Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

Nr. 1557

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 27 november 2015
De algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de
Minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over de
brief van 16 november 2015 over de geannoteerde agenda voor de Raad
Buitenlandse Zaken Handel op 27 november 2015 (Kamerstuk 21 501-02,
nr. 1548), over de brief van 8 mei 2015 over het vg van de Raad Buitenlandse Zaken Handel van 7 mei 2015 (Kamerstuk 21 501-02, nr. 1499) en
over de brief van 20 november 2015 over het Fiche: De nieuwe handelsstrategie «Handel voor iedereen» (Kamerstuk 22 112, nr. 2028).
De vragen en opmerkingen zijn op 23 november 2015 aan de Minister van
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking voorgelegd. Bij brief
van 26 november 2015 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
De Roon
De adjunct-griffier van de commissie,
Wiskerke

kst-21501-02-1557
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

1

Vragen en antwoorden
Inbreng VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de brieven en bijlagen van de Minister over de Raad
Buitenlandse Zaken Handel. De VVD-fractie heeft hierover nog
enkele vragen en opmerkingen.
EU-VS Handelsakkoord
In de brief van de Minister over de Raad Buitenlandse Zaken
Handel van 7 mei 2015 staat te lezen dat er een voorzichtige stap
is gezet richting meer transparantie aan de kant van de Verenigde
Staten inzake de onderhandelingen over het vrijhandelsakkoord
tussen de EU en de VS (TTIP). In Europese hoofdsteden zijn
reading rooms geopend in Amerikaanse ambassades. De leden
van de VVD-fractie noemen dat voorzichtig positief, maar zijn het
met de Minister eens dat dit nog niet genoeg is. Een mate van
geslotenheid is begrijpelijk tijdens onderhandelingen over
handelsverdragen, maar op zijn minst zouden nationale parlementariërs toegang moeten krijgen tot de documenten, iets wat reeds
het geval is aan Europese zijde en waarvan de leden van de
VVD-fractie dankbaar gebruik hebben gemaakt. Graag ontvangen
de leden van de VVD-fractie een toelichting van de Minister op de
huidige stand van zaken rond de wil aan Amerikaanse zijde om
meer stappen te zetten op dit terrein.
Antwoord van het kabinet
De Europese Commissie heeft recentelijk met de VS nieuwe afspraken
gemaakt over het plaatsen van vertrouwelijke documenten, waaronder
geconsolideerde teksten, in ministeriële reading rooms in de lidstaten.
Deze afspraken gaan ook over de toegang voor nationale parlementariërs
en zijn bedoeld om de onderhandelingen transparanter te maken en
tegelijk de vertrouwelijkheid van de onderhandelingsdocumenten te
garanderen. Tijdens de Raad Buitenlandse Zaken Handel op 27 november
a.s. geeft de Commissie nadere toelichting over deze afspraken, die het
kabinet in het verslag van de RBZ zal appreciëren.
Tussen 14 en 23 oktober vond de elfde ronde van de onderhandelingen plaats in de Verenigde Staten. Kan de Minister terugblikken op die ronde? Wat zijn volgens haar de belangrijkste
resultaten die in deze ronde zijn behaald?
Antwoord van het kabinet
Tijdens de 11e onderhandelingsronde is over bijna alle onderwerpen van
TTIP gesproken, met uitzondering van investeringsbescherming. De
Europese Commissie heeft van deze ronde een uitgebreid publiek verslag
gemaakt, dat op de website van DG TRADE is te vinden.1
Een belangrijk resultaat van deze ronde is het uitwisselen van een nieuw
tariefaanbod. In dit aanbod hebben de EU en de VS een ambitieus
voorstel gedaan om 97% van de tarieflijnen te liberaliseren. Daarnaast
heeft de EU voor het hoofdstuk over handel en duurzame ontwikkeling
een uitgebreid tekstvoorstel gedaan.2 In dit voorstel staan onder meer
afspraken over milieu, arbeid, MVO en de impact van TTIP op de minst
ontwikkelde landen. De VS heeft met interesse kennis genomen van het
1
2

http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2015/november/tradoc_153935.pdf
http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2015/november/tradoc_153923.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

2

voorstel en vragen ter verduidelijking gesteld. De partijen kwamen verder
overeen het tempo van de werkzaamheden tussen de onderhandelingsrondes te versnellen. Daartoe zullen diverse expertontmoetingen plaats
vinden voorafgaand aan de volgende ronde.
Voorstel Europese Commissie voor investeringsbescherming
De Minister spreekt in de brief – in het gedeelte over het
Europese voorstel voor investeringsbescherming – over het
uitsluiten van parallelle claims. De leden van de VVD-fractie zijn
verheugd te zien dat de Minister zich daarvoor inspant en ziet dit
als een manier om terechte zorgen over handelsverdragen zoals
TTIP weg te nemen. De Minister noemt in dat kader «no-U-turn»
en «fork-in-the-road». Kan de Minister beide opties verder
toelichten en daarbij aangeven wat voor- en nadelen zijn van
beide? Kan de Minister eveneens uiteenzetten hoe de Amerikaanse delegatie tot nu toe heeft gereageerd op Europese
voorstellen rondom investeringsbescherming, bijvoorbeeld het
oprichten van een internationaal investeringshof? Is de kans dat
beide partijen elkaar gaan vinden op dit terrein groot of klein te
noemen? Wat zijn momenteel de grootste verschillen tussen
beide partijen?
Antwoord van het kabinet
De Nederlandse inzet is te voorkomen dat investeerders kunnen gaan
«shoppen» bij verschillende systemen. Parallelle claims moeten worden
uitgesloten. Daarom moeten investeerders een keuze maken tussen de
reguliere rechtsgang óf geschillenbeslechting via bijvoorbeeld een
internationaal gerechtshof. In de voorstellen die Nederland, samen met
een aantal andere EU-lidstaten heeft gedaan, worden in dit kader twee
mogelijke opties gegeven:
1. De «fork in the road»: investeerder moet de keuze maken óf nationale
rechtsprocedures óf internationale arbitrage. Die keuze moet aan het
begin van de procedure gemaakt worden.
2. De «no U-turn»: in bepaalde gevallen kan na het starten van een
procedure onder nationale rechtsgang, wel een zaak voorgelegd
worden aan een internationale geschillenbeslechtingsprocedure,
maar de zaak onder de nationale rechter moet dan worden
ingetrokken.
Bij een «fork in the road» bestaat de mogelijkheid dat de nationale
rechtsgang bij voorbaat niet gebruikt wordt. Immers, als een investeerder
één kans heeft om zijn recht te krijgen en op voorhand twijfelt aan de
vraag of hij een eerlijke behandeling krijgt bij de nationale rechter, zal hij
kiezen voor internationale arbitrage. Bij de «no U-turn» kan een investeerder wel kiezen voor het gebruik maken van nationaal recht, maar als
hij twijfelt aan de onafhankelijkheid van het proces of aan de mate van
rechtsbescherming, kan hij overstappen op internationale arbitrage,
zonder daarmee het nationale rechtssysteem te doorkruisen. Op die
manier worden investeerders aangemoedigd de nationale rechtsgang te
volgen, maar blijft de mogelijkheid om naar het Investeringshof te
stappen bestaan, indien blijkt dat de rechtsbescherming bij de nationale
rechter onvoldoende is. Deze benadering werkt ook het beste in onderhandelingen met andere partners (China, Vietnam etc.), waarin het een
offensief belang is dat EU investeerders in het buitenland effectieve
rechtsbescherming krijgen. In dat kader is de no U-turn in de ogen van
Nederland de meest gepaste en gebalanceerde optie.
De EU-positie is op 12 november jl. gedeeld met de Verenigde Staten. Er
is nog geen officiële reactie van de Verenigde Staten ontvangen op het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

