Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

Nr. 701

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
EN KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 juli 2020
Tijdens het Algemeen Overleg Kunstmatige intelligentie en sleuteltechnologieën1 d.d. 12 maart 2020 heb ik toegezegd voor de zomer uw Kamer te
informeren over onderzoek naar de mobiliteit en het behoud van talent op
het gebied van kunstmatige (artificiële) intelligentie (hierna: AI). Tijdens
het Algemeen Overleg hebben diverse leden van uw Kamer hun zorgen
geuit over het vertrek van AI talent uit Nederland. Dit is een belangrijk
onderwerp waar de leden terecht aandacht voor vragen, omdat menselijk
kapitaal een essentiële voorwaarde is voor economische groei, innovatie
en wetenschap. Deze brief bevat een overzicht van het reeds gedane
onderzoek naar internationale mobiliteit van (AI) onderzoekers. Ook
informeer ik uw Kamer over de beweegredenen van het vertrek van
onderzoekers naar het buitenland en welke (beleids)activiteiten bijdragen
aan het behoud van talent. Deze brief stuur ik mede namens de Minister
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Mobiliteit AI-wetenschappers
Het Rathenau Instituut heeft onlangs uitgezocht hoe het zit met de
mobiliteit van AI-onderzoekers. In het factsheet «Internationale mobiliteit
van AI-wetenschappers»2 wordt Nederland vergeleken met andere landen
– zoals de VS, het VK en Duitsland – in de periode 2009–2018. Het
Rathenau Instituut concludeert dat Nederland op het gebied van
AI-onderzoek geen braindrain-, maar een brainexchange-land is. Dat wil
zeggen dat Nederland een hoge circulatie van AI-wetenschappers kent
waarbij er balans is tussen de wetenschappers die vertrekken en die
binnenkomen.

1
2

kst-26643-701
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Kamerstukken 26 643 en 32 761, nr. 681
https://www.rathenau.nl/nl/wetenschap-cijfers/wetenschappers/internationalisering-vanwetenschappers/internationale-mobiliteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 701

