Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

36 410 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2024

Nr. 31

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR PRIMAIR EN VOORTGEZET
ONDERWIJS
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 december 2023
Vandaag publiceert de Organisatie voor Economische Samenwerking en
Ontwikkeling (OESO) de resultaten van PISA-2022. PISA staat voor
Programme for International Student Assessment en is het grootste
internationaal vergelijkende onderzoek naar de prestaties van 15-jarige
leerlingen op het gebied van wiskunde, lezen en natuurwetenschappen.
Ook bekijkt het onderzoek het welbevinden van deze leerlingen.
Wereldwijd hebben ruim 600.000 15-jarigen uit 81 landen (37 OESOlanden en 44 partnerlanden) meegedaan aan PISA-2022. In Nederland
deden 5.046 15-jarigen op 154 scholen voor praktijkonderwijs, vmbo (alle
leerwegen), havo en vwo mee. Het onderzoek is afgenomen in het najaar
van 2022 en maakt het mogelijk om te bekijken wat het effect van corona
op ons onderwijs is geweest. Ook biedt PISA-2022 een referentiepunt om
de versterkte inzet op basisvaardigheden aan af te meten. De toets heeft
plaatsgevonden voor de start van het Masterplan basisvaardigheden en
geeft daarmee een scherper beeld van de startsituatie. Het rapport
«Resultaten PISA-2022 in vogelvlucht» schetst een beeld van de Nederlandse uitkomsten van het onderzoek. In dit rapport worden Nederlandse
prestaties vergeleken met de prestaties van landen in de OESO1 en landen
in de EU met een vergelijkbaar onderwijssysteem.2

1

Dit gemiddelde omvat alle OESO-landen waarvoor gegevens beschikbaar zijn voor de
betreffende PISA-meting. Omdat er nieuwe landen bijkomen en er ook landen zijn die voor een
van de metingen uitvallen, varieert het aantal landen dat bijdraagt aan dit gemiddelde per
meting.
2
Deze landen zijn: België, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië,
Nederland, Oostenrijk, Portugal, Spanje, Verenigd Koninkrijk, en Zweden. Hoewel het Verenigd
Koninkrijk sinds 2020 geen deel meer uitmaakt van de EU, is het Verenigd Koninkrijk voor de
vergelijkbaarheid met voorgaande rapporten wel opgenomen in deze vergelijkingsgroep.

