De Nederlandse varkensvleesketen
richting 2020
Van speelbal tot speler

De Nederlandse varkensvleesketen
richting 2020
Van speelbal tot speler

G.B.C. Backus
W.H.M. Baltussen
P.A.M. Bens
M.J. Reinders

LEI-rapport 2012-013
Januari 2012
Projectcode 2274000143
LEI, onderdeel van Wageningen UR, Den Haag

2

De Nederlandse varkensvleesketen richting 2020; Van speelbal tot speler
Backus, G.B.C., W.H.M. Baltussen, P.A.M. Bens en M.J. Reinders
LEI-rapport 2012-013
ISBN/EAN: 978-90-8615-557-6
Prijs € 15,25 (inclusief 6% btw)
50 p., fig., tab.

3

Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie.

Foto omslag: Ton van Vliet/Hollandse Hoogte
Bestellingen
070-3358330
publicatie.lei@wur.nl
Deze publicatie is beschikbaar op www.lei.wur.nl.
© LEI, onderdeel van Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek, 2012
Overname van de inhoud is toegestaan, mits met duidelijke bronvermelding.
4

Het LEI is ISO 9001:2008 gecertificeerd.

Inhoud
Woord vooraf

6

Samenvatting

8

S.1 Belangrijkste uitkomsten
S.2 Overige uitkomsten
S.3 Methode

8
8
10

Summary

11

S.1 Key results
S.2 Complementary findings
S.3 Methodology

11
12
13

1

Inleiding

14

2

Huidige situatie

17

2.1 Inkomensvorming
2.2 Prijsvorming

17
20

Strategische uitdagingen

23

3.1 SWOT-analyse
3.2 Visie sectordeskundigen

23
26

Toekomstbeelden

28

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

28
30
32
37
39

3

4

5

Autonome ontwikkeling
Kraamkamer van Europa
Duurzaamheid dicteert de markt
Versterkte ketenintegratie
Slotbeschouwing

Conclusies en aanbevelingen

43

Literatuur en websites

47

5

Woord vooraf
Dit rapport is opgesteld in opdracht van de Nationale Werkgroep Varkensvleesketen. Deze werkgroep is in januari 2011 ingesteld door de staatssecretaris
van Economische zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I). Het draait in dit onderzoek om het verkrijgen van inzicht in de knelpunten en mogelijke oplossingsrichtingen die de toekomst van de Nederlandse varkenssector bepalen. Het rapport
is gefinancierd door het ministerie van Economische zaken, Landbouw en Innovatie.
De centrale vragen in dit rapport worden beantwoord door kwantitatieve
en kwalitatieve gegevensanalyse en door inzet van expertkennis. Er zijn vier
mogelijke toekomstbeelden uitgewerkt: (1) Autonome ontwikkeling; (2) Kraamkamer van Europa; (3) Duurzaamheid dicteert de markt; en (4) Versterkte ketenintegratie. In elk van de vier scenario's volgen de private partijen een andere
strategie en zet de overheid haar ondersteunend beleidsinstrumentarium daarop
in.
De projectleiding was in handen van G.B.C. Backus. Twee deelonderzoeken
liggen aan deze rapportage ten grondslag . Het eerste deelonderzoek behandelt
de prijsvorming van varkensvlees door de keten vanaf veevoergrondstoffen
tot vlees in de supermarkten. Hieraan is bijgedragen door W.H.M. Baltussen,
P.A.M. Bens, F. Bunte, E. Mihaylov, E. Kuiper en R. Hoste. Het tweede deelonderzoek is gericht op de marketingstrategie van de varkensvleesketen. Hieraan
is bijgedragen door M.J. Reinders, P. Ingenbleek, M.A. van Haaster-de Winter en
J. Bartels. Beide deelonderzoeken vormen de basis voor de hoofdstukken 2 en
3, 'Huidige situatie' en 'Strategische uitdagingen'. Daarnaast zijn elementen uit
beide deelrapporten gebruikt voor het uitwerken van vier mogelijke toekomstbeelden in het hoofdstuk 'Toekomstbeelden'.

6

Het onderzoek is begeleid door de Nationale Werkgroep Varkensvleesketen
onder voorzitterschap van K. Oomen. Andere leden van de begeleidingscommissie waren A.C.M. van Straaten (ministerie van EL&I), A. ten Have (LTO),
W. Zwanenburg (NVV), J. Goebbels (COV), M. Jansen (CBL), S. Korver (Vionfood),
T. van Horrik (NAJK), en H. Fransen (Nevedi). Graag bedank ik hen allen hiervoor. Uiteraard is alleen het LEI verantwoordelijk voor de inhoud van dit rapport.

Prof.dr.ir. R.B.M. Huirne
Algemeen Directeur LEI

7

Samenvatting
S.1

Belangrijkste uitkomsten
Om van speelbal tot speler in de markt te worden moet de Nederlandse
varkenssector zich richten op de behoeften van de Noordwest-Europese
consument. Daarvoor is nodig dat de productie duurzaam wordt en de
ketenintegratie wordt versterkt. Het achterblijvende verdienmodel is het
grootste knelpunt in de sector. Het in ketenverband succesvol uitbouwen van nieuwe waardemodellen heeft de hoogste prioriteit. (Zie hoofdstuk 5) De elkaar niet uitsluitende scenario's duurzaamheid 'dicteert de
markt' en 'versterkte ketenintegratie' verdienen de voorkeur. (Zie paragraaf 4.5)
Figuur S.1

Score per scenario op de maatschappelijke aspecten

Scenario

Consumentenbehoefte

Milieu
impact

VolksDierziekten
Werkgezondgelegenheid
heid
mest ammoantirisico gevolniak
biotica
gen

Toegevoegde
waarde

Autonoom

0

0

0

0

0

0

0

0

Kraam-

0

+

+

+

+

--

0/-

0/-

++

++

++

+

++

0

+

++

+

-

-

+

+

0

++

+

kamer
Duurzaam
dicteert
markt
Geïntegreerde
ketens
-=ongunstig; 0= neutraal: += gunstig.

S.2

8

Overige uitkomsten
De Nederlandse varkensprijs past zich aan aan de Duitse varkensprijs. Tussen
schakels in de keten bestaan vaste prijsopslagen. Over de periode van 2000 tot
en met 2010 geven supermarkten een stijging van de kosten net zo snel door
als een daling. Bij korte pieken in de voerprijs dragen de primaire bedrijven het

verlies zelf en alleen bij langdurig hoge voerprijzen zal de prijs van varkens uiteindelijk stijgen. (Zie paragraaf 2.2) Het is niet uit te sluiten dat het wisselvalligere verloop van de grondstoffenprijzen in combinatie met de toegenomen
specialisatie van de varkenshouderij in de Europese Unie een trendbreuk inluidt.
(Zie hoofdstuk 5)
Het huidig productassortiment sluit niet aan op de consumentenmarkt. Het
ontbreekt aan marktgerichtheid van de keten om toegevoegde waarde te kunnen creëren. (Zie paragraaf 3.1) Het is mogelijk om hoge prijzen en marges te
genereren als een varkensvleesketen tot een product(groep) met een hoge toegevoegde waarde weet te komen. (Zie paragraaf 2.2) Vernieuwende initiatieven
stuiten op bestaande ketenstructuren en wettelijke kaders. Ketenpartijen en
overheden moeten experimenteerruimte bieden aan vernieuwende initiatieven
voor grotere groepen bedrijven. De helft van de ondervraagde experts staat
neutraal ten opzichte van de vraag of het initiatief bij slachterijen en retail moet
liggen. (Zie paragraaf 3.2)
Het aantal bedrijven halveert de komende 10 jaren, de varkensstapel wordt
kleiner en schaalvergroting zet door. Betaalbare oplossingen voor de mestafzet
dienen vóór 2015 geïmplementeerd te worden. (Zie paragraaf 4.5)
De biggenexport vanuit Nederland zal in het komend decennium sterk toenemen van 6 miljoen naar 11 tot 16 miljoen biggen. Dit vraagt om een andere
aanpak van de beheersing van dierziekten door compartimentering over landsgrenzen heen. De biggenexport moet met prioriteit worden gericht op de Duitse
markt. (Zie hoofdstuk 5)
Verlaging van de toekomstige mestkosten met 4 cent per kg geslacht gewicht en verhoging van het rendement uit concepten met 4 cent per kg geslacht
gewicht moeten er voor zorgen dat de bedrijven in de toekomst een goed inkomen kunnen genereren en gelijktijdig aan de gestelde maatschappelijke eisen
kunnen voldoen. (Zie hoofdstuk 5)
In de Nederlandse winkel wordt de huidige één ster de minimumstandaard.
Bij verdere ontwikkeling van concepten is meer aandacht nodig voor smaak en
beleving en minder voor aspecten die moeilijk communiceerbaar zijn richting de
consument (hokoppervlakte per dier, milieu-eisen). (Zie hoofdstuk 5)

9

S.3

Methode
De Nationale Werkgroep Varkensvleesketen heeft behoefte aan meer inzicht in
de mogelijke oplossingsrichtingen die de toekomst van de Nederlandse varkenssector bepalen. Op basis van een kwantitatieve en kwalitatieve gegevensanalyse
is de huidige situatie van de varkenssector beschreven in een SWOT-analyse.
Experts hebben ook aan de SWOT-analyse bijgedragen door hun deelname aan
een Delphi-studie.
Vervolgens zijn vier mogelijke toekomstbeelden opgesteld. Het betreft: autonome ontwikkeling; kraamkamer van Europa; duurzaamheid dicteert de markt;
en versterkte ketenintegratie. In elk van de vier scenario's volgen de private
partijen een andere strategie en zet de overheid haar ondersteunend beleidsinstrumentarium daarop in. Per scenario is een score vermeld op de relevante
maatschappelijke aspecten.

10

Summary
The Dutch pork chain towards 2020
From plaything to player
S.1

Key results
To switch from being a plaything to an important player within the market, the Dutch pork sector must focus on the needs of the North-west
European consumer. To this end, it is necessary for production to be
made sustainable and for supply chain integration to be reinforced. The
lack of a sustainable business model is the main bottleneck within the
sector. The successful further development of new value models has
the highest priority within the chain. The non-mutually exclusive scenarios "sustainability dictates the market" and "reinforced supply chain integration" take preference.

Figure S.1

Score per scenario with regard to social aspects

Scenario

Consu-

Environmental

Public

Animal

mer -

impact

health

diseases

needs

manure ammo- antinia

risk

Employ- Added
ment

value

conse-

biotics

quences

Autonomous

0

0

0

0

0

0

0

0

Specialising in

0

+

+

+

+

--

0/-

0/-

++

++

++

+

++

0

+

++

+

-

-

+

+

0

++

+

sows
Sustainability
dictates the
market
Integrated
chains
-=unfavourable; 0= neutral: += favourable.

11

S.2

Complementary findings
The Dutch pork price adapts itself in line with the German pork price. Fixed price
increases exist between links within the chain. Over the period from 2000 to the
end of 2010, supermarkets passed on both cost increases and cost drops to
consumers. In the case of brief peaks in feed prices, the primary producers
bear the loss themselves. Only in the case of longer-term higher feed prices will
the price of pork actually increase. It is not possible to exclude the possibility
that the higher volatility of the prices of raw materials combined with the increased specialisation of the pig-farming sector could signal a shift in the trend
within the European Union.
The current product range does not meet the demands of the consumer
market. The supply chain is lacking the market focus needed to be able to create added value. It is possible to generate high prices and margins if a pork
chain manages to produce a product or product group with a high added value.
Innovative initiatives come up against existing chain structures and legal frameworks. Chain parties and government bodies must offer innovative initiatives for
larger groups of businesses scope for experimentation. Half of the experts
questioned have a neutral attitude towards the question of whether the initiative
should lie with abattoirs and retailers.
The number of pig farms will halve over the next ten years, the pig population will shrink and increases in scale will continue. Affordable solutions with regard to manure disposal must be implemented before 2015.
Piglet exports from the Netherlands will increase greatly over the next decade, from 6 million to between 11 and 16 million piglets. This requires a different approach to the control of animal diseases through compartmentalisation
across national borders. Piglet exports need to focus on and prioritise the German market.
A reduction of the future manure costs by €0.04 per kg slaughter weight
and an increase in returns from new market concepts by €0.04 per kg slaughter weight should ensure that the businesses can generate a good income in the
future while at the same time satisfying the stated social requirements.
In Dutch shops, the current "one star" will become the minimum standard.
For the further development of concepts, more attention needs to be devoted to
flavour and the eating experience rather than aspects that are difficult to communicate to the consumer (such as the amount of pen space per animal and environmental standards).