3

voorstel. De volgende TTIP-onderhandelingsronde zal begin 2016
plaatsvinden. Hierin zal gesproken worden over het investeringshoofdstuk
en zal meer bekend worden over de positie van de Verenigde Staten.
Ten slotte hebben de leden van de VVD-fractie op dit terrein nog
een vraag over het bijgevoegde concept paper «Improvements to
TTIP and beyond – Making a milestone for modern investment
protection». In de paper worden op vier belangrijke punten
(verdere) hervormingen voorgesteld voor TTIP, waardoor belangrijke zorgen onder de bevolking (deels) kunnen worden weggenomen. Het gaat om de «right to regulate», goed functionerende
arbitragehoven, het inbouwen van beroep in Investor-State
Dispute Settlement (ISDS)-zaken en de relatie tussen ISDS en
nationale rechtssystemen. Kan de Minister haar reflectie geven
op dit concept paper? In hoeverre acht zij het haalbaar dat
genoemde hervormingen daadwerkelijk in het uiteindelijke
TTIP-verdrag terecht komen?
Antwoord van het kabinet
In het paper «Improvements to CETA and beyond – Making a milestone
for modern investment protection» heeft Nederland met een aantal
EU-lidstaten voorstellen gedaan voor vernieuwing van het mechanisme
voor investeringsbescherming3. Die voorstellen zijn van belang voor alle
verdragen die afspraken over investeringsbescherming bevatten. Deze
voorstellen lopen langs de volgende 4 lijnen:
1. waarborgen voor beleidsvrijheid zonder risico van arbitrageclaims;
2. het moderniseren van de geschillenbeslechtingsprocedure (o.a. meer
transparantie, verbeterde selectie van gekwalificeerde en onafhankelijke arbiters, een beroepsmechanisme, het oprichten van een
permanente instantie);
3. het beperken van oneigenlijk gebruik van arbitrage (waaronder
uitsluiten van brievenbusmaatschappijen);
4. het afbakenen en verduidelijken van de standaarden van
investeringsbescherming.
Deze voorstellen zijn door de Europese Commissie verder uitgewerkt in
concrete tekstvoorstellen die als basis dienen voor de EU-inzet in de
onderhandelingen over investeringsbescherming tussen de EU en derde
landen, waaronder de VS. Het systeem is opgebouwd uit de hoofdelementen van nationale en internationale gerechtshoven, verankert het
recht van staten om te reguleren in het publieke belang en biedt
waarborgen voor transparantie en verantwoording, inclusief de
mogelijkheid van beroep. Ook is de relatie tussen nationale procedures en
internationale geschillenbeslechting verduidelijkt: forum-shoppen is
verboden en oneigenlijke (frivole) claims kunnen in een vroeg stadium
worden verworpen. Meervoudige en parallelle procedures zijn niet
mogelijk: er moet een keuze gemaakt worden tussen het voortzetten van
een nationale rechtsprocedure of internationale geschillenbeslechting
onder het verdrag. In het laatste geval moet de procedure onder de
nationale rechtsgang worden ingetrokken. Er wordt een duidelijke
scheiding gemaakt tussen internationaal en nationaal recht, waarbij de
rechters niet mogen treden in de interpretatie en toepassing van het
nationale recht van de Verdragspartijen (waaronder dat van de
EU-lidstaten en het EU-recht).
Het kabinet steunt de inzet van de EU om deze hervormingen, die tot
stand zijn gekomen met substantiële bijdragen van het Europees
Parlement, EU-lidstaten, nationale parlementen en andere belangheb3

Zie bijlage bij Kamerstuk 21 501-02, nr. 1465

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

4

benden, op te nemen in TTIP. De onderhandelingen hierover met de VS
worden nu opgepakt. De reactie van de VS op de voorstellen moet nog
worden afgewacht, maar de EU-positie is duidelijk: het systeem moet
hervormd worden.
WTO
De Minister schrijft dat een akkoord binnen de Wereldhandelsorganisatie (WTO) eind dit jaar tot de mogelijkheden blijft behoren.
Het zou dan gaan om een Nairobi-pakket, dat minder ambitieus is
dan de oorspronkelijk gestelde ambities. Op welke punten wijkt
dit pakket af van de oorspronkelijke ambities uit de Doha-ronde?
En hoe groot acht de Minister de kans dat een akkoord over dit
minder ambitieuze pakket wel wordt bereikt? Wat zijn op dit
moment de grootste obstakels op weg naar dat akkoord en zijn
de afgelopen maanden stappen gezet om die obstakels weg te
nemen? Wat zijn de consequenties als een akkoord niet wordt
gesloten? Graag een toelichting op deze punten.
Antwoord van het kabinet
Het Nairobi-pakket bevat mogelijk een afspraak over de uitfasering van
exportsubsidies en andere vergelijkbare overheidssteun voor landbouwproducten. Ook wordt waarschijnlijk een pakket van niet-bindende
afspraken voor de minst ontwikkelde landen gepresenteerd. Mogelijke
onderdelen binnen dit ontwikkelingspakket zullen gaan over tariefvrije en
quotumvrije markttoegang voor deze landen, over katoen, en over
oorsprongsregels. Het doel daarvan is het bevorderen van de integratie
van minst ontwikkelde landen in de wereldhandel. Ten slotte wordt ernaar
gestreefd om nieuwe afspraken te maken over het verbeteren (harmoniseren) van transparantie. Dit betekent dat WTO-leden meer of beter aan
de WTO moeten rapporteren over bijvoorbeeld hun visserijsubsidies. Op
basis van hun rapportages kunnen WTO-leden beter worden aangesproken op hun prestaties, met name als er handelsprotectionisme aan de
orde zou zijn.
Het kabinet acht de kans groot dat er over exportsubsidies en het
ontwikkelingspakket een akkoord wordt bereikt tijdens MC10. Er wordt de
afgelopen weken op zeer regelmatige basis tussen de belangrijkste
WTO-leden in Geneve overleg gevoerd om tot een voor iedereen
acceptabel eindresultaat te komen. Vermoedelijk wordt het eindresultaat
pas tijdens de conferentie door de handelsministers uitonderhandeld.
De EU speelt in dit stadium van de onderhandelingen een faciliterende en
aanjagende rol. Zo heeft de EU begin november samen met Brazilië,
Argentinië, Nieuw Zeeland, Paraguay, Peru en Uruguay een voorstel
ingediend voor de verdere uitfasering van landbouwsubsidies. Dit
voorstel is ambitieus en dekt naast exportsubsidies ook de onderwerpen
staatshandelsondernemeningen, exportkredieten en internationale
voedselhulp. Dit vormt op dit moment de basis voor verdere onderhandelingen over dit onderdeel van het Nairobi-pakket.
In de Ministeriele Slotverklaring van MC10 zal naar verwachting ook
richting worden geven aan het «werkprogramma» van de WTO na
Nairobi, de zogenaamde post-Nairobi agenda. De EU zet hierbij in op
differentiatie in de classificatie van landen, de mate waarin preferenties
kunnen worden verstrekt en het agenderen van nieuwe onderwerpen die
relevant zijn in de huidige veranderende wereldeconomie. De voorkeur
van de EU is de toekomstige onderhandelingen op multilaterale wijze
voort te zetten, maar plurilaterale trajecten (op specifieke thema’s door
«coalitions of the willing») niet uit te sluiten. Gezien de beperkte tijd tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

