Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 127

Regels met betrekking tot versnelde
ontwikkeling en verwezenlijking van ruimtelijke
en infrastructurele projecten (Crisis- en
herstelwet)

Nr. 7

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 28 oktober 2009
Met belangstelling heeft de regering kennis genomen van het verslag van
de vaste commissie voor Verkeer en Waterstaat. In het navolgende ga ik,
mede namens de minister van Justitie, de minister van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en de minister van Verkeer en
Waterstaat, na de inleiding specifiek in op de vragen en opmerkingen,
waartoe het wetsvoorstel de leden van deze commissie aanleiding heeft
gegeven.
INLEIDING
Vrijwel alle fracties hebben met belangstelling kennis genomen van het
wetsvoorstel en hierover vragen gesteld en opmerkingen gemaakt. De
CDA-fractie meent dat sprake is van een wetsontwerp dat veelomvattend
is en soms principieel van aard is. De leden van de CU-fractie tonen zich
onder de indruk van de snelheid waarmee het wetsvoorstel is voorbereid.
De regering meent dat de economische crisis deze snelheid vereist en
heeft daarom in het Aanvullend Beleidsakkoord voor het ruimtelijk
domein extra middelen gereserveerd bovenop bestaande budgetten en
wetgeving aangekondigd bovenop reeds lopende wetgevingstrajecten. De
Crisis- en herstelwet die hiervan het resultaat is, is met inachtneming van
de vereiste zorgvuldigheid inderdaad in een hoog tempo tot stand
gebracht. De regering is de Kamer in het verlengde hiervan erkentelijk
voor de voortvarende behandeling na de indiening van het wetsvoorstel
op Prinsjesdag.
De leden van de PvdA-fractie onderschrijven de urgentie van versnelling
van projecten, met name duurzame projecten, en beoordelen het voorstel
ten aanzien van onderdelen op een schaal die loopt van verheuging tot
grote bezorgdheid. De regering neemt met genoegen kennis van de gezamenlijke analyse van de urgentie van het voorstel en zal zich door de
beargumenteerde beantwoording in deze nota inzetten voor het
wegnemen van de bezorgdheid, die bij deze leden leeft. Met instemming
las de regering dat de leden van de SGP-fractie de doelstellingen van het
wetsvoorstel waarderen alsmede de hiermee verbonden uitstraling van
daadkracht. De regering zal zich ervoor inzetten de doelstellingen te realiseren door middel van voortvarende uitvoering van het wetsvoorstel.

KST136343
0910tkkst32127-7
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

1

Verder onderschrijven de leden van de D66-fractie de noodzaak van een
aantal versnellingen maar menen zij dat het wetsvoorstel onvoldoende
bijdraagt aan bestrijding van de economische crisis. In deze nota zal de
regering hierop nader ingaan. De leden van de SP-fractie ondersteunen de
doelstelling om stroperigheid aan te pakken maar betwijfelen of dit wetsvoorstel hiertoe de juiste weg is. Zij hebben hun verbazing geuit over de
bundeling van verschillende maatregelen in het wetsvoorstel en zouden
liever zien dat de regering afzonderlijke wetsvoorstellen indient. De regering zal in deze nota beargumenteren waarom zij in het licht van de crisis
een breed, veelomvattend wetsvoorstel prefereert boven een serie afzonderlijke wetsvoorstellen in de hoop hiermee de verbazing van deze leden
weg te nemen.
De leden van de fracties van GL en de PvdD gaven tot slot blijk van
respectievelijk grote zorgen en grote teleurstelling en vroegen aandacht
voor de relatie met de ecologische crisis. De regering zal op de bezwaren
en vragen van deze fracties ingaan.
Alvorens in te gaan op de door de verschillende fracties gestelde vragen,
hecht de regering eraan enkele woorden te wijden aan de context, de
doelstellingen en de opzet van de Crisis- en herstelwet (hierna ook wel
Chw).
De economische crisis noopte de regering tot een gerichte en snelle
aanpak om de negatieve effecten van de crisis op de werkgelegenheid en
economische ontwikkeling te bestrijden in 2010 en volgende jaren. Deze
aanpak is vastgelegd in het Aanvullend Beleidsakkoord, waarin op een
breed terrein stimuleringsmaatregelen voor zowel de korte als de lange
termijn zijn opgenomen. De regering heeft gekozen voor extra impulsen
gericht op de concurrentiekracht, het innovatief vermogen, de energietransitie en de duurzame ontwikkeling. In het ruimtelijk domein is
bovenop bestaande budgetten 2,3 mrd euro extra uitgetrokken voor het
treffen van maatregelen.
Naast de beschikbaarheid van voldoende financiële middelen is een
tweede component van de crisisaanpak in het ruimtelijk domein de wetgeving. Stroperigheid en traagheid van besluitvorming vinden mede hun
oorzaak in de complexiteit van het omgevingsrecht, terwijl de economische crisis juist de snelle voortgang van projecten extra gewenst maakt.
Zoals de leden van sommige fracties opmerken is er in de afgelopen jaren
al veel gebeurd op het terrein van wetgeving, waarbij zij verwijzen naar
onder meer de Wabo, de herziening van de Wro, de modernisering MER,
de adviezen van de commissie Elverding en de daaruit voortvloeiende
herziening van de Tracéwet, alsmede de trajecten die reeds waren ingezet
om de natuurwetgeving en het bestuursprocesrecht te herzien. Die leden
koppelen daaraan de vraag of nu niet een pas op de plaats zou moeten
worden gemaakt. De regering meent van niet en ziet juist in de economische crisis aanleiding om in aanvulling op reeds lopende trajecten er een
schep bovenop te doen met een pakket maatregelen gericht op de bestrijding van de gevolgen van de economische crisis op korte en langere
termijn. Het is natuurlijk wel zaak om te voorkomen, dat de Crisis- en
herstelwet in de wielen rijdt van genoemde, reeds lopende trajecten en
leidt tot verdere complicatie van besluitvormingsprocessen in plaats van
tot vereenvoudiging. Bij het opstellen van de Crisis- en herstelwet is hier
expliciet op gelet. Waar complicaties dreigden is afgezien van opname
van een maatregel in de Crisis- en herstelwet.
De maatregelen, die zijn opgenomen in de Crisis- en herstelwet, vloeien
voort uit een inventarisatie van belemmeringen, die in de praktijk worden
ervaren. Daarbij is zowel gekeken naar de verschillende rechtsgebieden,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

2

die aan de orde zijn bij ruimtelijke en infrastructurele projecten als naar
het totale pakket onderhanden projecten bij het rijk. Op het wegnemen
van deze belemmeringen richt de Crisis- en herstelwet zich primair. De
wet is hierdoor een breed en veelzijdig pakket van algemene en bijzondere maatregelen van conjuncturele en structurele aard met zowel
tijdelijke als structurele regelingen op het gebied van het bestuurs(proces)recht, ruimtelijke ordening, milieu, innovatie, energie, natuur en
transport. Omdat de wet veel verschillende wetswijzigingen bevat die van
toepassing zijn op veel verschillende (categorieën) projecten vragen
sommige leden zich af of het niet beter ware afzonderlijke wetsvoorstellen
in te dienen. Omdat hiermee meer tijd gemoeid is dan met het thans in
één keer voorliggende wetgevingspakket zou dat betekenen dat de
effecten van de wet, in casu de versnelling van projecten, later tot stand
komen. Snelheid van handelen is voor de regering doorslaggevend
geweest voor de gekozen aanpak.
De wet is voorwaardenscheppend in die zin dat het op maat instrumentarium biedt om sneller tot besluitvorming te komen over projecten in het
ruimtelijk domein. De wet vervangt niet, zoals sommige leden wel vrezen,
het besluit over een project. Over elk project wordt ten minste één zelfstandig besluit genomen, waarbij inspraak en beroep mogelijk zijn. Het
wetsvoorstel neemt de Europese regelgeving in acht en versnelt en
vereenvoudigt besluitvorming binnen deze grenzen. Met het oog op de
vooralsnog onzekere gevolgen van de crisis voor de werkgelegenheid en
groei, is gekozen voor de expiratiedatum van 1 januari 2014.
De Crisis- en herstelwet heeft een breed en gedifferentieerd toepassingsbereik, waardoor veel projecten van de verschillende maatregelen uit de
wet kunnen profiteren. Dit is het best te illustreren aan de hand van de
opbouw van de wet:
Bijzondere bepalingen voor projecten (hoofdstuk 1): de daarin opgenomen bestuursprocesrechtelijke maatregelen zijn van toepassing op een
breed scala aan projecten, zoals beschreven in bijlage I en II, terwijl de
maatregelen met betrekking tot de MER van toepassing zijn op een
beperkt aantal in bijlage II met name genoemde projecten.
Bijzondere voorzieningen (hoofdstuk 2): Hierbij gaat het om versnelde
procedures en het in bijzondere gevallen tijdelijk buiten toepassing
verklaren van regels voor nog nader aan te wijzen ontwikkelingsgebieden
en innovatieprojecten. Ook bevat dit hoofdstuk bijzondere procedures
voor bouwprojecten en lokale projecten van nationale betekenis. Deze
gebieden en projecten worden op korte termijn in een amvb aangewezen.
De (structurele) wijziging van diverse wetten, zoals onder meer de onteigeneningswet, de Elektriciteitswet en de Natuurbeschermingswet 1998,
zijn generiek van aard en dus niet beperkt tot de projecten uit de bijlagen
van deze wet.
Op deze specifieke onderdelen van de wet zal in het vervolg van deze nota
worden ingegaan aan de hand van de concrete vragen en opmerkingen,
die de leden van diverse fracties hebben. Op een aantal punten heeft de
regering aanleiding gezien in het verslag om het wetsvoorstel te wijzigen:
Naar aanleiding van de opmerkingen van diverse fracties over de beperking van de mogelijkheid van het indienen van pro forma beroepen lijkt
het de regering bij nader inzien wenselijk om te bepalen dat in beroepsprocedures, waarop de Crisis- en herstelwet van toepassing is na afloop
van de beroepstermijn geen nieuwe beroepsgronden meer kunnen
worden aangevoerd.
De regering volgt het voorstel van de ChristenUnie en de SGP om het
relativiteitsvereiste enigszins af te zwakken om zo de kans te verkleinen
dat de rechter met enige regelmaat genoodzaakt is tot het stellen van
prejudiciële vragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

3

Conform de suggestie van diverse fracties wordt de positie van de
provincie versterkt bij de aanpak van de stikstofdepositie.
De beroepstermijn van bouwprojecten wordt verlengd van vier tot zes
maanden. Aanvankelijk gold voor deze projecten een afwijkende beroepstermijn ten opzichte van alle andere in de Crisis- en herstelwet opgenomen beroepstermijnen. De regering acht een uniforme termijn van zes
maanden wenselijk en redelijk.
Op voorstel van diverse fracties wordt nu voorgeschreven dat het
ontwikkelingsplan deel uitmaakt van het bestemmingsplan om zo het
aantal besluitvormingsprocedures terug te dringen.
Deze punten zijn verwerkt in een tweede nota van wijziging die tegelijkertijd met deze nota aan de Kamer wordt verzonden.
In de wet zijn zowel maatregelen opgenomen, die rechtstreeks versnelling
betekenen (onder meer onteigening, beslistermijnen rechter, verkorte
procedures) als maatregelen die zijn gericht op vereenvoudiging van de
besluitvorming, die met name ook de risico’s voor een project verminderen. Hoewel afzonderlijke maatregelen vaak beperkte tijdwinst opleveren, leidt het geheel van maatregelen dat op een specifiek project van
toepassing is, tot substantiële tijdwinst en een verminderd risico op
vertraging. De effecten van deze versnelling in termen van werkgelegenheid, duurzaamheid en versterking van de economische structuur van
deze wet zijn niet zo exact te bepalen als men misschien zou willen, maar
ze zijn in elk geval wel substantieel. Als het bijvoorbeeld gaat om werkgelegenheid, staan bijvoorbeeld in de bouw 50 000 banen op het spel. Alleen
al bij de Nota Ruimte-projecten, die zijn opgenomen in de wet, gaat het
om het versnellen van de bouw van ca. 48 500 woningen. Dit correspondeert met 77 600 mensjaren. Elke maand versnelling – en de tijdwinst kan
oplopen tot een half à anderhalf jaar – voorkomt voor duizenden mensen
dat ze werkloos worden.
Een derde component van de versnelling en vereenvoudiging van besluitvorming is de organisatorische en procesmatige kant van besluitvorming.
Minstens zo belangrijk als de beschikbaarheid van middelen en adequate
wet- en regelgeving zijn de organisatie, cultuur en werkwijze bij de voorbereiding, aanpak en totstandkoming van projecten. De leden van veel
fracties wijzen erop dat juist dit punt veel aandacht moet krijgen. De regering is het zeer met deze leden eens en wijst op de initiatieven die de
regering, overigens grotendeels reeds voor aanvang van de crisis, heeft
genomen in het kader van onder meer de uitvoering van de kabinetsreactie op de adviezen van de commissie Elverding, het programma Randstad Urgent en het MIRT. Het voert in dit bestek te ver om al deze initiatieven uitvoerig toe te lichten, maar voor de projecten die vallen onder de
Crisis- en herstelwet zal eveneens zoveel mogelijk worden gewerkt
volgens de principes van de MIRT en/of Randstad Urgent aanpak. Zo
voegt de regering ook de lessen die geleerd zijn uit deze eerdere
aanpakken in bij projecten van de Crisis- en herstelwet. De Deltaplanachtige benadering voor de bouwprojecten die in de Chw is opgenomen gaat
eveneens uit van bestuurlijke vernieuwing. De Crisis- en herstelwet bevat
zodoende naast juridische voorstellen veel elementen die juist aangrijpen
bij en voortbouwen op bestuurlijke vernieuwingen. Bij de uitvoering van
de Crisis- en herstelwet zal de regering scherp toezien op de samenhang
tussen de getroffen wettelijke maatregelen en organisatie, cultuur en
werkwijze, waarbij ook de suggesties die de leden van diverse fracties
hebben gedaan zullen worden betrokken. In elk geval zal adequate voorlichting gegeven worden aan degenen die van de mogelijkheden tot
versnelling gebruik willen maken.
Een laatste element dat de leden van veel fracties bezig houdt is het na
vaststelling van de wet toevoegen c.q. aanwijzen van projecten, die onder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

4

de werkingssfeer van de Crisis- en herstelwet gaan vallen. De regering
kiest er voor de overzichtelijkheid voor om begin 2010 één amvb te
maken, die onder meer de toevoeging van (categorieën) projecten aan de
bijlagen regelt alsmede de aanwijzing van ontwikkelingsgebieden,
innovatieprojecten, lokale projecten van nationale betekenis en bouwprojecten. Daarna is er rond de zomer van 2010, 2011, 2012 en mogelijk
2013 nog een moment, dat met name bedoeld is om eventueel projecten
toe te voegen/aan te wijzen. Bij de (voor)selectie van mogelijke projecten
spelen IPO en VNG een belangrijke rol. Via een jaarlijks te verschijnen
voortgangsrapportage, die ook ingaat op projecten/gebieden, die onder
de werking van de Crisis- en herstelwet worden gebracht, wordt ook het
parlement betrokken.
Hierna wordt ingegaan op de specifieke vragen opmerkingen van de
leden.
1.1 Algemeen
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen wanneer de Natuurwet, het
wetsvoorstel voortvloeiend uit het actieprogramma»Sneller en Beter» ter
uitvoering van het advies van de commissie Elverding (29 385, nr 18) en
het aangekondigde wetsvoorstel aanpassing bestuursprocesrecht bij de
Kamer worden ingediend. Ook andere leden vroegen afzonderlijk naar de
planning van deze wetten. Zoals eerder gemeld aan de Kamer is de indiening van de Natuurwet bij de Tweede Kamer voorzien in maart 2011. De
wijziging van de Tracéwet ter uitvoering van het kabinetsstandpunt over
de commissie Elverding wordt naar verwachting begin volgend jaar ingediend. Het wetsvoorstel aanpassing bestuursprocesrecht zal naar
verwachting rond de jaarwisseling aan de Tweede Kamer kunnen worden
aangeboden. Dat is iets later dan eerder aangekondigd, omdat de regering
ervoor heeft gekozen een deel van de daarvoor beschikbare wetgevingscapaciteit in te zetten voor andere wetsvoorstellen en met name voor deze
Crisis- en herstelwet.
De leden van de VVD-fractie vroegen hoe de Kamer bij de implementatie
en uitvoering van de Crisis- en herstelwet betrokken zal zijn.
De regering is zich bewust van het feit dat de Crisis- en herstelwet een
omvangrijke en onorthodoxe wet is met deels een experimenteel karakter.
Dat maakt het voor de hand liggend om de vinger aan de pols te houden
hoe de wet in de praktijk uitpakt. Indien nodig kan dan worden bijgestuurd
als dingen niet goed gaan of kunnen dingen die juist wel goed gaan structureel worden gemaakt. Daarom stelt de regering voor om de invoering
van de Crisis- en herstelwet te monitoren en de Kamer door middel van
een jaarlijkse voortgangsrapportage op de hoogte te houden van de
voortgang.
De leden van de SP-fractie menen dat het sterker zou het zijn als de regering eerst in kaart zou brengen waar de vertragingen door veroorzaakt
worden om vervolgens elke onnodige vertraging afzonderlijk aan te
pakken en vroegen waarom de regering dat niet doet.
Gelet op het bijzondere karakter van de economische crisis meent de
regering dat een onorthodoxe aanpak gerechtvaardigd is om besluitvorming te versnellen en te vereenvoudigen. Dat past in de nadruk die de
regering vanaf het aantreden heeft gelegd op de noodzaak om doorbraken
te bereiken in de stroperigheid en de traagheid van besluitvorming in het
ruimtelijk domein. Daarbij gaat het zowel om ambtelijke en bestuurlijke
processen, als om de inrichting van het besluitvormingsproces alsook om
wet- en regelgeving. Ook zijn er de laatste tijd veel rapporten verschenen
(bijvoorbeeld Dynamiek in gebiedsgericht milieubeleid van de VROM-raad
en het rapport Doorbreek de impasse) die helder omschrijven welke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

5

belemmeringen er zijn. De Crisis- en herstelwet is hoofdzakelijk gericht op
wet- en regelgeving. Bij de start heeft de regering geïnventariseerd welke
knelpunten worden ervaren in de wet- en regelgeving bij de besluitvorming over en uitvoering van projecten. Daar is een pakket maatregelen en
de projecten uit voortgevloeid, die nu deel uitmaken van de Crisis- en
herstelwet. De regering is er geen voorstander van om elke maatregel
afzonderlijk wettelijk te regelen. Dit zou veel trager gaan, terwijl het de
regering juist te doen is om snelheid van handelen.
De leden van de fracties van de SP en D66 vroegen wat de effecten van
het wetsvoorstel zijn op de werkgelegenheid en de economische groei.
De brede opzet van het wetsvoorstel brengt met zich mee dat niet zoals
gevraagd op alle onderdelen exact kan worden beschreven welke voorstellen zicht richten op welk economisch effect op welke termijn. Als het
gaat om werkgelegenheid, waar deze leden specifiek naar vragen, is het
duidelijk dat er op het moment heel wat banen op het spel staan. Door de
recessie staan in de bouw naar schatting 50 000 banen op de tocht, ofwel
10% van de banen in de bouwnijverheid. Met name 2010 dreigt een
somber jaar te worden als we niets doen. Harde klappen zullen vallen bij
veel kleine zelfstandigen. Afhankelijk van het type project en de fase
waarin het project verkeert, kan de Crisis- en herstelwet projecten met een
half tot anderhalf jaar versnellen. Dat komt onder meer door het verminderen van het aantal vergunningen, het versnellen van de onteigeningen
en het sneller uitspraak doen door de bestuursrechter. Ook bij de
projecten in hoofdstuk 2 – de ontwikkelingsgebieden, bouwprojecten en
lokale projecten met nationale betekenis – wordt door stroomlijning van
procedures en het tijdelijk buiten werking stellen van regels forse tijdwinst
geboekt.
Omdat door het gedifferentieerde karakter van de wet niet op voorhand
een totaaloverzicht is te geven van de projecten en de maatregelen uit de
Crisis- en herstelwet die op deze projecten van toepassing zijn, zijn de
exacte werkgelegenheidseffecten niet te becijferen, maar wel kan worden
beredeneerd dat deze effecten fors zijn. Dit is te illustreren aan de hand
van de Nota Ruimte-projecten, die zijn opgenomen in bijlage II van de
Crisis- en herstelwet. Het gaat dan om het versnellen van de bouw van ca.
48 500 woningen. Dat correspondeert grofweg met 77 600 mensjaren. Als
het lukt, zoals de bedoeling is, om deze projecten met een half tot anderhalf jaar te versnellen, gaat het om duizenden arbeidsplaatsen die eerder
vervuld kunnen worden. Werknemers in met name de bouwnijverheid die
anders werkloos thuis hadden gezeten kunnen hierdoor aan het werk
blijven. Recent onderzoek van het Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid bevestigt dit beeld.
De leden van de GroenLinks-fractie kregen de indruk dat het wetsvoorstel
veel meer te bieden heeft voor «grijze» dan voor «groene» projecten. De
verzwakking van de bescherming van de natuur en de positie van natuuren milieuorganisaties is volgens deze leden een veeg teken.
Ten aanzien van wat deze leden de ecologische crisis noemen, voert de
regering eigenstandig beleid gericht op verbetering van het milieu en
terugdringing van de mondiale en nationale CO2-uitstoot. De Crisis- en
herstelwet is gericht op werkgelegenheid, duurzaamheid en versterking
van de economische structuur. Hoewel de wet niet exclusief gericht is op
verbetering van het milieu draagt deze aan de aanpak hiervan wel bij,
onder meer door versnelling en vereenvoudiging van procedures voor
windmolenparken, tal van Nota Ruimte-projecten, warmte-koudeopslag,
spoorprojecten en energiebesparing in woningen. Bij windmolens op land
gaat het bijvoorbeeld om tientallen projecten, gezamenlijk goed voor het
opwekken van een respectabel aantal Megawatt duurzame energie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

6

Het is dus zeker niet zo, dat de Crisis- en herstelwet alleen iets te bieden
heeft voor wegprojecten, zoals de leden van deze fractie suggereren. Voor
zover infrastructurele maatregelen versneld worden als gevolg van de
Crisis- en herstelwet dragen deze bij aan werkgelegenheid en versterking
van de economische structuur.
Enkele fracties stelden algemene vragen over de constatering van de Raad
van State op het punt van mogelijk strijd met hoger recht of algemene
beginselen van behoorlijk bestuur. De leden van de SGP-fractie vroegen,
of wij van oordeel zijn dat een optimaal resultaat van het wetsvoorstel ten
koste mag gaan van de verenigbaarheid van het voorstel met hoger recht.
De regering acht het wetsvoorstel verenigbaar met hoger recht. Anders
zou het wetsvoorstel niet zijn ingediend. Naar aanleiding van het advies
van de Raad van State zijn onderdelen van het wetsvoorstel serieus
heroverwogen en waar nodig aangepast. In sommige gevallen meent de
regering echter goede argumenten te hebben om met de Raad van State
van mening te verschillen. In het vervolg van deze nota zal dit bij specifieke vragen nader worden gemotiveerd.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen een reactie
van de regering op hun vraag waar we in willen investeren, waar de regelgeving versoepeld mag worden omdat het rechtstreeks ten goede komt
aan het klimaat en de ecologie en waar die regelgeving gehandhaafd of
liever nog, strenger moet worden.
In eerdere nota’s en beleidsstukken, zoals het Coalitieakkoord en het
Beleidsprogramma, de opeenvolgende begrotingen, de Nota Ruimte en
de Nota Mobiliteit, heeft de regering beargumenteerd welke beleidskeuzes
zij maakt en welke projecten in het ruimtelijk domein zij voornemens is
om te gaan realiseren. De regering heeft geconstateerd dat het verwezenlijken van die projecten te traag gaat en wil binnen de grenzen van hoger
recht datgene doen wat nodig is om deze projecten te vereenvoudigen en
te versnellen. Dit draagt bij aan werkgelegenheid, duurzaamheid en
versterking van de economische structuur. Afwegingen zoals genoemd
door de leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn gemaakt in
de onderliggende stukken en zijn niet aan de orde geweest bij het
ontwerpen van de Crisisen herstelwet. Wel is zeer bewust een grote groep
duurzame energieprojecten opgenomen in de Crisis- en herstelwet.
Naar aanleiding van het advies van de Raad van State, de meerderheid
van de deelnemers aan het rondetafelgesprek en talloze juristen meenden
de leden van de fractie van de Partij voor de Dieren dat de wet zal niet tot
economisch herstel zal leiden, laat staan tot ecologisch herstel. De leden
van de fractie van de Partij voor de Dieren vernamen graag een reactie
van de regering op de verschillende punten van kritiek op dit wetsvoorstel
en vroegen de regering met spoed een nieuw plan te presenteren dat
zorgt voor herstel van de economie zonder de ecologie verder te beschadigen.
Naar de mening van de regering gaven de rondetafelgesprekken en de
berichtgeving in de pers een genuanceerd beeld van zowel voor- als
tegenstanders van de Crisis- en herstelwet in algemene zin en op onderdelen. De Crisis- en herstelwet draagt naar de stellige overtuiging van de
regering binnen de grenzen van het Europees recht bij aan de doelstellingen van de wet. Op specifieke punten gaat de regering op basis van de
door uw Kamer gestelde vragen in deze nota uitgebreid in.
1.2 Versnelling besluitvorming
De leden van de fractie van het CDA vroegen of de regering de opvatting
van de SER deelt dat de Crisis- en herstelwet is gericht op de versnelling
van infrastructurele projecten, andere grote bouwprojecten en projecten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