12

S.3

Methodology
The National Working Group for the Pork Chain ( Nationale Werkgroep
Varkensvleesketen) requires greater insight into the possible solutions that will
determine the future viability of the Dutch pig sector. On the basis of a qualitative and quantitative data analysis, the current situation in the pig sector is described in a SWOT analysis. Experts have also contributed to the SWOT analysis
through their participation in a Delphi study.
Next, four possible future scenarios were drawn up. These are: autonomous
development; Europe's delivery room; sustainability dictates the market; and reinforced chain integration. In each of the four scenarios, the private parties follow a different strategy and the government deploys its supporting policy
instruments accordingly. A score is given for each scenario with regard to the
relevant social aspects.

13

1

Inleiding
De Nederlandse varkensvleesketen functioneert onder invloed van allerlei krachten, die tegelijkertijd kansen en bedreigingen zijn voor een duurzame ontwikkeling. Daarbij opereert de sector in een samenleving die bovenwettelijke eisen
stelt alvorens een licence to operate te verstrekken. In figuur 1.1 zijn de resultaten van een kwantitatieve analyse van de aandacht voor deze issues in de
Nederlandse media (landelijke en regionale kranten én vakpers) gedurende de
afgelopen 10 jaar weergegeven. De maatschappelijk eisen aan de sector komen
tot uiting in een veelheid van issues: dierenwelzijn, megastallen, staarten couperen; humane gezondheid, antibiotica; klimaatverandering en milieuvervuiling.
Deze issues bevinden zich anno 2011 in verschillende fasen. De issues 'castratie' en 'ammoniak' zijn op hun retour, maar 'megastallen' staat nog in het brandpunt van de belangstelling. Ook het issue 'antibiotica' is de laatste jaren sterk
in opkomst. 'Mest en mineralen' is een thema dat nog steeds in de publieke belangstelling staat, en dat nog niet is beslecht door zelfregulering en of wetgeving. Kortom, de varkensvleesketen opereert in een omgeving die extra eisen
stelt. Extra eisen hoeven niet altijd gepaard te gaan met extra kosten of duurdere productie. Zo levert stoppen met castratie uiteindelijk vlees op tegen
lagere kosten.

14

Figuur 1.1

Aan veehouderij gerelateerde issues in Nederland anno 2011

Mate van publieke aandacht

Reïncarnatie

Megastallen

Regulering/ certificering

Publieke actie en druk
op regelgevers

Antibiotica

Publieke
verontwaardiging en
mobilisatie

Wetgeving of zelfregulering

Castratie

Mest en
mineralen

Ammoniak

Eerlijke prijzen
Issue moeheid

Klimaat

GMO soja
Maatschappelijke
ongerustheid

Couperen

Verspilling

Nano

Media aandacht
Transparantie

Ongerustheid bij opinie
leiders

Flexitariër

Kalme omgeving
Initiatie

Groei

Ontwikkeling

Volwassenheid

Post volwassenheid

Bron: Lexis Nexis, bewerking LEI.

De verslechterende financieel-economische positie van de varkensbedrijven
in Nederland is de aanleiding voor dit onderzoek. De wens en noodzaak is om
deze ontwikkeling te keren, zodanig dat het Nederlandse varkenssysteem in
2020 in een positie van duurzaam concurrentievoordeel zit. Doel van het onderzoek is dan ook om te achterhalen wat hier voor nodig is, en in welke richting
het systeem zich moet ontwikkelen. Overigens wordt hierover ook in andere
gremia en andere landen nagedacht. Dit heeft onder meer geleid tot het
'Manifest van Den Bosch' en de stakeholderdialoog van 'Van mega naar beter'
(Hans Alders, 2011) en het Vlaams actieplan voor de varkenshouderij van
1 december 2011.1 Het door de Commissie van Doorn opgestelde 'Manifest
van Den Bosch' concludeert dat
'een omslag, beter gezegd een doorbraak nodig is naar vlees waarvan we
willen dat het lekker is, veilig en bovenal geproduceerd met respect voor het
dier, onder omstandigheden en voorwaarden die waardering geven aan het
product en zijn producent.'
1

http://www.vilt.be/application/vilt_live/public/upload/33/default/33384.pdf

15

Dit met als doel dat:
'de directe omgeving zich weer met hem (de producent) verbonden voelt en
de samenleving als geheel de sector niet langer als een last ervaart maar
weer op zijn toegevoegde waarde wil beoordelen.'
Overigens begint de varkensvleesketen hierbij niet vanaf nul. Anno 2011 wordt
14% van de Nederlandse varkens al onder concept verkocht (ING, 2011). Dit
laat zien dat de varkenssector de weg naar verandering al heeft ingezet. Deze
veranderingen nemen overigens wel tijd in beslag. De tijdsduur voordat een
duurzame stal van de tekentafel is omgezet in realiteit bedraagt meerdere jaren.
En als een stal er eenmaal staat, moet deze vervolgens weer 20 jaar mee.
De stakeholderdialoog van Alders1 heeft inzichtelijk gemaakt dat er bij alle
betrokkenen bereidheid bestaat om samen de schouders te zetten onder het
formuleren van een visie op de toekomst van de veehouderij, dilemma's te bespreken en van een antwoord te voorzien, doelen te formuleren en te voorzien
van een tijdpad. Eenvoudige antwoorden ontbreken, maar het formuleren van
doelen met een tijdshorizon van 10 jaar zet een stip op de horizon. De tijd en
het oplossingsvermogen van de verschillende ketenpartijen moet vervolgens
worden gebruikt om tot een invulling te komen. Dit rapport beoogt bij te dragen
aan het vergroten van dit oplossingsvermogen.
Ten grondslag aan deze rapportage liggen twee deelonderzoeken.2 Het
eerste deelonderzoek behandelt de prijsvorming van varkensvlees door de
keten vanaf veevoergrondstoffen tot vlees in de supermarkten (Baltussen et al.,
2011; Prijsvorming in de varkensvleesketen). Het tweede deelonderzoek
behandelt de marketingstrategie van de varkensvleesketen (Reinders et al.,
2011). Beide deelonderzoeken vormen de basis voor de hoofdstukken 2 en 3,
'Huidige situatie' en 'Strategische uitdagingen'. Daarnaast zijn elementen uit
beide deelrapporten gebruikt voor het uitwerken van vier mogelijke
toekomstbeelden in het hoofdstuk 'Toekomstbeelden'.

1

16

http://www.dialoogmegastallen.nl/art/uploads/files/110922%20Rapport%20Alders%20lowres
%20def.pdf
2
Beide deelonderzoeken zijn bij de auteurs op aanvraag beschikbaar.

2
2.1

Huidige situatie
Inkomensvorming
Het gemiddelde rendement op eigen vermogen in de primaire en niet-primaire
schakels van de Nederlandse varkensvleesketen in de periode 2000-2009 vertoont per saldo een vrij stabiel beeld. De toe- of afnames van het rendement
over de vijfjaarlijkse perioden 2000-2004 en 2005-2009 bedragen slechts enkele procenten. Deze stabiele situatie is echter voor de primaire varkensbedrijven
niet rooskleurig met gemiddeld negatieve rendementen. Daar komen slechte resultaten in recente jaren bij. De relatief slechte positie van de primaire varkensbedrijven in de keten komt doordat zij prijsnemers zijn. In de periode 2007-2011
zijn de besparingen op het gemiddeld varkensbedrijf negatief. De gemiddelde
solvabiliteit (eigen vermogen ten opzichte van het totale vermogen) is afgenomen van 64 naar 56%. Een afnemende solvabiliteit vermindert de mogelijkheden
om te investeren in maatschappelijke wensen.
De slechte financiële positie werpt een drempel op voor bedrijven om de benodigde wettelijke aanpassingen op het terrein van milieu (reductie van de ammoniakemissie) en dierenwelzijn (groepshuisvesting zeugen, oppervlakte eisen
biggen en vleesvarkens) te kunnen financieren. Hierbij moet worden opgemerkt
dat de verschillen in financiële situatie tussen bedrijven groot zijn. Ook anno
2011 zijn er bijvoorbeeld nog varkensbedrijven met bouwplannen. De slechte financiële positie geldt niet alleen voor Nederlandse bedrijven. Ook in andere EUlanden zijn de rendementen in de varkenshouderij laag. Wel zijn Nederlandse en
Deense zeugenhouders met hun sterke focus op export van biggen extra gevoelig. Door de hoge voerprijzen is de vraag naar biggen in vooral Oost-Europese
landen gedaald waardoor met name de biggenprijzen relatief laag zijn.
Vanouds komt de varkenshouderij regionaal zeer geconcentreerd voor (ZuidNederland, het westen van Duitsland, Bretagne in Frankrijk, Catalonië in Spanje,
de Povlakte in Italië). In deze gebieden zijn alle schakels van de keten vertegenwoordigd: veevoerindustrie, productie, slachterij, verwerking en dienstverlening
(bouwbedrijven, dierenarts, banken). Dit betekent dat verandering van de omvang van de primaire sector direct gevolgen heeft voor de omvang van de rest
van de keten. Ook geografisch is er sprake van schaalvergroting. De regio
Denemarken, Noordwest-Duitsland en Nederland gaat steeds meer als één regio
fungeren waarbij in Nederland en Denemarken de nadruk op de biggenproductie

17

18

ligt en in Duitsland legt men de focus op de rest van de kolom vanaf het houden
van vleesvarkens tot en met de verwerking van vlees.
Voor 2013 moeten varkenshouders investeren om aan de strengere wettelijke eisen van dierenwelzijn en milieu te kunnen voldoen. Groepshuisvesting van
zeugen is een eis vanuit de EU. Voor Nederlandse varkenshouders gelden strengere eisen ten aanzien van de emissie van ammoniak vanaf 2013. De verwachting is dat een fors deel van de varkensbedrijven niet wil of kan investeren in
de bedrijfsaanpassingen. Op de korte termijn zal dit leiden tot een versnelde afname van het aantal bedrijven en ook van de varkensstapel. Productiedalingen
tot 20% van zowel de zeugen- als vleesvarkensstapel in Nederland zijn mogelijk.
Dit geldt niet alleen voor Nederland maar ook voor de zeugenhouderij in andere
Europese landen. Dit betekent dat het aanbod van biggen vanaf 2013 sterk kan
dalen, wat een opwaartse druk geeft op de prijzen van zowel biggen als vleesvarkens. Dit zorgt voor betere inkomens voor varkensbedrijven in de periode
2013-2015 en biedt ruimte om te investeren vanaf 2015. Dit laatste geldt alleen
voor de bedrijven die de sprong naar 2015 kunnen maken.
In figuur 2.1 staan de resultaten van varkensbedrijven in Nederland in 2009.
Hierbij zijn de gegevens van het Bedrijveninformatienet van het LEI gebruikt. De
bedrijven zijn daarbij ingedeeld in vijf groepen. Elke groep vertegenwoordigt
20% van de bedrijven. Als indelingscriterium is de rentabiliteit gebruikt. Rentabiliteit is hier gedefinieerd als opbrengst per 100 euro (berekende) kosten. Per
groep is de bedrijfsomvang weergegeven door het gemiddeld aantal fokzeugen
en vleesvarkens. De financiële positie is weergegeven door het vreemd vermogen en het aandeel eigen vermogen in het totaal vermogen. Ook is voor elk
van de vijf groepen het aandeel in respectievelijk de totale fokzeugen- en vleesvarkensstapel weergegeven.
De resultaten laten zien dat er grote verschillen in rentabiliteit zijn tussen de
bedrijven van nog geen 70 euro opbrengst per 100 euro (berekende) kosten tot
ruim 100 euro opbrengsten per 100 euro kosten. De bedrijven met de laagste
rentabiliteit (categorie 'laag’en‘vrij laag’) kunnen zeker niet doorgroeien naar
een bedrijfsomvang van twee of meer arbeidskrachten. Dit zijn kleine niet-renderende bedrijven die overleven zolang ze op het eigen vermogen kunnen interen,
met andere woorden: ze eten hun bedrijf op. Op het moment van investeren
hebben ze onvoldoende eigen middelen en ook de banken zijn waarschijnlijk niet
bereid geld te stoppen in dergelijke bedrijven. Gegeven hun omvang zijn dergelijke bedrijven bijna onverkoopbaar. Voor individuele situaties kan dit ertoe leiden
dat ondernemers niet verder kunnen produceren en met een restschuld blijven
zitten.

