Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 2218

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 oktober 2016
Op 9 oktober 2015 bent u geïnformeerd over de oprichting van het
Nederlands Investerings Agentschap (NIA)1. In eerste instantie is NIA
opgericht om Nederland goed te laten aansluiten op het Europese
Investeringsplan en op het Europese Fonds voor Strategische Investeringen (EFSI). In mijn brief van 9 oktober heb ik het belang aangegeven
van een slagvaardige organisatie, zowel op Europees, nationaal als
regionaal niveau, waarbij bestaande instrumenten en fondsen effectief en
efficiënt worden ingezet om publieke en private investeringsprojecten van
de grond te krijgen. Ik heb aangegeven te onderzoeken of NIA moet
worden doorontwikkeld tot een investeringsagentschap met een eigen
juridische entiteit. Het gaat daarbij om de financiering van strategische
projecten van maatschappelijke betekenis en om ondernemingsfinanciering voor het mkb en Midcaps.
In deze brief ga ik in op de ontwikkeling van NIA en concrete projecten en
resultaten, met name op het vlak van de ondernemingsfinanciering. Ik
geef daarbij ook invulling aan de motie van het lid Jan Vos c.s. om bij de
doorontwikkeling van NIA de mogelijke opschaling van SEED Capital te
betrekken2. Ik geef met deze brief tevens invulling aan uw verzoek van
21 juni jl.3 om een brief naar aanleiding van een interview van de heer
Sibbing – CEO van de Nederlandse Investeringsinstelling (NLII) – waarin
hij aangeeft dat geld niet het probleem is, maar het in Nederland met
name ontbreekt aan geschikte rendabele projecten.
Het Nederlands Investerings Agentschap (NIA)
Vanuit een publieke taak ondersteunt NIA decentrale overheden en
ondernemingen om maatschappelijk gewenste investeringen effectief en
1

Kamerstuk 22 112, nr. 2008
Kamerstuk 34 300 XVI, nr 34
3
Uw brief van 21 juni, kenmerk: 2016Z12580
2

kst-22112-2218
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2218

1

efficiënt tot stand te brengen en daarbij ook Europese en additionele
private investeringsmiddelen te benutten. Deze taak richt zich op de
terreinen van de strategische infrastructuur, de transities binnen de
maatschappelijke domeinen als energie, duurzaamheid, zorg en wonen en
ondernemingsfinanciering. NIA draagt hiermee bij aan het verbeteren van
de concurrentiepositie en het duurzame verdienvermogen van Nederland.
NIA organiseert de noodzakelijke samenwerking van betrokken partijen en
brengt de middelen en expertise samen van decentrale overheden: lokaal,
regionaal en provinciaal, (inter)nationaal en van private financiers. In
andere landen wordt dit doorgaans ingevuld door een «National
Promotional Bank (NPB)». NIA streeft naar een optimale aansluiting op de
financiële mogelijkheden vanuit de Europese financieringsstromen en
ontwikkelingen, zoals de EIB Group en het EFSI. NIA monitort de
benutting en impact van deze mogelijkheden.
NIA draagt, binnen de mogelijkheden van haar mandaat, bij aan het
opheffen van bestaande knelpunten en fragmentatie, ter verbetering van
de effectiviteit van het huidige financiële landschap. Daarbij wordt nauw
samengewerkt met financiële partijen zoals BNG-Bank, de NWB-Bank, de
ROM’s, NLII en (andere) private financiële instellingen.
De ervaring leert dat een belangrijke rol voor NIA is weggelegd in het
organiseren van samenwerking tussen partijen, het bij elkaar brengen en
delen van expertise, risicobeheersing en -mitigering en in het versterken
van het risicodragend vermogen. In dit verband sluit NIA een samenwerkingsovereenkomst met de Advisory-hub van de EIB. Daarnaast is NIA lid
van het recent opgerichte EIF-NPI Equity Platform. Tevens wordt de
aansluiting gezocht met het beoogde Climate Finance Expertisecentrum
van de OECD. NIA is ten behoeve van de Europese Commissie onder
meer het aanspreekpunt voor de promotie van het Europese Investeringsplan en het EFSI in Nederland voor potentiële projectaanvragers,
co-financiers en andere partijen. NIA is tevens het contactpunt voor het
Europese Investerings Projecten Portaal in Nederland.
Op verzoek van betrokken partijen gaat NIA Het Expertisecentrum
Duurzaam Financieren van de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB)
coördineren en leidt NIA het initiatief vanuit private banken en andere
partijen voor het opzetten van een open platform voor energie-efficiency
in de gebouwde omgeving om financieringsmodellen uit te wisselen. Het
platform kan een belangrijke bijdrage leveren aan het behalen van de
klimaatdoelstellingen omdat de financiële sector zo beter wordt aangehaakt en kan zorgen voor de versnelling die nodig is.
Professionalisering en delen van expertise dragen bij aan een betere
risico-inschatting, en ook aan mitigering en een betere beheersing van
risico’s. Dit maakt private financiering beter mogelijk, bancair en door
institutionele beleggers. NIA heeft zich ingezet om op het vlak van
geothermie, energiebesparing gebouwde omgeving en energie-efficiency,
in het bedrijfsleven (waaronder de energie-industrie), de samenwerking te
bevorderen en de expertise op een hoger plan te brengen.
NIA heeft echter beperkt de mogelijkheid om zelfstandig zorg te dragen
voor de nodige aanvullende eigen risicodragende financiering. Ze
beschikt immers niet over eigen instrumenten zoals garanties of borgstellingen, noch over eigen middelen om te financieren of te participeren.
Bovendien zijn er nog steeds veel loketten, waardoor met minder kracht
steun aan de markt kan worden gegeven. Dit staat de snelle realisatie van
investeringsprojecten en private financiering in de weg. Andere landen
hebben NPB’s die wel beschikken over eigen instrumenten en middelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2218

