Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 352

Uitvoering en evaluatie Participatiewet

Nr. 75

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 december 2017
In het ordedebat van 8 november jl. heeft uw Kamer aangegeven behoefte
te hebben aan opheldering over wat er in Amsterdam en andere
gemeenten gebeurt met betrekking tot onderzoeken naar een effectievere
wetsuitvoering binnen de kaders van de Participatiewet (Handelingen II
2017/18, nr. 19, item 6). Voorafgegaan door een brief, wenst uw Kamer
hierover een debat. Met deze brief, die ik op feitelijkheden heb afgestemd
met de gemeente Amsterdam, voldoe ik graag aan het verzoek van uw
Kamer. Met deze brief beantwoord ik ook de vragen van het lid Peters
(CDA), ingezonden op 9 november 2017, over dit onderwerp.
Vooraf wil ik benadrukken dat er een wezenlijk verschil is tussen een
experiment op basis van het Tijdelijk besluit experimenten Participatiewet
(zie de volgende paragraaf) en werkwijzen die gehanteerd kunnen worden
binnen de kaders van de Participatiewet. Gemeenten die zijn aangewezen
als experimenteergemeenten kunnen op onderdelen van de Participatiewet afwijken. Uiteraard geldt dat niet voor gemeenten die niet zijn
aangewezen. Zij dienen zich te houden aan de wettelijke kaders.
Experimenten Participatiewet: algemeen
Met de inwerkingtreding van het Tijdelijk besluit experimenten Participatiewet per 1 april 20171, wordt gemeenten de mogelijkheid geboden om
door middel van experimenten te onderzoeken hoe de Participatiewet met
betrekking tot arbeidsinschakeling doeltreffender uitgevoerd kan worden.
Bij de uitwerking van dit besluit is rekening gehouden met de wens van
gemeenten en met de motie Voortman2. In genoemd besluit en in de
Tijdelijke regeling experimenten Participatiewet zijn de voorwaarden
opgenomen waaraan moet zijn voldaan om een gemeente te kunnen
aanwijzen als experimenteergemeente. Dit wil zeggen dat de gemeente de
1
2

kst-34352-75
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Stb. 2017, nr. 69.
Kamerstuk 24 515, nr. 318.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 352, nr. 75

1

bevoegdheid krijgt om op onderdelen en voor een bepaalde periode af te
wijken van de wet. Een van de voorwaarden houdt in dat de bij Participatiewet verplicht voorgeschreven verordeningen van de verzoekende
gemeente in procedurele en inhoudelijke zin in overeenstemming zijn met
de wet.
Zoals uw Kamer eerder is gemeld zijn de volgende gemeenten aangewezen als experimenteergemeenten: Groningen, in samenwerking met
Ten Boer, Wageningen, Tilburg, Deventer en Nijmegen. Ik waardeer het
zeer dat deze gemeenten veel tijd en energie willen steken in een
experiment.
Experimenten Participatiewet: verzoeken Amsterdam en Utrecht
Ten aanzien van de experimenten heeft mijn ambtsvoorganger, bij brieven
van 3 juli 20173, 10 juli 20174 en 14 juli 20175, u geïnformeerd over de
stand van zaken van de wet- en regelgeving, de aanvragen alsmede de
beoordelingen en de besluitvorming resp. de specifieke situatie met
betrekking Amsterdam en Utrecht. Met deze twee steden bestond verschil
van inzicht over de vraag of de plaatselijke verordeningen tegenprestatie
al dan niet in overeenstemming waren met de Participatiewet. Om
gezamenlijk duidelijkheid te verkrijgen is de Raad van State verzocht
voorlichting te geven over de vraag in hoeverre de wet ruimte biedt om
de bevoegdheid tot het opdragen van een tegenprestatie geheel en al
afhankelijk te maken van vrijwillige medewerking door de bijstandsgerechtigde. Uit de voorlichting van de Raad van State blijkt in essentie dat
het verrichten van een tegenprestatie niet geheel en al kan afhangen van
de wensen en daarmee geheel en al kan afhangen van de vrijwillige
medewerking van de uitkeringsgerechtigde, zodat de gemeenteraad in zijn
verordening moet regelen dat het college bevoegd is om een tegenprestatie verplicht op te dragen. Hiermee werd de juistheid van de interpretatie van SZW bevestigd.
De wethouders van beide steden hebben hun gemeenteraden geïnformeerd over de opvatting van de Raad van State. In Utrecht moet de
gemeenteraad nog beslissen of hij zijn verordening gaat aanpassen. In
Amsterdam heeft de gemeenteraad op 20 juli 2017 een motie aangenomen, inhoudende om geen verplichte tegenprestatie in de verordening
op te nemen en om in september 2017 te starten met een «pilot». De
laatste belemmering om te kunnen worden aangewezen als experimenteergemeente, werd derhalve niet door de gemeenteraad weggenomen.
Amsterdam heeft haar verzoek om te worden aangewezen als experimenteergemeente inmiddels ingetrokken.
Werkwijzen binnen de kaders van de Participatiewet: algemeen
In antwoord op vragen van het lid Nijkerken-de Haan (VVD) heeft mijn
ambtsvoorganger uw Kamer op 15 mei 20176 geïnformeerd dat de
gemeente, bij de gedecentraliseerde uitvoering van de Participatiewet een
grote mate van vrijheid toekomt om beleid en uitvoering af te stemmen
op de lokale omstandigheden en dat de gemeente in deze context
beschikt over een scala aan mogelijkheden om, binnen de kaders van de
wet, te onderzoeken hoe zij de Participatiewet effectiever kan uitvoeren.
Hiervoor is toestemming van SZW niet aan de orde. Deze ruimte en de
daarbinnen gemaakte keuzen door de gemeente laten onverlet dat het op

