Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 608

Wijziging van het Burgerlijk Wetboek en het
Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
teneinde de afwikkeling van massaschade in een
collectieve actie mogelijk te maken

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 12 januari 2018
Met belangstelling heb ik kennisgenomen van het verslag van de fracties
van VVD, PvdA, SP CDA, en D66 en hun overwegend positieve houding
ten aanzien van het wetsvoorstel. Ook dank ik de leden die hun
waardering hebben uitgesproken voor de zorgvuldige wijze waarop het
voorstel is voorbereid. Voorafgaand aan de beantwoording van de vragen
maak ik graag van de gelegenheid gebruik de inhoud van het wetsvoorstel
op hoofdlijnen in herinnering te brengen, vanwege het tijdsverloop dat
ligt tussen het verslag en de beantwoording van de vragen uit dit verslag.
Het wetsvoorstel heeft tot doel een collectieve schadevergoedingsactie in
te voeren. Het gebeurt regelmatig dat veel consumenten of bedrijven
schade lijden door eenzelfde oorzaak. Een telefoonbedrijf kan ten onrechte
geen duidelijk onderscheid hebben gemaakt tussen gebruikskosten en
kosten van een telefoontoestel, waardoor klanten per saldo teveel betalen.
Een onderneming kan beleggers misleiden door haar financiële positie
mooier voor te stellen dan die is. Een fabriek kan door een fout giftige
stoffen uitstoten waardoor omwonenden schade lijden. In al deze
voorbeelden is er niet één consument, belegger of omwonende die
schade lijdt, maar een hele groep. Dit noemen we massaschade. Hoe
vaker bedrijven standaardproducten en -diensten aanbieden, hoe vaker
een fout daarin leidt tot schade voor velen.
Op dit moment kan een belangenorganisatie die bij een dergelijke
massaschade opkomt voor betrokken bedrijven en consumenten de
rechter vragen te verklaren dat het telefoonbedrijf, de onderneming of de
fabriek onrechtmatig heeft gehandeld. Daarmee staat dan vast wie de
schadeveroorzaker is. Maar daarmee is de massaschade nog niet
afgewikkeld. De belangenorganisatie kan namelijk geen schadevergoeding vragen en de uitspraak van de rechter is niet bindend voor de
consumenten en bedrijven enerzijds en schadeveroorzaker anderzijds. De
massaschade kan alleen voor alle betrokken consumenten en bedrijven
gezamenlijk worden afgerond, als de schadeveroorzaker instemt met een
collectieve schikking. Als hij daar niet toe bereid is, zullen consumenten
en bedrijven alsnog een individuele procedure moeten starten om hun
schade vergoed te krijgen. De kosten daarvan liggen in de regel vele

kst-34608-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

1

malen hoger dan de kosten voor deelname aan een collectieve procedure.
De schadeveroorzaker kan worden geconfronteerd met vele honderden en
soms tienduizenden individuele procedures van consumenten en
bedrijven die hun recht proberen te halen. Wanneer deze zaken in
dergelijke aantallen worden aangebracht bij de rechter leidt dit tot een
onevenredige belasting van de rechterlijke macht. Ook is dan moeilijk te
voorkomen dat rechters onderling tegenstrijdig oordelen over de
rechtsvragen in deze zaken. Dit maakt een echte collectieve afwikkeling
van massaschade voor de schadeveroorzaker en de betrokken consumenten en bedrijven ingewikkeld en kostbaar. Consumenten kunnen
worden geconfronteerd met onwillige schadeveroorzakers en missen een
stok achter de deur om hen te dwingen om mee te werken.
Daarnaast kunnen op dit moment verschillende collectieve procedures
naast elkaar worden gevoerd over dezelfde gebeurtenis en voor ongeveer
dezelfde gedupeerden. De schadeveroorzaker weet op deze manier niet
met wie hij moet overleggen om tot een afwikkeling te komen van de
schade. Ook is voor de gedupeerde vaak onduidelijk welke belangenorganisatie over voldoende kwaliteit en integriteit beschikt om een collectieve
procedure tot een goed einde te brengen en voldoende op te komen voor
de belangen van de achterban. Al deze verschillende omstandigheden
leiden ertoe dat de schadeveroorzaker minder bereid zal zijn om te
schikken met een belangenorganisatie en dat de gedupeerde langer op
zijn schadevergoeding moet wachten. De bereidheid om te schikken wordt
nog verder belemmerd doordat na een eventuele schikking een andere
belangenbehartiger kan opstaan die een soortgelijke procedure start voor
een soortgelijke groep gedupeerden voor wie de schikking niet geldt. Dit
zorgt ervoor dat een procedure eindeloos kan voortslepen.
Het wetsvoorstel maakt mogelijk dat een belangenorganisatie bij de
rechter voor een groep gedupeerden en consumenten nu ook schadevergoeding kan vragen. Zo kan niet alleen de vraag of er onrechtmatig is
gehandeld, maar ook de vraag naar (de omvang van) de schade en de
schadevergoeding in één collectieve procedure worden afgehandeld voor
alle betrokken consumenten en bedrijven. Dit voorkomt dat de schadeveroorzaker wordt geconfronteerd met een veelheid aan individuele
procedures over schadevergoeding die samenhangen met dezelfde
aansprakelijkheid voor dezelfde gebeurtenis. Zo kan de schadeveroorzaker
gebeurtenissen uit het verleden sneller en beter juridisch afsluiten en zich
op de toekomst richten. Dit zoveel mogelijk voorgoed afronden van een
zaak, er een punt achter kunnen zetten, heet finaliteit.
Voor de betrokken consumenten en bedrijven heeft het introduceren van
een collectieve schadevergoedingsactie tot voordeel dat de kosten voor
het voeren van een juridische procedure verminderen. Door gezamenlijk
op te treden met hulp van een belangenbehartiger kunnen gedupeerden
daardoor effectiever hun schade verhalen, waardoor de toegang tot de
rechter wordt vergroot. Dit past in het streven van het kabinet om te
voorzien in maatschappelijk effectieve rechtspraak. Door de schade van
vele benadeelden in één procedure af te wikkelen leidt deze betere
toegang tot de rechter niet tot een onevenredige belasting van de
rechterlijke macht.
De procedure wordt gestart doordat een belangenorganisatie voor een
groep gedupeerde consumenten of bedrijven een collectieve vordering
instelt bij de rechtbank. De eiser laat dit aantekenen in een register.
Andere belangenorganisaties kunnen zich vervolgens bij deze rechtbank
melden als zij ook een collectieve procedure willen starten voor dezelfde
gebeurtenis of gebeurtenissen. Zo worden alle collectieve vorderingen
voor dezelfde gebeurtenis als één massazaak bij één rechtbank
afgewikkeld. Dit heeft als voordeel dat de schadeveroorzaker zich niet op
verschillende fronten tegelijk tegen eenzelfde collectieve vordering hoeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

2

te verweren en dat de rechtspraak deze massavorderingen efficiënt kan
afwikkelen. In het wetsvoorstel was aanvankelijk een concentratie van
collectieve procedures bij de rechtbank Amsterdam opgenomen. In de
nota van wijziging is de concentratie van massazaken bij de rechtbank
Amsterdam losgelaten. Uit het advies van de Raad voor de rechtspraak
(Rvdr) en de naar aanleiding daarvan gevoerde gesprekken is duidelijk
geworden dat een wettelijke concentratie van dit soort zaken niet
noodzakelijk is om de benodigde coördinatie te bereiken en expertise in
massazaken op te bouwen. Het loslaten van de concentratie sluit ook aan
op de vragen hierover van de leden van de fracties van de VVD, CDA, SP
en D66.
In de procedure toetst de rechter vervolgens eerst aan de hand van
strengere ontvankelijkheidseisen of de eisende belangenorganisatie
ontvankelijk is, of de ingestelde collectieve vordering niet summierlijk
ondeugdelijk is en of de feitelijke en rechtsvragen voldoende gemeenschappelijk zijn. Pas als deze vragen alle positief zijn beantwoord, heeft
het zin om de massaschade collectief te behandelen en de procedure
inhoudelijk te beginnen. Daarmee worden gedupeerden en schadeveroorzakers beter beschermd tegen belangenbehartigers die uit zijn op
persoonlijk gewin en wordt voorkomen dat lichtvaardige en ongefundeerde massaclaims worden ingediend. Strengere ontvankelijkheidseisen
passen ook bij de grotere verantwoordelijkheid die belangenbehartigers
krijgen in de voorgestelde procedure doordat zij collectieve schadevergoeding kunnen vorderen voor alle gedupeerden.
Vervolgens wijst de rechter de meeste geschikte eisende belangenorganisatie aan als exclusieve belangenbehartiger. De exclusieve belangenbehartiger is eerstverantwoordelijk voor de processtukken en eerste
aanspreekpunt voor de verweerder. De andere belangenorganisaties
blijven ook partij in de procedure en mogen de exclusieve belangen
behartiger zo nodig aanvullen of bijsturen. Dit zorgt voor coördinatie
tussen de verschillende belangenorganisaties waardoor voor de schadeveroorzaker en de gedupeerden duidelijk is welke belangenorganisatie het
primaire aanspreekpunt in de procedure zal zijn.
Het wetsvoorstel zorgt er bovendien voor dat collectieve procedures niet
meer eindeloos kunnen voortslepen, omdat collectieve claims in het
wetsvoorstel zoveel mogelijk gelijktijdig moeten worden afgewikkeld in
één procedure bij één rechtbank. Gedupeerde consumenten en bedrijven
die niet willen meedoen aan een collectieve procedure, moeten dit
duidelijk aangeven aan het begin van de daadwerkelijke procedure
(opt-out). In het wetsvoorstel is dit moment direct na aanwijzing van de
exclusieve belangenbehartiger. De uitspraak van de rechter in de
procedure tussen de schadeveroorzaker en de aangesproken partij is
bindend voor de gedupeerden die niet afzien van deelname. Wanneer een
gedupeerde van deelname aan de procedure afziet, kan een individuele
procedure over dezelfde gebeurtenis worden aangehouden totdat de
uitspraak in de collectieve procedure definitief is geworden.
De leden van fracties van de PvdA, CDA en D66 pleiten in het verslag voor
een extra mogelijkheid voor gedupeerden om uit de procedure te stappen
na goedkeuring van een collectieve schikking. In de nota van wijziging is
deze tweede uitstapmogelijkheid na goedkeuring van een collectieve
schikking alsnog opgenomen. Bij een schikking geven betrokken
consumenten en bedrijven een deel van hun rechten prijs in ruil voor een
vaak lagere vergoeding dan geëist, zodat de procedure kan worden
afgesloten. Daarom is een extra mogelijkheid voor consumenten en
bedrijven om uitdrukkelijk van deelname aan een schikking af te zien
gerechtvaardigd. Dit sluit ook aan bij de procedure voor verbindendverklaring van een collectieve schikking onder de Wet collectieve afwikkeling
massaschade (WCAM).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

3

Als de rechter oordeelt dat de aangesproken partij aansprakelijk is en
partijen slagen er niet in een collectieve schikking te bereiken, stelt de
rechter uiteindelijk zelf een collectieve schadeafwikkeling vast. De rechter
kan hierbij de hulp van deskundigen inroepen.
Om te voorkomen dat een Nederlandse collectieve schadevergoedingsactie een aanzuigende werking heeft op buitenlandse partijen is de
voorgestelde procedure beperkt tot zaken die een voldoende nauwe band
hebben met de Nederlandse rechtssfeer, op straffe van
niet-ontvankelijkheid van de eiser. Dit voorkomt ook dat collectieve
schadevergoedingsacties een te grote belasting gaan vormen voor de
Nederlandse rechtspraak. Naar aanleiding van vragen van de leden van de
VVD-fractie over de effectiviteit van de voorgestelde beperking van de
collectieve schadevergoedingsactie tot zaken die voldoende nauwe band
met de Nederlandse rechtssfeer hebben, heb ik besloten om het
wetsvoorstel op dit punt aan te passen.
De nota van wijziging introduceert een regeling waardoor buitenlandse
gedupeerden expliciet moeten kiezen voor deelname aan de Nederlandse
collectieve actie (opt in). Dit voorkomt dat de introductie van een
collectieve schadevergoedingsactie een aanzuigende werking tot gevolg
heeft voor zaken waarin wordt opgekomen voor buitenlandse
gedupeerden die hier geen weet van hebben en hier geen behoefte aan
hebben. Een en ander wordt hierna en in de nota van wijziging nader
toegelicht.
Het wetsvoorstel zoals hierboven in hoofdlijnen beschreven, is het
resultaat van een zorgvuldige en uitgebreide raadpleging van stakeholders en andere betrokken partijen. Ter uitvoering van de motie Dijksma
is in juli 2014 een voorontwerp gepubliceerd (Kamerstuk 33 000 XIII, nr.
14). Daarover is tot 15 oktober 2014 een internetconsultatie gehouden. De
reacties op het voorontwerp in de internetconsultatie waren divers en
aanleiding voor het organiseren van een stakeholdersbijeenkomst op
9 april 2015. Iedereen die een reactie op het voorontwerp had ingestuurd,
is voor deze stakeholdersbijeenkomst uitgenodigd, alsmede de opsteller
van een preadvies. Tijdens deze stakeholdersbijeenkomst bleek er een
breed gedragen consensus over een aantal onderwerpen dat geregeld zou
moeten worden. Een groep van juristen die deels in de regel opkomen
voor aangesproken partijen, deels juist voor gedupeerden, zag in de
stakeholdersbijeenkomst voldoende aanleiding om aan te bieden deze
onderwerpen verder te doordenken. Deze Juristengroep heeft tussen juli
en oktober 2015 gewerkt aan een set Aanbevelingen. Over de Aanbevelingen is op 3 november 2015 een tweede stakeholdersbijeenkomst
gehouden. Daar bleek dat de in de Aanbevelingen gekozen richting op
brede steun van de betrokken partijen kan rekenen. Uiteindelijk is het
wetsvoorstel op 22 november 2016 ingediend.
Ondanks deze brede steun, laten niet alle effecten van het wetsvoorstel
zich vooraf inschatten. In de nota van wijziging is daarom een evaluatiebepaling opgenomen.
De vragen uit het verslag zal ik beantwoorden in de volgorde waarin ze
zijn gesteld, tenzij anders aangegeven.
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie onderschrijven de algemene doelstelling dat
een efficiënte en effectieve collectieve afwikkeling van massaschade
mogelijk wordt gemaakt. Zij willen weten of er ook negatieve consequenties samenhangen met de mogelijkheid massaclaims in te stellen. Zij
vragen allereerst of de regering nogmaals kan bevestigen dat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

