jaarverslag 2019

lza lp
beoordelingscommissie
late zwangerschapsafbreking
en levensbeëindiging bij
pasgeborenen

Inhoud
1. Voorwoord
2. Werkzaamheden van de commissie in 2019
2.1

Drie meldingen

6								

2.2 Bevindingen en leerpunten van de Beoordelingscommissie

6		

2.3 Activiteiten en discussiepunten van de
Beoordelingscommissie

7

2.4 Overzicht meldingen inclusief beoordeling

3. Regelgeving en wettelijk kader

8										

							

3.1

Algemeen									

3.2

Procedure en oordeel van de Beoordelingscommissie				

3.3

Juridische toets en eindoordeel van het College van PG			

4. De Beoordelingscommissie

3

4

‘De commissie heeft er oog voor
dat een late zwangerschapsafbreking
dan wel een levensbeëindiging
bij een pasgeborene een
intensief traject is.’

1.

Voorwoord
Voor u ligt het jaarverslag 2019 van de Beoordelingscommissie late
zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen
(hierna: de commissie).
De commissie beoordeelt aan de hand van zorgvuldigheidseisen of
een late zwangerschapsafbreking (categorie 1 en 2) dan wel een
levensbeëindiging bij een pasgeborene medisch en juridisch zorgvuldig is uitgevoerd. De zorgvuldigheidseisen zijn neergelegd in de
‘Regeling beoordelingscommissie late zwangerschapsafbreking en
levensbeëindiging bij pasgeborenen’ (hierna: de Regeling).
In de verslagperiode zijn bij de commissie drie meldingen van late
zwangerschapsafbrekingen gedaan. Er zijn geen meldingen ontvangen van levensbeëindiging bij pasgeborenen. Van de drie
meldingen van late zwangerschapsafbreking viel er één in categorie 1
en twee in categorie 2.
In dit jaarverslag zal ingegaan worden op de ontvangen meldingen,
als ook op de bevindingen en activiteiten van de commissie,
discussiepunten die bij de commissie hebben gespeeld en de regelgeving.
In december 2019 is ons commissielid Mark van der Hoeven na een
ziekbed overleden. Mark van der Hoeven was in de hoedanigheid van
arts, gelet op zijn deskundigheid op het terrein van de neonatologie,
betrokken bij de commissie. Hij was sinds 2016 plaatsvervangend
lid van de Beoordelingscommissie LZA/LP en heeft zich altijd vol
ingezet voor de uitgangspunten en doelen van de commissie. De
commissie zal hem en zijn bijdrage missen.
Prof. dr. Eva Pajkrt
Voorzitter van de commissie
Augustus 2020

5

2.

Werkzaamheden
van de commissie in 2019
2.1

Drie meldingen
In 2019 heeft de commissie drie meldingen van een late zwangerschapsafbreking ontvangen waarvan één melding categorie 1 en twee
meldingen categorie 2. De commissie achtte zich in deze meldingen
bevoegd een oordeel te geven.

2.2 Bevindingen en leerpunten van de commissie
Naar aanleiding van de binnengekomen meldingen in 2019 spreekt
de commissie, net zoals voorgaande jaren, haar waardering uit
voor de volledigheid van de ingevulde meldingsformulieren en de

6

uitgebreidheid van de bijgevoegde documentatie (onderzoeken:
prenataal, serologisch, cytogenetisch, DNA, postnataal, MRI’s;
verslagen: multidisciplinair overleg, second opinion, maatschappelijk
werk, gesprekken). Een melding voorzien van complete stukken stelt
de commissie in staat de meldingen direct goed te kunnen beoordelen.
In 2018 waren er elf meldingen van late zwangerschapsafbreking
door de commissie ontvangen. Dit verslagjaar zijn er drie meldingen
ontvangen. Dit zijn er duidelijk minder dan het jaar ervoor maar het
aantal in 2019 is wel in lijn met de jaren 2016 en 2017.
De cijfers op een rij:
Totaal
aantal
meldingen

2016
2017
2018
2019

LZA 1

LZA 2

LP

3

2

1

-

4

1

2

1

11

5

6

-

3

2

1

-

De commissie heeft geen verklaring voor het verschil met het jaar 2018.