7

op het gebied van duurzaamheid, energie en innovatie en dat dit van
belang is vanuit een oogpunt van versterking van de ruimtelijk-economische structuur. Dat een goed vestigingsklimaat voor burgers en
bedrijven voorts het centrale uitgangspunt dient te zijn, hetwelk naast een
economische, ook een sociale en een ecologische component bevat.
Voorts vroegen deze leden of de regering hun opvatting deelt dat deze
voorgenomen wetswijzigingen als antwoord op de uitdagingen waarvoor
de economische crisis Nederland stelt, in samenhang moeten worden
gezien met het financiële crisispakket dat de regering bij voorjaarsnota
2009 (31 070, nr. 24) en bij de begroting 2010 aan de beide Kamers der
Staten-Generaal heeft gepresenteerd.
De regering deelt de genoemde opvattingen van de SER en van deze
leden. Zoals ook geschetst in de memorie van toelichting zijn de extra
middelen uit het Aanvullend Beleidsakkoord, lopende wetgevingstrajecten
in het ruimtelijk domein, de Crisis- en herstelwet, alsmede de inspanningen van de regering gericht op verbetering van ambtelijke en bestuurlijke processen complementair. Projecten uit de Chw zullen ook zoveel
mogelijk voorbereid en uitgevoerd worden volgens de bestuurlijke lessen
geleerd uit het Programma Randstad Urgent en het MIRT. Deze sporen
versterken elkaar en zijn er in samenhang op gericht om Nederland uit de
crisis te helpen en bij te dragen aan duurzaamheid en versterking van de
economische structuur op middellange termijn.
De leden van de fractie van het CDA vroegen of het wetsvoorstel niet juist
tot vertraging zal leiden, doordat het allerlei nieuwe en complexe juridische vragen oproept. In het bijzonder vrezen zij dat het wetsvoorstel de
rechter zal nopen tot het stellen van prejudiciële vragen aan het Hof van
Justitie van de Europese Gemeenschappen, met alle vertraging van dien.
De leden van de ChristenUnie en de PvdA stelden vergelijkbare vragen.
Daarnaast vroegen de leden van de GroenLinks-fractie of alle voorstellen
wel «Europa-proof» zijn en welke garanties de regering heeft dat haar
voorstellen geen van allen strijdig zijn met Europese regels. De leden van
fractie van de Partij voor de Dieren vroegen de regering het wetsvoorstel
zo te wijzigen dat de juridische onzekerheid en de overtredingen van het
Europese recht worden weggenomen.
De regering meent dat het tot op zekere hoogte onvermijdelijk is dat
nieuwe wetgeving nieuwe vragen oproept die in een rechtsstaat soms
door de rechter zullen moeten worden beantwoord. Dit mag evenwel voor
de wetgever geen argument zijn om handelen achterwege te laten en
passief toe te zien hoe de crisis zich voltrekt. Juist een crisis is een
moment om radicale ingrepen niet te schuwen. Ook het risico dat de
onafhankelijke rechter zich genoodzaakt voelt om prejudiciële vragen te
stellen, kan in onze gelaagde rechtsorde principieel niet geheel worden
uitgesloten. Bij het maken van de Crisis- en herstelwet is de Europese
regelgeving als uitgangspunt gehanteerd. Van «overtredingen van het
Europese recht«, waarvan de leden van de fractie van de Partij voor de
Dieren spreken, is naar ons oordeel dan ook absoluut geen sprake. Garanties dat de rechter nooit tot een ander oordeel zal komen, zoals de leden
van de fractie van GroenLinks vragen, zijn natuurlijk nooit te geven.
Evenmin kunnen alle juridische onzekerheden worden weggenomen,
zoals de leden van de Partij voor de Dieren vragen. Een wet die geen
enkele vraag oproept, bestaat niet. Tegelijkertijd moet vertraging ten
gevolge van het stellen van prejudiciële vragen zo veel mogelijk worden
voorkomen.
Specifieke voorstellen waar critici strijdigheid met het Europees recht
vrezen betreffen de natuurbeschermingswet en het relativiteitsvereiste.
Onder 4.3 (Natura 2000) wordt uitgebreid toegelicht waarom de maatregelen die worden voorgesteld in de Natuurbeschermingswet 1998 niet in
strijd zijn met de Habitatrichtlijn. Ook het relativiteitsvereiste acht de rege-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

8

ring verenigbaar met het Europese recht. Hoewel er critici zijn van dit
standpunt staat de regering hier niet alleen in. Er zijn diverse gezaghebbende auteurs die stellen dat het Europese recht zich op zichzelf niet tegen
het relativiteitsvereiste verzet (Widdershoven en Dingemanse, Schueler,
Verheij).1
Wel volgt de regering na ampele overweging de suggestie, zoals gedaan
door de leden van de ChristenUnie en de SGP, om de formulering in de
wet iets af te zwakken teneinde het risico op prejudiciële vragen te
verminderen.
In hoofdstuk 2 van deze nota wordt hier nader op ingegaan.
De leden van de CDA-fractie vroegen of de regering het vanuit het
oogpunt van rechtszekerheid mogelijk en gewenst acht om in de memorie
van toelichting meer duidelijkheid dan thans te verschaffen over de aard
van het project en de locatie. En of dit ook kan gelden voor het werken
met categorieën waarop de Crisis- en herstelwet van toepassing is (Bijlage
I), zoals categorie 2.1 en categorie 3.1 van Bijlage I. Voorts vroegen deze
leden op basis van welke criteria deze projecten door de selectie zijn
gekomen.
In het licht van deze opmerkingen van de leden van deze fractie is het
goed om de achtergrond van de bijlagen I en II toe te lichten. In bijlage I
zijn categorieën ruimtelijke en infrastructurele projecten benoemd. Als
een project bepaalde juridische kenmerken heeft, zoals in deze bijlage
beschreven, valt het onder bijlage I. Materieel betekent dit dat tot en met
1 januari 2014 de bestuursprocesrechtelijke maatregelen uit afdeling 2 van
het wetsvoorstel van toepassing zijn. De regering heeft deze bijlage zo
vormgegeven vanuit het streven om deze maatregelen gedurende de
looptijd van de wet zo breed mogelijk van toepassing te laten zijn op
ruimtelijke en infrastructurele projecten. Het maken van een lijst van
projecten, die onder bijlage I vallen, is per definitie een momentopname.
Deze lijst zou aan verandering onderhevig zijn vanwege het feit dat met
enige regelmaat de juridische kenmerken van projecten zullen veranderen, waardoor ze op de lijst komen of van de lijst afvallen. Hoewel een
limitatieve lijst met met name genoemde projecten niet mogelijk is, is op
elk moment glashelder of een project met bepaalde kenmerken wel of niet
onder bijlage I valt. In die zin kan er geen verwarring bestaan. In bijlage II
is wel gekozen om projecten expliciet te benoemen. Voor die projecten
geldt aanvullend op de bestuursprocesrechtelijke maatregelen het
bepaalde in afdeling 3 over het milieu-effectrapport. Omdat dit een tamelijk verstrekkende bepaling is, heeft de regering gemeend selectief te
moeten zijn in het opnemen van projecten in deze bijlage.

1

R.P.B.A. Dingemans, R.J.G.M. Widdershoven, De Schutznormleer in communautair
perspectief: het Duitse debat, NTB 2005/10,
p. 327; B.J. Schueler, Tussen teveel en te
weinig. Subjectivering en finaliteit in de
bestuursrechtspraak, preadvies Vereniging
voor Bouwrecht 2009, p. 35; zie ook N. Verheij,
Uit zuinigheid naar relativiteit, in:
A.W. Heringa e.a. (red.), Het bestuursrecht
beschermd, Den Haag: Sdu 2006, p. 109.

De leden van de PvdA-fractie vroegen of het mogelijk is om de geldigheid
van onderzoeken voor bestemmingsplannen te fixeren gelijk de Spoedwet
wegverbreding en Wet luchtvaart.
In de Wet luchtvaart wordt in navolging van de Spoedwet wegverbreding
en de Tracéwet vastgelegd dat bij de vaststelling van een luchthavenverkeersbesluit – of indelingsbesluit gebruik wordt gemaakt van reeds vastgestelde gegevens over verkeer, milieu en flora en fauna en de daarop
gebaseerde onderzoeken, die ten grondslag hebben gelegen aan het
ontwerp-luchthavenbesluit. Als tussen de vaststelling van het ontwerpluchthavenbesluit en het besluit zelf meer dan twee jaar ligt, moet dat
besluit een motivering van de actualiteit van die rapporten bevatten. De
tijd die ligt tussen het ter inzage leggen van een ontwerp bestemmingsplan en de vaststelling daarvan bedraagt een periode van maximaal 24
weken, indien de wettelijke termijnen in acht worden genomen. Deze
periode is natuurlijk niet altijd haalbaar, maar het komt uiterst zelden voor
dat de procedure langer duurt dan twee jaar. De actualiteit van deze
onderzoeken is daarom geen aanwijsbaar knelpunt, zodat een voorziening

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

9

als door deze leden wordt gesuggereerd, naar de mening van de regering
niet nodig is.
De leden van de PvdA-fractie vroegen voorts of een aanpassing van afdeling 6.4 Wet ruimtelijke ordening (Grondexploitatiewet) kan bijdragen aan
een versnelling van de procedures.
De nieuwe Wet ruimtelijke ordening, inclusief afdeling 6.4 over de
grondexploitatie, is op 1 juli 2008 in werking getreden. Met deze afdeling
kan blijkens een ex ante evaluatie de gemeente eindelijk het kostenverhaal
bij grondexploitatie goed regelen.1 De regering heeft tot nu toe geen
signalen gekregen dat de toepassing van deze afdeling leidt tot een vertraging van projecten. Indien de procedures voor ruimtelijke ontwikkeling
opnieuw bezien worden, zal uiteraard de afdeling grondexploitatie daarin
mede betrokken worden.
De leden van de PvdA-fractie vroegen of overwogen is de zeehavennorm
met betrekking tot geluidhinder breder van toepassing te maken zodat op
meer locaties nieuwe woningbouw nabij havens mogelijk wordt gemaakt.
In het kader van het wetsontwerp SWUNG I, dat naar verwachting in
november aan de Tweede Kamer zal worden aangeboden, is met alle
betrokken partijen gesproken over een verregaande herziening van het
normstelsel van de Wet geluidhinder. Bij deze gesprekken gaat het zowel
om vereenvoudiging van regelgeving als om behoud van milieukwaliteit.
Een deel van de genoemde herziening is neergelegd in het wetsontwerp
SWUNG I, met name het deel dat betrekking heeft op rijkswegen en
hoofdspoorwegen. Voor de geluidnormstelling rond industrieterreinen,
waar de zeehavennorm onderdeel van is, vindt de besluitvorming plaats
bij de voorbereiding van het wetsontwerp SWUNG II. In de begeleidende
brief bij het wetsvoorstel SWUNG I zal hier nader op worden ingegaan.
Vanwege de grote samenhang in het normenstelsel heeft de regering het
niet wenselijk geacht om in het kader van de Crisis- en herstelwet de
reikwijdte van de zeehavennorm te verruimen en mogelijk kort daarna
meer fundamentele wijzigingen door te voeren.
De leden van de Pvda-fractie vroegen of het mogelijk is om versneld in te
zetten op het toekennen van de R1-status aan Nederlandse Energie-uitafval projecten.
De Minister van VROM heeft tijdens het Algemeen Overleg Afval en
verpakkingen op 8 oktober 2009 toegezegd, dat zij een wijzigingsprocedure van het Landelijk afvalbeheerplan (LAP) gaat starten. Doel
daarvan is om (een deel van de) Nederlandse afvalverbrandingsinstallaties, vooruitlopend op de implementatie van de nieuwe Europese
Kaderrichtlijn afvalstoffen, eerder dan eind 2010 de status van installatie
voor nuttige toepassing (R1-status) te geven. De wijzigingsprocedure van
het LAP voorziet onder meer in een inspraakprocedure en notificatie aan
de Europese Commissie. Op basis daarvan zal de minister besluiten of zij
de wijziging van het LAP zal doorzetten. In januari of februari 2010 zal zij
de Kamer daarover informeren.

1

Royal Haskoning, Metrum, Radboud Universiteit Nijmegen, voorbeeldprojecten gebruik
grondbeleidsinstrumentarium, 2008, aangeboden aan de Tweede Kamer bij Kamerstukken II 2008/09, 27 581, nr. 36 (zesde
voortgangsbrief grondbeleid).

Omdat de belangrijkste conclusie van Elverding was dat niet zozeer juridische procedures infrastructurele projecten vertraagden, maar vooral langdurige besluitvormingsprocedures, waarbij vele partijen betrokken zijn,
stelden de leden van de fractie van de Partij van de Arbeid een crisis- en
herstel-aanpak voor, die in navolging van de aanbevelingen van de
commissie Elverding, vooral inzet op versnelling van besluitvorming en
die elementen in zich heeft die aangrijpen op alle fasen in de totstandkoming van een project, niet slechts op de beroepsfase aan het eind.
De commissie Elverding richtte zich in haar advies zowel op verbeteringen
in bestuurscultuur en voorbereiding (hoofdstuk 4), als op verbetering van
het besluitvormingsproces (hoofdstuk 5) als ook op verbeteringen in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

10

wetgeving (hoofdstuk 6). Dit vanuit de notie, dat juist de samenhang
tussen de aanpak van deze drie aspecten zorgt voor doorbraken, die
bijdragen aan de kabinetsambitie om de besluitvormingstijd te halveren.
Er is dus geen sprake van een keuze tussen ofwel de aanpak van ambtelijke voorbereiding ofwel wet- en regelgeving, maar het is én-én-én. De
uitvoering van de adviezen van de commissie Elverding krijgt voor infrastructurele projecten onder meer vorm binnen het programma Sneller en
Beter. In de Chw zijn buiten het terrein van infrastructuur duidelijk lessen
getrokken uit het advies. Zo heeft de regering in het kader van deze wet
het voorstel overgenomen tot afschaffing van het beroepsrecht van
decentrale overheden en heeft het gedachtegoed van Elverding uitdrukkelijk ten grondslag gelegen aan hoofdstuk 2, afdeling 7 (lokale projecten
van nationale betekenis).
De opdracht voor het programma Sneller en beter is om de kabinetsambitie te verwezenlijken om de gemiddelde doorlooptijd van infrastructurele projecten te halveren door betere besluitvorming, betere samenwerking, betere wetgeving en betere budgettering. In het voor de zomer
aan u aangeboden Actieplan zijn de lijnen uitgezet, waarlangs binnen
Sneller en Beter aan deze ambitie wordt gewerkt:
Vereenvoudiging van de onderzoekslast;
Niet meer en diepgaander onderzoeken dan nodig;
Publieksparticipatie: Betere en eerdere betrokkenheid van belanghebbenden;
Programma-aanpak voor de aspecten lucht, natuur en geluid;
Verbetering van het procesontwerp van projecten. Hierbij moet onder
meer gedacht worden aan het combineren planontwikkeling en realisatie,
het eerder betrekken van marktpartijen en het aanscherpen van termijnen;
Opleveringstoets ter afronding van het project;
Cultuurverandering binnen de ambtelijke organisatie.
Ook het programma Randstad Urgent is bijvoorbeeld een spoor dat leidt
tot verbetering van bestuurlijke processen. Belangrijke elementen in de
aanpak van Randstad Urgent zijn:
Doortastende besluitvorming onder leiding van een programmaminister.
Daarnaast bestuurlijke duo’s per project;
Werken aan een andere bestuurscultuur: o.a. nauwe samenwerking tussen
departementen en tussen overheidlagen;
Samenhangende besluitvorming over ruimtelijke projecten in een regio;
Proactieve advisering: dreigende problemen vroeg signaleren en de
verantwoordelijke bestuurders hierop direct aanspreken. De Randstadgezant vervult een rol in het signaleren van dergelijke problemen.
Kortom, er gebeurt veel om bestuurlijke en ambtelijke processen en de
inrichting van besluitvorming te verbeteren. Daarnaast is wet- en regelgeving een derde pijler, die in ogenschouw moet worden genomen. In het
ruimtelijk domein zijn recentelijk al veel wijzigingen doorgevoerd, zoals de
Wabo, herziening Wro, modernisering Mer, de Wet versnelling besluitvorming wegen, de voorziene wijziging van de Tracéwet et cetera. Al deze
wetswijzigingen richten zich op versnelling en vereenvoudiging van
besluitvorming. Met de Crisis- en herstelwet wordt hieraan in het licht van
de crisis op basis van waargenomen belemmeringen bij projecten/
rechtsgebieden een aantal wijzigingen toegevoegd, die een extra zetje in
de goede richting geven en waarin al duidelijk elementen uit het advies
van de Commissie Elverding zijn te onderscheiden.
Concluderend is de regering het dan ook met de leden van de PvdA eens
dat er op veel meer terreinen dan wetgeving iets moet gebeuren en dat
meer gebruik moet worden gemaakt van bestaand instrumentarium. In
andere trajecten zet de regering hier ook sterk op in. Dat laat echter
onverlet dat op het specifieke gebied van wetgeving de Crisis- en
herstelwet naar de mening van de regering een belangrijke bijdrage levert
aan versnelling en vereenvoudiging van besluitvorming. Bovendien zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

11

hierbij onderdelen van het advies van de Commissie Elverding vertaald
naar projecten buiten de sfeer van de infrastructuur.
De leden van de PvdA-fractie vroegen voorts aandacht voor voldoende
capaciteit bij de rechtspraak en de Stichting Advisering Bestuursrechtspraak. Deze leden waarschuwden ervoor dat hoewel met de Crisis- en
herstelwet enerzijds procedures worden versneld, dit anderzijds ten koste
zal gaan van de capaciteit van de rechtspraak elders.
De maatregelen voorgesteld in de artikelen 1.6 tot en met 1.8 beogen
inderdaad een snelle behandeling van beroepen bij de rechters en –
indien onderzoek nodig is – bij de StAB. Hiervoor worden geen extra
middelen beschikbaar gesteld. De rechterlijke colleges en de StAB zullen
de onder de voorgestelde Crisis- en herstelwet vallende projecten zo
nodig met voorrang moeten behandelen. Dit betekent inderdaad dat dit
ten koste zal kunnen gaan van de snelheid waarmee andere zaken worden
behandeld. Wij achten dit echter gerechtvaardigd vanwege de maatschappelijke urgentie van de onder de voorgestelde Crisis- en herstelwet
vallende projecten.
De leden van de PvdA-fractie alsmede de leden van de fractie van GroenLinks vroegen om een nadere toelichting naar aanleiding van het advies
van de Raad van State met betrekking tot het overnemen van een aanpak
zoals die werd gevolgd in de Deltawet grote rivieren en koppelden
daaraan enkele vervolgvragen over de succesfactoren van de Deltawet
grote rivieren in relatie tot het terzake voorgestelde in de Crisis- en
herstelwet. Ook vroegen zij naar de toepasbaarheid van deze aanpak voor
bijvoorbeeld het realiseren van windmolenpark(en) van 6000 MW in zee
en de integrale verbetering van de Afsluitdijk.
Naar aanleiding van de vragen van de genoemde leden hecht de regering
eraan de gemaakte keuzes op dit punt nader toe te lichten.
De Raad van State heeft geadviseerd conform de systematiek van de
Deltawet grote rivieren een beperkt aantal grote projecten te benoemen
en daarvoor een versnelde procedure te ontwerpen. Ook tijdens de rondetafelgesprekken in de Tweede Kamer is die suggestie gedaan. Los van de
omstandigheid dat de realisatie van grote ruimtelijke projecten zich
minder eenvoudig in één simpele procedure laten vangen, heeft de regering er nadrukkelijk voor gekozen om met de Crisis- en herstelwet niet
uitsluitend de aandacht te richten op grote projecten. In contacten met
vertegenwoordigers uit de bouwwereld is van die zijde juist uitdrukkelijk
verzocht om een benadering waarbij ook kleinschalige bouwprojecten
voordeel zouden kunnen hebben van de beoogde procedures. Een klein
(woning)bouwproject, waar ook in Nederland, kan immers voor de plaatselijke economie van groot belang zijn. Recente berekeningen laten zien
dat een woning al gauw 1,5 tot 2 arbeidsplaatsen oplevert. Vele kleinere
bouwprojecten vormen tezamen een werkgelegenheidsimpuls van grote
maatschappelijke betekenis.
De regering heeft de waardevolle verwijzing van de Raad van State naar
de Deltawet grote rivieren aldus vertaald naar de huidige situatie: een
slagvaardige, efficiënte procedure voor kleine en middelgrote bouwprojecten. Met deze procedure kan via één besluit van één bestuursorgaan
de bouw van maximaal 1500–2000 woningen worden gerealiseerd. De
procedure is extra eenvoudig omdat met in achtneming van de betreffende Europese richtlijnen de m.e.r.-plicht niet geldt en ook geen luchtonderzoek hoeft te worden uitgevoerd. In de eerste nota van wijziging is
het mogelijke toepassingsbereik uitgebreid tot andere bij algemene maatregel van bestuur aan te wijzen projecten van maatschappelijk betekenis.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

12

Voor (woning)bouwprojecten was een benadering op de leest van de
Deltawet grote rivieren goed mogelijk, omdat het een relatief homogene
groep projecten betreft. De vernieuwing van de Afsluitdijk is een afzonderlijk project onder verantwoordelijkheid van de staatssecretaris van Verkeer
en Waterstaat, die daarvoor reeds beschikt over een adequaat instrumentarium. Besluitvorming over de Afsluitdijk valt onder bijlage I van het
wetsvoorstel en kan zodoende al profiteren van de tijdelijke voorzieningen
voor bestuursprocesrecht, alsmede van de structurele wetgeving, die is
opgenomen in hoofdstuk 3 van het wetsvoorstel. De regering heeft het
voornemen om in 2010 een voorkeursbeslissing voor de Afsluitdijk te
nemen. Op dat moment zal inzicht bestaan in welke besluiten nodig zullen
zijn voor de realisatie. Voor windenergie op zee is de belangrijkste overweging geweest, dat de besluitvorming over het vergunnen van de korte
termijn doelstelling van 950 MW (dus inclusief de verhoging van het
aanvullend beleidsakkoord), naar verwachting vóór inwerkingtreding van
de Crisis- en herstelwet zal plaatsvinden, zodat van opname in het wetsvoorstel geen versnelling valt te verwachten.
Volgens de leden van de PvdA-fractie lenen ook een basisnet voor elektrische auto’s en een aantal urgente spoorprojecten die met vele procedures
zijn omgeven, zoals de Delftse spoortunnel, zich voor een aanpak als die
van de Deltawet. Deze leden vroegen of de regering hun mening deelt.
In het plan van aanpak elektrisch rijden dat op 3 juli 2009 aan de Tweede
Kamer is gezonden is aangegeven dat het Rijk als een van de maatregelen
de aanleg van de noodzakelijke (laad- en energie)infrastructuur, inclusief
de benodigde aanpassing van de bestaande elektriciteitsinfrastructuur zal
stimuleren. De vraag of dit moet leiden tot een basisnet voor elektrische
auto’s en of een aanpak als die bij de Deltawet grote rivieren in dit
verband voordelen biedt, kan op dit moment niet worden beantwoord.
Daarvoor is ook ervaring nodig met de experimenten die in het kader van
de Proeftuinenregeling Hybride en Elektrisch Rijden van start gaan.
Over spoorprojecten moet worden opgemerkt dat het gaat om een gedifferentieerde groep projecten, die reeds valt onder bijlage I van de Chw.
Voor de Delftse spoortunnel is een gemeentelijk bestemmingsplan aan de
orde, geen tracébesluit, en biedt de Wro mogelijkheden tot coördinatie
van uitvoeringsbesluiten. Dat project is inmiddels reeds in uitvoering
genomen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen een reactie op de stelling
van professor Meurs dat voorgestelde wijzigingen ook negatieve effecten
kunnen hebben op de totstandkoming van de door commissie Elverding
beoogde verbeteringen door de grotere druk op de procedures (onder
andere kortere termijnen) en het risico dat met de voorgestelde wijzigingen de druk van de ketel verdwijnt voor de noodzakelijke veranderingen in de werkprocessen.
De commissie Elverding richtte zich zowel op verbeteringen in bestuurscultuur en voorbereiding (hoofdstuk 4), als op verbetering van de inrichting van het besluitvormingsproces (hoofdstuk 5) alsook op verbeteringen
in de wetgeving (hoofdstuk 6). Het is daarbij, zeker nu met de economische crisis, geen kwestie van het een of het ander, maar van drie sporen
die alledrie voortvarend moeten worden aangepakt, zoals nu in de praktijk
gebeurt. De regering is het niet eens met de stelling van professor Meurs.
Meer aandacht voor maatregelen in de sfeer van wet- en regelgeving en
met name het bestuursprocesrecht, leidt naar haar oordeel niet tot minder
aandacht voor bijvoorbeeld veranderingen in de werkprocessen of de
kwaliteit van de besluitvorming in de voorfase.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

13

De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of de regering ook de
conclusie trekt dat het raadzaam is om in het vervolg sneller te besluiten
tot het starten van een MIRT-verkenning.
Die conclusie trekt de regering niet omdat het aantal projecten dat gereed
komt niet wordt beperkt doordat er te weinig projecten in studie zijn
genomen of van de tekentafel komen. Het probleem is veeleer dat de
besluitvorming stagneert of traag verloopt door de complexiteit van weten regelgeving of door stroperige bestuurlijke en ambtelijke processen.
Het besluit komt dus maar niet tot stand. Het is vanaf haar aantreden een
prioriteit van de regering om hier doorbraken in te bereiken. Andere
beperkende factoren zijn de beschikbare middelen en het feit dat in
sommige sectoren van de bouw de beschikbare capaciteit bijna volledig
wordt benut. Meer projecten in studie nemen betekent meer werk voor
ambtenaren en ingenieursbureaus, maar aangenomen mag worden dat
het aantal gerealiseerde projecten hierdoor niet significant toeneemt.
De leden van de VVD-fractie vroegen zich af welk effect de invoering van
de Crisis- en herstelwet zal hebben op de nog te verwachten wetswijzigingen en andere projecten in het kader van het advies van de commissie
Elverding.
Ten aanzien van de relatie tussen de Crisis- en herstelwet en de wijziging
van de Tracéwet naar aanleiding van het advies van de commissie Elverding kan gezegd worden dat deze complementair zijn. Met de Crisis- en
herstelwet worden ervaren belemmeringen in een breed spectrum aan
wet- en regelgeving voor de snelle realisatie van ruimtelijke en infrastructurele projecten weggenomen, terwijl met de wijziging van de Tracéwet
beoogd wordt voor infrastructurele projecten het gedachtegoed van de
commissie Elverding over de inrichting van besluitvormingsprocessen te
verankeren in deze wet.
De leden van de VVD-fractie vroegen de regering te reageren op de kritiek
dat de Crisis- en herstelwet zal leiden tot een beperkte stijging van de
werkgelegenheid in de Grond-, Weg- en Waterbouwsector. Voorts vroegen
zij de regering daarbij ook aan te geven of de betrokken departementen
voldoende capaciteit hebben om al deze projecten vóór de expiratiedatum
van deze wet uit te voeren.
De Crisis- en herstelwet is gericht op vereenvoudiging en bekorting van
de procedures en geeft daardoor soms juist een verlichting van de werkzaamheden. De genoemde wegenprojecten hebben een ambitieuze planning en spelen voor het merendeel net na de piek van de Spoedaanpak.
De crisis- en herstelwet maakt de realisatie van projecten enigszins
sneller, maar vooral robuuster en daarmee wordt de feitelijke realisatietijd
versneld. .Hierdoor wordt het werkpakket stabieler en kan de markt daar
beter op anticiperen. Het zal mogelijk een piek aan werkzaamheden opleveren. Deels is dat naar verwachting op te vangen door gecombineerde
aanbesteding en interne herprioritering. Deels zal de tijdelijke piek met
gerichte inhuur worden opgevangen.
De leden van de fracties van CDA, SP, VVD, GroenLinks en de Partij voor
de Dieren vroegen in verschillende bewoordingen een reactie op de stelling dat de voorgenomen maatregelen op bestuursprocesrechtelijk terrein
voornamelijk zien op versnelling van procedures bij de rechter, terwijl uit
veel onderzoek blijkt dat de grootste «bottleneck» niet bij de rechter ligt
maar bij het bestuur in de voorbereiding van de besluiten, waarbij het
vaak ontbreekt aan voldoende expertise of capaciteit om complexe
besluitvorming voortvarend af te ronden.
De regering onderkent dat de Crisis- en herstelwet niet de oplossing is
voor alle problemen en deelt de analyse van de commissie Elverding dat
er parallel gewerkt moet worden aan zowel de verbetering van ambtelijke
en bestuurlijke processen, als de inrichting van het besluitvormingsproces