4

materiële aansprakelijkheids- of schadevergoedingsrecht niet verandert
door voorliggend wetsvoorstel.
Graag bevestig ik dat het wetsvoorstel geen wijziging brengt in het
materiële aansprakelijkheids- of schadevergoedingsrecht. Waar naar
huidig recht aansprakelijkheid ontbreekt, bijvoorbeeld omdat het
handelen van de aangesproken partij niet onrechtmatig is of dit handelen
haar niet kan worden toegerekend of zij hiervoor een rechtvaardigingsgrond heeft, is deze partij ook na inwerkingtreding van dit wetsvoorstel
niet aansprakelijk. Ook de wettelijke regels voor het vaststellen van de
schade of de schadevergoeding wijzigen niet. Dit betekent dat de rechter
in de voorgestelde procedure moet vaststellen of de verwerende partij
aansprakelijk is. Alleen als dat het geval is, is er reden om vervolgens een
collectieve schadeafwikkeling vast te stellen.
Deze leden vragen eveneens of er meer ongefundeerde massaclaims
zullen worden ingediend die de degene die hiervoor wordt aangesproken
onnodig financiële schade berokkenen.
Ik verwacht dat zeker niet. Integendeel, dit wetsvoorstel zorgt ervoor dat
organisaties die niet in het belang van gedupeerden handelen, straks geen
collectieve actie kunnen instellen, waar dat nu nog wel kan. Elke belangenorganisatie die een collectieve actie wil starten, moet voortaan
voldoen aan een aantal ontvankelijkheidseisen die beogen de niet
serieuze of op eigen gewin gerichte organisaties buiten de deur te
houden. Daarnaast bevat het voorstel een regeling die het mogelijk maakt
voor de rechter om ongefundeerde vorderingen niet inhoudelijk te
behandelen en niet-ontvankelijk te verklaren. Pas als voldaan is aan de
ontvankelijkheidseisen voor de organisatie èn de rechter oordeelt dat de
vordering niet summierlijk ondeugdelijk is, gaat de rechter over tot een
inhoudelijke behandeling van de collectieve vordering. Daarbij moet ook
worden bedacht dat het instellen van een collectieve schadevordering
veronderstelt dat de belangenorganisatie deze procedure kan financieren
en dat de rechter ook hierop kan toetsen. Al deze waarborgen zorgen
ervoor dat aangesproken partijen voldoende worden beschermd tegen
ongefundeerde claims. De rechter kan een representatieve belangenorganisatie ontvankelijk verklaren op voorwaarde dat één van de eisen waarin
in de procesinleiding nog niet is voldaan, binnen een redelijke termijn
alsnog wordt vervuld. De rechter zal dit per geval in redelijkheid moeten
beoordelen. Daarbij moet de rechter enerzijds oog hebben voor de
belangen van gedupeerden en verweerders bij een kwalitatief deugdelijke
representatieve belangenorganisatie en anderzijds voorkomen dat de
ontvankelijkheidseisen van de eiser zodanig streng worden uitgelegd, al
dan niet aangemoedigd door de vertegenwoordigers van verweerders,
dat de toegang tot de collectieve procedure daarmee feitelijk illusoir
wordt.
De leden van de VVD-fractie vragen daarnaast of voorbeelden kunnen
worden genoemd uit het verleden waarin het voorliggende wetsvoorstel
voor zowel de gestelde benadeelde als de aangesproken partij positieve
effecten zou hebben gehad, indien deze destijds al zou zijn toegepast en
welke concrete positieve effecten het wetsvoorstel heeft voor de aangesproken partijen.
De zaken uit het verleden waarin het voorliggende voorstel een positief
effect zou hebben gehad voor zowel de aangesproken partij als de
benadeelde zijn divers. Het gaat bijvoorbeeld om de DES-zaak, die
uiteindelijk is opgelost via verbindendverklaring van de collectieve
schikking via de Wet Collectieve Afwikkeling Massaschade («WCAM»).
Deze zaak ging over de gevolgen voor het gebruik van het medicijn DES.
Dit medicijn werd voorgeschreven aan vrouwen die zwanger wilden
worden om miskramen te voorkomen, maar bleek ook schadelijke
gevolgen te hebben voor de gezondheid van dochters van de vrouwen die
dit medicijn hadden geslikt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

5

Deze verbindendverklaring kwam echter pas tot stand na meer dan
veertien jaar procederen in verschillende procedures waarin geen
collectieve schadevergoeding kon worden gevorderd en vervolgens nog
langdurige onderhandelingen over een collectieve schikking. Was in die
tijd een collectieve schadevordering mogelijk geweest zoals in het
voorstel is voorzien, dus met voldoende zicht op finaliteit, dan hadden
partijen waarschijnlijk al eerder voldoende reden gezien om tot een
collectieve schikking te komen.
De Dexia-zaak is een andere zaak waarin de voorgestelde regeling een
positieve rol bij de afwikkeling had kunnen spelen. De achtergrond van
deze zaak is dat rechtsvoorgangers van Dexia – Legiolease en Labouchere
– in het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw een nieuw
financieel product op de markt brachten: een effectenlease-overeenkomst.
In de jaren die volgden werden honderdduizenden van deze overeenkomsten met consumenten afgesloten. Het betrof overeenkomsten voor
een vooraf bepaalde duur waarbij de bank beleggers een lening verstrekte
en met dit geld voor de belegger effecten aankocht. Aan het einde van de
looptijd zouden de effecten worden verkocht en de lening worden
afgelost. Het restant van de waarde van de effecten zou voor de belegger
zijn. Dit ging goed zolang de beurzen daadwerkelijk stegen. Toen de
AEX-index scherp daalde, bleven beleggers achter met een omvangrijke
restschuld. Dexia eiste terugbetaling van de lening. Vooral beleggers van
wie de effectenleaseovereenkomsten in die periode eindigden, konden de
lening niet terugbetalen uit de opbrengst van de verkoop van de effectenportefeuille. De vraag rees onder meer of de bank de belegger voorafgaand aan het sluiten van de effectenleaseovereenkomst juist had
geïnformeerd over de risico’s en of Dexia de belegger aan zijn verplichtingen kon houden.
In de Dexia-zaak werden vervolgens verschillende collectieve acties
aangespannen op basis van artikel 3:305a BW door stichtingen die
allemaal opkwamen voor de belangen van gedupeerden. De verschillende, soms tegenstrijdige, uitspraken van de rechtbanken leidden ertoe
dat lang onduidelijk bleef wat precies de rechtspositie van gedupeerde
consumenten was. Daarnaast kregen rechtbanken te maken met
duizenden individuele zaken waarin schadevergoeding werd gevorderd.
Op 25 januari 2007 verklaarde het gerechtshof een schikking tussen Dexia
en verschillende partijen, die opkwamen voor verweerders algemeen
verbindend. Gedupeerden die niet akkoord gingen met de zogenoemde
Duisenberg-regeling moesten dat uiterlijk 31 juli 2007 met een
zogenaamde opt-out verklaring kenbaar maken. Uiteindelijk zijn 165.300
gedupeerden akkoord gegaan met deze schikking. 24.700 gedupeerden
zijn niet akkoord gegaan met de regeling en hebben een opt-out
verklaring uitgebracht. De procedures over de vergoeding voor deze
gedupeerden lopen nog steeds.
De regeling in dit wetsvoorstel had tot een effectievere en efficiëntere
afwikkeling van deze zaak kunnen leiden. In een rechtszaak had de rechter
direct één representatieve belangenorganisatie kunnen aanwijzen, die
voor alle gedupeerden kon optreden. De aanwijzing van één leidende
representatieve belangenorganisatie, die voor de gehele groep
gedupeerden opkomt, voorkomt dat een groot aantal organisaties, rijp en
groen, serieus en minder serieus, zich opwerpt als belangenbehartiger
voor gedupeerden. De voorgestelde procedure zorgt voor coördinatie. Dit
ontbrak in de Dexia-zaak.
Het loont straks dus niet meer om zonder aan de wettelijke eisen te
voldoen, je als belangenbehartiger op te werpen. Dit heeft een positief
effect voor gedupeerden, die zo kunnen vertrouwen op collectieve
belangenbehartigers en geen geld verliezen aan organisaties die niet
geschikt blijken voor hun belangen op te komen. Dit voordeel hadden de
gedupeerden in de Dexia nog niet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

6

Voorts zorgt het wetsvoorstel ervoor dat de rechter in dezelfde procedure
uitspraak kan doen over de verbindendverklaring van de schikking en over
de schade die gedupeerden hebben geleden. Deze uitspraak bindt
gedupeerden als zij niet uitdrukkelijk van deelname hebben afgezien of
alsnog afzien door een opt out verklaring. Een procedure kan daardoor
sneller worden afgehandeld. Gedupeerden hoeven geen individuele
procedures meer aan te spannen om een uitspraak over de schadevergoeding te krijgen. Dit voorkomt in massazaken dat mogelijk duizenden
individuele procedures bij de rechtbank worden aangebracht. Het
wetsvoorstel zorgt voor een oplossing als schikkende partijen het niet
eens kunnen worden over de hoogte van de vergoeding. In dat geval kan
de rechter een collectieve schadeafwikkeling vaststellen.
Ook voor de aangesproken partijen heeft het voorstel in dit soort gevallen
een positief effect. Door de ontvankelijkheidseisen en regeling tot
aanwijzing van een exclusieve belangenbehartiger weten zij straks beter
dan in het verleden met wie zij om tafel moeten om tot een afwikkeling
van de massaschade te komen. De regeling in het voorstel gaat immers
uit van gebondenheid aan de uitkomst van de procedure voor alle
gedupeerden die niet hebben ge-optout na aanwijzing van de exclusieve
belangenbehartiger of na goedkeuring van een collectieve schikking (vgl.
de nota van wijziging). Ook dit is een positief effect van het voorstel dat in
de huidige situatie voor massazaken ontbreekt.
Vervolgens vragen de leden van de VVD-fractie hoe dit wetsvoorstel
bijdraagt aan het aantrekkelijker maken van schikken en hoe specifiek de
coördinatie van collectieve procedures en meer finaliteit hieraan
bijdragen.
De ontvankelijkheidseisen voor collectieve belangenbehartigers, de
aanwijzing van een exclusieve belangenbehartiger als zich meer dan één
belangenbehartiger opwerpt, de procedure op basis van een opt out en de
coördinatie van collectieve acties dragen eraan bij dat een aangesproken
partij weet met wie zij om tafel kan zitten. Zij loopt niet langer het risico op
een later moment voor dezelfde gebeurtenis door een andere organisatie
te worden aangesproken. De finaliteit van een collectieve schadevergoedingsactie wordt hierdoor bevorderd. Door de coördinatie van procedures
en finaliteit hoeft een aangesproken partij niet jarenlang in een wirwar van
collectieve en individuele procedures verzeild te raken. Zij kan daadwerkelijk zaken tot een einde brengen, bijvoorbeeld met een collectieve
schikking in de procedure. Zo kunnen aangesproken partijen dóór en zich
richten op de toekomst, in plaats van eindeloos en tegen hoge kosten
bezig te moeten zijn met fouten uit het verleden. Ik verwacht daarom dat
het wegnemen van belemmeringen om te schikken in het wetsvoorstel er
in de praktijk toe zal leiden dat het bereiken van een collectieve schikking
makkelijker wordt. Het wetsvoorstel betreft op deze punten een uitwerking
van de Aanbevelingen die door een juristengroep uit de praktijk zijn
opgesteld. In de groep waren belangenbehartigers van verwerende en
eisende partijen vertegenwoordigd.
2. Voorgeschiedenis
De leden van de VVD-fractie merken op dat recentelijk de Wet Collectieve
Afwikkeling Massaschade (hierna: WCAM) is ingevoerd en vragen om kort
in te gaan op de onderlinge samenhang tussen die wet en het thans
voorliggende wetsvoorstel.
De WCAM is in 2005 ingevoerd en beoogt de afwikkeling van massaschades door een collectieve schikking te bevorderen. Een of meer
representatieve belangenorganisaties en een of meer aangesproken
partijen kunnen een collectieve schikking sluiten om een massaschade af
te wikkelen. Deze collectieve schikking kan op hun gezamenlijk verzoek
verbindend worden verklaard voor alle gedupeerden door het gerechtshof
Amsterdam. Alleen gedupeerden die daarna kiezen voor een opt out

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

7

worden niet gebonden door de verbindendverklaring. Voorwaarde voor
gebruik van de WCAM is dus dat partijen onderling een collectieve
schikking hebben bereikt.
Het wetsvoorstel vormt een aanvulling op de WCAM voor situaties waarin
partijen er (nog) niet in slagen tot een collectieve schikking te komen. Het
wetsvoorstel biedt representatieve belangenorganisaties de mogelijkheid
een collectieve vordering in te stellen tot vaststelling van een collectieve
schadeafwikkeling door de rechter. Het wetsvoorstel gaat uit van een
gecoördineerde procedure waarbij de rechter één organisatie als
exclusieve belangenbehartiger (hoofdeiser) aanwijst. Zo wordt
voorkomen dat naast elkaar mogelijk vele verschillende representatieve
belangenorganisaties collectieve procedures voor dezelfde gebeurtenis en
dezelfde schade starten. Daarna kunnen gedupeerden die niet mee willen
doen in de collectieve procedure eruit stappen (opt out). Wie niet uitstapt,
is gebonden aan de uitkomst van de procedure. Ook tijdens een collectieve procedure kunnen partijen tot een collectieve schikking komen. Na
goedkeuring van deze collectieve schikking door de rechter is deze
bindend voor alle gedupeerden die na de aanwijzing van de exclusieve
belangenbehartiger of na goedkeuring van de schikking (vgl. de nota van
wijziging) niet zijn uitgestapt. Willen de partijen toch dat de goedgekeurde
collectieve schikking alsnog voor alle gedupeerden verbindend wordt, ook
voor hen die eerder wel zijn uitgestapt, dan kunnen zij daarvoor gebruikmaken van de WCAM. Samengevat is de WCAM dus voor verbindendverklaring in gevallen waarin er al een collectieve schikking is bereikt en het
wetsvoorstel juist voor de gevallen waarin het (nog) niet gelukt is een
schikking te bereiken.
Ook vragen de leden van de VVD-fractie naar de ervaringen met de
WCAM en of deze wet al voldoende voorziet in de mogelijkheid om
massaschade te claimen.
De WCAM is sinds haar inwerkingtreding zeven keer met succes gebruikt.
Zo zijn onder meer de collectieve schikkingen bij DES, Shell, Vedior,
Converium en DSB door het gerechtshof Amsterdam verbindend
verklaard voor alle benadeelden in die zaken. Een achtste zaak over de
nationalisatie van Fortis hangt nog bij hof Amsterdam, nadat deze zaak is
aangehouden omdat het hof de collectieve schikking nog niet op alle
punten voldoende redelijk vond. De WCAM blijkt daarmee in een behoefte
te voorzien. In 2008 is de WCAM geëvalueerd (zie Kamerstukken II,
2008–2009, 31 762, nr. 1). Daarna is de WCAM per 1 juli 2013 op enkele
punten aangepast (Stb. 2013, 255). De WCAM is een belangrijk instrument
gebleken in de afwikkeling van massaschade.
Uit de evaluatie van de WCAM bleek dat een aantal geïnterviewden de
WCAM een onvoldoende stok achter de deur vond om een aangesproken
partij te bewegen mee te werken aan een schikking, omdat een schikking
op basis van vrijwilligheid plaatsvindt. Daarom zou een mogelijkheid
moeten worden geïntroduceerd om collectief schade te verhalen als een
schikking uitblijft. Dit heeft uiteindelijk geresulteerd in de motie Dijksma,
waarin de regering werd verzocht om te komen tot een wettelijke regeling
voor afwikkeling van massaschade in een collectieve actie (Kamerstukken
II, 2011–2012, 33000 XIII, nr. 14). Het wetsvoorstel strekt ter uitvoering van
deze motie en biedt de mogelijkheid voor de afwikkeling van massaschade voor gevallen waarin een collectieve schikking (nog) niet is gelukt.
De leden van de SP-fractie vragen of in gesprek is gegaan met personen
die kritiek hebben geuit op onderhavig wetsvoorstel. Zij willen weten in
hoeverre de uitkomsten zijn meegenomen in onderhavig wetsvoorstel.
Ook vragen deze leden of reeds meer bekend is over het oordeel over het
huidige wetsvoorstel van de aanwezigen bij de twee stakeholderbijeenkomsten die na ontvangst van reacties uit de internetconsultaties zijn
gehouden. Zij vragen of de wijzigingen die zijn doorgevoerd naar
aanleiding van deze bijeenkomsten nogmaals aan hen zijn voorgelegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