Rentabiliteit
Laag

67

53

565

Vrij laag

77

112 1.301

Gemiddeld

84

144 1.348

Vrij hoog

91

284 1.860

Hoog

103

548

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Laag

Vrij laag

Gemiddeld

% fokzeugenstapel

% eigen
vermogen

rentabiliteit

594

Vrij hoog

% vleesvarkensstapel

Aantal vleesvarkens

Resultaten bedrijven 2009 ingedeeld op basis van rentabiliteit
Aantal fokzeugen

Figuur 2.1

Hoog

1 = laag, 5 = hoog.

Ook de bedrijven in de categorie ‘gemiddeld’ kunnen zich nauwelijks ontwikkelen. Ze zijn te klein en kunnen onvoldoende betalingscapaciteit genereren. Het
merendeel van de bedrijven in de categorie ‘vrij hoog’ kan de bedrijfsopzet continueren, en een deel van deze bedrijven kan qua omvang groeien. De bedrijven
in de categorie ‘hoog’ kunnen veelal de combinatie groei, overname en investeren in duurzame maatregelen realiseren. Kortom, vooral de kleine en middelgrote gezinsbedrijven komen in de knel. Opvallend is dat de bedrijven in de
categorie ‘hoog’ overwegend zeugenbedrijven zijn, terwijl een derde van de
vleesvarkensstapel wordt gehouden op bedrijven met een relatief lage rentabiliteit (categorie ‘laag’ en ‘vrij laag’). De zeugenhouderij wordt gekenmerkt door
dynamiek, terwijl de vleesvarkenshouderij relatief gezien in stilstaat.
Wat betreft de potentiële stoppers wordt de primaire varkenshouderij gekenmerkt door een relatief grote 'staart'-bedrijven die niet in staat zijn te moderniseren en te ontwikkelen. Toekomstperspectief is voor deze voornamelijk
gezinsbedrijven afwezig. Gelijktijdig zijn dit bedrijven die niet zomaar een, twee,
drie omvallen. Onder meer door inkomen buiten het bedrijf en besparen op hun
privé-uitgaven zijn deze ondernemers tot nu toe in staat geweest om onder het
bestaansminimum enige tijd door te gaan. Juist veel van deze bedrijven moeten

19

echter nog verplicht investeren in ammoniak en groepshuisvesting voor 2013.
Dat kunnen ze dus niet. Hiermee komen deze bedrijven in de fuik.

2.2

Prijsvorming
Voor de gehele varkensketen geldt dat de prijzen via zogenaamde spotmarkten
wekelijks tot stand komen en dat de markt voor vleesvarkens en varkensvlees
als een commoditymarkt gezien kan worden. De biggenmarkt daarentegen is
een kwaliteitsmarkt met forse toeslagen voor verschillen in gezondheidsstatus.
De Nederlandse varkenshouderijsector concurreert vooral met andere EUlanden. De varkensvleesmarkt is een EU-markt waar grote exporteurs, zoals
Nederland en Denemarken, sterk van afhankelijk zijn. Netto exporteert Nederland tweederde deel van het varkensvlees, bruto is dit nog groter doordat ook
vlees en vleeswaren uit bijvoorbeeld Duitsland naar Nederland geïmporteerd
wordt.
Tussen partijen binnen een schakel (bijvoorbeeld retail of slachterij of primaire productie) is sterke concurrentie. Coöperatie en coördinatie tussen varkenshouders onderling en verticaal in de keten vindt nauwelijks plaats. Resultaten
van uitgevoerde econometrische analyses laten zien dat:
- de Nederlandse varkensprijs zich aanpast aan de Duitse varkensprijs;
- in de periode 2003-2010 geen klassieke varkenscyclus vastgesteld wordt,
waarbij het aanbod reageert op prijsschommelingen;
- tussen schakels in de keten vaste prijsopslagen bestaan;
- over de gehele periode van 2000 tot en met 2010 geen asymmetrische
prijsaanpassingen voor varkensvlees zijn;
- supermarkten een stijging van de kosten net zo snel doorgeven als een
daling;
- er geen langetermijnrelatie bestaat tussen de prijs van het veevoer en de
varkensprijzen af-boerderij. Bij korte pieken in de voerprijs dragen de primaire bedrijven het verlies zelf en alleen bij langdurig hoge voerprijzen zal het
aanbod van biggen en vleesvarkens verminderen en daardoor de prijs van
varkens gaan stijgen. Anno 2011 heeft het laatste in Nederland nog niet
plaatsgevonden.

20

Uit figuur 2.2 kan afgeleid worden dat de kosten voor energie (olieprijs)
sterk gestegen zijn in vergelijking met de andere producten en sterk in prijs fluctueert. De varkenscyclus in de oude vorm bestaat niet meer. Het aanbod van
varkens(vlees) op de EU-markt is vrijwel continu groter dan de vraag. Dit heeft

als gevolg dat perioden van schaarste en hoge prijzen niet langer voorkomen,
tenzij er een ernstige veterinaire crisis uitbreekt. Werden de toenemende prijzen
voor varkensvoer in 2008-2009 nog gecompenseerd door toenemende varkensvleesprijzen, de recente toename in de prijzen van varkensvoer heeft eind
2011 nog niet geleid tot een substantiële toename van de varkens(vlees)prijzen
af boerderij.
Figuur 2.2

Prijsindex voor varkensvlees af boerderij, af slachterij en in
de retail, prijsindex voor varkensvoer en de prijsindex voor
olie (basis: 2004-2006=100)

270
245
220
195
170
145
120
95
70
45
20

CPIConsumentenprijsindex
af slachterij
PPIProducenteprijsindex
af slachterij
af boerderij
PPIProducentenprijs
af boerderij
varkensvoer
VPPrijsindex
varkensvoer
Prijsindex olie
Olie
Bron: Consumentenprijs: CBS; overige prijzen: LEI.

Uit figuur 2.3 blijkt dat er wel nog steeds een sterk verband is tussen de
schommelingen in de consumentenprijs en die van de prijs voor varkensvlees
af boerderij.

21

Toelichting figuur 2.3: Verband prijs varkensvlees producenten en consumenten.
a. Consumentenprijs heeft betrekking op vers vlees (circa 20% van het karkas) en producentenprijs op het gehele karkas. Hierdoor is consumentenprijs ook bijna vijf keer zo
hoog als de producentenprijs.
b. Periodiek kunnen prijzen producenten en consumenten uit de pas lopen. Bijvoorbeeld in
december worden relatief veel dure delen verkocht waardoor de gemiddelde consumentenprijs hoog is ten opzichte van de producentenprijs.

Figuur 2.3

Consumentenprijzen en producentenprijzen van varkensvlees
in euro's per kg, inclusief btw

7.50

1.80
1.70

7.00

1.60
1.50

6.50

1.40
1.30

6.00

1.20
1.10

5.50

1.00
5.00

0.90
2005

2006

2007

2008

Consumentenprijs

2009

2010

Producentenprijs

Bron: Consumentenprijs: CBS; overige prijzen: LEI.

Het is mogelijk om hoge prijzen en marges te genereren als een bedrijf of
een keten tot een product of productgroep met een hoge toegevoegde waarde
weet te komen. Dit is overigens binnen het vlees, in het bijzonder varkensvlees,
niet eenvoudig, maar ook niet onmogelijk. Enkele ketens onderscheiden zich
op dit moment onder andere door middel van het Beter Levenkenmerk van de
Dierenbescherming en Milieukeur. Dit betekent dat een gesloten keten georganiseerd moet worden die de extra kwaliteit garandeert.

22

3
3.1

Strategische uitdagingen
SWOT-analyse
De huidige situatie van de varkenssector is beschreven in een SWOT-analyse.
Deze analyse bestaat uit een interne analyse van sterkten en zwakten en een externe analyse van kansen en bedreigingen. Figuur 3.1 geeft een overzicht van
de sterkten, zwakten, kansen en bedreigingen.
Figuur 3.1

SWOT Nederlandse varkensvleesketen anno 2011

Sterkten

Zwaktes

- Efficiency van het systeem
- Kunnen bedienen van massamarkten
- Veel kennis over ketenorganisatie
- Exportoriëntatie
- Geringe transportafstand belangrijke

- Reputatie product en sector (megastallen)
- Geen (sterke) merken (vlees = commodity)
- Weinig ruimte voor innovatie
- Geen marketingafdeling
- Star prijsplafond
- Zichtbaarheid/transparantie
- Marktinformatie beperkt
- Productie omvang primair is niet variabel

consumentenmarkten (NW-Europa)

- Hoog kennisniveau (product-technisch) bij
alle schakels in de keten
Kansen

Bedreigingen

- Trend van mediterrane eetcultuur en

- Aandacht media en pressiegroepen
- Stijgende graanprijzen; toename volatiliteit
- Niet grondgebonden zijn van de sector
- Toenemende concurrentie vanuit buurlanden
- Liberalisering wereldmarkt
- Veranderende eetpatronen
- Prijsgevoeligheid consument
- Dierziekten, zoönosen

gewoonten

- Trend van gemak
- Toenemende aandacht voor duurzaamheid
bij retail en consument

- Opkomende nieuwe markten (MOE- en
BRIC-landen)

- Segmentatie

De Nederlandse varkenssector staat bekend om zijn efficiënte productie.
Nederland scoort bijvoorbeeld zeer goed op het aantal biggen per zeug. Daar
komt bij dat Nederland een netto exporterend land is, met een zelfvoorzieningsgraad boven de 200: ruim de helft wordt over de grens afgezet. Binnen Europa
is de Nederlandse varkenshouderij nog steeds concurrerend ondanks relatief
hoge kosten voor milieu en dierenwelzijn. Belangrijke landen voor Nederlandse
biggen, varkens en varkensvlees zijn gelegen in Noordwest-Europa, waarvan
Duitsland en het Verenigd Koningrijk verreweg de belangrijkste zijn. Er is een