3

Kamerstuk 34 352, nr. 59.
Kamerstuk 34 352, nr. 61.
5
Kamerstuk 34 352, nr. 63.
6
Zie ook Aanhangsel Handelingen II 2016/17, nr. 1388.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 352, nr. 75

2

individuele personen toegesneden maatwerk uitgangpunt is, ook bij de
ondersteuning van de bijstandsgerechtigden op weg naar de arbeidsmarkt.
De gemeente die wil experimenteren met de Participatiewet en daarbij wil
afwijken van bepaalde wetsartikelen kan dit uitsluitend doen indien ik
haar, op een daartoe strekkend verzoek, heb aangewezen als experimenteergemeente. Als dat niet het geval is, kan er geen sprake zijn van een
experiment als bedoeld in het Tijdelijk besluit experimenten Participatiewet.
In algemene zin kan worden gesteld dat een onderzoek binnen de kaders
van de Participatiewet blijft indien het college:
a. de bijstand en de daaraan verbonden verplichtingen afstemt op de
omstandigheden, mogelijkheden en middelen van de belanghebbende;
b. de voor belanghebbende geldende verplichtingen, in het bijzonder de
arbeids- en re-integratieverplichtingen, handhaaft, tenzij het op grond
van individuele omstandigheden een formele ontheffing heeft
verleend;
c. de onder a. bedoelde opdracht niet categoriaal toepast, hetgeen onder
meer inhoudt dat:
• voor iedere persoon die in een onderzoeksgroep is ingedeeld, voor
aanvang van het onderzoek, moet worden beoordeeld of het toe te
passen regime ook passend is bij die persoon;
• categoriale ontheffing van verplichtingen of gebrek aan handhaving
hiervan niet past binnen de kaders van de wet;
d. de gelijke rechten tussen de niet-deelnemers en de vrijwillige
deelnemers aan het onderzoek waarborgt.
Werkwijze binnen de kaders van de Participatiewet: Amsterdam
Ter uitwerking van de motie van de gemeenteraad van 20 juli 2017 heeft
het college van burgemeester en wethouders een voorstel uitgewerkt met
als uitgangspunt te blijven binnen de kaders van de wet en tevens om zo
veel mogelijk aan te sluiten bij het op 1 mei jl. ingediende experimenteervoorstel. De gemeente geeft in haar informatie aan dat:
• alle bijstandsgerechtigde Amsterdammers die aan de voorwaarden
voldoen, kunnen deelnemen en daarmee in aanmerking komen voor
een premie tot maximaal € 200,00 per maand, als zij in deeltijd gaan
werken;
• de doelgroep daarnaast verschillende soorten begeleiding krijgt;
• onderzocht wordt bij welke vorm van begeleiding de doelgroep meer
uitstroomt naar werk;
• het onderzoek op 1 februari 2018 start en een looptijd heeft van 24
maanden. Indien de verwachte (uitstroom)resultaten achterblijven en
de realisatie sterk afwijkt van de aannames, kan het onderzoek na één
jaar worden gestopt;
• het uitgangspunt blijft dat het onderzoek moet leiden tot wetenschappelijk verantwoorde uitspraken over de effecten van de genomen
maatregelen op uitstroom uit de bijstand. De Universiteit van
Amsterdam en de Hogeschool van Amsterdam zijn bij de opzet en
uitvoering van het onderzoek betrokken.
De doelstelling van de gemeente Amsterdam om te onderzoeken of er
mogelijkheden zijn om uitstroom naar werk effectiever vorm te geven
ondersteun ik. Uitgangspunt is immers dat een uitkering op grond van de
Participatiewet in beginsel een tijdelijk karakter dient te hebben. Zowel
voor het maatschappelijk draagvlak als voor de zelfontplooiing van een
bijstandsgerechtigde, is het van groot belang dat mensen zo snel als
mogelijk zelfvoorzienend worden voor wat betreft hun inkomstenver-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 352, nr. 75

