijze w a a r o p d a a r m e e kan w o r d e n

gaan

omgegaan.

Doorlooptijd
H e t k a b i n e t o n t v a n g t h e t a d v i e s g r a a g u i t e r l i j k in d e c e m b e r

2014.

R e f l e c t e r e n o p h e t p e n s i o e n s t e l s e l is g e e n u n i e k e a c t i v i t e i t v a n N e d e r l a n d . O o k i n
het buitenland

zijn land en bezig of bezig geweest hun pensioenstelsel af te zetten

t e g e n d e m a a t s c h a p p e l i j k e v e r w a c h t i n g e n en zo nod ig a a n p a s s i n g e n

of

hervormingen d oor te voeren. Ik verzoek u om ook d e (recente) ervaringen
s o o r t g e l i j k e e x e r c i t i e s in h e t b u i t e n l a n d

Met vriend elijke

m e e t e n e m e n in u w

met

ad viesvoorbereid ing.

groet,

de Staatssecretaris van Sociale

Zaken

n

1
asrţŕ

Pagina 4 van 4

Bijlage 2

CPB Notitie
Aan:

Commissie Toekomst Pensioenstelsel

Centraal Planbureau
Van Stolkweg 14
Postbus 80510
2508 GM Den Haag
T (070)3383 380
I www.cpb.nl
Contactpersoon
Jan Bonenkamp en Marcel Lever

Datum:
Betreft:

1

20 februari 2015
Transitie doorsneesystematiek: een kwantitatieve analyse

Inleiding

De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft de SociaalEconomische Raad (SER) advies gevraagd over hoe de pijler van de aanvullende
pensioenen er in de toekomst moet uitzien en hoe de aanpassing moet verlopen. Het
is nog niet bekend hoe het toekomstige stelsel eruit komt te zien. In de discussie
hierover komen onder meer afschaffing van de doorsneesystematiek en de keuze
tussen opbouw van annuïteiten in een collectieve pensioenpot en opbouw van
vermogen via individuele rekeningen aan de orde. Een eventuele afschaffing van de
doorsneesystematiek en/of overgang op opbouw van vermogen via individuele
rekeningen leidt tot transitieproblematiek. De SER-Commissie Toekomst
Pensioenstelsel heeft een werkgroep gevraagd na te gaan welke alternatieven en
overgangspaden mogelijk zijn. De werkgroep heeft het CPB gevraagd deze
problematiek vanuit economisch perspectief te analyseren. Deze notitie bevat de
gevraagde analyse. Het juridische perspectief komt in een andere notitie aan bod.
De opbouw van deze notitie is als volgt. Paragraaf 2 bespreekt de oorzaken van
herverdeling door de doorsneesystematiek en paragraaf 3 de mogelijke alternatieven.
Paragraaf 4 schetst een conceptueel kader voor de transitie en paragraaf 5 de
veronderstellingen van de analyse. Paragraaf 6 verkent de transitiepaden en
paragraaf 7 plaatst deze in het bredere perspectief van het huidige dekkingstekort.
Paragraaf 8 gaat in op de rentegevoeligheid van de transitieproblematiek. Paragraaf 9
verkent andere oplossingen voor de transitie, namelijk een schuif tussen de tweede
en de eerste pijler en een beperking van de omkeerregel. Paragraaf 10 bevat de
conclusies.

3

2

Herverdeling door doorsneesystematiek

Herverdeling tussen deelnemers aan pensioenregelingen met een doorsneesystematiek wordt in de eerste plaats veroorzaakt doordat op individueel niveau
geen rekening wordt gehouden met de verschillen in beleggingshorizon tussen
deelnemers. In het doorsneesysteem ontvangt een jongere deelnemer voor een
bepaalde premie eenzelfde pensioenopbouw als een oudere deelnemer, hoewel de
inleg van de jongere langer kan renderen. Een jongere betaalt eigenlijk te veel premie
voor de opbouw die daar tegenover staat, en een oudere te weinig als de jaarlijkse
indexatie van de pensioenen gemiddeld lager is dan de behaalde rendementen.
Jongeren betalen door het negeren van deze tijdswaarde mee aan de
pensioenopbouw van oudere generaties en ontvangen als compensatie hiervoor,
wanneer ze zelf ouder zijn, een subsidie op hun pensioenopbouw van de generaties
die dan jong zijn. De pensioenregeling is hierdoor deels omslaggefinancierd. Deze
impliciete afspraak tussen generaties heeft invloed op het cumulatieve rendement.
Het rendement op overdrachten tussen jongere en oudere deelnemers wordt
namelijk bepaald door de loon- en de werkgelegenheidsgroei. Deze groeipercentages
liggen onder normale economische omstandigheden lager dan het rendement op de
kapitaalmarkt. Met andere woorden, een gegeven premie-inleg levert, ceteris paribus,
in een pensioencontract met de doorsneesystematiek een lagere pensioenuitkering
op dan in een regeling zonder omslagelement. Hier staat tegenover dat in een
regeling zonder omslagelement gemiddeld meer vermogen nodig is.
Afschaffen van de doorsneesystematiek komt dus in wezen neer op een afschaffing
van een stuk omslagfinanciering. De baten hiervan vallen toe aan alle toekomstige
generaties. Een overgang zonder generatie-effecten is alleen mogelijk door een
permanente last op alle toekomstige generaties te leggen die het voordeel dat zij
hebben van afschaffing van de doorsneesystematiek tenietdoet. Paragraaf 9 licht toe
dat dit mogelijk is via een hogere staatsschuld of via herverdelende belastingen van
jongeren naar ouderen. Als de overgang begrensd in de tijd plaatsvindt, zullen
sommige generaties er voordeel van ondervinden en andere nadeel.
Herverdeling in de doorsneesystematiek ontstaat in de tweede plaats doordat bij de
premie en de opbouw van rechten geen rekening wordt gehouden met verschillen in
levensverwachting tussen individuele deelnemers. Dit is ongunstig voor deelnemers
met een gemiddeld lagere levensverwachting (laagopgeleiden, mannen) en gunstig
voor degenen met een hogere levensverwachting (hoogopgeleiden, vrouwen). Een
deelnemer met een lage levensverwachting ontvangt immers gemiddeld korter een
pensioenuitkering, hoewel hij of zij dezelfde premie betaalt (in procenten van het
pensioengevend salaris) als een deelnemer met een hoge levensverwachting.

4

3

Alternatieven doorsneesystematiek

Er zijn verschillende alternatieven mogelijk om de herverdeling tussen jong en oud,
die het gevolg is van de doorsneesystematiek, te elimineren. Mogelijke alternatieven
zijn:
1. Degressieve opbouw, met een doorsneepremie en een opbouw die afneemt met
de leeftijd van de deelnemer.
2. Progressieve premies, met een doorsneeopbouw en een premie die toeneemt met
de leeftijd van de deelnemer.
3. Rendementsindexatie, met een hogere of meer zekere indexatie in ruil voor een
lagere initiële opbouw.
4. Individuele rekeningen, waarop het vermogen gelijk is aan de gestorte premie en
de behaalde nettorendementen.
De keuze tussen de alternatieven hangt mede af van de aard van de aanspraken in
een nieuw pensioencontract. Degressieve opbouw, progressieve premies en
rendementsindexatie passen bij opbouw van aanspraken in termen van annuïteiten.
Individuele rekeningen zijn geschikt bij opbouw van vermogen, dat in een later
stadium mogelijk wordt omgezet in annuïteiten.
De herverdeling die ontstaat doordat in de pensioenopbouw geen rekening wordt
gehouden met verschillen in levensverwachting, is lastiger te elimineren. De
herverdeling is kleiner naarmate de groep van deelnemers die langlevenrisico met
elkaar deelt, meer homogeen is, maar de vorming van homogene groepen is praktisch
gezien wellicht lastig. Een meer indirecte benadering is om gebruik te maken van de
samenhang tussen inkomen en levensverwachting. Er zijn pensioenregelingen
bekend waarin laagbetaalden via een lagere franchise meer pensioenrechten krijgen
zonder daar individueel extra premie voor te betalen (er gelden verschillende
franchises voor de premie en de opbouw) en regelingen waarin voor hoge inkomens
een hoger premiepercentage geldt dan voor lage inkomens.
In de rest van deze notitie beperken we de transitie-effecten van het afschaffen van
de doorsneesystematiek tot de herverdeling tussen jong en oud (intergenerationele
dimensie). Eventuele transitie-effecten van alternatieven die herverdeling wegens
verschillen in levensverwachting (intragenerationele dimensie) elimineren, laten we
buiten beschouwing. De eerste reden is dat herverdeling wegens verschillen in
levensverwachting niet alleen speelt bij de doorsneesystematiek, maar ook in meer
individuele regelingen met uniforme prijzen voor annuïteiten. De tweede reden is dat
de maatschappelijke discussie zich vooral toespitst op de herverdeling tussen jong en
oud.

5

Is er wel herverdeling tussen jong en oud?
In reacties op de eerdere CPB-studie werden soms vraagtekens gezet bij de conclusie dat de
doorsneesystematiek leidt tot herverdeling tussen jong en oud. Een alternatieve visie is dat de
doorsneepremie beschouwd moet worden als het gemiddelde van de actuarieel faire premies bij een
doorsneeopbouw; zie Jansen en Verschuren (2014). De actueel faire premies zijn te splitsen in een
werknemersdeel dat (in % van de premiegrondslag) uniform is voor jong en oud en een werkgeversdeel
dat, zonder de middeling van de doorsneesystematiek, stijgt met de leeftijd. In deze visie herverdeelt de
doorsneesystematiek niet tussen jonge en oude werknemers, maar tussen werkgevers met jonge en
oude werknemers.
De keuze in de eerdere CPB-studie om de werkgeverspremies uniform toe te rekenen aan werknemers
kan op meerdere manieren gemotiveerd worden.
1.

2.

3.

Werkgevers bij bedrijfstakpensioenfondsen betalen bij het in dienst nemen van een extra werknemer
de doorsneepremie. Deze premie is dus bepalend voor de marginale loonkosten. De werkgever zou
ook alle loonkosten kunnen betalen aan de werknemer, die vervolgens zelf alle sociale lasten
inclusief de volledige pensioenpremie kan betalen. Bij deze schuif, vergelijkbaar met de
bruteringsoperatie bij de belastingherziening van Oort, blijven de loonkosten en het beschikbaar
inkomen ongewijzigd. Wie feitelijk de premie betaalt, is in deze optiek dus niet zo relevant.
Bedrijfstakpensioenfondsen hebben dikwijls vaste regels voor de verdeling van de premie over
werkgevers en werknemers. De werknemer betaalt dan bijvoorbeeld 50% van de doorsneepremie.
De actuarieel faire premie voor een jongere van bijvoorbeeld 21 jaar is dikwijls lager dan de
werknemerspremie. De bijdrage van de werkgever aan de pensioenregeling is voor zo’n jongere dan
geen beloning, maar een belasting.
Als compensatie voor de aftopping van de pensioenopbouw bij 100.000 euro ontvangen werknemers
met hoge inkomens bij uitkeringsovereenkomsten veelal het werkgeversdeel van de doorsneepremie
als extra brutoloon. Dit is veelal minder dan de actuarieel faire premie voor de misgelopen
pensioenopbouw, aangezien hoge inkomens vooral voorkomen in de tweede helft van de loopbaan
en de beleggingshorizon dus relatief kort is.