8

Ter uitvoering van de motie Dijksma is in juli 2014 een voorontwerp
gepubliceerd. Daarover is tot 15 oktober 2014 een internetconsultatie
gehouden. De reacties op het voorontwerp in de internetconsultatie waren
divers en aanleiding voor het organiseren van een stakeholdersbijeenkomst op 9 april 2015. Iedereen die een reactie op het voorontwerp had
ingestuurd, is voor deze stakeholdersbijeenkomst uitgenodigd, alsmede
de opsteller van een preadvies over het voorontwerp. Deze bijeenkomst
heeft plaatsgevonden op 9 april 2015. Daarbij waren onder andere
vertegenwoordigers aanwezig van de Consumentenbond, VEB, de Rvdr,
Eumedion, VNO-NCW en enkele advocaten waarvan sommige vooral voor
gedupeerden en representatieve belangenbehartigers opkomen en andere
vooral voor aangesproken partijen. Tijdens deze stakeholdersbijeenkomst
bleek er een breed gedragen consensus over een aantal onderwerpen dat
nader geregeld zou moeten worden. Het ging daarbij vooral om de
ontvankelijkheidseisen voor representatieve belangenorganisaties en om
de mogelijkheid finaliteit te bereiken met een collectieve schadevergoedingsactie.
Een groep van juristen die deels in de regel opkomen voor aangesproken
partijen deels juist voor gedupeerden, zag in de stakeholdersbijeenkomst
aanleiding om aan te bieden deze onderwerpen verder te doordenken. Ik
heb dit aanbod aanvaard. Deze Juristengroep heeft tussen juli en oktober
2015 gewerkt aan een set Aanbevelingen.
Tijdens de tweede stakeholdersbijeenkomst op 3 november 2015 zijn
concept- Aanbevelingen van de Juristengroep aan de stakeholders
voorgelegd. De richting van de concept-Aanbevelingen werd door de
stakeholders op hoofdlijnen onderschreven. Vervolgens zijn de Aanbevelingen vastgesteld. Het wetsvoorstel volgt grotendeels de Aanbevelingen.
Om die reden is het wetsvoorstel niet afzonderlijk aan de stakeholders
voorgelegd. Wel is met een aantal personen en organisaties gesproken na
indiening van het wetsvoorstel en het verschijnen van het verslag van uw
kamer. Los van enkele specifieke punten, waarop ik hierna uitgebreider
terugkom, is er breed draagvlak voor het huidige voorstel.
In de antwoorden op de eerdergenoemde schriftelijke vragen heeft mijn
voorganger zich bereid verklaard in gesprek te gaan met personen die
kritiek hebben geuit op de Aanbevelingen van de Juristengroep (Kamerstukken II, 2016–2017, nr. 34606, bijlage bij kamerstuk nr. 3). In de
gesprekken op ambtelijk niveau na indiening van het wetsvoorstel en het
uitbrengen van het verslag door uw kamer is naast VNO-NCW/MKBNederland, de VEB en de Consumentenbond ook gesproken met
verschillende personen die niet eerder op de consultatie hadden gereageerd, maar die zich na de totstandkoming van de Aanbevelingen tot mijn
ministerie hadden gericht. Dit betreft een advocaat gespecialiseerd in
collectieve acties en vertegenwoordigers van Consumentenclaim. Van de
heer Lijesen is schriftelijk commentaar ontvangen, dat in afschrift aan de
Vaste Kamer Commissies voor VenJ en Financiën is gestuurd. Ook is
opnieuw gesproken met de Raad voor de rechtspraak. De uitkomsten van
deze gesprekken zijn verwerkt in de nota van wijziging, die bij dit verslag
is gevoegd.
Ook vragen de leden van de SP-fractie om een uitgebreide reactie op het
artikel in het Nederlands Juristenblad «Voorontwerp afwikkeling massaschade in een collectieve actie» van 19 juni 2015. Daarin wordt bijvoorbeeld gesteld dat er geen redenen zijn gegeven voor het veelvuldig
mislukken van de onderhandelingen over een collectieve afwikkeling of
het mislukken van een schikking. Het wetsvoorstel zou volgens het artikel
slechts een stappenplan voor de totstandkoming van een schikking zijn in
plaats van een stok achter de deur in de vorm van een volwaardige
schadevergoedingsprocedure in collectieve vorm. Deze leden vragen of
de regering hier onderzoek naar heeft gedaan, wat de redenen zijn en op
welke wijze dit wetsvoorstel die knelpunten oplost. Ook vragen deze leden
een reactie op de ervaringen uit de praktijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

9

Zoals de titel van de bijdrage aangeeft, betreft dit een artikel over het
voorontwerp, en niet over het thans voorliggende wetsvoorstel. Het
wetsvoorstel is ten opzichte van het voorontwerp ingrijpend gewijzigd.
Het artikel is een parafrase van de reactie in de internetconsultatie op het
voorontwerp van een groep advocaten(kantoren) die veelal opkomen voor
de aangesproken partijen. Het ontbreken van voldoende finaliteit na
afronding van de procedure werd door hen destijds als belangrijke reden
genoemd om niet te schikken. Deze reactie en de overige reacties op het
voorontwerp waren na de internetconsultatie in 2014 de reden om verder
te praten met stakeholders in een stakeholdersbijeenkomst gehouden op
9 april 2015. Die bijeenkomst was aanleiding voor een aantal deelnemers,
waaronder twee van de auteurs van het NJB-artikel van 19 mei 2015, en
enkele deelnemers die juist veelal aan de zijde van gedupeerden
optreden, om aan te bieden een aantal onderwerpen die van belang zijn
voor massaschade verder te doordenken. Het ontbreken van finaliteit als
oorzaak voor het niet bereiken van een schikking was een van die
onderwerpen. Dit doordenken door de «Juristengroep» heeft geleid tot
een set Aanbevelingen. Daarin komt, naast enkele andere onderwerpen,
ook het onderwerp finaliteit aan de orde onder de paragraaf «binding van
gedupeerden». De in de Aanbevelingen gekozen oplossingen moeten
leiden tot meer finaliteit. In het wetsvoorstel zijn deze oplossingen verder
uitgewerkt met aangescherpte ontvankelijkheidseisen, de aanwijzing van
een exclusieve belangenbehartiger en een procedure op basis van opt
out. Daarmee is tegemoetgekomen aan de in het NJB-artikel genoemde
knelpunten.
De leden van de SP-fractie willen verder graag een reactie van de regering
op een vijftiental aanbevelingen en de kritische vragen van VNO-NCW/
MKB-Nederland en de Consumentenbond over de ontvankelijkheid, de
scope-rule, de third party funding, het hoger beroep en het overgangsrecht.
In het navolgende ben ik ervan uitgegaan dat deze leden met deze vragen
een reactie wensen op de brief van de genoemde stakeholders aan de
Vaste Commissie voor Veiligheid en Justitie van 20 december 2016. Ik ben
verheugd dat deze stakeholders in een gezamenlijke reactie hebben laten
weten dat zij positief zijn over het wetsvoorstel en dat zij vinden dat dit
voorstel een goede balans vindt tussen de belangen van de eisers om hun
rechten te verwezenlijken en van de aangesproken partijen om beschermd
te worden tegen ongefundeerde of lichtzinnige massaclaims.
In de bedoelde brief vragen de stakeholders hoe de regering aankijkt
tegen het hanteren van een onderscheid tussen belangenorganisaties
zonder winstoogmerk en belangenorganisaties met winstoogmerk.
Artikel 3:305a lid 1 BW schrijft voor dat alleen een stichting of vereniging
met volledige rechtsbevoegdheid een collectieve (schadevergoedings)actie kan instellen. De beperking van toegang tot een collectieve
schadevergoedingsactie tot een stichting of vereniging zorgt de belangen
van gedupeerden gewaarborgd zijn. Een stichting kent een uitkeringsverbod dat verhindert dat een stichting uitkeringen doet aan haar
oprichters of aan hen die deel uitmaken van de organen van de stichting.
Dit uitkeringsverbod verhindert eveneens dat uitkering aan anderen wordt
gedaan, tenzij wat deze laatsten betreft de uitkeringen een ideële of
sociale strekking hebben (artikel 2:185, lid 1, BW). Een vereniging mag
evenmin winst verdelen onder haar leden (artikel 2:26, lid 3, BW).
Daarnaast bevat het voorgestelde artikel 3:305a, lid 3, onderdeel a, BW de
aanvullende ontvankelijkheidseis dat de bestuurders betrokken bij de
oprichting van de rechtspersoon en hun opvolgers, geen rechtstreeks of
middellijk winstoogmerk hebben, dat via de rechtspersoon wordt
gerealiseerd. Hiermee wordt één van de Aanbevelingen en Principe I van
de Claimcode gecodificeerd. Achtergrond van deze bepaling is te
voorkomen dat oprichters of bestuurders kunnen beschikken over de
gelden van een stichting of vereniging als ware het hun eigen gelden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

10

In de bedoelde brief vragen VNO-NCW/MKB-Nederland en de Consumentenbond of ook is overwogen om een niet uitputtende lijst met gekwalificeerde entiteiten op te nemen in het wetsvoorstel waarbij de ontvankelijkheid van die organisaties eenmalig door de rechter wordt getoetst.
Ik verwacht dat bepaalde bestaande belangenorganisaties zoals de
Consumentenbond in de regel zullen voldoen aan de aangescherpte
ontvankelijkheidseisen uit artikel 3:305a BW. Een aanpassing van het
wetsvoorstel die voorziet in het introduceren van een niet uitputtende lijst
met gekwalificeerde entiteiten in het wetsvoorstel voegt voor organisaties
weinig toe en maakt het voor nieuwe organisaties, die niet op de lijst
staan, moeilijker om een collectieve procedure te starten. Het is mede aan
deze flexibiliteit te danken dat in Nederland de collectieve actie de
afgelopen jaren een effectief middel is gebleken voor grote groepen
gedupeerden om hun recht te halen.
Voorts vragen de genoemde belangenorganisaties in de bedoelde brief
om een toelichting waarom de memorie van toelichting op pagina 33
slechts melding maakt van een ideëel belang en niet van een zeer beperkt
financieel belang, terwijl artikel 3:305a lid 6 dit wel doet. Het voorgestelde
artikel 3:305a, lid 6, BW bevat een uitzondering op de aangescherpte
ontvankelijkheidseisen voor representatieve belangenorganisaties.
Ik kan bevestigen dat de uitzondering van lid 6 alleen geldt voor de
gevallen waarin de vordering ziet op zowel een ideëel als een zeer beperkt
financieel belang. Daarnaast geldt de uitzondering van lid 6 wanneer de
aard van de vordering, van de rechtspersoon of van de achterban zich
hiertegen verzet. Lid 6 beoogt om voldoende ruimte te laten voor
organisaties die nu een belangrijke rol spelen in het handhaven van
collectieve belangen in collectieve acties en die per definitie niet zijn
gericht op het verkrijgen van schadevergoeding. Het is niet de bedoeling
om het deze organisaties met het wetsvoorstel onnodig moeilijk te maken
hun werk voort te zetten.
Ten slotte stellen de stakeholders in de genoemde brief vragen over de
wijze waarop de rechter in dit perspectief moet kijken naar de grootte van
het financiële belang. Zij vragen of het daarbij alleen gaat om het
afzonderlijke financiële belang van de individuele gedupeerden of ook om
de omvang van de totale schadevergoeding voor de verweerder.
Het zeer beperkt financieel belang genoemd in de uitzondering van lid 6
ziet zowel op het financiële belang van de gedupeerden als op de omvang
van de totale schadevergoeding voor de verweerder. Ook de Claimcode
maakt een uitzondering voor kleine massazaken met geringere financiële
belangen. De Claimcode is bijvoorbeeld niet van toepassing op een
belangenorganisatie die (i) maximaal 1000 deelnemers heeft, waarbij (ii)
de gemiddelde schade per deelnemer niet meer dan 1.000 euro bedraagt
en (iii) de gevraagde bijdrage aan deelnemers maximaal 100 euro
bedraagt.
Voor de antwoorden op de vragen van VNO-NCW/MKB Nederland en de
Consumentenbond over de scope rule wordt verwezen naar de inleiding
en de bijgevoegde nota van wijziging, waarin naar aanleiding van deze
vragen een wijziging van het wetsvoorstel is voorgesteld. Het resultaat
van die wijziging is dat de eisen zijn aangescherpt voor buitenlandse
gedupeerden die in Nederland willen deelnemen aan een collectieve actie.
Voorts vragen VNO-NCW/MKB Nederland en de Consumentenbond in de
genoemde brief hoe de regering aankijkt tegen een systeem waarin de
aangesproken partijen inzage krijgen in de financieringsconstructie en de
financiële belangen van eisende partijen en hun financiers en zich
daarover kunnen uitlaten ten behoeve van het ontvankelijkheidsoordeel
van de rechter.
De reden dat de rechter inzage krijgt in de financieringsconstructie van de
belangenbehartiger met een derdenfinancier is dat hij zo kan bekijken hoe
de invloed van de financier op de procedure is geregeld en of die regeling
in de weg staat aan een zorgvuldige behartiging van de belangen van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

11

benadeelden. De toetsing van dit onderdeel door de rechter zal in de regel
slechts marginaal zijn. Inzage ten behoeve van een andere procespartij
zou deze inzicht geven in de mogelijkheden om de procedure verder te
dragen (de »oorlogskas»). Een dergelijke inzage is niet wenselijk omdat de
aangesproken partij daarop zijn processtrategie kan aanpassen. Zo zou zij
bijvoorbeeld kunnen proberen om financiers te benaderen om financiering te stoppen of de procedure proberen te vertragen, omdat zij weet
heeft van de beperkte financiële middelen van de verwerende partij.
Ten slotte vragen VNO-NCW/MKB-Nederland en de Consumentenbond in
de genoemde brief naar verduidelijking van het overgangsrecht.
Bij nota van wijziging is hiervoor een specifieke overgangsregeling
opgenomen. In artikel 3 van de nota van wijziging wordt voorgesteld een
artikel III in het wetsvoorstel op te nemen. In onderdeel 1 daarvan wordt
voorgesteld te regelen dat een collectieve actie die is ingesteld voor
inwerkingtreding van de wet, moet worden afgewikkeld op basis van de
bestaande regeling in 3:305a BW. Daarmee wordt voorkomen dat
belangenbehartigers in een collectieve actie hangende een procedure
ineens aan strengere ontvankelijkheidseisen moeten voldoen of dat de
rechter ineens een exclusieve belangenbehartiger gaat aanwijzen,
wanneer meerdere collectieve acties (mogelijk bij verschillende rechtbanken) aanhangig zijn over een soortgelijke feitelijke of rechtsvraag. Voor
de nieuwe titel 14A van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
bepaalt het tweede onderdeel van artikel III dat deze titel alleen van
toepassing is op procesinleidingen die na inwerkingtreding van de wet
zijn ingediend.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan de hand van concrete
casussen, al dan niet aan de hand van de evaluatie in 2008, te schetsen in
welke behoefte onderhavig wetsvoorstel voorziet. Zij vragen in welke
gevallen en tegen welke wederpartijen de afwikkeling van schade niet of
vertraagd tot stand is gekomen met grote nadelige gevolgen voor
gedupeerden.
De evaluatie van de Wet Collectieve Afwikkeling Massaschade uit 2008
bespreekt in de bijlage een drietal zaken (Kamerstukken II, 2008–2009,
31 762, nr. 1). In deze zaken is gebruik gemaakt van de mogelijkheid om
een collectieve schikking algemeen verbindend te verklaren. De daar
beschreven Dexia-zaak is een voorbeeld van een zaak, waarbij de regeling
die is voorgesteld in dit wetsvoorstel had kunnen leiden tot een effectievere en efficiëntere afwikkeling. Ik verwijs ook naar het antwoord op
een vraag van de leden van de VVD-fractie over de ervaringen met de
WCAM.
In aanvulling op hetgeen ik in dat antwoord heb opgemerkt over de
Dexia-zaak en het wetsvoorstel, merk ik het volgende op. Het wetsvoorstel
biedt coördinatie en finaliteit door alle massazaken als één zaak af te
handelen, daarin een exclusieve belangenbehartiger aan te wijzen als
hoofdeiser en de mogelijkheid dat de rechter de collectieve schadeafwikkeling vaststelt. Daarnaast kunnen individuele procedures worden
geschorst op verzoek van één van de partijen, wanneer de procedure is
gebaseerd op gelijksoortige rechtsvragen en feitelijke vragen. Al deze
mogelijkheden ontbraken in de Dexia-zaak.
De leden van de D66-fractie onderschrijven het doel van de zogenaamde
scope rule in onderhavig wetsvoorstel, dat deze voorkomt dat een
Nederlandse collectieve schadevergoedingsactie kan worden gebruikt
voor zaken waarin feitelijk geen of onvoldoende nauwe band bestaat
tussen de collectieve vordering en de Nederlandse rechtssfeer. Zij delen
wel de zorgen van onder andere de Afdeling advisering van de Raad van
State (hierna: de Afdeling) over deze regel met betrekking tot waarborging
van het nuttige effect van de Verordening Brussel I-bis (Verordening (EU)
nr. 1215/2012, PbEU 2012, L 351/1). Wanneer geografisch-territoriale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