5

MC10 en de tegenstellingen binnen het WTO-lidmaatschap, is de
verwachting van het kabinet dat de Slotverklaring slechts een beperkte
doorkijk zal bieden naar hoe de onderhandelingen binnen de WTO er in de
toekomst uit kunnen gaan zien.
Tijdens MC10 zullen geen afspraken worden gemaakt over het verminderen van douaneheffingen op industriële en landbouwproducten, het
liberaliseren van de handel in diensten, handel en milieu, subsidies,
anti-dumping en intellectueel eigendom. Deze onderwerpen zijn
onderdeel van de oorspronkelijke ambities van de Doha-ronde, maar het
is de WTO-leden tot nu toe niet gelukt om hier overeenstemming over te
vinden. Deze onderwerpen zullen op enigerlei wijze terugkomen op de
post-Nairobi agenda. Over de precieze wijze waarop de onderhandelingen
over deze onderwerpen vervolgens gevoerd gaan worden, is in dit
stadium van de onderhandelingen nog geen overeenstemming.
Oostelijk partnerschap
Een laatste vraag die de VVD-fractie heeft betreft het Oostelijk
partnerschap. De associatieakkoorden worden voorlopig
toegepast (voor Oekraïne het politieke deel), maar hoe staat het
met ratificatie daarvan? Zit er beweging in het aantal landen dat
de akkoorden heeft geratificeerd? Wat is de tussenstand op dit
moment?
Antwoord van het kabinet
Het associatieakkoord EU-Georgië is geratificeerd door alle EU-lidstaten,
behalve door België, Frankrijk, Griekenland en Italië.
Het associatieakkoord EU-Moldavië is geratificeerd door alle EU-lidstaten,
behalve door België, Griekenland en Italië.
Nederland heeft deze 2 associatieakkoorden op 21 september jl.
geratificeerd.
Het Associatieakkoord EU-Oekraïne is op dit moment door 23 lidstaten
geratificeerd. Alleen Nederland, België, Cyprus, Griekenland en Italië
hebben dit nog niet gedaan. In België, Cyprus en Griekenland is inmiddels
het parlementaire instemmingstraject afgerond.
Zou de Minister eveneens kunnen toelichten wat wordt bedoeld
met de trilaterale contacten met Rusland over het akkoord met
Oekraïne? Over welke zaken wordt in dit overleg gesproken en
waarom? Hoe verhouden deze contacten zich tot de relatie die
Europa en Nederland hebben met Rusland na de annexatie van de
Krim en het neerhalen van vlucht MH17? Is de Minister met de
leden van de VVD-fractie van mening dat hierbij voorzichtigheid
moet worden betracht?
Antwoord van het kabinet
In september 2014 heeft Oekraïne onder grote Russische druk verzocht de
voorlopige toepassing van de handelsdelen van het associatieakkoord
(DCFTA) uit te stellen tot 1 januari 2016. De EU ging akkoord met het
Oekraïense verzoek en toonde bereidheid om de mogelijke economische
gevolgen van een DCFTA op de Russische economie te bespreken.
Sindsdien is 18 keer trilateraal overleg gevoerd tussen de EU, Oekraïne en
Rusland, zowel op politiek als technisch niveau. In deze overleggen blijft
Rusland zijn bezwaren herhalen.
Rusland dringt aan op verder uitstel van de voorlopige toepassing en zelfs
in het geheel schrappen van de DCFTA, en wil dit het liefst in een juridisch
bindend document vastleggen. Binnen de EU en in Oekraïne is geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

6

draagvlak om de voorlopige toepassing van de DCFTA verder uit te
stellen. Wel zijn de EU en Oekraïne bereid om binnen de juridische kaders
van de DCFTA de vermeende Russische zorgen nader te bezien. Er is
daarom overeengekomen drie onderwerpen te nader te bespreken, te
weten technische handelsbelemmeringen, sanitaire en fytosanitaire
maatregelen en douane. Nederland is voorstander van deze aanpak,
waarmee ook de gevraagde voorzichtigheid wordt betracht.
Inbreng PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de geannoteerde agenda voor de Raad Buitenlandse
Zaken voor Handel, welke 27 november as. plaatsvindt. Graag
willen zij het onderstaande inbrengen.
De leden van de PvdA-fractie zijn blij met de proactieve houding
van de Europese Commissie op zoek naar nieuwe handelspartners. Economische ontwikkeling en het scheppen van banen
is de meest effectieve manier om mensen uit de armoede te
helpen. De leden betreuren het echter dat in de brief die de
Minister de Kamer toezond (16 november jl.) alvorens dit Schriftelijk Overleg, hier niet tot nauwelijks aan wordt gerefereerd. Het
nationaal en Europees, noem het eigen belang, lijkt louter voorop
te staan. De leden vragen de Minister in haar volgende uitingen
de diepere sociale motivatie, die de leden van de PvdA-fractie
voor dergelijke handelsakkoorden hebben, helder op papier te
zetten. Dat zou meer eer doen aan de aanvliegroute van dit
kabinet, dat handel combineert met hulp, en alleen onder goede
afspraken over de omgang met mens en milieu handel aangaat
met, in dit geval, minder ontwikkelde, doch snel groeiende
economieën.
Om de naleving van internationale standaarden binnen handelsverdragen met Aziatische landen te waarborgen, horen de leden
van de PvdA-fractie graag van de Minister welk flankerend beleid
Nederland en/of Europa voor ogen heeft om misstanden als
gevolg van toenemende handel te voorkomen. Zo weten we
bijvoorbeeld allemaal dat men het in Vietnam minder nauw neemt
met klimaatverandering dan in het Westen. Hoe koppelt de
Minister haar preventieve en op risico’s geënte beleid op het
gebied van Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO) aan de voorziene handelsintensivering binnen
bepaalde sectoren en landen? Groeien de activiteiten in bepaalde
sectoren en landen van belangrijke ketenverduurzamingsorganisaties zoals het Initiatief Duurzame Handel (IDH) parallel mee met
de daar voorziene handelsintensivering?
Antwoord van het kabinet
Het kabinet is van mening dat verduurzaming van handel een integrale
aanpak vereist. Bijvoorbeeld via nieuwe wet- en regelgeving in handelsakkoorden, maar ook door het stimuleren van maatschappelijke verantwoordelijk ondernemen. In Nederland gebeurt dit onder meer via de strategische partnerschappen en via convenanten, waarbij de OESO-richtlijnen
voor Multinationale Ondernemingen centraal staan. Het kabinet zet
daarnaast in op het stimuleren van duurzame business modellen, onder
meer via het Initiatief Duurzame Handel (IDH).
Beleid gerelateerd aan Internationaal Maatschappelijk Verantwoord
Ondernemen (IMVO) is vooral gericht op sectoren of ketens met hoge
sociale en milieurisico’s en niet zozeer op landen waar handelsintensi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