Naarmate de elasticiteit van het arbeidsaanbod groter is dan die van de arbeidsvraag, kunnen
belastingen (subsidies) voor jongere (oudere) werknemers uiteindelijk doorwerken in hogere (lagere)
loonkosten voor werkgevers van jongere (oudere) werknemers. Voor een kleine open economie, zoals
Nederland, is het echter lastig om (structureel) lasten af te wentelen op de werkgever. Te hoge
loonkosten zullen op termijn leiden tot verschuiving van productie naar het buitenland en dus minder
werkgelegenheid. Herverdeling wegens doorsneesystematiek rekenen we daarom toe aan werknemers.
In de alternatieve visie is er geen herverdeling tussen jonge en oude werknemers, maar werknemers die
rond de leeftijd van 45 verder gaan als zelfstandige hebben toch een probleem. De premie voor de
doorsneeopbouw in de tweede helft van hun loopbaan is vanwege de korte beleggingshorizon immers
veel hoger dan die voor hun leeftijdgenoten in de doorsneesystematiek. Als de werknemerspremie in de
toekomst ingezet zou mogen worden voor hypotheekaflossing, zoals recent voorgesteld door de RMU,
zal blijken dat jongeren die hiervan gebruik maken, helemaal geen pensioen meer opbouwen, omdat de
toegerekende werkgeverspremie voor hen nihil is. Bij de alternatieve visie heeft een overgang naar een
doorsneepremie en een degressieve opbouw (in annuïteiten of kapitaal) dus nog steeds voordelen bij
overgang tussen dienstverbanden als werknemer en zelfstandige en bij verruiming van keuzevrijheid.
Hieraan gerelateerd is de vraag of er bij de overgang naar progressieve premies een premiedaling
optreedt en of er dan sprake is van transitiekosten. Bij overgang van de doorsneesystematiek naar een
van de vier alternatieven vervalt de omslagfinanciering. Partieel gezien leidt dit tot lagere premies, maar
het vereist meer fondsvermogen. Bij degressieve opbouw, rendementsindexatie en individuele
rekeningen verandert er niets aan het tijdstip van premie-inleg op individueel niveau ten opzichte van de
huidige situatie met doorsneesystematiek, alleen de aanwending verandert door het vervallen van de
schuif tussen jong en oud. Bij progressieve premies verschuift de inleg op individueel niveau naar later in
het leven. Dit heeft partieel een opwaarts effect op de premie en leidt tot een lager fondsvermogen. Bij
deze overgang van doorsneesystematiek naar progressieve premie zijn de effecten op de premie op
geaggregeerd niveau en op het fondsvermogen per saldo gelijk aan nul. Indien de invoering van
progressieve premies voor rekening van de werknemer komt, ondervinden zij wel de nadelen van de
hogere premies in de tweede helft van de loopbaan. Bij invoering van progressieve premies via een
schuif tussen jong en oud in het werkgeversdeel zonder doorwerking naar de lonen zijn er geen transitiekosten, maar dit lijkt geen waarschijnlijk scenario. De loonkosten van ouderen stijgen bovendien fors.
6

4

Transitie: conceptueel kader

Bij overstap van doorsneeopbouw naar degressieve opbouw, rendementsindexatie of
individuele rekeningen is er een overgangsprobleem. De huidige werknemers hebben
minder rechten opgebouwd dan ze gedaan zouden hebben als de nieuwe regels voor
opbouw vanaf het begin van hun loopbaan hadden gegolden. Bij overstap op
progressieve premies is er ook een overgangsprobleem als de loonkosten op basis
van de doorsneepremie als gegeven beschouwd kunnen worden en de mutaties in de
premies tussen jong en oud voor rekening van werknemers komen. Een kader gaat in
op een alternatief perspectief, waarin de brutolonen als gegeven worden beschouwd
en de schuif in premies voor rekening van de werkgever komt.
De kosten van de gemiste pensioenopbouw bij transitie bedragen ruwweg 100 mld
euro als alle huidige deelnemers tot aan de AOW-leeftijd binnen de doorsneesystematiek rechten blijven opbouwen (Lever et al., 2013). De kosten vallen lager uit
indien deelnemers het recht op compensatie verliezen bij het verlaten van het fonds.
Zo’n vormgeving zet echter een rem op de arbeidsmobiliteit. Dit is niet het geval
indien de compensatie afhankelijk is van het gehele arbeidsverleden van de
deelnemer, of eventueel van een fictief arbeidsverleden en niet alleen van die in het
desbetreffende fonds. De vormgeving van een compensatieschema dat goed
uitvoerbaar is in een dynamische arbeidsmarkt, vereist wellicht enige coördinatie van
de sociale partners of de overheid.
Deze transitiekosten kunnen gezien worden als impliciete schuld, die afgelost moet
worden bij afschaffing van de doorsneesystematiek. De impliciete schuld, omgeslagen
over 6 mln werknemers (voltijdsequivalenten), bedraagt bijna 17.000 euro per hoofd.
Hier staat tegenover dat de pensioenpremies na de transitie kunnen dalen, op termijn
met circa 8%. De overgangskosten zijn gelijk aan de netto contante waarde van de
premieopslagen die vervallen.
Een pensioenfonds dat de doorsneesystematiek wil omzetten in een actuarieel fair
systeem, zal op twee dimensies een keuze moeten maken. De eerste dimensie betreft
de keuze voor welke generaties het nieuwe regime zal moeten gelden. Hier zijn twee
uitersten denkbaar. In het ene uiterste geldt het alternatieve regime voor de nieuwe
pensioenopbouw voor alle generaties. In het andere uiterste geldt het nieuwe regime
alleen voor de pensioenopbouw van nieuwe toetreders. De tweede dimensie betreft de
vraag of de op te bouwen aanspraken onder de nieuwe systematiek al dan niet
moeten worden ondergebracht in een apart fonds. Bij uitkeringsovereenkomsten die
overstappen op degressieve opbouw of progressieve premie lijkt integratie in het
bestaande fonds het minst problematisch. Bij overstap op rendementsindexatie is
integratie in het bestaande fonds niet eenvoudig. Bij overstap op hogere indexatie in
ruil voor lagere opbouw moet bestaande opbouw aangepast worden of moet het
7

fonds bijhouden welke opbouw onder welke indexatieregel valt. Zonder
fondssplitsing zijn bovendien afspraken nodig over de verdeling van de beschikbare
ruimte voor indexatie over oude en nieuwe opbouw. Bij overstap op individuele
rekeningen is fondssplitsing onvermijdelijk, tenzij ook de bestaande aanspraken uit
het collectieve fonds worden overgeheveld (‘ingevaren’) naar de nieuwe individuele
rekeningen.
Met de keuze voor afschaffing van de doorsneesystematiek voor nieuwe opbouw of
nieuwe toetreders aan de ene kant en de keuze van wel of geen fondssplitsing aan de
andere kant, resulteren uiteindelijk vijf mogelijke transitiescenario’s (zie tabel 4.1). In
paragraaf 6 van deze notitie zullen we de generatie-effecten van vier van deze
scenario’s in beeld brengen. Het transitiescenario waarin ook bestaande aanspraken
worden ingevaren in een nieuwe regeling, laten we, vanwege mogelijke juridische
complicaties, in deze notitie buiten beschouwing.
Tabel 4.1

Conceptueel kader transitie

Doorsneesystematiek afschaffen voor:

Toetreders

Nieuwe opbouw

Nieuwe opbouw

Geen fondssplitsing

Wel fondssplitsing

Uitkeringsovereenkomsten zoals DB,
CDC met:
- degressieve opbouw
- rendementsindexatie
- progressieve premie
Uitkeringsovereenkomsten zoals DB,
CDC met:
- degressieve opbouw
- rendementsindexatie
- progressieve premie
Premieovereenkomsten zoals C-IDC,
IDC (vereist invaren)

Premieovereenkomsten zoals CIDC, IDC

Premieovereenkomsten zoals CIDC, IDC

Niet van toepassing; invaren
maakt fondssplitsing overbodig

Bij overstap op degressieve opbouw (of rendementsindexatie) in uitkeringsovereenkomsten zouden ook de premiestaffels bij premieovereenkomsten kunnen vervallen.
Premieovereenkomsten met individuele rekeningen, waarin de pensioenopbouw van
ouderen niet gesubsidieerd wordt door jongeren, hanteren nu progressieve premies
om een vergelijkbare pensioenopbouw te bieden als uitkeringsovereenkomsten.
De fiscaal gezien maximale inleg bij de premieovereenkomsten stijgt nu met de
leeftijd volgens een staffel. Bij afschaffing van de doorsneesystematiek bij de
uitkeringsovereenkomsten zou het fiscale maximum in de premieovereenkomsten
een constant percentage van de pensioengrondslag kunnen worden. Bij het volgen
van een levenscyclus in de beleggingsmix is het gunstig om meer premie op jonge
leeftijd in te leggen als men beleggingsrisico wil nemen. Bij progressieve premies
komt een groot deel van de premie pas binnen als het beleggingsrisico al afgebouwd
wordt, met het oog op de vermindering van de mogelijkheden om tegenvallers op te
vangen via hogere premies of langer doorwerken.
8

Een geleidelijke overgang van progressieve naar uniforme premies in premieovereenkomsten leidt ook tot een transitieprobleem. Oudere generaties gaan in de
nieuwe systematiek immers minder premie inleggen en komen dus ceteris paribus op
een lager pensioenresultaat uit, tenzij zij de hoge premies uit de bestaande
systematiek (vrijwillig) continueren. De premie voor jongeren neemt echter toe.