12

aanknopingsfactoren de vorm van ontvankelijkheidseisen krijgen, is de
vraag of dit afbreuk kan doen aan het nuttige effect van de Verordening.
Deze leden vragen of de regering dit spanningsveld erkent.
Ik ben verheugd dat de leden van D66 onderschrijven dat een Nederlandse collectieve schadevergoedingsactie niet moet kunnen worden
gebruikt voor zaken waarin feitelijk geen of onvoldoende band bestaat
tussen de collectieve vordering en de Nederlandse rechtssfeer. Verordening Brussel I-bis geeft nadere regels over de internationale
bevoegdheid van gerechten. In het nader rapport naar aanleiding van het
advies van de Raad van State is aangegeven dat het wetsvoorstel geen
aanvullende eis bevat voor het aannemen van internationale bevoegdheid. Bij internationale bevoegdheid gaat het om de vraag of een
procedure bij de rechter in een bepaalde lidstaat mag worden ingesteld.
Het wetsvoorstel bevat wel een ontvankelijkheidseis. Ontvankelijkheid
gaat over de vraag of een partij toegang heeft tot een specifieke juridische
procedure. De ontvankelijkheid zal pas worden beoordeeld nadat de
rechter zijn internationale bevoegdheid heeft vastgesteld. Doel van het
ontvankelijkheidsvereiste in het wetsvoorstel is te voorkomen dat het
voorstel een aanzuigende werking heeft voor zaken die niets met
Nederland te maken hebben. Zo’n aanzuigende werking kan leiden tot een
ernstige belasting van de rechtspraak en ernstige financiële gevolgen.
Uit het Kolassa-arrest (HvJEU, zaak C-375/13, 28 januari 2015,
ECLI:EU:C:2015:37) volgt dat het vereiste van het nuttig effect nog ruimte
laat voor nadere invulling in het interne (proces)recht. Het gaat erom dat
de werking van de Verordening Brussel I voldoende is verzekerd. Het
voorgestelde ontvankelijkheidsvereiste van een voldoende nauwe band
met Nederland doet aan de goede werking van deze Verordening niet af.
Als er internationale bevoegdheid van de Nederlandse rechter bestaat,
kan een partij bij de Nederlandse rechter terecht. Het effect van het
voorstel is uitsluitend dat die partij niet in alle gevallen gebruik kan maken
van deze procedure, te weten als de verweerder buiten Nederland woont
èn de schadeveroorzakende gebeurtenis zich buiten Nederland heeft
voorgedaan èn het merendeel van de gedupeerden buiten Nederland
woont. Daarom deel ik op dit punt de conclusie van de Staatscommissie
IPR en de Adviescommissie BPR en meen ik dat mag worden aangenomen dat dit stelsel strookt met het Unierecht.
De leden van de D66-fractie bepleiten, een tweede opt-out, zoals deze
thans in de WCAM is geregeld, in onderhavig wetsvoorstel op te nemen.
Ook de leden van de PvdA-fractie en van de CDA-fractie hebben vragen
gesteld over het ontbreken van een opt out mogelijkheid nadat een
collectieve schikking tot stand is gekomen en is goedgekeurd.
Mede naar aanleiding van deze vragen is het wetsvoorstel aangepast. De
nota van wijziging bevat in artikel 2, onderdeel F, een regeling voor een
opt out na goedkeuring van een collectieve schikking. Ik verwijs voorts
naar de antwoorden op de door deze leden gestelde vragen onder de
paragraaf 3.4 Gebondenheid van gedupeerden (opt out).
3. Uitgangspunten voorgestelde procedure
De leden van de SP-fractie merken op dat uit onderzoek is gebleken dat de
rechter de ontvankelijkheid van belangenorganisaties in de praktijk niet
anders is gaan toetsen sinds het bestaan van de Claimcode en slechts in
een enkele zaak daadwerkelijk aan de eisen uit de Claimcode toetste. Zij
vragen naar de redenen hiervan en vragen of de regering alsnog van plan
is hier onderzoek naar te doen als de redenen niet bekend zijn.
Uit onderzoek van professor Bauw is bekend dat het doel van de
Claimcode – een goede belangenbehartiging in collectieve actie garanderen – maar in beperkte mate wordt behaald, hoewel de naleving de
afgelopen jaren is verbeterd (Bauw, E. & Van der Linden, Tess, Claimorganisaties tussen wildgroei en regulering. Tijdschrift voor Ondernemings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

13

rechtpraktijk (nr. 7, 25-11-2016, (pp. 26–33)). De meeste claimorganisaties
voldoen niet aan alle principes van de Claimcode. Vooral de naleving van
de principes met betrekking tot en de onafhankelijkheid van toezicht op de
belangenorganisaties blijft sterk achter. De opgetreden verbetering is
vrijwel geheel toe te schrijven aan de «vertrouwde» klassieke belangenorganisaties. Ook signaleert professor Bauw in zijn onderzoek een
duidelijk onderscheid tussen de organisaties die zich conformeren en
organisaties die de Claimcode geheel lijken te verwerpen.
Een reden dat rechters in de praktijk terughoudend zouden zijn bij toetsing
aan de Claimcode is dat de Claimcode nu niet wettelijk verankerd is. Lid 2
van artikel 3:305a BW regelt nu slechts dat een rechtspersoon als bedoeld
in artikel 3:305a BW, lid 1, BW niet ontvankelijk is, indien met de rechtsvordering de belangen van de personen ten behoeve van wie de
rechtsvordering is ingesteld onvoldoende gewaarborgd zijn. Deze
formulering zou onvoldoende concrete handvatten bieden voor rechters
om daadwerkelijk aan de eisen van de Claimcode te toetsen, waardoor de
rechter in de praktijk terughoudend zou zijn met toetsing aan deze eisen.
Ook is gewezen op het feit dat het criterium van de gewaarborgde
belangen pas op 1 juli 2013 in werking is getreden.
In de rechtspraak wordt overigens de laatste tijd vaker naar de Claimcode
verwezen, zie bijv. Rb Noord-Nederland, 2 september 2015, ECLI:NL:RBNNE:2015:4185 (Stichting WAG e.a. tegen NAM) en Rb Oost-Brabant,
29 juni 2016, ECLI:NL:RBOBR:2016:3383 (Stichting Renteswap tegen
Rabobank).
3.1 Voor welke schades kan een collectieve procedure worden ingesteld?
Terecht vragen de leden van de SP-fractie naar de gevolgen van de
aanwijzing van een exclusieve belangenbehartiger in de praktijk en naar
de rol van de niet-aangewezen belangenbehartigers.
De exclusieve belangenbehartiger wordt door de rechter aangewezen uit
verschillende representatieve belangenorganisaties die een procesinleiding hebben ingediend en voldoen aan de ontvankelijkheidseisen. De
aldus aangewezen belangenorganisatie neemt de coördinatie van de
procedure op zich en is het aanspreekpunt voor de aangesproken partij.
Deze representatieve belangenorganisatie verricht ook de procesonderhandelingen. Daarmee functioneert deze belangenorganisatie als eerste
onder zijn gelijken. Ook overigens zijn de belangenbehartigers niet
volkomen buiten spel gezet. Ik verwijs ook naar het antwoord op de
volgende vraag.
Het wetsvoorstel geeft de rechter de nodige beoordelingsruimte bij de
aanwijzing van de exclusieve belangenbehartiger en de invulling van de
rol van de andere representatieve belangenorganisaties. Hij kan ervoor
kiezen om meerdere representatieve belangenorganisaties aan te wijzen
als co-exclusieve belangenbehartiger. In dat geval zijn de co-exclusieve
belangenbehartigers samen hoofdeiser en samen aanspreekpunt voor de
aangesproken partij. Dit kan bijvoorbeeld praktisch zijn wanneer er
bepaalde belangenorganisaties opkomen voor specifieke deelbelangen
van gedupeerden. Voorwaarde voor het zijn van partij in de procedure is
dat de representatieve belangenorganisatie voldoet aan de ontvankelijkheidseisen zoals opgenomen in artikel 3:305a BW.
De leden van de SP-fractie vragen ook naar de mogelijkheden voor
samenwerking door belangenbehartigers.
Die mogelijkheden zijn er volop. Zo kunnen belangenbehartigers in de
voorfase al de samenwerking aangaan om samen een collectieve
vordering in te stellen, bijvoorbeeld door gezamenlijke oprichting van een
stichting. Ook in de procedure is samenwerking mogelijk en wenselijk. Die
samenwerking is in het belang van de gedupeerden en gezamenlijk
optrekken versterkt de positie van eisers tegenover de wederpartij. Van de
niet-aangewezen belangenbehartigers mag worden verwacht dat zij de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

14

exclusieve belangenbehartiger in staat stellen zijn coördinerende rol te
vervullen. Ze kunnen hem voorzien van inbreng voor processtukken en
mogen hem suggesties doen voor de strategie. Van de exclusieve
belangenbehartiger mag verwacht worden dat hij zijn coördinerende rol
serieus neemt en dus rekening probeert te houden met zulke inbreng.
De leden van de SP-fractie hebben ook gevraagd naar de situatie dat
niet-aangewezen belangenbehartigers het niet eens zijn met de exclusieve
belangenbehartiger. Zij vragen of dit kan leiden tot opt out en daarmee
alsnog tot een wildgroei aan claims.
Wanneer een belangenbehartiger meent dat de exclusieve belangenbehartiger bepaalde vertegenwoordigde belangen onvoldoende naar voren
brengt, kan hij aan de bel trekken. In dat geval kunnen andere belangenbehartigers aan de bel trekken. Dit kan bij de exclusieve belangenbehartiger en als dat niet helpt, bij de rechter. De rechter moet in dit samenspel
van partijen een evenwicht vinden tussen het belang van coördinatie en
het belang van de andere belangenbehartigers om hun zegje te doen waar
dit nodig is. De mogelijkheid voor de rechter om de andere belangenbehartigers ook proceshandelingen te laten verrichten, is een belangrijke
voorwaarde om dit evenwicht te kunnen vinden en recht te doen aan
ieders belangen in de procedure. Niet-aangewezen belangenbehartigers
zullen, als zij het niet eens zijn met de aanpak van de exclusieve belangenbehartigers, hun achterban daarom niet onmiddellijk hoeven aansporen
om gebruik te maken van hun opt out recht. Evenmin verwacht ik daarom
dat hierdoor alsnog een wildgroei aan claims ontstaat.
De leden van de SP-fractie constateren dat geen hoger beroep mogelijk is
en vragen of dit in lijn is met de artikelen 6 en 13 van het Europese
Verdrag voor de Rechten van de Mens en de fundamentele vrijheden
(EVRM). Zij vragen of het daarom aantrekkelijker is een individuele
procedure te starten voor de rechter.
Ik kan deze leden geruststellen, omdat hoger beroep in beginsel mogelijk
is. De gewone regels uit het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
blijven onverkort van toepassing (artikel 332 e.v. voor hoger beroep en
artikel 398 e.v. voor cassatie). Dit betekent bijvoorbeeld dat een partij in
hoger beroep kan gaan tegen het oordeel van de rechtbank over de
aansprakelijkheid of tegen de uitspraak waarin de rechtbank een collectieve schadeafwikkeling heeft vastgesteld. Artikel 332, lid 5, Rv geeft de
rechter de mogelijkheid om ook hoger beroep toe te staan tegen een
tussenvonnis.
Het wetsvoorstel sluit hoger beroep in twee specifieke gevallen uit. Artikel
1018e, lid 1, Rv schrijft voor dat er geen rechtsmiddel open staat tegen de
aanwijzing van een exclusieve belangenbehartiger. Hoger beroep is in dit
geval niet mogelijk, omdat een dergelijke mogelijkheid teveel ruimte geeft
aan de aangesproken partijen en niet aangewezen belangenorganisaties
om de procedure te vertragen. Dit is niet in het belang van de
gedupeerden.
Daarnaast is in artikel 1018h, lid 5, Rv bepaald dat wanneer een rechter
een vaststellingsovereenkomst weigert goed te keuren, hiertegen
uitsluitend beroep in cassatie openstaat. Dit beroep kan uitsluitend door
partijen gezamenlijk worden ingesteld. Deze bepaling ziet op het geval dat
partijen tijdens de procedure onderling een collectieve schikking bereiken.
Deze collectieve schikking dient ter goedkeuring aan een rechter te
worden voorgelegd. Dit sluit aan bij de regeling in de WCAM.
De leden van de SP-fractie vragen naar de wijze van toetsing door de
rechter. Zij willen weten of bij de vaststelling leidend is wat de rechter
redelijk acht en dus niet wat rechtens is.
Ik begrijp de vraag van deze leden zo, dat zij ziet op de vaststelling van de
collectieve schadeafwikkeling door de rechter in artikel 1018i Rv. Op deze
vaststelling door de rechter zijn de bepalingen van de tiende afdeling van
Boek 6 van het Burgerlijk Wetboek van toepassing. Daarnaast zijn de
reguliere regels van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

15

toepassing, voor zover daar in dit wetsvoorstel niet specifiek van wordt
afgeweken. Daarmee heeft de rechter dezelfde mogelijkheden om de
schade vast te stellen als in een reguliere procedure. Artikel 6:97 BW laat
de rechter veel ruimte bij het vaststellen van een schadevergoeding. De
rechter begroot de schade op de wijze die het meest met de aard ervan in
overeenstemming is. Als de omvang van de schade niet nauwkeurig kan
worden vastgesteld, dan schat de rechter deze. Hij kan ook advies
inwinnen van deskundigen om advies te verkrijgen over de vaststelling
van de schade (art. 194–199 Rv). Hiermee heeft de rechter voldoende
ruimte om een collectieve schadeafwikkeling vast te stellen die èn
rechtens èn redelijk is.
Gelet op het grote aantal gedupeerden bij een collectieve schadeafwikkeling is ondoenlijk en niet efficiënt om de individuele schade van elke
gedupeerde afzonderlijk te begroten. Daarom schrijft het wetsvoorstel in
artikel 1018i, lid 2, Rv voor dat de rechter de collectieve schadeafwikkeling
voor de gedupeerden waar mogelijk in categorieën vaststelt. Bij de
vaststelling van deze categorieën van vergelijkbare gedupeerden heeft de
rechter de mogelijkheid om zoveel mogelijk rekening te houden de
verschillende omstandigheden die voor verschillende groepen
gedupeerden van belang zijn. Bij beleggingsschade hebben categorieën
veelal betrekking op het moment van aan- en verkoop van de aandelen.
Bij bijvoorbeeld de Volkswagenzaak zou een schadeafwikkeling voor
autobezitters ook rekening moeten houden met het type auto, naast
bijvoorbeeld het bouwjaar en jaar van aankoop. Daarnaast heeft de
rechter ook de mogelijkheid om bijvoorbeeld rekening te houden met de
redelijke kosten die de gedupeerden hebben gemaakt ter vaststelling van
de schade en de aansprakelijkheid (artikel 6:96, lid 2, onder b, BW), zoals
de kosten van aansluiting bij een belangenbehartiger. Dit kan ertoe leiden
dat deze aangesloten gedupeerden voor een hogere vergoeding in
aanmerking komen dan niet-aangesloten gedupeerden die wel van de
vaststelling van de collectieve schadevergoeding profiteren, maar daar
verder geen kosten voor gemaakt hebben. Op die manier blijven de
voordelen van een collectieve afwikkeling behouden.
Bij grotere schades zullen de individuele gedupeerden hun claim na
vaststelling van een collectieve schadeafwikkeling in de praktijk op een
eenvoudige wijze moeten indienen bij een zogeheten «claims administrator» die voor daadwerkelijke uitbetaling van de schadevergoeding op
basis van de categorieën zorgdraagt. Meestal is daarvoor een speciaal
schadeformulier beschikbaar waarop de gedupeerde relevante gegevens
moet invullen om te beoordelen in welke categorie hij of zij valt. Bij heel
kleine schades is wenselijk dat de rechter ook een integrale schadesom
kan vaststellen voor storting in een fonds ter verdeling onder de
gedupeerden. Daarnaast is mogelijk dat schadevergoeding al dan niet
gedeeltelijk bestaat in een vergoeding in natura, bijvoorbeeld door een
korting op te betalen toekomstige premies of abonnementsgelden bij een
duurovereenkomst. Met al deze varianten kan de rechter rekening houden.
Ook vragen de leden van de SP-fractie of inmiddels bekend is in hoeverre
partijen een mogelijkheid hebben om te worden gehoord door de rechter
of op elkaars reactie kunnen reageren.
Voor zover deze leden doelen op de mogelijkheid van partijen om te
reageren op de voorstellen voor een collectieve schadeafwikkeling als
bedoeld in artikel 1018i, lid 1, Rv geldt het volgende. Aan de zijde van
eisers is de exclusieve belangenbehartiger verantwoordelijk voor het
indienen van een voorstel. Dit voorstel zal rekening moeten houden met
de hele groep van gedupeerden voor wie de exclusieve belangenbehartiger als hoofdeiser is aangewezen. Andere belangenbehartigers kunnen
bij de exclusieve belangenbehartiger inbreng leveren voor het in te dienen
voorstel. De rechter kan hen daarnaast ruimte laten voor aanvullingen op
punten als hem blijkt dat daaraan behoefte bestaat en dit in het belang is
van een goede afwikkeling van de collectieve vordering. Ook de aange-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