1

In de cijfers van dit factsheet is dat goed terug te zien. Het Rathenau
Instituut maakt hierbij een typologie van vier type wetenschappers: 1) de
niet-mobiele wetenschapper die continu in één land is gevestigd, 2) de
wetenschapper die kortdurend (minder dan twee jaar) in Nederland of in
het buitenland werkzaam is geweest, 3) de vertrokken wetenschapper die
voor meer dan twee jaar uit het land is vertrokken en 4) de binnenkomende wetenschapper die voor meer dan twee jaar naar het betreffende
land is gekomen. Voor de aan Nederlandse kennisinstellingen verbonden
AI-onderzoekers blijkt uit het factsheet dat:
1) in de betreffende periode slechts 26% van de AI-wetenschappers niet
internationaal mobiel is geweest;
2) 35% van de AI-wetenschappers een korte periode in Nederland heeft
doorgebracht (minder dan twee jaar);
3) het aandeel vertrekkende en binnenkomende wetenschappers (voor
een periode van meer dan twee jaar) min of meer gelijk is, met
respectievelijk 14% en 13%.
Opvallend aan de samenstelling van de groep aan Nederland verbonden
AI-wetenschappers is dat Nederland vrij veel AI-wetenschappers kent die
voor een korte periode (minder dan twee jaar) in Nederland verblijven. Dit
hoge verloop betekent echter niet dat er sprake is van een kwantitatieve
braindrain, omdat het aantal binnenkomende en vertrekkende in balans is.
Daarnaast is het belangrijk dat relatief weinig onderzoekers die vanuit
Nederland naar het buitenland zijn gemigreerd zeggen nooit terug te
zullen keren. In het KNAW-rapport «De aantrekkelijkheid van Nederland
als onderzoeksland» staat dat het percentage van onderzoekers dat niet
van plan is terug te keren rond de 10% ligt.
Kwaliteit van onderzoek
Door een hoge mobiliteit onder AI-wetenschappers zou er sprake kunnen
zijn van een situatie dat andere landen ons talent overnemen of dat goede
wetenschappers vertrekken naar het buitenland. Nederland zou in dat
geval last hebben van een kwalitatieve braindrain wanneer daar minder
goede wetenschappers voor terugkomen. Om de kwaliteit van het
onderzoek te duiden, is er door het Rathenau Instituut gekeken naar de
citatie-impact-score van de publicaties van de aan Nederlandse instellingen verbonden AI-wetenschappers. De citatie-impact is weliswaar geen
ideale maatstaf voor wetenschappelijke kwaliteit, maar geeft toch een
beeld van de kwaliteit van de output. De citatie-impact van deze publicaties, waarbij gemeten wordt hoe vaak een publicatie geciteerd wordt
door collega’s, is met een gemiddelde van 2,08 zeer hoog. Dat wil zeggen
dat zij ruim twee keer zo vaak worden geciteerd als het wereldwijde
gemiddelde op hun vakgebied.
Het Rathenau Instituut concludeert op basis van cijfers van de laatste
twintig jaar dat er ook in kwalitatief opzicht geen sprake is van het
weglekken van talent. Als de citatie-impact-cijfers afgezet worden tegen
de mobiliteit van inkomende en vertrekkende wetenschappers dan is het
waarneembare verschil niet groot. Zo schrijft het Rathenau Instituut dat de
gemiddelde citatie-impact van uit Nederland vertrekkende wetenschappers (2,49) 17% hoger is dan die van de binnenkomende wetenschappers (2,12). Overige is het algemene beeld dat de impact van
vertrekkende onderzoekers gemiddeld iets lager is dan de impact van
instromende onderzoekers.3
Sterker nog, de hoge internationale mobiliteit lijkt daarentegen juist bij te
dragen aan een verhoging van de kwaliteit van het Nederlandse
3

KNAW, De aantrekkelijkheid van Nederland als onderzoeksland, p. 29.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 701

2

AI-onderzoek. Uit het onderzoek van het Rathenau Instituut blijkt dat
mobiliteit kan bijdragen aan het delen van kennis tussen onderzoekers en
wetenschappers die een tijd in het buitenland verblijven ervaren dit als
een verrijking in hun onderzoek.
AI versus algemeen beeld van internationale mobiliteit onderzoekers
Een conclusie zou nog kunnen zijn dat AI een hogere mobiliteit kent, dan
in andere gebieden. Als we de cijfers over AI-wetenschappers afzetten
tegen het algemene beeld, dan is daartussen geen verschil waarneembaar. In 2017 heeft het Rathenau Instituut de internationale mobiliteit van
wetenschappers onderzocht en concludeert daaruit dat Nederlandse
wetenschappers tot de meest mobiele wetenschappers ter wereld
behoren maar dat ook hierin een kwantitatieve en kwalitatieve balans is
tussen inkomende en uitgaande wetenschappers.4 Ook de KNAW komt in
haar rapport «De aantrekkelijkheid van Nederland als onderzoeksland»5
tot dezelfde conclusie: het algemene beeld is dat Nederland een brainexchange of brain circulation land is, dus dat er geen sprake van een
structurele braindrain of braingain voor Nederland. Het wetenschapsgebied AI vertoont dus geen eigenaardige kenmerken ten opzichte van het
algemene beeld.
Onderscheid in functie
Een andere mogelijkheid is dat er een verschil in mobiliteit zou kunnen
zijn op het niveau van de wetenschappelijke positie. Het kan bijvoorbeeld
zijn dat juist hoogleraren vertrekken en universitair docenten niet. In het
onderzoek «Grensverleggers: Internationale mobiliteit van onderzoekers
en de Nederlandse positie in de mondiale strijd om talent»6 stelt het
Rathenau Instituut dat de arbeidsmarkt voor jonge onderzoekers
(promovendi, postdocs, UD’s) een kopersmarkt is. Daarmee wordt
bedoeld dat het aanbod groter dan de vraag is en dat de universiteit
voorwaarden kan stellen. Voor de ervaren (top)wetenschappers (hoogleraren en andere topwetenschappers) is er daarentegen juist een verkopersmarkt. Het aanbod is klein en de vraag is groot.
Er is geen onderzoek bekend naar de huidige situatie voor jonge onderzoekers in de meest veelbelovende wetenschapsgebieden waarbij de
toepassing in de economie in volle ontwikkeling is en de arbeidsmarktkrapte erg groot is, zoals nu het geval bij informatica en AI. Het kan
bijvoorbeeld zijn dat er ten aanzien van deze wetenschapsgebieden nu
ook in de typering van het Rathenau Instituut er een verkopersmarkt is
voor promovendi, postdocs en UD’s, of zelfs voor studenten en pas-afgestudeerden. Toch is hier nuance en terughoudendheid op zijn plaats. Het
genoemde onderzoek van het Rathenau Instituut stamt uit 2017 en ook
toen was de perceptie van de situatie dat er een wereldwijde war on talent
gaande was waarbij Nederland het onderspit zou delven. Maar ook toen
concludeerde het onderzoek dat er weliswaar sprake is van competitie en
dat universiteiten beperkte ruimte hebben om (buitenlandse) topwetenschappers bijzondere regelingen te bieden, maar dat dit voor wetenschappers geen obstakel vormt om alsnog voor Nederlandse instellingen
te werken.