23

24

geringe transportafstand tot belangrijke markten. Daarnaast is er kennis over
hoe de keten te organiseren zodat de huidige keten massamarkten kan bedienen. Varkensvlees is het meest gekochte type vlees met een aandeel van bijna
50% in de totale vleesconsumptie van Nederland. De vleesverwerking in Nederland is relatief grootschalig. Daarnaast zijn de toeleveranciers van varkensbedrijven koploper in technische kennis en innovatie.
Varkensvlees heeft een relatief slechte reputatie: het product wordt geassocieerd met vet en de sector wordt geconfronteerd met discussies over megastallen, preventief gebruik van antibiotica en uitstoot van ziektekiemen. Er is
weinig kennis over de sector bij de consument, die er zich overigens ook niet
actief mee bezig houdt. Ook bevinden er zich binnen het assortiment vers varkensvlees geen grote merken en vleeswaren en snacks worden zowel onder
fabrikantenmerken, huismerken als zonder merk op de markt gebracht. Dit
zorgt ervoor dat varkensvlees niet onderscheidend is in de perceptie van de
consument. Hiermee wordt varkensvlees een commodity-product waardoor
noch verwerkers noch retail macht hebben om het prijsplafond te verhogen.
De supermarkt heeft overigens wel de meeste macht: vlees wordt gebruikt als
flow-product (bijvoorbeeld klanten aantrekken met promoties. Daar komt bij dat
inspelen op fluctuaties in de vraag lastig is omdat de productieomvang niet variabel is. Los hiervan is er weinig ruimte voor innovatie in de keten. 'Een probleem
in de varkensketen is dat er, door kleine marges, weinig speelruimte lijkt te zijn
voor koerswijzigingen. Een koerswijziging moet direct resultaat opleveren wil
men het kunnen doorvoeren.' (Hoste, 2004). Sectordeskundigen bevestigen dit
beeld (zie paragraaf 3.2).
Prijzen van grondstoffen zijn meer en meer onderhevig aan prijsschommelingen. Hoewel de sector niet grondgebonden is, verschuift productiecapaciteit
niet snel naar andere gebieden in de Europese Unie. Wel kan als gevolg van de
liberalisering van de wereldmarkt ook de Europese import van varkensvlees
vanuit niet-EU landen toenemen. Zo kan een toekomstige vrijhandelsovereenkomst tussen de EU en Mercosurlanden de import substantieel laten toenemen.
Vanuit eigen land vormen veranderende eetpatronen door vergrijzing, religie en
vegetarisme een bedreiging. Hier komt de blijvende prijsgevoeligheid van de
consument bij en een toenemende aandacht voor gezond eten.
Kansen zijn er ook. Eén daarvan is de trend van gemak en toenemende aandacht voor duurzaamheid. Door globalisering en toegenomen mobiliteit worden
eetgewoontes uit andere culturen overgenomen. Ook is de huidige klant zich
steeds beter bewust welke producten en productvariatie zij wil aankopen. Daarnaast zorgt de verdere individualisering voor een verdere diversiteit in klantvragen, waardoor een gesegmenteerde aanpak steeds meer kansen biedt. Ook zal

de mondiale varkensvleesconsumptie toenemen. Tot slot blijkt uit onderzoek dat
productiewijze en smaak van het product in de beleving van de consument verstrengeld zijn. Beide factoren kunnen elkaar versterken. Figuur 3.2 laat zien dat
men de smaak van (gangbaar én biologisch) varkensvlees als beter percipieert
indien het voorzien is van een label met een keurmerk (scharrel of biologisch).
De toenemende aandacht van consumenten voor de herkomst en productiewijze
van voedsel biedt dus kansen in de marketing.
Figuur 3.2

Smaakbeleving van vlees bij verschillende informatieverstrekking

Bron: Gruner (2006, p. 153).

De belangrijkste strategische uitdagingen die uit de SWOT-analyse naar
voren komen, zijn:
- Het huidig productassortiment sluit niet aan op de consumentenmarkt. De
varkensvleesmarkt speelt onvoldoende in op specifieke behoeften van consumenten. Het gaat hier ten eerste om het herkennen van specifieke segmenten in de markt, met ieder hun eigen behoeftes en productvragen, en
ten tweede om het bedienen van deze segmenten met op maat gemaakte
producten (bijvoorbeeld op het gebied van smaak, identiteit en gezondheid).
- Het marktaandeel van duurzame voedingsproducten is nog laag. Duurzaamheid is nog niet voldoende verankerd in de consumptie en productie. Het is
duidelijk dat er in Noordwest-Europa een markt voor duurzame producten is,
maar er wordt nog te weinig verbinding gemaakt tussen 'eco' (producteigenschappen als milieu- en diervriendelijkheid) en 'ego' (voor de consument belangrijke producteigenschappen als prijs, gemak en gezondheid). Bovendien
25

-

3.2

gaat het hier om een stukje maatschappelijke legitimiteit, namelijk of de sector voldoet aan de wensen van de samenleving.
Het ontbreekt aan marktgerichtheid van de keten om toegevoegde waarde
te kunnen creëren. De sector is goed in efficiëntie en kostenbeheersing.
Maar ze is minder goed in het denken vanuit toegevoegde waarde voor de
klant en ook de innovatiekracht ontbreekt, mede door de beperkte samenhang tussen de verschillende ketenschakels. Een structurele monitoring van
marktinformatie ontbreekt, consumentenervaringen met vlees worden niet
teruggekoppeld tot aan het boerderijniveau en er is in de keten geen logische partij die nieuwe concepten ontwikkelt.

Visie sectordeskundigen
Als onderdeel van een Delphi-studie die in het kader van het deelonderzoek marketingstrategie is uitgevoerd hebben experts een aantal gesloten stellingen beantwoord (zie ook Reinders et al., 2011). De experts zijn het vooral eens met de
stelling dat het ontbreekt aan leiderschap binnen de sector. Opvallend is daarbij
dat bijna de helft van de respondenten neutraal staat ten opzichte van de vraag
of het initiatief bij slachterijen en retail moet liggen. Er lijkt verder geen ruimte
voor aanloopverliezen en men gaat uit van een krimp van de sector. Wat verder
opvalt, is dat experts vinden dat er niet onveranderd kan worden afgezet voor
de thuismarkt, maar dat er verder weinig draagvlak lijkt voor verandering. Tot
slot vinden veel experts dat de varkenshouder niet zelf consumentgerichte innovaties kunnen ontwikkelen en testen in de markt.

26

Figuur 3.3

Opvattingen van sectorexperts (n=18) over de ideeën
en aspecten die kunnen bijdragen aan meer perspectief
voor een duurzame economische ontwikkeling van de
Nederlandse varkensvleesketen

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%

eens

draagvlak voor verandering

onveranderd afzetten in thuismarkt

onveranderd exporteren

duurzaamheid leeft

niet ten koste van efficiëntie

regieland en niet zelf produceren

draagvlak voor duurzame innovatie

iniatief bij de consument

initiatief bij slachterijen en retail

neutraal

varkenshouder moet consumentgericht innoveren

oneens

marktonderzoek al snel te duur

nieuwe NL spelers nodig voor innovatie

marktkansen onhaalbaar bestempeld

binnen enkele jaren krimp

geen ruimte voor aanloopverliezen

ontbreekt aan leiderschap

0%

Bij het voorgaande moet worden opgemerkt dat de sectordeskundigen
meerdere jaren ervaring in de sector hebben en mede daardoor mogelijk vanuit
bestaande tradities en gewoonten reageren. Dat kan van invloed zijn op de uitkomsten. Duidelijk is dat de experts geen duidelijke oplossing voor ogen hebben:
dé marsroute is er niet!

27

4

Toekomstbeelden
De onzekerheden voor de periode na 2015 zijn groot. Deels zijn deze door de
verschillende ketenpartijen en andere betrokkenen als overheden en ngo's te beinvloeden. Verwacht kan worden dat er na een moeizame periode van overleven
meer (financiële) ruimte komt om al dan niet gezamenlijk in een bepaalde toekomst te investeren. Hierna zijn volgende vier mogelijke toekomstbeelden verder uitgewerkt: (1) autonome ontwikkeling; (2) kraamkamer van Europa;
(3) duurzaamheid dicteert de markt; en (4) versterkte ketenintegratie. Daarbij
wordt de periode tot aan het jaar 2020 voor alle vier de toekomstbeelden naar
verwachting gekenmerkt door gelijktijdige globalisering én regionalisering, een
toenemende welvaart, verdere ontwikkeling en toepassing van informatie- en
communicatietechnologie, schaalvergroting en een geringere gebondenheid aan
het werk op het bedrijf, evenals een schaarsere ruimte. Per saldo worden specialisatie, samenwerking, verticale integratie en het afdekken van aansprakelijkheid belangrijker. Verondersteld wordt dat de toekomstbeelden uiteenlopen
doordat in elk van de vier scenario's de private partijen een andere strategie
volgen en de overheid haar ondersteunend beleidsinstrumentarium daarop inzet.

4.1

28

Autonome ontwikkeling
In de varkenshouderij wordt hard gewerkt om aan alle maatschappelijke eisen
en wensen te voldoen. Hoewel er forse stappen gezet worden, blijft er een roep
om meer tegemoet te komen aan het natuurlijke gedrag van dieren, zoals buitenuitloop, gebruik van stro, enzovoort. Het preventief gebruik van antibiotica is
uitgebannen. De in 2010 gestarte marktsegmentering in Nederland, het zogenaamde tussensegment, is in de loop der jaren de minimumstandaard voor de
Nederlandse varkenshouderij. Biggen worden in heel Noord-Europa en in grote
delen van Zuid-Europa niet meer gecastreerd.
De varkensketen wordt nog steeds gekarakteriseerd door kostenbeheersing
in alle schakels van de keten en wekelijkse marktnoteringen voor biggen, vleesvarkens, deelstukken en varkensvlees. Ook is de afzetmarkt nog steeds Europees. Brazilië en de VS exporteren nauwelijks naar de EU, zij oriënteren zich
vooral op China. Ook de marges in de keten zijn in het afgelopen decennium
niet gewijzigd. Hierdoor kunnen alleen die bedrijven financieel overleven die

technisch tot de top behoren. De financiële situatie ontwikkelt zich, na een dieptepunt in 2015, redelijk gunstig.
Europees zijn vraag en aanbod redelijk in evenwicht met een zelfvoorzieningsgraad van ruim 100%. De Nederlandse varkenshouderij ervaart een grote druk
vanuit de publieke opinie om aan meer bovenwettelijke eisen te voldoen, maar
het kan niet te ver voor de muziek uit lopen. De meeste varkens worden dan
ook in Nederland gehouden volgens de normen op EU-niveau met op enkele
deelaspecten een plus. Het marktaandeel van de biologische varkenshouderij
blijft onder de 5%.
De Nederlandse export blijft vooral in Europa. De jaarlijkse export van Nederlandse biggen komt boven de 11 miljoen uit. De Nederlandse biggen vinden hun
weg naar telkens nieuwe vraagmarkten, maar vaste relaties met afnemers binnen of buiten de EU zijn niet ontstaan.
De varkensbedrijven worden nog steeds gekenmerkt als gezinsbedrijven,
hoewel het eenmansbedrijf verdwenen is. In toenemende mate wordt gebruik
gemaakt van inzet van betaalde arbeid, veelal afkomstig uit Oost-Europa.
De gevolgen van verplichte investeringen in milieu en dierenwelzijn blijven
naar verwachting beperkt als we naar de dieraantallen in 2020 kijken. Het aantal
bedrijven met varkens is ten opzichte van 2010 gehalveerd tot 3.500. Vooral
het aantal varkens op gemengde bedrijven en op de kleinere bedrijven is sterk
verminderd. Deze ondernemers hebben voor 2013 besloten om niet te investeren in ammoniakmaatregelen en zijn met het houden van varkens gestopt of
hebben zich gespecialiseerd in de zeugenhouderij. De gemiddelde bedrijfsomvang neemt nog steeds toe, en naar verwachting neemt het aantal zeugen en
vleesvarkens ten opzichte van 2010 af met respectievelijk 10% en 15%. Verschillen in huidige bedrijfsstructuur gevoegd bij de verplichte aanpassingen leiden dus tot relatief veel zeugen in 2020 in Nederland ten opzichte van
vleesvarkens. Omdat ook nog de technische ontwikkeling in de zeugenhouderij
sneller gaat dan in de vleesvarkenshouderij zal de export van biggen een forse
stijging laten zien. Europees bestaat er wel vraag naar deze biggen. Nadelige
gevolgen van een eventuele grenssluiting nemen in de toekomst toe. De kans
op een grenssluiting verandert nauwelijks, in plaats van vleesvarkens gaan de
biggen de grens over.
Door de druk op de mestmarkt en de belangstelling voor groen gas zal de
varkenshouderijsector grootschalig overschakelen op mestverwerking. In dit toekomstbeeld wordt in 2020 bijna de helft van de varkensmest regionaal op grote
schaal verwerkt, waarbij gas en fosfaat gewonnen wordt. De dunne fractie
wordt gereinigd en mag gebruikt worden als kunstmestvervanger en de dikke
fractie wordt afgezet in akkerbouwgebieden in Noord-Frankrijk en in het Oosten