7

vering is voorzien. Het kabinet zet in op een koppeling van de implementatie van deze afspraken in handelsverdragen aan lopende initiatieven van
de Europese Commissie en EU-lidstaten op het terrein van IMVO.
In de Conferentie over «EU en verduurzaming van waardeketens» die op
7 december a.s. plaatsvindt, vraagt het kabinet aandacht voor deze
integrale benadering en tracht hiervoor draagvlak te verkrijgen in de EU.
Verduurzaming van handel vraagt om een Europese aanpak waarbij de
Europese Commissie nauw samenwerkt met de EU-lidstaten om nationale
programma’s op het terrein van duurzame ontwikkeling te koppelen aan
Europees beleid. De ambities in de nieuwe handelsstrategie kunnen
dienen als katalysator om steun voor deze aanpak te verkrijgen binnen de
EU.
De leden van de PvdA-fractie hebben er al vaker op aangedrongen om mogelijkheden voor andersoortige handelsverdragen,
zoals de Generalized Preference Schemes + (GSP+) of een
zachtere vorm zoals Memorandums of Understanding (MoU’s), te
onderzoeken. Beide ten behoeve van heldere afspraken over hoe
om te gaan met internationale normen en waarden op het gebied
van arbeid en milieu. Kan de Minister aangeven of dergelijke
opties de revue hebben gepasseerd bij de verdragen die nu
worden onderhandeld, en of zij in bepaalde gevallen heil ziet in
additionele bilaterale MoU’s gericht op IMVO met bijvoorbeeld
een land als de Filipijnen?
Antwoord van het kabinet
In de handelsakkoorden die nu worden onderhandeld, worden in de
hoofdstukken over handel en duurzaamheid afspraken vastgelegd over
internationale normen en waarden op het gebied van arbeid en milieu.
Ook worden specifieke bepalingen opgenomen over IMVO. Het kabinet zet
in op een koppeling van de implementatie van deze afspraken in
handelsakkoorden aan lopende initiatieven van de Europese Commissie
en EU-lidstaten op het terrein van IMVO.
De Minister schrijft dat het kabinet de inzet van zowel de EU als
Myanmar steunt om duurzaamheid (sociaal en milieu gerelateerd)
op te nemen in het Investeringsbeschermingsakkoord tussen
beide waar momenteel over wordt onderhandeld. Kan de Minister
aangeven hoe zij de waarborging van deze belangrijke thema’s
voor zich ziet in een dergelijk akkoord?
Antwoord van het kabinet
Nederland benadrukt in alle lopende onderhandelingen van de EU over
handels- en investeringsakkoorden het belang van afspraken op het
terrein van handel en duurzame ontwikkeling. De EU en Myanmar hebben
aangegeven in het nog overeen te komen investeringsbeschermingsakkoord zich samen sterk te maken voor afspraken over duurzame ontwikkeling, waaronder respect voor mensenrechten, arbeidsomstandigheden,
milieu en maatschappelijk verantwoord ondernemen.
De Nederlandse inzet in het EU investeringsbeschermingsakkoord met
Myanmar is gericht op het maken van duidelijk afspraken over:
– het niet verlagen van internationaal erkende sociale -en milieustandaarden bij het aantrekken van investeringen;
– het inrichten van nationaal beleid op het naleven van de bestaande
regels op het terrein van arbeidsnormen en milieu en waar mogelijk
het verhogen van het beschermingsniveau op deze terreinen;
– het inzetten op ratificatie en implementatie van ILO-conventies;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

8

–

het bevorderen van maatschappelijk verantwoord ondernemen
(bijvoorbeeld door bedrijven te stimuleren te handelen conform de
OESO richtlijnen voor multinationale ondernemingen).

Partijen moeten daarbij regelmatig de implementatie van deze afspraken
kunnen herzien, en monitoren en de impact daarvan evalueren. Bij al deze
afspraken geldt ook dat Myanmar de ruimte dient te hebben om eigen
prioriteiten in de ontwikkelingsdoelstellingen te bepalen.
De leden van de PvdA-fractie blijven de ontwikkelingen binnen
het handelsverdrag tussen de EU en de VS (TTIP) kritisch volgen.
Zij zijn verheugd dat de ontwikkelingen rondom de ISDS-clausule
binnen de TTIP-onderhandelingen navolging lijken te krijgen in
andere handelsverdragen. Idealiter geldt dit ook voor bestaande
handelsverdragen. Hoe kijkt de Minister hier tegenaan? Is zij
bereid om haar eerdere uitspraak «ISDS is dood en begraven»
ook te laten gelden in bestaande verdragen waar ISDS nog
springlevend is?
Antwoord van het kabinet
De Nederlandse inzet is gericht op het hervormen van het mechanisme
van investeringsbescherming. Dit geldt voor toekomstige verdragen, maar
ook voor bestaande verdragen. Deze akkoorden zullen dan ook in lijn
gebracht moeten worden met de nieuwe standaard die in het kader van
TTIP is ontwikkeld. Nederland zet zich er voor in dat deze standaard in alle
lopende en toekomstige onderhandelingen van de EU met derde landen
wordt ingebracht. De Europese Commissie doet dit nu ook.
Dit is specifiek van belang voor het uitonderhandelde Comprehensive
Economic and Trade Agreement (CETA) tussen de EU en Canada en het
handelsakkoord met Singapore. Deze akkoorden zijn nog niet voor
ondertekening en sluiting voorgelegd aan de Raad. De Europese
Commissie zal, zonder de onderhandelingen te heropenen, met beide
landen bespreken waar aanpassingen kunnen worden doorgevoerd om de
tekst verder in lijn te brengen met de nieuwe EU-standaard over investeringsbescherming. Het kabinet verwacht niet dat Canada niet open staat
voor een verbeterd mechanisme.
Zoals aangegeven in de brief van 9 april jl. in reactie op de motie Maij c.s.
inzake de ratificatie van TTIP (Kamerstuk 21 501-02, nr. 1481), wil
Nederland de bilaterale investeringsbeschermingsovereenkomsten (IBO’s)
moderniseren en herzien. Hierbij zal worden aangesloten op de EU-positie
in TTIP, inclusief het verbeterde geschillenbeslechtingsmechanisme.
In het kader van de ministeriële conferentie (MC) in Nairobi later
dit jaar, ontvangen de leden van de PvdA-fractie graag de laatste
stand van zaken van de Minister. Met het niet behalen van de
Doha-ronde wordt er nu afgestevend op een beperkter akkoord,
een zogenaamd Nairobi-pakket. Kan de Minister een inhoudelijke
briefing, inclusief een planning voor implementatie van het
akkoord, alvorens het algemeen overleg Europese Handelsraad
van 8 december a.s. aan de Kamer doen toekomen?
Antwoord van het kabinet
Ja. Uiterlijk 4 december a.s. zal er een geannoteerde agenda voor de Raad
Buitenlandse Zaken Handel van 15 december aan de Kamer worden
gestuurd. Hier zal worden ingegaan op de laatste stand van zaken
betreffende de Ministeriele Conferentie in Nairobi en op een mogelijke
planning voor de implementatie van het akkoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

9

De Europese Commissie heeft dit najaar een nieuwe handelsstrategie gelanceerd, welke de leden van de PvdA-fractie met
belangstelling hebben zien verschijnen. Wanneer is de Minister
voornemens een appreciatie over deze strategie aan de Kamer te
sturen, en kan zij daarbij toelichten wat de status van een
dergelijke strategie is, en wat dit concreet gaat betekenen voor
toekomstig beleid?
Antwoord van het kabinet
Het BNC-fiche, inclusief het Nederlandse standpunt, is reeds naar de
Kamer gestuurd (zie Kamerstuk 22 112, nr. 2028 van 20 november 2015).
In de strategie zet EU-Commissaris Malmström haar visie uiteen op het
Europese handelsbeleid voor de komende jaren. De strategie heeft
formeel de status van een mededeling van de Commissie aan het
Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio’s. De inhoudelijke elementen ervan
zullen als basis dienen voor de inzet van de Commissie in het toekomstige
handelsbeleid.
Na de afronding van het principeakkoord over het Trans-PacificPartnership (TPP) lijken verschillende verdragsonderhandelingen
in een stroomversnelling terecht te komen. Hier is niets op tegen,
mits internationale standaarden op het gebied van mensen- en
arbeidsrechten en milieu worden gewaarborgd. De leden van de
PvdA-fractie willen de Minister er nadrukkelijk op wijzen dat
kwaliteit boven snelheid gaat.
Inbreng SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de
handelsstrategie van de Commissie «Handel voor Iedereen». De
leden hebben daarover enkele vragen, in het bijzonder over het
nieuwe arbitragesysteem in TTIP, het Investment Court System
(ICS).
In het BNC-fiche lezen de leden van de SP-fractie dat de
Commissie grote nadruk legt op transparantie. De Commissie wil
de EU-onderhandelingsteksten voortaan zo snel mogelijk online
zetten. Is het kabinet bereid om ervoor te pleiten dat ook de
onderhandelingsteksten over de Overeenkomst over Handel in
Diensten (TiSA) zo snel mogelijk online worden gepubliceerd?
Waarom is dit vooralsnog niet gebeurd?
Antwoord van het kabinet
De Europese Commissie heeft de onderhandelingsvoorstellen van de EU
voor het Trade in Services Agreement (TiSA) gepubliceerd op haar
website.4 Hier is ook het verslag van de laatste onderhandelingsronde te
vinden.5 De Commissie heeft aangegeven deze aanpak te continueren. De
Raad heeft het onderhandelingsmandaat van de Commissie op 10 maart
jl. gepubliceerd op de website van de Raad.6 Dit is in lijn met de Nederlandse wens voor meer transparantie in deze en andere onderhandelingen
op Europees niveau.
In het BNC-fiche lezen de leden van de SP-fractie dat de lidstaten
hun eigen beleidsruimte blijven behouden als de EU handelsakkoorden afsluit met derden. Kan worden aangegeven welke
4