5

Veronderstellingen analyse

De transitie-effecten worden in kaart gebracht met hetzelfde model dat gebruikt is
voor de eerdere CPB Notitie over de voor- en nadelen van de doorsneesystematiek
(zie Lever et al., 2013). Dit model berekent voor alle huidige en toekomstige
generaties de ontwikkeling van pensioenpremies en -uitkeringen over de resterende
levensloop, rekening houdend met de toekomstige ontwikkeling van de demografie
zoals geraamd door het CBS. Het model is deterministisch en concentreert zich
zodoende op waardeoverdrachten die zich voordoen, ongeacht het optreden van
onverwachte financiële of demografische schokken.
De pensioenregeling in het model representeert min of meer een doorsneepensioencontract in Nederland. In deze regeling zijn voor de huidige en toekomstige
generaties de pensioenuitkeringen afhankelijk van het gemiddelde inkomen (boven
de franchise) dat een deelnemer gedurende zijn of haar carrière verdient
(middelloonregeling). De berekeningen starten in 2013. Tot en met 2014 bedraagt
het jaarlijkse opbouwpercentage 2% per jaar en vanaf 2015 1,825%.1 Het
fondsrendement bedraagt 5% en de indexatieambitie is 2,5%. De doorsneepremie is
kostendekkend op fondsniveau en financiert elk jaar de nieuwe aangroei van
pensioenrechten, rekening houdend met de toekomstige ontwikkeling van de
levensverwachting, de pensioenrichtleeftijd en de indexatietoekenning. We gaan er in
het basisscenario van uit dat de pensioenregeling steeds over voldoende middelen
beschikt om aan de verplichtingen inclusief de indexatieambitie te voldoen, dus een
reële dekkingsgraad heeft van 100%. In de varianten waarin wel met een (reëel)
tekort wordt gerekend, is aangenomen dat jaarlijks een tiende daarvan wordt
weggewerkt via onvolledige indexatie of nominale korting.
De AOW-leeftijd en de pensioenrichtleeftijd zijn gekoppeld aan de levensverwachting
conform de wettelijke systematiek, zodat voor latere geboortecohorten geleidelijk
aan hogere AOW- en pensioenrichtleeftijden gelden. Voor zover deelnemers nog
actief zijn op de arbeidsmarkt, nemen we aan dat hun uittreedleeftijd de ontwikkeling
van de AOW-leeftijd volgt. Tabel 5.1 geeft een samenvatting van de belangrijkste
aannames omtrent de pensioenregeling in het basisscenario.
1

Het maximum van de fiscaal gefacilieerde opbouw volgens het Witteveenkader bedraagt per 2015 1,875% per
jaar. Sommige fondsen hebben in 2014 reeds een lagere opbouw. In onze berekening veronderstellen we dat
deze fondsen aan de bestaande lage opbouw vasthouden.
9

Tabel 5.1

Veronderstellingen
2014

Reëel rendement
Reële loonstijging (incl. incidenteel)
Inflatie
AOW-leeftijd
Pensioenrichtleeftijd
Opbouwpercentage
Indexatieambitie
Franchise
Reële dekkingsgraad

6

3%
1%
2%
65 jaar
67 jaar
2%
2,5%
12,8 dzd
100%

Na 2014
Constant
Constant
Constant
Koppeling aan levensverwachting
Koppeling aan AOW-leeftijd (met lead van 10 jaar)
1,825%
Constant
Groeit mee met de lonen
Constant

Verkenning van transitiepaden

In deze paragraaf presenteren we de effecten op het pensioenresultaat en de
generatie-effecten van afschaffing van de doorsneesystematiek. Als maatstaf voor
pensioenresultaat gebruiken we de vervangingsratio (bruto pensioen gedeeld door
bruto middelloon) voor een maatmens die doorwerkt tot aan de AOW-leeftijd.
Generatie-effecten worden gemeten aan de hand van mutaties in het netto profijt, het
saldo van ontvangen uitkeringen en betaalde premies, beide vóór belasting. Om
generatie-effecten te kunnen interpreteren als inkomenseffecten, wordt het netto
profijt gedeeld door de waarde van het (aanvullende) pensioen. De gemiddelde
deelnemer verkrijgt slechts de helft van zijn of haar inkomen tijdens pensionering uit
het aanvullende pensioen, de andere helft komt uit de AOW. Een positief of negatief
netto profijt in termen van het aanvullend pensioen heeft daarom voor de
gemiddelde deelnemer slechts een half zo groot effect op het totale (bruto)
pensioeninkomen.
We beginnen met de analyse van de transitiekosten ingeval er geen fondssplitsing
plaatsvindt. In dat geval wordt de doorsneesystematiek afgeschaft binnen huidige
uitkeringsovereenkomsten. We beperken ons daarbij tot het alternatief van
degressieve opbouw. De effecten zijn vergelijkbaar voor rendementsindexatie en
voor progressieve premies (ingeval de loonkosten gelijk blijven en premiemutaties
doorwerken in het loon van de werknemer). Daarna inventariseren we de
transitiekosten indien er wel fondssplitsing plaatsvindt en de afschaffing van de
doorsneesystematiek wordt gecombineerd met de overstap op individuele
rekeningen.

10

6.1

Geen fondssplitsing

Afschaffen voor nieuwe toetreders

We beginnen met de situatie waarin de doorsneesystematiek alleen voor nieuwe
toetreders wordt afgeschaft. Bestaande deelnemers met doorsneeopbouw en nieuwe
deelnemers met degressieve opbouw blijven daarbij binnen één en hetzelfde fonds.
De combinatie leidt voor het pensioenfonds als geheel tot meer
pensioenverplichtingen, want jongeren gaan meer opbouwen dan in de oude situatie,
terwijl ouderen niet minder gaan opbouwen.
Figuur 6.1
15

Generatie-effecten (links) en vervangingsratio (rechts) bij overstap op
degressieve opbouw voor nieuwe toetreders
100

netto profijt
(% pensioen)

95

10

vervangingsratio (%)

90
5

85

0

80
75

-5

70
-10
-15
1916

65
60

1936

1956

1976

1996
2016
geboortejaar

financiering uit premie

2036

2056

financiering uit vermogen

2076

1950

1955

doorsnee

1960

1965

1970 1975 1980
geboortejaar

financiering uit premie

1985

1990

1995

financiering uit vermogen

Noot: in de rechterfiguur valt de blauwe lijn (continuering doorsneesystematiek voor alle generaties) samen met de
oranje lijn (financiering uit premie)

Financieren van deze verplichtingen met een extra premieheffing legt de transitielast
voornamelijk bij de huidige jongeren (zie figuur 6.1 links, oranje lijn). Het netto
profijt daalt tijdens de transitie, want de pensioenpremie neemt in dit scenario
geleidelijk aan toe tot maximaal 1,5%-punt ten opzichte van het huidige niveau. Dit
maximum wordt bereikt rond 2045. Daarna daalt de premie weer geleidelijk en komt
door het wegvallen van het omslagelement uiteindelijk onder het huidige
premieniveau te liggen (figuur 6.2 links, oranje lijn).
De premievrijval bij overstap op degressieve opbouw kan ook ingezet worden om een
deel van de extra opbouw te financieren. De transitielast ten opzichte van het huidige
premieniveau bij ongewijzigd beleid is substantieel lager dan 100 mld euro, namelijk
in de orde van 39 mld, ruim een derde van de totale impliciete schuld. Dit alternatieve
perspectief is genoemd door het Actuarieel Genootschap (2014). De transitielast in de
orde van 100 mld euro komt overeen met de oppervlakte tussen de oranje en de rode
lijn in figuur 6.2; die van 39 mld euro met de oppervlakte tussen de oranje lijn en de
nullijn. Tot en met 2060 blijft de pensioenpremie die nodig is om bestaande
generaties te ontzien, boven het huidige niveau. De deelnemers aan de nieuwe
regeling moeten dus gedurende lange tijd bijdragen aan de pensioenopbouw van
deelnemers aan de oude regeling. De interpretatie van 100 mld aan transitiekosten
sluit hier het beste bij aan.
11

De transitie-effecten per generatie kunnen ook beperkt worden door de kosten ten
laste van het fondsvermogen te brengen (figuur 6.1 links, rode lijn). Door de lagere
dekkingsgraad kan er decennialang niet volledig geïndexeerd worden, maar de
omvang van de kortingen is relatief beperkt. Op het dieptepunt rond 2055 wordt
2,2% indexatie verleend bij een maximum van 2,5%, een korting dus van circa 0,3%punt. Via minder indexatie schuift een deel van de transitielast naar gepensioneerden.
De vervangingsratio’s en de indexatie zijn weergegeven voor een evenwichtssituatie
bij een reële dekkingsgraad van 100%. De effecten van het huidige dekkingstekort
komen aan bod in paragraaf 8.
Figuur 6.2

2,0

Premie-effecten (links) en indexatie (rechts) bij overstap op degressieve opbouw
voor nieuwe toetreders
2,6

premiemutatie
(%-punt)

1,5

2,5

1,0

indexatie
aanspraken
(%)

2,4

0,5
2,3
0,0
2,2
-0,5
2,1

-1,0
-1,5
2015

2025

2035

2045

2055

financiering uit premie

2065

2075

2085

financiering uit vermogen

2095

2,0
2015

2025

2035

2045

2055

financiering uit premie

2065

2075

2085

2095

financiering uit vermogen

Afschaffen van de doorsneesystematiek voor uitsluitend nieuwe toetreders heeft
uiteraard geen effect op de pensioenopbouw voor bestaande deelnemers.
Financiering van de extra opbouw uit het vermogen leidt een lange periode tot
onvolledige indexatie en dat heeft dus voor alle bestaande deelnemers een negatief
effect op het pensioenresultaat (rode lijn). Toetreders in de verre toekomst
ondervinden geen negatief effect meer op het pensioen als alle indexatiekortingen
uitgefaseerd zijn. Vanwege de lange transitieperiode in combinatie met het partiële
aanpassingsproces voor de dekkingsgraad, zal het echter lang duren voordat dit punt
wordt bereikt (zie figuur 6.2 rechts, rode lijn).
Merk op dat in alle scenario’s de vervangingsratio voor jongeren hoger uitkomt dan
die van oudere deelnemers.2 Hier staat echter tegenover dat jongere generaties een
langere loopbaan en een kortere pensioenduur hebben dan ouderen. Dit komt door
de geleidelijke verhoging van de AOW-leeftijd. De verhoging van de pensioenrichtleeftijd naar 67 jaar in 2014 gevolgd door een koppeling aan de levensverwachting
leidt weliswaar tot een versobering van de jaarlijkse opbouw, maar de actuariële
omrekening van de opgebouwde rechten naar de nieuwe AOW-leeftijd en de
veronderstelde verlenging van de loopbaan compenseren dit ruimschoots. Ook de
verlaging van de maximale jaarlijkse opbouw per 2015 (naar maximaal 1,875%)

2

Hierbij is geen rekening gehouden met opbouw van bijvoorbeeld de VUT, waar vooral de generaties geboren
vóór 1950 nog van geprofiteerd hebben.
12

heeft een neerwaarts effect op de vervangingsratio, vooral voor de jonge generaties
die nog een lange loopbaan voor de boeg hebben.
Afschaffen voor nieuwe opbouw

Het ontzien van de bestaande deelnemers impliceert dat de transitieperiode decennia
duurt, totdat de jongste deelnemers met pensioen gaan. Door de nieuwe systematiek
op alle nieuwe opbouw toe te passen heeft het pensioenfonds de flexibiliteit om zelf
de mate van compensatie en de lengte van de transitieperiode te bepalen.
Zonder compenserende maatregelen en indien de overstap op degressieve opbouw in
één keer volledig wordt doorgevoerd, zijn de generatie-effecten het grootst voor
werknemers rond de middelbare leeftijd, de generaties grofweg geboren tussen 1960
en 1980 (figuur 6.3 links, oranje lijn). Hun verlies kan oplopen tot circa 8% van hun
aanvullende pensioen. Dit verlies kan beperkt worden door de overstap op
degressieve opbouw meer geleidelijk te doen. Figuur 6.3 (links) maakt onderscheid
tussen een infasering van 20 jaar en van 50 jaar. Bij een infasering van 20 jaar
verschuift de last naar de jongere deelnemers, maar deze termijn is nog onvoldoende
om de generatie-effecten substantieel te reduceren. Een overgangstermijn van 50 jaar
is wel voldoende.
Infasering van degressieve opbouw impliceert dat ook de premiedaling pas
geleidelijk wordt bereikt. Dit verklaart mede waarom een infaseringsperiode van 20
jaar het maximale verlies in netto profijt nauwelijks dempt, maar vooral doorschuift
naar jongere cohorten. Geleidelijke infasering biedt de meest getroffen generaties wel
bescherming in termen van het haalbare pensioenresultaat, ook met een overgangstermijn van 20 jaar (zie figuur 6.3 rechts).
Figuur 6.3
15