29

van Duitsland. Uit een deel van de varkensmest worden mineralen teruggewonnen. Alle varkenshouders betalen nu mee aan deze bewerking en afzet van
mest.
De ammoniakemissie vanuit de varkenshouderij zal in 2020 sterk teruggedrongen zijn, dankzij het gebruik van luchtwassers. Het type luchtwasser zal in
de loop der jaren enigszins veranderen zodat niet alleen de ammoniak maar ook
stof, geur en ziektekiemen uit de uitgaande lucht voor een groot deel verwijderd
worden. Vooral de omwonenden profiteren sterk van deze vooruitgang. Stallen
worden beter ingepast in het landschap.
Het gebruik van antibiotica is teruggedrongen, de sector voldoet net aan de
maatschappelijke eisen. In de praktijk blijft een grote variatie bestaan in het gebruik van antibiotica. De ene varkenshouder heeft de gezondheidszorg beter in
de hand dan de andere varkenshouder. Dit geldt overigens voor vrijwel alle veehouderijtakken.
Figuur 4.1

Kenmerken en kerncijfers scenario autonome ontwikkeling

Kenmerken toekomstbeeld

Kerncijfers

Trends uit het verleden zetten zich voort

Bedrijven met varkens: 3.500

Doorgaande specialisatie in zeugenhouderij

Vleesvarkens: -15% ten opzichte van 2010

en vleesvarkenshouderij
Eisen aan welzijn en ammoniak vinden

Zeugen: -10% ten opzichte van 2010 EU-

doorgang in 2013

markt voor slachtvarkens blijft spotmarkt,
markt voor biggen een kwaliteitsmarkt

Keten blijft voornamelijk aanbod gedreven

Productiviteit zeugenhouderij stijgt 1,0% per
jaar en productiviteit, vleesvarkenshouderij
blijft nagenoeg gelijk

Mest wordt centraal verwerkt, uitgaande lucht Biggenexport in 2020: 11 miljoen
wordt gezuiverd

4.2

30

Kraamkamer van Europa
In dit mogelijke toekomstbeeld zet de Nederlandse varkenshouderij versterkt in
op het doorontwikkelen van de zeugenhouderij, leidend tot een jaarlijkse export
van 16 miljoen biggen naar voornamelijk Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen.
Nederlandse zeugenhouders produceren in dit toekomstbeeld vooral voor de
Duitse markt en geleidelijk aan ook steeds meer voor oost Europese landen.
Vaste relaties zijn opgebouwd met Duitse vleesvarkenshouders, maar de handel

met de rest van de EU is grilliger. De zeugenhouders geven prioriteit aan een
hoge gezondheidsstatus van de biggen om een onderscheidende marktpositie
te behouden. Het eindproduct 'vlees' is echter nog steeds op dezelfde wijze
verkrijgbaar in de winkels, specifieke vleesmerken ontbreken. De varkensvleesketen wordt gekarakteriseerd door kostenbeheersing in alle schakels van de
keten en wekelijks marktnoteringen voor biggen, vleesvarkens, deelstukken en
varkensvlees. Ook is de afzetmarkt nog steeds Europees. Brazilië en de VS,
met lage kostprijzen, exporteren nauwelijks naar de EU; zij oriënteren zich op
China. De financiële situatie zal, na een dieptepunt in 2015, redelijk gunstig zijn.
Europees zijn vraag en aanbod nu redelijk in evenwicht met een zelfvoorzieningsgraad van ruim 100%. De stijgende wereldwijde vraag naar varkensvlees
heeft ook een handje geholpen.
De wettelijke eisen leiden ertoe dat in de eerste helft van het decennium veel
varkenshouders stoppen. Vooral de zogenaamde gesloten bedrijven sluiten de
deuren omdat ze financieel niet in staat zijn om zowel in de zeugenhouderij als
de vleesvarkenshouderij te investeren. Anderen maken een schaalsprong, veelal
in de zeugenhouderij. In de vleesvarkenshouderij zal het 'all-in, all-out'-systeem
op stalniveau gemeengoed worden. ICT-toepassingen vergemakkelijken het omgaan met de spreiding in de omvang van tomen. Hierdoor is het eenvoudiger
om ziekteketens te doorbreken en de algemene gezondheidstoestand te verhogen. Dit bevordert ook het tot stand komen van de grotere gespecialiseerde
zeugenbedrijven. Behoud van de omvang van de zeugenstapel in combinatie
met naar verwachting 25% minder vleesvarkensplaatsen in Nederland zal leiden
tot een forse toename van de export van biggen tot 16 miljoen stuks. Door
strikte hygiënevoorschriften en continue screening kunnen gezonde biggen
worden geproduceerd die aftrek vinden in ons buurland. Het preventieve antibioticagebruik is gedecimeerd, mede dankzij het doorbreken van bestaande
tradities en gewoonten in de bedrijfsvoering, en het toepassen van all-in, all-out
op stalniveau bij vleesvarkens.
Statistisch gezien is de kans op een ziekteuitbraak afgenomen. Echter, de
technische en economische gevolgen van een eventuele uitbraak worden door
de regionale specialisatie steeds groter. De steeds sterkere vervlechting van
de vleeseconomie van Nederland, Denemarken en Duitsland zal vroeger of later
immers leiden tot de uitbraak van een besmettelijk dierziekte die gepaard gaat
met restricties aan transport van levende dieren. Dit maakt dat dit toekomstbeeld het risico in zich draagt van een calamiteit die grote invloed kan hebben
op het maatschappelijk draagvlak voor deze gespecialiseerde vorm van houderij.
In het toekomstbeeld 'Kraamkamer van Europa' zal voor veel varkenshouders de centrale verwerking van varkensmest niet tijdig zijn gerealiseerd. De

31

wijziging in het mestbeleid in 2011 heeft niet geleid tot forse investeringen in
centrale mestverwerking. Te lang is gedacht dat via voermaatregelen, export
van mest en beperkte krimp van de veestapel nauwelijks behoefte zou komen
aan centrale mestverwerking. De sterk toenemende mestafzetprijzen in 2015
door de groeiende melkveestapel enerzijds en de strengere bemestingsnormen
anderzijds dragen bij aan een financiële malaise in 2013-2015. Anno 2020 zal
de verwerkingscapaciteit echter zodanig zijn dat van stabiele en hoge mestafzetprijzen sprake is. Doordat de afzet minder sterk afhankelijk is van het weer
in het voorjaar varieert de prijs ook minder. Ook wordt bespaard op opslagcapaciteit, omdat de mestverwerking het jaar rond operationeel is.
De houderijomstandigheden worden sterk gecontroleerd in hi-tech-stallen.
Emissies uit de stallen zullen sterk teruggedrongen zijn. Dit geldt voor ammoniak, geur, fijnstof en ziektekiemen. Ook de ingaande lucht wordt behandeld om
te voorkomen dat de hoge gezondheidsstatus aangetast wordt. Ook individuele
dierherkenning en diermanagement is gangbaar. Hierdoor kunnen gezondheidsproblemen per individu snel opgespoord worden en kunnen dieren snel en gericht behandeld worden wat tot een forse reductie van het antibioticagebruik
heeft geleid.
Figuur 4.2

Kenmerken en kerncijfers scenario kraamkamer van Europa

Kenmerken toekomstbeeld

Kerncijfers

Trends zetten door richting hightech

Bedrijven: 2.800

biggenproductie en accent op diergezondheid
Houden van vleesvarkens, slachten, en

Vleesvarkens: -25% ten opzichte van 2010

verwerken meer en meer in Duitsland
Keten blijft aanbod gedreven

Zeugen: 0% ten opzichte van 2010

Spotmarkten blijven Europees en

Productiviteit zeugenhouderij stijgt 1,0% per

internationale vleeseconomie integreert

jaar en productiviteit, vleesvarkenshouderij

waarbij nationale grenzen vervagen

blijft nagenoeg gelijk

Mest wordt centraal verwerkt, uitgaande lucht Biggenexport in 2020: 16 miljoen
wordt gezuiverd

4.3

32

Duurzaamheid dicteert de markt
In dit toekomstbeeld gaan we uit van een sterke focus op het creëren van toegevoegde waarde. De dominante cultuur in de sector verschuift van 'groter en
beter' naar 'anders'. De toegevoegde waarde komt in beginsel de schakel ten

goede die de toegevoegde waarde produceert en/of vermarkt. Het samenstellen van barbecuepakketten zijn activiteiten die de vleesverwerkende industrie
ten goede komen en wellicht supermarktketens als het vlees onder huismerk
vermarkt wordt. De meerwaarde van verschillen op boerderijniveau komen de
primaire producent ten goede, omdat deze hiervoor activiteiten uitvoert of juist
nalaat. Varkens produceren die aan het eind van de keten meerwaarde opleveren kan betrekking hebben op varkens met een betere kwaliteit in termen van
vlees (smaak) of imago (duurzaam, gezond, regionaal, ambachtelijk). Een groot
deel van het varken wordt weer geconsumeerd in allerlei gerechten uit de 'oude
doos'. Tussen verschillende marktsegmenten bestaan grote verschillen in gepercipieerde kwaliteit. De focus op het vergelijken van prijzen tussen de marktsegmenten wordt kleiner.
In de Nederlandse situatie wordt 25 kg vlees van een slachtvarken als vers
vlees geconsumeerd. Circa 54 kg komt via bewerking van vlees beschikbaar
voor humane consumptie. In dit toekomstbeeld wordt veel inspanning gepleegd
om ook via vleesbewerking en/of alternatieve aanwending van overige producten een meerprijs in de markt te realiseren. Immers, indien een vleesvarken
5 euro per stuk meer kost op het primaire bedrijf doordat extra eisen gesteld
worden aan de houderij en indien alleen het vers vlees verwaard kan worden,
dan zal de meerprijs op consumentenniveau minimaal 20 cent per kg extra
(5 euro/25 kg) moeten opleveren als verondersteld wordt dat in de keten geen
extra kosten gemaakt hoeven te worden voor dit marktsegment. Indien zowel
het vers vlees als het bewerkte vlees verwaard kan worden, zal de meerprijs op
consumentenniveau echter minimaal 6 cent per kg extra (5 euro/79 kg) bedragen. De mogelijkheden voor marktintroductie van nieuwe concepten nemen
daarmee sterk toe indien niet alleen het vers vlees maar ook andere onderdelen
van het dier beter verwaard worden.

33

Figuur 4.3

Vierkantverwaarding van het varken

Vlees (54 kg) wordt verkocht als vers product en ook verwerkt in vleeswaren. Behalve voor
bouillon zijn botten (15 kg) de basis voor verschillende lijmsoorten en porselein. Ook worden
ze verwerkt in verfpigmenten. Organen (14 kg) als de lever en de nier worden verwerkt in
voedingsmiddelen. Bepaalde organen vinden een toepassing in medicijnen als insuline. De
huid (3 kg) levert naast eetbare producten als zwoerd ook leer. Van de huid wordt ook gelatine gemaakt. Bloed (5 kg) wordt verwerkt in vleeswaren. Hemoglobine uit bloed wordt gebruikt in medicijnen. Vetzuren uit varkensvet (5 kg) worden verwerkt in zeep, wasverzachter,
tandpasta, verf en kaarsen. Overige producten (6 kg), waaronder haren, worden gebruikt
voor kwasten.
Bron: Vionfood Magazine, 2011.