2

en die daar doorgaans wel in slagen, hetgeen de aansluiting op het
Europese Investeringsplan en op het EFSI vergemakkelijkt.
EFSI, EIB en de focus van NIA
Het EFSI is primair opgericht om investeringen mogelijk te maken die
doorgaans te risicovol zijn voor de EIB. Het betreft investeringen met een
grote maatschappelijke impact (op het gebied van energietransitie, zorg,
etc.) of de financiering van innovatieve, risicovolle activiteiten en
ondernemingen. Het EFSI is gericht op meer risicovolle projecten in
landen en sectoren waar de financieringsmarkt relatief minder ontwikkeld
is. Daarbij is het van belang dat de EFSI-financiering de markt niet
verstoort en aanvullend is aan de bestaande mogelijkheden (waaronder
de reguliere EIB-financiering). De uitvoering van het EFSI is in handen van
de EIB en die bepaalt per projectaanvraag de optimale financieringsmix
en de eventuele inzet van het EFSI. Een project kan bijvoorbeeld ook in
aanmerking komen voor een ander EIB-product of een specifieke garantie,
waardoor het geen gebruik hoeft te maken van het EFSI. Het aantrekken
van EFSI-financiering is daarmee geen doel op zichzelf. NIA heeft ook een
bredere focus dan het EFSI alleen. Als we kijken naar de totale
EIB-financiering4, dan zien we deze in Nederland de afgelopen jaren
toenemen, van ca. € 1,2 miljard in zowel 2012 en 2013, naar ca. € 2,1
miljard in zowel 2014 en 20155. Het EFSI is slechts in beperkte mate
verantwoordelijk geweest voor deze stijging, omdat we in de praktijk zien
dat de EIB bereid en in staat is om financiering voor eigen rekening en
risico te verschaffen.
Het EFSI heeft desalniettemin kansen voor Nederlandse investeringsprojecten geboden. Er zijn tot nu toe 7 Nederlandse transacties met
EFSI-financiering goedgekeurd, 3 bij de EIB en 4 bij het EIF waarmee naar
verwachting een totaal van meer dan € 1 miljard aan investeringen is
gemobiliseerd. Een voorbeeld hiervan is de kredietovereenkomst van
€ 100 miljoen tussen Qredits en de EIB voor het verstrekken van
mkb-kredieten tot € 250.000. Het EFSI geeft hierop een garantie van 20%.
Dit is mede door een goede samenwerking tussen Qredits, het Ministerie
van Economische Zaken (EZ) (met een aanvullende garantie), de EIB en de
Europese Commissie mogelijk gemaakt.
Maatschappelijke investeringsprojecten
In zijn interview6 geeft de heer Sibbing aan dat het in Nederland met
name ontbreekt aan geschikte rendabele projecten, en dat geld niet het
probleem is. Verder is het belangrijk om de benodigde kennis en expertise
over de financiering van maatschappelijke investeringsprojecten te
versterken. De ervaring van NIA bij diverse maatschappelijke investeringsprojecten, zoals op het gebied van warmte of geothermie, leert dat
daarvoor onvoldoende risicodragende financiering beschikbaar is. Er is
relatief veel vreemd vermogen in de markt voor goede en veelbelovende
projecten, maar om dit te mobiliseren moet hiervoor risicodragende
financiering beschikbaar komen. Bedrijven ervaren op dit moment
onvoldoende prikkels om in dergelijke investeringsprojecten te investeren
omdat de maatschappelijke baten vaak groter zijn dan de beloning van de
individuele investeerder. Bovendien zijn bij veel vernieuwende projecten
Dit is exclusief EIF financiering. EIF heeft in de periode 2011–2015 voor € 902,7 miljoen aan
committeringen gedaan voor microfinanciering, garanties en risicokapitaal (www.eif.org). Van
de totale EIB-financiering komt 59% ten goede aan het mkb.
5
In 2015 kwam 59% hiervan ten goede aan Nederlandse mkb’s en midkap-ondernemingen
(www.eib.org).
6
NRC, 18 juni 2016
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2218