http://trade.ec.europa.eu/doclib/press/index.cfm?id=1133
http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2015/october/tradoc_153917.15.pdf
6
http://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-6891–2013-ADD-1-DCL-1/en/pdf
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

10

hoofdstukken of bepalingen van het vrijhandelsakkoord tussen
de EU en Canada (CETA), TTIP en TiSA, zoals het er nu naar
uitziet, onder de competentie van de lidstaten (EU-only) zullen
vallen? Klopt het dat het gemengde gedeelte naar verwachting
maximaal 5% van dergelijke akkoorden omvat?
Antwoord van het kabinet
Het kabinet vindt het belangrijk dat lidstaten een eigen rol behouden als
de EU-handelsakkoorden afsluit met derde landen. In relatie tot genoemde
handelsakkoorden is de EU op grond van artikel 3 van het Verdrag
betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) exclusief bevoegd
op het terrein van onder andere de gemeenschappelijke handelspolitiek
en de douane-unie. Artikel 4 van het VWEU bepaalt voor welke gebieden
de EU een gedeelde bevoegdheid met de lidstaten heeft. Het gaat hier
onder meer om de terreinen sociaal beleid, milieu, consumentenbescherming, vervoer, energie en de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht.
Op deze terreinen verkrijgt de EU slechts een exclusieve bevoegdheid om
handelsakkoorden met derde landen te sluiten wanneer het beoogde
verdrag EU-interne wetgeving kan aantasten of de strekking daarvan kan
wijzigen. De EU is evenmin exclusief bevoegd op de in artikel 6 van het
VWEU opgesomde beleidsterreinen zoals industrie, cultuur en onderwijs
net zoals onderwerpen als ontwikkelingssamenwerking en humanitaire
hulp.
In het kader van het EU-handelsakkoord met Singapore heeft de Europese
Commissie een adviesverzoek bij het Europees Hof van Justitie ingediend.
Met dit adviesverzoek wenst de Commissie duidelijkheid te verkrijgen
over de aard van het handelsakkoord met Singapore, in het bijzonder de
vraag of het gaat om een gemengd akkoord of een akkoord waarvoor de
EU exclusief bevoegd is. De uitkomst van deze procedure zal mogelijk ook
gevolgen hebben voor de aard van andere handelsakkoorden zoals CETA
en TTIP. Nederland is met vele andere lidstaten van mening dat het
verdrag met Singapore een gemengd akkoord is, gegeven de verwachte
reikwijdte van het verdrag en gelet op specifieke onderdelen van het
verdrag die niet onder een exclusieve EU-bevoegdheid vallen. Er zijn
verschillende terreinen waar Nederland mogelijke aanknopingspunten ziet
zoals transport, duurzame ontwikkeling, onteigening en/of investeringen.
Dit zijn ook de terreinen waarop Nederland van oordeel is dat in andere
handelsakkoorden een exclusieve EU-bevoegdheid ontbreekt.
Genoemde handelsovereenkomsten vallen deels onder de exclusieve
EU-bevoegdheid. Het kabinet is echter van mening dat sprake is van een
gemengde competentie en acht een formele rol van de lidstaten en
nationale parlementen bij ratificatie van dergelijke akkoorden van belang.
Binnen de Europese Unie zet het kabinet hierop ook in.
De leden van de SP-fractie lezen in het BNC-fiche dat de Economische Partnerschapsakkoorden (EPA’s) geleidelijk worden
uitgebreid van goederen naar diensten en investeringen. Het
kabinet schrijft dat Nederland veel belang hecht aan goede
monitoring van de EPA’s en tijdens het voorzitterschap kansen zal
benutten om hier stappen op te maken. Deelt het kabinet de
mening dat alvorens de EPA’s worden uitgebreid, grondige
evaluatie van de effecten van de EPA’s wenselijk is? Welke
stappen heeft het kabinet precies voor ogen? Kan het kabinet
daarbij een tijdlijn aangeven die het wil volgen tijdens het
voorzitterschap?
Antwoord van het kabinet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

11

Goed werkende Economische Partnerschapsakkoorden dragen in
belangrijke mate bij aan inclusieve duurzame economische groei, en
dragen ten positieve bij aan armoedebestrijding in de wereld. In de
periode tussen 2003 en 2007 is een Sustainability Impact Assessment
uitgevoerd, waarbij onder meer de gevolgen van de EPA’s voor zes
verschillende sectoren (landbouw, visserij, toerisme, horticultuur,
financiële diensten en oorsprongsregels) zijn onderzocht. In het definitieve
rapport uit 2007 zijn alle resultaten samengebracht, en zijn conclusies en
aanbevelingen opgesteld. Dit rapport is te vinden op de website van de
Europese Commissie7.
Met afronding van de juridische revisie van de EPA in de Westelijk,
Oostelijk en Zuidelijk Afrikaanse regio en de openbaarmaking van de
desbetreffende teksten zal Nederland zich in eerste instantie inzetten voor
spoedige afronding van de vertaling van deze drie akkoorden. De
inschatting van de Commissie is dat ondertekening door de EU-lidstaten
van de EPA’s met Zuidelijk Afrika en Oostelijk Afrika in het eerste kwartaal
van 2016 onder het Nederlands Voorzitterschap een realistische
mogelijkheid is. Naast de EU-lidstaten dienen ook de ACS-landen het
akkoord te ondertekenen.
Het kabinet hecht inderdaad aan goede monitoring. Dat gebeurt via de
beoordelingsclausules, zoals overeengekomen in de diverse EPA’s. De
beoordelingsclausules zijn georganiseerd per hoofdstuk (bijvoorbeeld op
het gebied van SPS-maatregelen, exportheffingen en voedselzekerheid)
en er is ook een algemene beoordelingsclausule opgenomen voor de EPA
als geheel. De werking van de EPA’s is ook onderwerp van discussie
tussen de EU-Lidstaten en de Europese Commissie.
In het BNC-fiche lezen de leden van de SP-fractie dat de
Commissie inzet op onder meer de synergie in de aanpak van
migratiekwesties, in het bijzonder terugkeer. Is het kabinet van
mening dat dit thema thuishoort in een handelsstrategie? Wat
wordt er precies bedoeld met synergie in de aanpak van
terugkeer?
Antwoord van het kabinet
De Europese Commissie acht het van belang de mogelijkheden voor
migratie vanuit derde landen naar de EU (bijvoorbeeld verruimde
mogelijkheden voor kennismigratie), te koppelen aan de bereidheid van
die landen op het gebied van terug- en overname van migranten, het
zogenoemde «principe van conditionaliteit». De EU spant zich in om deze
conditionaliteit in ieder toekomstig handelsakkoord te verankeren in een
specifiek protocol. Nederland is sterk voorstander van deze conditionaliteit, en heeft hier in het verleden veelvuldig op aangedrongen.
In hoeverre is het zeker dat er een anti-corruptie clausule wordt
opgenomen in TTIP, zo vragen de leden van de SP-fractie. In
welke andere verdragen die in een vergevorderd stadium zijn, of
reeds zijn afgerond (onder andere de akkoorden met Japan,
Mercosur, Vietnam en Canada), wordt naar waarschijnlijkheid een
anti-corruptie clausule opgenomen?
Antwoord van het kabinet
De Europese Commissie heeft in de nieuwe handelsstrategie de intentie
aangekondigd dat er een clausule over anti-corruptie in TTIP komt. Deze
intentie geldt ook voor toekomstige verdragen en verdragen waar nog
7