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

14

als ook de wet- en regelgeving. Het is naar de stellige overtuiging van de
regering niet het een of het ander, maar alles tegelijk. Op het gebied van
wetgeving doet de regering al veel, zoals de modernisering MER, de
herziening WRO, de Wabo en de wijziging van de Tracéwet. De Crisis- en
herstelwet is een aanvulling hierop, bedoeld om een extra impuls te
geven op terreinen, waar nog versnelling of vereenvoudiging te behalen
valt. Naast wetgeving is de regering ook actief op het terrein van ambtelijke en bestuurlijke processen. Bij ambtelijke voorbereiding gaat het om
aspecten als personeelsbeleid, kwaliteitszorg, vereenvoudiging van werkwijze en cultuurverandering, waarvoor veel in gang gezet is in de afgelopen jaren, onder meer in het kader van het Actieprogramma Sneller en
Beter. Voor bestuurlijke processen gaat het bijvoorbeeld om het
programma Randstad Urgent, waarbij concreet gewerkt wordt aan effectievere vormen van besturen. Kortom, de regering erkent dat dit wetsvoorstel onderdeel uitmaakt van een groter geheel en afzonderlijk niet alle
problemen die bestaan oplost, maar meent dat de wet wel een substantiële en belangrijke bijdrage levert aan de versnelling en vereenvoudiging
van besluitvorming.
De leden van de PvdA-fractie constateerden dat van de mogelijkheden die
reeds bestaan om projecten gestructureerd en snel te behandelen amper
gebruik wordt gemaakt in de praktijk.
Daarnaast is er sprake van een gebrek aan expertise bij sommige
gemeenten. Gebiedsregisseurs of teams van deskundigen kunnen (kleine)
gemeenten helpen met de toepassing van bestaande mogelijkheden in de
wetgeving om projecten gestructureerd en snel te behandelen. Aanvullend vroegen de leden van de fracties van het CDA en de ChristenUnie
een reactie op de suggestie, gedaan tijdens de ronde tafelgesprekken van
de Kamer, om bij de beoogde projecten te voorzien in kwalitatieve en
kwantitatieve versterking van de overheden die de besluitvorming voorbereiden, bijvoorbeeld met «crisiswetondersteuningsteams»?
De regering merkt op dat de verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen
dat bestuurders en hun ambtelijke ondersteuning goed op de hoogte zijn
van de wettelijke mogelijkheden, primair bij de diverse bestuursorganen
zelf ligt. Dat neemt niet weg dat de regering zich verantwoordelijk voelt
voor een deugdelijke voorlichting en kennisverspreiding ten aanzien van
nieuwe wetgeving. Bij het voorliggende wetsvoorstel is het belang
daarvan nog groter. Bij veel decentrale projecten zal immers de vraag
rijzen wat de Crisis- en herstelwet voor dat project kan betekenen. Het kan
zijn dat het volgen van de afdeling voor de versnelde uitvoering van
bouwprojecten (hoofdstuk 2, afdeling 6) voor een concreet project het
meest in de rede ligt, maar het kan ook zijn dat het project het meest
gebaat is bij de experimentele gebiedsaanwijzing (hoofdstuk 2, afdeling 1)
of bij het volgen van de procedure voor lokale projecten met nationale
betekenis (hoofdstuk 2, afdeling 7). In de laatste twee gevallen moet zo’n
gebied of project bij algemene maatregel van bestuur worden aangewezen. Het ministerie van VROM voert overleg met de VNG en het IPO
over de wijze waarop de selectie en vervolgens de begeleiding van deze
gebieden en projecten het beste vorm kan krijgen. De instelling van teams
van deskundigen die specifiek hierop gericht zijn, dan wel bredere «crisiswetondersteuningsteams» zal nadrukkelijk als mogelijkheid worden
meegenomen bij de invoering van de wet.
Volgens de leden van de SP-fractie zou een herziening van het grondbeleid en een stevige aanpak van grondspeculatie onderdeel moeten zijn
van dit wetsvoorstel.
Grondbeleid is een complexe materie, waarvan het effect op de bouwproductie niet altijd eenduidig is. Een eventuele herziening van het grondbeleid wordt meegenomen in de Heroverwegingen, die de regering recent
in gang heeft gezet. De leden van de fractie van de SP veronderstellen dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

15

grondposities van projectontwikkelaars en beleggers menigmaal leiden
tot vertraging. Daar kan tegenover worden gesteld dat juist die partijen
gericht zijn op de snelle ontwikkeling van de nieuwe bestemming. Over de
mogelijkheid dat grondspeculatie leidt tot opdrijving van grondprijzen en
daarmee tot stagnatie, kan worden opgemerkt dat dit in de praktijk van de
gebiedsontwikkeling momenteel niet als een belangrijk probleem wordt
gezien.
De leden van fracties van de SP, GroenLinks en de Partij voor de Dieren
vroegen de regering hoeveel tijdwinst er per wetswijziging te verwachten
is.
In het Nader Rapport is onder C4 per wetswijziging ingegaan op de
opmerkingen van de Raad van State over de te verwachten versnelling en
vereenvoudiging als gevolg van de Crisis- en herstelwet. Er zijn maatregelen in de Crisis- en herstelwet die een vooral rechtstreekse versnelling
betekenen, zoals onder meer:
het achterwege laten van alternatievenonderzoek of advies van de
commissie MER;
de voorstellen op het gebied van onteigening;
het verkorten van de beslistermijn voor de rechter; en
de diverse voorzieningen uit hoofdstuk 2, waarbij de procedures
gestroomlijnd zijn en regels buiten toepassing kunnen worden verklaard.
Aan de andere kant zijn er ook maatregelen, die vooral zijn gericht op
vereenvoudiging. Deze maatregelen leiden niet direct tot versnelling,
maar verminderen de risico’s voor een project en voorkomen daarmee
stagnatie van projecten. Voorbeelden zijn:
het passeren van kleine gebreken; en
de natuurtoets/passende beoordeling, die onderdeel gaat uitmaken van
het Tracébesluit, zodat er een in plaats van twee besluiten worden
genomen.
Hoewel afzonderlijke maatregelen vaak beperkte tijdwinst opleveren, leidt
de som der delen, ofwel het geheel van maatregelen dat op een specifiek
project van toepassing is, tot substantiële tijdwinst en een verminderd
risico op vertraging. Volgens de sector bouw gaan projecten in de praktijk
als gevolg van deze Crisis- en herstelwet ten minste een half jaar tot 1,5
jaar sneller verlopen.
De leden van de SP-fractie vrezen dat door de Crisis- en herstelwet
dermate veel spelregels veranderen dat dit tot vertraging zou kunnen
leiden. Daarom zouden de SP-leden graag willen zien dat de regering
alleen die wetswijzigingen in gang zet die substantieel versnelling opleveren zonder dat de zorgvuldigheid van de besluitvorming daaronder lijdt.
De regering deelt de vrees voor vertraging als gevolg van de gekozen
aanpak niet. De maatregelen en projecten zoals opgenomen in de Crisisen herstelwet komen voort uit een analyse van de verschillende rechtsgebieden, die aan de orde zijn bij ruimtelijke en infrastructurele projecten en
van het totale pakket onderhanden projecten bij het rijk. Daarbij is gezocht
naar in de praktijk ervaren belemmeringen voor de voortgang van
projecten. Op het wegnemen van deze belemmeringen is de Crisis- en
herstelwet gericht. De regering heeft per maatregel afgewogen of de
positieve effecten opwegen tegen negatieve effecten van maatregelen, die
er altijd kunnen zijn en is van mening dat dit bij de maatregelen in de
Crisis- en herstelwet het geval is. Het is wel van belang – en dat komt
tegemoet aan de vrees van de leden van de SP – om de invoering van de
wet zorgvuldig te begeleiden. De regering zal hiervoor zorgdragen.
De leden van de fracties van SP en D66 vroegen de regering uiteen te
zetten hoe de beoogde versnellingsmaatregelen zich verhouden tot
bestaande wetten en wetsvoorstellen, waarbij de leden van de SP opteren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

16

voor de beperking tot het ten uitvoer leggen van bestaande wetswijzigingen.
De regering heeft er in het licht van de economische crisis voor gekozen
om een schep bovenop de reeds in werking gestelde wetswijzigingen te
doen. De regering ziet de Crisis- en herstelwet dus als een aanvulling op
de lopende trajecten en heeft er zorgvuldig op toegezien dat in de Crisisen herstelwet geen maatregelen zijn opgenomen, die interfereren met
lopende trajecten. Ten aanzien van de Spoedwet wegverbreding en de
wijziging van de Tracéwet, gericht op inrichting van de besluitvorming
conform het advies van de commissie Elverding, is er bijvoorbeeld
bewust voor gekozen dat er voor Spoedwetprojecten en Tracéwetprojecten niet veel verandert in de procedure. De enige substantiële
verandering voor deze projecten is dat de natuurtoets of de passende
beoordeling in het kader van de Natuurbeschermingswet deel gaat
uitmaken van het Tracébesluit, zodat er een besluit in plaats van twee
besluiten worden genomen.
De leden van D66 vroegen voorts of de regering bereid is te onderzoeken
of versnelling van de 58 projecten in de wet geen vertraging oplevert voor
projecten die buiten het toepassingsbereik van het wetsvoorstel vallen.
Opname van projecten in de bijlagen bij de Crisis- en herstelwet heeft
geen repercussies voor de besluitvorming over andere projecten. Besluitvorming over projecten gaat door de Crisis- en herstelwet sneller en
eenvoudiger. Andere projecten hoeven hier niet onder te lijden.
De leden van de SGP-fractie vroegen hoe groot het risico is dat als gevolg
van de tijdelijke Crisis- en herstelwet regelgeving en procedures door
elkaar heen gaan lopen en dusdanige onzekerheid creëert dat daadkrachtige besluitvorming juist moeilijker wordt.
De regering acht dit risico niet groot. In de eerste plaats is er voorzien in
helder overgangsrecht. Er zijn voorzieningen opgenomen voor besluiten
die reeds genomen zijn voor de inwerkingtreding van de voorgenomen
Crisisen herstelwet. Daarnaast is in artikel 5.10 geregeld wat rechtens is
na 31 december 2013, voor projecten die op die datum al zijn gestart,
maar nog niet zijn afgerond.
De leden van de SGP-fractie vroegen een antwoord op de vraag wat de
toegevoegde waarde en de noodzaak van het voorliggende wetsvoorstel
is in relatie tot de reeds bestaande mogelijkheden in de wetgeving voor
coördinatie en integratie van besluitvorming.
De Crisis- en herstelwet is gebaseerd op een analyse van belemmeringen
waar in de praktijk binnen rechtsgebieden en bij concrete projecten
tegenaan wordt gelopen. Dat heeft geleid tot een veelheid van maatregelen, gericht op het bieden van specifieke oplossingen voor allerlei
verschillende belemmeringen. Oplossingen waarbij het gaat om (aanvullende mogelijkheden van) coördinatie en integratie betreffen met name de
bijzondere voorzieningen in hoofdstuk 2.
Als het bijvoorbeeld gaat om ontwikkelingsgebieden zijn dat gebieden,
waar veel ruimtelijke ontwikkelingen samenkomen, waardoor belangenconflicten ontstaan die leiden tot stagnatie. De aanwijzing van ontwikkelingsgebieden is een experiment, waarbij een NSL-achtige aanpak wordt
opgezet en het bevoegd gezag een actieve rol en meer manoeuvreerruimte krijgt om gewenste ruimtelijke ontwikkelingen mogelijk te maken.
Hoofdstuk 2 bevat in de afdelingen 6 en 7 twee besluitvormingsprocedures die elk hun eigen meerwaarde ten opzichte van bestaande
regelgeving kennen. Zo bevat afdeling 6 een procedure met één bevoegd
gezag, één besluit, één moment van rechtsbescherming en één rechterlijke instantie. afdeling 7 bevat vervolgens een procedure die weliswaar
grotendeels bestaat uit bestaande wettelijke elementen – de structuurvisie
en de coördinatieregeling uit de Wet ruimtelijke ordening – maar de meer-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

17

waarde van die afdeling is dat de aangewezen projecten verplicht de
procedure volgen. Van vrijblijvendheid is derhalve geen sprake meer.
Deze drie afdelingen wijken ieder voor zich af van het bestaande instrumentarium en hebben daarmee een duidelijke meerwaarde ten opzichte
van het bestaande instrumentarium.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of alle voorstellen ook daadwerkelijk een versnelling en/of vereenvoudiging betekenen. Er ontstaan
immers naast de reeds bestaande regelingen allerlei afwijkingen, die
deels ook tijdelijk gelden. Deze leden vroegen voorts of het risico niet
groot is dat sommige voorstellen juist leiden tot extra juridische procedures en nieuwe jurisprudentie.
Wij menen dat de voorstellen zullen leiden tot versnelling. Wel zal de mate
van versnelling mede afhankelijk zijn van het type project. Wij verwachten
niet dat voorstellen zullen leiden tot extra procedures omdat besluitvorming zoveel mogelijk wordt geconcentreerd bij een bestuursorgaan.
De leden van de SP-fractie vroegen waarom de regering nu pas echt in
beweging komt om iets te doen aan de bestuurlijke stroperigheid en
waarom – pas na een vol crisisjaar – deze voorstellen komen. Tevens
vroegen deze leden waarom niet tussentijds, sectoraal, al een afzonderlijk
voorstel gedaan werd, zodat Nederland nu al een eind op de goede weg
zou zitten.
Snellere besluitvorming is inderdaad van groot belang. Niet alleen voor
het aanpakken van de crisis, maar ook in algemene zin om de grote vraagstukken op het gebied van economie en duurzaamheid adequaat te
kunnen aanpakken. Vanaf haar aantreden heeft de regering hier werk van
gemaakt en prioriteit gegeven aan het doorbreken van de stroperigheid
van besluitvormingsprocessen. Het programma Randstad Urgent, de
commissie Elverding en het daaruit voortvloeiende actieprogramma
Sneller en beter, de Wet versnelling besluitvorming wegprojecten, de
wijziging van de Tracéwet, de herziening van de WRO, de modernisering
MER en de Wabo met de daaruit voortvloeiende omgevingsvergunning
zijn voorbeelden die aantonen dat niet kan worden gezegd dat de regering
niets deed voordat de economische crisis begon. Wel heeft de economische crisis aanleiding gegeven om er een schep bovenop te doen. De in
het Aanvullend Beleidsakkoord beschreven crisisaanpak van de regering
behelst in het ruimtelijk domein 2,3 mrd extra investeringen bovenop de
bestaande budgetten alsmede de aankondiging van de Crisis- en
herstelwet. Binnen een bestek van vijf maanden is deze wet aanhangig
gemaakt bij het parlement. Voor een wet van de omvang van de Crisis- en
herstelwet meent de regering dat dit eerder als snel dan als traag te
bestempelen valt. De regering is er geen voorstander om elke maatregel
afzonderlijk wettelijk te regelen. Dit zou veel trager gaan terwijl het de
regering juist te doen is om snelheid van handelen.
De leden van de SGP-fractie wezen erop dat de voorstellen voor versnelling van rechterlijke procedures allerlei complexe juridische vragen
kunnen oproepen en aanleiding kunnen geven voor belanghebbenden en
overheden die in beroep willen gaan om omwegen te bewandelen, dat dit
juist meer tijd zou kunnen kosten dan de voorgestelde versnelling oplevert en vroegen hoe groot de regering dit risico acht.
Wij delen niet de opvatting van de SGP-fractie dat de genoemde maatregelen voor belanghebbenden aanleiding geven om omwegen te bewandelen. De rechtsgang die openstaat voor belanghebbenden verandert niet
door de voorgestelde maatregelen. Belanghebbenden procederen bij
dezelfde rechter. De rechter heeft zes maanden om tot een uitspraak te
komen. Verder moeten de voorgestelde maatregelen ertoe leiden dat de
kern van het geschil direct duidelijk is, bijvoorbeeld doordat er geen
pro-formaberoep mag worden ingediend en doordat de rechter niet hoeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

18

in te gaan op beroepsgronden die zijn gebaseerd op rechtsregels die niet
strekken tot bescherming van de belangen van degene die zich beroept op
schending van een dergelijke rechtsregel. Het voorstel tot tijdelijk
afschaffen van het beroep van decentrale overheden zou er wel toe
kunnen leiden dat decentrale overheden hun heil zoeken bij de burgerlijke
rechter. Wij achten die kans echter niet groot, zoals verderop in deze nota
naar aanleiding van het verslag nader wordt toegelicht.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen hoe de regering de onzekerheid over de reikwijdte van de wet zal wegnemen, mede in
het licht van het feit dat ook de bevoegdheid wordt gecreëerd om de
projectenlijst bij algemene maatregel van bestuur aan te vullen.
In de inleiding van deze nota is de opbouw van de wet geschetst. Naar de
mening van de regering volgt hieruit duidelijk welke projecten onder de
Crisis- en herstelwet zullen vallen.
Op de mogelijkheid om door middel van een amvb het aantal projecten
onder de werkingssfeer van de Crisis- en herstelwet uit te breiden wordt
elders in deze nota uitgebreid ingegaan.
De leden van de GroenLinks-fractie vroegen welke beoordelingscriteria de
regering bij het onderscheid tussen de geldigheidsduur van de verschillende wijzigingen heeft gebruikt.
De leden van de fracties van de ChristenUnie-fractie en de Partij voor de
Dieren stelden vergelijkbare vragen.
De tijdelijke voorzieningen in de hoofdstukken 1 en 2 hebben deels een
experimenteel karakter (met name hoofdstuk 2) of lopen vooruit op in
voorbereiding zijnde wetgeving (bijvoorbeeld het relativiteitsvereiste).
Voorts is in een enkel geval – denk aan de bepaling over de m.e.r. – sprake
van een afwijking waarvan de reikwijdte naar het oordeel van de regering
in tijd en toepassingsbereik beperkt dient te blijven. Bij de structurele
wijzingen is dit niet het geval. Bovendien zijn veel van die wijzigingen ook
moeilijk splitsbaar in een bestaande en een tijdelijke wet.
De leden van de SP-fractie vrezen dat er een aantal projecten waar nu
breed maatschappelijk verzet tegen bestaat opgedrongen wordt, waarbij
niet duidelijk is in hoeverre alle genoemde projecten de komende twee
jaar in gang gezet kunnen worden. En tot slot vinden deze leden het
schrappen van bureaucratie terecht, maar snappen zij niet waarom dit dan
slechts via tijdelijke wetten gebeurt.
Wat de regering betreft is er geen aanleiding voor de vrees van deze leden
dat met de Crisis- en herstelwet projecten worden opgedrongen, al was
het maar omdat de Crisis- en herstelwet niet in de plaats komt van
besluiten over projecten. Over elk project wordt ten minste één zelfstandig
besluit genomen, waartegen inspraak en beroep mogelijk is. De Crisis- en
herstelwet zorgt slechts voor versnelling en vereenvoudiging van de
procedure. Van de projecten, die met name worden genoemd in bijlage II,
kan de uitvoering beginnen voor 2014. Dat is één van de criteria voor deze
projecten. Ten aanzien van het tijdelijke karakter van de wet kan worden
gezegd dat een deel van de Crisis- en herstelwet (hoofdstuk 3) wel degelijk
structureel is. Voor de tijdelijke maatregelen geldt dat er een moment kan
komen tegen het einde van de looptijd van de wet, dat kan worden vastgesteld of er maatregelen zijn die zich lenen voor structurele inzet.
Voor de leden van de SP-fractie is niet helder waarom al deze wetswijzigingen bij elkaar in één wet staan. Zijn deze ondeelbaar, of is het mogelijk
om deze ook los van elkaar te bezien? De SP denkt dat dit laatste meer
voor de hand zou liggen.
De wetswijzigingen staan in één wet, omdat de regering van oordeel is
dat het bijzondere karakter van de economische crisis het rechtvaardigt
om snel te handelen. Het is ontegenzeglijk sneller om een omvangrijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

19

wetgevingspakket in één keer in te dienen en te behandelen dan om een
serie afzonderlijke wetsvoorstellen in te dienen en te behandelen.
De leden van de D66-fractie stelden dat er een reële kans bestaat dat de
wet voor een deel procyclisch zal werken en op lange termijn negatieve
effecten zal hebben en vroegen een reactie van de regering.
Inderdaad weet de regering evenmin als de leden van de fractie van D66
hoe de economische crisis zich zal ontwikkelen de komende jaren, maar
het is zeker een zaak van de lange adem. De regering is van oordeel dat
het in alle gevallen goed is om een inspanning te doen om bestaande
belemmeringen weg te nemen om projecten te realiseren, die op korte
termijn werkgelegenheid op leveren en op de middellange termijn
bijdragen aan duurzaamheid en versterking van de economische structuur. De regering kan niet inzien wat op de lange termijn negatieve
effecten van deze wet zouden kunnen zijn, die de leden van deze fractie
vrezen.
De leden van de fracties van de SP en de SGP vroegen op basis van welke
overwegingen voor de expiratiedatum is gekozen.
De datum van 1 januari 2014 is gebaseerd op een afweging die de regering heeft gemaakt. De economische crisis is nu en de effecten werken
nog enkele jaren sterk door. Daarom moet het gaan om projecten die de
komende jaren bijdragen aan werkgelegenheid, duurzaamheid en versterking van de economische structuur. Daarbij moest de looptijd niet te kort
zijn, zodat er voldoende tijd is om substantiële effecten te bereiken, maar
ook niet te lang, zodat er geen sprake is van tijdelijke wijzigingen, die voor
het gevoel semi-permanent zijn.
1.4 Rechtsbescherming
De leden van de PvdA-fractie vroegen naar de rechtvaardiging van de
beperking van de rechtsbescherming krachtens de Algemene wet
bestuursrecht. Voorts vroegen deze leden of belanghebbenden na
1 januari 2014 de gelegenheid krijgen om vergoeding te eisen voor schade
die zij door besluiten, die krachtens de tijdelijke bepalingen van de Crisisen herstelwet zijn genomen, hebben geleden en hoe dit vorm wordt
gegeven.
Dat de rechtsbescherming op grond van de Awb wordt beperkt door de
Crisisen herstelwet berust op een misverstand. De Crisis- en herstelwet
verandert niets aan de rechtsbescherming voor belanghebbende burgers,
bedrijven en maatschappelijke organisaties. De regel dat beroep kan
worden ingesteld door belanghebbenden bij een besluit geldt dus onverkort. Wel is het zo dat de behandeling bij de rechter vervolgens versneld
plaatsvindt. Belanghebbenden weten hierdoor eerder waar ze aan toe zijn.
Het is dus niet nodig om een schadevergoedingsregeling voor belanghebbenden in het leven te roepen. Voor een categorie belanghebbenden
verandert er wel iets aan de rechtsbescherming. Bestuursorganen en
publiekrechtelijke rechtspersonen kunnen niet meer opkomen tegen
besluiten van andere bestuursorganen. Wij menen dat bestuursgeschillen
intern, dat wil zeggen binnen het openbaar bestuur, moeten worden opgelost.
De leden van de D66-fractie menen dat de constateringen in de memorie
van toelichting en studies dat veel belemmeringen gerelateerd zijn aan
bestuurlijke processen en ambtelijke voorbereiding op gespannen voet
staan met de ingrijpende juridische hervormingen die neergelegd worden
in de Crisis- en herstelwet, met name het relativiteitsvereiste.
Het is ons niet duidelijk waarom het relativiteitsvereiste op gespannen
voet zou staan met de – ook door ons onderschreven – wenselijkheid om
voor ingrijpende besluiten zo mogelijk een breed maatschappelijk draag-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

20

vlak te vinden, onder meer door participatie van betrokkenen. Dit draagvlak moet ontstaan in de fase van voorbereiding van een besluit. Aan de
mogelijkheden tot inspraak in die fase van de besluitvorming doet dit
wetsvoorstel niets af. In die fase geldt ook geen relativiteitsvereiste, want
dit heeft uitsluitend betrekking op de fase van het beroep bij de rechter. In
die fase is het creëren van draagvlak door participatie niet meer aan de
orde.
2.1 Reikwijdte bijzondere bepalingen
Artikel 1.2 Toevoegen projecten
De leden van de CDA-fractie vroegen waaruit de bijdrage van aan de
bijlagen bij de wet toe te voegen projecten aan de doelstellingen van de
wet zou moeten bestaan en of het uitsluitend gaat om nieuwe projecten of
ook om bestaande projecten waarvan de voortgang door de kredietcrisis
wordt bedreigd of mogelijk bedreigd wordt tijdens de geldingsduur van
de wet. Ook de leden van de fracties van de VVD, ChristenUnie, D66 en de
Partij voor de Dieren vroegen welke criteria er gelden voor het besluit om
een project al dan niet toe te voegen aan deze bijlagen en of deze criteria
niet in de wet zouden moeten staan.
Voor het eventueel toevoegen van projecten gelden in elk geval de
volgende criteria, zoals deze ook staan genoemd in de memorie van
toelichting bij de wet:
Het moet gaan om urgente ruimtelijke projecten;
De projecten moeten bijdragen aan werkgelegenheid, duurzaamheid en/of
versterking van de economische structuur, zodat ze bijdragen aan de
aanpak van de economische crisis;
De uitvoering moet voor 2014 kunnen starten;
De financiering mag geen probleem vormen;
Het moet om een duidelijk en vastomlijnd project gaan;
Er moeten juridische belemmeringen spelen, waarvoor de Crisis- en
herstelwet een oplossing biedt.
In beginsel kan het gaan om nieuwe en bestaande projecten, die aan
bovenstaande criteria voldoen. Het toevoegen van projecten zal worden
vastgelegd in een amvb. Op deze amvb wordt verderop in deze nota ingegaan.
De leden van de fractie van de PvdA-fractie vroegen op welk moment en
op welke wijze wordt getoetst of projecten die binnen de brede categorieën uit bijlage I vallen wel of niet in aanmerking komen voor toepassing
van de Crisis- en herstelwet. Voorts vroegen deze leden in hoeverre
dispuut hierover kan leiden tot extra procedures.
Bijlage I van de wet bepaalt op welke projecten de bestuursprocesrechtelijke maatregelen van afdeling 2 van hoofdstuk 1 van toepassing
zijn. Dit leidt niet tot extra procedures.
De leden van de PvdA-fractie vroegen waarom de wet bijvoorbeeld niet
ook van toepassing is op projecten als de N18 en de N35. Deze leden
zouden ook een voorziening willen treffen om maatschappelijk vastgoed,
waar dit voldoet aan de voorwaarde van groot maatschappelijk belang,
werkgelegenheid, klimaatbestendigheid en duurzaamheid, zoals ziekenhuizen, via een besluit tot de lijst toe te laten. Daarnaast vroegen deze
leden of de maatschappelijke kosten-batenanalyses (hierna MKBA
genoemd) van alle 58 projecten positief waren.
Tracéwetplichtige projecten, en daarmee dus ook de N18 en de N35,
vallen onder bijlage I van de Chw en profiteren dus al van het bijzondere
bestuurs- en procesrecht. De vraag heeft dus betrekking op bijlage II.
Opname in bijlage II betekent dat de maatregelen op het gebied van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