16

sproken partij moet een voorstel indienen. Volgens de algemene regels
van procesrecht hebben partijen altijd het recht om kennis te nemen van
elkaars stukken. Het beginsel van hoor en wederhoor brengt mee dat de
rechter geen stellingen aan zijn beslissing ten grondslag legt waarover de
wederpartij zich niet heeft kunnen uitlaten. In de praktijk zal de rechter na
ontvangst van de voorstellen, zo nodig in een mondelinge behandeling, in
overleg met partijen de volgende stap bespreken. Heeft het nog zin een
nadere schriftelijke ronde te houden? Of hebben partijen nog behoefte
aan nadere mondelinge uitwisseling? Moet er een deskundige worden
benoemd om bijvoorbeeld over bepaalde onderdelen van de collectieve
schadeafwikkeling te adviseren? Zo is er voldoende ruimte voor partijen
om te reageren. De rechter bewaakt daarbij dat de collectieve procedure
zo efficiënt mogelijk blijft verlopen en tot een uitkomst komt.
De leden van de SP-fractie wat de eisen die het wetsvoorstel stelt aan
belangenbehartigers, betekenen voor particulieren die gezamenlijk en
zelfstandig hun recht willen halen. Zij vragen of het klopt dat zij vrijwel
onmogelijk aan de voorwaarden kunnen voldoen. Ook vragen zij in
hoeverre dit wetsvoorstel de ruimte biedt aan hen om collectief hun recht
te halen?
Het wetsvoorstel bevat een regeling voor een collectieve schadevergoedingsactie waarbij een belangenbehartiger optreedt voor een groep
gedupeerden. Iedere belangenorganisatie die voldoet aan de ontvankelijkheidseisen uit het wetsvoorstel kan een collectieve vordering instellen. Dit
geldt ongeacht de vraag of een organisatie op ad hoc basis, bijvoorbeeld
door particulieren, is georganiseerd of een meer gevestigde partij is zoals
de VEB en de Consumentenbond. Particulieren kunnen daarnaast ook in
de toekomst gezamenlijk procederen door hun vorderingen te bundelen in
één procesinleiding of door samen een volmacht af te geven aan een
partij die voor hen schadevergoeding gaat vorderen. Vooral als het gaat
om een kleine groep gedupeerden kan dit efficiënter zijn dan het optuigen
van een collectieve actie op basis van artikel 3:305a BW. Daarnaast
kunnen zij zelfstandig individueel een vordering instellen.
Het wetsvoorstel geeft de rechter bovendien de ruimte om in zaken met
een ideëel doel en een zeer beperkt financieel belang een uitzondering te
maken op de ontvankelijkheidseisen. Ook de aard van de vordering, van
de rechtspersoon of van de achterban kunnen aanleiding zijn voor een
uitzondering op de ontvankelijkheidseisen. Een voorbeeld van een
procedure die vanwege het ideëel en zeer beperkte financiële belang van
de gedupeerden onder de uitzondering van artikel 3:305a lid 6 zou kunnen
komen is een vordering waarin van de aangesproken partij een bepaalde
handeling wordt gevorderd en niet een bedrag als schadevergoeding.
Bijvoorbeeld de vordering van omwonenden van een fabriek die in strijd
met de milieuvergunning lozingen in de rivier uitvoert, tot het stoppen
met deze lozingen. Ook particulieren die zich hebben verenigd in een
patiëntenvereniging zouden door de aard van de rechtspersoon onder de
uitzondering van lid 6 kunnen vallen, bijvoorbeeld voor een vordering
tegen het College voor Zorgverzekeringen wegens onjuiste beoordeling
van de werking van een bepaald medicijn. Ten slotte is denkbaar dat de
uitzondering van toepassing is op een organisatie die opkomt voor de
handhaving van intellectuele eigendomsrechten en daarom voor de
gedupeerden die zij vertegenwoordigt uitsluitend een verbod vordert tot
inbreuk op een auteursrecht bij een verweerder. Uiteindelijk is aan de
rechter om op basis van de omstandigheden van het geval te beoordelen
of voor een bepaalde collectieve vordering moet worden afgeweken van
de aangescherpte ontvankelijkheidseisen van lid 2, 3 en 5. Ik ben van
mening dat het voorstel daarmee voldoende mogelijkheden laat voor
particulieren om zich te organiseren, ondanks de aanscherping van de
eisen voor belangenbehartigers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

17

De leden van de CDA-fractie vragen de regering of de Staat zelf, als
gevolg van onderhavig wetsvoorstel, ook aansprakelijk kan worden
gesteld en door dit wetsvoorstel deze mogelijkheid wordt uitgebreid en/of
verder wordt gefaciliteerd. Zij vragen of het klopt dat op dit punt het
bereik van dit wetsvoorstel heel breed is en noemen het voorbeeld van
een gezamenlijke claim van militairen jegens de Staat na militaire missies
ten aanzien van geleden (psychische) schade en van een claim van boeren
die door hagelbuien niet al hun schade vergoed hebben gekregen en
teleurgesteld zijn in de rol van de Staat. Zij vragen in hoeverre op dit punt
lering kan worden getrokken uit de ervaringen van andere landen waar
een collectief verhaal reeds mogelijk is gemaakt en uit de WCAM.
Het wetsvoorstel leidt niet tot nieuwe aansprakelijkheden voor een
aangesproken partij. Het wetsvoorstel biedt de mogelijkheid om een
collectieve schadevergoedingsactie in te stellen. De aangesproken partij
kan daarbij ook de Staat zijn. Dat is niet nieuw. In de huidige situatie kan
de Staat ook al in een collectieve actie worden aangesproken. In de
genoemde voorbeelden zal de rechter moeten beoordelen of deze
vordering voldoet aan de vereisten uit artikel 3:305a lid 1 BW dat er sprake
is van gelijksoortige belangen die zich lenen voor bundeling in een
collectieve schadevergoedingsactie. Dit betekent dat de vragen voldoende
gemeenschappelijk moeten zijn. Er moet zodanig geabstraheerd kunnen
worden van de bijzonderheden van individuele gevallen, dat de beoordeling niet anders zou kunnen uitvallen dan in een individueel geval.
Overigens onderscheidt de Staat zich op dit punt niet van andere
aangesproken partijen. Ook voor de Staat heeft het voordelen als
massaclaims tegen de staat op een efficiënte, effectieve en gecoördineerde wijze worden afgewikkeld.
Van de WCAM is in zoverre geleerd dat is gebleken dat deze wet heel veel
verschillende gevallen kan worden toegepast, van letselschade door een
verkeerd medicijn (DES) tot beleggingsschade (Dexia). Ook laat de
evaluatie van de WCAM zien dat deze niet voor alle gevallen een sluitende
oplossing biedt. Dit geldt in het bijzonder, omdat de situatie kan ontstaan
dat de aangesproken partij er belang bij heeft om niet te schikken. In de
ons omringende landen zijn de afgelopen jaren eveneens collectieve
schadevergoedingsacties ingevoerd. Overwogen is om de collectieve
schadevergoedingsacties te beperken tot bepaalde categorieën van zaken,
zoals bijvoorbeeld mededingings- of consumentenzaken. Een dergelijk
onderscheid is echter niet praktisch. In de praktijk is afbakening van deze
gebieden niet altijd duidelijk. Bovendien worden zo onnodig zaken
uitgesloten, zoals bijvoorbeeld zaken waarin niet alleen consumenten
maar ook mkb-ers schade lijden door een gebrekkig financieel product of
zaken waarin zowel individuele beleggers als institutionele beleggers
zoals pensioenfondsen zijn misleid door een onderneming. Verder blijkt
uit de ervaringen met de collectieve actie in Nederland dat dit een nuttig
instrument is gebleken voor alle soorten privaatrechtelijke vorderingen,
ongeacht de aard van het rechtsgebied of de achtergrond van de
aangesproken partij. De Aanbevelingen die aan het wetsvoorstel ter
grondslag liggen en die op breed draagvlak kunnen rekenen, gaan uit van
de reikwijdte van de collectieve actie, zoals voorgesteld in dit wetsvoorstel.
De leden van de CDA-fractie hebben gevraagd ook specifiek in te gaan op
de schade door vertraging in het openbaar vervoer. Zij wijzen op de eigen
restitutieregelingen van vervoersbedrijven als de NS, Arriva, Connexxion,
Syntus en Veolia en geven aan dat de individuele reiziger op grond van
artikel 8:108 BW deze vervoerder hiervoor niet aansprakelijk kan stellen,
dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld de wijze waarop dit geldt voor
luchtvaartmaatschappijen. Zij vragen of het wetsvoorstel benut kan
worden teneinde de positie van reizigers als collectief te versterken bij
langdurige en veelvoorkomende vertragingen, ten opzichte van de
huidige situatie waarin deze regelingen erg versnipperd zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

18

Bij de vraag van de leden van de CDA-fractie staat voorop dat het
wetsvoorstel geen wijzigingen aanbrengt in het aansprakelijkheidsrecht of
het schadevergoedingsrecht. Waar naar huidig recht aansprakelijkheid is
uitgesloten, blijft dit zo. Waar naar huidige recht een grond voor aansprakelijkheid en schadevergoeding bestaat, kan hiervoor op basis van het
wetsvoorstel ook een collectieve vordering worden ingesteld. Voorwaarde
voor zo’n collectieve vordering is wel dat de feitelijke en rechtsvragen
voldoende gelijksoortig zijn. In artikel 8:108 BW is de aansprakelijkheid
voor vertragingsschade geheel uitgesloten. Alleen als sprake is van opzet
of bewuste roekeloosheid van de vervoerder is dit anders, zie artikel 8:111
BW. De door de leden van de CDA-fractie genoemde vervoerders hebben
in hun contractvoorwaarden een eigen restitutieregeling opgenomen.
Klanten van deze vervoerders kunnen hierop aanspraak maken onder de
voorwaarden die deze vervoerders daarvoor hebben gesteld. Een
individuele reiziger kan de vervoerder hiervoor desnoods in rechte
aanspreken en nakoming vragen van de contractuele restitutieverplichting
die deze vervoerders op zich hebben genomen. Als voldaan is aan de
voorwaarden uit het wetsvoorstel kan een representatieve belangenorganisatie straks op basis van het wetsvoorstel beroep doen op de contractuele restitutieverplichting voor een groep reizigers.
3.2 Waar kan de vordering worden ingediend?
De leden van de VVD-fractie vragen wanneer de rechter zal overgaan tot
aanwijzing van een exclusieve belangenbehartiger in zaken met meerdere
belangenorganisaties die opkomen voor gelijksoortige belangen. Ook
vragen zij welke criteria de rechter gebruikt om een bepaalde belangenbehartiger exclusief aan te wijzen.
Het wetsvoorstel wil de afwikkeling van massazaken efficiënter en
effectiever laten verlopen door een meer gestroomlijnde en gecoördineerde afhandeling. Collectieve vorderingen voor dezelfde gebeurtenis en
over gelijksoortige feitelijke en rechtsvragen worden in het voorstel
behandeld als één zaak en de rechter kan bij meerdere representatieve
belangenbehartigers er één aanwijzen als «hoofdeiser». Daartoe komt er
een register waarin elke collectieve vordering wordt geregistreerd. Andere
representatieve belangenbehartigers kunnen dan voor dezelfde gebeurtenis ook een collectieve vordering over gelijksoortige feitelijke en
rechtsvragen instellen. Steeds als zich voor een gebeurtenis meer dan een
belangenbehartiger heeft gemeld, zal de rechter moeten bekijken hoe de
collectieve vordering zo goed en efficiënt mogelijk kan worden afgewikkeld. Daartoe bekijkt de rechter eerst of elk van de belangenbehartigers
voldoet aan de ontvankelijkheidseisen. Pas als meer dan een belangenbehartiger hieraan voldoet, is de aanwijzing van een van hen als exclusieve
belangenbehartiger aan de orde.
Afhankelijk van de aard van de belangenbehartigers en hun achterban en
de aard van de vordering kan het meer voor de hand liggen om niet één
maar bijvoorbeeld twee belangenbehartigers aan te wijzen al
co-exclusieve belangenbehartiger. Artikel 1018e lid 1 bevat onder a-d
omstandigheden die de rechter in aanmerking neemt bij het aanwijzen
van de exclusieve belangenbehartiger. De rechter kijkt naar de omvang
van de achterban en het door deze achterban vertegenwoordigde
financieel belang, naar andere werkzaamheden (in en buiten rechte) die
de belangenbehartiger verricht voor de achterban en naar eventuele
eerdere werkzaamheden of eerder ingestelde collectieve vorderingen.
Uiteindelijk gaat het erom de meest geschikte belangenbehartiger voor
déze collectieve vordering in déze procedure aan te wijzen als «hoofdeiser». Per geval kan verschillen welke belangenbehartiger dit moet zijn.
Deze leden vragen ook of andere belangenbehartigers bezwaar kunnen
maken tegen de aanwijzing van een exclusieve belangenbehartiger door
de rechtbank.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