Zie ec.Europa.eu/trade/policy/policy-making/analysis/sustainability-impact-assessments/
assessments/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

12

over onderhandeld wordt, waaronder EU-Japan en EU-Mercosur. De
precieze inhoud van een dergelijke bepaling moet eerst met de lidstaten
en het Europees Parlement besproken worden. Het Europees Parlement
heeft overigens in de resolutie van 8 juli jl. specifiek gevraagd om in TTIP
afspraken op te nemen over anti-corruptie.
Kan het kabinet de Kamer op de hoogte houden over de Raadsconclusies en in hoeverre zij nog worden aangepast door de
zuidelijke lidstaten ten faveure van de bescherming van de eigen
industrie, zo vragen de leden van de SP-fractie. Wat is het
standpunt van Nederland in dezen?
Antwoord van het kabinet
Er is overeenstemming bereikt over de Raadsconclusies. Alle lidstaten,
inclusief Nederland, steunen de Raadsconclusies. Deze zullen, zonder dat
er discussie voorzien is, worden aangenomen tijdens de Raad Buitenlandse Zaken van 27 november a.s.
De leden van de SP-fractie vragen waarom de EU vasthoudt aan
een apart rechtssysteem voor bedrijven. Waarom is de reguliere
rechtsgang niet afdoende? De leden van de SP-fractie willen van
het kabinet weten in hoeverre het ICS onderdeel uitmaakt van
onderhandelingen over vrijhandelsakkoorden die zich in een
vergevorderd stadium bevinden, dan wel afgerond zijn (onder
andere de akkoorden met Japan, Mercosur, Vietnam en Canada).
Hoe kijkt de nieuwe Canadese regering aan tegen het
ICS-voorstel?
Antwoord van het kabinet
De Nederlandse rechtsgang is van zeer hoge kwaliteit en biedt voldoende
bescherming. Daarom kiest de Nederlandse regering voor de «no-U-turn»
benadering. Omdat het investeringshoofdstuk in TTIP dient als blauwdruk
voor lopende en toekomstige onderhandelingen en niet in alle landen
eenzelfde kwaliteit geldt, is het van belang verder te kijken dan alleen de
TTIP-onderhandelingen. Nederland wil voorkomen dat investeerders
soms lange, ondoorzichtige rechtsprocedures moeten doorlopen zonder
resultaat. Rechtszekerheid is een essentiële voorwaarde voor betrouwbare
internationale handel.
Het voorstel voor ICS wordt ingebracht in alle lopende en toekomstige
onderhandelingen, zoals Japan, Vietnam, Myanmar en China. Investeringsbescherming maakt geen onderdeel uit van de onderhandelingen
met Mercosur. Deze onderhandelingen zijn na een stilte sinds 2004, in
2010 weer hervat. De akkoorden met Canada en Singapore zijn gesloten.
De Europese Commissie zal, zonder de onderhandelingen te heropenen,
met beide landen bespreken waar aanpassingen kunnen worden
doorgevoerd om de tekst verder in lijn te brengen met de nieuwe
EU-standaard over investeringsbescherming. De Canadese regering is
hiervan op de hoogte, maar heeft nog geen officiële reactie gegeven.
Is Nederland voornemens om opmerkingen te plaatsen bij de
adviesaanvraag van het Hof inzake het EU-Singapore verdrag, zo
vragen de leden van de SP-fractie. Zo ja, welke? Kan Nederland
daarbij het verzoek doen om te informeren naar de procedure
indien een lidstaat een gemengd akkoord niet ratificeert?
Antwoord van het kabinet
Het adviesverzoek van de Europese Commissie gaat in op de aard van de
handelsakkoord met Singapore. Nederland is met vele andere lidstaten
van mening dat het verdrag met Singapore een gemengd akkoord is,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

13

gegeven de verwachte reikwijdte van het verdrag en gelet op bijvoorbeeld
specifieke onderdelen van het verdrag die niet onder een exclusieve
EU-bevoegdheid vallen.
Bij een gemengd akkoord moeten ook de nationale parlementen het
verdrag goedkeuren. In Nederland zal het verdrag door de Tweede en
Eerste Kamer behandeld worden mede op basis van advies van de Raad
van State.
Mocht een nationaal parlement geen goedkeuring geven, dan kan het
akkoord niet in werking treden. Maar de afwijzing van een verdrag door
een lidstaat tast de voorlopige toepassing van onderdelen van het
akkoord niet aan. Die onderdelen van het akkoord gelden onverkort in alle
lidstaten (zie ook de Kamerbrief 21 501-02, nr. 1499). Voor de volledigheid
wil ik vermelden dat een besluit over de voorlopige toepassing van
onderdelen van de handelsakkoord met Singapore slechts kan zien op de
EU-delen van het akkoord en nog niet is vastgesteld.
De leden van de SP-fractie vragen of het klopt dat ICS meer
mogelijkheden biedt om een zaak te beginnen dan in het geval
van ISDS. Klopt het dat het criterium dat een investering bij moet
dragen aan de economie van het ontvangende land hier geen
onderdeel van uitmaakt? Hoe verhoudt dit zich tot het standpunt
van de Minister, die het belang van substance-eisen om misbruik
van belasting- dan wel investeringsverdragen te voorkomen
meermaals heeft onderstreept?
Antwoord van het kabinet
Nee, dat klopt niet. ICS biedt niet meer mogelijkheden om een zaak te
beginnen; het voorstel bevat juist minder mogelijkheden. Er gelden
bijvoorbeeld strakkere termijnen, oneigenlijke claims kunnen in een vroeg
stadium worden uitgesloten en dankzij het «loser pays principe» kunnen
frivole claims worden vermeden.
Alleen investeerders die een substantiële bedrijfsactiviteit hebben, kunnen
gebruik maken van investeringsbescherming. De criteria voor een
investering behelzen iedere vorm van vermogen met een zekere duur die
in overeenstemming met nationaal recht in een land zijn gedaan.8 Dit sluit
aan bij het Nederlandse standpunt, zoals aangegeven in reactie op de
motie Van Ojik (Kamerstuk 21 501-02, nr. 1397). Op deze manier worden
alleen bedrijven die daadwerkelijk investeren en bijdragen aan de
economie van de verdragspartijen beschermd.
De leden van de SP-fractie vragen of het klopt dat het ondernemersrisico met behulp van ICS nog altijd kan worden
afgewenteld op de burger. Deelt de Minister de mening dat dit de
rechtsongelijkheid tussen burgers en staten enerzijds, en
bedrijven anderzijds vergroot, gezien burgers en staten geen
beroep kunnen doen op ICS (noch op ISDS)?
Antwoord van het kabinet
In investeringsverdragen gaat het niet om het afdekken van investeringsrisico’s, maar over afspraken tussen staten over beginselen van goed
bestuur. Deze regels zijn niet nieuw en niet anders dan wat al gebruikelijk
is in onze Nederlandse wet. Zij geven dus geen extra rechten aan
buitenlandse investeerders. Wel hebben ze een forumkeuze om hun recht
te halen: óf onder Nederlands recht bij de Nederlandse bestuursrechter óf
bij een arbitraal tribunaal op basis van een investeringsverdrag.
In een investeringsverdrag staan basisregels voor de behandeling van
buitenlandse investeerders tegen onrechtmatig handelen van overheden.
8