34

In dit toekomstbeeld worden de consument verschillende keuzemogelijkheden geboden. Een palet aan verschillende producten en concepten wordt
aangeboden, die niet worden tegengehouden door de huidige restricties in de
markt. Waarde wordt gecreëerd door in te spelen op trends als lokaliteit (lokale
varkens voor de lokale slager en restaurateur), mediterrane levensstijl (kwaliteitsproducten afkomstig uit, of naar, Zuid-Europees recept) en maatschappelijke trends gericht op milieu en dierenwelzijn. Dit grijpt niet alleen in op de
eindschakels in de keten, zoals bijvoorbeeld nieuwe verpakking of een nieuwe
productlijn van een A-merkfabrikant, maar ook op het individuele bedrijf aan het
begin van de keten. Het sturen op smaak, sociale identificatie en/of beleving
geeft meerwaarde aan het product. Eco-gerelateerde waarden als milieu en

dierenwelzijn zijn veel meer randvoorwaardelijk hierbij. Op die manier wordt
smaak daadwerkelijk een conceptversterker.
De incentives in de varkensvleesketen veranderen sterk door bijvoorbeeld uit
te betalen op vleeskwaliteit en niet alleen op karkaskwaliteit. En met andere sectoren wordt samengewerkt in het bundelen van producten. De consument kiest
in dat geval niet voor een stukje varkensvlees alleen, maar in combinatie met
een ander product. Hierbij wordt meegelift met bestaande sterke merken die
een goede combinatie vormen met varkensvlees, zoals een wekelijks mandje
met streekproducten waar consumenten zich op abonneren.
De varkensvleesketen wordt meer opengesteld voor de realisatie van nieuwe
concepten. De slachterijen vervullen daarbij een rol als vrager om innovatieve
concepten en efficiënt afwikkelen en distribueren. Door differentiatie aan te
brengen in de afzetkanalen wordt ook met de marges gespeeld. Eenzelfde
soort product kan in het retailkanaal en als high-end product aan de luxe horeca
verkocht worden. Prijs is weliswaar een belangrijk aspect waar consumenten op
letten bij het kopen van eten, maar dit is wel degelijk afhankelijk van de context.
De consument let meer op de prijs van een stuk vlees bij het doen van de dagelijkse boodschappen, maar veel minder wanneer hij uit eten gaat. Overigens zijn
deze nieuwe concepten ook bestemd voor de buitenlandse markt. Naast de traditionele Engelse baconmarkt zal de in de Noordwest-Europese markt aanwezige ruimte worden benut voor op extra dierenwelzijn gebaseerde concepten.
Zowel negatieve als positieve informatie verbreidt zich sneller dan ooit tevoren via sociale netwerken waarin alle stakeholders participeren. Het toepassen
van sociale media (bijvoorbeeld via apps op de mobiele telefoon) biedt kansen
om een markt- en maatschappelijk georiënteerde koers te volgen. Ook wordt er
in dit toekomstbeeld meer gebruik gemaakt van huidige trends als vergrijzing.
Het is bekend dat ouderen een extra behoefte hebben aan eiwit-inname, met
name aan het einde van de avond. Hier wordt op ingespeeld via specifieke producten. Een andere trend waarop wordt ingespeeld is die van kidsmarketing.
Hierbij wordt op een verantwoorde manier met specifieke producten en concepten de jongere doelgroep benaderd. Bij het inspelen op deze trends worden
nieuwe partners opgezocht, bijvoorbeeld op het gebied van gezondheid (zoals
zorgverzekeraars of belangenverenigingen).
De creatie van een onderscheidend varkensvleesproduct vergt afstemming
tussen primaire producenten onderling en tussen primaire producten en andere
schakels van de keten. Dit betekent dat de autonomie van de spelers kleiner
wordt. Een tweede kenmerk is dat er vaak meer coördinatie noodzakelijk is in
de keten om vraag en aanbod af te stemmen. Ook dit zal de autonomie van de
spelers verkleinen. Een optimale verwaarding van het hele dier is van groot be-

35

lang (vierkantsverwaarding). Dit geldt zeker voor de situatie dat het onderscheidend varken tot een forse stijging van de productiekosten op de primaire bedrijven leidt. In de praktijk lost men dit op door zogenaamde 'vleeslijnen' te
introduceren waarbij niet alleen vers vlees maar ook vleeswaren en andere
producten waarin vlees verwerkt is deel van uit maken. Hierdoor worden consumenten verleid om het 'hele varken' te consumeren en niet alleen bepaalde
onderdelen zoals in 2010 het geval is.
De aandacht voor duurzaamheid bij de aanbieders van voedsel is groot in
dit toekomstbeeld. Men concurreert niet om marktaandeel op prijs maar op
duurzaamheid. In de Nederlandse winkel is één ster de minimumstandaard,
daarbovenop zijn er tal van onderscheidende marktconcepten die inspelen op
combinaties van ego en eco. Het marktaandeel biologisch blijft bescheiden. De
eisen binnen het sterconcept worden in de loop der jaren verder aangescherpt
met niet alleen dierenwelzijn maar ook milieu (kringlopen sluiten; milieuvoetafdruk). Verschillende leveranciers blijven concurrerende producten aanbieden en
houden daardoor de marges voor duurzaam geproduceerd vlees laag. Met andere woorden, de concurrentie in de keten binnen schakels verandert niet ten
opzichte van 2010.
Figuur 4.4

Kenmerken en kerncijfers scenario 'duurzaamheid dicteert
de markt'

Kenmerken toekomstbeeld

Kerncijfers

Duurzaamheid dicteert de markt

Bedrijven: 3.500

Keten sterk vraaggestuurd

Vleesvarkens: -20% ten opzichte van 2010

Markten zijn regionaal (local for local),

Zeugen: -15% ten opzichte van 2010

vaste prijsafspraken gemeengoed
Duurzaamheid een mix van dierenwelzijn met

Productiviteit zeugenhouderij stijgt 1,0% per

diergezondheid en volksgezondheid, milieu-

jaar en productiviteit, vleesvarkenshouderij

voetafdruk, lokale milieubelasting, enzovoort

blijft nagenoeg gelijk

Door ketensamenwerking hebben bedrijven

Biggenexport: 11 miljoen

eisen rendabel gemaakt
Mestproductie in verhouding tot lokaal
draagvlak, uitgaande lucht wordt gezuiverd

36

In dit toekomstbeeld is een echte slag gemaakt in reductie van antibioticagebruik, en mestafzetkosten bestaan niet meer. Mest wordt zodanig bewerkt
dat het een waardevolle grondstof is geworden. Door de dalende productie
(niet alleen in de varkenshouderij) daalde het mestoverschot toch al sterk. Vele

varkenshouders werken evenals andere ketenpartijen bewust samen om het
eindproduct duurzaam te maken. Voor alle partijen is een redelijke boterham
te verdienen die door de eindgebruiker betaald wordt. De duurzaamheid in de
Nederlandse varkenshouderij vraagt om moderne en goed geleide bedrijven.
Juist deze bedrijven en ondernemers kunnen de garanties geven en leveren binnen de concepten de vereiste hoeveelheden.
Om duurzaam te produceren en om in te kunnen spelen op de persoonlijke
behoeften van consumenten wordt hightech toegepast. De uitstraling is echter
compleet anders door de focus op lokaal en op duurzaamheid. De duurzaam
producerende bedrijven mogen gezien worden, en laten zich ook zien.

4.4

Versterkte ketenintegratie
In dit toekomstbeeld is in de loop der jaren het vertrouwen en de wederzijdse
afhankelijkheid tussen ketenpartijen gegroeid en is naast het produceren van
een bepaald product ook de afstemming binnen de keten van de grond gekomen. Door betere data- en informatie-uitwisseling en betere incentive systemen
zijn de faalkosten in de keten teruggedrongen en is de geleverde kwaliteit meer
in overeenstemming met de gevraagde kwaliteit. Binnen de keten wordt nu beoordeeld op vleeskwaliteit en niet zoals in 2010 op karkaskwaliteit. Ook is de
focus van de keten van vers vlees naar de totale verwaarding van het varken
verschoven. Dit draagt bij aan betere marges in de keten, ook voor de primaire
sector en de slachterijen.
Omdat in dit toekomstbeeld nog steeds een groot deel van het varkensvlees
geëxporteerd wordt, is etikettering belangrijk als het gaat om het land van herkomst. De verplichte herkomstaanduiding biedt voordelen in de buitenlandse
markt, omdat het gangbare vlees in Nederland met één ster wordt geproduceerd. Daardoor heeft het in de business tot business markt een plus, net als
de Nederlandse scharreleieren in 2006 met de stempelregeling voor eieren.
Er is sprake van langdurige verticale relaties binnen relatief gesloten keten(concepten). Hierdoor worden de mogelijkheden van ICT ingezet in incentive systemen gericht op ketenoptimalisatie. Er is een sterke reductie van faalkosten in
de keten en er wordt gestuurd op vleeskwaliteit. Integraties zijn in staat gebleken onderscheidende kwaliteitsconcepten te realiseren. Faalkosten zijn dan ook
relatief beperkt en de mogelijkheden om van ICT te profiteren zijn relatief groot.
Voor de primaire ondernemer betekent deelname in een geïntegreerde keten
minder risico's, maar ook een inperking van de beslissingsbevoegdheid. De beperkte schaal en groeimogelijkheden van de primaire bedrijven zullen ervoor

37

zorgen dat meer en meer primaire ondernemers deze zekerheden verkiezen
boven de ondernemersvrijheid. Er wordt voldoende rendement gerealiseerd om
de primaire ondernemers te kunnen contracteren. Bij de primaire bedrijven ligt
het accent op vakmanschap en management van de bedrijven. Het systeem van
uitbetaling is toegespitst op de specifieke ketenconcepten. De rol van de handel
neemt af in dit toekomstbeeld.
De ketensamenwerking heeft nog niet geleid tot verticale integraties. De
eigendomsstructuur van de ketenschakels is in 2020 vergelijkbaar met 2010.
Wel worden contracten voor een langere periode afgesloten waarin ook geëxperimenteerd wordt met profit sharing tussen ketenpartijen. In de praktijk blijken
de extra kosten van 'inflexibiliteit' door de ketensamenwerking veel kleiner te zijn
dan de voordelen van kwaliteitsafstemming. Dit heeft de positie van de bedrijven
in de diverse schakels die niet wilde meewerken sterk verzwakt en de meeste
hebben in 2020 het loodje gelegd.
In dit toekomstbeeld worden forse stijgingen van prijzen van grondstoffen
aan de consumenten doorbelast. De mededingingsautoriteit stelt in haar afwegingen ten aanzien van ketenafspraken over duurzaamheid meer en meer dat de
consument minstens zozeer is gebaat bij lage maatschappelijke prijzen voor
vlees als bij lage winkelprijzen. Voor de doorbelasting van kostenstijgingen zijn
transparante profit sharing contracten gangbaar. De focus ligt daardoor op de
interne ketencoördinatie, die op haar beurt in het teken staat van het vertalen
van de vraag van consumenten naar de juiste inputs en processen. Tussen de
verschillende schakels in de keten zijn hiervoor incentive systemen opgesteld.
Figuur 4.5

Kenmerken en kerncijfers scenario versterkte ketenintegratie

Kenmerken toekomstbeeld

Kerncijfers

Keten meer vraag gestuurd door

Bedrijven: 4.000

samenwerking
Minder faalkosten door incentive systemen

Vleesvarkens: 0/-10% ten opzichte van 2010

Markten zijn lokaal én mondiaal

Zeugen: 0/-10% ten opzichte van 2010

Zwaar accent op dierenwelzijn, voedselveilig-

Productiviteit zeugenhouderij stijgt 1,0% per

heid en kwaliteit in de ketens. Consumenten

jaar en productiviteit, vleesvarkenshouderij

willen alleen hiervoor de beurs trekken

blijft nagenoeg gelijk

Mest wordt verwerkt, uitgaande lucht wordt

Biggenexport: 10 miljoen

gezuiverd. Antibioticagebruik is gedecimeerd

38

Varkensmest wordt vrijwel volledig verwerkt met terugwinning van de mineralen en benutting van de reststromen. De biggenexport neemt toe tot 10 miljoen stuks.
Het antibioticagebruik is onderdeel geworden van de ketenconcepten. Op dit
punt verschillen de concepten niet: het gebruik van antibiotica is gedecimeerd
en bepaalde typen antibiotica worden niet (meer) gebruikt in de veehouderij. Oplossingen voor gezondheidsproblemen worden meer gezocht op het terrein van
management dan door preventief medicijnen toe te dienen. Curatief worden zieke dieren wel behandeld.

4.5

Slotbeschouwing
De vier onderscheiden mogelijke toekomstbeelden overziend zijn er elementen
die de beelden kleur geven en er zijn elementen die nauwelijks verschillen. Elementen die de toekomstbeelden inkleuren zijn:

Verduurzaming
De verschillen zitten vooral in het tempo waarin binnen de totale keten duurzame
producten voortbrengt. In alle scenario's zijn elementen opgenomen van een
duurzamer product. Bij het ene scenario voldoen bedrijven aan de minimale wettelijke eisen (autonoom en kraamkamer), terwijl in beide andere scenario's duurzaamheid onderdeel uitmaakt van het vraaggestuurde product.