kst-36410-VIII-31
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 31

1

Belangrijkste bevindingen PISA-2022: daling in alle domeinen in
Nederland en veel andere OESO-landen, mogelijk een effect van
corona
PISA meet de vaardigheden waarover een 15-jarige leerling zou moeten
beschikken om zich te kunnen redden in het dagelijks leven, zowel nu als
in de toekomst. De resultaten van PISA-2022 laten zien dat Nederlandse
15-jarigen op het gebied van wiskunde, lezen en natuurwetenschappen
minder goed presteren dan in 2018. Deze resultaten zijn zorgelijk, maar
bevestigen ook wat we al weten uit de voortgangsrapportages van het
Nationaal Programma Onderwijs (NP Onderwijs) en het Masterplan
basisvaardigheden. Over de voortgang van het Masterplan en het NP
Onderwijs is uw Kamer vorige week geïnformeerd.3 Nederland is niet het
enige land waarin een daling heeft plaatsgevonden. In veel andere landen
zijn scores ook omlaag gegaan en daardoor zijn zowel het
OESO-gemiddelde als het EU-gemiddelde gedaald. Voor alle vaardigheden is het de eerste keer dat er over de hele breedte een daling heeft
plaatsgevonden. Voor Nederland is het de eerste keer dat scores voor
wiskunde en natuurkunde sterk zijn gedaald. Nederlandse leerlingen zijn
wel tevreden met hun leven, en ook meer dan leeftijdsgenoten uit de EU.
Verder voelt een groot deel van de leerlingen druk om online te moeten
zijn tijdens de les.
Dat in veel landen de scores zijn gedaald komt vermoedelijk door de
invloed van corona op het onderwijs. PISA-2022 was namelijk een
bijzondere editie van PISA. De data zijn verzameld na een periode waarin
de meeste landen te maken hadden met schoolsluitingen, lesuitval en
digitaal onderwijs. Nederlandse 15-jarigen hebben de toets gemaakt in het
najaar van 2022. Ten tijde van de dataverzameling was het NP Onderwijs
1,5 jaar onderweg. Het Masterplan basisvaardigheden is in mei 2022
geschetst en de eerste maatregelen voor scholen zijn in het najaar van
2022 beschikbaar gekomen. De resultaten van PISA-2022 kunnen daardoor
nog geen effecten van het Masterplan laten zien, maar geven samen met
de voortgangsrapportage de beginsituatie hiervan weer. Ik bespreek
daarom eerst hoe we op dit moment al bezig zijn de dalende leerprestaties aan te pakken. Daarna volgt een verdiepend beeld van de
uitkomsten van het onderzoek.
PISA-2022 resultaten onderstrepen belang van structurele inzet
op basisvaardigheden
De resultaten van PISA-2022 bevestigen het beeld van dalende leerprestaties op het gebied van wiskunde en lezen. Door de gevolgen van de
coronapandemie is dit begrijpelijk, maar tegelijkertijd is dit geen incident.
Daarom zetten we via het Masterplan basisvaardigheden alle zeilen bij om
een structurele en duurzame verbetering te bewerkstelligen op de
basisvaardigheden taal, rekenen/wiskunde, burgerschap en digitale
geletterdheid. Er is structureel € 1 miljard beschikbaar voor onderwijskwaliteit, waarvan het overgrote deel wordt geïnvesteerd in het
Masterplan basisvaardigheden.
• Sterkere inzet op lezen. Vanwege de daling van de leesvaardigheid
investeer ik vanuit het Masterplan basisvaardigheden samen met de
Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de komende drie
schooljaren € 74 miljoen in het bevorderen van lezen middels effectief
bewezen landelijke leesbevorderingsprogramma’s.
• Hulp daar waar dat het meeste nodig is. Met de toenemende
verschillen tussen schoolsoorten – praktijkonderwijs/vmbo in relatie tot
vwo – moeten we er gericht voor zorgen dat de inspanningen terecht
3

Kamerstukken II 2023/24, 31 293, nr. 7089 en Kamerstukken II 2023/24, 36 410 VIII, nr. 28.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 31

2

•

•

komen bij de leerlingen die dat het meest nodig hebben. Deze groep
krijgt in het Masterplan basisvaardigheden dan ook extra aandacht.
Een beter curriculum. PISA meet de vaardigheden waarover een
15-jarige leerling zou moeten beschikken om zich te kunnen redden in
het dagelijks leven, zowel nu als in de toekomst. Een curriculum met
glasheldere kerndoelen voor taal (lezen, schrijven en mondelinge
taalvaardigheid) en rekenen is hiervoor noodzakelijk; recent is uw
Kamer geïnformeerd over de nieuwe conceptkerndoelen voor taal en
rekenen.4 Specifiek ten aanzien van lezen is er veel overlap tussen wat
PISA meet en het Nederlandse curriculum, maar zijn deze niet
één-op-één hetzelfde. Met name het evalueren en reflecteren komen
momenteel minder terug in het curriculum. De huidige kerndoelen zijn
daarvoor te globaal geformuleerd. De nieuwe conceptkerndoelen
bieden hierin uitkomst. Er komt meer aandacht voor rijke teksten en
het evalueren van en reflecteren op leeservaringen. Dit biedt houvast
voor betere leesprestaties in de toekomst. Dat vraagt wel wat extra’s
van iedereen: van het opleiden van leraren, van het maken van een
rijkere leesmethode en van het lesgeven in deze extra vaardigheden.
Landelijke afspraken mobiele telefoons in de klas. Gezien de
druk onder leerlingen om online bereikbaar te zijn, is het goed dat
samen met sectororganisaties, ouders en leerlingen een hoofdlijnenafspraak is gemaakt om het gebruik van mobieltjes en andere devices in
de klas niet toe te staan, tenzij voor educatief gebruik5.