Zie definitie art. X.1 en X. 2 TTIP voorstel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

14

De rechten die in het investeringshoofdstuk van TTIP worden opgenomen
zijn basisregels die we ook terugvinden in de Nederlandse wet. Daarin
staat bijvoorbeeld dat een staat een investeerder mag onteigenen, mits dit
in het publieke belang gebeurt, met rechtswaarborgen omkleed is, zonder
discriminatie gebeurt en tegen betaling van een redelijke schadevergoeding. Dit is een basisbescherming en staat sinds 1798 in onze
Grondwet.
In het voorstel van de Europese Commissie zouden ook andere belanghebbenden toegang krijgen tot deze rechtsgang in TTIP. Via de voorgestelde amicus curiae briefs en third party interventions kan eenieder zich
voegen in het proces. Als amicus curiae (vriend van het hof) zou een
derde partij dan schriftelijk commentaar kunnen aanleveren om het hof te
helpen met de beoordeling van de claim. Voor een third party intervention
is een direct en aantoonbaar belang noodzakelijk.
De leden van de SP-fractie vragen of het kabinet erkent dat het
aantal beroepsmogelijkheden aanzienlijk kan stijgen door ICS
omdat ook bedrijven in beroep kunnen gaan tegen een uitspraak.
Wat zijn de criteria voor bedrijven om in beroep te kunnen gaan?
Erkent het kabinet dat veel zaken om te zetten zijn in een claim
door de breed geformuleerde bepalingen in ICS? Kan het kabinet
daarbij ingaan op de termen «noodzakelijke» maatregel,
«substantiële» ontneming van eigendomsrechten, «manifest
arbitrair» en «legitieme verwachtingen»?
Antwoord van het kabinet
Het kabinet is van mening dat een mogelijkheid van beroep van belang is
voor een eerlijke, voorspelbare en onpartijdige rechtsgang. De mogelijkheid tot het instellen van beroep is dan ook een belangrijk aspect van
effectieve rechtsbescherming. Dit is ook in de nationale rechtsgangen
gewaarborgd.
De mogelijkheid tot het instellen van beroep acht ik ook van belang in het
geval van geschilbeslechting tussen een investeerder en een Staat. Het
draagt bij aan een zorgvuldige beoordeling van het geschil. Onder ICS
kunnen zowel de Staat als de investeerder die onderling een geschil
hebben beroep aantekenen tegen de uitspraak van het Tribunaal. Zoals
ook gebruikelijk is in nationale en internationale rechtsgangen, is het
aantal gronden op basis waarvan beroep mogelijk is, beperkt. Onder ICS
kan beroep worden ingesteld op de volgende gronden:
– het hof in eerste aanleg het toepasselijk recht verkeerd heeft geïnterpreteerd of toegepast;
– het hof een manifest verkeerde interpretatie van de voorgelegde feiten
geeft;
– het hof niet conform de regels is samengesteld;
– buiten zijn mandaat is getreden;
– er sprake is van corruptie van een van de leden van het hof;
– de procedureregels onjuist zijn gevolgd;
– de uitspraak niet met redenen omkleed is.
In de bepalingen die gebruikt zijn in ICS staan gebruikelijke begrippen en
concepten in de nationale, Europese en internationale rechtsorde
(bijvoorbeeld zoals gebruikt in het EU-Werkingsverdag en het Europees
Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele
vrijheden (EVRM). Met de huidige formuleringen sluit het nieuwe ICS aan
bij de wens om de standaarden van investeringsbescherming af te
bakenen en te verduidelijken. Dit om het risico weg te nemen dat een
tribunaal de bepalingen te ruim interpreteert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

15

Zo geldt dat Staten het recht hebben om te reguleren in het publieke
belang, indien de maatregel noodzakelijk is om het publieke doel te
bereiken. Deze «noodzakelijkheidstest» is een basisregel in de internationale en EU-rechtsorde. Hiermee wordt ook voorkomen dat het recht te
reguleren Staten een carte blanche geeft om bijvoorbeeld discriminerende
maatregelen te nemen, indien dat niet noodzakelijk is om het publieke
belang te dienen.
Een «substantiële» ontneming van eigendomsrechten houdt in dat een
maatregel een investeerder in grote mate de fundamentele eigenschappen van eigendom ontneemt, waaronder het recht op gebruik, genot
en beschikking van zijn investering. Er moet hierbij dus sprake zijn van
een zodanige aantasting van het eigendomsrecht, dat de investeerder niet
meer over zijn investering kan beschikken.
Bij een inbreuk op eerlijke en billijke behandeling dient sprake te zijn van
een «manifest arbitraire» maatregel. In andere woorden, er moet sprake
zijn van een willekeurig handelen van de Staat. Bij het bepalen of de
bepaling van eerlijke en billijke behandeling is geschonden, kan het
tribunaal tevens kijken of de verdedigende Staat door het doen van een
specifiek voorstel om de investering aan te trekken, «legitieme verwachtingen» (in de Nederlandse rechtsorde ook wel «gerechtvaardigd
vertrouwen» genoemd») heeft gegeven aan een investeerder, op basis
waarvan de investeerder vervolgens heeft besloten de investering
daadwerkelijk te doen. Er is echter pas sprake van een inbreuk op een
dergelijke legitieme verwachting, als daarbij ook de andere voorwaarden
voor eerlijke en billijke behandeling zijn geschonden. Het tribunaal kan
dus bijvoorbeeld rekening houden met eventuele legitieme verwachtingen, indien de maatregel ook manifest arbitrair is genomen.
De leden van de SP-fractie vragen of al bekend is wat het oordeel
is van de Verenigde Staten over ICS. Erkent het kabinet dat de
Amerikanen concessies zullen verlangen in het onderhandelingsproces, waardoor het voorstel kan verwateren? De leden van de
SP-fractie vragen wat respectievelijk Nederland en de Europese
Commissie gaan doen indien het ICS voorstel wordt verworpen
door de Amerikanen.
Antwoord van het kabinet
De EU-positie is op 12 november jl. gedeeld met de Verenigde Staten en
dat betekent dat het onderhandelingsproces na ruim anderhalf jaar weer
opgestart kan worden. Er is nog geen officiële reactie van de Verenigde
Staten op de EU-positie bekend. De volgende TTIP onderhandelingsronde
zal begin 2016 plaatsvinden. Hierin zal gesproken worden over het
investeringshoofdstuk en zal meer bekend worden over de positie van de
Verenigde Staten.
Klopt het dat er in het EU-Myanmar akkoord wordt onderhandeld
over de oude versie van ISDS, en niet over ICS, zo informeren de
leden van de SP-fractie. Wat is de reden hiervan?
Antwoord van het kabinet
Dit klopt niet. Het voorstel voor ICS wordt ingebracht in alle lopende en
toekomstige onderhandelingen, dus ook in het EU-Myanmar akkoord.
Hiermee wordt het eerste EU-voorstel over investeringsbescherming in
deze onderhandelingen dus aangepast. Birma/Myanmar is daar steeds
van op de hoogte geweest.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