Mate van ketensamenwerking
Ook in 2010 wordt al 14% van de in Nederland geslachte varkens in ketenverband geproduceerd.1 In het autonome toekomstbeeld neemt dit percentage af
doordat de zogenaamde één ster producten in 2020 gangbaar zijn geworden.
Ook in het kraamkamerscenario neemt het aandeel varkens geproduceerd in ketenverband niet toe. In het duurzaamheidsscenario is meer dan driekwart van de
markt in ketenconcepten georganiseerd. Bij geïntegreerde ketens neemt het
aandeel onderscheidende ketenconcepten ook toe, maar is het nog niet dominant in de markt.

1

Good Farming Star Vion 750.000; Hoeve Vlees 750.000; Groothedde Vaassen/Hijdeporc 85.000;
Van Rooi Meat 85.000; Meat Friends 45.000; Livar 5.000; Biologische producten 80.000 (bron: ING,
2011).

39

Risico
Het kraamkamerscenario geeft veel risico ten aanzien van de mogelijke uitbraak
van besmettelijke dierziekten. Hierbij geldt dat niet de kans op een ziekteuitbraak sterk toeneemt maar dat de nadelige gevolgen sterk zijn toegenomen
ten opzichte van de situatie in 2010.
Enkele elementen komen in alle toekomstbeelden terug:
- Het aantal bedrijven halveert de komende 10 jaren, de varkensstapel wordt
kleiner en schaalvergroting zet door.
- Betaalbare oplossingen voor de mestafzet dienen voor 2015 geïmplementeerd te worden. Dit geldt zelfs voor het duurzaamheidscenario.
- Grondgebonden varkenshouderij productie valt niet te voorzien voor 2020.
Varkenshouderij blijft afhankelijk van de import van met name eiwitrijke veevoedergrondstoffen zoals soja. In het duurzaamheidsscenario is het aanbod
groter doordat zijstromen beter benut worden dan in 2010.
De kerncijfers over de vier toekomstbeelden worden in tabel 4.1 samengevat.
Tabel 4.1

Toekomstbeelden van de varkensvleesketen in het jaar 2020
in kerncijfers
Bedrijven

Zeugen-

Vleesvarkens-

Export biggen

stapel (%)

stapel (%)

(miljoen stuks)

Autonoom

3.500

-10

-15

11

Kraamkamer

2.800

0

-25

16

Verduurzaming via markt

3.500

-15/-20

-25

11

Geïntegreerde ketens

4.000

0/-10

0/-10

10

De vier uitgewerkte scenario's in deze studie laten een verwachte export van
biggen vanuit Nederland zien van tussen de 10 en 16 miljoen biggen in 2020.
Deze cijfers lijken realistisch in het licht van de ontwikkeling van de biggenexport
vanuit Nederland en in import van biggen in Duitsland over de jaren 1995-2011.
In de figuren 4.6 en 4.7 is de ontwikkeling over 1995-2011 weergegeven, evenals een extrapolatie voor de jaren 2012-2020 op basis van de trend over de
jaren 2004-2011.

40

Figuren

Ontwikkeling biggenexport uit Nederland en biggenimport

4.6 en 4.7

in Duitsland over de periode 1995-2020 (in miljoen)

Biggenexport uit Nederland (mln.)

12,000

Biggenimport in Duitsland (mln.)

25,000

10,000

20,000

8,000

15,000

6,000
10,000
4,000
5,000

2,000

w.v. naar Duitsland

2019

2017

2015

2013

2011

2009

2007

2005

2003

2001

1999

1997

2019

2017

2015

2013

2011

2009

2007

2005

2003

2001

1999

1997

1995

Export totaal

1995

0

0

Import totaal
w.v. uit Nederland
w.v. uit Denemarken

Bronnen: NL - PVE/CBS/I&R DLD -Gerhard Haxsen, Von Thuenen Institut, Deutschland.

Voor de Nederlandse zeugenhouderij is het afzetten van biggen op de Duitse
markt van groot belang, omdat dit de meest nabijgelegen markt is. Hoe groter
het aandeel van de Nederlandse biggenexport op de Duitse premium markt, hoe
minder biggen naar verder weg gelegen gebieden worden geëxporteerd. Op
zich heeft Nederland een goede positie in de biggenvoorziening naar Duitsland,
door transportafstand, bigkwaliteit, koppelgrootte, kostprijs, logistiek netwerk
en de centrumfunctie van de groeiende Duitse vleesindustrie. Daarentegen is
het imago ten opzichte van de Deense varkenssector een zwak punt. Het sterke
punt ten opzichte van de Denen is de mogelijkheid voor directe afzet van het
vermeerderingsbedrijf, zonder tussentijdse verlading op een exportverzamelplaats. De Duitse varkenshouder gaat doorgaans voor een probleemloos af te
mesten varken, Dat is in het voordeel van de Deense genetica. Anderzijds hebben
Deense biggen een hogere uitval en brengen ze minder op bij de slacht (Hoste,
2008).
In figuur 4.7 is per scenario een (arbitraire doch redelijke) score vermeld op
de maatschappelijke aspecten:
- Voorzien in de behoefte van consumenten;
- Milieu impact (mest en ammoniak);
- Volksgezondheid (gebruik antibiotica);
41

-

Risico op en effecten van dierziekten;
Werkgelegenheid;
Toegevoegde waarde.
Het autonome scenario is hierbij als uitgangspunt genomen.
Tabel 4.2
Scenario

Score per scenario op de maatschappelijke aspecten
Consu-

Milieu

Volks-

menten-

impact

gezond-

behoefte

Dierziekten

Werk-

heid

heid

mest ammo- antiniak

Toege-

gelegen voegde
risico

waarde

gevol-

biotica

gen

Autonoom

0

0

0

0

0

0

0

0

Kraam-

0

+

+

+

+

--

0/-

0/-

++

++

++

+

++

0

+

++

+

-

-

+

+

0

++

+

kamer
Duurzaam
dicteert
markt
Geïntegreerde
ketens
-=ongunstig; 0= neutraal: += gunstig.

Ten opzichte van het autonome scenario onderscheidt het kraamkamerscenario zich positief op de milieuaspecten (minder mest en ammoniakemissie) en
op de volksgezondheid door de nadruk op de diergezondheid. De gevolgen van
een eventuele ziekte uitbraak zijn groot door de exportafhankelijkheid. Ook in
termen van werkgelegenheid in de totale kolom (bijvoorbeeld mengvoerindustrie)
en toegevoegde waarde is dit scenario ongunstig ten opzichte van het autonome
scenario. Per saldo verdienen de elkaar niet uitsluitende scenario's 'duurzaamheid dicteert de markt' en 'versterkte ketenintegratie' de voorkeur.

42

5

Conclusies en aanbevelingen
-

-

-

-

-

-

-

-

Om van speelbal tot speler in de markt te worden moet de Nederlandse varkensvleesketen zich richten op de behoeften van de Noordwest-Europese
consument; De biggenexport moet met prioriteit worden gericht op de
Duitse markt;
Het achterblijvende verdienmodel is het grootste knelpunt in de sector. Het
in ketenverband succesvol uitbouwen van nieuwe waardemodellen heeft de
hoogste prioriteit;
Eenduidige oplossingen voor de huidige problemen zijn niet voorhanden.
Vernieuwende initiatieven stuiten op bestaande ketenstructuren en wettelijke
kaders. Ketenpartijen en overheden moeten experimenteerruimte bieden aan
vernieuwende initiatieven voor grotere groepen bedrijven.
Het is niet uit te sluiten dat het wisselvalligere verloop van de grondstoffenprijzen in combinatie met de toegenomen specialisatie van de varkenshouderij in de Europese Unie een trendbreuk inluiden. Deze breuk wordt
gekenschetst door het minder en trager doorbelasten van toenemende
grondstoffenkosten aan de consument. Faillissementen gaan vaker voorkomen;
De biggenexport vanuit Nederland zal in het komend decennium sterk toenemen van 6 miljoen naar 11 tot 16 miljoen biggen. Specialisatie van bedrijven en schaalvergroting (grotere locaties én meer locaties per bedrijf)
wegen sterker dan risicospreiding door meerdere producten per bedrijf
voort te brengen. Dit heeft tot gevolg dat het aandeel bedrijven met zeugen
en vleesvarkens kleiner wordt;
Het kraamkamerscenario geeft veel risico en ongewenste neveneffecten in
Nederland. Het beheersen van productiekosten is tot nu toe de dominante
logica in de varkenssector. De noodzaak neemt echter toe om marktconcepten te ontwikkelen die extra waarde creëren én behouden.
Een krimp van de varkensstapel met minimaal 10 % en een halvering van
het aantal locaties in de komende 10 jaar biedt de sector mogelijkheden
de maatschappelijke legitimering terug winnen met oog voor de te behalen
maatschappelijke doelen;
Grenzen vervagen: De markt voor varkens en varkensvlees in Denemarken,
Duitsland en Nederland zal steeds verder integreren. Elk scenario leidt tot
een grotere export van biggen vanuit Nederland. Dit vraagt om een andere

43

-

-

-

-

-

44

aanpak van de beheersing van dierziekten door compartimentering over
landsgrenzen heen;
Om een duurzame varkenshouderij te realiseren dienen in elk geval oplossingen gerealiseerd te worden voor het mestafzetprobleem, gebruik van
antibiotica in de veehouderij en het draagvlak in de directe omgeving van
primaire bedrijven. Dit geldt voor elk scenario en dient met prioriteit aangepakt te worden. Overigens hoeven een deel van deze duurzaamheidsaspecten niet tot extra kosten te leiden;
Mestkosten en concepten in ketenproductie bepalen toekomstig bestaansrecht sector: De toppers draaiden de afgelopen jaren nog steeds rendabel,
maar het ondereind leed fors verlies en het gemiddelde bedrijf kwam 6 cent
per kg geslacht gewicht tekort, overeenkomend met tienduizenden euro's
gezinsinkomen per bedrijf per jaar. De komende jaren zal dit autonoom niet
wijzigen, sterker nog, het nadeel groeit door de strengere maatschappelijke
eisen, die aan de varkenshouderij gesteld worden. Een nadeel van 8 cent
per kg in de toekomst is voor het gemiddelde bedrijf een reële inschatting,
met name door de verwachte stijging van de mestafzetkosten met circa
5 euro per m³. Alleen bedrijven die excellent produceren halen nog een positief rendement. Verlaging van de toekomstige mestkosten met 4 cent per kg
geslacht gewicht en verhoging van het rendement uit concepten met 4 cent
per kg geslacht gewicht moeten er voor zorgen dat de bedrijven in de toekomst een goed inkomen kunnen genereren en gelijktijdig aan de gestelde
maatschappelijke eisen kunnen voldoen;
In de Nederlandse winkel wordt de huidige één ster de minimumstandaard.
Bij verdere ontwikkeling van concepten is meer aandacht nodig voor smaak
en beleving en minder voor aspecten die moeilijk communiceerbaar zijn richting de consument (hokoppervlakte per dier, milieueisen);
In de keten wordt alleen meer betaald als een schakel extra waarde levert.
Onderscheidende productieomstandigheden op varkensbedrijven zijn nodig
om als primair bedrijf meerwaarde te kunnen krijgen;
Bestaande regelgeving door zowel de rijksoverheid als de lagere overheden
belemmert het experimenteren met maatschappelijke gewenste aanpassingen op varkensbedrijven (bijvoorbeeld meer uitloop met hetzelfde aantal
dieren kan volgens de vergunning niet in veel bedrijfssituaties). In het beleid
van vergunningverlening zijn criteria nodig om het spanningsveld tussen
maatschappelijk gewenste ontwikkelingen op het gebied van de houderijvorm af te wegen tegen de belasting van het milieu of vraagstukken rondom
ruimtelijke ordening;

-

Het voortgaande proces van ketenvorming biedt voor de verwerkende schakel meer mogelijkheden om zich de rol van ketenregisseur toe te eigenen.