Generatie-effecten (links) en vervangingsratio (rechts) bij overstap op
depressieve opbouw voor nieuwe opbouw zonder compensatie
100

netto profijt
(% pensioen)

95

10

vervangingsratio (%)

90
5

85

0

80
75

-5

70
-10
-15
1916

65
60
1936

1956

geen infasering

1976

1996

2016

infasering 20 jaar

2036

2056
2076
geboortejaar

infasering 50 jaar

1950

1955

1960

geen infasering

1965

1970

1975

infasering 20 jaar

1980

1985

1990 1995
geboortejaar

infasering 50 jaar

doorsnee

Behalve via een geleidelijke overgang naar degressieve opbouw, kan de pijn van de
transitie ook gespreid worden door werknemers (deels) te compenseren voor het
verlies aan gesubsidieerde pensioenopbouw. De compensatie kan gefinancierd
worden uit een tijdelijke opslag op de premie, het fondsvermogen (hetgeen resulteert
in minder indexatie) of eventueel een combinatie van beide. Vergeleken met niet
13

compenseren verschuift compensatie uit de premie de transitielast meer naar
jongeren en compensatie uit het vermogen de last meer naar ouderen (zie figuur 6.4
links). Hierbij is uitgegaan van een compensatieperiode van 15 jaar. Dat wil zeggen:
gedurende een periode van 15 jaar krijgen bestaande deelnemers het verschil tussen
wat zij feitelijk hebben opgebouwd op moment van overgang en wat zij zouden
hebben opgebouwd indien degressieve opbouw vanaf de start van hun loopbaan had
gegolden, alsnog bijgestort door middel van extra pensioenopbouw. Een
overgangsperiode van 15 jaar is vergelijkbaar met die bij eerdere hervormingen,
zoals bij afschaffing van VUT, prepensioen en levensloop (VPL). Financiering van de
compensatie uit de premie betekent dat het tarief gedurende de transitieperiode
ongeveer 3,5%-punt omhoog zal moeten (zie figuur 6.5 links, rode lijn). Financiering
ten laste van de dekkingsgraad leidt tot minder indexatie in de toekomst (zie figuur
6.5 rechts, blauwe lijn), maar spreidt de overgangseffecten wel over veel generaties.
Figuur 6.4
15

Generatie-effecten (links) en vervangingsratio (rechts) bij overstap op
degressieve opbouw voor nieuwe opbouw
100

netto profijt
(% pensioen)

vervangingsratio (%)

95

10

90
5

85

0

80
75

-5

70
-10

65

-15
1916

60
1936

1956

1976

geen compensatie

Figuur 6.5

1996

2016

premie

2036

2056
2076
geboortejaar

vermogen

2,8
2,6

2,0

2,4

1,0

2,2

0,0

2,0

-1,0

1,8

2020

1960

1965

1970

1975

premie

1980

1985

vermogen

1990 1995
geboortejaar

doorsnee

Premie-effecten (links) en indexatie (rechts) bij overstap op degressieve opbouw
voor nieuwe opbouw

premiemutatie
(%-punt)

-2,0
2015

1955

geen compensatie

4,0
3,0

1950

2025

2030

2035

geen compensatie

premie

2040
vermogen

2045

2050

indexatie
aanspraken
(%)

1,6
2015

2020

2030

2035

geen compensatie

2025

premie

2040

2045

2050

vermogen

Noot: in de linker figuur valt de oranje lijn (geen compensatie voor overgangsgeneraties bij overstap op degressieve
opbouw) samen met de blauwe lijn (compensatie ten laste van het vermogen); in de rechterfiguur valt de oranje lijn (geen
compensatie) samen met de rode lijn (compensatie gefinancierd uit hogere premie).

14

Hybride variant

Een combinatie van maatregelen (hybride variant) is ook denkbaar: niet volledig
compenseren voor verlies aan rechten, tijdelijk hogere premies en het restant aan
overgangskosten ten laste van de dekkingsgraad. In de praktijk zal het verlies aan
gesubsidieerde pensioenopbouw in de tweede helft van de loopbaan gemiddeld toch
kleiner zijn dan hier is verondersteld, aangezien jongere cohorten niet in hun geheel
tot aan de AOW-leeftijd pensioen blijven opbouwen binnen de doorsneesystematiek.
De afschaffing van de doorsneesystematiek, die ruimte biedt om de kostendekkende
premie met circa 8% te verlagen, en het vervallen van premies voor overgangsregelingen VPL biedt wellicht ruimte om de transitie gedeeltelijk te financieren via de
premies.
Figuur 6.6
15

Generatie-effecten (links) en vervangingsratio (rechts) bij overstap op degressieve opbouw voor hybride variant met overgangstermijn van 15 of 30 jaar
100

netto profijt
(% pensioen)

95

10

vervangingsratio (%)

90
5

85

0

80
75

-5

70
-10

65

-15
1916

60
1936

1956

1976

1996

15 jaar

Figuur 6.7

2016

2036

2056
2076
geboortejaar

1955

30 jaar

1960

1965

1970
15 jaar

1975

1980

1985

1990 1995
geboortejaar

30 jaar

Premie-effecten (links) en indexatie (rechts) bij overstap op degressieve opbouw
voor hybride variant met overgangstermijn van 15 of 30 jaar

0,0
-0,2

1950

2,7
premiemutatie
(%-punt)

2,5

indexatie
aanspraken
(%)

-0,4

2,3

-0,6

2,1

-0,8

1,9

-1,0

1,7

-1,2
2015 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050 2055 2060 2065 2070

1,5
2015 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050 2055 2060 2065 2070

15 jaar

30 jaar

15 jaar

30 jaar

We presenteren uitkomsten voor hybride varianten met een transitieperiode van 15
en van 30 jaar. De compensatie voor de misgelopen pensioenopbouw bij overgang op
degressieve opbouw is 2/3 bij de transitieperiode van 15 jaar en 4/5 bij de
transitieperiode van 30 jaar. Een langere overgangsperiode dempt de generatieeffecten en leidt tot hogere vervangingsratio’s (zie figuur 6.6). Een langere overgangsperiode schuift de transitielast iets meer naar de jongere generaties. In beide hybride
varianten is de opslag op de premie gelijk aan de premievrijval als gevolg van de
verlenging van de beleggingshorizon bij afschaffing van de doorsneesystematiek,
15

zodat de feitelijke premie ongewijzigd blijft gedurende de transitieperiode (zie figuur
6.7 links). Bij inzet van het premie-instrument in combinatie met onvolledige
compensatie zijn de indexatie-kortingen substantieel kleiner (vergelijk figuur 6.5
rechts en figuur 6.7 rechts).
Effect transitie op overheidsfinanciën

De afschaffing van de doorsneesystematiek heeft via de omkeerregel ook gevolgen
voor de overheidsfinanciën. We presenteren hier de effecten voor de hybride
varianten; de effecten voor de eerdere varianten waarin de compensatie gefinancierd
wordt vanuit de premie of de dekkingsgraad kunnen qua tempo verschillen, maar zijn
structureel vergelijkbaar.
Tijdelijke extra premies of indexatiekortingen, maar ook onvolledige compensatie
van de overgangsgeneratie, leiden tot inkomstenderving voor de overheid. Daar staan
echter extra inkomsten in de toekomst tegenover, omdat afschaffing van de
doorsneesystematiek ruimte biedt voor structureel lagere pensioenpremies, dus
hogere brutolonen (uitgaande van gelijkblijvende loonkosten). De extra inkomsten op
lange termijn zijn voldoende om de rente op de extra overheidsschuld te financieren,
maar onvoldoende om deze extra schuld af te lossen. Bij de hybride varianten liggen
de effecten op het EMU-saldo grofweg tussen 0 en −1 mld euro (zie figuur 6.8 links).
Het vervallen van de premieopslag van 8% na 15 of 30 jaar is goed zichtbaar in de
figuur. Er is gerekend met een marginaal tarief van 40% wegens belastingen, premies
en inkomensafhankelijke toeslagen. De omkeerregel mitigeert de effecten van hogere
pensioenpremies of lagere pensioenuitkeringen op het besteedbaar inkomen
gedurende de transitieperiode.
Figuur 6.8
1,5

Effecten op EMU-saldo en overheidsvermogen bij overstap op degressieve
opbouw voor hybride variant met overgangstermijn van 15 of 30 jaar
0

mutatie EMUsaldo (mld)

-5

mutatie
vermogen (mld)

1,0
-10
0,5

-15
-20

0,0
-25
-0,5

-30
-35

-1,0
-40
-1,5
2015 2025 2035 2045 2055 2065 2075 2085 2095 2105 2115
15 jaar

30 jaar

-45
2015 2025 2035 2045 2055 2065 2075 2085 2095 2105 2115
15 jaar

30 jaar

Het tijdelijk lagere EMU-saldo leidt, ceteris paribus, op termijn tot 40 mld euro extra
overheidsschuld (zie figuur 6.8 rechts). Het tempo waarin de schuld toeneemt,
verschilt naar gelang de wijze waarop de transitie wordt ingevuld, maar het
structurele effect is hetzelfde. Het effect op de houdbaarheid van de overheidsfinanciën is nihil. De rentelasten worden immers gedekt door hogere
belastinginkomsten wegens lagere pensioenpremies na afschaffing van de
16

doorsneesystematiek. Bij afschaffing van de tweede pijler kan de overheid de extra
schuld aflossen. Tegenover de extra schuld staat immers een extra claim van de
overheid van zo’n 40 mld euro op 100 mld euro extra toekomstige
pensioenuitkeringen.3

6.2

Fondssplitsing

De doorsneesystematiek kan ook worden opgelost door een overstap naar
individuele rekeningen. Fondssplitsing is dan onvermijdelijk, waarbij wederom de
vraag speelt of alleen de opbouw van nieuwe deelnemers of die van alle deelnemers
wordt afgesplitst.
Afschaffen voor nieuwe toetreders

Als alleen nieuwe toetreders overstappen op individuele rekeningen en bestaande
deelnemers (in een uitkeringsovereenkomst) volgens de doorsneesystematiek
pensioen blijven opbouwen, komt het verlies onevenredig terecht bij de huidige
groep jongeren die als laatste nog onder het oude regime vallen (zie figuur 6.9 links,
oranje lijn). Zij worden geconfronteerd met een geleidelijk vergrijzende
fondspopulatie en een daardoor stijgende pensioenpremie. Zonder compensatie leidt
dit tot fors uiteenlopende generatie-effecten voor het laatste cohort dat nog in het
oude fonds opbouwt en voor het daaropvolgende cohort dat als eerste in het nieuwe
fonds pensioen opbouwt. De effecten kunnen meer evenwichtig gespreid worden
door een vorm van compensatie. Dit vermindert de prikkel voor deelnemers om
vrijwillig uit het fonds te stappen, bijvoorbeeld door overgang naar een werkgever
met een andere regeling of naar zelfstandig ondernemerschap. Mogelijk kan een deel
van de overgangskosten betaald worden door de generaties die in de nieuwe regeling
starten of door de sponsor, die baat hebben bij de toekomstige premieverlaging.
Figuur 6.9
30

Generatie-effecten (links) en vervangingsratio (rechts) bij overstap op
individuele rekeningen zonder compensatie
100

netto profijt
(% pensioen)

95

20

vervangingsratio (%)

90
10

85

0

80
75

-10

70
-20
-30
1916

65
60
1936

1956

1976

1996

splitsen obv generatie

2016

2036

2056
2076
geboortejaar

1950

splitsen obv opbouw

1955
doorsnee

1960

1965

1970

1975

splitsen obv generatie

1980

1985

1990 1995
geboortejaar

splitsen obv opbouw

Noot: in de rechterfiguur valt de blauwe lijn samen met de oranje lijn.