16

Inbreng GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse kennis
genomen van het
EU-voorstel: Handel voor Iedereen en de beantwoording door de
Minister van de schriftelijke vragen van het lid Klaver over de
door de Europese Commissie voorgestelde nieuwe handelsstrategie voor Europa.
Uit de beantwoording van onze vragen blijkt tot teleurstelling
van de leden van de GroenLinks-fractie nog geen commitment
van de Minister om verouderde handelsverdragen actief open te
breken, en doelstellingen als duurzame ontwikkeling veel meer
juridische kracht te geven in de handelsverdragen. Zij hoopten op
concretere plannen van de Minister om eerlijke handel te
bevorderen middels een nieuw model voor Investeringsbeschermings-overeenkomsten (IBO’s). Wat betreft de leden van
de GroenLinks-fractie worden sociale- en milieunormen een veel
groter onderdeel van alle handelsverdragen die Nederland
onderhoudt, en worden deze zaken niet slechts in preambules
aangehaald. Zij zijn verheugd te horen dat de Europese
Commissie werkt aan een plan van aanpak voor de implementatie
van afspraken op het gebied van duurzame ontwikkeling, eerlijke
handel en mensenrechten en wachten ook hier op concrete
invulling van waarden zoals duurzaamheid en transparantie.
Volgens deze leden omvat het voorstel van de Europese
Commissie voor een Investment Court System slechts kleine
verbeteringen ten opzichte van het oorspronkelijke ISDS. Zij
hebben nog steeds grote zorgen over de extra laag rechten voor
buitenlandse investeerders middels deze nieuwe «EU-standaard»
van internationale geschillenbeslechting. Deze leden missen een
argumentatie per handelsverdrag waarom een ISDS in verschillende verdragen nodig is.
De Minister schrijft dat de invloed van handels- en investeringsakkoorden op mensenrechten moet worden meegenomen in de
impact assessments van handelsakkoorden, en dat voor geïdentificeerde risico’s geschikte maatregelen moeten worden genomen.
Welke partij zal deze impact assessments uitvoeren? Welke
maatregelen dienen er volgens de Minister te worden genomen
wanneer er schadelijke effecten worden blootgelegd?
Antwoord van het kabinet
Sustainability Impact Assessments (SIA’s) worden altijd uitgevoerd door
een onafhankelijke organisatie. Welke dit is varieert per opdracht.
Uiteindelijke moeten de Europese Commissie en EU-lidstaten gezamenlijk
beoordelen voor welke bevindingen in deze SIA’s flankerend beleid nodig
is.
De leden van de GroenLinks-fractie willen graag weten welke
maatregelen de Minister bereid is te nemen om ervoor te zorgen
dat Nederland bedrijven zonder substantiële bedrijfsactiviteiten
uit zal sluiten van voorzieningen in handelsverdragen, en hoopt
dat de Minister dit kan toelichten.
Antwoord van het kabinet
Zoals aangegeven in de brief van 25 juni 2014 in reactie op de motie Van
Ojik (Kamerstuk 21 501-02, nr. 1397), acht Nederland het onwenselijk dat
een investeringsbeschermingsovereenkomst (IBO) gebruikt kan worden
door een bedrijf dat geen substantiële bedrijfsactiviteiten verricht. En

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

17

zoals aangegeven in de brief van 9 april jl. in reactie op de motie Maij c.s.
inzake de ratificatie van TTIP (Kamerstuk 21 501-02, nr. 1481), wil
Nederland de IBO’s moderniseren en herzien. Hierbij zal worden aangesloten op de EU-positie in TTIP, inclusief het verbeterde geschillenbeslechtingsmechanisme.
Vervolgens zal een proces van heronderhandeling van de bestaande IBO’s
gestart worden. In de beantwoording van de Kamervragen Thieme van
19 mei jl. (Kamerstuk 2015- Z0, nr. 5826) wordt uitgelegd hoe dit proces
eruit ziet.
Tot slot vragen de leden van de GroenLinks-fractie naar de
verenigbaarheid van ISDS met EU-wetgeving. Zij vragen de
Minister of zij uiterlijk begin december wil toelichten of zij
hierover een vraag in zal dienen bij de behandeling van het
handelsverdrag tussen de EU en Singapore bij het Europese Hof
van Justitie. Dit stelt de Kamer in staat om voor de inbrengdatum
zo nodig over de aangehouden motie Jasper van Dijk/Klaver
(Kamerstuk 21 501-02, nr.1540) te stemmen.
Antwoord van het kabinet
Het kabinet zal de Kamer zo spoedig mogelijk informeren over de stand
van zaken.
Inbreng ChristenUnie-fractie
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen naar de
noodzaak van ICS in handelsverdragen als TTIP en CETA. Zij
verwijzen ook naar de aangenomen motie-Segers c.s. (Kamerstuk
21 501-20, nr. 964), die uitspreekt dat TTIP geen geschillenbeslechting mag bevatten die afbreuk doet aan ons nationale
rechtssysteem en onze democratische besluitvorming. De motie
verwijst bovendien naar de waarborging van onze democratische
rechtsstaat en waarden zoals menselijke waardigheid, vrijheid,
democratie, rechtsgelijkheid en bescherming van milieu en
mensenrechten. Hoe gaat de Minister met deze motie om,
aangezien ook ICS naast of zelfs boven ons nationale rechtssysteem functioneert en niet gebonden is aan onze wetgeving?
Waarom wordt het recht om te reguleren niet eenduidig
vastgelegd? Waarom is transnationale arbitrage noodzakelijk
naast of zelfs boven ons eigen rechtssysteem? Kan de Minister
voorbeelden geven van situaties waarin ons nationale rechtssysteem tekortschiet om investeringsgeschillen te beslechten?
Waarom is het nodig om buitenlandse investeerders exclusieve
toegang tot transnationale arbitrage te geven, in tegenstelling tot
Nederlandse MKB-bedrijven en burgers?
Antwoord van het kabinet
Het kabinet heeft de motie Segers c.s. als ondersteuning van beleid
beoordeeld. Het Investment Court System (ICS) kan een alternatief
worden voor de reguliere nationale rechtsgang bij investeringsgeschillen.
Een claim onder het ICS zal op basis van internationaal recht, zoals
onderschreven door Nederland, gevoerd worden.
De afspraken in handels- en investeringsverdragen over investeringsbescherming geven buitenlandse investeerders het recht een beroep te doen
op de in het verdrag voorziene regeling voor de beslechting van
geschillen. Een investeerder kan hier een beroep op doen indien hij meent
schade te hebben geleden aan zijn investering door ongerechtvaardigd
overheidsingrijpen. Er moet dan worden vastgesteld dat bepaald
overheidshandelen in strijd is met de gemaakte internationale afspraken
uit het verdrag. Hierbij gaat het om basisregels voor de behandeling van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

18

buitenlandse investeerders en hun investeringen, zoals wij die ook onder
het nationale recht kennen. Deze basisregels zien op een eerlijke en billijke
behandeling van buitenlandse investeerders, non-discriminatoire
behandeling, het onbeperkt overmaken van kapitaal en het stellen van
voorwaarden op basis waarvan onteigend mag worden (alleen met
gepaste schadevergoeding). Schadevergoeding zal alleen van toepassing
zijn indien er sprake is van schending van die standaarden en de staat
derhalve onjuist heeft gehandeld. Ons nationale rechtssysteem schiet
daarin niet tekort, maar een dergelijke alternatieve route van internationale geschillenbeslechting is van belang, omdat de onafhankelijkheid
en kwaliteit van de nationale rechtsgang in het buitenland niet overal
gegarandeerd is.
Zoals ik ook heb aangegeven in mijn brief van 9 april jl. in reactie op de
Motie Maij c.s. inzake de ratificatie van TTIP (Kamerstuk 21 501-02,
nr. 1481), verlangt het kabinet de garantie dat nationale overheden
volledige beleidsvrijheid behouden. Ook hier kan TTIP voor een
eenduidige standaard zorgen. Voorts dient de toegang tot het rechtssysteem gewaarborgd te blijven, ook voor individuen en MKB-bedrijven
die minder draagkrachtig zijn. Buitenlandse investeerders mogen geen
hogere bescherming genieten dan consumenten, lokale overheden of
nationale bedrijven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1557

19