21

MER van toepassing zijn. In deze bijlage van de wet zijn de N18 en de N35
niet opgenomen. Opname in deze bijlage is immers met name zinvol als
de milieueffectrapportage nog moet plaatsvinden. Bij de N18 is de
Standpuntbepaling in het kader van de Tracéwetprocedure achter de rug
en dus ook het onderzoek naar alternatieven en de advisering door de
Commissie voor de m.e.r.. De opname van de N18 in bijlage II draagt bij
aan de reducering van het risicoprofiel, maar bij de bijlage II is gekozen
voor wegprojecten van nationale betekenis. Voor wat betreft de N35 moet
onderscheid worden gemaakt naar de deeltrajecten binnen deze weg.
Voor het deel Zwolle – Wijthmen moet de planprocedure (en dus ook de
milieueffectrapportage) nog starten. Opname voor dit deel in de
projectenlijst kan dus tijdswinst opleveren. Voor wat betreft het deel
Nijverdal – Wierden is de financiering nog niet rond. Daarom is opname in
de lijst voor dit deel prematuur. Overigens geldt ook hier bij AmvB tot
1 januari 2014 de bijlage kan worden uitgebreid
Voor maatschappelijk vastgoed is juist wel een voorziening in de wet
opgenomen. De Deltawetbenadering van hoofdstuk 2, afdeling 6 (bouwprojecten) is ook van toepassing op bij algemene maatregel van bestuur
aangewezen projecten van maatschappelijke betekenis. Op die manier
kunnen deze projecten profiteren van deze belangrijke versnellingsmogelijkheid.
Voor wat betreft de vraag naar de Maatschappelijke Kosten-Batenanalyses
(MKBA) het volgende. De totstandkoming van de projectenlijst is gebaseerd op een politiek-bestuurlijke afweging waarbij het de inschatting van
de regering is dat deze projecten een bijdrage leveren aan het tegen gaan
van de crisis. Een eventuele MKBA ondersteunt deze afweging. Alle
MKBA’s van de Nota Ruimte budget projecten zijn beoordeeld door de
planbureaus (behalve de Vervangers van de «Hoeksche Waard»). Op de
aspecten legitimiteit en effectiviteit wordt voor nagenoeg alle MKBA’s
gunstig geoordeeld. Op het aspect efficiency wordt voor het merendeel
van de MKBA’s gunstig of gemengd geoordeeld. Van de 31 projecten die
onder de verantwoordelijkheid van de minister van Verkeer en Waterstaat
vallen, is voor 13 projecten een MKBA uitgevoerd. Bij 12 projecten viel de
MKBA positief uit, bij 1 project, OV-SAAL, niet geheel positief. Er zijn
achttien projecten waar geen MKBA voor is uitgevoerd. Voor drie wegenprojecten en een havenproject heeft de beslissing al voor 2005 plaatsgevonden, en daarmee vóór het moment waarop het uitgangspunt van een
MKBA voor reguliere MI(R)T-verkenningen in de OEI-leidraad werd opgenomen. Bij de renovatie van 14 bruggen wordt ook geen MKBA uitgevoerd nu de investeringen in deze bruggen enkel zijn gericht op renovatie
en daarmee op het in standhouden van de huidige functionaliteit.
De leden van de fractie van de PvdA meenden dat onduidelijk is welk
project al dan niet onder het toepassingsbereik van de Crisis- en
herstelwet valt. Deze leden pleitten daarom voor een eenmalig, eventueel
tweemalig, vast te stellen lijst met concrete projecten en achtten een rol
van de beide Kamers der Staten-Generaal bij het vaststellen van die lijst
wenselijk. De leden van de ChristenUnie vroegen zich af of in de bijlagen
de projecten voldoende nauwkeurig zijn omschreven en willen meer in
algemene zin weten hoe bijlage I en II totstandgekomen zijn.
In het licht van deze opmerkingen van de leden van deze fracties is het
goed om de achtergrond van de bijlagen I en II toe te lichten. In bijlage I
zijn categorieën ruimtelijke en infrastructurele projecten benoemd. Als
een project bepaalde juridische kenmerken heeft, zoals in deze bijlage
beschreven, valt het onder bijlage I. Materieel betekent dit dat tot en met
1 januari 2014 de bestuursprocesrechtelijke maatregelen uit afdeling 2 van
het wetsvoorstel van toepassing zijn. Vanuit het streven om deze maatregelen gedurende de looptijd van de wet zo breed mogelijk van toepassing

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

22

te laten zijn op ruimtelijke en infrastructurele projecten, heeft de regering
bijlage I op deze wijze vormgegeven. Het maken van een lijst van
projecten, die onder bijlage I vallen, is per definitie een momentopname.
Deze lijst zou aan verandering onderhevig zijn vanwege het feit dat met
enige regelmaat de juridische kenmerken van projecten zullen veranderen, waardoor ze op de lijst komen of van de lijst afvallen. Hoewel een
limitatieve lijst met met name genoemde projecten niet mogelijk is, is op
elk moment glashelder of een project met bepaalde kenmerken wel of niet
onder bijlage I valt. In die zin kan er geen onduidelijkheid bestaan.
In bijlage II is wel gekozen om projecten expliciet te benoemen. Voor die
projecten geldt aanvullend op de bestuursprocesrechtelijke maatregelen
het bepaalde in afdeling 3 over het milieueffectrapport. Omdat dit een
tamelijk verstrekkende bepaling is, heeft de regering gemeend selectief te
moeten zijn met het opnemen van projecten in deze bijlage. De overige
hoofdstukken van de wet zien op tijdelijke bijzondere voorzieningen, zoals
voor ontwikkelingsgebieden, en op structurele wijziging van diverse
wetten. Uiteraard kan de regering zich wel vinden in een rol van de Kamer
bij eventuele wijzigingen in de (categorieën) projecten die onder de
werkingssfeer van de Crisis- en herstelwet worden gebracht. Elders in
deze nota doet de regering hiervoor een voorstel.
De leden van de PvdA-fractie zouden als voorwaarde tot toelating van
projecten willen stellen: het genereren van werkgelegenheid, klimaatbestendigheid, duurzaamheid en groot maatschappelijk belang. Dit om te
voorkomen dat met toelating van vele, kleine projecten de capaciteit bij de
rechtelijke macht niet onevenredig op de proef wordt gesteld.
Bij de selectie van projecten heeft de regering gekeken, zoals beschreven
in de Memorie van Toelichting, naar werkgelegenheid, duurzaamheid
en/of versterking van de economische structuur. Dat komt redelijk overeen
met de criteria die de leden van deze fractie noemen. De argumentatie dat
voorkomen moet worden dat door toelating van kleine projecten de capaciteit van de rechterlijke macht onevenredig op de proef wordt gesteld
volgt de regering niet. De omvang van projecten is niet bepalend voor nut
en noodzaak en het maatschappelijk effect van projecten. Veel kleine
projecten kunnen immers gezamenlijk een groot effect sorteren. Bovendien meent de regering dat de capaciteit van de rechterlijke macht,
hoewel natuurlijk van belang, niet het leidend beginsel kan zijn voor de
keuze van projecten.
De leden van de PvdA-fractie wensen ook natuurprojecten te versnellen
en vroegen of het mogelijk is ook projecten als realisatie Bentwoud,
ontpoldering Hedwigepolder en de afronding van de aankopen van
diverse natuurgebieden (in het bijzonder Dwingelerveld, Springendal,
Friesch-Drentse Wold, Park Lingezegen, De Peel, Plan Tureluur, Polder
Stein (Zuid-Holland) te versnellen door toepassing van de Crisis- en
herstelwet.
Voor zover genoemde projecten moeten worden gerealiseerd via een
provinciaal of rijksinpassingsplan (bijlage I, cat. 2) of voor zover voor die
projecten een vergunning op grond van artikel 19d van de
Natuurbeschermingswet 1998 is vereist (bijlage I, cat. 7.4), zijn de voorgestelde voorzieningen ter versnelling van de besluitvorming in hoofdstuk 1,
afdeling 2, van dit wetsvoorstel van toepassing. Datzelfde geldt voor zover
het gaat om projecten die plaatsvinden ter uitvoering van de Nadere
uitwerking rivierengebied (NURG; bijlage 1, cat. 7.1).
De leden van de PvdA-fractie vroegen of deze wet ook soelaas biedt voor
complexe projecten als het Utrecht Centrum-project waarvoor immers de
mer-fase al lang is afgerond.
In algemene zin kan worden gezegd dat indien de mer-fase van een
project is afgerond het project in beginsel geen baat meer heeft bij de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

23

maatregelen op het gebied van de mer, die zijn opgenomen in de Crisisen herstelwet. Er zijn echter in de Crisis- en herstelwet tal van andere
maatregelen opgenomen, die bijdragen aan versnelling en vereenvoudiging van besluitvorming, zoals de maatregelen op het gebied van
bestuursprocesrecht, onteigening, natuurbescherming, de experimentele
gebiedsaanwijzing of de procedure voor lokale projecten met nationale
betekenis.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen waarom niet gekozen is
voor een wet met een meer gesloten karakter en een beperkt aantal
projecten en hoe het open karakter zich verhoudt tot de tijdelijkheid en de
vergaande reikwijdte van de Crisis- en herstelwet.
De vraag die de regering zich bij aanvang in het licht van de economische
crisis heeft gesteld is welke belemmeringen in de praktijk worden ervaren
bij het toepassen van het omgevingsrecht en bij de besluitvorming over
concrete projecten. Dat heeft geleid tot het voorliggende pakket van maatregelen, waarmee besluitvorming over projecten sneller en/of eenvoudiger – dus ook met minder risico op vertraging – kan plaatsvinden. De
regering heeft dus geredeneerd vanuit de vraag welke maatregelen
soelaas bieden voor bepaalde projecten en tegelijkertijd redelijk zijn en
heeft niet zozeer gestreefd naar een gesloten karakter van de wet. Wel is
de regering met deze leden eens dat duidelijk moet zijn wanneer welke
bepalingen uit de wet van toepassing zijn. Eerder in dit verslag is daartoe
de opzet van de wet en de achtergrond van de bijlage I en II toegelicht.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen om een nadere onderbouwing van de effecten van de geselecteerde projecten en categorieën
projecten op de werkgelegenheid voor de korte termijn en op structuurversterking voor de lange termijn. Deze leden vroegen of de regering
bereid is een quickscan te laten doen naar de welvaarts- en werkgelegenheidseffecten door het Centraal Planbureau.
Talloze analyses en studies hebben aangetoond dat besluitvorming over
ruimtelijke projecten in Nederland nodeloos traag verloopt. Aan de
aanpak hiervan levert de Crisis- en herstelwet een bijdrage. Op de effecten
van het wetsvoorstel is nader ingegaan in hoofdstuk 1 van deze nota.
Daarbij is onderbouwd dat de economische effecten van de versnelling
van de besluitvorming waar deze wet toe leidt niet zo gedetailleerd in
beeld kunnen worden gebracht als sommige fracties wel zouden wensen,
maar dat vaststaat dat de effecten van versnelling substantieel zullen zijn.
In dat licht acht de regering een quickscan door het CPB niet zinvol, nog
daargelaten of de vereiste methodiek hiervoor aanwezig is.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen een reactie van de regering
op de mening van professor Meurs, zoals geuit tijdens het rondetafelgesprek dat de vaste commissie voor Verkeer en Waterstaat op 6 en
7 oktober 2009 in de Kamer heeft georganiseerd, dat arbeidsmarktbeleid
en scholing van grotere invloed zijn op de versterking van de economische structuur dan infrastructuur en ruimtelijke projecten en dat investeringen in infrastructuur nauwelijks tot aantrekken van internationale
bedrijvigheid leidt, maar vooral tot verschuivingen van de bedrijvigheid
op lokale en regionale schaal.
Naar de mening van de regering is de stelling van de heer Meurs te algemeen en te absoluut. Voor de economische structuur is een breed palet
aan factoren van belang. Daarbij gaat het onder meer om arbeidsmarktbeleid, fiscaal beleid, onderwijs, infrastructuur, telecommunicatievoorzieningen, internationale verbindingen, woningaanbod en ruimtelijke
kwaliteit. In algemene zin infrastructuur tegenover arbeidsmarktbeleid
stellen en daar kwalificaties aan verbinden acht de regering weinig zinvol.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

24

De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of bij verdere versnelling
niet juist het risico bestaat van toenemende kosten van projecten in de
grond-, weg-, en waterbouwsector. Deze leden vroegen gezien de beschikbare capaciteit in de spoorsector voorts of niet is overwogen meer spoorprojecten toe te voegen aan dit wetsvoorstel, bijvoorbeeld de projecten uit
de huidige planstudies.
De in het wetsvoorstel genoemde wegenprojecten hebben een ambitieuze
planning en spelen voor het merendeel net na de piek van de Spoedaanpak. De Crisis- en herstelwet maakt de realisatie van projecten
robuuster en daarmee wordt de feitelijke realisatietijd versneld. Hierdoor
wordt het werkpakket stabieler en kan de markt daar beter op anticiperen.
Spooraanlegprojecten vallen als tracéwetplichtig al onder de bepalingen
van het bestuursprocesrecht van de Chw. Voor wat betreft opname in
bijlage II (vereenvoudiging MER) bleken niet meer spoorprojecten
beschikbaar, die met behulp van specifieke onderdelen van de Chw
versneld kunnen worden binnen de werkingsduur van deze wet. Mochten
in de periode tot 2014 zich alsnog spoorprojecten aandienen, bijvoorbeeld
in het kader van het programma hoogfrequent spoor, dan kunnen deze
alsnog bij algemene maatregel van bestuur aan bijlage II worden toegevoegd.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen nader te onderbouwen
waarom de bijlagen I, II en III bij algemene maatregel van bestuur kunnen
worden aangevuld. Zij gaven aan dat ook voor de projecten die nu in de
bijlagen staan geldt dat ze al enige tijd lopen en dat ze toch nog te
versnellen zijn via de Crisis- en herstelwet, dus via een wettelijk traject.
Ook vroegen zij waarom een wijziging van bijlage III over het toepassingsbereik van de lex silencio positivo niet via een wettelijke regeling in plaats
van een algemene maatregel van bestuur zou kunnen worden gerealiseerd.
Onder normale omstandigheden zouden regering en parlement, indien
uitbreiding van deze bijlagen wenselijk is, een wet in formele zin tot stand
brengen. De totstandkoming van een wet in formele zin kost in het algemeen evenwel de nodige tijd. Gelet op de ernst van deze economische
crisis en het doel van dit wetsvoorstel vindt de regering het van belang
dat maatregelen die de economie op korte termijn een impuls kunnen
geven en op termijn ook de economische structuur versterken, zo snel
mogelijk kunnen worden genomen. Een algemene maatregel van bestuur
kan sneller in werking treden. Dat de projecten die nu in de bijlage staan
versneld bleken te kunnen worden ondanks dat er een wettelijk traject
moest worden doorlopen is op zichzelf juist. Daar dient aan te worden
toegevoegd dat dit wettelijk traject noodzakelijk was om te komen tot
versnelling bij de in de bijlagen genoemde projecten en dat als de mogelijkheid die artikel 1.2 biedt reeds zou hebben bestaan, de versnelling bij
alle 58 projecten nog groter zou zijn geweest. Wij achten deze keuze voor
toevoeging van projecten bij algemene maatregel van bestuur in dit geval
niet onverantwoord. De mogelijkheid die artikel 1.2 biedt tot aanvulling
van de bijlagen bij algemene maatregel van bestuur leidt niet tot wijziging
van enige formeel wettelijke bepaling. Het gevolg van het toevoegen van
een project of categorie projecten aan bijlage I en II is slechts dat het
bepaalde in de Crisis- en herstelwet van toepassing wordt op dat project
of die categorie van projecten. In de memorie van toelichting is er met
klem op gewezen dat artikel 1.2 niet beoogt het mogelijk te maken dat
bepalingen van de Crisisen herstelwet bij lagere regelgeving kunnen
worden gewijzigd.
De leden van de SP-fractie vrezen dat de Crisis- en herstelwet gebruikt
wordt om besluitvorming over controversiële projecten, zoals de A4 DelftSchiedam en de Luchthaven Twente, te forceren. De leden van de fractie
van GroenLinks stelden een vergelijkbare vraag. Voor alle genoemde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

25

projecten in de wet is het de leden van de SP-fractie niet duidelijk is in
hoeverre deze daadwerkelijk de komende twee jaar in gang gezet kunnen
worden. Er is wat de regering betreft geen aanleiding voor de vrees van
deze leden, al was het maar omdat de Crisis- en herstelwet niet in de
plaats komt van besluiten over projecten. Over elk project wordt ten
minste één zelfstandig besluit genomen, waartegen inspraak en beroep
mogelijk is. De Crisis- en herstelwet zorgt slechts voor versnelling en
vereenvoudiging van de procedure. Het besluit zelf komt naar de mening
van de regering nog steeds op een zorgvuldige manier tot stand. Van de
projecten, die onder de werking van de Crisis- en herstelwet worden
gebracht is zeker gesteld dat de uitvoering kan beginnen voor 2014. Dat is
één van de criteria voor deze projecten. Waar, zoals bij de luchthaven
Twente, nog politieke besluitvorming plaats zal vinden, zorgt de Chw er
voor dat na zo’n besluit de uitvoering voortvarend kan plaatsvinden.
Voor de leden van de SP-fractie is het onduidelijk waarom juist deze 58
projecten geselecteerd zijn en wat de relatie tussen deze projecten is. Ook
vrezen deze leden dat juist een veelheid aan bouwprojecten tegelijk
wederom tot prijsopdrijving zal leiden.
De Crisis- en herstelwet heeft een breder toepassingsbereik dan 58
projecten, die genoemd staan in bijlage II. Dit is te illustreren aan de
opbouw van de wet:
Bijzondere bepalingen voor projecten (hoofdstuk 1): de daarin opgenomen bestuursprocesrechtelijke maatregelen zijn gedurende de looptijd
van de wet van toepassing op een breed scala van categorieën projecten,
terwijl de maatregelen met betrekking tot de MER van toepassing zijn op
de in bijlage II met name genoemde 58 projecten.
Bijzondere voorzieningen (hoofdstuk 2): Hierbij gaat het om (versnelde)
procedures voor nog nader aan te wijzen ontwikkelingsgebieden,
innovatieprojecten, bouwprojecten en lokale projecten van nationale
betekenis. Het aantal projecten dat hieronder gaat vallen is nog niet
bekend, maar in potentie kan dit om een substantieel aantal projecten
gaan.
De (structurele) wijziging van diverse wetten, zoals de onteigeneningswet
en de Natuurbeschermingswet 1998, is van toepassing op alle projecten,
die met deze wetgeving te maken hebben.
Gezien de algemene economische vooruitzichten en de huidige situatie in
de bouwnijverheid voorziet de regering geen prijsopdrijvende effecten.
Op specifieke vragen over de GWW-sector is eerder in deze nota reeds
ingegaan. De vraag over de selectiecriteria wordt meegenomen in het
hiernavolgende antwoord.
Omdat criteria waarop de projecten in het wetsvoorstel beoordeeld zijn
voor de leden van de GroenLinks-fractie onduidelijk zijn vroegen deze
leden hoe de regering heeft beoordeeld of deze projecten een bijdrage
leveren aan het bereiken van de doelen van het wetsvoorstel. Voorts
vroegen deze leden te reageren op de kritiek van de Raad van State dat de
voorgestelde maatregelen, die gericht zijn op de bevordering van infrastructurele werken en andere grote bouwwerken, te laat komen om een
bijdrage te leveren aan de bestrijding van de economische crisis op korte
termijn.
Het startpunt voor de regering was niet het benoemen van criteria voor
projecten, maar was om te bezien tegen welke belemmeringen bij ruimtelijke en infrastructurele projecten in de praktijk wordt aangelopen. Daarbij
is gekeken naar de verschillende rechtsgebieden, die aan de orde zijn bij
deze projecten en naar het totale pakket onderhanden projecten bij het
rijk. Op het wegnemen van deze belemmeringen, die zorgen voor stagnatie in de besluitvorming, richt de Crisis- en herstelwet zich. Wanneer dit
wordt vertaald in criteria voor het soort projecten dat onder de Crisis- en
herstelwet valt, gaat het om de volgende aspecten:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

26

Het moet gaan om urgente ruimtelijke vraagstukken.
Het project moet bijdragen aan werkgelegenheid, duurzaamheid en/of
versterking van de economische structuur.
De uitvoering moet voor 2014 kunnen starten.
De financiering mag geen probleem zijn.
Het moet om een duidelijk en vastomlijnd project gaan.
Er moeten juridische belemmeringen spelen, waarvoor de Crisis- en
herstelwet een oplossing biedt.
De regering is het niet eens met de stelling dat de wet te laat komt voor
bestrijding van de crisis op korte termijn. Na de invoering van de wet per
1 januari 2010 zal de uitvoering snel van start gaan en profiteren projecten
vanaf 2010 van de diverse maatregelen. Dat betekent dat projecten sneller
in uitvoering komen, wat voor de korte termijn bijdraagt aan werkgelegenheid.
In verschillende bewoordingen vroegen de leden van de fracties van de
PvdA, VVD, GroenLinks en de SGP hoe het toevoegen van (categorieën)
projecten onder de werkingssfeer van de Crisis- en herstelwet in zijn werk
gaat en hadden specifieke vragen over de betrokkenheid van decentrale
overheden bij de selectie van projecten, de rol van de minister-president
bij het toevoegen van projecten, de betrokkenheid van de Kamer en over
de opvatting van de regering over de omvang van het aantal toe te
voegen projecten.
In reactie op de vraag van deze leden kan het volgende worden gezegd. In
de Crisis- en herstelwet is de wettelijke basis geschapen voor de volgende
amvb’s:
Toevoeging aan bijlage I, II en III: een amvb om (categorieën van) ruimtelijke en infrastructurele projecten toe te voegen aan de bijlagen I en II en
wettelijke voorschriften toe te voegen aan bijlage III bij de wet (artikel 1.2);
Ontwikkelingsgebieden: een amvb om ontwikkelingsgebieden aan te
wijzen (artikel 2.2) alsmede een amvb waarin wettelijke bepalingen zijn
aangewezen waarvan mag worden afgeweken bij de gebiedsontwikkelingsplannen (artikel 2.3, derde lid);
Innovatieprojecten: een amvb om innovatieve ontwikkelingen aan te
wijzen waar bij wijze van experiment kan worden afgeweken van wettelijke bepalingen (artikel 2.4);
een amvb voor het uitbreiden van het toepassingsbereik van hoofdstuk 2,
afdeling 6 (versnelde uitvoering van bouwprojecten) op andere projecten
van maatschappelijke betekenis (artikel 2.9, eerste lid);
een amvb voor de aanwijzing van lokale projecten met nationale betekenis als bedoeld in hoofdstuk 2, afdeling 7 (artikel 2.18)
een amvb houdende regels gericht op versnelling en op een goede uitvoering van de wet (artikel 5.1, tweede lid).
De regering kiest er voor de overzichtelijkheid voor om genoemde zes
punten tegelijkertijd te regelen in een amvb. Dit is mede van belang,
omdat er dan een eenduidige procedure kan gelden voor alle soorten
projecten (bijlage I en II, ontwikkelingsgebieden, innovatieprojecten,
lokale projecten van nationale betekenis, bouwprojecten), waarbij aan de
voorkant nog een afweging kan plaatsvinden, waar het project thuishoort.
De regering zal gelet op de gewenste snelheid deze amvb zo snel mogelijk, naar verwachting begin 2010, vaststellen. Daarmee wordt een aantal
gebieden en/of projecten in de zin van de tijdelijke bijzondere voorzieningen, zoals beschreven in hoofdstuk 2 van de wet, onder de werkingssfeer van de Crisis- en herstelwet gebracht.
Ook daarna staan de ontwikkelingen niet stil. Met name kan tijdens de
looptijd van de wet de wens ontstaan om nieuwe projecten onder de
werkingssfeer van de Crisis- en herstelwet te brengen. Omdat het chaotisch wordt als op elk moment nieuwe projecten kunnen worden toegevoegd, is de regering voornemens hiervoor enkele vaste momenten te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

27

kiezen. Het eerste moment is begin 2010 als de regering de amvb vaststelt, waarmee een eerste tranche projecten/gebieden wordt aangewezen,
zodat met name met de tijdelijke voorzieningen in hoofdstuk 2 van de wet
in de praktijk aan de slag kan worden gegaan. Dit zijn projecten/gebieden,
die nu reeds scherp in beeld zijn. De VNG en de IPO, die een belangrijke
rol hebben bij het selectieproces, hebben vervolgens de tijd om te om te
komen tot een dekkend beeld van kansrijke projecten. Met het oog daarop
acht de regering een tweede moment rond de zomer van 2010 wenselijk,
waarop het mogelijk is projecten toe te voegen. Daarna is er jaarlijks nog
een moment in de jaren 2011, 2012 en 2013, waarbij gezien de looptijd
van de wet in later jaren de kans dat nog projecten worden toegevoegd
sterk afneemt.
Voor het toevoegen van projecten is de vakminister, in de meeste gevallen
de minister van VROM, coördinerend. Die stelt vast of er op zijn terrein
projecten zijn die zich lenen voor opname in een amvb. IPO en VNG
spelen een belangrijke rol in de voorselectie van mogelijke projecten. Toe
te voegen projecten worden gebundeld door de vakministers, waarna in
overeenstemming met de minister-president een amvb wordt opgesteld.
Een punt waar diverse leden terecht naar vragen is de betrokkenheid van
de Kamer bij de toe te voegen en/of aan te wijzen projecten. De regering
stelt daarbij een werkwijze voor analoog aan het programma Randstad
Urgent, waarbij de Kamer jaarlijks over de voortgang van invoering en de
effecten van de Crisis- en herstelwet rapporteert en daarbij ook ingaat op
de projecten/gebieden, die onder de werking van de Crisis- en herstelwet
wordt gebracht, hetzij door mutaties in de bijlagen, hetzij door aanwijzing
als ontwikkelingsgebied, innovatieproject, bouwproject dan wel lokaal
project met nationale betekenis. Mocht de Kamer hiertoe aanleiding zien,
dan kan zij op dit punt met de regering in debat treden.
De regering heeft op voorhand geen opvattingen over hoe lang de lijst
mag zijn van (categorieën) projecten, waarop delen van de Crisis- en
herstelwet van toepassing zijn.
De leden van de GroenLinks-fractie vinden het ongepast om maatregelen
ten bate van de regionale luchthavens Twente, Lelystad en Eindhoven op
te nemen in dit wetsvoorstel, vooruitlopend op de behandeling van de
Luchtvaartnota, een politiek besluit over de toekomst van vliegveld
Twente en de uitkomsten van overleggen met bewoners onder leiding van
de heer Alders.
De Crisis- en herstelwet doorkruist noch vervangt het proces in Twente of
de overleggen aan de overlegtafels in Eindhoven en Lelystad onder
leiding van de heer Alders. De wet biedt slechts de mogelijkheid om de
uitkomsten van deze zorgvuldig vormgegeven regionale processen in
Twente, Eindhoven en Lelystad voortvarend vast te leggen in formele
besluiten. De Crisis- en herstelwet biedt het kader om na zorgvuldige
voorbereiding formele besluitvorming voortvarend en robuust te kunnen
laten plaatsvinden onder andere door het opnemen van bepalingen die de
juridische houdbaarheid van onderzoeksresultaten over langere termijn
borgen.
De leden van de GroenLinks-fractie vroegen welke versnelling de regering
verwacht door de A4 Midden Delfland op te nemen in de projectenlijst.
In het project A4 Delft-Schiedam wordt maximaal ingezet op een snelle
besluitvorming. De Chw maakt dit mogelijk door een reductie van het
risicoprofiel. Versnellingsmogelijkheden liggen met name in de generieke
maatregelen en de maatregelen van bestuursprocesrechtelijke aard.
De maatregelen die specifiek voor de Bijlage II-projecten gelden brengen
naar verwachting geen rechtstreekse versnelling met zich mee voor dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