3

De recente versobering van het Witteveenkader vermindert juist de overheidsclaim op toekomstige uitkeringen.
Die vermindering is meer dan 40 mld euro.
17

Afschaffen voor nieuwe opbouw

Indien fondssplitsing gebeurt voor de nieuwe opbouw van alle deelnemers en het
oude pensioenfonds initieel geen tekort heeft, zijn de transitie-effecten hetzelfde als
bij geen fondssplitsing (zie figuur 6.9 links, rode lijn). In beide gevallen is het verlies
het grootst voor de werknemers rond middelbare leeftijd die hun gesubsidieerde
opbouw mislopen.
Compensatie bij afschaffen voor nieuwe toetreders

In geval van fondssplitsing is compensatie van gedupeerde generaties ook mogelijk,
maar niet meer vanuit een collectief fondsvermogen. De generaties die compensatie
moeten krijgen − de bestaande deelnemers – blijven immers in het bestaande
collectieve fonds achter en de generaties die de compensatie moeten verschaffen − de
toekomstige generaties – gaan in het nieuwe individuele fonds opbouwen. De
compensatie zou gefinancierd moeten worden door een sponsor of door jongere en
toekomstige deelnemers.
Figuur 6.10 Generatie-effecten bij overstap op individuele rekeningen voor nieuwe
toetreders met compensatie
30

netto profijt
(% pensioen)

20

10

0

-10

-20

-30
1916

1936

1956

geen compensatie

1976

1996

2016

binnen oude fonds

2036

2056
2076
geboortejaar

vanuit nieuwe fonds

Figuur 6.10 illustreert de generatie-effecten van twee scenario’s waarin compensatie
wordt verleend aan de generaties die achterblijven in het oude fonds en nadeel
ondervinden van fors oplopende premies vanwege de vergrijzing van het
deelnemersbestand. Een manier om deze generaties te ontzien is door de nieuwe
toetreders (in het nieuwe fonds) een premieopslag in rekening te brengen die wordt
gebruikt voor de dure opbouw van bestaande generaties (in het oude fonds). De
transitielasten worden daarmee evenwichtiger verdeeld (blauwe lijn). De invulling
van de verplichtstelling in een geïndividualiseerd systeem zal mede bepalen of
overdrachten van het nieuwe individuele fonds naar het oude collectieve fonds
afdwingbaar zijn. Als deelnemers bijvoorbeeld wel een spaarverplichting hebben,
maar zelf mogen bepalen bij welk pensioenfonds ze gaan inleggen, zijn
solidariteitsoverdrachten lastig te implementeren.
18

Als compensatie vanuit het nieuwe fonds om welke reden dan ook niet mogelijk is,
kan het bestaande collectieve fonds de transitielasten wel evenwichtiger verdelen
over de bestaande deelnemers. In de eerste jaren na splitsing kan een buffer
opgebouwd worden door de pensioenpremie boven het kostendekkende niveau vast
te stellen en/of door na splitsing niet volledig te indexeren. Deze buffer kan gebruikt
worden om de dure pensioenopbouw van de laatste deelnemers van het fonds deels
te financieren (rode lijn).

7

De rol van het bestaande tekort

7.1

Effect op generatie-effecten en pensioenresultaat

De transitie-effecten zijn tot dusver gebaseerd op een evenwichtssituatie van
volledige reële dekking van de pensioenverplichtingen en geven daarmee een goed
beeld van de verliezen en de winsten die puur het gevolg zijn van het afschaffen van
de doorsneesystematiek. De meeste pensioenfondsen hebben op dit moment nog een
reëel dekkingstekort en kunnen naar verwachting de komende jaren niet (volledig)
indexeren. Naast een eventueel verlies aan toekomstige pensioenopbouw bij overstap
op een alternatieve financieringssystematiek, zal die opbouw de komende jaren dus
sowieso worden belast met de kosten om de buffers aan te vullen.
Figuur 7.1
30

Generatie-effecten (links) en vervangingsratio (rechts) bij overstap op
degressieve opbouw inclusief effect bestaand tekort
100

netto profijt
(% pensioen)

95

20

vervangingsratio (%)

90
10

85

0

80
75

-10

70
-20
-30
1916

65
60
1936

1956

1976
wel tekort

1996

2016

geen tekort

2036

2056
2076
geboortejaar

1950

1955

1960

1965

1970

wel tekort

1975

1980

1985

1990 1995
geboortejaar

geen tekort

Figuur 7.1 geeft een decompositie van de generatie-effecten en het effect op de
vervangingsratio in het verlies aan pensioenopbouw door afschaffing van de
doorsneesystematiek (rode lijn) en het extra verlies door herstel van de buffer
(oranje lijn). Deze figuren zijn gebaseerd op de hybride variant met een overgang van
15 jaar, waarin afschaffing van de doorsneesystematiek wordt ingevuld door een
combinatie van niet volledig compenseren voor verlies aan rechten, tijdelijk hogere
premies en het restant ten laste van de dekkingsgraad; zie figuren 6.6 en 6.7.

19

Het gemiddelde pensioenfonds in onze analyse heeft initieel een reële dekkingsgraad
(dus inclusief de kosten van indexatie) van 85% (dat is in nominale termen ongeveer
110%) en met behulp van korten op indexatie herstelt het fonds geleidelijk tot 100%
reële dekking. Het effect van de indexatiekortingen in het verlies aan
pensioeninkomen is voor alle generaties groter dan het effect van de overgang op
degressieve opbouw; zie figuur 7.2. Door cumulatie kunnen de effecten voor bepaalde
generaties fors zijn, maar in werkelijkheid verschilt dit natuurlijk per fonds. Merk op
dat de koopkrachteffecten substantieel kleiner zijn dan de effecten op de bruto
aanvullende pensioenen, doordat de overgang geen effect heeft op de AOW en
doordat belastingen, premies en toeslagen dempend werken.
Figuur 7.2

Indexatie bij overstap op degressieve opbouw inclusief effect bestaand tekort

3,0

indexatie
aanspraken (%)
2,5

2,0

1,5

1,0

0,5

0,0
2015

2020

7.2

Effect van fondssplitsing

2025

2030
wel tekort

2035
geen tekort

2040

2045

2050

De generatie-effecten bij een overstap op individuele rekeningen zijn afhankelijk van
de dekkingsgraad in het bestaande pensioenfonds. In bestaande collectieve
uitkeringsovereenkomsten genieten oudere generaties enige bescherming van
jongere generaties door het spreiden van schokken in de tijd. Deze risicodeling wordt
doorbroken als het nieuwe fonds wordt afgesplitst van het bestaande fonds. De
oudere deelnemers zijn bij een reële dekkingsgraad van minder dan 100% niet
gebaat bij een fondssplitsing (zie figuur 7.3, oranje lijn). Na fondssplitsing hoeven
jongeren immers niet meer bij te dragen aan het herstel van de dekkingsgraad.
Ouderen verliezen daarmee de impliciete claim op de (toekomstige) opbouw van
jongeren. De huidige jonge werknemers starten in een nieuw fonds met een initiële
dekkingsgraad van 100% reëel en dus een gunstig indexatieperspectief.

20

Generatie-effecten van fondssplitsing zijn niet alleen afhankelijk van de initiële
dekkingsgraad, maar ook van de mate waarin de feitelijke pensioenpremie al dan niet
bijdraagt aan herstel. Dat zal per fonds verschillen. Indien de feitelijke premie een
herstelopslag bevat, dan is het nadeel dat ouderen van fondssplitsing ondervinden
groter (rode lijn). Zij verliezen immers niet alleen de herstelkracht van
indexatiekortingen op de toekomstige opbouw van jongeren, maar ook die van
toekomstige premieopslagen. In de omgekeerde situatie, wanneer de feitelijke premie
beneden het kostendekkende niveau ligt en daarmee dus herstel belemmert, is het
nadeel van fondssplitsing voor ouderen navenant kleiner (blauwe lijn). De feitelijke
premie lag afgelopen jaren veelal boven kostendekkend niveau, maar door de huidige
lage rente is er veel minder marge.
Figuur 7.3

6

Generatie-effecten van fondssplitsing (t.o.v. geen fondssplitsing) bij een reële
dekkingsgraad van 85%

netto profijt
(% pensioen)

4

2

0

-2

-4

-6
1916

1936

1956

kostendekkend

8

1976

1996

2016

premie 1%-punt te hoog

2036

2056
2076
geboortejaar

premie 1%-punt te laag

Rentegevoeligheid impliciete schuld en
generatie-effecten

De impliciete schuld van een pensioenregeling met de doorsneesystematiek bestaat
uit het wegvallen van de gesubsidieerde pensioenopbouw (of impliciete rechten) in
de doorsneesystematiek. Deze impliciete schuld kan worden gezien als het resultaat
van een impliciete afspraak tussen elkaar opvolgende generaties: jongeren betalen
een subsidie ten behoeve van oudere deelnemers en zij verwachten op latere leeftijd
een subsidie te ontvangen van de toekomstige jonge deelnemers. In feite betekent dit
dat huidige deelnemers een claim hebben op de premie-inleg van de toekomstige
deelnemers. Bij omzetting van de doorsneesystematiek naar een actuarieel faire
opbouwmethode ontvangen de huidige deelnemers geen compensatie. Deze claim
wordt niet nagekomen en actieve deelnemers lopen (een deel van) deze subsidie mis.
21