19

Het wetsvoorstel sluit hoger beroep tegen de aanwijzing van de exclusieve belangenbehartiger uit, omdat deze beslissing zal worden aangevochten door zowel aangesproken partijen als belangenbehartigers die
niet worden aangewezen en dit de voortgang van de procedure onnodig
hindert en vertraagt(artikel 1018e lid 1 slotzin). Wel kan elke belangenbehartiger in zijn procesinleiding aangeven waarom juist hij meer geschikt is
om exclusieve belangenbehartiger te worden dan een ander.
De leden van de CDA-fractie constateren dat de Rvdr de keuze om de
betrokken zaken enkel bij de rechtbank Amsterdam te concentreren, niet
wenselijk acht en dat dit ook niet nodig zou zijn voor een gezonde
bedrijfsvoering en vereiste expertise. Deze leden hechten ook aan de
opmerking van de Raad omtrent het regionale karakter van massaschadezaken en het belang van recht doen in de eigen regio. Zij bepleiten
aanpassing van het wetsvoorstel. Ook de leden van de SP-fractie en de
leden van D66 stellen vragen over de concentratie bij de rechtbank
Amsterdam. Ik beantwoord de vragen van al deze leden graag
gezamenlijk.
In dit verband stel ik voorop dat het wetsvoorstel inmiddels is aangepast
bij nota van wijziging. In de memorie van toelichting is gewezen op het
belang van een efficiënte en gecoördineerde afwikkeling van massazaken
door de procedure bij één rechtbank te beleggen. Zo zouden alle
collectieve vorderingen voor de dezelfde schadeveroorzakende gebeurtenis in één procedure worden behandeld en deze rechtbank zou de kans
krijgen specifieke expertise op te bouwen. In het wetsvoorstel was
oorspronkelijk gekozen voor concentratie van massazaken bij de
rechtbank Amsterdam. Het naar verwachting beperkte aantal massazaken
per jaar was daarbij ook een overweging. De Rvdr en de gerechten (met
uitzondering van de rechtbank Amsterdam) achten concentratie echter
niet het goede middel om het doel te bereiken. Zij melden dat in
massazaken ook expertise nodig is op de materie die onderwerp is van de
massazaak (bijv. overheidsaansprakelijkheid, maritiem recht). De Raad
wijst er verder op dat de verhouding tot de concentratie van rechtspraak
van maritieme zaken bij de «natte kamer» van de rechtbank Rotterdam
onduidelijk is. Ook meent de Raad dat niet is voldaan aan de criteria voor
concentratie van rechtspraak zoals opgenomen in zijn Toetsingskader.
Hierover heeft overleg met de Rvdr plaatsgevonden. In dit overleg is met
name aan de orde gekomen in hoeverre zonder wettelijke concentratie
van massazaken coördinatie van deze zaken bereikt kan worden. Alles
afwegende, heb ik ervoor gekozen om bij nota van wijziging de concentratiebepaling (artikel 1018b, lid 3, Rv) te schrappen. Hierdoor kan een
collectieve schadevergoedingsactie ook bij een ander gerecht dan de
rechtbank Amsterdam worden aangebracht. De behandeling van
collectieve vorderingen over gelijksoortige feitelijke en rechtsvragen als
één zaak bij één rechtbank blijft gehandhaafd. Een goede coördinatie van
massazaken blijft daardoor mogelijk. Ook de mogelijkheid van verwijzing
van een zaak naar een ander gerecht vanwege het plaatsgebonden
karakter van de massazaak (artikel 1018e lid 2, slot) blijft bestaan. Zie
hierover nader artikel II, onder A van de nota van wijziging en de
toelichting op die bepaling. De Rvdr heeft ingestemd met deze
aanpassing.
3.3 Hoe is de samenloop met individuele procedures en de collectieve
actie van lid 1 van artikel 3:305a BW?
De leden van de PvdA-fractie vragen een nadere motivering van de
bepaling op grond waarvan partijen die niet aan de ontvankelijkheideisen
voldoen, zich toch via een verlicht regime toegang kunnen verschaffen tot
een procedure.
Het wetsvoorstel geeft in artikel 3:305a, lid 6, BW de mogelijkheid aan de
rechter om bij een ideëel en een zeer beperkt financieel belang een partij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

20

alsnog ontvankelijk te verklaren zonder dat aan de ontvankelijkheidseisen
uit de leden 2,3 en 5 is voldaan. Dit kan ook als de aard van de vordering
zich verzet tegen het stellen van de ontvankelijkheidseisen van de leden 2,
3 en 5. Een mogelijke uitzondering, naast de uitzonderingen genoemd in
antwoord op een vergelijkbare vraag van de leden van de leden van de
SP-fractie, is een vordering van het Clara Wichman proefprocessenfonds.
Dit fonds zet zich in voor de verbetering van de positie van vrouwen, een
ideëel doel. De meeste procedures die deze organisatie instelt, hebben
een principieel karakter en zijn niet primair gericht op het verkrijgen van
een schadevergoeding. Dit kan de rechter meenemen bij zijn afweging of
een dergelijke actie onder het verlichte regime kan komen van artikel
3:305a lid 6 BW. Het doel van lid 6 is ruimte te laten voor collectieve acties
en die in beginsel niet zijn gericht op het verkrijgen van schadevergoeding.
Daarnaast moet voor de uitzondering van lid 6 naast een ideëel doel
sprake zijn van een zeer beperkt financieel belang voor zowel de aangesproken partij als de gedupeerde. Voor een idee wat een dergelijk belang
zou kunnen inhouden is in de memorie van toelichting verwezen naar de
Claimcode. Zie ook het antwoord op een vergelijkbare vraag van de leden
van de SP-fractie.
Ten slotte heeft de rechter de keuze om vanwege de aard van de vordering af te wijken van de ontvankelijkheidseisen. Dit kan bijvoorbeeld
gepast zijn, wanneer een representatieve belangenorganisatie een andere
vordering instelt dan een schadevergoeding en er een maatschappelijk
belang mee is gemoeid. Een beroep op deze uitzondering van de
ontvankelijkheidseisen zal niet worden gehonoreerd als een verklaring
voor recht wordt gevraagd als opmaat naar een collectieve schadevergoedingsactie.
De leden van de PvdA-fractie hebben daarnaast vragen over de positie
van niet als exclusieve belangenbehartiger aangewezen belangenbehartigers. Zij vragen op welke wijze de partijen opmerkingen in de procedure
kunnen maken en in hoeverre de rechter hiervoor ruimte moet bieden,
gelet op de coördinerende rol van de exclusieve belangenbehartiger. Ook
is volgens de aan het woord zijnde leden niet ondenkbaar dat de
exclusieve belangenhartiger zich niet laat bijsturen, waardoor een
conflictsituatie zou kunnen ontstaan tussen belangenbehartigers. Zij
vragen of de regering de rol van de rechter kan toelichten.
Het voorstel geeft de rechter de nodige flexibiliteit bij de invulling van de
rol van de exclusieve belangenbehartiger in artikel 1018e Rv. Dit geldt
eveneens voor de rol van de partijen die niet als exclusieve belangenbehartiger zijn aangewezen, maar wel voldoen aan de eisen voor ontvankelijkheid. Het uitgangspunt is coördinatie van de procedure door de
exclusieve belangenbehartiger en indiening van de processtukken door
deze partij. De rechter heeft echter de ruimte om ook andere eisers aan
het woord te laten doordat hij niet aangewezen partijen ook proceshandelingen kan laten verrichten. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer de
rechter signalen ontvangt dat er sprake is van een conflictsituatie tussen
de verschillende belanghebbenden. In het uiterste geval kan de rechter
besluiten om een andere exclusieve belangenbehartiger aan te wijzen,
bijvoorbeeld wanneer hij indicaties heeft dat de zittende exclusieve
belangenbehartiger niet meer aan de ontvankelijkheidseisen voldoet. In
dat geval kan hij één van de andere partijen als exclusieve belangenbehartiger aanwijzen. Hetzelfde geldt, wanneer hij signalen krijgt dat de
exclusieve belangenbehartiger niet meer voldoende solvabel is. Met
chicaneuze klachten over de exclusieve belangenbehartiger zal de rechter
korte metten kunnen maken.
Ook vragen de leden van de PvdA-fractie hoe de regering aankijkt tegen
het gevoel dat bij eisers kan ontstaan dat hun belangen onvoldoende
worden behartigd door de exclusieve belangenhartiger(s), wat de
acceptatie van de uitkomst van de procedure in de weg zou kunnen staan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

21

Het risico dat de belangen van sommige gedupeerden onvoldoende
behartigd zouden worden door de exclusieve belangenbehartiger acht ik
gering. De exclusieve belangenbehartiger is er zelf bij gebaat om de
andere eisers en hun achterban het gevoel te geven dat hij voldoende
opkomt voor hun belangen. In de ontvankelijkheidsfase hebben eisers die
vinden dat hun belangen onvoldoende behartigd worden door de
exclusieve belangenbehartiger de mogelijkheid om af te zien van
deelname aan de verdere procedure. Een dergelijke opt-out is niet in het
belang van de exclusieve belangenbehartiger en evenmin in het belang
van de aangesproken partij. Daarnaast blijven de andere belangenbehartigers, die niet zijn aangewezen als exclusieve belangenbehartiger, maar
wel voldoen aan de ontvankelijkheidseisen, partij in de procedure. De
deelname van deze partijen aan de procedure brengt een zekere disciplinerende werking met zich voor de exclusieve belangenbehartiger. Dit
geeft de rechter de ruimte om in zijn uitspraak rekening te houden met de
belangen van alle partijen die betrokken zijn bij de procedure. Dit kan ook
bijdragen aan de acceptatie van de uitkomst van de procedure.
3.4 Gebondenheid van gedupeerden (opt-out)
De leden van de PvdA-fractie vragen in hoeverre met dit wetsvoorstel een
deelschikking mogelijk blijft.
Wanneer partijen tijdens een collectieve (schadevergoedings-)procedure
besluiten te schikken, moet deze schikking zich uitstrekken tot de gehele
achterban. Een andere regeling zou ertoe kunnen leiden dat belangenbehartigers schikken voor hun eigen achterban en zich niet inzetten voor de
overige gedupeerden die een soortgelijke vordering hebben. Dit voorstel
zorgt voor een efficiënte en effectieve afwikkeling van schade, die in het
belang is van alle betrokkenen. Een dergelijke gang van zaken is in het
voordeel van de aangesproken partij, die zich niet gedwongen kan zien te
schikken met de achterban van een specifieke belangenorganisatie,
zonder dat zij daarmee een voldoende mate van finaliteit bereikt. Het
risico op nieuwe procedures blijft dan te groot.
Tegelijkertijd mogen gedupeerden die bijvoorbeeld een bijdrage aan de
financiering van de procedure hebben geleverd, hiervoor worden beloond
bij een collectieve schikking. Daarom geeft het wetsvoorstel de rechter de
mogelijkheid om bij goedkeuring van een collectieve schikking of bij zijn
uitspraak met dergelijke financiële bijdragen rekening te houden. Een
mogelijkheid is bijvoorbeeld dat de gedupeerden die de procedure mede
hebben gefinancierd een hogere uitkering krijgen dan de andere partijen.
Uiteraard moet deze hogere vergoeding wel proportioneel zijn, vgl. de
uitspraak van hof Amsterdam in de Fortis-zaak (ECLI:NL:GHAMS:2017:2257).
De leden van de PvdA-fractie vragen naar het ontbreken van neutrale
bemiddeling tussen de strijdende partijen in het voorstel. Zij verwijzen
naar onderzoek in het Nederlands Juristenblad waaruit blijkt dat het niet
goed is geregeld met het bestuur van bepaalde commerciële stichtingen
die zeggen dat ze opkomen voor de belangen van benadeelde consumenten. De aan het woord zijnde leden zijn van mening dat er meer
versterking nodig is op dit vlak en vragen wat de regering vindt van het
aanstellen van een Consumenten Ombudsman die namens benadeelde
consumenten op kan komen in een collectieve actie.
Dit wetsvoorstel gaat ervan uit dat geschillen tussen handelaren en
consumenten in beginsel door partijen, al dan niet met inschakeling van
de rechter, worden opgelost. Ik ben er van overtuigd dat met het
wetsvoorstel partijen als de Consumentenbond actief zullen opkomen in
een collectieve actie voor de belangen van gedupeerde consumenten en
daarmee invulling geven aan de rol die in andere landen voor de
Consumentenombudsman is weggelegd. Daarom zie ik geen aanleiding
voor het in het leven roepen van een Consumenten Ombudsman die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

22

privaatrechtelijk optreedt voor gedupeerden. De overheid heeft een
toezichthoudende en faciliterende rol. Dit is in lijn met de afschaffing van
het duale stelsel van handhaving in de Stroomlijningswet marktoezicht
door de Autoriteit Consument en Markt (ACM) (Kamerstuk 33 622, nr. 3,
blz. 16) (Kamerstuk 33 622, nr. 3, blz. 16). Uit de consultatie van het
voorontwerp van het wetsvoorstel «Afwikkeling van massaschade in een
collectieve actie» bleek eveneens dat de meeste stakeholders vinden dat
het primaat voor de privaatrechtelijke handhaving bij consumenten zelf
moet liggen.
3.5 Samenloop met de WCAM
Voor de beantwoording van de vragen van de leden van het CDA over de
samenloop tussen dit wetsvoorstel en de WCAM verwijs ik naar de
beantwoording van de vragen van D66 bij de vragen over de voorgeschiedenis van het wetsvoorstel. Het onderhavige wetsvoorstel zorgt voor een
oplossing wanneer partijen niet slagen in het bereiken van een schikking.
Het zorgt ervoor dat vele partijen in een procedure kunnen worden verlost
van slepende geschillen.
3.6 Voldoende band met de Nederlandse rechtssfeer
De leden van de VVD-fractie onderschrijven dat een voldoende nauwe
band met de Nederlandse rechtssfeer nodig is voor het instellen van een
collectieve vordering. Deze leden vragen zich af of Nederland een walhalla
zal worden voor het instellen van massaclaims. Zij vrezen dat dit lokale
ondernemingen blootstelt aan mogelijk wereldwijde schadevergoedingsacties, terwijl zij daar in het buitenland geen last van hebben. Zij vragen
naar de mogelijkheid om de scope van de collectieve actie op opt-out
basis te beperken tot Nederlandse ingezetenen, met een mogelijkheid
voor buitenlandse gedupeerden om zich via een opt-in bij de actie aan te
sluiten.
In de eerdergenoemde nota van wijziging kom ik tegemoet aan de door
deze leden en overigens ook door VNO-NCW/MKB-Nederland en de
Consumentenbond uitgesproken zorgen. Het nieuwe lid 5 van artikel 1018f
regelt dat ook wanneer er een voldoende nauwe band met Nederland is,
buitenlandse gedaagden niet automatisch deelnemen aan de procedure.
Zij moeten binnen een door de rechter gestelde termijn na aanwijzing van
een exclusieve belangenbehartiger expliciet instemmen met deelname
aan de collectieve procedure (opt in). Wanneer uitsluitend buitenlandse
partijen bij een collectieve actie betrokken zijn, zal de Nederlandse rechter
veelal niet bevoegd zijn om de zaak te behandelen, omdat er geen
rechtsmacht is op basis van de internationale bevoegdheidseisen.
Wanneer een Nederlandse rechter in potentie wel bevoegd is, zal deze
rechter vervolgens toetsen aan de ontvankelijkheidseisen uit artikel 3:305a
BW. Naast het vereiste van een voldoende nauwe band met Nederland is
dit bijvoorbeeld het vereiste van de voldoende gelijksoortige belangen. De
gelijksoortigheid van de belangen veronderstelt dat ook de feitelijke en
rechtsvragen die aan de orde zijn in de collectieve vordering, voldoende
gelijksoortig zijn. Bij wereldwijde massaclaims zullen de feitelijke en
rechtsvragen niet altijd voldoende gelijksoortig. In dat geval kan hiervoor
geen collectieve vordering op basis van het voorstel worden ingesteld.
Daarmee biedt de collectieve schadevergoedingsprocedure voldoende
instrumenten om een aanzuiging van wereldwijde claims te voorkomen.
In het voorgestelde regime doen buitenlandse gedupeerden mee in de
procedure en zijn de uitkomsten daarvan bindend voor hen als zij nadat
de rechter een exclusieve belangenbehartiger heeft aangewezen
aangeven mee te willen doen via een opt in. De rechter kan hiervoor een
termijn vaststellen die ten minste één maand bedraagt. Dit sluit ook aan
bij regelingen voor collectieve afwikkeling in bijvoorbeeld België en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