2.3 Activiteiten en discussiepunten van de commissie
Plenaire bijeenkomst te Utrecht
De commissie heeft in dit verslagjaar een bijeenkomst georganiseerd
om met elkaar van gedachten te wisselen over de komende evaluatie
van de Regeling. De evaluatie van de Regeling staat gepland voor
het jaar 2020. De commissie is onder andere van mening dat de
definities van ‘arts’ en ‘late zwangerschapsafbreking’ in de Regeling
aanpassing verdienen, omdat deze begrippen in de praktijk tot
vragen leiden. Dit bijvoorbeeld of het gaat om de arts die (eind)
verantwoordelijk is of om de arts die de verrichting heeft uitgevoerd.
Ook ziet de commissie graag het toekomstig lijden van een kind
opgenomen in de Regeling. In artikel 6 sub b van de Regeling is
wel vastgelegd dat een arts zorgvuldig heeft gehandeld indien hij
de overtuiging heeft gekregen dat bij de ongeborene sprake is van
een actueel of te voorzien uitzichtloos lijden. In artikel 7 sub a van
de Regeling ontbreekt een dergelijke nuancering. Deze en andere
voorstellen heeft de commissie ingediend bij het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).
Tevens heeft de commissie tijdens deze bijeenkomst de meldingsformulieren aangepast. Hierdoor hoopt de commissie het voor de
arts meer inzichtelijk te hebben gemaakt welke informatie en aanvullende stukken de commissie per verschillende categorie melding
wenst te ontvangen. Daartoe is een checklist opgesteld, zodat de
arts weet welke informatie voor de commissie noodzakelijk is om een
melding te kunnen beoordelen.
Ook heeft de commissie het verzoek ingediend om de jaarverslagen
van de commissie voortaan in het Engels, en mogelijk ook in het
Duits en Frans, te laten vertalen, zodat de werkzaamheden voor een
breder publiek toegankelijk zijn.
Bij het publiceren van dit jaarverslag is inmiddels het jaarverslag van
2018 in het Engels, via de website te raadplegen. Dit jaarverslag, en
de daaropvolgende, zullen in ieder geval voortaan ook in het Engels
vertaald worden.

Aanpassing website
Samen met een communicatieadviseur en een webontwikkelaar van
het ministerie van VWS heeft de commissie kritisch gekeken naar
de eigen website. De commissie wil op de website de informatie
duidelijk per categorie verdelen. Voor artsen dienen informatie over
het doen van een melding en de rol van de commissie, alsmede
eerdere uitspraken en jaarverslagen gemakkelijk te vinden te zijn.
Ook wil de commissie ouders en andere betrokkenen via de website
informeren over de taak van de commissie. De commissie heeft er
oog voor dat een late zwangerschapsafbreking dan wel een levens-

7

beëindiging bij een pasgeborene een intensief traject is. Zij is van
mening dat de beoordeling van een melding transparant dient te zijn.
De nieuwe website is inmiddels online (www.lzalp.nl).

Bespreking (concept) protocol ‘Perinatale palliatieve zorg’
Op uitnodiging van een aantal kinderartsen hebben enkele leden van
de commissie dit verslagjaar gesproken over een lokaal (concept)
protocol ‘Perinatale palliatieve zorg’. Dit overleg vond plaats in het
UMCG. Het doel van het (concept) protocol ‘Perinatale palliatieve
zorg’ is om de laatste fase van pasgeborenen van wie het overlijden
op betrekkelijk korte termijn te verwachten is zo goed mogelijk te
begeleiden. In het (concept) protocol worden grenzen aangegeven
tussen palliatie met natuurlijk overlijden en actieve levensbeëindiging. De huidige praktijk is dat kinderartsen, in overleg met ouders,
in situaties waarbij verdere behandeling zinloos wordt geacht kiezen
voor een palliatief traject.
Ook het onderzoek ‘Medische beslissingen rond het levenseinde bij
kinderen (1-12)’ werd besproken. Zoals bekend houdt de commissie
zich nu alleen bezig met dergelijke beslissingen bij kinderen in de

8

leeftijd van 0 tot 1 jaar.

Onderscheid categorie 1 meldingen en categorie 2 meldingen
Er lijkt een duidelijk onderscheid te zijn tussen de twee categorieën
meldingen van late zwangerschapsafbreking. Echter, in de praktijk is
dit onderscheid niet altijd makkelijk vast te stellen. Dit maakt dat de
categorisering van een melding niet altijd gemakkelijk is.
Er werd dit verslagjaar één melding als categorie 1 ingediend, waarna
de commissie tijdens een vergadering tot de conclusie kwam dat
dit toch een categorie 2 melding diende te zijn. De arts is gevraagd
om de stukken opnieuw in te vullen met inachtneming van deze
gewijzigde status. De commissie worstelt – in bepaalde gevallen –
ook met deze kwalificatie en heeft er begrip voor dat dit voor artsen
ook niet altijd duidelijk is.
De commissie stelt vast dat de kwalificatie van een melding invloed
heeft op de verdere procedure, zoals uitgelegd in hoofdstuk 3 in dit
jaarverslag.

2.4 Overzicht meldingen inclusief beoordeling
De meldingen ontvangen in 2019 zijn hierna geanonimiseerd en
samengevat weergegeven met daarbij de beoordeling van de
commissie.

Melding 1
Late zwangerschapsafbreking categorie 1
Diagnose en prognose
Onderzoek wees uit dat er bij het kind sprake was van trisomie 13.
Bij trisomie 13 heeft iedere cel drie in plaats van twee chromosomen
13. De prognose is infaust. Het is een ernstige chromosomale
afwijking waarbij het kind meestal hersen-, hart- en nierafwijkingen
heeft. Daarnaast zijn er vaak aangezichtsafwijkingen, een schisis en
is er altijd een ernstige verstandelijke beperking. Ook zijn er vaak
meer dan tien vingers of tenen (polydactylie). De meeste kinderen
overlijden tijdens de zwangerschap (intra-uterien). Van de kinderen
die levend geboren worden overleeft ongeveer 10% het eerste
levensjaar.
Er waren geen behandelingsmogelijkheden om de prognose te
verbeteren.