4

https://www.rathenau.nl/nl/vitale-kennisecosystemen/internationale-mobiliteit-vanwetenschappers
5
https://knaw.nl/nl/adviezen/gepubliceerde-adviezen/onderzoeksland-nl
6
https://www.rathenau.nl/nl/vitale-kennisecosystemen/grensverleggers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 701

3

Beweegredenen
Er wordt vaak in algemene termen gesproken over wetenschappelijk
talent, als ware het een homogene pool van mensen die heel makkelijk
van de ene plaats naar de andere verhuizen. De werkelijkheid blijkt echter
veel weerbarstiger. Onderzoekers nemen een beslissing om zich in het
buitenland te vestigen niet lichtvoetig. Uit de onderzoeken van het
Rathenau Instituut en de KNAW komt eenzelfde beeld naar voren en zij
laten zien dat een drietal factoren een rol speelt. De eerste en belangrijkste
factor is de inhoudelijke connectie, waarbij de vraag is of er een fit of
match is tussen vraag (de benodigde expertise voor de functie) en het
aanbod (de beschikbare kennis en ervaring van de betreffende onderzoeker). Inhoudelijke uitdagingen worden vaak als doorslaggevend
aangegeven zoals hoogte van het onderzoeksbudget, carrièreperspectief,
aanwezigheid van toponderzoekers, mate van vrijheid in het doen van
onderzoek en de onderzoeksinfrastructuur.
Een tweede factor is meer persoonlijk, waarbij de kwaliteit van leven en
het gezin en de directe omgeving een belangrijke rol speelt. Veel van de
teruggekeerde topwetenschappers geven bijvoorbeeld aan dat zij liever
dichtbij hun familie willen wonen of hun kinderen in Nederland willen
laten opgroeien. Tot slot spelen randvoorwaarden een kleine rol. Zowel
het salaris als fiscaliteit blijken niet doorslaggevend in de keuze van de
wetenschapper, zo concluderen de KNAW en het Rathenau Instituut op
basis van gesprekken met wetenschappers die besloten hebben om in
Nederland te komen werken. Daarbij wordt wel opgemerkt dat senior
onderzoekers meer aan vrijheid van onderzoek hechten. Voor junior
onderzoekers daarentegen is het carrièreperspectief van groter belang.
Algemeen beleid
Nederland wil in brede zin een kweekvijver en haven zijn voor talent.7
Beleidsinitiatieven gericht op het behoud en aantrekken van talent zijn
vaak generiek van aard. Die initiatieven krijgen vorm in het algemene
beleid van NWO en op universiteiten om internationaal talent aan
Nederlandse kennisinstellingen te binden. Vaak is dat per universiteit
geconcretiseerd in algemene streefcijfers met een doelstelling om per
faculteit een bepaald percentage buitenlandse wetenschappers te hebben.
Op nationaal niveau is er op dit moment geen gemeenschappelijke
streven. José van Dijck en Wim van Saarloos (beiden voormalig president
van de KNAW) bepleiten in dit verband meer samenwerking tussen
universiteiten om met meer gerichte inzet en gezamenlijke inzet talent
naar Nederland te trekken.8De VSNU en de Vereniging Hogescholen gaan
hiervoor samen aan de slag onder de noemer «Study & Research in the
Netherlands», zo blijkt uit hun gezamenlijke «Internationaliseringsagenda
voor het hoger onderwijs»9. In de sfeer van persoonlijke overwegingen
kan zo’n samenwerking ook nuttig zijn door bijvoorbeeld passend werk
voor de partner te vinden of inzichtelijk te maken wat de sociale en
culturele kwaliteiten van het leven in Nederland zijn. De Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft daarnaast aangekondigd in het
najaar met een talentstrategie te komen die zich richt op betere
aansluiting van de werving van talent op de behoefte van de Nederlandse
arbeidsmarkt en op het verhogen van de blijfkans (het percentage