23

Engeland. Omdat zich ook gevallen kunnen voordoen waarin voldoende
duidelijk is om welke groep buitenlandse gedupeerden het bij benadering
gaat, wil ik de mogelijkheid van een procedure op basis van opt out voor
hen niet geheel uit sluiten. De rechter moet daarom de mogelijkheid
houden om te bepalen dat in dat geval de opt out regeling van toepassing
is die ook voor de Nederlandse gedupeerden geldt. Daartoe bepaalt het
nieuw voorgestelde lid 5 van artikel 1018f dat de rechter op verzoek van
een partij kan bepalen dat ook voor de buitenlandse gedupeerden het opt
out regime geldt. Zowel de betrokken belangenbehartiger als de verwerende partij kunnen de rechter het verzoek doen om de opt-outregeling
ook toe te passen voor de buitenlandse gedupeerden. Zie de nota van
wijziging in artikel II, onderdeel E, een aanpassing van artikel 1018f en de
toelichting op die bepaling.
De leden van de VVD-fractie hebben daarnaast een vraag gesteld over de
materiële scope van het wetsvoorstel. Deze leden merken op dat het
voorstel ziet op alle soorten schade, terwijl in de meeste Europese landen
de scope is beperkt tot schade die samenhangt met het consumentenrecht
en het mededingingsrecht. Zij vragen waarom voor een beperkte scope is
gekozen.
De Nederlandse collectieve actie kent van oudsher een reikwijdte die geen
onderscheid maakt naar aard en rechtsgebied. Ook naar huidig recht
omvat de collectieve actie van artikel 3:305a BW en de collectieve
schikking in de WCAM alle soorten collectieve vorderingen, ongeacht het
rechtsgebied. Of het een algemeen belang actie betreft, of een consumentenvordering, een vordering wegens schending van het mededingingsrecht, of een vordering van een groep beleggers wegens bijvoorbeeld
misleidende beleggingsinformatie, maakt voor de toepassing van artikel
3:305a en de WCAM geen verschil. Met het wetsvoorstel wordt mogelijk
gemaakt om in een collectieve actie ook schadevergoeding te vorderen.
Op zichzelf rechtvaardigt dit opnieuw te bekijken of er redenen zijn om
een andere materiële reikwijdte te hanteren dan voor de «gewone»
collectieve actie van het huidige artikel 3:305a BW. Uit de eerdere reacties
op het voorontwerp, de stakeholdersbijeenkomsten, de Aanbevelingen
van de Juristengroep en de verdere gesprekken die met diverse betrokkenen zijn gevoerd, leid ik af dat de praktijk behoefte heeft aan een
collectieve schadevergoedingsactie op een breed scala aan terreinen, ook
buiten het consumenten- en mededingingsrecht.
In de praktijk worden op al deze terreinen (beleggersclaims, mkb-vorderingen tegen bijvoorbeeld banken, gaswinning Groningen) ook daadwerkelijk reeds collectieve acties gevoerd. Er bestaat daarom onvoldoende
rechtvaardiging voor een beperking tot consumentenrecht en mededingingsrecht. Met zo’n beperking zou de doelstelling van het wetsvoorstel, –
namelijk, een efficiënte en effectieve afwikkeling van massazaken mogelijk
maken – voor alle massazaken buiten deze twee rechtsgebieden niet
worden bereikt. De gekozen reikwijdte van het wetsvoorstel kan zorgen
voor een noodzakelijke verbetering en stroomlijning van de afwikkeling
van massazaken.
Ook de leden van de CDA-fractie vragen de regering in te gaan op het
belang en de keuze voor de zogeheten scope rule op grond waarvan een
nauwe band moet bestaan met de Nederlandse rechtssfeer om een
massaschade-procedure te kunnen starten. Zij vragen met name naar de
concrete ervaringen op dit punt ten aanzien van de WCAM en voorts ook
in andere landen. Deze leden merken op dat moet worden voorkomen dat
gedupeerden tussen wal en schip raken omdat zij met hun schade óók
niet in een ander land terecht kunnen bij de rechter en dus met lege
handen komen te staan. Zij refereren aan Nederlanders die in het
buitenland wonen en daar hun schade niet vergoed krijgen, omdat deze
een schade een relatie kent met de Nederlandse rechtssfeer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

24

Het ontvankelijkheidsvereiste van een voldoende nauwe band met de
Nederlandse rechtssfeer is bedoeld om massazaken die niets met
Nederland te maken hebben, buiten de deur te houden indien het een
collectieve schadevergoedingsactie betreft. In deze zaken moet allereerst
sprake zijn van een grond voor rechtsmacht van de Nederlandse rechter,
voordat een rechter toekomt aan beoordeling van de voldoende nauwe
band. In veel zaken die geen enkel aanknopingspunt met Nederland
hebben, zal de Nederlandse rechter ook geen rechtsmacht hebben.
Wanneer een buitenlandse belangenbehartigende partij een grond kan
vinden voor rechtsmacht van de Nederlandse rechter, betekent dit nog
niet dat zij toegang heeft tot de collectieve schadevergoedingsprocedure.
Daarvoor zal zij eveneens moeten voldoen aan de ontvankelijkheidseisen
uit artikel 3:305a BW. Daarin is onder andere opgenomen dat er, naast
rechtsmacht, sprake moet zijn van een voldoende nauwe band met de
Nederlandse rechtssfeer. Zo is duidelijk dat de Nederlandse collectieve
schadevergoedingsactie bedoeld is voor massazaken met een voldoende
aanknopingspunt met Nederland. Daarom kunnen ook Nederlanders
profiteren die in het buitenland wonen en die een claim hebben met
vooral een relatie met de Nederlandse rechtssfeer.
De WCAM stelt niet als ontvankelijkheidseis dat sprake moet zijn van een
voldoende nauwe band met de Nederlandse rechtssfeer. Dat hoeft ook
niet omdat het een gezamenlijk verzoek van partijen betreft om verbindendverklaring van een tussen hen gesloten collectieve schikking. Het
betreft dan gevallen waarin partijen, inclusief verweerder, het eens zijn
geworden. Er is geen aanleiding om dergelijke zaken af te houden van de
Nederlandse rechter.
4. Financiering van een collectieve schadevergoedingsactie
De leden van de SP-fractie lezen dat controle door de rechter op de
financiën van een representatieve belangenbehartiger wordt uitgevoerd
om onder andere misbruik van financieringsgelden te voorkomen. Zij
vragen welke mogelijkheden de rechter heeft als dergelijk misbruik wordt
geconstateerd of misschien alleen nog wordt vermoed.
Artikel 3:305a, lid 2, onderdeel c, geeft de rechter de mogelijkheid om te
toetsen of een rechtspersoon die de vordering instelt, beschikt over
voldoende middelen om de procedure te kunnen voeren. Dit geeft de
rechter de ruimte, om in combinatie met de eis van de voldoende
gewaarborgde belangen, de financieringsovereenkomst op te vragen. Dit
is een toets om te bekijken of een derdenfinancier geen oneigenlijke
invloed heeft op de procedure of op de vertegenwoordiger van de
representatieve belangenorganisatie of op de wijze waarop een schikking
tot stand.
Daarnaast kan de rechter toetsen of de derdenfinancier geen buitensporige en ontransparante kosten in rekening brengt voor de financiering.
De rechter kan hiertoe zelf stukken opvragen bij de exclusieve belangenbehartiger zodat hij kan toetsen of sprake is van misbruik, bijvoorbeeld
omdat hij signalen heeft opgevangen dat mogelijk sprake is van misbruik.
In dat geval kan hij ervoor kiezen om een andere partij in de procedure als
exclusieve belangenbehartiger aan te wijzen of de exclusieve belangenbehartiger een kans te geven de situatie te herstellen, wanneer dit gerechtvaardigd is.
De leden van de D66-fractie ondersteunen de aangescherpte ontvankelijkheidseisen voor belangenorganisaties die een collectieve (schadevergoedings-)vordering instellen in het wetsvoorstel. Zij vragen naar een
gedetailleerde uitwerking van de mogelijkheden tot de betrokkenheid van
financiering van derden om de collectieve schadevergoedingsactie te
kunnen bekostigen. Zij menen dat het wetsvoorstel de risico’s van Third
Party Litigation Funding niet mag vergoten. Zij vragen de regering in te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

25

gaan op de mogelijke effecten daarvan en vragen of er bijvoorbeeld
ervaringen zijn in het buitenland die als voorbeeld kunnen dienen, hoe de
regering Third Party Litigation Funding gaat monitoren en welke
mogelijkheden er zijn om excessen te voorkomen.
Procesfinanciering door derden vindt op dit moment in Nederland vooral
plaats in zakelijke geschillen tussen individuele bedrijven. In massazaken
komt dit nog maar beperkt voor. Procesfinanciering is er bovendien in
vele verschijningsvormen, van een toevoeging op basis van de Wet op de
rechtsbijstand en een rechtsbijstandverzekering tot een hedge fund dat in
een vordering wil investeren. Toevoegingen en rechtsbijstandsverzekeringen zijn noodzakelijke en geaccepteerde vormen van procesfinanciering door derden. In samenwerking met de Raad voor Rechtsbijstand
wordt in het kader van de uitwerking van de aanbevelingen van de
Commissie Wolfsen1onderzocht welke eventuele belemmeringen in de
Wet op de rechtsbijstand moeten worden weggenomen om financiering
van massazaken door de Raad van de Rechtsbijstand voor minder
draagkrachtigen te faciliteren
De wenselijkheid van Third Party Litigation Funding moet van geval van
geval worden bekeken. Een financier moet bijvoorbeeld niet teveel
invloed kan hebben op de procesvoering, omdat hij kan beslissen of een
partij mag instemmen met een schikkingsvoorstel. Ook is niet wenselijk
dat een financier een te hoge vergoeding vraagt voor de financiering,
waardoor de gedupeerden relatief weinig vergoeding ontvangen. Het
wetsvoorstel geeft de rechter in dat geval de mogelijkheid om te toetsen
of met de gemaakte financieringsafspraken de belangen van de
gedupeerden voldoende zijn gewaarborgd. Is dit niet het geval, dan kan
de rechter tot het oordeel komen dat een belangenorganisatie met een
dergelijke financieringsovereenkomst niet ontvankelijk is (artikel 3:305a,
lid 2, onderdeel c). De rechter kan ook de representatieve belangenbehartiger in de gelegenheid stellen om de overeenkomst aan te passen. De
rechter krijgt dus de mogelijkheid om de deugdelijkheid van de overeenkomst te toetsen. Zo kan hij kijken naar de redelijkheid van de gevraagde
vergoeding door de procesfinancier. Ook kan hij toetsen of de procesfinancier geen oneigenlijke invloed kan uitoefenen op de representatieve
belangenorganisatie en haar vertegenwoordigers in rechte. Ook voor de
uiteindelijke vaststelling van de collectieve schadeafwikkeling of de
goedkeuring van een collectieve schikking door de rechter kan de
financieringsovereenkomst nog een rol spelen. Als de collectieve
schikking voorziet in schadevergoeding in natura, bijvoorbeeld door
aanpassing van de duurovereenkomst tussen de aangesproken partij en
de gedupeerden, kan het nodig zijn de afspraken met de financier om te
zetten van een vergoedingspercentage in een vast bedrag dat de
aangesproken partij betaalt als onderdeel van de schadevergoeding.
De representatieve belangenbehartiger zal de rechter op verzoek moeten
inlichten over de financieringsafspraken die zijn gemaakt. Anderen dan de
rechter krijgen op basis van dit wetsvoorstel geen inzage in de financieringsovereenkomst. De rechter kan andere partijen de toegang tot deze
overeenkomst weigeren of niet laten deelnemen aan de beraadslagingen
over de overeenkomst. Wel kan de rechter aan een verweerder vragen
stellen over welke vergoedingen zij acceptabel achten voor procesfinanciers, zolang daarmee maar de vertrouwelijkheid van de overeenkomst
tussen procesfinancier en representatieve belangenorganisaties blijft
gegarandeerd. Ook kan de rechter een deskundige benoemen om zich
hierover uit te laten.
Third Party Litigation Funding in brede zin kan een bijdrage leveren aan
het vergroten van de toegang tot de rechter, wanneer de risico’s worden
gemitigeerd. Dit geldt in het bijzonder voor de collectieve toevoeging. Van
1

Commissie Onderzoek oorzaken kostenstijgingen stelsel gesubsidieerde rechtsbijstand en
vernieuwing van het stelsel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

26

andersoortige financieringen heb ik nog geen concreet beeld, omdat de
ervaringen uit het buitenland gemengd zijn. Na invoering van het
wetsvoorstel is mogelijk het gevolg dat procesfinanciers meer interesse
krijgen voor massazaken. Zo kan de rechter controleren of deze geen
onredelijke afspraken bevatten of oneigenlijke prikkels die niet in het
belang van gedupeerden zijn. De waarborg in het wetsvoorstel dat de
rechter deze overeenkomsten op hun merites kan beoordelen is
voldoende waarborg tegen het ontstaan van excessen. Toets is of met de
gemaakte financieringsafspraken de belangen van de gedupeerden
voldoende zijn gewaarborgd. Daarnaast zal ik het gebruik van Third Party
Litigation Funding betrekken bij de evaluatie van het wetsvoorstel.
Ten slotte is een combinatie van Third Party Litigation Funding met
resultaatsafhankelijke beloning voor advocaten niet wenselijk, omdat dit
ertoe kan leiden dat de belangen van de gedupeerden niet ten volle
worden behartigd in een bepaalde procedure. Dit geldt in het bijzonder
wanneer een advocaat afhankelijk is van één specifieke massazaak.
Daarom heeft de voormalige Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie
bepaald dat het experiment inzake de resultaatsafhankelijke beloning voor
advocaten dat momenteel wordt uitgevoerd ten aanzien van letsel- en
overlijdenschadezaken voorlopig beperkt blijft tot individuele afspraken
tussen een cliënt en zijn advocaat, totdat meer duidelijkheid bestaat of
deze vorm van financiering in Nederland een grote vlucht zal nemen en
welke effecten er dientengevolge zijn op de relatie tussen cliënt en
advocaat (Kamerstukken II, 2013–2014, 31 753, nr. 65).
5. Gevolgen voor de lasten
De leden van de CDA-fractie vragen naar de uitkomsten van een uitvoeringtoets die de Rvdr zou hebben uitgevoerd.
Het nader advies van de Rvdr van 3 januari 2017 bevat geen nadere
gegevens over de lasten voor de rechtspraak. De in de memorie van
toelichting uitgesproken verwachting dat het wetsvoorstel zal zorgen voor
efficiencywinst en lagere uitvoeringslasten blijft daarmee overeind. Wel
heeft de Rvdr in zijn nadere advies verzocht om de concentratie van
rechtspraak te heroverwegen. Een en nader is verwerkt in de nota van
wijziging (de aanpassing van artikel 1018b, derde lid).
6. Totstandkoming van het voorstel en adviezen
De leden van de CDA-fractie constateren dat er een uitvoerig voortraject is
geweest met deskundigen en betrokken partijen in de aanloop naar
onderhavig wetsvoorstel. Desalniettemin is nog een aantal nagezonden
notities onder de aandacht van de Kamer gebracht, waarbij zij ervan uit
gaan dat deze ook de regering hebben bereikt. Het betreft de brieven van
Eumedion d.d. 8 december jl., VNO-NCW en MKB-Nederland en de
Consumentenbond d.d. 20 december jl. Deze leden zijn benieuwd naar de
antwoorden van de regering op de vijftien vragen in laatstgenoemde brief
omtrent de ontvankelijkheid, de zogeheten scope rule, Third Party
Litigation Funding, de mogelijkheid voor hoger beroep en duidelijkheid
over overgangsrecht en vernemen hier dan ook graag een reactie op.
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik naar de beantwoording
van de vragen van de SP over deze aanbevelingen bij de paragraaf over
de voorgeschiedenis van het wetsvoorstel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