Lijden bij de vrouw
De vrouw had direct na de ontdekking van de zwangerschap
aangegeven – al voordat zij bekend was met de diagnose en prognose
bij het kind – dat er sprake was van een voltooid gezin. Indien zij
eerder bekend was geweest met de zwangerschap had zij gekozen
voor abortus.
De vrouw en haar partner zijn op de hoogte gesteld van de diagnose
en de prognose.
Ook is het uitdragen van de zwangerschap met de vrouw besproken.
De vrouw kon het psychisch niet aan om de zwangerschap uit te
dragen.
Gezien de infauste prognose verzochten de vrouw en haar partner
bij een zwangerschapsduur van 24 weken en 3 dagen mondeling om
afbreking van de zwangerschap.

Bespreking binnen eigen behandelteam
De beslissing tot zwangerschapsafbreking is genomen na een ad
hoc ingelast multidisciplinair teamoverleg. Er bestond algehele
consensus over de diagnose en prognose en het honoreren van het
verzoek van de moeder tot beëindiging van de zwangerschap.

Uitvoering
Bij een zwangerschapsduur van 26 weken en vijf dagen, kreeg
het kind eerst fentanyl toegediend waarna een foeticide werd
verricht. Vervolgens werd de bevalling ingeleid door toediening van
mifepriston en misoprostol. De volgende dag kwam het kind levenloos
ter wereld.

9

Overwegingen van de commissie
Categorie 1
Er was bij het kind sprake van trisomie 13. De commissie komt tot
de conclusie dat er sprake is van een late zwangerschapsafbreking
categorie 1.

Verzoek van de vrouw
De commissie maakt uit de verslaglegging op dat de vrouw en haar
partner mondeling hebben verzocht om beëindiging van de zwangerschap. De commissie is van oordeel dat de vrouw en haar partner
zorgvuldig en weloverwogen tot hun verzoek zijn gekomen.

Volledige informatieverstrekking m.b.t. diagnose/prognose en
geen redelijke andere oplossing
De commissie constateert dat de vrouw en haar partner volledig op
de hoogte zijn gebracht. De arts is met de vrouw en haar partner tot
de conclusie gekomen dat er geen andere redelijke oplossing was.

Raadpleging eigen behandelteam

10

De commissie concludeert dat het verzoek tot afbreking van de
zwangerschap in het multidisciplinair overleg is besproken en
beoordeeld. Dit is schriftelijk vastgelegd. Er bestond algehele
consensus over de diagnose en prognose en het honoreren van het
verzoek van de vrouw tot beëindiging van de zwangerschap.

Medisch zorgvuldige uitvoering
De commissie overweegt dat de beslissing tot het toepassen van
foeticide zorgvuldig en weloverwogen is genomen en dat de uitvoering ervan zorgvuldig is geweest.

Oordeel
De commissie is van oordeel dat de arts heeft gehandeld overeenkomstig de geldende zorgvuldigheidseisen.

Melding 2
Late zwangerschapsafbreking categorie 2
Diagnose en prognose
Er was sprake van een tweeling zwangerschap. Onderzoek wees uit
dat bij beide foetussen sprake was van oligohydramnion en vergrote
echodense nieren, passend bij polycysteuze nierdysplasie. Er bleek
sprake van twee pathogene varianten in het PKHD1 gen, passend bij
autosomaal recessieve polycysteuze nierziekte type 4. De prognose
was somber. Er was een zeer beperkte kans op overleving voor
beide kinderen. De foetussen produceerden geen urine, waardoor
er geen vruchtwater was en de longen zich niet goed konden
ontwikkelen. Als gevolg van de longontwikkelingsstoornissen was er
een aanzienlijke kans dat de kinderen kort na de geboorte zouden
overlijden aan ademhalingsproblemen. Daarnaast zouden zij ernstige
(niet-herstelbare) nierfunctiestoornissen hebben. Afhankelijk van
de ernst zou sprake zijn van een zeer beperkte overlevingskans (bij
ontbrekende nierfunctie) dan wel (bij enige nierfunctie) de noodzaak
tot niervervangende therapie in de zeer vroege jeugd in de vorm van
nierdialyse of een niertransplantatie. In het laatste geval zouden de
kinderen na de geboorte levenslang afhankelijk zijn van het medisch
zorgcircuit.

Lijden bij kind en vrouw
Indien de kinderen de longfunctiestoornissen zouden overleven,
zouden zij voor de rest van hun leven nierpatiënt zijn. Dit betreft
een zeer zwaar behandeltraject dat levenslang ondergaan dient te
worden. Er was sprake van psychisch lijden bij vrouw en haar partner.
De wetenschap dat er sprake was van een zeer slechte prognose
bij de kinderen zorgde ervoor dat zij de zwangerschap niet wilden
voldragen. Zij wilden de kinderen het voornoemde lijden besparen.

Bespreking binnen eigen behandelteam en second opinion
De beslissing tot zwangerschapsafbreking is genomen na multidisciplinair teamoverleg (MDO). Ook is er een second opinion
gevraagd in een medisch centrum buiten de eigen regio. Er bestond
algehele consensus over de diagnose en prognose.