Wanneer alle pensioenregelingen met de doorsneesystematiek in Nederland zouden
overgaan naar een actuarieel faire methode, zou de totale waarde van de impliciete
schuld die hiermee is gemoeid ruim 100 mld euro bedragen, ongeveer 9% van het
pensioenvermogen.4 Voor individuele pensioenfondsen kan dit percentage anders
uitvallen, omdat het sterk afhankelijk is van de leeftijdssamenstelling. Voor een heel
jong of heel oud fonds zijn de kosten lager dan voor een fonds met veel deelnemers
rond 45 jaar, het omslagpunt waarop een deelnemer overgaat van nettobetaler naar
netto-ontvanger.
De impliciete schuld wordt mede bepaald door de effectieve discontovoet van de
pensioenregeling, want die bepaalt de omvang van de tijdswaardeherverdeling. De
effectieve discontovoet is gelijk aan het verschil tussen het marktrendement en de
indexatieambitie. Daarbij geldt: hoe hoger het effectieve disconto, hoe groter de
impliciete schuld in procenten van het pensioenvermogen.5 In het basisscenario is
gerekend met een reëel rendement voor een portefeuille met vastrentende en
zakelijke waarden van 3%. Verder is gerekend met een reële loongroei van 1%, die
gelijk is aan de som van een reële contractloonstijging van 0,5% en een incidentele
loonstijging van 0,5%. De indexatieambitie is gelijk aan de contractloonstijging. De
effectieve discontovoet is dus gelijk aan 2,5%.
Tabel 8.1

Gevoeligheid impliciete schuld voor rendement en loongroei

Reële loongroei (g)

g = 0%
g = 1%
g = 2%

Rendement (r)
r = 2%

r = 3%

r = 4%

95 mld
7,8% vermogen
87 mld
6,3%
70 mld
4,5%

101 mld
9,9%
102 mld
9,0%
99 mld
7,8%

96 mld
11,1%
102 mld
10,7%
106 mld
10,1%

De gevoeligheid van de impliciete schuld voor rendementen en loongroei die
respectievelijk 1%-punt boven en onder de basiswaarden liggen is weergegeven in
tabel 8.1. De gevoeligheid is zowel in euro’s als in procent pensioenvermogen relatief
beperkt, zeker wanneer rendement en loongroei dezelfde richting op bewegen. De
rente en de rendementen liggen nu lager dan in het verleden, maar dit heeft de
overgangsproblematiek nauwelijks kleiner gemaakt, mede omdat de reële loongroei
nu ook lager is dan gemiddeld in de afgelopen decennia. De omvang van de impliciete
schuld is beperkt gevoelig voor de effectieve discontovoet, omdat de tijdspanne
tussen betaling en ontvangst van de subsidie op de pensioenopbouw vrij kort is.

4

De impliciete schuld komt nu iets hoger uit dan in Lever et al. (2013), omdat nu is gerekend met een iets hogere
pensioenopbouw (1,825% middelloon per jaar in plaats van 1,75%).
5
Dit geldt niet altijd voor de effecten in mld euro.
22

De generatie-effecten van afschaffing van de doorsneesystematiek zijn gevoelig voor
veranderingen in de rente; zie figuur 8.1. De premievrijval van het afschaffen van het
omslagelement is direct gekoppeld aan het verschil tussen het rendement van
kapitaaldekking en het rendement van omslagfinanciering. In het basisscenario met
een rendement van 3% en een reële loongroei van 1%, bedraagt de structurele
premievrijval 8%. Met een rendement van 4% is die premievrijval beduidend hoger
(circa 17%) en met een rendement van 2% beduidend lager (circa 2,5%).
Figuur 8.1
20

Rentegevoeligheid generatie-effecten overstap op degressieve opbouw

netto profijt
(% pensioen)

15

10
5
0
-5
-10
-15
1916

1936

1956

1976

r = 3% (basis)

1996

r = 2%

2016

2036

2056
2076
geboortejaar

r = 4%

9

Transitieschuld doorschuiven

9.1

Doorschuiven naar toekomstige generaties

De kosten van compensatie voor gemiste opbouw bij afschaffing van de doorsneesystematiek kunnen ook doorgeschoven worden naar de toekomst en/of naar de
overheid. Door een dergelijke verschuiving lijkt de afschaffing van de
doorsneesystematiek voor de deelnemers min of meer pijnloos, maar dit elimineert
de schuld van 100 mld euro niet. Dit doorschuiven kan op verschillende manieren.
Ten eerste kunnen pensioenfondsen een lening afsluiten ter financiering van de
compensatie. De rente op deze schuld kan gefinancierd worden uit de premievrijval
als gevolg van het elimineren van het omslagelement. De schuld van pensioenfondsen
creëert echter discontinuïteitsrisico’s en is in strijd met het financieel toetsingskader.
Deze optie is nader uitgewerkt in een kader in Lever et al. (2013, blz. 70).
Ten tweede zou de overheid de kosten van compensatie voor haar rekening kunnen
nemen, hetzij door zelf extra pensioenopbouw aan de overgangsgeneratie toe te
kennen, hetzij door de premie voor de extra pensioenopbouw in de tweede pijler
23

voor haar rekening te nemen. Het resultaat is echter dat de schuld voor de overheid
toeneemt. De variant waar de overheid de extra opbouw toekent is beschreven in
paragraaf 9.2.
De overheid kan de expliciete schuld als gevolg van de compensatie impliciet maken
en doorschuiven naar toekomstige generaties. Dit kan op twee manieren. Ten eerste
door een permanent overheidspensioen naast de AOW in te voeren en zodoende
vermogen te vormen. Ten tweede door de omkeerregel te beperken en zodoende
toekomstige belastinginkomsten naar voren te halen. 6 De vrijgevallen premies in de
tweede pijler wegens afschaffing van de doorsneesystematiek moeten naar de
overheid gaan, om te voorkomen dat de houdbaarheid van de overheidsfinanciën
verslechtert. De invoering van een permanent overheidspensioen naast de AOW
bespreken we in paragraaf 9.3, de beperking van de omkeerregel in paragraaf 9.4. In
paragraaf 9.5 staan enkele overwegingen bij de keuze tussen oplossingen in de
tweede pijler en de eerste pijler.

9.2

Tijdelijk overheidspensioen naast de AOW

Compensatie voor het verlies aan pensioenopbouw bij afschaffing van de
doorsneesystematiek is mogelijk via de eerste pijler, namelijk via een tijdelijk
overheidspensioen naast de AOW; zie Bovenberg (2014). Het overheidspensioen
compenseert voor het verschil tussen de doorsneeopbouw uit de oude systematiek en
de degressieve opbouw uit de nieuwe systematiek. De hoogte van dit
overheidspensioen is afhankelijk van het pensioengevende inkomen gedurende het
werkzame leven, net als bij de aanvullende pensioenen. De hoogte van het tijdelijke
overheidspensioen verschilt bovendien tussen generaties en is het hoogst voor de
huidige deelnemers van middelbare leeftijd en het laagst voor deelnemers aan het
begin of eind van hun loopbaan (zie tabel 9.1). Het overheidspensioen is op
individueel niveau in reële termen (gecorrigeerd voor mutaties in de contractlonen)
constant gedurende de pensioenperiode. Dit tijdelijke overheidspensioen komt
bovenop de bestaande AOW, waarvan de opbouw gekoppeld is aan het aantal jaren
dat in Nederland is gewoond. De generatie-effecten van afschaffing van de
doorsneesystematiek zijn op deze wijze nihil, want het tijdelijke overheidspensioen
compenseert voor het verlies aan pensioenopbouw bij de overgang naar de nieuwe
systematiek; zie figuur 9.1 links. Tijdens de transitie zijn de arbeidsmarkteffecten
nihil, na afloop daarvan vervalt de ‘belasting’ voor jongeren en de ‘subsidie’ aan
ouderen die besloten ligt in de doorsneesystematiek.
Op geaggregeerd niveau bereikt het tijdelijke overheidspensioen over enkele
decennia een piek, als de huidige werknemers van middelbare leeftijd met pensioen
zijn; zie figuur 9.2 links. De premievrijval van 8% die resulteert door afschaffing van
6

Calvo en Obstfeld (1988) concludeerden al dat de overheid kan herverdelen tussen generaties via schuld of via
overdrachten tussen generaties via belastingen en sociale zekerheid.
24

het omslagelement in de doorsneesystematiek wordt overgeheveld naar de overheid;
zie figuur 9.2 rechts. De extra premie is afhankelijk van het pensioengevende loon
(boven de franchise); de premieschuif heeft geen gevolgen voor de loonkosten. De
additionele premie-inkomsten voor de overheid, relatief ten opzichte van de
kostendekkende AOW-premie, lopen enigszins terug door de stijging van de AOWpremie vanwege vergrijzing (noemereffect) en door de afname van de
pensioenpremie vanwege de verhoging van de pensioenrichtleeftijd (tellereffect).7
Het tijdelijke overheidspensioen naast de AOW leidt op termijn tot een permanente
overheidsschuld van zo’n 100 mld euro; zie figuur 9.1 rechts. Door de transitie wordt
de impliciete schuld uit de tweede pijler een expliciete schuld in de eerste pijler. De
extra premie is op termijn voldoende om de rente te financieren, maar niet om de
schuld af te lossen.

9.3

Permanente loongerelateerde kop op AOW

Om te voorkomen dat de staatsschuld op lange termijn gaat stijgen, zou het tijdelijke
overheidspensioen ter compensatie van de misgelopen pensioenopbouw bij
afschaffing van de doorsneesystematiek aangevuld kunnen worden met een
permanent overheidspensioen naast de AOW. Een permanente verschuiving van een
deel van de tweede pijler naar de eerste pijler leidt partieel gezien tot vermogensvorming bij de overheid, omdat de premie eerder binnenkomt dan dat de uitkeringen
uitbetaald worden. De omvang van deze permanente verschuiving van een deel van
de tweede naar de eerste pijler kan zo gekozen worden, dat deze op termijn leidt tot
een extra vermogen voor de overheid van 100 mld euro. Dit vereist een schuif van
ongeveer 8% van de pensioenopbouw van de tweede naar de eerste pijler, naast de
schuif van 8% wegens lagere premies door afschaffing van de doorsneesystematiek.
De effecten van het tijdelijke en het permanente overheidspensioen op het vermogen
van de overheid vallen tegen elkaar weg, zodat het effect op de overheidsschuld op
termijn per saldo gelijk aan nul is. Men kan ook zeggen dat de extra overheidsschuld
hierdoor wordt omgezet van expliciet naar impliciet.
De afschaffing van de doorsneesystematiek via deze combinatie van een tijdelijk en
een permanent overheidspensioen heeft geen generatie-effecten (zie figuur 9.1 links).
De som van de pensioenuitkeringen uit de eerste en de tweede pijler samen en de
totale premie blijven gelijk. De maatregelen hebben samen geen zichtbaar effect op
de overheidsschuld, als de overheid voor de permanente extra aanspraken van 100
mld euro geen geld reserveert zoals een particulier pensioenfonds wel doet. De
transitielast van 100 mld euro is niet zichtbaar. De extra pensioenverplichtingen voor
de overheid vormen een impliciete schuld. De verschuiving heeft geen effect op de
houdbaarheid van de overheidsfinanciën, als de premie voor het overheidspensioen
fiscaal aftrekbaar is, net als de premie voor de aanvullende pensioenen. Tegenover de
7