28

project, omdat de activiteiten waarvoor versnelling mogelijk wordt
gemaakt al achter de rug zijn. Het project A4 Delft-Schiedam is opgenomen op de lijst om het gewenste, en reeds ingezette tempo, in de
besluitvorming mogelijk te maken.
De leden van de GroenLinks-fractie vinden dit wetsvoorstel geen geschikt
kader voor wegaanleg of wegverbreding omdat er onduidelijke wetgeving
ontstaat doordat allerlei wetgevingstrajecten door elkaar gaan lopen,
waardoor overheden en burgers het spoor bijster raken wat kan leiden tot
fouten in de besluitvorming, wat weer tot vertraging leidt.
Van onduidelijke of door elkaar lopende wetgeving voor wegen is geen
sprake. Voor wegen blijven de Tracéwet en de Spoedwet wegverbreding
de primaire wettelijke kaders voor besluitvorming. Daarnaast zijn er
verschillende andere wetten die van toepassing kunnen zijn op wegenprojecten, zoals de onteigeningswet, de Wet milieubeheer of de Natuurbeschermingswet 1998. Dat is op zichzelf niets nieuws, evenals het feit dat
aanpassing van wetgeving nodig of wenselijk kan zijn. Het onderhavige
wetsvoorstel brengt daarin dan ook geen verandering. Het vereenvoudigt
de Tracéwet en de Spoedwet wegverbreding, zoals elders in deze nota
nader toegelicht, op enkele punten, voornamelijk voortvloeiend uit de
wijzigingen die worden voorgesteld voor de Natuurbeschermingswet
1998 en de onteigeningswet.
De leden van de GroenLinks-fractie verbazen zich over het opnemen van
het project IJsseldelta bij Kampen in de projectenlijst in verband met hun
bedenkingen bij de aantasting van de kwaliteit van het landschap en de
consequenties voor de waterveiligheid als gevolg van dit project. Deze
leden vroegen of het klopt dat de aanleg van de vaargeul zelf niet voor
2020 verwacht wordt en welk verband de regering dan legt met de werkgelegenheid.
Tot 2015 wordt de gebiedsontwikkeling van dit gebied uitgevoerd. De
aanleg van de hoogwatergeul, waarvan de start is voorzien in 2013, maakt
hier deel van uit. Dit genereert op korte termijn extra werkgelegenheid.
Om de hoogwatergeul veilig te kunnen benutten voor de piekafvoer is de
aanleg van een sluis, een stormvloedkering en een inlaat voor de
hoogwatergeul nodig. De start van de aanleg van deze drie kunstwerken is
voorzien vanaf 2020 en zal naar verwachting in 2023 gereed zijn. De
aanleg van de hoogwatergeul profiteert aldus van de maatregelen uit de
Crisis- en herstelwet. Voor de voor de ingebruikneming benodigde
besluiten geldt dat niet.
De leden van de D66-fractie vroegen waarom de Ecologische Hoofdstructuur niet aan de lijst met projecten is toegevoegd.
De regering wijst erop dat er als zodanig geen project «ecologische hoofdstructuur» bestaat. Bij de realisering van de ecologische hoofdstructuur
gaat het om diverse projecten, waarbij door provincies verschillende
instrumenten worden ingezet. Ruim de helft van de nieuwe EHS-natuur
wordt gerealiseerd via agrarisch of particulier natuurbeheer. Het overige
deel wordt gerealiseerd via verwerving van gronden. Naast (vrijwillige)
aankoop ter plaatse is het bieden van uitruilmogelijkheden met gronden
buiten de begrenzing een belangrijk hulpmiddel om de gronden binnen de
begrenzing te verwerven.
Ten aanzien van concrete projecten die plaatsvinden in het kader van de
realisering van de EHS, geldt dat , voorzover daarvoor een provinciaal of
rijksinpassingsplan is vereist (bijlage I, cat. 2) of voor zover voor die
projecten een vergunning op grond van artikel 19d van de
Natuurbeschermingswet 1998 is vereist (bijlage I, cat. 7.4), de voorgestelde voorzieningen ter versnelling van de besluitvorming in hoofdstuk 1,
afdeling 2, van dit wetsvoorstel van toepassing zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

29

De leden van de D66-fractie verzochten de regering voor ieder project een
kosten-batenanalyse te maken en te kijken naar projecten die met aan
zekerheid grenzende waarschijnlijkheid een nieuwe impuls aan de
economie kunnen geven of duurzaamheid kunnen versterken.
De regering is hiertoe niet bereid. De Crisis- en herstelwet treedt niet in de
plaats van besluiten over projecten. Over elk project wordt ten minste één
zelfstandig besluit genomen, waartegen inspraak en beroep mogelijk is.
De Crisis- en herstelwet zorgt slechts voor versnelling en vereenvoudiging
van de procedure. Een eventuele kosten-batenanalyse is specifieke beslisinformatie voor het nemen van een besluit over een project en moet dus
niet voorliggen bij de Crisis- en herstelwet, maar bij het nemen van een
projectbesluit.
De leden van de D66-fractie vroegen een reactie op hun analyse dat in de
analyses van de nieuwe infrastructuurprojecten rekening moet worden
gehouden met meerdere scenario’s, waaronder een scenario waarin
sprake is van kilometerheffing omdat het zonder deze component denkbaar is dat de investeringen in de infrastructuur niet in de pas lopen met
de daadwerkelijke situatie op de weg na de implementatie van Anders
Betalen voor Mobiliteit. De regering zal de Tweede Kamer binnenkort
informeren over de manier waarop bij weginfrastructuurprojecten en de
bijbehorende kosten-batenanalyses omgegaan zal worden met de voorgenomen invoering van de kilometerprijs.
De leden van de SGP-fractie vroegen of de in het Hoogwaterbeschermingsprogramma genoemde waterkeringen die niet voldoen aan de gestelde
normen op basis van de voorgestelde Crisis- en herstelwet niet snel
kunnen worden aangepakt en waarom deze niet-betwiste projecten niet
integraal ondergebracht worden in dit wetsvoorstel. Voorts vroegen deze
leden of hetzelfde ook niet geldt voor een aantal beleidsvoornemens zoals
geformuleerd in het advies van de Deltacommissie en de kabinetsreactie
daarop (31 710, nr. 1).
De bepalingen van hoofdstuk 2, afdeling 2 van deze wet zijn ook van
toepassing op de aanleg of wijziging van waterstaatswerken in de zin van
de Wet op de waterkering en de Waterwet. Hiermee profiteert ook deze
categorie projecten, inclusief bijbehorende projecten ten behoeve van
landschappelijke inpassing, natuurontwikkeling en recreatie, van de
aanpassingen van het bestuursprocesrecht in dit wetsvoorstel. Ook kan
worden geprofiteerd van enkele van de structurele aanpassingen van
hoofdstuk 3. Voor het overige vindt de uitvoering van het Hoogwaterbeschermingsprogramma plaats onder het wettelijke regime van de Wet
op de waterkering (en binnenkort van de Waterwet). In 2005 zijn in deze
wet naar aanleiding van de evaluatie van de Wet op de waterkering en de
met de Deltawet grote rivieren opgedane ervaringen, structurele voorzieningen opgenomen die tot doel hebben om voldoende spoed te kunnen
betrachten bij de aanleg, versterking of verlegging van primaire waterkeringen. Ten aanzien van de aanbevelingen van de Deltacommissie geldt
dat voor de uitvoering daarvan de op korte termijn benodigde werkzaamheden te kenschetsen zijn als beleidsvoorbereiding. Onderbrengen in de
Crisis- en herstelwet is niet nodig voor de voortgang daarvan. In het
Nationaal Waterplan zijn de beleidsvoornemens opgenomen. De voor de
beleidsvoornemens benodigde regelgeving is verwerkt in het wetsvoorstel Deltawet, dat een aanpassing van de Waterwet omvat. De uitwerking
in concrete plannen vindt plaats in het Deltaprogramma. De plannen
worden per deelprogramma uitgewerkt, o.a. gebaseerd op de regionale
omstandigheden. Wel wordt nadrukkelijk bezien hoe de aanbevelingen
van de commissie Elverding, zoals uitgewerkt in het actieprogramma
Sneller en Beter, ook van toepassing kunnen zijn op waterprojecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

30

De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen waarom niet
sterk is ingezet op duurzame energie en aanleg en inrichting van nieuwe
natuur alsmede op extensivering, regionalisering en verduurzaming van
de landbouw. Voorts vroegen deze leden waarom er tijdens de voedsel-,
biodiversiteits- en klimaatcrisis gekozen is voor maatregelen die de
bio-industrie alle ruimte bieden ten koste van milieu en natuur en waarom
er in de Crisis- en herstelwet zo eenzijdig ingezet op nieuwe bouwprojecten In de memorie van toelichting bij de wet is de regering ingegaan op de motivatie voor de wetgeving en de doelen die met deze wet
worden gediend, te weten werkgelegenheid, duurzaamheid en versterking
van de economische structuur. Specifiek op het gebied van duurzaamheid
zijn wel degelijk projecten opgenomen in de Crisis- en herstelwet, zoals
windmolens op land, warmte-koudeopslag, openbaar vervoer en energiebesparing. Bij windmolens op land gaat het bijvoorbeeld om tientallen
projecten, gezamenlijk goed voor het opwekken van een respectabel
aantal Megawatt duurzame energie. Voorts ziet de regering niet in hoe de
in de Chw vervatte maatregelen de bioindustrie «alle ruimte» zouden
bieden. Noch in bijlage I, noch in bijlage II is voor die stelling enigerlei
aanknopingspunt te vinden.
De leden van de fractie van de partij voor de Dieren menen dat artikel 1.2
in feite een «blanco cheque» is, en dat dit op gespannen voet staat met
het legaliteitsbeginsel en vroegen of de regering bereid is ten aanzien van
de in dat artikel genoemde algemene maatregel van bestuur een
voorhangprocedure in het leven te roepen of om dit artikel te wijzigen,
zodat het tijdelijke karakter van deze Crisis- en herstelwet gehandhaafd
blijft.
Uitbreiding van het toepassingsbereik van de wet is naar de overtuiging
van de regering niet in strijd met het legaliteitsbeginsel. Er is ook geen
sprake van een blanco cheque. Immers, de regering kiest voor eventuele
toevoeging/uitbreiding van projecten een zorgvuldige procedure, zoals
eerder in deze nota in antwoord op vragen van diverse leden is
beschreven.
2.2 Introduceren en versnellen van wijzigingen in het
bestuursprocesrecht
De leden van de CDA-fractie vroegen of de regering hun opvatting deelt
dat veel bepalingen die van toepassing zijn op de (categorieën van)
projecten in bijlage I en II in belangrijke mate procedureel van aard zijn,
zoals het verkorten van termijnen waarbinnen de rechter uitspraak moet
doen en de invoering van de bestuurlijke lus en hoe de regering aankijkt
tegen de mogelijkheid om deze aanpassingen niet te laten expireren op
1 januari 2014. Voorts vroegen deze leden wanneer het wetsvoorstel
aanpassing bestuursprocesrecht, dat al eerder door de regering is aangekondigd, aan de Kamer wordt aangeboden. De leden van de SGP-fractie
vroegen in hoeverre de wijzigingen van het bestuursprocesrecht ook in de
praktijk een verbetering en versnelling zullen betekenen. De leden van de
fractie van de Partij voor de Dieren zijn van mening dat een crisis niet de
juiste tijd is om het huidige bestuursprocesrecht structureel te herzien en
vroegen de mening van de regering.
Het wetsvoorstel aanpassing bestuursprocesrecht zal, als gezegd, naar
verwachting rond de jaarwisseling aan de Tweede Kamer kunnen worden
aangeboden. Dat is iets later dan eerder aangekondigd. Dat komt, doordat
de regering ervoor heeft gekozen een deel van de daarvoor beschikbare
wetgevingscapaciteit in te zetten voor andere wetsvoorstellen en met
name voor deze Crisis- en herstelwet. Aldus heeft de regering bij de
modernisering van het bestuursprocesrecht gekozen voor een tweesporenbeleid. De Wet aanpassing bestuursprocesrecht is het kader voor
het beleid op de middellange termijn. Het betreft een omvangrijk,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

31

complex en ingrijpend wetsvoorstel, waarvan de parlementaire behandeling reeds daarom de nodige tijd zal vergen. In dat kader kan de structurele herziening van het bestuursprocesrecht plaatsvinden met de rust
waar de leden van de Partij voor de Dieren om vragen.
Tegelijk vraagt de crisis om ingrepen op korte termijn. Die bittere noodzaak biedt, zo heeft de regering zich gerealiseerd, tegelijk een uitgelezen
kans. De Crisis- en herstelwet biedt de mogelijkheid op korte termijn op
een beperkt terrein in de praktijk ervaring op te doen met enkele voorgenomen of in overweging zijnde aanpassingen van het bestuursprocesrecht. Dit geldt bijvoorbeeld voor het relativiteitsvereiste. De regering was
en blijft voornemens om dit vereiste op te nemen in het wetsvoorstel
aanpassing bestuursprocesrecht, en wel voor de volle breedte van het
bestuursrecht. Door daarop vooruitlopend het relativiteitsvereiste voor
een beperkt terrein alvast op te nemen in de Crisis- en herstelwet, kan
daar alvast enige praktijkervaring mee worden opgedaan. Dat kan de
toekomstige invoering op een breder terrein alleen maar ten goede
komen. Aldus fungeert de Chw als «proeftuin» voor de meer structurele
hervorming van het bestuursprocesrecht. De regering sluit dus zeker niet
uit dat sommige maatregelen die in dit wetsvoorstel vooralsnog een tijdelijk karakter hebben, na 2014 wegens gebleken succes zullen worden
geprolongeerd.
Daarmee is impliciet ook een antwoord gegeven op de vraag van de
SGP-fractie. Of de voorgestelde maatregelen daadwerkelijk tot versnelling
zullen leiden, kan pas achteraf worden vastgesteld. Maar de regering acht
het aannemelijk dat dit zo zal blijken te zijn. Het duidelijkst is dat bij de
maatregelen waarbij de termijn voor het geven van een (tussen)uitspraak
op zes maanden is gesteld. Bij andere maatregelen, zoals het relativiteitsvereiste, is de te bereiken versnelling sterk afhankelijk van het type zaak
en de in beroep aangevoerde gronden en zal de tijdwinst dus per zaak
verschillen.
Artikel 1.3 Vergewisplicht
De leden van de PvdA-fractie vroegen of de verplichting om bij de voorbereiding van een besluit de nodige kennis omtrent de relevante feiten en
omstandigheden te vergaren, bestuursorganen veel tijd en moeite kost en
of met de introductie van de vergewisplicht daadwerkelijk een lichtere
toets voor bestuursorganen wordt bereikt.
Naar de mening van de regering draagt het van toepassing verklaren van
artikel 3:9 Awb bij aan vereenvoudiging en daarmee versnelling van de
besluitvorming omdat zo duidelijker is dan thans wat er van het bestuursorgaan wordt verwacht als het onderzoek laat doen ten behoeve van de
besluitvorming. Ook voor de bestuursrechter is dit dan duidelijker.
Artikel 1.4 Beperking beroepsrecht andere overheden
De leden van de PvdA-fractie vroegen of de stelling «dat overheden hun
geschillen in goed bestuurlijk overleg behoren op te lossen en niet in de
rechtszaal» niet alleen voor de in het onderhavige wetsvoorstel voorgestelde concrete projecten geldt, maar ook in zijn algemeenheid en
waarom, indien dit het geval is, de voorgestelde inperking van het
beroepsrecht voor decentrale overheden dan niet structureel wordt vastgelegd. Voorts vroegen deze leden in hoeverre dit in lijn zou zijn met de
voorstellen van de commissie Elverding.
Op zichzelf meent de regering dat er, principieel gezien, argumenten zijn
om het beroepsrecht van decentrale overheden structureel en over de
volle breedte van het bestuursrecht te beperken. Ook hier hebben is
echter gekozen voor een twee-sporen-aanpak: op korte termijn kunnen wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

32

op het door de Chw bestreken terrein ervaring opdoen met de gevolgen
van de beperking van het beroepsrecht, waarna op basis van die ervaring
kan worden besloten of de beperking structureel en op een breder terrein
moet worden ingevoerd. Dat is in lijn met de voorstellen van de
commissie Elverding, want die heeft zich eveneens uitgesproken over het
beroepsrecht van overheden bij bijvoorbeeld besluiten rond de aanleg
van infrastructuur. Dat is in de praktijk overigens ook vaak het terrein
waarop het verschijnsel van de appellerende overheden zich voordoet.
Artikel 1.4 uit de Crisis- en herstelwet laat onverlet dat bestuursorganen
de bestuursrechter kunnen inschakelen bij het beslechten van een geschil.
Daarbij is de voorwaarde dat het eisende bestuursorgaan de geadresseerde is van het gewraakte besluit. De leden van de fractie van de PvdA
vragen zich af waarom deze beperking van de rechtsbescherming van
belanghebbenden nodig is. Wat verzet zich ertegen om een bestuursorgaan als belanghebbende de mogelijkheid van beroep te laten houden,
ongeacht of dit bestuursorgaan de geadresseerde is?
De regering meent allereerst dat overheden hun onderlinge geschillen in
alle gevallen zoveel mogelijk buiten de rechtszaal moeten zien op te
lossen. Er is echter wel een verschil tussen de gevallen waarin de overheid zelf de geadresseerde van een besluit is – bijvoorbeeld de provincie
waaraan de bouwvergunning voor het nieuwe provinciehuis wordt geweigerd – en de gevallen waarin de overheid slechts derde-belanghebbende
is, bijvoorbeeld omdat de gemeente toevallig de eigenaar is van een nabij
het bouwplan gelegen stuk grond. In het eerste geval zijn doorgaans
wezenlijker belangen in het geding dan in het tweede. Men bedenke
daarbij ook dat het bij een overheid als derde-belanghebbende nooit kan
gaan om belangen als woongenot of privacy, die voor omwonenden vaak
wel een belangrijke reden zijn om in beroep te gaan.
De leden van de fractie van de PvdA wijzen op uitspraken van diverse
deskundigen, zoals gedaan in het eerdergenoemde rondetafelgesprek, die
wezen op de mogelijkheid van andere overheden in beroep te gaan bij de
civiele rechter, dan wel andere partijen uit hun gemeente te steunen in
hun beroep bij de bestuursrechter. Hoe beoordeelt de regering die mogelijkheden?
Voor publiekrechtelijke rechtspersonen bestaat altijd de mogelijkheid zich
tot de burgerlijke rechter te wenden, voor bestuursorganen als zodanig
niet. Deze mogelijkheid kan niet worden uitgesloten, omdat zij volgens de
vaste jurisprudentie van de Hoge Raad rechtstreeks uit artikel 112, eerste
lid, van de Grondwet volgt. De ervaring in het verleden bijvoorbeeld bij
besluiten over Schiphol leert echter dat minder snel naar de civiele rechter
wordt gegaan dan naar de bestuursrechter. Dat een gemeente een andere
belanghebbende steunt in diens beroep bij de bestuursrechter valt
evenmin uit te sluiten, maar de regering heeft niet de indruk dat dit vaak
voorkomt.
De leden van de PvdA-fractie vroegen waarom ervoor gekozen is de
beperking van het beroepsrecht alleen van toepassing te laten zijn op de
in de bijlagen genoemde projecten en waarom deze bepaling niet is opgenomen in hoofdstuk 3. Eén van de argumenten om het beroepsrecht van
andere overheden overeind te houden, is volgens deze leden dat zonder
dit recht andere overheden geen positie hebben in de onderhandelingen
voorafgaand aan besluitvorming over bijvoorbeeld grote infrastructurele
projecten die hen raken.
De eerste vraag van deze leden is hiervoor reeds beantwoord. De regering
bestrijdt voorts, dat decentrale overheden zonder beroepsrecht «geen
positie» zouden hebben bij onderhandelingen over infrastructuur. In de
Nederlandse bestuurlijke verhoudingen mag worden verwacht dat de ene
overheid door andere overheden naar voren gebrachte belangen zorg-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

33

vuldig meeweegt in de besluitvorming, ook zonder de dreiging van een
rechtszaak.
De leden van de fractie van de ChristenUnie onderschrijven dat in de
onderlinge verhoudingen tussen overheden zoveel als mogelijk het accent
moet liggen op bestuurlijke overeenstemming vooraf. Genoemde leden
wezen er in dit kader op dat er in het omgevingsrecht procedures zijn
gekomen waarbij de hogere overheid in de plaats kan treden van de
lagere overheid, bijvoorbeeld door het inpassingsplan. De leden van de
fractie van de ChristenUnie verzochten de regering het verwachte versnellend effect nader te kwantificeren en nader in te gaan op de vraag in
hoeverre het al dan niet beperkte versnellend effect de keuze rechtvaardigt voor het beperken van het fundamentele recht van overheden om in
rechte voor hun legitieme belangen op te komen. Daarbij verzochten deze
leden de regering tevens in te gaan op de vraag in hoeverre deze voorgenomen beperking van nut is, nu bij het blokkeren van de beroepsmogelijkheid voor de decentrale overheid nog altijd de gang naar de civiele rechter
open staat indien er burgerlijke rechten geschonden worden en niet is
voorzien in een met voldoende waarborgen omklede rechtsgang. Deze
leden vroegen wat dit kan betekenen voor de lengte van procedures en
wat het risico is op tegenstrijdige uitspraken tussen de civiele en de
bestuursrechtelijke kolom. De leden van de fractie van de ChristenUnie
vroegen voorts in hoeverre het voorstel tot beperking van het beroepsrecht van andere overheden daadwerkelijk leidt tot tijdswinst aangezien
het vrijwel niet voorkomt dat alleen decentrale overheden beroep instellen
en/of gronden aanvoeren die ook niet reeds door andere partijen zijn
aangevoerd.
De regering beschikt niet over de benodigde gegevens om het versnellend
effect van het beperken van het beroepsrecht van decentrale overheden te
kwantificeren. Zij heeft echter niet het beeld dat het «vrijwel niet» voorkomt dat een overheid in beroep gaat op gronden die niet ook door
anderen zijn aangevoerd. Wel erkent zij dat het niet om grote aantallen
procedures gaat, zodat de tijdwinst inderdaad beperkt zal zijn. Zoals in de
memorie van toelichting aangegeven, heeft de beperking van het
beroepsrecht voor ons echter ook een principiële kant: overheden
behoren elkaar niet in de rechtszaal te bestrijden, maar in goed bestuurlijk
overleg oplossingen te zoeken.
Op de mogelijkheid voor overheden om zich tot de burgerlijke rechter te
wenden is hiervoor reeds ingegaan naar aanleiding van een vraag van de
leden van de PvdA-fractie. Het risico van tegenstrijdige uitspraken acht de
regering niet groot, in de eerste plaats omdat het als gezegd niet zo vaak
voorkomt dat overheden zich tot de burgerlijke rechter wenden en in de
tweede plaats omdat de burgerlijke rechter en de bestuursrechter zich zo
nodig plegen te oriënteren op elkaars jurisprudentie.
De leden van de fractie van de ChristenUnie constateerden dat voor de
realisatie van grote infrastructurele werken ook besluiten van lagere overheden benodigd kunnen zijn. Zij vroegen of in deze gevallen volgens het
wetsvoorstel tegen deze besluiten niet kan worden opgekomen door
andere decentrale overheden? Ook vroegen deze leden wat er gebeurt in
het geval de eigendomsrechten van gemeente A in het geding zijn bij een
besluit gericht aan buurgemeente B? De toelichting stelt dat de gemeente
dan wel in beroep kan, maar de tekst van de wet lijkt die mogelijkheid niet
te bieden. Ook vroegen deze leden waarom gemeenten in geval er sprake
is van een eigendomspositie niet net als andere belanghebbenden in een
zelfde positie in beroep zouden mogen gaan.
Het is inderdaad zo dat volgens artikel 1.4 een decentrale overheid ook
niet in beroep kan komen tegen een besluit van een andere decentrale
overheid. In het geval de eigendomsrechten van een gemeente in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

34

geding zijn bij een besluit van een andere gemeente, kan eerstgenoemde
gemeente slechts in beroep bij de bestuursrechter als zij de geadresseerde van het besluit is. In andere gevallen kan zij zich slechts tot de
burgerlijke rechter wenden. De reden voor deze keuze zijn in de memorie
van toelichting uiteengezet.
De regering stelt voor het beroepsrecht van decentrale overheden te
beperken en hun het recht te ontzeggen een regeringsbesluit aan te
vechten, bijvoorbeeld bij een Tracébesluit. Juist omdat dit naar het
oordeel van de leden van de fractie van GroenLinks niet vaak voorkomt (in
de periode tussen 1989 en 1999 één keer of vijf per jaar), vinden zij dit veel
te ver gaan. De Raad van State wijst erop, dat Nederland wel een hiërarchie van wetten kent, maar niet van bestuursorganen. Daar vloeit volgens
de leden van de fractie van GroenLinks uit voort, dat gemeenten hun
legitieme belangen zo nodig altijd bij de rechter moeten kunnen bepleiten.
Wat is de reactie van de regering?
De regering ziet niet hoe uit het feit dat Nederland geen strikte hiërarchie
van bestuursorganen kent zou voortvloeien dat bestuursorganen elkaar bij
de bestuursrechter moeten kunnen bestrijden. De opvatting van deze
leden dat «gemeenten hun legitieme belangen altijd bij de rechter moeten
kunnen bepleiten» wordt dan ook uitdrukkelijk niet gedeeld. Het principiële «recht op een rechter» geldt voor burgers, niet voor overheden.
Overheden zijn er niet om hun eigen belangen te behartigen, maar om het
algemeen belang te dienen. In dit verband zij erop gewezen dat nog niet
zo heel lang geleden tal van geschillen tussen overheden niet door de
rechter, maar door de Kroon werden beslecht. Verder staat een decentrale
overheid altijd nog de weg open naar de civiele rechter. Omdat bij dergelijke hoog opgelopen geschillen er in de meeste gevallen ook altijd wel
burgers zullen zijn die naar de bestuursrechter gaan, ontstaan er in de
praktijk dus twee rechtsgangen. De complexiteit neemt zo enorm toe.
De leden van de fractie van GroenLinks vroegen hoe de regering deze
gevolgen heeft meegewogen en welke tijdswinst de regering hiermee
beoogt te halen?
Op deze vraag is hiervoor reeds ingegaan naar aanleiding van vergelijkbare vragen van de leden van de fracties van de PvdA en de ChristenUnie.
De leden van de fractie van GroenLinks verwachten niet dat de maatregel
een versnellend effect heeft, omdat de gang naar de rechter voor
betrokken particulieren op basis van het Europese Handvest voor de
Rechten van de Mens altijd mogelijk zal blijven. Het is niet erg waarschijnlijk, dat in situaties waarbij een gemeente een gang naar de rechter zou
willen maken, er geen enkele burger op hetzelfde idee zal zijn gekomen.
Deze leden haalden daarbij het voorbeeld van de A4 Delft-Schiedam aan.
Deze leden wilden hier graag een reactie op. De regering bestrijdt ten
stelligste dat het beperken van het recht om in beroep te gaan gemeenten
«monddood» maakt. In beroep gaan is niet de enige en voor gemeenten
ook niet de meest voor de hand liggende manier om belangen naar voren
te brengen. Of de voorgestelde maatregel versnellend werkt als er wel
andere belanghebbenden in beroep gaan, hangt af van de aangevoerde
beroepsgronden. Hierop is reeds ingegaan naar aanleiding van de vragen
van de leden van de ChristenUnie.
De leden van de fractie van de SGP delen de opvatting van de regering
dat voorkomen moet worden dat overheden elkaar in de eerste plaats bij
de rechter ontmoeten en niet in bestuurlijk overleg. Het uitsluiten van
beroepsrecht voor medeoverheden zou ook gekoppeld kunnen worden
aan de verplichting om eerst in bestuurlijk overleg eruit te komen. De
leden van de SGP-fractie vroegen of de regering dit ook heeft overwogen
en zo ja, waarom er dan toch niet voor is gekozen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