Uitvoering
Bij een zwangerschapsduur van 27 weken en 5 dagen werd foeticide
toegepast middels toediening via kaliumchloride via de navelstreng.
Vervolgens werd de bevalling ingeleid door toediening van mifegyne
en misoprostol en kwamen beide kinderen dezelfde dag levenloos ter
wereld.

11

Overwegingen van de commissie
Categorie 2
De commissie overweegt dat de gestelde diagnose en prognose
zodanig van aard zijn dat een medische behandeling na de geboorte
zinloos zou zijn. Er bestaat geen redelijke twijfel over de diagnose en
de daarop gebaseerde prognose.

Actueel of te voorzien uitzichtloos lijden bij ongeborenen
Op basis van de door de arts gegeven informatie oordeelt de
commissie dat indien de kinderen de eerste dagen na de geboorte al
zouden overleven, er sprake was van te voorzien uitzichtloos lijden
bij de kinderen bestaande uit longfunctiestoornissen en een ernstige
nierfunctiestoornis. Indien zij deze zouden overleven, zouden de
kinderen na de geboorte volledig afhankelijk zijn van het medisch
zorgcircuit en levenslang een zeer zwaar behandeltraject moeten
ondergaan.
Er waren geen behandelmogelijkheden om de prognose te
verbeteren.

12

Volledige informatieverstrekking m.b.t. diagnose/prognose en
geen redelijke andere oplossing
De commissie constateert dat de ouders volledig op de hoogte zijn
gebracht en uitgebreid zijn voorgelicht over de gestelde diagnose en
prognose. Ook is het alternatief van het uitdragen van de zwangerschap besproken. Dit blijkt uit de verslaglegging van de arts. De arts
is met de vrouw en haar partner tot de conclusie gekomen dat er
geen andere oplossing was voor de situatie waarin de kinderen en de
vrouw zich bevonden.

Uitdrukkelijk verzoek moeder om beëindiging van de
zwangerschap
De commissie maakt uit de verslaglegging op dat de vrouw en haar
partner schriftelijk hebben verzocht om beëindiging van de zwangerschap. De commissie is van oordeel dat de vrouw en haar partner
zorgvuldig en weloverwogen tot hun verzoek zijn gekomen.

Raadpleging ten minste één onafhankelijke arts
De commissie overweegt dat het verzoek tot afbreking van de
zwangerschap tweemaal is besproken in een multidisciplinair
overlegteam. Een keer in het eigen ziekenhuis en één keer in
het kader van een second opinion. De deelnemers van de multidisciplinaire overlegteams stemden onafhankelijk van elkaar en
unaniem in met het oordeel dat er geen twijfel bestond over de
diagnose en de daarbij te verwachten zeer sombere prognose.

Medisch zorgvuldige uitvoering
De commissie is van oordeel dat de late zwangerschapsafbreking
lege artis en medisch zorgvuldig is uitgevoerd.

Oordeel
De commissie is van oordeel dat de arts heeft gehandeld overeenkomstig de geldende zorgvuldigheidseisen.

13

Melding 3
Late zwangerschapsafbreking categorie 2
Diagnose en prognose
Onderzoek wees uit dat er bij het kind sprake was van Rhizomele
Chondrodysplasia Punctata type 1. Dit betreft een ernstige peroxisomale stofwisselingsziekte waarbij sprake is van rhizomele verkorting
van de ledematen, ernstige groeistoornis, bilateraal cataract (vroeg
en ernstig), respiratoire problemen, wervelkolom afwijkingen,
contracturen, vergroeiingen, stijve en pijnlijke gewrichten, afhankelijkheid van sondevoeding, epilepsie en een ernstige ontwikkelingsachterstand.
De prognose was zeer somber. De toekomstverwachting van het kind
bestond uit een ernstige ontwikkelingsachterstand, waarbij de levensverwachting beperkt was. Het kind zou na de geboorte volledig
afhankelijk zijn van het medisch zorgcircuit, niet zelfredzaam zijn en
niet kunnen communiceren.
Er waren geen behandelmogelijkheden om de prognose te verbeteren.

Lijden bij kind en vrouw

14

Het lijden dat bij het kind was voorzien bestond uit een ernstige
ontwikkelingsachterstand en de verwachting dat het kind gedurende
het leven chronische pijnstilling nodig zou hebben, waarbij het
behandeltraject zwaar en intensief zou zijn.
Er was sprake van psychisch lijden bij de vrouw en haar partner dat
bestond uit de wetenschap dat hun kind een ernstige ontwikkelingsstoornis had, chronisch pijn zou hebben en een beperkte levensverwachting had. Zij werden begeleid door medisch maatschappelijk
werk.

Bespreking binnen eigen behandelteam en second opinion
Nadat tweemaal een multidisciplinair teamoverleg had plaatsgevonden werd de beslissing tot zwangerschapsafbreking genomen.
Ook is er een second opinion gevraagd in een medisch centrum buiten
de eigen regio. Er bestond algehele consensus over de diagnose en
prognose.

Uitvoering
Bij een zwangerschapsduur van 34 weken en 4 dagen kreeg het kind
eerst intramusculair pijnstilling, waarna foeticide werd verricht
middels het intracardiaal inspuiten van lidocaïne. De bevalling werd
ingeleid met misoprostol waarna het kind levenloos ter wereld kwam.