7

Ministerie van OCW, Nieuwsgierig en betrokken. De waarde van wetenschap, januari 2019.
Van Dijck & Van Saarloos, «Wetenschap in Nederland: waar een klein land groot in is en moet
blijven», 2017.
9
https://www.vsnu.nl/files/documenten/Domeinen/Internationaal/Internationaliseringsagenda
%20Hoger%20Onderwijs_2018.pdf
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 701

4

internationale studenten dat na het voltooien van de studie in Nederland
blijft wonen en werken).
Eén van de initiatieven voor het aantrekken van internationale kenniswerkers is via het zogeheten «Netherlands Branding». Hierbij werkt het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat samen met een aantal
regio’s en nationale partners (Talent Coalition) onder andere aan een
verbeterde informatievoorziening en een campagne om Nederland
internationaal te profileren. Dit programma zal in de loop van 2020
worden gelanceerd en is voornamelijk gericht op het verhogen van het
aantal kenniswerkers dat de vaardigheden heeft om in te spelen op
economische kansen en maatschappelijke uitdagingen, waaronder de
energietransitie, digitalisering en de (door)ontwikkeling van sleuteltechnologieën.
Overige randvoorwaarden die bijdragen aan het Nederlands vestigingsklimaat
Naast algemeen beleid t.a.v. het aantrekken van buitenlands talent zijn de
mogelijkheden van het doen van onderzoek en investeringen van belang.
Zoals de KNAW en het Rathenau Instituut laten zien in hun onderzoeken,
gaat het dan niet zozeer om de salariëring, maar wel om de voorwaarden
om onderzoek te kunnen doen zoals vrijheid van onderzoek en de
mogelijkheid van het aantrekken van PhD’s.
Investeringen in AI en R&D
Het kunnen doen van toponderzoek, met de juiste faciliteiten en het
kunnen samenwerken met andere toponderzoekers zijn belangrijke
overwegingen bij het aantrekken van talent. Plekken waar veel toponderzoek samenkomt zijn belangrijke magneten voor topwetenschappers
(denk aan plekken als Silicon Valley met Stanford University of Eindhoven). In Nederland werken de overheid, het bedrijfsleven en de
wetenschap samen in de Nederlandse AI Coalitie aan zogeheten AI labs.
Deze hotspots waar kennis en innovatie samenkomen moeten nieuwe
magneten vormen voor internationaal hoogwaardig onderzoek. Ik heb
onlangs 23,5 miljoen euro vrijgemaakt voor acties van de Nederlandse AI
Coalitie om dit verder te versterken. Deze labs kunnen bijdragen aan
carrièreperspectieven van jonge talenten.
Daarnaast zien we via de reguliere financiering van kennisinstellingen dat
AI een prioriteit is. Onlangs is er een zwaartekracht-programma van € 19
miljoen toegekend aan een consortium van zes universiteiten voor AI. Ook
dat draagt bij aan het versteken van het Nederlands ecosysteem op het
gebied van AI.
Nederlands ecosysteem in onderzoek
Nederlandse universiteiten en hogescholen, en ook onze wetenschappelijke onderzoeksinfrastructuur, staan internationaal in hoog aanzien.
Internationale visitatiecommissies beoordelen het onderzoek in de
breedte als «internationaal competitief» tot «excellent» en in de internationale rankings van onderzoeksdisciplines zijn onze universiteiten op
vrijwel alle onderwerpen vertegenwoordigd in de top. Dit is in internationaal opzicht uniek en is een krachtige voedingsbodem voor samenwerking en verbinding.
Daarnaast is één van de sterktes van ons systeem de samenhang tussen
onderwijs en onderzoek. Door de verbinding met onderzoek ontwikkelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 701