3

meerdere private en publieke partijen betrokken, komt de samenwerking
tussen deze partijen niet vanzelf tot stand en kan er behoefte zijn aan
onderliggende infrastructuren die individueel niet rendabel zijn – zoals bij
warmtenetten.
Voor de noodzakelijke coördinatie en versterking van het risicodragend
vermogen beziet NIA nationaal de mogelijkheden van gerichte inzet van
bestaande financiële en garantieregelingen, de mogelijkheden van de
publieke banken (BNG bank, NWB), de ROM’s en NLII, en op Europees
vlak de mogelijkheden van EIB, EIF en EFSI.
Risicokapitaal voor ondernemingen
De beschikbaarheid van risicokapitaal voor snelgroeiende en innovatieve
bedrijfsleven is in Nederland de afgelopen jaren flink vergroot, maar loopt
in vergelijking met toonaangevende innovatie-gedreven landen, zoals de
Verenigde Staten en Israël, nog achter7. Met name aan de onderkant van
de markt ten behoeve van de bedrijven in de early stage fase blijft de
behoefte aan risicokapitaal bestaan. Dit beperkt de economische groei,
werkgelegenheid, productiviteit en het innovatievermogen van Nederland.
Waar in de 20ste eeuw sprake was van meer plan- en routinematige
innovaties in een «managed» economie8 is dit in de 21e eeuw een stuk
complexer met een veelvormig en dynamisch bedrijfsleven en voortdurende spontane innovaties in een «entrepreneurial» economie9. In deze
transitie van een managed economie naar een meer entrepreneurial
economie is er een toenemende vraag naar risicokapitaal (Thurik et al.
2016).
Een toename van de beschikbaarheid van risicokapitaal kan worden
bereikt door het vergroten van de investeringsruimte van SEED Capital
fondsen bedoeld voor innovatieve start-ups en het mkb. Dit zijn de
fondsen zoals die jaarlijks vanuit de reguliere tender ontstaan en de
specifieke SEED Capital fondsen die nu worden ontwikkeld zoals het
«High Tech Valorisatiefonds» en het «Duurzaamheidsfonds voor smart
mobility». Een toename kan plaatsvinden door het maximum van het
EZ-aandeel in die fondsen te verhogen van de bestaande € 6 miljoen naar
€ 10 miljoen. Dit betekent ook dat de private inbreng met dezelfde
omvang zal toenemen en de totale omvang per fonds € 20 miljoen wordt.
Deze mogelijkheid wordt nu verder uitgewerkt.
Dit geeft invulling aan de motie van het lid Jan Vos c.s. om bij het
onderzoek naar de doorontwikkeling van NIA de mogelijke opschaling van
SEED Capital fondsen te betrekken en daarbij in te gaan op hoe fondsen
een minimale omvang kunnen bereiken van € 20 miljoen10. Om deze
uitbreiding mogelijk te maken zal de dekking komen van de teruginkomsten uit een succesvolle verkoop in de SEED Capital regeling. Op deze
manier zal ook een gedeelte van de € 23 miljoen die daarvoor eerder
gereserveerd is in de begroting, ingezet worden voor start-ups en het mkb
vanaf 1 januari 2017. Het andere deel van de € 23 miljoen wordt gebruikt
om voor kleinere investeerders in start-ups een co-investeringsfaciliteit in
te richten, waar ook gekeken wordt om dit als apart luik onderdeel te
maken van de SEED-regeling. Een precieze verdeling van de middelen zal

7

OECD 2016, Entrepreneurship at a glance.
Managed Economy: een economie gedomineerd door grootschalige productie, waarin de
productiefactoren kapitaal en (ongeschoolde) arbeid belangrijk zijn.
9
Entrepreneurial Economy: een economie niet alleen gedomineerd door de productiefactor
kennis, maar waar daarnaast ook ondernemerschap een belangrijke rol speelt.
10
Kamerstuk 34 300 XIII, nr. 34
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2218