Overwegingen van de commissie
Categorie 2
De commissie overweegt dat de gestelde diagnose en prognose
van zodanige aard is dat een medische behandeling na de geboorte

zinloos wordt geacht. Er bestaat geen redelijke twijfel over de
diagnose en de daarop gebaseerde prognose.

Actueel of te voorzien uitzichtloos lijden bij ongeborene
Op basis van de door de arts gegeven informatie oordeelt de
commissie dat er sprake was van te voorzien uitzichtloos lijden bij
het kind bestaande uit een zeer ernstige ontwikkelingsachterstand,
epilepsie, botafwijkingen, respiratoire problemen en slikproblemen.
Het kind zou na de geboorte chronisch pijn hebben, volledig
afhankelijk zijn van het medisch zorgcircuit, niet zelfredzaam zijn
en niet kunnen communiceren.
Er waren geen behandelingsmogelijkheden om de prognose te
verbeteren.

Volledige informatieverstrekking m.b.t. diagnose/prognose
en geen redelijke andere oplossing
De commissie constateert dat de vrouw en haar partner volledig op
de hoogte zijn gebracht en uitgebreid zijn voorgelicht, ook over het
alternatief van het uitdragen van de zwangerschap.
Dit blijkt uit de verslaglegging van de arts. De arts is met de vrouw
en haar partner tot de conclusie gekomen dat er geen andere redelijke oplossing was.

Uitdrukkelijk verzoek moeder om beëindiging van de
zwangerschap
De commissie maakt uit de verslaglegging op dat de vrouw en haar
partner mondeling hebben verzocht om beëindiging van de zwangerschap. Uit de verslaglegging blijkt dat het verzoek van de vrouw en
haar partner vrijwillig en consistent was en het besluit tot afbreking
van de zwangerschap weloverwogen is genomen.

Raadpleging ten minste één onafhankelijke arts
De commissie overweegt dat het verzoek tot afbreking van de
zwangerschap driemaal is besproken in een multidisciplinair overlegteam. Twee keer in het eigen medisch centrum en één keer buiten
de eigen regio in het kader van een second opinion. Dit is schriftelijk
vastgelegd. De deelnemers van de multidisciplinaire overlegteams
stemden onafhankelijk van elkaar en unaniem in met het oordeel
dat er geen twijfel bestond over het klinisch beeld en de daarbij te
verwachten zeer sombere prognose.

Medisch zorgvuldige uitvoering
De commissie overweegt dat de uitvoering ervan zorgvuldig is
geweest.

Oordeel
De commissie is van oordeel dat de arts heeft gehandeld overeenkomstig de geldende zorgvuldigheidseisen.

15

3.

Regeling en wettelijk kader
3.1

Algemeen
De Regeling is per 1 februari 2016 herzien waarbij geldende zorgvuldigheidseisen nader zijn geformuleerd. Tevens zijn medische en
juridische aspecten verhelderd en late zwangerschapsafbrekingen
categorie 1 onder de beoordelingsbevoegdheid van de commissie
gebracht.

Relevante begripsomschrijvingen:
Onder late zwangerschapsafbreking wordt verstaan een behandeling
gericht op het afbreken van een zwangerschap van een levensvatbare vrucht na 24 weken wegens geconstateerde ernstige
foetale aandoeningen met als beoogd gevolg het overlijden van de
ongeboren vrucht.

16

Een late zwangerschapsafbreking categorie 1 betreft een late
zwangerschapsafbreking in het geval redelijkerwijs verwacht mag
worden dat de ongeborene niet in staat is buiten het moederlichaam
in leven te blijven. De ongeborene heeft een onbehandelbare aandoening waarvan verwacht wordt dat die tijdens of direct na de
geboorte onontkoombaar tot de dood zal leiden.
Een late zwangerschapsafbreking categorie 2 betreft een late
zwangerschapsafbreking bij een ongeborene bij wie sprake is van
één of meer aandoening(en) die tot ernstige en niet te herstellen
functiestoornissen leidt of leiden of omdat voor de ongeborene naar
redelijke verwachting een beperkte kans op overleven bestaat.
Een pasgeborene is een kind dat de leeftijd van één jaar nog niet
heeft bereikt.
Bij levensbeëindiging bij pasgeborenen gaat het om het bewust
bekorten van de levensduur ingeval de pasgeborene ondraaglijk en
uitzichtloos lijdt (actueel lijden) of dat het ondraaglijk en uitzichtloos
lijden op termijn te voorzien zal zijn (toekomstig lijden). De gezondheid van de pasgeborene biedt geen uitzicht op enige vorm van zelfstandig leven.
De arts is degene die de verrichting heeft gedaan die heeft geleid
tot late zwangerschapsafbreking of levensbeëindiging bij een pasgeborene. Vaak zal dit de hoofdbehandelaar zijn. In het geval dat de