Hoewel PISA-2022 slechts een lichte daling laat zien van de tevredenheid
met het leven van 15-jarigen, zien we in andere onderzoeken verontrustendere cijfers. Leerlingen geven aan last te hebben van schooldruk en
van prestatiedruk in de maatschappij. Het is dus belangrijk om naast de
sterkere inzet op basisvaardigheden oog te houden voor prestatie- en
toetsdruk.
PISA-2022 is een belangrijke meting, maar zeker niet de enige. Het geeft
rijke informatie, maar is wel beperkt tot enkele vaardigheden, leerlingen
en ook is de vergelijkbaarheid tussen landen en jaren niet optimaal.6 De
publicatie van Peil.Rekenen-wiskunde in het voortgezet onderwijs, die in
het voorjaar van 2024 verschijnt, vult PISA-2022 goed aan. In dit
onderzoek wordt onder andere ingegaan op leerlingattituden, het
onderwijsaanbod en hoe dit aanbod wordt vormgegeven op scholen. Ook
andere Peil.onderwijs publicaties vullen PISA-2022 goed aan. In de
voortgangsrapportage over het Masterplan basisvaardigheden, die op
28 november met uw Kamer is gedeeld (Kamerstukken II 2023/24, 31 293,
nr. 709), vindt u een volledig overzicht van alle peilonderzoeken die de
komende periode zullen verschijnen, inclusief hun publicatiemoment.
Verdiepend beeld
Hieronder volgen de resultaten voor wiskunde, lezen, natuurwetenschappen en welbevinden in meer detail. Hierbij is het belangrijk te weten
dat PISA in Nederland, in tegenstelling tot sommige andere deelnemende
landen, geen verplichte toets is in het vo. Het is daarmee een low-stakes
toets. De school- en centrale examens zijn high-stakes toetsen. Gemiddeld
zijn resultaten op low-stakes toetsen lager dan op high-stakes toetsen.
Exacte scores in het PISA-onderzoek zijn bovendien niet makkelijk te
interpreteren. De scores kennen geen vaste onder- of bovengrens. Bij de
eerste PISA-onderzoeken (2000–2006) is het gemiddelde voor iedere
vaardigheid voor alle OESO landen vastgesteld op 500. De huidige scores
4

Kamerstukken 2023/24, 31 293, nr. 700.
Kamerstukken II 2023/24, 36 200 VIII, nr. 250.
6
Zie Een blik op de Nederlandse positie in internationale onderwijsrankings | CPB.nl
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 31