35

Het is de regering niet geheel duidelijk waarop deze leden hier doelen.
Voor zover zij zouden willen voorstellen om het al dan niet bestaan van
een beroepsrecht afhankelijk te maken van het antwoord om de vraag of
de betrokken overheden zich voldoende hebben ingespannen om er in
bestuurlijk overleg uit te komen, merken wij op dat die variant ons weinig
aantrekkelijk voorkomt. Dan zouden er in de rechtszaal behalve geschillen
over de inhoud ook nog geschillen kunnen komen over de vraag of er
voldoende overleg is gevoerd. De regering veronderstelt wel dat overheden eerst zorgvuldig in overleg tot overeenstemming zijn gekomen
over bepaalde projecten. De leden van de fractie van de SGP vroegen of
dit voorstel ook betekent dat – ondanks een eigendomsrecht van een
gemeente of provincie – de rijksoverheid na enig overleg een bepaald
project kan doorzetten, ook al stemt de gemeente of provincie niet in.
Deze vragen worden nog versterkt door de mogelijkheid die het wetsvoorstel biedt om projecten aan de bijlagen toe te voegen. Is de consequentie
van dit wetsvoorstel dat er projecten aan de bijlagen toegevoegd kunnen
worden, zonder dat de medeoverheden daarmee instemmen? Kan op
deze manier voorkomen worden dat medeoverheden gaan procederen,
omdat het project intussen toegevoegd is aan de lijst? Vindt de regering
een dergelijke verhouding verantwoord?
Of de rijksoverheid een project kan doorzetten ondanks een eigendomsrecht van een gemeente of provincie hangt af van de bevoegdheden die
de betrokken bijzondere wet aan de rijksoverheid geeft. De Chw op zichzelf doet aan dat eigendomrecht natuurlijk niets af. Het is juist dat voor de
toevoeging van projecten aan de bijlagen niet de instemming van medeoverheden vereist is. Wel wordt bij het toevoegen van projecten nauw
samengewerkt met het IPO en de VNG. Maar het toevoegen van een
project met het uitsluitende doel om te voorkomen dat een decentrale
overheid kan procederen, zou détournement de pouvoir opleveren en
derhalve onrechtmatig zijn.
Indien gekozen wordt voor een verbod op procederen door medeoverheden, zou het dan niet voor de hand liggen om deze eis wederkerig
te laten gelden, zo vroegen de leden van de fractie van de SGP. Is de door
de regering genoemde «gelijkwaardigheid van verschillende overheden»
dan niet van toepassing?
Het komt voor zover de regering weet niet of nauwelijks voor dat
bestuursorganen van de centrale overheid procederen tegen besluiten
van decentrale overheden.
De leden van de fractie van de SGP merken op dat de inperking van het
beroepsrecht voor decentrale overheden lijkt te veronderstellen dat er
geen andere bezwaarmakers zijn. Zijn er juist bij de grote projecten waar
dit wetsvoorstel voor is bedoeld niet juist altijd burgers en andere belanghebbenden, die ook bezwaar willen maken? Welk praktisch effect heeft de
inperking van het beroepsrecht voor decentrale overheden in dat geval?
Op deze vraag is hiervoor reeds ingegaan naar aanleiding van vergelijkbare vragen van de leden van de fracties van de PvdA en de ChristenUnie.
Artikel 1.4 beperkt het beroepsrecht van decentrale overheden bij de
bestuursrechter. De leden van de fractie van D66 stellen dat decentrale
overheden nog altijd een civiele procedure kunnen starten. Kan de regering aangeven welke risico’s een dergelijke situatie behelst, specifiek ten
aanzien van tegenstrijdige uitspraken tussen de civiele en bestuursrechtelijke kolom? De leden van de fractie van D66 achten het onwenselijk
dat overheden tegen elkaar procederen en projecten vertragen, maar het
beperken van het beroepsrecht brengt precedentloze juridische complexiteit met zich mee. Hoe zal deze mogelijke situatie bestreden worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

36

Het is de regering niet duidelijk op welke «precedentloze juridische
complexiteit» deze leden hier doelen. Voor het overige is hiervoor reeds
ingegaan naar aanleiding van vergelijkbare vragen van de leden van de
fracties van de PvdA en de ChristenUnie.
Artikel 1.5 Passeren gebreken
De leden van fracties van PvdA vroegen hoe duidelijk wordt dat derden
niet worden benadeeld door een klein gebrek in een besluit?
Het artikel bepaalt dat aannemelijk moet zijn dat belanghebbenden, onder
wie derhalve derden, niet worden benadeeld door het passeren van een
klein gebrek. Dit betekent dat niet onomstotelijk hoeft vast te staan dat er
geen derden worden benadeeld. Zoals ook in het nader rapport is aangegeven is de regering met de Raad van State van mening dat volledige
zekerheid slechts zelden kan worden gegeven. Het artikel kan worden
toegepast als het aannemelijk is dat ook indien het kleine gebrek niet aan
het bestreden besluit zou kleven, hetzelfde besluit zou zijn genomen. Was
zonder het gebrek een andere uitkomst van de besluitvorming mogelijk
geweest, dan zal het gebrek wel tot vernietiging cq. heroverweging
moeten leiden. Of sprake is van benadeling van een belanghebbende
blijkt in beginsel tijdens de behandeling van het bezwaar door het
bestuursorgaan of het beroep bij de bestuursrechter. Dit gebeurt hetzij
doordat belanghebbenden zelf stellen benadeeld te worden, hetzij doordat
het bestuursorgaan of de rechter oordeelt dat er door het gebrek mogelijk
belanghebbenden zijn benadeeld. Dit laatste kan zich bijvoorbeeld voordoen bij gebreken in de kennisgeving van aanvragen en ontwerpbesluiten. Dergelijke gebreken zullen niet snel met toepassing van artikel
1.5 worden gepasseerd (zie bijv. ABRvS 13 februari 2001, JB 2001, 73,
m.nt. PvB).
Voorts vroegen deze leden naar de bijdrage van deze maatregel aan het
sneller afronden van grote infrastructurele projecten.
Als het artikel kan worden toegepast, hoeft het besteden besluit niet te
worden vernietigd. Het gevolg hiervan is dat er geen nieuw besluit hoeft
te worden genomen, waardoor de uitvoering van het project waarop het
besluit betrekking heeft eerder ter hand kan worden genomen.
Ook vroegen de leden van de PvdA-fractie waarom artikel 1.5 geen deel
uitmaakt van hoofdstuk 3 en of het probleem niet ook wordt opgelost in
het voorstel van de leden Vermeij, Koopmans en Neppérus tot aanvulling
van de Algemene wet bestuursrecht met een regeling voor herstel van
gebreken in een besluit hangende beroep bij de bestuursrechter (Wet
bestuurlijke lus Awb) (31 352)?
De wijziging als bedoeld in artikel 1.5 maakt ook deel uit van het in voorbereiding zijnde – maar nog niet ingediende – voorstel van wet houdende
wijziging van de Algemene wet bestuursrecht en aanverwante wetten met
het oog op enige verbeteringen en vereenvoudigingen van het bestuursprocesrecht (Wet aanpassing bestuursprocesrecht). De regering meent dat
het opnemen van de bepaling in de Crisis- en herstelwet gezien de maatschappelijke urgentie van versnelling en vereenvoudiging van procedures
gerechtvaardigd is, maar acht het niet opportuun om het voorstel op dit
moment al voor alle bestuursrechtelijke besluiten te laten gelden. Terzijde
zij opgemerkt dat het uiteenplaatsen van de verschillende bepalingen op
het gebied van het bestuursprocesrecht de overzichtelijkheid van deze
maatregelen niet ten goede zou komen. De Wet bestuurlijke lus lost het
probleem niet op, maar geeft een voorziening voor het geval de rechter
het bestreden besluit in de huidige situatie zou moeten vernietigen. Het
bestuursorgaan moet vervolgens dus een nieuw besluit nemen. Bij het
onderhavige artikel komt het zo ver niet. Als de rechter oordeelt dat een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

37

klein gebrek passeerbaar is, dan hoeft hij het bestreden besluit niet te
vernietigen.
De leden van de fractie van de ChristenUnie constateerden terecht dat het
passeren van gebreken door de rechter, indien aannemelijk is dat belanghebbenden daardoor niet zijn benadeeld, kan bijdragen aan de versnelling
van procedures en dat dit voorstel ook conform het advies van de
commissie Elverding is. Zij vroegen of met belanghebbenden alleen
belanghebbenden worden bedoeld die bestuursrechtelijke rechtsmiddelen
hebben aangewend?
Dit is niet het geval. Met belanghebbenden worden ook anderen dan
degenen die zijn opgekomen tegen een besluit bedoeld.
Voorts vroegen de leden van deze fractie of het artikel niet te veel op
gespannen voet staat met duurzaamheid en of de ruimte die het artikel
biedt er wel is bij regels van Europeesrechtelijke origine.
Het passeren van een klein gebrek in een besluit, waardoor niemand
wordt benadeeld, kan tot gevolg hebben dat een besluit in stand blijft dat
minder bijdraagt aan een duurzame samenleving dan wanneer het besluit
was vernietigd en er een nieuw besluit zou zijn genomen. Aangezien
artikel 1.5 ook van toepassing is op besluiten die duurzaamheid bevorderen is het omgekeerde ook mogelijk. Een besluit dat duurzaamheid
bevordert maar dat een klein gebrek vertoont kan in dat geval in stand
blijven als de rechter het gebrek mag passeren. Bij regels van Europeesrechtelijke origine zal het afhangen van de ruimte die de specifieke bepaling laat. Zo nodig moet de bestuursrechter het nationale recht zoveel
mogelijk uitleggen in het licht van het gemeenschapsrecht. De regering
verwacht geen problemen. Indien een regel van Europees recht geen
ruimte laat voor afwijking daarvan, is van een klein passeerbaar gebrek
geen sprake, als wordt geconstateerd dat in strijd met die regel is gehandeld.
De leden van de SGP-fractie vroegen of met de mogelijkheid om een klein
materieel gebrek te herstellen niet wordt bereikt dat er mogelijk sneller
een besluit genomen wordt, maar dat in de praktijk vaker een beroep op
de rechter nodig zal zijn, omdat er toch bepaalde relevante gebreken in
een besluit geconstateerd worden.
De regering verwacht dat bestuursorganen zorgvuldigheid blijven
betrachten bij het voorbereiden en nemen van besluiten, omdat de rechter
niet verplicht is tot het passeren van gebreken. Een negatieve ontwikkeling kan naar haar mening dan ook te allen tijde worden omgebogen.
De leden van de SGP-fractie vroegen waarom ook de bezwaarfase in
artikel 1.5 is opgenomen, omdat gebreken in een dergelijke fase toch altijd
kunnen worden hersteld en waarom die fase hier wel is opgenomen,
terwijl dat in artikel 1.9 niet is gebeurd.Verder vroegen deze leden of het
niet voor de hand zou liggen om tevens in de wettekst de voorwaarde op
te nemen dat hetzelfde besluit toch tot stand zou zijn gekomen, ook al zou
er geen sprake zijn geweest van het gebrek.
Artikel 1.5 geldt voor alle bestuurlijke voorprocedures. Om eventuele
onduidelijkheden zo veel mogelijk te voorkomen sluit het zoveel mogelijk
aan bij artikel 6:22 van de Algemene wet bestuursrecht. Artikel 1.9 is een
geheel nieuwe bepaling waarbij derhalve geen behoefte bestaat aan
afstemming op een bestaande bepaling.
Ten slotte vroegen deze leden of het niet voor de hand zou liggen om
tevens in de wettekst de voorwaarde op te nemen dat hetzelfde besluit
toch tot stand zou zijn gekomen ook al zou er geen sprake zijn geweest
van het gebrek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

38

De regering meent dat het niet nodig is om dit in de wettekst te bepalen
omdat het logisch voortvloeit uit het vereiste dat aannemelijk is dat
belanghebbenden niet worden benadeeld door het passeren van het
gebrek.
Artikel 1.6 Beroep en hoger beroep
De leden van de fractie van de PvdA, de ChristenUnie, GroenLinks, de
SGP en de PvdD vroegen of de termijn waarbinnen de bestuursrechter
uitspraak moet doen haalbaar is en of er sancties staan op het niet halen
van de termijn.
De fracties van de ChristenUnie en de PvdD vroegen in aansluiting hierop
of de regering bereid is de termijnen te verruimen.
De maatregelen voorgesteld in de artikelen 1.6 tot en met 1.8 beogen een
snelle behandeling van beroepen bij de rechtbank en – indien onderzoek
nodig is – bij de StAB. Voor deze maatregelen is geen extra geld beschikbaar. De rechtbanken en de StAB zullen de onder de voorgestelde Crisisen herstelwet vallende projecten zo nodig met voorrang moeten behandelen. Dit betekent dat dit ten koste zal kunnen gaan van de snelheid
waarmee andere zaken worden behandeld. De regering acht dit gerechtvaardigd vanwege de maatschappelijke urgentie van de onder de voorgestelde Crisisen herstelwet vallende projecten. Er staan geen sancties op
het niet halen van de termijnen. Zij is van mening dat de termijn van zes
maanden haalbaar is. In de regeling over de versnelde uitvoering van
bouwprojecten was in het wetsvoorstel een termijn van vier maanden
opgenomen. Bij nader inzien is de regering van mening dat deze termijn
te kort is. Zij heeft besloten dat de termijn waarbinnen uitspraak moet
worden gedaan bij dit type zaken hetzelfde moet zijn als de termijn die in
de voorgestelde wet voor alle andere «Chw-projecten» geldt, te weten zes
maanden. Bij nota van wijziging wordt dit aangepast.
De leden van de PvdA-fractie vroegen of de regering heeft gedacht aan
uitbreiding van capaciteit bij de StAB en de rechtspraak in verband met de
in de bijlagen bij de Crisis- en herstelwet opgenomen projecten en
hoeveel extra capaciteit het zou vergen indien voor alle projecten zou
worden bepaald dat de rechter uitspraak moet doen binnen zes maanden.
Voorts vroegen deze leden hoe van de StAB kan worden afgedwongen dat
zij binnen twee maanden met een advies komt en wat de gevolgen zijn
indien een advies niet binnen twee maanden wordt gegeven. In verband
hiermee vroegen de leden van de fractie van de ChristenUnie of is onderzocht of door het geven van voorrang aan projecten de beoogde versnelling kan worden bereikt en of een termijn van twee maanden in zijn algemeenheid voor alle type projecten haalbaar is.
Zoals hierboven is aangegeven is de regering van mening dat de
termijnen kunnen worden gehaald door voorrang te geven aan onder de
Crisis- en herstelwet vallende projecten. Zij heeft daarom geen reden
gezien om de capaciteit bij de StAB en de rechtbanken uit te breiden. Dit
heeft naar alle waarschijnlijkheid wel consequenties voor andere zaken.
Zij acht dit onder de huidige omstandigheden gerechtvaardigd. Er is geen
sanctie indien de StAB de termijn voor onderzoek niet haalt. De regering
meent dat de termijn met een goede organisatie en prioritering haalbaar
is. Indien de StAB de termijn niet haalt, kan dit tot gevolg hebben dat de
rechter de termijn ook niet haalt zodat de uitspraak niet binnen zes
maanden kan worden gedaan. Omdat de maatregel uitsluitend voor zaken
die onder de crisis- en herstelwet vallen is bedoeld, is niet onderzocht
hoeveel extra capaciteit het zou vergen als de maatregel van toepassing
zou zijn op alle besluiten over projecten in het ruimtelijk domein.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

39

De leden van de fractie van de PvdA vroegen of bij de versnelde behandeling artikel 8:52, tweede lid, onder c en artikel 8:53 Awb van toepassing
blijven en wat de gevolgen van toepassing van deze artikelen zijn.
Op grond van artikel 1.6, eerste lid, van de voorgestelde Crisis- en
herstelwet behandelt de rechter het beroep met toepassing van afdeling 8.2.3 van de Algemene wet bestuursrecht. Het gevolg hiervan is dat
de rechter de omvang van het vooronderzoek kan beperken en de procedurele termijnen kan verkorten. Omdat de beperking van de omvang van
het vooronderzoek sowieso grotendeels ter vrije beslissing van de rechter
staat, ligt het accent op de bekorting van de procedurele termijnen. De
artikelen 8:52, tweede lid, onder c en 8:53 Awb zijn derhalve van toepassing. In artikel 8:52, tweede lid, onder c is bepaald dat de rechter artikel
8:43, tweede lid, geheel of gedeeltelijk buiten toepassing kan laten. Indien
naast de eiser en de verweerder nog andere belanghebbenden aan het
geding deelnemen, krijgen deze op grond van artikel 8:43, tweede lid, Awb
eenmaal de gelegenheid schriftelijk hun visie op de zaak te geven. In
spoedgevallen kan de rechter deze bepaling buiten toepassing laten.
Voorts kan de rechter bepalen dat de zaak een gewone behandeling
vordert (art. 8:53 Awb). Uit de parlementaire geschiedenis van de Awb
blijkt dat dit bijvoorbeeld het geval is wanneer belangen van andere
partijen onevenredig blijken te worden geschaad door de versnelde
behandeling (Kamerstukken II, 1991/92, 22 495, nr. 3, p. 134). Het wordt
derhalve aan de rechter overgelaten welk belang in een zaak het zwaarste
weegt.
De leden van de ChristenUniefractie merkten op dat in veel andere Europese landen is gekozen voor speciale rechtsmiddelen met betrekking tot
overschrijding van de redelijke termijn door de rechter. Ook wezen zij op
jurisprudentie van de Centrale Raad van Beroep over rechterlijke traagheid. Onder vermelding dat termijnoverschrijding vooral voorkomen dient
te worden, bijvoorbeeld door het treffen van organisatorische verbeteringen, vroegen zij wanneer de Kamer de door de Minister van Justitie
aangekondigde regeling over rechterlijke termijnoverschrijding kan
verwachten.
Met de voorbereiding van deze regeling is gestart. De regering verwacht
dat het wetsvoorstel rond de jaarwisseling in consultatie kan worden
gegeven.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vroegen of het haalbaar is dat
met een termijn van zes maanden wordt voldaan aan de eisen die op
grond van Europees recht worden gesteld aan de zorgvuldigheid van de
rechtspraak en deskundigenadvisering.
Ja, dit is haalbaar. Dat aan nationale en Europeesrechtelijke eisen moet
worden voldaan hoeft er niet aan in de weg te staan dat onder omstandigheden als de huidige economische crisis een aantal zaken sneller wordt
behandeld.
De leden van fractie van de ChristenUnie gaven aan dat verschillende
rechtbanken experimenteren met het houden van een regiezitting waarbij
vroegtijdig de beroepsprocedure met partijen wordt gesproken over de
wijze waarop de behandeling van de zaak het best gestalte kan krijgen. Zij
vroegen hoeveel tijdswinst met dit soort maatregelen kan worden bereikt
en hoe deze winst zich verhoudt met de tijdwinst die wordt beoogd met
de voorstellen in de Crisis- en herstelwet.
Het houden van regiezittingen draagt naar de mening van de regering bij
aan een snelle behandeling van zaken door de bestuursrechter. Het is
afhankelijk van de omstandigheden (het soort zaak, het aantal partijen,
etc.) hoeveel tijdswinst in een concreet geval kan worden geboekt. De
regering gaat ervan uit dat rechters het nodige zullen doen om de termijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

40

van zes maanden te halen en dat het houden van regiezittingen daar
onderdeel van uit kan maken.
De leden van de VVD-fractie vroegen de regering te reageren op de kritiek
die stelt dat beroeps- en bezwaarprocedures op grond van de bepalingen
uit de Crisis- en herstelwet meer tijd in beslag kunnen nemen omdat in die
gevallen de gehele wet door het Europese Hof van Justitie getoetst moet
worden.
De regering begrijpt de kritiek zo dat ervoor werd gewaarschuwd dat de
bestuursrechter zich genoodzaakt zou kunnen zien om in een voorkomend
geval over een bepaalde maatregel prejudiciële vragen te stellen aan het
Hof van Justitie EG. Een procedure bij het Hof van Justitie kost de nodige
tijd waardoor het specifieke project waarop de prejudiciële vragen betrekking hebben vertraging oploopt. De regering realiseert zich dat de rechter
zich in een concreet geval genoodzaakt zal kunnen voelen om prejudiciële
vragen te stellen. Dit is niet specifiek een risico voor de toepassing van
een artikel uit de Crisis- en herstelwet, maar geldt in wezen voor elke
wettelijke bepaling. Bij de voorbereiding is zoveel mogelijk getracht hier
rekening mee te houden, maar indien Europees recht in geding is valt
nooit geheel uit te sluiten dat er soms prejudiciële vragen worden gesteld.
De leden van de SP-fractie stelden dat de beroepsmogelijkheden door dit
wetsvoorstel worden beperkt, dat onduidelijk is welke winst op grond van
het wetsvoorstel te verwachten is en in hoeverre de kwaliteit van de
besluit vorming hieronder zal lijden. Daarbij doelden zij ook op de beperking van het beroepsrecht voor medeoverheden. Voorts leek het deze
leden zinloos om termijnen in de wet op te nemen als niet ook wordt
voorzien in sancties indien de termijnen niet worden gehaald.
De stelling van de SP-fractie dat alle beroepsmogelijkheden door dit wetsvoorstel worden beperkt berust op een misverstand. De voorgestelde wet
verandert niets aan de rechtsbescherming voor belanghebbende burgers,
bedrijven en organisaties. De regel dat beroep kan worden ingesteld door
belanghebbenden bij een besluit geldt onverkort. Wel bevat het wetsvoorstel een aantal maatregelen die gericht zijn op een spoedige behandeling
bij de rechtbank, zodat belanghebbenden eerder weten waar ze aan toe
zijn. Voor decentrale overheden verandert er wel iets aan de beroepsmogelijkheden. Zij kunnen niet meer opkomen tegen besluiten van andere
bestuursorganen. De regering meent dat bestuursgeschillen intern, dat wil
zeggen binnen het openbaar bestuur, moeten worden opgelost. Zij deelt
niet de opvatting dat het niet zinvol is om termijnen in een wet op te
nemen als er geen sancties staan op termijnoverschrijding. Er zijn meer
wetten waarin geen sanctie is opgenomen voor termijnoverschrijding
door de rechter. Voorbeelden zijn de Tracéwet en de Vreemdelingenwet.
De ervaring leert dat rechterlijke instanties zich inspannen om de termijn
te halen, indien er een termijn voor de uitspraak in de wet wordt opgenomen. De regering gaat ervan uit dat dat onder deze wet niet anders zal
zijn.
De fractie van GroenLinks vroeg of er afstemming met de rechterlijke
macht heeft plaatsgevonden over het voorstel dat de bestuursrechter
binnen zes maanden uitspraak doet en of inzichtelijk is ten koste van
welke procedures die voorstel eventueel gaat. Ook de leden van de
SGP-fractie vroegen naar een uitvoerbaarheidstoets in dit kader. Daarnaast vroegen deze leden hoeveel zaken die langer dan zes maanden
duurden bij de Raad van State vergelijkbare zaken betroffen als die in dit
wetsvoorstel worden behandeld.
Zoals ook in de memorie van toelichting is aangegeven, is bij de voorbereiding van dit wetsvoorstel overleg gevoerd met de Raad voor de rechtspraak. In zijn algemeenheid kan worden gezegd dat dit voorstel tot
gevolg heeft dat «Chw-zaken» met voorrang in behandeling worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

41

genomen door de bestuursrechter. Als een zaak die onder de Crisis- en
herstelwet valt voorrang krijgt, zou een zaak die niet onder deze wet valt,
wat langer kunnen blijven liggen, maar dat is mede afhankelijk van de
organisatie van de rechterlijke colleges. Het is niet mogelijk in te gaan op
de vraag hoeveel zaken bij de Raad van State meer dan zes maanden in
behandeling waren die vergelijkbaar zijn met zaken die uit de Crisis- en
herstelwet zullen gaan voortvloeien. Dat zal afhangen van de concrete
omstandigheden die nu nog niet bekend zijn.
Tot slot vroegen de leden van de SGP-fractie of de regering kan toelichten
volgens welk tijdpad de procedure kan verlopen, indien het ook noodzakelijk is om (ruimtelijk) advies te vragen en of er niet vaak al enige tijd
overheen gaat omdat belanghebbenden een termijn vragen waarbinnen
zij hun nog niet volledige beroepsgronden kunnen aanvullen. Meer in het
bijzonder vroegen deze leden welke termijn normaal gesproken geldt voor
het betalen van griffierecht, zonder dat al inhoudelijk wordt begonnen met
de behandeling van een bepaalde zaak.
Naar aanleiding van de rondetafelbesprekingen in uw Kamer heeft de
regering besloten om bij nota van wijziging te bepalen dat beroepsgronden binnen de beroepstermijn moeten worden ingediend. Dit betekent dat belanghebbenden direct moeten aangeven waar het hun om gaat
en dat zij de gronden van het beroep niet na afloop van de beroepstermijn
nog kunnen aanvullen. Artikel 8:41 bepaalt dat griffierechten binnen vier
weken moeten worden betaald. Op beroepen over zaken die onder de
Crisis- en herstelwet vallen is afdeling 8.2.3 Awb van toepassing, zodat de
rechter een kortere termijn voor het betalen van griffierechten kan
bepalen. Een termijn van zeven werkdagen is blijkens Afdelingsjurisprudentie in ieder geval niet onredelijk. Na de betaling van de griffierechten zal zo spoedig mogelijk moeten worden besloten of een (ruimtelijk) advies noodzakelijk is. Hoe een en ander het best kan worden
georganiseerd is aan de gerechten. Hieraan moet worden toegevoegd dat
op dit moment een deel van de tijd die gemoeid is met een procedure
bestaat uit wachttijd. Daar valt naar de mening van de regering winst te
behalen zonder dat dit ten koste gaat van de zorgvuldigheid.
De leden van de fractie van het CDA gaven aan het een interessant idee te
vinden om de mogelijkheid van het indienen van pro forma beroepschriften te beperken. Zij vroegen of het mogelijk is dit voor het gehele
omgevingsrecht te doen gelden en hoe de beroepstermijn in dit voorstel
zich verhoudt tot de beroepstermijn in de vigerende Wet ruimtelijke ordening.
De leden van de PvdA-fractie vroegen of in plaats van of in aanvulling op
het afschaffen van het pro forma beroep, is overwogen de eis te stellen
dat binnen zes weken alle beroepsgronden aangeleverd moeten zijn. De
leden van de ChristenUnie vroegen of artikel 1.6 alleen geldt voor beroep
of ook voor administratief beroep. Voorts vroegen zij of uit het voorstel
inderdaad volgt dat indien er tijdig een beroepschrift is ingediend dat
enige beroepsgrond bevat, het beroep ontvankelijk is en dat de beroepsgronden na het verstrijken van de beroepstermijn nog kunnen worden
aangevuld, mits de goede procesorde zich daar niet tegen verzet.
Zoals is aangegeven in de memorie van toelichting, komt het op grote
schaal voor dat er kort voor het einde van de beroepstermijn een ongemotiveerd beroepschrift wordt ingediend. De indiener moet in dat geval een
termijn worden gegund om het beroepschrift alsnog te motiveren. In de
praktijk is daarmee al gauw een week of vier gemoeid. Zolang het beroepschrift niet is gemotiveerd, kan de rechter niet aan de inhoudelijke behandeling van het beroep beginnen. De regering is van mening dat deze
praktijk moet worden tegengegaan. Daarom is bepaald dat beroepschriften die worden ingediend tegen besluiten die betrekking hebben op
«Chw-zaken» direct de gronden van het beroep moeten bevatten. Uit het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