verrichting door omstandigheden door een collega-arts, een artsassistent of een andere betrokken zorgverlener wordt uitgevoerd in
opdracht van de hoofdbehandelaar, dan is de hoofdbehandelaar
degene die wordt getoetst aan de zorgvuldigheidseisen. Dit is
anders indien de behandeling/uitvoering wordt overgedragen aan
een andere arts. Dan zal de arts aan wie de behandeling/uitvoering is
overgedragen als hoofdbehandelaar worden aangemerkt en worden
getoetst aan de zorgvuldigheidseisen.
Een melding is een verplichte kennisgeving door de arts van een late
zwangerschapsafbreking categorie 1 of categorie 2 of van een levensbeëindiging van een pasgeborene door middel van de daartoe vastgestelde modelverslagen aan de commissie.
Een onafhankelijk arts is een arts die niet verbonden is aan het
ziekenhuis of medisch centrum waar de late zwangerschapsafbreking
of levensbeëindiging van de pasgeborene plaatsvond, die deskundigheid bezit inzake de aandoening van de foetus dan wel de pasgeborene en die geen behandelrelatie heeft met de patiënt.
Het oordeel is de uitkomst van de beoordeling door de commissie
van de zorgvuldigheid van het handelen van de arts bij late zwangerschapsafbreking of levensbeëindiging bij een pasgeborene.

Beoordeling
Late zwangerschapsafbreking categorie 1 en 2 en het beëindigen van
het leven van een pasgeborene is in beginsel strafbaar (artikel 82a,
289 en 296 Wetboek van strafrecht). Een beroep op een rechtvaardigingsgrond in de zin van noodtoestand kan de strafbaarheid
daarvan echter wegnemen. Van een noodtoestand kan slechts sprake
zijn indien naar medisch wetenschappelijk inzicht vast staat dat de
aandoeningen van een zodanige aard zijn dat medisch ingrijpen (na
de geboorte) medisch zinloos is. De commissie beoordeelt aan de
hand van de zorgvuldigheidseisen zoals neergelegd in artikel 5, 6 en
7 van de Regeling of dit het geval is.

Zorgvuldigheidseisen
Artikel 5 Regeling
In het geval van late zwangerschapsafbreking categorie 1 heeft de
arts zorgvuldig gehandeld, indien hij daarbij heeft voldaan aan de
eisen die zijn gesteld in de toepasselijke wet- en regelgeving en de
geldende beroepsnormen (te weten: Wet afbreking zwangerschap en
modelprotocol van de NVOG).

17

Artikel 6 Regeling
In het geval van late zwangerschapsafbreking categorie 2 heeft de
arts zorgvuldig gehandeld, indien:
a. de arts de overtuiging heeft gekregen dat de ongeborene een aandoening of een combinatie van aandoeningen heeft die van zodanige
aard is dat na de geboorte zou worden afgezien van een medische
behandeling, omdat ingrijpen naar heersend medisch inzicht zinloos
zou zijn en naar heersend medisch inzicht geen redelijke twijfel
bestaat over de diagnose en de daarop gebaseerde prognose;
b. de arts de overtuiging heeft gekregen dat bij de ongeborene sprake
is van een actueel of te voorzien uitzichtloos lijden;
c. de arts de ouders volledig op de hoogte heeft gesteld van de
diagnose en de daarop gebaseerde prognose. Dit houdt onder andere
in dat de arts met de ouders tot de overtuiging is gekomen dat er
voor de situatie waarin de ongeborene zich bevindt geen redelijke
andere oplossing is;
d. de moeder uitdrukkelijk heeft verzocht om beëindiging van de
zwangerschap wegens lichamelijk of psychisch lijden onder de
situatie;
e. de arts ten minste één andere, onafhankelijke arts heeft geraadpleegd, die schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de hiervoor

18

genoemde zorgvuldigheidseisen, of, indien een onafhankelijke arts
redelijkerwijs niet kon worden geraadpleegd, het behandelteam heeft
geraadpleegd, dat schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de
hiervoor genoemde zorgvuldigheidseisen;
f.

de afbreking van de zwangerschap medisch zorgvuldig is uitgevoerd.

Artikel 7 Regeling
In het geval van levensbeëindiging bij een pasgeborene heeft de arts
zorgvuldig gehandeld, indien:
a. naar overtuiging van de arts sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de pasgeborene, hetgeen onder andere betekent dat
het staken van de medische behandeling gerechtvaardigd is, dat wil
zeggen dat naar heersend medisch inzicht vast staat dat ingrijpen
zinloos is en naar heersend medisch inzicht geen redelijke twijfel
bestaat over de diagnose en de daarop gebaseerde prognose;
b. de arts de ouders volledig op de hoogte heeft gesteld van de
diagnose en de daarop gebaseerde prognose en dat de arts met de
ouders tot de overtuiging is gekomen dat voor de situatie waarin de
pasgeborene zich bevond geen redelijke andere oplossing was;
c. de ouders hebben ingestemd met de levensbeëindiging;
d. de arts ten minste één andere, onafhankelijke arts heeft geraadpleegd, die schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de hiervoor
genoemde zorgvuldigheidseisen, of, indien een onafhankelijke arts
redelijkerwijs niet kon worden geraadpleegd, het behandelteam heeft
geraadpleegd, dat schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de
hiervoor genoemde zorgvuldigheidseisen;
e. de levensbeëindiging medisch zorgvuldig is uitgevoerd.