3

werving. Van belang is ook dat gemeenten hierbij alle mogelijke instrumenten inzetten om dit doel te bereiken en niet lichtvaardig omspringen
met arbeids- en re-integratieverplichtingen die uit de Participatiewet
voortvloeien.
De gemeente Amsterdam onderscheidt in haar voorstel drie groepen
deelnemers:
a. zelfregiegroep met premie bijverdiensten
voor deze groep is geen sprake van «verplichte» of standaard
begeleiding en ondersteuning vanuit de gemeente. Vormen van
ondersteuning blijven wel op verzoek beschikbaar voor de
bijstandsgerechtigde;
b. extra aandacht met premie bijverdiensten
Voor deze groep verdubbelt het aantal (fysieke) contactmomenten
tussen de bijstandsgerechtigde en de gemeente.
c. vergelijkingsgroep met premie bijverdiensten
Op bijstandsgerechtigden binnen deze groep is het reguliere
re-integratiebeleid van toepassing.
De gemeente Amsterdam heeft mij geïnformeerd dat zij geenszins
voornemens is om deelnemers aan het onderzoek te ontheffen van de
voor hen geldende arbeids- en reintegratieverplichtingen. Net als in het
reguliere beleid van Amsterdam staat daarin maatwerk aansluitend bij de
kansen en mogelijkheden van klanten en bij hun intrinsieke motivatie
voorop. De deelnemers uit de «zelfregiegroep» worden in de gelegenheid
gesteld om zelf te kiezen welke re-integratieinstrument(en) het beste bij
hen past. De gemeente Amsterdam heeft mij verzekerd dat het nadrukkelijk de bedoeling is dat deelnemers uit deze groep werken aan hun
eigen re-integratie op de arbeidsmarkt.
Uit de beschikbare informatie blijkt dat Amsterdam bij mensen die gaan
werken in deeltijd de inkomsten uit arbeid conform de regelgeving in de
Participatiewet verrekent met de uitkering. Amsterdam benut het
instrument van de een- of tweemalige premie van ten hoogste € 2.404,00
per kalenderjaar. Dit betreft een bestaand instrument uit de Participatiewet
(artikel 31, lid 2 onderdeel j) dat tijdelijk ingezet kan worden voor zover dit
naar het oordeel van het college bijdraagt aan de arbeidsinschakeling.
Op basis van het Amsterdamse voorstel en de hierover ontvangen nadere
informatie van de gemeente, concludeer ik dat de voorgenomen
werkwijze, mits zo uitgevoerd, past binnen de kaders van de Participatiewet. Amsterdam maakt op normale wijze gebruik van de mogelijkheden
die de Participatiewet biedt. Dit laat onverlet dat de verordening tegenprestatie van Amsterdam niet voldoet aan de wettelijke voorschriften. Ik
ga daarover met de gemeente in gesprek.
Mede omdat mij signalen bereiken uit diverse andere gemeenten dat de
werkwijze van Amsterdam onderdeel is van lokale politieke discussies
hecht ik er ook om die reden aan duidelijkheid te scheppen over wat wel
en niet mogelijk is binnen de kaders van de Participatiewet. Ik zal daarom
gemeenten in kennis stellen van deze brief.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
T. van Ark

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 352, nr. 75

4