Aanbevelingen
Voor het agrarische bedrijfsleven in de varkenshouderijketen wordt aanbevolen:
1. Faciliteer voorlopers en initiatieven in de gehele varkenshouderijketen die belangrijke verduurzaming van de varkensvleesproductie inhoudt. Dit kunnen
productiewijzen zijn maar ook ontwikkeling van bijvoorbeeld ' vleeslijnen' in
de winkelschappen;
2. Denk na over nieuwe waardemodellen. Alle schakels in de keten van productie tot afzet krijgen met nieuwe verhoudingen te maken, van moeilijk door te
belasten grondstofkosten tot verschuiving van aankopen in webwinkels;
3. Richt de biggenexport vooral op de nabijgelegen Duitse markt;
4. Regisseer de borging van opkomende marktconcepten. Zet met Nederlandse
retail en out of home sector een systeem op voor vlees met meerwaarde.
Dit systeem geldt niet alleen voor vers vlees maar ook voor vleeswaren en
kant-en-klaar maaltijden. Dit vergroot de marge door een betere vierkantsverwaarding van het dier wat met meerkosten is geproduceerd. Verbreed
het concept ook naar andere duurzaamheidthema´s dan dierenwelzijn;
5. Bij verdere ontwikkeling van vraaggestuurde concepten dient de aandacht te
verschuiven van technische discussies naar aspecten die de beleving van
consumenten raken en/of die de smaak positief beïnvloeden;
6. Het verdient aanbeveling om de perspectieven te onderzoeken van een termijnmarkt voor varkens of varkensvlees met een voldoende omvang.
Probeer minder afhankelijk te worden van importen van veevoergrondstoffen
uit de hele wereld.
Voor de diverse overheden gelden de volgende aanbevelingen:
1. Zorg dat duurzame initiatieven gefaciliteerd worden. Dit kan op positieve
wijze door bijvoorbeeld financiële ondersteuning maar ook door onnodige
belemmeringen voor experimenten in de varkenshouderij weg te nemen;
2. Stem het gezondheidszorgbeleid goed af met Denemarken en de deelstaten
Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen. De varkenshouderijproductie tussen
deze gebieden zal steeds meer integreren en effecten van ziekte uitbraken
raken dan meerdere landen. Concretiseer samen met deze landen de mogelijkheden om meer te gaan werken met compartimentering.
45

De verschillende ngo's wordt aanbevolen om mee te werken aan kansrijke
businessmodellen die vanuit de consument redenerend zorgen voor toegevoegde waarde voor alle schakels in de keten.

46

Literatuur en websites
Ansoff, H.I., 'Strategies for Diversification.' In: Harvard Business Review 1957,
pp. 114-124.
Backus, G.B.C., J.A. Boone, E. ten Pierick, F.H.J. Bunte en K.J. van Calker,

Ketenrendementen in de Nederlandse agribusiness: varkensvlees, zuivel,
groente en fruit. Rapport 5.07.05. LEI, onderdeel van Wageningen UR,
Den Haag, 2007. <www.lei.dlo.nl/publicaties/PDF/2007/5_xxx/5_07_05.pdf>
Bajari, P. en A. Hortacsu, 'Economic insights from internet auctions.' In: Journal
of Economic Literature 42 (2004) 2, pp. 457-486.
Baltussen W.H.M., R. Hoste, H.B. van der Veen, S. Bokma, P. Bens en H. Zeewuster, Economische gevolgen van bestaande regelgeving voor de Nederlandse
varkenshouderij. Rapport 2010-010. LEI, onderdeel van Wageningen UR,
Den Haag, 2010. <www.lei.dlo.nl/publicaties/PDF/2010/2010-010.pdf>
Becker, G.S., Livestock Marketing and Competition Issues. Congressional
Research Service. The Library of Congress. 2006.
Bunte, F., M. van Galen, E. Kuiper en S. Goddijn, Macht en prijsvorming in
agrofoodketens. Rapport 5.03.01. LEI, onderdeel van Wageningen UR,
Den Haag, 2003. <www.lei.wur.nl/NL/publicaties+en+producten/
LEIpublicaties/?id=375>
Bunte, F., J. Bolhuis, C. de Bont, G. Jukema en E. Kuiper, Prijsvorming van
voedingsproducten. Nota 09-074. LEI, onderdeel van Wageningen UR,
Den Haag, 2009. <www.lei.wur.nl/NR/rdonlyres/2A3C9F9F-BAD0-4BB3-876953B40EABC049/97023/LEINota09075.pdf>
Bakker, E. de en H. Dagevos, Vleesminnaars, vleesminderaars en vleesmijders:
Duurzame eiwitconsumptie in een carnivore eetcultuur . LEI, onderdeel van
Wageningen UR, Den Haag, 2010.
Bhattacharya, C.B. and S. Sen, 'Doing better at doing good: when, why and how
consumers respond to corporate social initiatives.' In: California Management
Review 47 (2004) 1, pp. 9-24.
Chandy, Rajesh K. and G.J. Tellis, 'Organizing for radical product innovation:
The overlooked role of willingness to cannibalize.' In: Journal of Marketing
Research 35 (November 1998), pp. 474-487.

47

Chandy, Rajesh K. and G.T. Tellis, 'The incumbent's curse? Incumbency, size,
and radical product innovation.' In: Journal of Marketing 64 (2000) 3, pp. 1-17.
Chesbrough, H.W., Open Innovation: The New Imperative for Creating and
Profiting from Technology. Harvard Business School Press, Boston, USA, 2003.
Chesbrough, H., 'Open Innovation: A New Paradigm for Understanding
Industrial Innovation.' In: Chesbrough, H., W. Vanhaverbeke and J. West, (eds.)
Open Innovation: Researching a New Paradigm. Oxford University Press,
New York, USA, 2006: pp. 1-12.
EC, Production costs and margins of pig fattening farms - 2008 Report.
European Commission, Brussels, 20 February 2009.
EC, The competitiveness of the European meat processing industry. European
Commission, Brussels, Report for DG Enterprise, 2011.
ING Economisch Bureau, Consument bepaalt succes ketenconcepten
varkensvlees. 28 juni 2011.
Govindarajan, V. and A.K. Gupta, 'Strategic Innovation: A Conceptual Road Map.
In: Business Horizons 44 (2001) 4: pp. 3-12.
Govindarajan, V. and C. Trimble, 'Building Breakthrough Businesses within
Established Organizations.' In: Harvard Business Review 83 (2005): pp. 58-68.
Grunert, K.G., 'Future trends and consumer lifestyles with regard to meat
consumption.' In: Meat Science 74 (2006), pp. 149-160.
Ingenbleek, P.T.M., G.B.C. Backus, M.H.A. Binnekamp, N. Bondt en S.T. Goddijn,

Dierenwelzijn in transitie: Thema's rond de implementatie van de dierenwelzijnsindex. Rapport 5.06.04; ISBN 978-90-8615-071-7. LEI, onderdeel van
Wageningen UR, Den Haag, 2006.
Janssens, B., R. Hoste, W. Baltussen en F. Bunte, Handelsrelaties in de
aardappel en varkenssector. LEI, onderdeel van Wageningen UR, Den Haag,
2011 (forthcoming).
Hoste, R., N. Bondt en P. Ingenbleek, Visie op de varkenskolom. Rapport
PR.04.05. LEI, onderdeel van Wageningen UR, Den Haag, 2004.
<www.lei.dlo.nl/publicaties/PDF/2004/PR_xxx/PR_04_05.pdf

48

Hoste, R., Productiekosten van varkens; Resultaten van InterPIG over 2009 .
Rapport 2011-012. LEI, onderdeel van Wageningen UR, Den Haag,
2011.<www.lei.dlo.nl/publicaties/PDF/2011/2011-012.pdf>

Hoste, R., Kostprijsberekening biologische varkensbedrijven 2004 . Rapport
LEI 2.04.08. LEI, onderdeel van Wageningen UR, Den Haag, 2004.
Hoste, R., Biggenexport naar Duitsland: een markt te winnen; Actiepunten
voor de Nederlandse varkenssector. Rapport 2008-037. LEI, onderdeel van
Wageningen UR, Den Haag, 2008.
Kim, W. Chan and R. Mauborgne, 'Blue Ocean Strategy.' In: Harvard Business
Review (October 2004), pp. 76-85.
Kohlmüller, M. en D. Weiß, AMI-Marktbilanz Vieh und Fleisch 2010. Agrarmarkt
Informations-Gesellschaft, Bonn, Duitsland, 16 April 2010.
Kuiper, W.E. en M.T.G. Meulenberg, Voorspellingsmethoden voor het maandelijkse aanbod van vleesvarkens in Nederland. Rapportnummer 9702 b.
Productschappen Vee, Vlees en Eieren, Rijswijk, 1997a.
Kuiper, W.E. en M.T.G. Meulenberg, 'Cointegration and prediction analysis
of market supply in the Dutch pig-farming industry.' In: European Review of
Agricultural Economics 24 (1997b), pp. 285-312.
NMa, Prijsvorming in de agri-food sector. Nederlandse Mededingingsautoriteit,
Den Haag, 2009.
OECD, Supermarkets and the meat supply chain: the economic impact of food
retail on farmers, processors and consumers. OECD, joint work with Pavel
Vavra, Paris, 2006.
Markides, C., 'Disruptive Innovation: In Need of Better Theory.' In: Journal of
Product Innovation Management, 23 (2006) 1: pp. 19-25.
McDermott, C.M. and G. Colarelli O'Connor, 'Managing radical innovation:
an overview of emergent strategy issues.' In: Journal of Product Innovation
Management 19 (2002), pp. 424-438.
Phillips, I., M. Casewell, T. Cox, B. de Groot, C. Friis, R. Jones, C. Nightingale,
R. Preston en R.J. Waddell, 'Does the use of antibiotics in food animals pose
a risk to human health? A critical review of published data.' In: Journal of
Antimicrobial Chemotherapy 53 (2004), pp. 28-52.
Sen, S. en C.B. Bhattacharya, 'Does doing good always lead to doing better?
Consumer reactions to corporate social responsibility.' In: Journal of Marketing
Research, 38 (2001) 2, pp. 225-243.
49

Vargo, S.L. and R.F. Lusch, 'Evolving to a new dominant logic for marketing.'
In: Journal of Marketing 68 (2004) 1, pp. 1-17.
Vargo, S.L. en R.F. Lusch, 'Service-dominant logic: continuing the evolution.'
In: Journal of the Academy of Marketing Science 36 (2008), pp. 1-10.
Vionfood magazine, 2011.
Vliet, K. van en H. van den Brink, Consument bepaalt succes ketenconcepten
varkensvlees. Varkenshouderij, ING Economisch Bureau, 2011.
Winter, M.A. de, G.M.L. Tacken en L.F. Puister-Jansen, Concurrentiemonitor

levende vee. De Nederlandse concurrentiepositie in de handel van varkens
en biggen. LEI Wageningen UR, Den Haag (LEI Rapport/Onderzoeksveld Markt
& Ketens 2008-063), 2008.
Winter, M.A. de en G.M.L. Tacken, Concurrentiemonitor varkensvlees. LEI
Wageningen UR, Den Haag (LEI Rapport/Onderzoeksveld Markt & Ketens
2010-016), 2010.

Twee niet-gepubliceerde studies liggen ten grondslag aan deze rapportage.
Beide rapporten zijn op te vragen bij de auteurs. Het betreft:
Baltussen, W., P. Bens, F. Bunte, E. Mihaylov, E. Kuiper, R. Hoste en G. Backus,

Prijsvorming in de varkensvleesketen. Interne notitie. LEI, part of Wageningen
UR, 2011.
Reinders, M., P. Ingenbleek, M. van Haaster-de Winter en J. Bartels, Van stukje
vlees naar belevenis; module marketingstrategie. Interne notitie. LEI, onderdeel
van Wageningen UR, 2011.

50

Het LEI ontwikkelt voor overheden en bedrijfsleven economische kennis op het gebied van
voedsel, landbouw en groene ruimte. Met onafhankelijk onderzoek biedt het zijn afnemers
houvast voor maatschappelijk en strategisch verantwoorde beleidskeuzes.
Het LEI is een onderdeel van Wageningen UR (University & Research centre). Daarbinnen vormt
het samen met het Departement Maatschappijwetenschappen van Wageningen University en
het Wageningen UR Centre for Development Innovation de Social Sciences Group.
Meer informatie: www.lei.wur.nl

LEI-rapport 2012-013