4

worden gemaakt op basis van de marktbehoefte. Op die manier is ook de
samenhang met de bestaande instrumenten gewaarborgd.
Op het gebied van risicokapitaal bestaat tevens de samenwerking met het
EIF en is gezamenlijk het Dutch Venture Initiative (DVI) van EZ, EIF en de
regionale ontwikkelingsmaatschappijen Oost NV en BOM opgericht. Op
31 maart jl. is het tweede DVI-fonds gelanceerd, waardoor er opnieuw
€ 200 miljoen investeringskapitaal beschikbaar is gekomen voor private
investeringsfondsen gericht op snelgroeiende innovatieve bedrijven. In de
bijlage treft u het meest recente jaarverslag van DVI aan11.
Daarnaast is de gezamenlijke ontwikkeling van NIA en EIF van een
co-investment fonds van € 100 miljoen voor grotere risicokapitaal
investeringen in een vergevorderd stadium12. Naar verwachting zal dit
begin 2017 operationeel zijn. Verschillende DVI-fondsen kunnen daar ook
gebruik van maken om hun investeringscapaciteit te vergroten.
Samenwerking Rijk en regio
Om de juiste maatschappelijke investeringsprojecten en ondernemingsfinanciering te realiseren is een goede samenwerking tussen Rijk en
provincies essentieel. Het initiatief tot de oprichting van NIA heeft het
kabinet dan ook samen met de provincies genomen, mede naar
aanleiding van een brief van de voorzitter van het Huis van de Nederlandse Provincies in Brussel. De provincies hebben nu ook ingestemd met
deelname in de NIA-organisatie. U bent in de brief over «de voortgang
van de mkb-samenwerkingsagenda en evaluatie ROM’s13» van 8 juni 2016
geïnformeerd dat zij zowel in 2016 als in 2017 gelijkelijk met het Rijk zullen
bijdragen aan de jaarlijkse organisatiebegroting.
Het betreft investeringsprojecten en programma’s op terreinen als
duurzame energie, met als voorbeelden geothermie en gebruik van
restwarmte, circulaire economie, mkb-financiering, revitalisering van
bedrijventerrein, smart cities, frisse en energiezuinige scholen en
onderzoek en innovatie.
Positionering NIA en NLII
De heer Sibbing, CEO van NLII, is gevraagd vanuit zijn kennis en ervaring
te adviseren hoe NIA en NLII goed gepositioneerd kunnen worden ten
opzichte van elkaar. Omdat ook NLII werkt aan het structureren en
bundelen van investeringsprojecten, specifiek gericht op investeringen
(mede) gefinancierd door de institutionele beleggers, is een goede
samenwerking essentieel. Hij geeft dan ook aan dat NIA en NLII weliswaar
aan dezelfde thema’s werken en daardoor ook deels aan dezelfde
projecten, maar dat beide organisaties dat doen vanuit een andere
invalshoek. NLII is een private partij, werkt ten behoeve van de institutionele beleggers en richt zich op maatschappelijke projecten, waarin de
individuele institutionele financiers niet zelfstandig zullen beleggen. NIA
bevordert vanuit een publieke missie het tot stand komen van de
financiering van maatschappelijk belangrijke projecten, al dan niet met
inzet van publieke middelen. De publiek-private samenwerking is al
begonnen bij het door NLII ontwikkelde Achtergestelde Leningenfonds,
voortgekomen uit een samenwerking tussen banken en institutionele
beleggers in nauw overleg met NIA en waarbij gebruik wordt gemaakt van
het garantie-instrumentarium van het Ministerie van Economische Zaken.
11

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Het Ministerie van Economische Zaken en het EIF leggen beide € 50 miljoen in.
13
Kamerstuk 29 697, nr. 23
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2218

5

De eerste financiering wordt binnenkort verwacht. NLII heeft voor
mkb-financiering, naast het Achtergestelde Leningenfonds, eerder al het
Bedrijfs Leningenfonds gelanceerd. Daaruit zijn inmiddels 9 bedrijven
gefinancierd voor een totaal van € 158,5 miljoen.
NIA en NLII kunnen aanvullend aan elkaar werken aan financieringsoplossingen. Een verdere praktische samenwerking tussen NIA en NLII wordt
nu georganiseerd, onder meer in praktisch overleg en met het samenvoegen van het Platform van stakeholders van NLII met de strategische
partners van NIA.
Ten slotte
Zoals aangekondigd in de Miljoenennota wil het kabinet nog deze
kabinetsperiode besluiten nemen om de export uit en de investeringen in
Nederland verder te stimuleren, door de capaciteit en middelen op het
snijvlak van publiek en privaat beter te organiseren. Daarbij richten we
ons enerzijds op de faciliteiten voor het bedrijfsleven en anderzijds op de
grote maatschappelijke opgaven. Meer bundeling van kennis en middelen
rond deze twee thema’s ligt voor de hand.
De mogelijke vormgeving en governance hiervan vergen een grondige
voorbereiding en keuzes over de doelen en inrichting. Het kabinet zal deze
kabinetsperiode een voorstel aan de Kamer presenteren.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2218

6