3

verhouden zich tot die waardes. Daarbij verdeelt PISA de scores over zes
verschillende vaardigheidsniveaus. Leerlingen moeten minstens het
tweede vaardigheidsniveau halen om zich te kunnen redden in de
maatschappij. In deze brief worden scores genoemd waar dit relevant is,
en worden die gekoppeld aan de vaardigheidsniveaus waar dat mogelijk
is.
Focus op wiskunde: Nederlandse leerlingen doen het op alle gebieden
beter dan gemiddeld, maar grote verschillen tussen schoolsoorten
In iedere PISA-publicatie krijgt één domein extra aandacht. Dit keer was
het hoofddomein wiskunde. Voor wiskunde scoorde Nederland in 2022
493 punten, terwijl deze score in 2018 op 519 punten lag. Deze score is
nog steeds beter dan het gemiddelde van de OESO (472) en de EU (479).7
Omdat wiskunde het hoofddomein is, wordt in de resultaten onderscheid
gemaakt tussen verschillende sub-vaardigheden.8 In alle vaardigheden
zijn Nederlandse leerlingen beter dan gemiddeld. Leerlingen zijn met
name sterk in het toepassen van kennis om wiskundige problemen op te
lossen, en wat minder goed in het gebruiken van de kennis voor het
oplossen van realistische problemen. Ook wordt gekeken in welk
wiskundig domein leerlingen vaardig zijn: meetkunde, algebra, rekenkunde, en kansberekening en statistiek. Nederlandse leerlingen scoren op
al deze domeinen beter dan gemiddeld, en zijn relatief wat beter in
rekenkunde, kansberekening en statistiek.
Ruim een kwart van de Nederlandse leerlingen (27%) haalde in 2022 het
tweede vaardigheidsniveau niet. Zij zijn nog onvoldoende wiskundig
geletterd om zich in de maatschappij te redden. Dat wil niet zeggen dat
deze leerlingen ook onvoldoende gecijferd de school verlaten. Met 15 jaar
zitten zij nog op school om deze vaardigheden op te doen. In 2018 ging dit
nog om 16% van de leerlingen. Ongeveer 4% van de leerlingen haalde
juist het hoogste vaardigheidsniveau. Dit percentage was gelijk aan 2018,
en is al jaren stabiel.9 Deze verdeling tussen goede en minder goede
wiskunde-prestaties is ook te zien wanneer we kijken naar verschillende
schoolsoorten. Op individueel niveau scoren sommige vmbo-leerlingen
net zo goed als vwo-leerlingen, maar tussen de groepen leerlingen zijn de
verschillen groot: gemiddeld wel 240 punten.10 Scores voor leerlingen van
alle schoolsoorten zijn ten opzichte van 2018 sterk gedaald, maar deze
daling was 3 tot 4 keer groter in het vmbo dan in het vwo.
Vanwege de extra aandacht voor wiskunde in de publicatie is ook nog
gekeken naar hoe leerlingen over wiskunde denken, zowel op school als in
de praktijk.11 Hieruit blijkt dat Nederlandse leerlingen minder wiskundeangst hebben dan gemiddeld in de EU en OESO. Tegelijkertijd maakt nog
steeds ongeveer de helft van de leerlingen zich zorgen over slechte
wiskundecijfers, en is 40% bang om te zakken voor wiskunde. Vergelijkbare aantallen leerlingen voelen zich niet zeker wanneer zij bijvoorbeeld het verbruik van elektronische apparaten moeten berekenen of
wanneer zij de werkelijke afstand tussen twee plaatsen op een kaart met
schaal moeten uitrekenen. Al deze zorgen spelen aanzienlijk vaker bij
meisjes dan bij jongens.

7

Resultaten PISA-2022 in vogelvlucht (PiVV), Figuur 2.2.
PiVV, Figuur 2.3 & Figuur 2.4.
PiVV, Figuur 2.5 & §2.5.
10
PiVV, Figuur 3.5 & Figuur 3.6.
11
PiVV, Figuur 4.1, Tabel 4.1 & Tabel 4.3.
8
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 31