5

studenten in Nederland een onderzoekende houding, leren ze creatief
denken en worden ze gestimuleerd om nieuwe wegen te verkennen
Fiscale voordelen
In Nederland hebben we de zogeheten «kennismigrantenregeling»10. Deze
30%-regeling stelt werkgevers in staat om 30% van het loon belastingvrij
te verstrekken aan buitenlandse werknemers die in Nederland komen
werken. Deze regeling is bedoeld als vergoeding voor de extra kosten die
de werknemer door zijn verhuizing naar Nederland maakt (zoals extra
huisvestingskosten, verschil in kosten voor levensonderhoud, reiskosten,
kosten van medische keuringen, taalcursussen etc.). Hiervoor is het niet
nodig eventuele onkosten te bewijzen.
Toegang en verblijf
Met toegangs- en verblijfsregelingen als de kennismigrantenregeling
faciliteert het kabinet werkgevers in Nederland om buitenlands talent van
buiten de EER aan te trekken. Voor jonge innovatieve bedrijven, die niet
aan de minimumsalarisvereiste van de kennismigrantenregeling kunnen
voldoen, werkt het kabinet daarnaast aan de pilot van de verblijfsregeling
voor essentieel startup-personeel, zoals aangekondigd in de «Kamerbrief
over verblijfsregeling voor essentieel startup personeel van 1 juli 2019»11.
Om het behoud van en de verbinding met de arbeidsmarkt voor internationale studenten en onderzoekers te bevorderen hebben we de «verblijfsvergunning zoekjaar hoogopgeleiden». Wil een immigrant na studie,
promotie of onderzoek aan een Nederlandse universiteit in Nederland
werken dan biedt het zoekjaar de immigrant 1 jaar de mogelijkheid om
een baan te vinden of een eigen bedrijf te starten.
Conclusie
Ik concludeer op basis van het onderzoek dat Nederland een brainexchange-land is. Dat is positief omdat de hoge internationale mobiliteit
lijkt bij te dragen aan een verhoging van de kwaliteit van het Nederlandse
AI-onderzoek. Tegelijkertijd deel ik de zorgen van de leden van uw Kamer.
Hoewel het beeld er vooralsnog goed uitziet, moeten we er alles aan doen
dat dit ook zo blijft. Mijn ministerie blijft de ontwikkelingen aandachtig
volgen en zal de ontwikkeling op regelmatige basis bespreken in de
Nederlandse AI Coalitie en het topteam ICT.
De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat,
M.C.G. Keijzer

10

https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/prive/
internationaal/werken_wonen/tijdelijk_in_een_ander_land_werken/
u_komt_in_nederland_werken/30_procent_regeling/
11
Kamerstuk 30 573, nr. 174

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 701

6