42

artikel volgde dat als een beroep ontvankelijk is, er ook na afloop de
beroepstermijn nog aanvullende gronden kunnen worden aangevoerd. Bij
nader inzien, mede door hetgeen tijdens de ronde tafelgesprekken in uw
Kamer naar voren kwam, is de regering van mening dat het na afloop van
de beroepstermijn niet meer mogelijk moet zijn om nog nieuwe beroepsgronden aan te voeren. Bij nota van wijziging wordt een voorstel tot
aanpassing van het artikel in die zin gedaan. Het is mogelijk om voor het
gehele omgevingsrecht te bepalen dat na afloop van de beroepstermijn
geen nieuwe beroepsgronden mogen worden aangevoerd. In de Chw is
geen voorstel terzake opgenomen, omdat dit verder gaat dan de projecten
en categorieën van projecten die onder deze wet vallen. Eventueel zou op
een later moment overwogen kunnen worden een dergelijke voorziening
voor het gehele omgevingsrecht te treffen. In het bestuursprocesrecht
geldt in beginsel een uniforme beroepstermijn van zes weken. Deze
termijn geldt ook voor zaken op grond van de Chw en zaken op grond van
de Wet ruimtelijke ordening.
Artikel 1.8 Prejuduciële vragen
De leden van de SGP-fractie vroegen of wel altijd een duidelijk onderscheid te maken is tussen de onderdelen van een zaak waarvoor prejudicieel vragen gesteld moeten worden en andere onderdelen.
In de praktijk levert dit geen problemen op voor de rechter die zich
genoopt ziet prejudiciële vragen te stellen.
Artikel 1.9 Relativiteitsvereiste
Vrijwel alle fracties hebben vragen gesteld over het relativiteitsvereiste.
Het verheugt de regering dat de leden van de CDA-fractie de invoering
van dit vereiste steunen. Evenzeer verheugt het de regering, dat de grondgedachte achter dit vereiste inmiddels ook de steun geniet van enkele
gezaghebbende stemmen in de rechtsgeleerde literatuur, al realiseert zij
zich dat deze steun niet unaniem is en dat er ook overtuigde tegenstanders zijn. Naar het oordeel van de regering gaat het hier om een principiële keuze. Het gaat over de functie van de bestuursrechtspraak. Is de
bestuursrechter er om ieder foutje van het bestuur af te straffen of is hij er
om wezenlijke belangen van burgers te beschermen? De regering kiest
eenduidig voor het laatste. Daarbij past niet dat burgers zich kunnen
beroepen op voorschriften, die niet hun belang beogen te beschermen.
Dat dit thans wel kan, geeft burgers soms te veel kans om hun particuliere
belang boven het algemene belang te stellen.
De leden van de CDA-fractie stelden vervolgens enige vragen die niet
zozeer het relativiteitsvereiste betreffen, maar het beroepsrecht van
algemeen-belang-organisaties zoals milieugroepen.
Dit zijn twee te onderscheiden vraagstukken. Het beroepsrecht van belangenorganisaties wordt door het onderhavige wetsvoorstel niet geraakt. Dit
is ook niet de plaats om daarover een principiële discussie te voeren. Hier
kan worden volstaan met erop te wijzen dat het Verdrag van Aarhus zich
in ieder geval verzet tegen het geheel afschaffen van het beroepsrecht van
milieuorganisaties. In hoeverre het mogelijk is aan deze organisaties eisen
van representativiteit te stellen is niet helemaal zeker, maar uit een zeer
recente uitspraak van het Hof van Justitie blijkt, dat dergelijke eisen in
ieder geval niet tot gevolg mogen hebben dat kleinere of plaatselijke
milieuorganisaties de facto van hun beroepsrecht worden beroofd. In die
zaak acht het Hof de door een Zweedse wet gestelde eis, dat de organisatie ten minste 2000 leden moest hebben, niet toelaatbaar (HvJEG
15 oktober 2009, zaak C-263/08, Djurgården). Daarmee is ook een vraag
van de leden van de fracties van GroenLinks en van de ChristenUnie
beantwoord: natuurorganisaties kunnen zich blijven beroepen op normen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

43

die het belang van de natuur beogen te beschermen. Daartoe is echter, zo
beantwoordt de regering een vraag van de leden van de fractie van de
SGP, niet voldoende dat de organisatie de behartiging van dit belang als
doelstelling in haar statuten heeft opgenomen. Daarnaast moet de organisatie ook aannemelijk kunnen maken dat zij daadwerkelijk feitelijke werkzaamheden ter behartiging van dit belang verricht. Deze werkzaamheden
mogen niet uitsluitend bestaan uit het voeren van juridische procedures.
Het relativiteitsvereiste geldt ook voor beroepen van deze organisaties. Dit
betekent dus, dat een organisatie die zich de behartiging van de belangen
van natuur en milieu ten doel stelt, zich niet kan beroepen op normen die
bijvoorbeeld slechts beogen het belang van bouwveiligheid te behartigen.
De leden van de CDA-fractie stelden voorts enkele vragen over het Duitse
recht.
Zoals bij brief van 29 oktober 2008 is aangegeven vindt er momenteel
onder leiding van de Minister van Justitie onderzoek plaats naar meer
fundamentele wijzigingen in het bestuursprocesrecht gericht op versnelling van procedures (Kamerstukken II 2008/09, 31 731, nr. 3, p. 4/5). In het
kader van dit onderzoek wordt door de Universiteit Maastricht ook rechtsvergelijkend onderzoek gedaan. Uit dat onderzoek, dat binnenkort wordt
afgerond en aan uw Kamer wordt aangeboden, halen wij de volgende
informatie over het Duitse systeem. In Duitsland moet de indiener van het
beroep bij afwijzing van zijn beroepschrift zijn proceskosten, de proceskosten van de verweerder en van eventuele bijgevoegde partijen dragen,
inclusief de kosten van hun juridische vertegenwoordiging (§ 154 Verwaltungsgerichtsordnung). Dit betekent dat administratieve procedures in
Duitsland aanzienlijke kostenrisico’s met zich brengen, in het bijzonder
wanneer het beroep meer rechterlijke instanties passeert. Voor de procesen advocaatkosten gelden vaste tarieven. Volgens een ruwe schatting
kunnen voor een appellant de kosten bij een procedure voor de hoogste
Duitse bestuursrechter, het Bundesverwaltungsgericht, tussen de vijf- en
tienduizend euro belopen. Het voordeel van zo’n systeem is dat het een
prikkel oplevert voor potentiële appellanten om hun kansen in de procedure goed af te wegen tegen de mogelijke risico’s alvorens bezwaar te
maken en/of beroep in te stellen. Het nadeel is dat het voor sommige
personen een drempel op kan werpen om op zich legitieme bezwaren in
rechte aan te voeren. Daar komt bij dat, indien het zou gaan om zulke
hoge bedragen als in Duitsland, de mogelijkheid zou moeten worden
ingebouwd om aan «on- en minvermogenden» een tegemoetkoming in
de proceskosten te verstrekken. Dit compliceert de regeling en brengt
forse uitvoeringslasten met zich mee. Daarom zouden wij thans een
dergelijke regeling niet willen voorstellen. De Minister van Justitie beraadt
zich wel op een minder vergaande vorm van verhoging van het
proceskostenrisico van derden, die meer aansluit bij het in het Nederlandse bestuursrecht geldende systeem van forfaitaire proceskostenvergoedingen.
In antwoord op de vraag van de leden van de CDA-fractie zijn de regering
van het gerechtshof in Münster (naar zij aanneemt wordt gedoeld op het
Oberverwaltungsgericht für das Land Nordrhein-Westfalen) geen prejudiciële vragen over het bedoelde Duitse systeem bekend. Er zijn door dit
gerecht op 5 maart jl. wel vragen ingediend (zaak C-115/09), maar die
gaan over het in Duitsland geldende relativiteitsvereiste. De gemiddelde
doorlooptijd van zaken bij het Hof van Justitie van de EG bedraagt thans
ruim 18 maanden.
De leden van de CDA-fractie vroegen voorts of het mogelijk zou zijn het
relativiteitsvereiste in het hele omgevingsrecht in te voeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

44

Op zichzelf zou dit mogelijk zijn, maar de regering geeft er de voorkeur
aan eerst ervaring op te doen op het beperktere terrein van de Crisis- en
herstelwet.
De regering kan op hoofdlijnen instemmen de motivering voor en uitleg
van het relativiteitsvereiste die prof. mr. B.J. van Ettekoven in de door de
leden van de CDA-fractie aangehaalde passage geeft. Wel is verduidelijking nodig van haar visie op de taak van de rechter bij de toepassing van
dit vereiste. De rechter mag in het systeem van ons bestuursprocesrecht
in beginsel slechts een oordeel geven over de aangevoerde beroepsgronden. Indien hij echter naar aanleiding van een beroepsgrond tot het
oordeel komt dat een voorschrift is geschonden, moet hij ambtshalve
beoordelen of die schending ook tot vernietiging kan leiden. In voorkomende gevallen moet hij dan ook het relativiteitsvereiste toepassen, ook
als geen der partijen zich daar op heeft beroepen. Dat is, zo antwoordt de
regering de leden van de fractie van de ChristenUnie, inderdaad een
verschil met het privaatrecht, dat voortvloeit uit het stelsel van ons
bestuursprocesrecht. De recht heeft tot slot de mogelijkheid om kwesties
in het midden te laten als zij niet van belang zijn voor de uitkomst van de
zaak. Een overweging in de trant van «of dit voorschrift de belangen van
appellant beschermt kan in het midden blijven, aangezien dit voorschrift,
anders dan appellant stelt, niet is geschonden» blijft dus mogelijk.
Vele fracties stelden de vraag of het mogelijk zou zijn van de toepassing
van het relativiteitsvereiste een bevoegdheid in plaats van een verplichting te maken, teneinde te voorkomen dat over het beschermingsbereik
van ingeroepen normen veelvuldig prejudiciële vragen moeten worden
gesteld, waardoor de invoering van het vereiste eerder vertragend dan
versnellend zou werken.
De regering erkent dat dit een risico is en heeft daarom het voorstel nog
eens kritisch tegen het licht gehouden. Een zuivere «kan»-bepaling lijkt
haar niet verdedigbaar, omdat de rechter wel een inhoudelijk criterium
moet hebben: hij kan niet het vereiste bij de ene appellant wel toepassen
en bij de andere niet op de enkele grond dat bijvoorbeeld het in het ene
geval meer werk is dan in het andere. De regering is wel gecharmeerd van
de suggestie van de leden van de fracties van de ChristenUnie en de SGP,
die zij in de bij deze nota gevoegde nota van wijziging dan ook heeft overgenomen. Deze oplossing houdt in, dat de rechter van vernietiging moet
afzien indien de geschonden norm kennelijk niet strekt tot bescherming
van de belangen van degene die hem inroept. Anders gezegd: bij twijfel
krijgt de appellant het voordeel van de twijfel. Dit vermindert het nuttig
effect van de invoering van het relativiteitsvereiste wel enigszins, maar
heeft het voordeel dat het risico dat over het beschermingsbereik van
normen prejudiciële vragen moeten worden gesteld vrijwel nul wordt,
terwijl de extra werklast voor de rechter beduidend minder wordt. Daardoor wordt ook het risico van vertraging klein. Bij nader inzien meent de
regering dat dit laatste in het kader van deze Crisis- en herstelwet
zwaarder moet wegen. De discussie of dit kennelijkheidsvereiste ook bij
de structurele invoering van het relativiteitsvereiste voor het gehele
bestuursrecht moet worden opgenomen, kan bij de behandeling van het
wetsvoorstel aanpassing bestuursprocesrecht worden gevoerd.
Het spreekt voor de regering vanzelf, zo antwoorden zij nog op een vraag
van de CDA-fractie, dat zij de toepassing van het relativiteitsvereiste in het
kader van de Chw nauwlettend zal volgen, zodat zij daarmee haar voordeel kan doen bij een eventuele invoering in de Algemene wet bestuursrecht.
De regering is hiervoor reeds ingegaan op de vraag van de leden van de
fractie van de PvdA waarom zij dit vereiste vooruitlopend op de meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

45

structurele herziening van het bestuursprocesrecht wil invoeren. Als
aangegeven, ziet zij de Chw juist als een kans om nuttige praktijkervaring
op te doen.
De leden van de PvdA-fractie vroegen of het relativiteitsvereiste betekent
dat sommige schendingen van wetsartikelen en rechtsbeginselen niet
meer naar voren kunnen worden gebracht.
Dat is te algemeen gesteld. Het relativiteitsbeginsel betekent dat deze
schendingen niet meer naar voren kunnen worden gebracht door mensen
die daardoor niet worden benadeeld. Villabewoners kunnen zich niet
langer verzetten tegen een woonwagenkamp met de grond dat de
woonwagenbewoners teveel geluidhinder zullen ondervinden van een
nabijgelegen spoorlijn. Zij kunnen zich net als nu wel verzetten op de
grond, dat het kamp geluidhinder voor hun eigen woningen veroorzaakt.
De leden van de fractie van de ChristenUnie stelden dat de regering heeft
gekozen voor een formulering waarbij de bestuursrechter zelf moet beoordelen of er sprake is van strijd met Europees recht.
De regering zou dat geen keuze willen noemen, want een formulering
waarbij de rechter dat niet moet beoordelen is niet denkbaar. Deze leden
vragen voorts naar de gevolgen voor de werkdruk voor de Afdeling
bestuursrechtspraak van de Raad van State. Zeker in de nu voorgestelde
variant waarbij slechts behoeft te worden vastgesteld of een bepaalde
norm een bepaald belang «kennelijk» niet beschermt, zijn die gevolgen
zeer beperkt. Het is een relatief eenvoudige toets. Voorts wekken deze
leden, alsmede de leden van de fractie van de Partij voor de Dieren, de
indruk, dat die toets in iedere zaak opnieuw moet worden verricht. Dat is
niet juist, want veel bestuursrechtelijke zaken gaan over dezelfde voorschriften. Indien eenmaal vaste jurisprudentie is gevormd over welke
belangen een voorschrift wel en niet beschermt, is de toepassing van het
relativiteitsvereiste in volgende zaken over dat voorschrift een routinekwestie.
Deze leden haalden voorts deskundigen aan, die stellen dat een
relativiteitsvereiste in strijd is met het Verdrag van Aarhus. Ook de fracties
van het CDA, GroenLinks en de Partij voor de Dieren stelden daarover
vragen. Tegenover de aangehaalde deskundigen staan echter even
deskundige schrijvers, die het tegendeel beweren. Zo komt prof. mr. B.J.
Schueler in zijn onlangs verschenen preadvies voor de Vereniging voor
Bouwrecht na een uitvoerige analyse tot de conclusie dat een relativiteitsvereiste niet in strijd met het Verdrag is (B.J. Schueler, Tussen teveel en te
weinig. Subjectivering en finaliteit in de bestuursrechtspraak, preadvies
Vereniging voor Bouwrecht 2009, blz. 25 en 30; zie ook N. Verheij, Uit
zuinigheid naar relativiteit, in: A.W. Heringa e.a. (red.), Het bestuursrecht
beschermd, Den Haag: Sdu 2006, blz. 109).
Deze leden vroegen voorts waarom niet het antwoord van het Hof van
Justitie op de prejudiciële vragen van het Oberverwaltungsgericht te
Münster zijn zaak C-115/09 is afgewacht. Dit antwoord kan nog geruime
tijd op zich laten wachten terwijl voorts allerminst zeker is dat dit
antwoord wel de gewenste duidelijkheid zal scheppen: de Duitse context
is beduidend anders dan de Nederlandse. Dit betekent dat er inderdaad
een zeker risico is dat de Nederlandse rechter prejudiciële vragen gaat
stellen over de toelaatbaarheid van het Nederlandse relativiteitsvereiste,
met als gevolg dat mogelijk in een bepaald project anderhalf jaar vertraging optreedt. Dit is echter niet te voorkomen.
Deze leden vroegen verder of het relativiteitsvereiste ook zou kunnen
worden toegepast op de norm van een goede ruimtelijke ordening. De
regering meent van wel. Kortheidshalve zij verwezen naar het in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

46

verslag opgenomen citaat van prof. Van Ettekoven en het daarin onder 3
genoemde voorbeeld.
Ten slotte vroegen deze leden naar de relatie tussen het relativiteitsvereiste en de discussie over het belanghebbendenbegrip. Zoals de regering in antwoord op een vraag van de CDA-fractie al aangaf, zijn dat twee
te onderscheiden kwesties. De vraag of iemand belanghebbende is betreft
de ontvankelijkheid van het beroep, dat wil zeggen de vraag of iemand
überhaupt aan de procedure mag meedoen. Daarvoor is een feitelijk
belang – een potentieel nadeel dat rechtstreeks uit het besluit voortvloeit
en de benadeelde onderscheidt van anderen – in beginsel voldoende. Het
relativiteitsvereiste zoals de regering het heeft vormgeven, betreft de
inhoudelijke vraag of het beroep al dan niet gegrond is. Het is dus, anders
dan de leden van de SGP-fractie veronderstellen, niet een
ontvankelijkheidskwestie.
De leden van de SP lezen terecht in artikel 1.9 dat alleen belanghebbenden
in beroep kunnen gaan. Anders dan deze leden veronderstellen is dat niet
iets nieuws. Dat is al sinds 1994 het criterium dat de Awb hanteert (art. 8:1
jo. 1:2) en was daarvoor al sinds 1976 het criterium van de Wet Arob, de
voorloper van de Awb.
Artikel 1.10 Onderzoeksgegevens
De leden van de fractie van het CDA vroegen of het volgens de regering
nuttig zou zijn om de geldigheid van onderzoeksgegevens in de tijd te
begrenzen zoals gesuggereerd door prof. mr. Nijmeijer tijdens het rondetafelgesprek over de Crisis- en herstelwet. Hiermee verband houdt de
vraag van de PvdA-fractie wat zich ertegen verzet om onderzoeksgegevens in het algemeen een langere geldigheidsduur te geven. De
leden van de SGP-fractie vroegen of het te overwegen zou zijn om een
flexibele houdbaarheidstermijn op te nemen, waarbij het afhankelijk zou
worden gesteld van het soort gegevens of de gegevens uit een eerdere
fase nog gebruikt mogen worden.
Bij de voorbereiding van het wetsvoorstel heeft de regering overwogen
om een «houdbaarheidstermijn» voor gegevens op te nemen. Hiermee
zou worden aangesloten bij het advies van de commissie Elverding om
een houdbaarheidstermijn van twee jaren te introduceren voor onderzoeken over verkeer en milieu die in de planuitwerkingsfase zijn verricht.
De Wet versnelling besluitvorming wegprojecten, tot stand gekomen naar
aanleiding van dit advies, heeft de Tracéwet en de Spoedwet wegverbreding gewijzigd en de houdbaarheid van onderzoeksgegevens wettelijk
verankerd. Een vergelijkbare regeling wordt thans voorgesteld voor
luchtvaartbesluiten. Deze wijziging houdt in dat de onderzoeksgegevens
op basis waarvan een projectbesluit wordt genomen, bij de vaststelling
van het ontwerp-besluit niet ouder dan twee jaar mogen zijn (Kamerstukken II 2008/09, 31 721, nr. 3, p. 4). Anders dan bij de Wet versnelling
besluitvorming wegprojecten kon bij deze wet een algemene houdbaarheidstermijn niet worden opgenomen, omdat het onmogelijk is gebleken
een uniforme termijn te vinden die acceptabel is voor alle onderzoeken
die kunnen worden verricht in het kader van onder de Crisis- en
herstelwet vallende projecten. Het werken met flexibele «houdbaarheidstermijnen» is niet mogelijk. Daarvoor zouden alle onderzoeken die in het
kader van onder de Crisis- en herstelwet vallende projecten kunnen voorkomen in beeld moeten zijn. Vervolgens zou in elke regeling op basis
waarvan een bepaald onderzoek noodzakelijk is een specifieke termijn
moeten worden opgenomen. Dit vergt een omvangrijke wetgevingsoperatie die in dit korte bestek niet haalbaar is. Tot slot kan nog worden opgemerkt dat een houdbaarheidstermijn zoals door Nijmeijer voorgesteld,
onder bepaalde omstandigheden een averechts effect kan hebben. Om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

47

deze reden is bij de Wet versnelling besluitvorming wegprojecten en de
Wet luchtvaart expliciet gekozen voor een «ten minste houdbaar tot»termijn.
De leden van de fractie van de PvdA vroegen hoe met gegevens moet
worden omgegaan als er bijvoorbeeld wijzigingen zijn opgetreden in de
projecten naar aanleiding van uitspraken van de rechter, of een bestuurlijke lus?
Deze bepaling geeft een bestuursorgaan de bevoegdheid om na de
vernietiging van een besluit door de bestuursrechter het nieuwe besluit te
baseren op feiten waarop het vernietigde besluit berustte. Dit betekent dat
het onderzoeken die het heeft laten doen bij de voorbereiding van het
inmiddels vernietigde besluit opnieuw mag gebruiken bij het voorbereiden van het nieuwe besluit. Het betreft een bevoegdheid, dus geen
verplichting. Als het bestuursorgaan meent dat het wenselijk is om
bepaalde feiten opnieuw te laten onderzoeken, dan staat dat haar vrij. Er
kunnen verschillende redenen zijn om opnieuw onderzoek te laten
verrichten, bijvoorbeeld als de resultaten van aanvullend onderzoek dat is
verricht om gevolg te geven aan de uitspraak van de rechter op hun beurt
gevolgen hebben voor bepaalde aspecten van andere onderzoeken die
niet werden geraakt door de rechterlijke uitspraak. Of het nodig of wenselijk is om nader onderzoek te doen hangt dus af van de omstandigheden.
Wijzigingen in projecten naar aanleiding van een rechterlijke uitspraak
kunnen daar aanleiding toe geven. Wanneer de bestuurlijke lus wordt
toegepast, geldt ook de regel dat bij het herstellen van het besluit mag
worden uitgegaan van de feiten, zoals die waren bij het nemen van het
bestreden besluit.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of de bestuursrechter het
gebrek van evident verouderde gegevens kan passeren als het onderzoek
zijn oorsprong vindt in Europees recht.
Het antwoord op deze vraag hangt af van de toepasselijke Europese regelgeving en van de eisen die aan het onderzoek werden gesteld. Als uit de
toepasselijke (Europese) regelgeving zou voortvloeien dat een onderzoek
niet ouder mag zijn dan een bepaalde termijn, kan de rechter hier onmogelijk aan voorbij gaan.
De leden van de SGP-fractie vroegen wat de regering in het nader rapport
bedoelde met de zin dat sommige gegevens veel minder snel verouderen
dan andere.
Bepaalde onderzoeksgegevens kunnen wel oud zijn, maar niet meer
verouderen. Als het bijvoorbeeld nodig was om te onderzoeken hoeveel
dieren van een bepaalde soort op een bepaalde peildatum in een bepaald
gebied voorkomen, dan verouderen deze gegevens niet, ook al is het lang
geleden dat het onderzoek is gedaan. Ook is denkbaar dat bepaalde
onderzoeksgegevens lang bruikbaar zijn omdat het onderzoeksobject niet
snel verandert.
Artikel 1.11 Milieueffectrapport
De leden van de fracties van de PvdA, de ChristenUnie, de SP, GroenLinks
en de Partij voor de Dieren hebben vragen gesteld en hun zorgen geuit
over het alternatievenonderzoek in het kader van de milieueffectrapportage en de advisering door de commissie m.e.r. De zorgen concentreerden zich op de vraag of het niet meer verplicht stellen van het
alternatievenonderzoek wel spoort met de bevindingen van de commissie
Elverding, met de zorgvuldigheid die bij besluitvorming vereist is en met
de EU-richtlijn voor milieueffectrapportage. In vrijwel alle bijdragen kwam
de zorg naar voren dat het niet laten verrichten van onderzoek naar alternatieven en het niet laten adviseren door de commissie m.e.r. vooral bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

48

complexe projecten contraproductief zou zijn, het draagvlak niet ten
goede zou komen en tot meer beroepsprocedures zou leiden.
In reactie op deze vragen merkt de regering het volgende op. Het is van
belang een onderscheid te maken tussen de milieueffectrapportage op
planniveau – de plan-m.e.r. – enerzijds en de milieueffectrapportage op
projectniveau – de project-m.e.r. – anderzijds. Het wetsvoorstel heeft op
het punt van de milieueffectrapportage (m.e.r.) uitsluitend betrekking op
de project-m.e.r. Dat betekent dat het alternatievenonderzoek op planniveau verplicht blijft, hetgeen in overeenstemming is met de Europeesrechtelijke verplichting ter zake. Bij de totstandkoming van het wetsvoorstel is dit onderscheid van meet af aan leidend geweest en het in het
wetsvoorstel opgenomen artikel beoogt dan ook uitsluitend betrekking te
hebben op de project-m.e.r. In de memorie van toelichting is een en ander
duidelijk naar voren gebracht. Het in het wetsvoorstel opgenomen artikel
1.11 is echter in zijn huidige bewoordingen voor meer uitleg vatbaar. Om
deze reden is bij nota van wijziging een aantal woorden aan de bepaling
toegevoegd teneinde buiten twijfel te stellen dat het schrappen van de
verplichting om alternatievenonderzoek te verrichten alsmede om advies
te vragen aan de commissie-m.e.r., uitsluitend betrekking heeft op de
project-m.e.r en dus niet op de plan-m.e.r. In dit verband zij ook verwezen
naar het wetsvoorstel 31 755 over de modernisering van de m.e.r.regelgeving dat momenteel bij de Eerste Kamer aanhangig is. Indien dat
wetsvoorstel wordt aanvaard en in werking treedt, zal de commissie-m.e.r.
over alle relevante plannen om advies worden gevraagd. Tot die tijd geldt
verplichte advisering door de commissie-m.e.r. slechts voor plannen die
betrekking hebben op projecten die mogelijkerwijs negatieve effecten
kunnen hebben op een natuurgebied (waarvoor een passende beoordeling nodig is). Tegen de achtergrond van het geschetste onderscheid
tussen plan-m.e.r. en project-m.e.r. is de regering van mening dat de
besluitvorming rond complexe projecten zorgvuldig kan verlopen en dat
er geen sprake van is dat het wetsvoorstel op gespannen voet staat met
de ook door de regering onderschreven bevindingen van de commissie
Elverding.
Of de bepalingen inzake de MER van toepassing zijn hangt af van de vraag
over welk project het gaat en in welke fase van besluitvorming het project
zich bevindt. Daarbij gaat het enerzijds om de in bijlage II opgenomen 58
projecten en anderzijds om de lokale projecten met nationale betekenis
die op grond van afdeling 7 bij algemene maatregel van bestuur worden
aangewezen. Ter toelichting moge het volgende dienen. De 58 projecten
van bijlage II bevinden zich in diverse stadia van besluitvorming. Een deel
ervan verkeert in de laatste fase van besluitvorming, waarbij de m.e.r.procedure reeds achter de rug is. Het grootste deel van de projecten is
minder ver in de besluitvorming, maar vertoont een zeer verschillend
beeld. Zo zijn er projecten waarbij de milieugevolgen beperkt zijn of
gericht op één aspect, maar er zijn ook projecten met integrale gebiedsontwikkeling, waarbij alternatieven in het geding zijn. Bij die laatste
projecten is dan de vraag van belang in welke fase van besluitvorming het
project zich bevindt. Aangezien de plan-m.e.r.-plicht pas enkele jaren
bestaat, is het aannemelijk dat er projecten zijn waarvoor op planniveau
geen milieueffectrapport behoefde te worden gemaakt.
Voor de projecten van bijlage II schrapt artikel 1.11 van het wetsvoorstel
voor de project-m.e.r. de verplichting om alternatieven te onderzoeken en
om de commissie-m.e.r. om advies te vragen. Deze beide elementen zijn
voor de project-m.e.r. geen Europese verplichting en vormen dus een
nationale kop. De precieze werking van het artikel verschilt per geval,
afhankelijk van de fase van besluitvorming en de aard van het project.
Indien de initiatiefnemer van oordeel zou zijn dat het project een zodanig
bijzonder geval is dat één of beide koppen een significante meerwaarde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