De kostendekkende premie voor de AOW is hoger dan die voor de aanvullende pensioenen, waardoor de
effecten in % ten opzichte van de AOW-premie kleiner uitvallen dan ten opzichte van de pensioenpremie.
25

hogere verplichtingen voor de overheid staan ook hogere inkomsten, namelijk de 8%
premievrijval door afschaffing van de doorsneesystematiek en de 8% premie die
verschuift van de tweede pijler naar de eerste pijler bij de invoering van een
permanent overheidspensioen.
De verschuiving van de tweede naar de eerste pijler heeft geen effect op de premie en
de uitkeringen, dus zijn er geen gedragseffecten op particuliere besparingen of
arbeidsaanbod te verwachten. Door de afschaffing van de doorsneesystematiek
vervalt wel de belasting op arbeid van jongeren en de subsidie op die van ouderen.
Figuur 9.1
15

Generatie-effecten (links) en effect op overheidsvermogen (rechts)
150

netto profijt
(% pensioen)

10

mutatie
vermogen (mld)

100

5

50

0

0

-5

-50

-10
-100
-15
1916

1936

1956

1976

alleen tijdelijke AOW kop

Figuur 9.2
20
18

1996

2016

2036

2056
2076
geboortejaar

-150
2015 2025 2035 2045 2055 2065 2075 2085 2095 2105 2115

met permanente AOW kop

tijdelijke AOW kop

permanente AOW kop

totaal

Relatief effect op uitkeringen (links) en premies (rechts) op macroniveau
14

mutatie
uitkeringen (%)

12

mutatie
premies (%)

16
10

14
12

8

10
6

8
6

4

4
2

2
0
2015 2025 2035 2045 2055 2065 2075 2085 2095 2105 2115
alleen tijdelijke AOW kop

met permanente AOW kop

0
2015 2025 2035 2045 2055 2065 2075 2085 2095 2105 2115
alleen tijdelijke AOW kop

met permanente AOW kop

In de berekening is verondersteld dat werknemers met opbouw van aanvullend
pensioen meedoen. In principe kunnen ook werknemers of zelfstandigen (zzp’ers)
zonder aanvullend pensioen in de tweede pijler deelnemen aan het
overheidspensioen, mits zij hiervoor ook premie gaan betalen.
Een verschuiving van de tweede naar de eerste pijler wordt soms bepleit met als
argument dat de eerste pijler in Nederland te klein zou zijn, de tweede pijler te groot
en dat het pensioen te onzeker zou zijn. Voor lage inkomens is de eerste pijler in
Nederland in internationaal opzicht niet klein, zelfs wat groter dan gemiddeld in de
OESO-landen. Voor midden- en hogere inkomens heeft Nederland een veel hogere

26

vervangingsratio dan gemiddeld in andere landen, dankzij een grote tweede pijler,
zelfs na de versobering van het Witteveenkader.
Het is niet direct evident dat het pensioen zekerder wordt door een verschuiving van
de tweede naar de eerste pijler. Indien de extra verplichtingen in de eerste pijler
kapitaalgedekt zijn, blijft het risico op mismatch tussen vermogen en verplichtingen
bestaan: ofwel de uitkeringen staan bloot aan dit mismatch risico of het komt op de
balans van de overheid. Als de overheid de ingelegde premies geheel gebruikt voor
aflossing van de staatsschuld en geen zakelijke waarden koopt zoals pensioenfondsen
deels zouden doen, worden de pensioenuitkeringen minder onzeker, maar wel lager.
Indien de extra verplichtingen omslaggefinancierd zijn, zoals bij de combinatie van
een tijdelijk en permanent overheidspensioen, zijn de uitkeringen onderhevig aan
demografisch risico. Als de grijze druk (verhouding gepensioneerden ten opzichte
van werkenden) toeneemt, gaan de uitkeringen omlaag.
Een argument tegen deze schuif is dat het pensioenstelsel meer complex wordt en de
uitvoeringskosten toenemen. De AOW is nu een betrekkelijk eenvoudige regeling, met
lage uitvoeringskosten. De administratie voor de overheid wordt meer complex bij de
combinatie van een AOW-uitkering op basis van woonland en van overheidspensioen
op basis van eerder looninkomen. Het extra overheidspensioen op basis van eerder
looninkomen dat als kop op de AOW komt, is betrekkelijk gering bij een schuif van
8%. De gemiddelden per leeftijd zijn vermeld in tabel 9.1.
Tabel 9.1

AOW en extra overheidspensioen in duizenden euro’s (in koopkracht 2015)

AOW in basispad
AOW + tijdelijk overheidspensioen
AOW + tijdelijk + permanent pensioen

25-jarige

35-jarige

45-jarige

55-jarige

65-jarige

12,1
12,8
14,0

12,0
13,7
14,5

11,9
13,7
14,2

11,8
12,8
13,0

11,6
11,6
11,6

De overheveling van pensioenvermogen van de tweede pijler naar de eerste pijler is
een gedeeltelijke overgang naar een nationaal pensioenfonds. In Polen, Hongarije en
Ierland heeft ook een schuif van vermogen uit private pensioenfondsen naar de
overheid plaatsgevonden. Daar betrof de schuif ook bestaande opbouw, dit voorstel
betreft alleen nieuwe opbouw.
De schuif van de tweede naar de eerste pijler vergroot het politieke risico rond het
oudedagspensioen. De AOW is een van de grootste posten op de overheidsbegroting.
Het risico bestaat dat de overheid de AOW of het extra pensioen versobert bij
budgettaire problemen. In het verleden gebeurde dit door bijvoorbeeld niet te
indexeren of de pensioenleeftijd te verhogen. Dit politieke risico neemt toe naarmate
een groter deel van het pensioen via de overheidsbegroting loopt.

27

Een hervorming waarbij de eerste pijler wordt vergroot en de tweede pijler
verkleind, vraagt om een bredere afweging dan past in het kader van de discussie
over de afschaffing van de doorsneesystematiek. Andere belangrijke aspecten die
daarin meegenomen zouden moeten worden, zijn: de rol van politieke risico’s en de
gewenste omvang van beide pijlers in het licht van de verschillende risico’s waaraan
ze blootstaan, zowel vanuit het perspectief van de deelnemers als van de overheid.

9.4

Gedeeltelijke afschaffing omkeerregel

Het tijdelijke overheidspensioen, dat de misgelopen pensioenopbouw bij afschaffing
van de doorsneesystematiek compenseert, zou ook aangevuld kunnen worden met
een (gedeeltelijke) afschaffing van de omkeerregel; zie Boon (2014). Een
(gedeeltelijke) afschaffing van de omkeerregel op pensioenbesparingen haalt
toekomstige belastinginkomsten naar voren, waarmee het tijdelijke
overheidspensioen gefinancierd kan worden. De gedeeltelijke afschaffing van de
omkeerregel is dus niet bedoeld om de misgelopen opbouw te compenseren, maar
om de extra overheidsschuld om te zetten van expliciet naar impliciet. Het is in dat
opzicht dus een alternatief voor het permanent overheidspensioen naast de AOW.
In dit voorstel valt (een deel van) de pensioenpremie in het vervolg onder de
loonheffing en zijn de latere pensioenuitkeringen die hieruit voortvloeien onbelast.
De belastingheffing op respectievelijk pensioenpremies, vermogensopbouw en
pensioenuitkering verschuift (gedeeltelijk) van EET naar TEE, waarbij E staat voor
exempt (vrijgesteld van belasting) en T voor taxed (belast). De pensioenvermogens
blijven vrijgesteld van de forfaitaire rendementsheffing (de middelste E).
Effect op de overheidsfinanciën

Een verschuiving van de belastingdruk van pensioenuitkeringen naar -premies zou
op korte termijn tot hogere belastingopbrengsten leiden. Tijdelijk zouden immers
zowel pensioenpremies als de eerder opgebouwde pensioenuitkeringen belast zijn.
Hier staan op lange termijn lagere belastingopbrengsten tegenover, omdat de latere
pensioenuitkeringen dan niet langer belast zijn. In het bijzondere geval dat het
effectieve tarief op pensioenpremies gelijk is aan dat op pensioenuitkeringen, leidt de
verschuiving niet tot een structurele verbetering van de overheidsfinanciën. Onder
deze aanname kunnen de generatie-effecten van afschaffing van de doorsneesystematiek nihil zijn.
Inkomenseffecten

Een overgang van EET naar TEE is voor een individu neutraal, als de marginale
tarieven voor aftrek van premie en uitkering van pensioen (of van voorheffing en
verrekening bij uitkering) gelijk zijn. Door het vervroegen van de heffing wordt er
minder pensioenpremie ingelegd, maar doordat de uitkering niet (of minder) belast
is verandert de uitkering netto niet. Ook in risico verandert er dan niets voor het
individu.
28

In de praktijk is een overgang naar TEE echter moeilijk inpasbaar zonder forse
inkomenseffecten bij een progressief belastingstelsel. De pensioenpremies zouden
bijvoorbeeld belast kunnen worden tegen het marginale tarief van de loonheffing of
tegen een eigen uniform tarief van bijvoorbeeld 40%. Het vervroegen van de heffing
tegen het marginale tarief zou een aanzienlijke lastenverzwaring betekenen voor
mensen met een pensioeninkomen rond het einde van de tweede schijf, aangezien zij
relatief het meest profiteren van het lagere tarief dat geldt boven de AOW-leeftijd.
Belasting tegen een vast tarief van bijvoorbeeld 40% zou gunstig zijn voor de
koopkracht van mensen met zeer hoge inkomens. De invoering van een voorheffing
op premies van bijvoorbeeld 10%, die later verrekend wordt met de heffing op de
pensioenuitkeringen, is administratief complex.
Het vervallen van belastbare uitkeringen van aanvullende pensioenen heeft gevolgen
voor de verzilvering van aftrekposten zoals betaalde hypotheekrente. Daarnaast heeft
dit gevolgen voor de meting van draagkracht ten behoeve van huur- en zorgtoeslag,
alimentatie en eigen bijdragen voor AWBZ-zorg. De meting van de draagkracht is
immers gebaseerd op het belastbare inkomen. Wellicht is dit te ondervangen door
ook onbelaste pensioenuitkeringen te betrekken in de meting van de draagkracht,
maar het is niet direct duidelijk hoe dit moet. Daarnaast rijst de vraag wie de
controlerende rol van de fiscus hierbij overneemt.
Een gedeeltelijke verschuiving van de belastingdruk is ook denkbaar, bijvoorbeeld
door verlaging van de aftoppingsgrens van 100.000 euro voor fiscaal gefacilieerde
pensioenopbouw. De gedeeltelijke schuif zou zo gekozen kunnen worden dat hiermee
100 mld euro aan overheidsinkomsten naar voren wordt gehaald, ter compensatie
van de schuld door afschaffing van de doorsneesystematiek. Bij verlaging van de
aftoppingsgrens zal het vaker voorkomen dat de premie wordt belast tegen het tarief
van de hoogste schijf, terwijl de latere pensioenuitkering nu in een lagere schijf zou
vallen. Een inkomen tegen het einde van de loopbaan van 80.000 euro (vierde schijf)
kan best samengaan met een pensioen, gebaseerd op 75% middelloon, van minder
dan 50.000 euro (derde schijf).
Internationale situatie

Een systeem van TEE sluit niet aan bij de internationale situatie. In de meeste landen
van de EU en de OESO geldt EET voor pensioenbesparingen. Het ‘lek’ in
belastingheffing in box 1 wegens emigratie lijkt beperkt van omvang, mede doordat
in een deel van de belastingverdragen is opgenomen dat pensioenuitkeringen in
Nederland belast zijn.8

8

Een van de grote pensioenfondsen meldt desgevraagd dat in 2012 minder dan 3% van de pensioenuitkeringen
naar het buitenland ging en een deel hiervan in Nederland belast is. Het buitenlandaandeel in de AOWuitkeringen, dat volgens kwartaalberichten van de SVB zo’n 3,7% bedraagt, bevestigt de orde van grootte.
29

9.5

Compensatie via eerste of tweede pijler?