27

Artikelsgewijs
Artikel I
Artikel 3:305a BW
De leden van de VVD-fractie merken op dat ten aanzien van de ontvankelijkheid van een rechtspersoon in het voorgestelde artikel 3:305a, lid 6 BW
staat dat de rechter deze ontvankelijk kan verklaren zonder dat aan de
vereisten van de leden 2, 3 en 5 hoeft te zijn voldaan wanneer de
rechtsvordering wordt ingesteld met een ideëel doel en een zeer beperkt
financieel belang heeft. Dat tweede deel van die voorwaarde missen zij in
de artikelsgewijze toelichting Ook vragen deze leden hoe, als het «zeer
beperkte financieel belang» nog wel relevant is, wordt vastgesteld dat
hieraan wordt voldaan. Zij vragen of het daarbij alleen gaat om het
afzonderlijke financiële belang van de individuele gedupeerden of ook om
de omvang van de totale schadevergoeding voor de verweerder.
De leden hebben de strekking van artikel 3:305a lid 6 BW juist begrepen,
te weten dat een rechter een organisatie ontvankelijk kan verklaren
wanneer een rechtsvordering op basis van artikel 3:305a BW wordt
ingesteld met een ideëel en een zeer beperkt financieel belang zonder dat
aan de ontvankelijkheidseisen uit lid 2,3, en 5 is voldaan. In de memorie
van toelichting bij het wetsvoorstel is daarbij verwezen naar het voorbeeld
van de ondergrens die de Claimcode voorschrijft. Deze code is niet van
toepassing op een rechtspersoon die (i) maximaal 1000 deelnemers heeft,
waarbij (ii) de gemiddelde schade per deelnemer niet meer dan 1.000 euro
bedraagt en (iii) de gevraagde bijdrage aan deelnemers maximaal 100
euro bedraagt. Deze eisen zijn zowel gekoppeld aan het financiële belang
van de gedupeerden als aan het maximaal aantal deelnemers. Hierdoor
wordt ook rekening gehouden met het totale financiële belang voor de
aangesproken partij. In aanvulling van de Aanbevelingen is er daarnaast
voor gekozen om ook de aard van de vordering, van de rechtspersoon of
van de personen tot bescherming van wier belangen de rechtsvordering,
daartoe aanleiding geeft als uitzondering op de ontvankelijkheidseisen uit
lid 2, 3 en 5 op te nemen. Het introduceren van deze uitzondering wordt
onderschreven door de Adviescommissie voor burgerlijk procesrecht in
haar advies van 11 juli 2016. Ook daarbij gaat het om gevallen waarvoor
de nieuwe geïntroduceerde ontvankelijkheidseisen niet onverkort zouden
moeten gelden.
De leden van de SP vragen terecht naar de bijkomende werklast voor de
rechter om de ontvankelijkheidseisen te controleren, te letten op het
aantal gedupeerden en het door hen vertegenwoordigde belang.
De werklast voor rechters in een collectieve procedure op basis van artikel
3:305a BW zal inderdaad toenemen, omdat er intensiever aan de
ontvankelijkheid moet worden getoetst, er een exclusieve belangenbehartiger moet worden geselecteerd en een uitspraak over de hoogte van de
collectieve schadevergoeding moet worden gedaan. Daar staat tegenover
dat mijn verwachting is dat het aantal individuele en collectieve zaken
over soortgelijke vorderingen zal afnemen. Na inwerkingtreding van het
wetsvoorstel is het immers niet meer mogelijk dat er meerdere artikel
3:305a BW procedures voor dezelfde gebeurtenis over soortgelijke
feitelijke en rechtsvragen worden gevoerd bij verschillende gerechten of
op verschillende momenten. Eerder is door de Rvdr ingeschat dat dit
voorstel daarom een structurele beperking van de lasten zou opleveren.
Een voorzichtige schatting komt uit op circa 2 miljoen euro. De Rvdr heeft
hierover in de nadere uitvoeringstoets geen opmerkingen gemaakt.
Daarnaast vragen deze leden wat voor een rechter aanleiding kan zijn om
een Exclusieve belangenbehartiger te vervangen. Een reden kan zijn dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

28

de rechter signalen van andere partijen krijgt dat een exclusieve belangenbehartiger niet meer voldoet aan de eisen die zijn gesteld in artikel 3:305a
BW.
Artikel II
Titel 14a, derde boek Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
Inleiding
De leden van de PvdA-fractie merken op dat niet alle verenigingen en
stichtingen die partij zijn in een procedure hun bestuursverslag altijd
openbaar moeten maken. Zij vragen of het wenselijk is dat het wetsvoorstel wordt aangepast zodat alle partijen hun bestuursverslag
openbaar maken en voor alle belanghebbenden een volledig transparante
procedure wordt ingericht en wordt voorkomen dat procedures vertraging
oplopen door financiële issues.
Bij de voorbereiding van dit voorstel is overwogen om belangenorganisaties te verplichten een jaarverslag op te stellen en openbaar te maken.
Van deze eis is afgezien omdat een dergelijke inzage de verweerder in de
procedure onevenredig zou bevoordelen. De belangenbehartigers moeten
wel een financieel overzicht maken om zich tegenover de achterban te
kunnen verantwoorden. Dat is voor de achterban voldoende. Openbaarmaking zou betekenen dat ook de wederpartij inzicht krijgt in de financiën
van de belangenbehartiger en daarmee in diens «oorlogskas». Dit kan de
procedure oneigenlijk en ten nadele van de belangenbehartiger en de
gedupeerden beïnvloeden. Daarnaast zijn er ook lasten verbonden aan het
opstellen van een dergelijk jaarverslag. Ook dit is niet in het belang van
gedupeerden. Daarbij komt dat het wetsvoorstel al afdoende overige
maatregelen bevat om financiële malversaties te voorkomen.
Artikel 1018b toepassingsgebied
De leden van de SP-fractie vragen hoe de specialisatie en kennis van de
rechter in dit soort zaken, bijvoorbeeld op het punt van het aanwijzen van
de exclusieve belangenbehartiger wordt bevorderd en hoe dit wordt
gefinancierd.
De procedure in het wetsvoorstel is een nieuwe procedure voor de
afwikkeling van massazaken. Rechters zullen ervaring moeten opdoen met
het afwikkelen van deze zaken en met de regie die daarbij van hen wordt
vereist. De aanwijzing van de exclusieve belangenbehartiger is hiervan
een onderdeel. Op basis van gesprekken met de rechtspraak is mijn
verwachting dat de rechtspraak interne richtsnoeren of protocollen zal
maken voor de afhandeling van massazaken in de nieuwe procedure en
dat zo specialisatie en expertise kan worden opgebouwd.
Artikel 1018e Aanwijzing exclusieve belangenbehartiger
De leden van de D66-fractie begrijpen de keuze voor een exclusieve
belangenbehartiger. Zij hebben nog enkele vragen gesteld over de positie
van de overige eisers en vragen de regering te concretiseren in welke
concrete gevallen de overige eisers in aanmerking komen om gehoord te
worden of voor het verrichten van proceshandelingen, om zo de exclusieve belangenbehartiger te kunnen bijsturen. Daarbij wijzen deze leden
op het recht op een eerlijk proces ex artikel 6 EVRM. Ook vragen zij of het
toekennen van een exclusieve belangenbehartiger kan leiden tot
conflictsituaties, omdat de exclusieve belangenbehartiger zich mogelijk
niet laat bijsturen en wat dan de instrumenten voor de overige belangenbehartigers zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

29

Vergelijkbare vragen over de positie van de overige eisers zijn in dit
verslag gesteld door de leden van de SP-fractie. Ik verwijs mede naar het
antwoord op die vragen. In aanvulling daarop merk ik het volgende op. De
exclusieve belangenbehartiger is primair verantwoordelijk voor een goede
coördinatie van de procedure. Hij is de «hoofdeiser». De overige eisers en
de exclusieve belangenbehartiger zullen moeten samenwerken om de
exclusieve belangenbehartiger zijn coördinerende rol te laten vervullen.
Dit vraagt dus van beide kanten inspanningen. De niet-aangewezen eisers
moeten inbreng leveren om zo goed mogelijk de belangen van alle
gedupeerden in beeld te brengen bij de exclusieve belangenbehartiger. De
exclusieve belangenbehartiger moet actief op zoek naar het verkrijgen van
een volledig beeld van deze belangen en dit verwoorden in de processtukken. Komen bepaalde onderwerpen of stellingen onvoldoende uit de
verf in de stukken van de exclusieve belangenbehartiger, dan kunnen de
overige eisers deze in een aanvullend processtuk bij de rechter en de
aangesproken partij onder de aandacht brengen. De rechter zal zich
gedurende de hele procedure ervan moeten vergewissen dat ook de
belangen van de (achterban van de) niet-aangewezen eisers voldoende
zijn vertegenwoordigd. De niet-aangewezen eisers zijn ook voldoende in
staat eventuele conflicten bij de rechter onder de aandacht te brengen
doordat zij partij blijven in de procedure. In het uiterste geval kan de
exclusieve belangenbehartiger van zijn functie als hoofdeiser worden
ontheven en kan een andere eiser als exclusieve belangenbehartiger
worden aangewezen.
Artikel 1018f Opt-out na aanwijzing exclusieve belangenbehartiger
De leden van de PvdA-fractie vragen om een toelichting op de beleidskeuze om collectieve vorderingen die voldoende betrekking hebben op
gelijksoortige feiten en rechtsvragen voor dezelfde gebeurtenis of
gebeurtenissen als één zaak af te wikkelen, ongeacht of de rechtsvraag op
een verschillende wijze wordt ingevuld. Deze leden vragen zich af of
bundeling van dergelijke vorderingen tot een effectieve procedure leidt en
vragen de regering welke tegenstrijdigheden kunnen ontstaan.
Doel van het wetsvoorstel is een efficiënte en effectieve afwikkeling van
massazaken mogelijk te maken. Coördinatie, stroomlijning en finaliteit zijn
daarin cruciale elementen. Het wetsvoorstel gaat daarom uit van
coördinatie van collectieve vorderingen voor de dezelfde gebeurtenis of
gebeurtenissen als zij voldoende gelijksoortige feitelijke en rechtsvragen
betreffen. Voorwaarde is dat de vragen voldoende gemeenschappelijk
zijn. Als de vragen niet voldoende gemeenschappelijk zijn, is het niet
efficiënter om de collectieve vorderingen als één zaak af te doen. In de
memorie van toelichting is in de toelichting op artikel 1018d lid 1 het
voorbeeld gegeven van misleidende informatie van een bedrijf. Die
misleiding raakt mogelijk zowel consumenten als beleggers. Dat zijn voor
hun collectieve vordering een iets afwijkende rechtsgrondslag kiezen,
betekent niet automatisch dat er geen sprake meer kan zijn van voldoende
gelijksoortigheid.
De vraag is steeds of de feitelijke en rechtsvragen in voldoende mate
gelijksoortig zijn dat afwikkeling als één zaak de voorkeur heeft. Er zullen
gevallen zijn waarin de collectieve vorderingen gebaseerd op dezelfde
gebeurtenis zó verschillend zijn, dat niet efficiënt is om deze als één zaak
af te wikkelen. Gesjoemel bij de productie van een auto-onderdeel kan
worden gezien als één gebeurtenis maar kan leiden tot een grote
diversiteit aan vorderingen bij een diverse groep aan personen en
bedrijven. Dealers van de desbetreffende auto’s hebben mogelijk een heel
ander soort vordering uit contract gebaseerd op andere feiten en met
ander soort schade dan benadeelde consumenten. Mochten de feitelijke
en rechtsvragen in de collectieve vorderingen onvoldoende gelijksoortig
zijn, dan zal de rechter deze niet als één collectieve zaak behandelen maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

30

als afzonderlijke massazaken. In dat geval is er ook geen risico op
tegenstrijdigheden omdat de in beide massazaken aan de orde zijnde
vragen niet dezelfde zijn. Ik verwacht dat de praktijk met de eis van
gelijksoortigheid voldoende uit de voeten kan.
Artikel 1018h Goedkeuring vaststellingsovereenkomst
De leden van de D66-fractie hebben een vraag gesteld over de
mogelijkheid om hoger beroep in te stellen tegen de door de rechter
vastgestelde omvang van de schaderegeling, dan wel tegen tussentijdse
relevante beslissingen van de rechter. Zij menen dat een collectieve
procedure grote impact en financieel belang voor de betrokken partijen
heeft. Zij vragen naar de mogelijkheid om hoger beroep in te stellen.
Ik ben het eens met de leden van de D66-fractie dat een collectieve
procedure op basis van het wetsvoorstel een grote impact en groot
financieel belang heeft voor partijen. Daarom staat, anders dan destijds in
het voorontwerp, hoger beroep open tegen de beslissing waarbij de
rechter een collectieve schadeafwikkeling vaststelt, net als tegen
bijvoorbeeld de beslissing over de aansprakelijkheid van de aangesproken
partij.
Voor hoger beroep en cassatie tegen deze beslissingen gelden de gewone
regels uit het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (artikel 332 e.v.
voor hoger beroep en artikel 398 e.v. voor cassatie). Van belang daarbij is
artikel 337 lid 2 Rv, dat bepaalt dat tegen een tussenvonnis (bijvoorbeeld
de beslissing over de aansprakelijkheid) alleen hoger beroep openstaat
tegelijk met het eindvonnis, tenzij de rechter in eerste aanleg anders
bepaalt. De rechter kan dus hoger beroep tegen een tussenvonnis
openstellen, bijvoorbeeld als het gaat om de tussenuitspraak waarbij een
oordeel over de aansprakelijkheid is gegeven.
In het wetsvoorstel zijn voor de collectieve procedure in titel 14a twee
aanvullende regels over hoger beroep en cassatie opgenomen. De eerste
is in artikel 1018e lid 1, slot: tegen de aanwijzing van de meest geschikte
belangenbehartiger als exclusieve belangenbehartiger in de procedure
staat geen rechtsmiddel open. Deze regel is opgenomen om de procedure
niet onnodig te vertragen met discussies in hoger beroep en cassatie over
wie het meest geschikt is om exclusieve belangenbehartiger te zijn. De
tweede bepaling over hoger beroep en cassatie is opgenomen in artikel
1018h lid 5 Rv: uitsluitend als de goedkeuring van een tussen partijen
gesloten collectieve schikking wordt geweigerd, staat cassatieberoep
open, dat uitsluitend door partijen gezamenlijk kan worden ingesteld. Als
de rechter de collectieve schikking goedkeurt, is dus geen hoger beroep
en cassatie mogelijk. Omdat het hier om rechterlijke goedkeuring van een
collectieve schikking tussen partijen gaat, en dus niet om een rechterlijk
vastgestelde collectieve afwikkeling, is deze beperking gerechtvaardigd.
Hiermee sluit het voorstel bovendien aan bij de regeling voor verbindendverklaring van schikkingen onder de WCAM.
Artikel 1018i Vaststelling schadevergoeding
De leden van de PvdA-fractie merken op dat de aanbeveling van de
juristengroep niet is overgenomen om de uitspraak van de rechter waarbij
een collectieve schadeafwikkeling wordt vastgesteld als een tussenvonnis
te zien. Deze leden vragen of dit in de praktijk leidt tot rechtsonzekerheid
als de door de regering veronderstelde executiegeschillen eveneens een
direct ondermijnend effect zouden kunnen hebben op de collectieve
vorderingsprocedure. Zij vragen een toelichting waarom deze beleidskeuze is gemaakt en of het wetsvoorstel op dit punt moet worden
gewijzigd.
In het voorstel is de uitspraak waarbij de rechter een collectieve schadeafwikkeling vaststelt, in beginsel een einduitspraak. Het ondermijnend effect

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

31

van eventuele executiegeschillen verwacht ik in de praktijk niet. Het
wetsvoorstel voorziet in artikel 1018i Rv immers in voldoende mogelijkheden om partijen te betrekken bij de inrichting van de collectieve
schadeafwikkeling. Het gaat daarbij zeker niet alleen om de eventuele
indeling in schadecategorieën die partijen voorstellen. Het gaat daarbij
juist ook om modaliteiten voor de praktische afwikkeling van de door de
rechter vast te stellen collectieve schadeafwikkeling. Zeker bij zaken
waarin het gaat om heel grote schadevergoedingsbedragen en veel
gedupeerden, ligt voor de hand dat de uitspraak waarbij de collectieve
schadeafwikkeling wordt vastgesteld, ook bepaalt naar welke «claims
administrator» het bedrag van de schadevergoeding moet worden
overgeboekt om een zorgvuldige betaling van de schadevergoeding aan
de individuele gedupeerden te waarborgen. De rechter voert hier de regie.
In overleg met partijen moet de rechter bepalen wat in een concrete
massazaak de meest geschikte manier is om zoveel mogelijk te
waarborgen dat een toegekende collectieve schadeafwikkeling daadwerkelijk terecht komt bij de gedupeerden.
De Minister voor Rechtsbescherming,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 608, nr. 6

32