4

Daling leesvaardigheid zet door
De leesopgaven in PISA toetsen hoe goed leerlingen informatie op
kunnen zoeken in een tekst, hoe goed zij teksten begrijpen en in hoeverre
zij teksten kunnen evalueren en reflecteren op de vorm en inhoud hiervan.
Omdat leesvaardigheid niet het hoofddomein was, is het in PISA-2022 niet
mogelijk onderscheid in de vaardigheden te maken. Voor lezen is de
dalende lijn al eerder ingezet. In 2015 haalden we een score van 503, in
2018 was deze score 485 en in 2022 was dit 459. De resultaten uit 2022
liggen nu zelfs onder het gemiddelde van de OESO (476) en de EU (480).12
Wanneer we kijken naar de verschillende schoolsoorten zien we eenzelfde
beeld als bij wiskunde: sommige leerlingen op het vmbo lezen net zo
goed als sommige leerlingen op het vwo, maar gemiddeld zijn er grote
verschillen tussen de schoolsoorten.13 Bovendien haalt 33% van de
Nederlandse 15-jarigen niveau 2 niet (OESO: 27%, EU: 24%). Dit is het
fundamentele niveau om te functioneren in de maatschappij. Dat wil niet
zeggen dat deze leerlingen ook onvoldoende geletterd de school verlaten.
Met 15 jaar zitten zij nog op school om deze vaardigheden op te doen. Het
aantal leerlingen in deze groep is sinds de start van PISA behoorlijk
gegroeid: tussen 2003 en 2012 ging het om 10–15% van de leerlingen, in
2015 om 18% en in 2018 al om 24%.14
Prestaties natuurwetenschappen zijn gemiddeld
Het natuurwetenschappelijke onderdeel van PISA onderzoekt hoe
leerlingen natuurwetenschappelijke kennis gebruiken in hun dagelijks
leven. Inhoudelijk wordt er gekeken naar natuur- en scheikunde, biologie
en «aarde en ruimte». Voor natuurwetenschappen haalde Nederland in
2022 een score van 488. Dit ligt rond het gemiddelde van de OESO (485)
en de EU (488). In 2018 scoorde Nederland nog 503 punten. Ook in dit
domein laat PISA-2022 dus een daling zien van de Nederlandse
prestaties.15 Wanneer we kijken naar verschillende schoolsoorten komt er
eenzelfde beeld naar voren als bij wiskunde en lezen: op individueel
niveau scoren leerlingen uit het vmbo soms net zo goed als leerlingen uit
het vwo, maar tussen de groepen bestaan grote verschillen.16 Verder haalt
27% van de Nederlandse 15-jarige het tweede, fundamentele, niveau niet.
Ook dit percentage is vergelijkbaar met het gemiddelde in de OESO (24%)
en de EU (23%).
Nederlandse leerlingen zijn tevreden met hun leven, maar zijn wel
negatiever dan andere landen over thuisleren
Nederlandse 15-jarigen zijn tevreden met hun leven.17 Gemiddeld geven
zij hun leven een 7,3 op een schaal van 0 tot 10. Dit is een kleine daling ten
opzichte van PISA-2018 toen zij nog gemiddeld een 7,5 gaven. Nederlandse leerlingen zijn hiermee wel positiever over hun leven dan
leeftijdsgenoten uit de EU. Nederlandse jongens zijn meer tevreden met
hun leven dan meisjes. In PISA-2022 is ook gevraagd naar de ervaringen
met thuisleren naar aanleiding van de tijdelijke schoolsluiting vanwege de
coronapandemie.18 Nederlandse leerlingen zijn negatiever over thuisleren
dan leerlingen in andere EU-landen. Slechts 27% van de leerlingen was

12

PiVV, Figuur 5.1.
PiVV, Figuur 5.3 & Figuur 5.4.
14
PiVV, Figuur 5.5 & §5.5.
15
PiVV, Figuur 6.1 & Figuur 6.5.
16
PiVV, Figuur 6.3 & Figuur 6.4.
17
PiVV, Tabel 9.1 & Figuur 9.1.
18
PiVV, Tabel 9.4 & Figuur 9.3.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 31

5

(zeer) gemotiveerd om te leren en 54% van de leerlingen was het (zeer)
eens met de stelling dat zij achter raakten met hun schoolwerk. Veel
leerlingen (46%) misten de sportactiviteiten van school en 30% van de
leerlingen voelde zich eenzaam tijdens de schoolsluiting. Wel geeft 74%
van de leerlingen aan dat zij positief waren over de beschikbaarheid van
leraren wanneer ze hulp nodig hadden tijdens het thuisleren. Meisjes
hadden over het algemeen meer last van deze zorgen dan jongens, maar
waren ook positiever over de beschikbaarheid van leraren dan jongens.
Tot slot
Goed kunnen lezen en rekenen is essentieel om volwaardig mee te
kunnen doen. Leerlingen hebben deze basisvaardigheden nodig om
andere schoolvakken succesvol te kunnen volgen, om klaar te zijn voor
het vervolgonderwijs en de samenleving. De beheersing van deze
vaardigheden is voor veel leerlingen nog onvoldoende. Dit vraagt om een
structurele inzet op de basisvaardigheden. Hiervoor hebben scholen de
beschikking over de NPO-middelen, zetten we in op de verdere implementatie van het Masterplan basisvaardigheden en werken we aan de
aanscherping van de kerndoelen. We zetten daarmee volop in om de
basisvaardigheden structureel bij alle leerlingen te verbeteren.
De Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs,
M.L.J. Paul

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 31

6