Het financieren van compensatie via de eerste pijler heeft voor- en nadelen ten
opzichte van compensatie via de tweede pijler. Een voordeel is dat de generatieeffecten kleiner zijn, omdat de overheid de mogelijkheid heeft lasten permanent naar
de toekomst door te schuiven. Een ander voordeel is dat de verstorende effecten van
het financieren van de impliciete schuld op nationaal niveau waarschijnlijk kleiner
zijn dan op fondsniveau. Iedereen betaalt mee aan het financieren van de schuld,
zonder dat dit de keuze tussen werken als werknemer of ondernemer verstoort en
zonder dat dit afhankelijk is van de toevallige leeftijdssamenstelling van de sector
waarin iemand werkt.
Een nadeel van een oplossing via de overheid is dat het politieke risico om
(impliciete) toezeggingen voor pensioen niet na te komen waarschijnlijk groter
wordt. Een tweede nadeel is dat de overheid de compensatie minder goed kan
afstemmen op de kenmerken van de verschillende regelingen en op de individuele
loopbanen van de werknemers. Compensatie voor afschaffing van de
doorsneesystematiek via pensioenfondsen en verzekeraars biedt dus meer
mogelijkheden voor maatwerk dan via de overheid. Een derde nadeel is dat
compensatie via de overheid qua uitvoering duurder is dan via de pensioenfondsen
en de verzekeraars.
Pensioenen via de eerste en de tweede pijler verschillen in de wijze van financiering
en staan daarom bloot aan verschillende risico’s. Omslaggefinancierde pensioenen via
de eerste pijler staan vooral bloot aan demografisch risico, kapitaalgedekte
pensioenen via de tweede pijler vooral aan financieel risico. Een combinatie van
beide pijlers lijkt uit oogpunt van risicospreiding aantrekkelijk. De vraag wat de
optimale verdeling is tussen de eerste en de tweede pijler en of de eerste pijler wel of
niet afhankelijk moet zijn van arbeidsverleden, is niet eenvoudig te beantwoorden en
valt buiten het kader van een onderzoek naar de transitie bij afschaffing van de
doorsneesystematiek.

10

Conclusies

Afschaffing van de doorsneesystematiek is gunstig voor alle toekomstige generaties,
die profiteren van lagere premies voor hetzelfde pensioen. Als de transitielasten in
een begrensde periode genomen worden, gaat deze hervorming met herverdelingseffecten gepaard. Zonder compenserende maatregelen is het negatieve effect van het
afschaffen van de doorsneesystematiek op het pensioenresultaat van bestaande
generaties fors, zeker in het licht van de huidige lage dekkingsgraden. De generatieeffecten nemen in het algemeen af, naarmate de transitie meer geleidelijk plaats

30

vindt. Een geleidelijke uitfasering van de overdrachten kan bijvoorbeeld door een
geleidelijke overgang van doorsneeopbouw naar degressieve opbouw.
Afschaffen van de doorsneesystematiek voor alle nieuwe opbouw heeft als voordeel
boven afschaffen voor nieuwe toetreders dat een pensioenfonds maatwerk kan
bieden in de lengte van de transitieperiode, de mate van compensatie, en de wijze van
financiering hiervan. Een aandachtspunt hierbij is wel dat een compensatieregeling
zodanig zal moeten worden vormgegeven, dat deze uitvoerbaar is en past binnen een
dynamische arbeidsmarkt. Een combinatie van onvolledige compensatie voor gemiste
pensioenopbouw, tijdelijke inzet van het premie-instrument en indexatiekortingen
maakt het mogelijk de pijn voor de grootste verliezers te verzachten.
Bij een overstap op individuele rekeningen krijgt de transitieproblematiek een extra
dimensie. Niet alleen de afschaffing van de doorsneesystematiek leidt dan tot
generatie-effecten, maar ook het doorbreken van de intergenerationele risicodeling.
De pensioenen van oudere deelnemers genieten in de huidige uitkeringsovereenkomsten enige bescherming door de gespreide doorwerking van schokken en de
mogelijkheid om tijdelijk extra (inhaal)premies te heffen. Deze impliciete claim op het
menselijk kapitaal van jongere en toekomstige deelnemers raken oudere deelnemers
kwijt bij overstap op een geïndividualiseerd systeem.
De omkeerregel mitigeert de effecten van hogere pensioenpremies en lagere
pensioenuitkeringen op het netto-inkomen als de compensatie voor afschaffing van
de doorsneesystematiek via de tweede pijler plaatsvindt. De hogere premies en de
lagere uitkeringen werken immers voor zo’n 40% door in belastingen, premies en
inkomensafhankelijke toeslagen.
De transitielast kan ook volledig verschoven worden naar de overheid, bijvoorbeeld
door een tijdelijk inkomensafhankelijk overheidspensioen in aanvulling op de AOW.
In principe kan de overheid dat doen zonder verdelings- en houdbaarheidseffecten.
Het betekent wel dat de schuld voor de overheid permanent met 100 mld euro
toeneemt. Door het tijdelijke overheidspensioen te combineren met aanvullende
maatregelen, wordt de extra overheidsschuld impliciet in plaats van expliciet. Dit kan
via een additionele permanente schuif van de tweede naar de eerste pijler, waardoor
de overheid vermogen opbouwt, of via een gedeeltelijke afschaffing van de
omkeerregel waarmee belastinginkomsten naar voren worden gehaald.
Het financieren van compensatie via de eerste pijler heeft voor- en nadelen ten
opzichte van compensatie via de tweede pijler. De overheid heeft meer
mogelijkheden om de generatie-effecten te beperken door de lasten door te schuiven
naar de toekomstige generaties, die profiteren van de lagere premies. Een ander
voordeel is dat de verstorende effecten van het financieren van de impliciete schuld
op nationaal niveau waarschijnlijk kleiner zijn dan op fondsniveau. Nadelen van
transitie via de overheid zijn dat het politieke risico om impliciet toegezegde
31

pensioenrechten niet na te komen waarschijnlijk groter wordt, de mogelijkheden
voor maatwerk afnemen en de uitvoering duurder wordt. Bovendien nemen de
collectieve lasten toe. Een transitie waarbij de overheidsschuld fors toeneemt, is
wellicht in strijd met Europese afspraken.

Referenties
Actuarieel Genootschap, 2014, Doorsneesystematiek: veranderen of behouden?,
Werkgroep Doorsneepremie in opdracht van de Commissie Pensioenen.
Boon, B., 2014, Afschaffen doorsneestelsel pensioenen hoeft geen probleem te zijn,
Me Judice, 13 november.
Bovenberg, A.L., 1992, Fiscus en vergrijzing: naar een ander fiscaal systeem?,
Weekblad voor Fiscaal Recht, 1992/1819.
Bovenberg, A.L., 2014, Toekomstbestendig pensioenstelsel vraagt extra AOWopbouw, Me Judice, 23 mei.
Calvo, G.A. en M. Obstfeld, 1988, Optimal time-consistent fiscal policy with finite
lifetimes, Econometrica, vol. 56(2): 411-32.
Jansen, A. en F. Verschuren, 2014, Doorsneepremie: géén probleem maar oplossing,
Pensioen Bestuur & Management, 3.2014: 29-31.
Lever, M.H.C., J.P.M. Bonenkamp en R. Cox, 2013, Voor- en nadelen van de
doorsneesystematiek, CPB Notitie, CPB, Den Haag, www.cpb.nl.

32

Bijlage 3
Samenstelling Commissie Toekomst Pensioenstelsel (CTP)
Leden

Plaatsvervangende leden

Onafhankelijke leden
prof.dr. K.P. (Kees) Goudswaard (voorzitter)
drs. L.B.J. (Laura) van Geest
prof.dr. J. (Job) Swank
prof.dr. R.J. (Romke) van der Veen

prof. dr. S.G. (Fieke) van der Lecq
prof.dr. L.G.M. (Leo) Stevens

Ondernemersleden
drs.ir. A. (Ap) Fraterman (VNO-NCW/MKB-Nederland)
drs. H.J. (Harold) Herbert (VNO-NCW/MKB-Nederland)
drs. C. (Cees) Oudshoorn (VNO-NCW/MKB-Nederland)
M.A. (Michaël) van Straalen (VNO-NCW/MKB-Nederland)
Werknemersleden
W.J. (Willem Jelle) Berg (CNV)
mr. C.C. (Klaartje) de Boer (VCP)
G.J. (Gijs) van Dijk (FNV)
drs. C.C.H.J. (Chris) Driessen (FNV)
Adviserende leden
prof.dr. C. (Casper) van Ewijk
prof.dr. P. (Paul) Schnabel
dr. J.H. (Jan) Tamerus

P.F.M. (Pim) de Nijs MSc

prof.dr. A.L. (Lans) Bovenberg

Waarnemer Stichting van de Arbeid
drs. E.R. (Eddy) Haket
Ministeriële vertegenwoordigers
drs. E.J. (Evert Jan) van Asselt (VWS)
M. (Mathijs) Gerritsen MSc (Fin)
H. (Harma) Meins (SZW)
Secretariaat
mr.drs. T.D. (Tyche) Riemens
dr. B. (Bart) van Riel
drs. H. (Hans) van der Meer
dr. M.G. (Marike) Knoef
drs. J. (Jurre) de Haan
drs. A. (Arnold) Devreese

R. (Roy) van Egmond

Samenstelling Werkgroep Transitieproblematiek (WGTP)
Leden

Plaatsvervangende leden

Onafhankelijke leden
prof.dr. C. (Casper) van Ewijk (voorzitter)
prof.dr. S.G. (Fieke) van der Lecq

Ondernemersleden
drs.ir. A. (Ap) Fraterman(VNO-NCW/MKB-Nederland)

Werknemersleden
drs. C.C.H.J. (Chris) Driessen (FNV)

Adviserende leden
dr. D.W.G.A. (Dirk) Broeders
dr. M.H.C. (Marcel) Lever
prof.mr. drs. M. (Mark) Heemskerk
P.A. (Peter) Minderhoud MSc
dr. J.H. (Jan) Tamerus

Ministeriële vertegenwoordigers
drs. B.W.V. (Birgit) ten Cate (SZW)
M. (Mathijs) Gerritsen MSc (Fin)

Secretariaat
dr. B. (Bart) van Riel
drs. H. (Hans) van der Meer
dr. M.G. (Marike) Knoef
drs. J. (Jurre) de Haan