Geen meldingsplicht bij late zwangerschapsafbreking op grond
van maternale indicatie
Afbreking van de zwangerschap na 24 weken als noodzakelijke en
enige mogelijke behandeling van een ernstige aandoening bij de
moeder behoort tot aanvaardbaar en adequaat, onvermijdbaar
medisch handelen. Zulk handelen zal in de regel vallen onder de
strafuitsluitingsgrond noodtoestand, waardoor de strafbaarheid van
het handelen komt te ontvallen. Er is door de ministers geen noodzaak geacht deze gevallen te laten beoordelen in het kader van
zwangerschapsafbreking die samenhangt met de toestand van het
kind en ze hoeven dus niet te worden gemeld bij de commissie.
Wel dient, in het geval de vrucht komt te overlijden, zoals bij elk
overlijden, dit gemeld te worden bij de gemeentelijke lijkschouwer die
op zijn beurt de officier van justitie op de hoogte brengt. Bovendien
heeft de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) een toezichthoudende taak. Mocht de inspecteur een ernstige schending van de
professionele standaard constateren dan kan hij daarvan melding of
aangifte doen bij het Openbaar Ministerie. In dat geval, en in het
geval de officier van justitie via een andere weg een aangifte of
melding ontvangt, heeft het Openbaar Ministerie een rol. In alle
andere gevallen van late zwangerschapsafbreking op maternale
indicatie beperkt de rol van de officier van justitie zich tot een
beoordeling van het verlof tot begraven of cremeren.

3.2 Procedure en oordeel van de commissie
Bij een voorgenomen late zwangerschapsafbreking of levensbeëindiging bij een pasgeborene licht de arts de ouder(s) in over de
procedure. De ouder(s) dient(en) in te stemmen met de procedure
en het doorsturen van het onderliggend dossier naar de betrokken
instanties. Indien geen toestemming wordt verkregen van de ouder(s)
kan de arts tot het besluit komen de procedure niet voort te zetten.
In geval van late zwangerschapsafbreking categorie 2 en levensbeëindiging bij pasgeborenen dient een onafhankelijk arts te worden
geraadpleegd tenzij dit redelijkerwijs niet mogelijk is.
De arts stelt de gemeentelijke lijkschouwer op de hoogte van de
door hem of haar uitgevoerde late zwangerschapsafbreking in een
categorie 1 geval, categorie 2 geval of levensbeëindiging bij een
pasgeborene. De gemeentelijk lijkschouwer schouwt het lichaam en
gaat na hoe en met welke middelen het leven is beëindigd. Vervolgens neemt de gemeentelijke lijkschouwer contact op met de officier
van justitie die het verlof tot begraven of cremeren afgeeft. De lijkschouwer heeft verder geen rol in de meldingsprocedure. Vervolgens

19

stuurt de arts het door hem/haar ingevulde meldingsformulier
inclusief alle relevante aanvullende documenten naar de commissie.
De commissie brengt binnen zes weken na ontvangst van de melding
haar oordeel schriftelijk ter kennis aan de arts en, in het geval van
late zwangerschapsafbreking categorie 2 en levensbeëindiging bij
pasgeborenen, aan het College van procureurs-generaal (hierna: het
College) van het Openbaar Ministerie. De termijn kan met maximaal
zes weken worden verlengd.

Zwaarwegend advies
Het oordeel van de commissie geldt als een zwaarwegend advies aan
het College die een zelfstandig oordeel geeft inzake late zwangerschapsafbrekingen categorie 2 en levensbeëindiging bij pasgeborenen.

Late zwangerschapsafbreking categorie 1
Komt de commissie in het geval van een late zwangerschapsafbreking categorie 1 tot het oordeel dat overeenkomstig de zorg-

20

vuldigheidseisen is gehandeld, dan is de zaak daarmee afgedaan.
Indien de commissie oordeelt dat niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen is gehandeld, dan stuurt zij haar oordeel door aan de IGJ.
De IGJ kan besluiten een onderzoek in te stellen en bepalen of, en zo
ja, welke stappen tegen de arts moeten worden ondernomen.

Late zwangerschapsafbreking categorie 2 en
levensbeëindiging bij pasgeborenen
Komt de commissie in het geval van een late zwangerschapsafbreking categorie 2 of levensbeëindiging bij een pasgeborene tot
het oordeel dat overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen is gehandeld, dan stuurt zij haar oordeel door naar het College. Het College
kan dan besluiten al dan niet tot vervolging over te gaan.
Komt de commissie tot het oordeel dat niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen is gehandeld, dan stuurt de commissie haar oordeel
door naar het College en de IGJ. Deze instanties beoordelen elk naar
eigen bevoegdheid en verantwoordelijkheid of, en zo ja, welke stappen tegen de arts moeten worden ondernomen.

3.3

Juridische toets en eindoordeel van het College
De commissie hecht er belang aan nader in te gaan op de toetsing en
het eindoordeel van het College inzake late zwangerschapsafbreking
categorie 2 en levensbeëindiging bij pasgeborenen.

Strafrechtelijke verwijtbaarheid
Het College toetst de strafrechtelijke verwijtbaarheid van een arts
inzake late zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen. Indien sprake is van strafrechtelijke verwijtbaarheid,
toetst het College of het opportuun is om tot vervolging over te
gaan. Indien de arts conform de zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld, zal de arts in beginsel geen strafrechtelijk verwijt kunnen
worden gemaakt.
Indien de arts niet heeft gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen, zal in beginsel sneller een strafrechtelijk verwijt kunnen
worden gemaakt. Of er zal worden overgegaan tot strafrechtelijke
vervolging hangt af van de feiten en omstandigheden van het
individuele geval.
Voor veel artsen is late zwangerschapsafbreking categorie 2 en
levensbeëindiging bij pasgeborenen moeilijke materie. Vaak gaat
het om ingewikkelde casuïstiek waarin de arts te maken krijgt met
lastige ethische overwegingen. De procedure kost de nodige tijd en
energie en er vindt een juridische toets plaats op basis van het strafrecht (artikel 82a, 286 en 296 van het Wetboek van strafrecht).
Vanwege de ethische, maatschappelijke en politieke gevoeligheid van
het onderwerp is het van belang dat het handelen van de arts toetsbaar en inzichtelijk is.
De Regeling omschrijft voor late zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen de kaders waarbinnen het handelen
van de arts dient te vallen. Kort gezegd komt het erop neer dat het
handelen van de arts tot de medisch professionele standaard dient te
behoren. Inzicht in casuïstiek die juridisch is getoetst kan bijdragen
aan medisch inhoudelijke kennisontwikkeling binnen de beroepsgroep. Discussiepunten worden inzichtelijk. Indien de beroepsgroep
met betrekking tot de discussiepunten tot gezamenlijke standpunten
kan komen, zullen deze standpunten onderdeel gaan uitmaken van de
medisch professionele standaard.
In het geval van ernstige schendingen van de zorgvuldigheidseisen
of misstanden zullen deze nader strafrechtelijk worden onderzocht
waarbij het instellen van vervolging niet is uitgesloten. Tot op heden
heeft het College niet besloten tot het instellen van nader strafrechtelijk onderzoek en evenmin tot het instellen van vervolging in
de door haar beoordeelde meldingen.

21

Aanwijzing
Nadere informatie over welke beslissingen het College kan nemen en
welke omstandigheden aanleiding kunnen zijn voor vervolging is te
vinden in de Aanwijzing vervolgingsbeslissing late zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen (2017A003).
De Aanwijzing is op de website van de commissie gepubliceerd
(www.lzalp.nl) en is te vinden onder het kopje ‘Informatie - Juridisch
kader’.

Evaluatie
Het College en de commissie evalueren jaarlijks gezamenlijk de
binnengekomen meldingen. Elke casus is uniek en is ingegeven door
de specifieke omstandigheden van het geval. Indien een casus hiertoe aanleiding geeft (bijvoorbeeld ervaren knelpunten), wisselen de
commissie en het College met elkaar hierover van gedachten en
dragen mogelijke oplossingen aan. De oplossingen zullen ambtelijk
worden overwogen en zo nodig verder worden uitgewerkt.

22

4.

De commissie
De commissie bestaat uit zes leden. De voorzitter is een arts. Er zijn
in totaal vier leden-arts, afkomstig uit en/of werkzaam in disciplines
die betrokken zijn bij de materie (gynaecologie, neonatologie en
kinderneurologie). Tevens is er één lid deskundig inzake ethische of
zingevingsvraagstukken en één rechtsgeleerd lid. Ieder commissielid
heeft een plaatsvervanger. De commissie wordt bijgestaan door een
secretaris.

Leden					
• Mw. prof. dr. E. Pajkrt, gynaecoloog (voorzitter)
• Mw. mr. A.C. de Die, rechtsgeleerde (tevens plaatsvervangend
voorzitter)
• Dhr. prof. dr. O.F. Brouwer, kinderneuroloog
• Mw. prof. dr. J.H. Kok, kinderarts/neonatoloog (niet praktiserend
vanaf juni 2019)
• Dhr. drs. F.J.C.M. Klumper, gynaecoloog
• Mw. prof. dr. M.A. Verkerk, ethicus

Plaatsvervangend leden
• Mw. dr. A. Coumans, gynaecoloog
• Mw. mr. dr. R.P. Wijne, rechtsgeleerde
• Dhr. prof. dr. M.A.A.P. Willemsen, kinderneuroloog
• Dhr. dr. M.A.H.B.M. van der Hoeven, kinderarts/neonatoloog
(overleden december 2019)
• Mw. dr. G.T.R. Manten, gynaecoloog
• Mw. prof. dr. M.C. de Vries, medisch ethicus

Secretariaat
• Mw. mr. S. van Leeuwen, secretaris (tot 1 maart 2019)
• Mw. mr. M.W.F. Eltink, secretaris (per 1 maart 2019)
• Mw. mr. C.J.M. Manders, plv. secretaris (per 1 maart 2019)
• Mw. K. van Maaren-Heijmans, procesondersteuner

23

Colofon
Uitgave
Beoordelingscommissie late zwangerschapsafbreking en

24

levensbeëindiging bij pasgeborenen
Ontwerp
Inge Croes-Kwee (Manifesta idee en ontwerp), Rotterdam
Druk
Xerox/OBT, Den Haag