49

heeft, kan daar alsnog voor worden gekozen. Er is dus sprake van een
«nee, tenzij»constructie en niet langer van een automatisme om bij een
project-m.e.r. de commissie-m.e.r. in te schakelen of om alternatieven te
onderzoeken.
De lokale projecten met nationale betekenis die op grond van afdeling 7
van hoofdstuk 2 bij algemene maatregel van bestuur kunnen worden
aangewezen, vormen voor de m.e.r.-vraag een eenduidiger categorie. Bij
nota van wijziging is artikel 1.11 van toepassing verklaard op deze
projecten. Een van de kernpunten voor deze projecten is de verplichting
om voor het aangewezen project een structuurvisie als bedoeld in de Wet
ruimtelijke ordening op te stellen. Voor een dergelijke structuurvisie is een
plan-m.e.r. verplicht. Zoals hiervoor al is betoogd vindt in dat kader een
alternatievenonderzoek plaats. Na de inwerkingtreding van het genoemde
wetsvoorstel 31 755 zal de commissie-m.e.r. om advies worden gevraagd.
Rest de vraag hoe artikel 1.11 van het voorliggend wetsvoorstel zich
verhoudt tot de aanbevelingen van de commissie Elverding. Opgemerkt
wordt dat de commissie Elverding in haar advies, dat primair betrekking
had op infrastructurele projecten, geen specifieke aanbevelingen heeft
gedaan voor de m.e.r. Wel maakte de commissie onderscheid tussen een
uitgebreide verkenning waarin ook een m.e.r. aan de orde is en een voorfase waarin dat niet het geval is. De implementatie van dat advies in de
Tracéwet, is in voorbereiding. Voor de 58 projecten van bijlage II hangt de
vraag naar de verhouding met het rapport van de commissie Elverding
logischerwijze sterk af van de fase waarin een project zich bevindt en van
de aard van het project. Veel projecten zijn bijvoorbeeld de initiatieffase,
waar de commissie Elverding belangrijke aanbevelingen voor heeft
gedaan, al gepasseerd. Afhankelijk van de aard van het project is daarbij
soms wel, soms geen structuurvisie opgesteld. Een beperkt deel van de
projecten zal nog op planniveau, bijvoorbeeld in de vorm van een
structuurvisie, een start kunnen maken. Dit laatste geldt zeker voor de op
grond van afdeling 7 van hoofdstuk 2 aan te wijzen projecten. Voor de
projecten die op planniveau nog tot besluitvorming komen, kan het
bevoegd gezag tegemoet komen aan de aanbevelingen van de commissie
Elverding. Indien het een structuurvisie betreft of een plan waarvoor een
m.e.r.-procedure dient te worden gevolgd, zullen in dat kader alternatieven worden beschreven en tegen elkaar afgewogen. Het is aan het
bevoegd gezag om daarbij alle betrokken partijen zo goed mogelijk te
betrekken. Op die manier kan het bevoegd gezag invulling geven aan de
brede initiatieffase zoals bedoeld door de commissie Elverding. Na een
zorgvuldige afweging van alle belangen kan het bevoegd gezag vervolgens een voorkeursalternatief vaststellen, dat nader wordt uitgewerkt. In
de visie van de commissie Elverding moet die nadere uitwerking van het
voorkeursalternatief niet belast worden met een herhaling van zetten uit
de initiatieffase. Het in de uitwerkingsfase opnieuw over alternatieven
gaan praten is in de visie van de commissie Elverding niet aan de orde.
Dat het voorliggend wetsvoorstel het alternatievenonderzoek op projectniveau niet meer verplicht stelt, is in die situatie dan ook in lijn met de
commissie Elverding.
Artikel 1.12 Lex silencio positivo
De leden van de fractie van het CDA en de ChristenUnie vroegen of het
juist is dat de invoering van de lex silencio positivo verplicht is op grond
van artikel 13, vierde lid, van de Dienstenrichtlijn.
Artikel 13, vierde lid, van de Dienstenrichtlijn bepaalt kort gezegd dat een
vergunning wordt geacht te zijn verleend indien een antwoord binnen de
beslistermijn uitblijft. Op grond hiervan moeten lidstaten ervoor zorgdragen dat in hun rechtsstelsel wordt voorzien in lex silencio positivo. Uit
de Dienstenrichtlijn vloeit evenwel niet voort dat de lex silencio positivo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

50

op iedere vergunning in een lidstaat van toepassing zou moeten zijn. De
Dienstenrichtlijn heeft immers een beperkt bereik. Deze richtlijn is uitsluitend van toepassing op vergunningstelsels die een procedure inhouden
die voor een verrichter of een afnemer van een dienst de verplichting
inhoudt bij een bevoegde instantie stappen te ondernemen ter verkrijging
van een formele of stilzwijgende beslissing over de toegang tot of de
uitoefening van een dienstenactiviteit (artikel 4, sub 6, Dienstenrichtlijn).
Bij vergunningstelsels die buiten de Dienstenrichtlijn vallen geldt artikel
13, vierde lid, van de Dienstenrichtlijn derhalve niet. Het aanlegvergunningstelsel dat in de Crisis- en herstelwet onder de werking van de lex silencio
positivo wordt gebracht is een voorbeeld van een vergunningstelsel dat
buiten de Dienstenrichtlijn valt. Er was dus geen sprake van een Europeesrechtelijke verplichting tot van toepassingverklaring van de lex silencio
positivo op deze vergunning.
De leden van de fractie van de PvdA lezen dat de lex silencio positivo van
toepassing wordt verklaard op wettelijke voorschriften die in bijlage III van
onderhavig wetsvoorstel zijn opgenomen. Deze leden wilden weten welke
versnelling van procedures en realisering van projecten wordt verwacht
door toepassing van de lex silencio positivo in dit geval? Ook vroegen zij
of door het niet binnen de wettelijke beslistermijn verlenen van een
aanlegvergunning bijvoorbeeld het risico bestaat dat bodembewerkingen
op terreinen met archeologische waarde worden toegestaan indien na
verloop van de wettelijke beslistermijn de vergunning van rechtswege
wordt verleend? Gaat de toepassing van de lex silencio positivo dan niet
voorbij aan de bescherming van dit belang en mogelijk andere belangen
en wordt hiermee voorbij gegaan aan de verplichtingen die voortvloeien
uit het Verdrag van Valletta, zo wilden deze leden weten, als ook hoe de
lex silencio positivo zich verhoudt tot het voorzorgsbeginsel en het zorgvuldig beoordelen van effecten met name op natuur en het voorkomen
van aantasting daarvan? Hoe en wanneer wordt bij een aanlegvergunning
beoordeeld of ook een vergunning op grond van de Natuurbeschermingswet 1998 noodzakelijk is? Bestaat het risico dat op enig moment de
verplichting ontstaat om een eenmaal aangelegd object alsnog te verwijderen? De lex silencio positivo is nu nog alleen van toepassing op aanlegvergunningen, maar zou kunnen worden uitgebreid. Indien dit wordt
overwogen zijn de leden van de fractie van de PvdA van mening dat hierin
een rol voor de Staten-Generaal is weggelegd. Kan de regering aangeven
op welke andere vergunningen de lex silencio positivo mogelijk ook wordt
toegepast? Op welke termijn wordt bijlage III aangevuld?
Het van toepassing zijn van de lex silencio positivo leidt er niet toe dat er
binnen de gestelde beslistermijn sneller wordt beslist, maar wel dat na
afloop van de beslistermijn direct sprake is van een beslissing. Dit is een
duidelijk verschil met vergunningen waarop de lex silencio positivo niet
van toepassing is. Als bij aanvragen voor die vergunningen de beslistermijn niet wordt gehaald, is onduidelijk op welke termijn er wel een beslissing wordt genomen. Deze onduidelijkheid kan lang voortduren. Zoals
eerder aangegeven zal begin 2010 een amvb worden opgesteld. Daarbij
zullen de vragen over een eventuele uitbreiding van bijlage III aan de orde
kunnen komen. Thans heeft de regering nog niet het voornemen deze
bijlage uit te breiden. Als gevolg van het Verdrag van Valletta is in artikel
38a van de Monumentenwet 1988, dat in onderhavig wetsvoorstel materieel gezien van toepassing blijft, bepaald dat de gemeenteraad bij de
vaststelling van een bestemmingsplan rekening houdt met de in de grond
aanwezige dan wel te verwachten monumenten. Op grond van artikel 39
van de Monumentenwet 1988 is het mogelijk om in dat verband bij
bestemmingsplan specifiek in het belang van de archeologische monumentenzorg een aanlegvergunningenstelsel in het leven te roepen. Artikel
3.3, onder a, van de Wet ruimtelijke ordening biedt een algemene basis
voor een aanlegvergunningenstelsel ter bescherming van bijvoorbeeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

51

groen dan wel de openbare ruimte in een (beschermd) stadsof dorpsgezicht. Het betreft een optionele bepaling waarin een bevoegdheid van de
gemeenteraad wordt geregeld en geen verplichting zulks te doen. Dit
neemt niet weg dat als gemeenten ter bescherming van een algemeen
belang (archeologisch of anderszins) met zo’n stelsel werken en er van
rechtswege toestemming wordt verleend voor het uitvoeren van een werk
of werkzaamheid waarbij de bodem zal worden verstoord, dit schadelijk
kan zijn voor de desbetreffende (archeologische) waarden. Er mag echter
op worden vertrouwd dat een gemeente die een dergelijk aanlegvergunningenstelsel hanteert ook zorg draagt voor een zorgvuldige
uitvoering daarvan.
De regering wijst erop dat artikel 6, derde lid, van de Habitatrichtlijn, voorziet in een verplichte toets vooraf door het bevoegd gezag op basis van
het voorzorgbeginsel, ingeval er sprake is van een project met mogelijk
significante effecten. De lex silencio positivo kan derhalve niet van toepassing zijn op de vergunningplicht van artikel 19d, in samenhang met artikel
19f en verder, van de Natuurbeschermingswet 1998.
Doorgaans zal een initiatiefnemer eerst informeel contact hebben met het
bevoegd gezag om te bezien of een handeling waarop de aanlegvergunning betrekking heeft, in een concreet geval is aan te merken als
een project met mogelijk significante effecten, waarvoor een Nb-wetvergunningplicht geldt.
De leden van de fractie van de ChristenUnie constateerden terecht dat de
lex silencio positivo overheden stimuleert om binnen de gestelde
beslistermijn een beslissing te nemen. De opvatting dat de lex silencio
positivo op zichzelf niet tot versnelling leidt, deelt de regering niet. Zoals
hiervoor in antwoord op de vraag van de PvdA-fractie onder meer is
aangegeven, leidt de lex silencio positivo er inderdaad niet toe dat er
binnen de gestelde beslistermijn sneller wordt beslist. Wel is na afloop
van de beslistermijn direct sprake van een beslissing.
Met de leden van de fractie van de ChristenUnie is de regering van
mening dat bij het van toepassing verklaren van de lex silencio positivo
zorgvuldig moet worden afgewogen of andere belangen niet onnodig
kunnen worden geschaad. De regering is van mening dat dit bij het van
toepassing verklaren van de lex silencio positivo op de aanlegvergunning
het geval is geweest. Deze leden constateerden terecht dat bij nota van
wijziging een extra procedurele waarborg is opgenomen. Deze waarborg
houdt in dat een vergunning van rechtswege niet eerder in werking treedt
dan zeven weken na het moment van bekendmaking. Hier kan nog aan
worden toegevoegd dat de Awb op korte termijn wordt uitgebreid met
een paragraaf over de lex silencio positivo. De Dienstenrichtlijn verplichtte
ertoe om de lex silencio positivo van toepassing te verklaren op
vergunningstelsels die een procedure inhouden die voor een verrichter of
een afnemer van een dienst de verplichting inhoudt bij een bevoegde
instantie stappen te ondernemen ter verkrijging van een formele of stilzwijgende beslissing over de toegang tot of de uitoefening van een
dienstenactiviteit. Bij de implementatie van deze richtlijn is een aantal
voorzieningen getroffen om tegemoet te komen aan de genoemde
bezwaren. Zodra de wet waarin de Dienstenrichtlijn wordt geïmplementeerd (de Dienstenwet), in werking is getreden wordt de Algemene wet
bestuursrecht uitgebreid met een paragraaf over lex silencio positivo. De
bepalingen van deze paragraaf zijn van toepassing op dienstenvergunningen, maar kunnen ook van toepassing worden verklaard op
andere besluiten. Deze paragraaf neemt een aantal belangrijke nadelen
van de lex silencio positivo weg. Zo wordt een van rechtswege ontstane
beslissing aangemerkt als een beschikking. Een dergelijke beschikking
dient te worden bekendgemaakt. Dit volgt uit de artikelen 4:20b en 4:20c
van de Algemene wet bestuursrecht. Op een vergunning van rechtswege

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

52

zijn de normale regels over bekendmaking en bezwaar en beroep van
toepassing. Na de bekendmaking gaat de bezwaartermijn lopen en
hebben belanghebbenden de mogelijkheid om bezwaar te maken. Daarop
volgt een beslissing op bezwaar, net zoals bij een schriftelijk besluit. Daarnaast biedt artikel 4:20f van de Algemene wet bestuursrecht het bestuursorgaan zelfstandig de mogelijkheid om alsnog voorschriften aan de
vergunning van rechtswege te verbinden of het besluit in te trekken voor
zover dat nodig is om ernstige gevolgen voor het algemeen belang te
voorkomen. De regeling van de lex silencio positivo is dus met diverse
waarborgen omkleed. De toepassing van de lex silencio positivo op
aanlegvergunningen acht de regering dan ook verantwoord.
Voorts vroegen deze leden of er andere mogelijkheden zijn om te bewerkstelligen dat overheden binnen de gestelde termijn antwoorden. De recent
in werking getreden Wet dwangsom en beroep bij niet tijdig beslissen
voorziet erin dat bestuursorganen die niet tijdig beslissen, na daartoe te
zijn aangemaand, een dwangsom verbeuren per dag dat de beslissing
daarna nog uitblijft. Ook kan de belanghebbende in beroep gaan tegen het
niet tijdig nemen van het besluit.
De leden van de fractie van GroenLinks wezen op de bezwaren van de
Raad van State tegen de lex silencio positivo, inhoudende dat een besluit
niet zorgvuldig is voorbereid, niet op schrift is gesteld en dus ook niet
bekend is gemaakt zodat onduidelijk blijft wanneer de termijn voor
bezwaar en beroep begint. Zij vroegen hoe de regering deze problemen
denkt op te lossen.
De bezwaren die de Raad van State noemt zijn onderkend. Zeer binnenkort wordt de Algemene wet bestuursrecht uitgebreid met een regeling
over de lex silencio positivo die een aantal belangrijke bezwaren tegen
deze figuur wegneemt. Voor een uitgebreidere toelichting hierover zij
verwezen naar hetgeen wij hiervoor in antwoord op een vergelijkbare
vraag van de ChristenUnie hebben geschreven. In deze paragraaf is onder
meer bepaald dat een van rechtswege ontstane beschikking bekend moet
worden gemaakt. Omdat de aanvang van de beroepstermijn in de Awb is
gekoppeld aan de bekendmaking van de beschikking bestaat er geen
onduidelijkheid over de aanvang van de beroepstermijn. Ook betekent een
vergunning van rechtswege niet automatisch dat er voor het uitvoeren
van de betrokken werken of werkzaamheden geen voorschriften gelden.
Wanneer de leden van de SGP-fractie het advies van de Raad van State
goed lezen, is juist de mogelijkheid dat op grond van artikel 1.2 tal van
projecten toegevoegd kunnen worden aan de bijlagen van deze wet, het
belangrijkste bezwaar. De redenering is dan dat een project eerst kan
worden toegevoegd en dat er vervolgens ook nog wordt besloten om de
lex silencio positivo van toepassing te verklaren. In feite ligt het wettelijke
systeem hierdoor helemaal open, zonder dat de Staten-Generaal of medeoverheden hier nog zeggenschap over hebben. Deze leden vroegen hierop
een reactie van de regering.
De lex silencio positivo is alleen van toepassing op de vergunningen,
bedoeld in bijlage III van het wetsvoorstel, en de vergunningen die bij
algemene maatregel van bestuur worden aangewezen. De toevoeging van
projecten op grond van artikel 1.2 van het wetsvoorstel leidt er niet automatisch toe dat de lex silencio positivo ook op andere vergunningen van
toepassing wordt. Indien dat wenselijk wordt geacht, zal dat expliciet bij
wet of algemene maatregel van bestuur moeten worden geregeld. De
toepassing van de lex silencio positivo is bovendien in artikel 1.12 van het
wetsvoorstel begrensd. Door verwijzing naar paragraaf 4.1.3.3 van de
Algemene wet bestuursrecht is verzekerd dat de daarin opgenomen waarborgen van toepassing zijn. Verder is bepaald dat het niet kan gaan om
vergunningen die worden voorbereid met afdeling 3.4 van de Algemene

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

53

wet bestuursrecht. Van deze wettelijke begrenzingen kan bij algemene
maatregel van bestuur niet worden afgeweken. Van een automatisme om
bij nieuwe projecten ook andere vergunningen onder de lex silencio positivo te brengen is dan ook geen sprake. Daarvoor zal de regering binnen
de door de wetgever gestelde kaders per geval een zorgvuldige afweging
moeten maken die in regelgeving wordt neergelegd.
3.1 Ontwikkelingsgebieden
De leden van de CDA-fractie waarderen het dat het advies van de VROMraad «Dynamiek in gebiedsgericht milieubeleid» al zo snel na publicatie
tot wetgeving leidt. Zij vroegen hierbij wel helder aan te geven welke
verschillen er bestaan tussen het advies van de VROM-raad en het voorstel voor ontwikkelingsgebieden en zouden graag een toelichting zien op
de keuze om de ontwikkelingsgebieden door de regering te laten
aanwijzen, in plaats van door lokale of regionale overheden, wat meer
voor de hand ligt gezien de decentrale systematiek van de ruimtelijke
ordening.
Het VROM-raad-advies schetst de EG-kaders waarmee rekening dient te
worden gehouden bij het opstellen van wetgeving. Dit is in het wetsvoorstel aangegeven in artikel 2.3, derde lid. Ook in het wetsvoorstel is de
gemeente het «centrale bevoegd gezag». Voor gevallen waarin bij het
uitvoeren van werken de medewerking van derden aangewezen is, is in
het wetsvoorstel in aanvulling op het VROM-raad-advies het regime van
de Belemmeringenwet privaatrecht van toepassing verklaard. Het VROMraad-advies gaat ervan uit dat uiteindelijk wordt voldaan aan de geldende
milieukwaliteitseisen. In het wetsvoorstel is deze periode nader bepaald
op tien jaar, met een eventuele uitloop naar vijftien jaar. Het advies gaat
uit van aanwijzing door de minister. Dit biedt veel flexibiliteit in die zin dat
de lijst met gebieden bijvoorbeeld snel kan worden aangepast. Gelet
echter op de vergaande bevoegdheden die een aanwijzing als ontwikkelingsgebied met zich mee kan brengen (tijdelijk afwijken van bepaalde
wetten) en op het experimentele karakter van de regeling, is gekozen voor
de aanwijzing van gebieden bij algemene maatregel van bestuur.
Daarnaast vroegen deze leden een reactie van de regering op de zienswijze van professor mr. N.S.J. Koeman op het voorstel voor ontwikkelingsgebieden en hoe reageert zij op de hierin gedane voorstellen. Ook
vroegen deze leden een reactie van de regering op de zienswijze van
professor mr. A.G.A. Nijmeijer.
In antwoord op de vraag van de leden van de CDA-fractie om een reactie
op de zienswijze van professor mr. N.S.J. Koeman op het voorstel voor
ontwikkelingsgebieden wordt het volgende opgemerkt. De belangrijkste
reden om de regeling met betrekking tot ontwikkelingsgebieden nu niet
op te nemen in de Wet ruimtelijke ordening, is gelegen in het experimentele karakter van het voorstel. Het is van belang om allereerst in een ruim
aantal gebieden praktische ervaring op te doen met de werking van het
instrument in de praktijk, alvorens te beslissen over de opzet van een
definitieve voorziening in de VROM-wetgeving. Dit zou kunnen als onderdeel van de Wet ruimtelijke ordening, maar ook in een eventuele nieuwe
Wet gebiedsontwikkeling.
Gelet ook op de inbreng van de leden van andere fracties, naast die van
het CDA ook die van de PvdA, de ChristenUnie, GroenLinks en de SGP, is
de opportuniteit van het bestaan van een zelfstandig ontwikkelingsplan
naast het bestemmingsplan nader overwogen. De aangevoerde argumenten zijn voldoende overtuigend. Bij nota van wijziging is het wetsvoorstel dan ook aangepast in die zin dat het gebiedsontwikkelingsplan
deel zal gaan uitmaken van het bestemmingsplan. Dit betekent dat het
gebiedsontwikkelingsplan afzonderlijk van het bestemmingsplan kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

54

worden vastgesteld, maar dat het met de vaststelling onlosmakelijk deel
gaat uitmaken van dat bestemmingsplan. Beroep tegen een gebiedsontwikkelingsplan heeft dan ook geen betrekking op ongewijzigde delen
van het bestemmingsplan.
De aan het woord zijnde leden vroegen eveneens om een reactie op de
zienswijze van professor mr. A.G.A. Nijmeijer waar hij het heeft over de
ontwikkelingsgebieden. In aanvulling op de eerdere reactie op de zienswijze van Koeman, kan het volgende worden gezegd. Wat de naar het
oordeel van Nijmeijer onwenselijke beschrijving op hoofdlijnen betreft
(artikel 2.3, tweede lid, onderdeel e) wijst de regering erop dat het niet om
een beschrijving op hoofdlijnen gaat, maar om een beschrijving op een
behoorlijk detailniveau. Het ontwikkelingsplan is immers een op uitvoering gericht plan. Wat betreft de vermeende onduidelijke reikwijdte is er
bewust voor gekozen de begrenzing niet te strikt te laten zijn. Het gaat
erom het decentraal bevoegd gezag een instrument aan te reiken
waarmee het zijn afwegingen kan maken en zo maatwerk te faciliteren.
De regering is blij met de waardering van de leden van de fractie van de
PvdA over de koppeling van verslechtering enerzijds aan verbetering
anderzijds in de vorm van een gebiedsontwikkelingsplan en merkt aanvullend het volgende op. De genoemde verslechtering mag niet als een
vanzelfsprekendheid worden aanvaard. Het gaat erom als bevoegd gezag
te komen met één samenhangend beeld met intenties, waarbij het
bevoegd gezag manoeuvreerruimte krijgt om actief te sturen, zonder
afhankelijk te hoeven zijn van bijvoorbeeld een specifieke vergunningaanvraag. Op deze wijze kunnen milieuverbeteringen tot stand worden
gebracht, bijvoorbeeld door het stellen van verdergaande milieu-eisen
aan bedrijven, het ingrijpen in bestaande vergunningen en het opleggen
van extra maatregelen.
Zoals de leden van de fractie van de PvdA aangeven is het bij nota van
wijziging mogelijk gemaakt de termijn waarbinnen na vaststelling van het
plan alsnog wordt voldaan aan de bij of krachtens de wet gestelde milieukwaliteitsnormen, te verlengen van tien naar vijftien jaar. Graag onderschrijft de regering hun oordeel dat hierbij wel geldt dat de ambitie realistisch in tien jaar gehaald moet kunnen worden en dat uitstel met vijf jaar
alleen bij uitzondering wordt toegestaan. Ook uit de toelichting op de nota
van wijziging kan blijken dat een verlenging van vijf jaar, waartoe overigens een besluit van de Minister van VROM nodig is, meer uitzondering
dan regel is. De specifieke omstandigheden spelen hierbij een belangrijke
rol. De situatie kan zich bijvoorbeeld voordoen dat de dynamiek en de
ontwikkeling van het gebied van dien aard zijn, dat een afsluiting van de
planperiode nog niet aan de orde is.
De leden van de PvdA-fractie vroegen ook of overwogen is om conform
het voorstel van de commissie Elverding ten aanzien van de oplevertoets
reserveringen op te nemen voor extra mitigerende maatregelen, voor het
geval bij oplevering zou blijken dat de normen niet gehaald blijken te
worden. Het is in eerste instantie aan het bevoegd gezag om hiermee aan
de slag te gaan en eventueel te besluiten tot het nemen van extra mitigerende maatregelen. De Crisis- en herstelwet staat hiervoor niet in de weg.
Waar het om gaat, is dat in een gebied dat bestreken wordt door een
gebiedsontwikkelingsplan na tien jaar de situatie weer «onder volledige
controle» moet zijn.
De vraag van de leden van de fractie van de PvdA naar de meerwaarde
van de ontwikkelingsgebieden ten opzichte van wat reeds mogelijk is op
grond van de Interimwet stad-en-milieubenadering laat zich als volgt
beantwoorden. De Interimwet stad-en-milieubenadering maakt het moge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

55

lijk om bij wijze van «uitlaatklep» en onder specifieke voorwaarden structureel af te kunnen wijken van bepaalde milieunormen. De gebiedsontwikkelingsplannen hebben een andere invalshoek. Doel is het lokale
bestuur meer wettelijke mogelijkheden te geven om op een proactieve en
creatieve manier milieuruimte vrij te maken. Op die manier kan het
bevoegd gezag actief gewenste ontwikkelingen in het gebied mogelijk
maken. Gedacht kan worden aan verdergaande milieu-eisen aan
bedrijven, op lokale schaal milieubelasting verhandelbaar maken,
ingrijpen in bestaande vergunningen en het opleggen van maatregelen,
zoals het bouwen en gedogen van een geluidsscherm. Het advies van de
VROM-raad geeft in dit verband interessante voorbeelden. In de memorie
van toelichting (paragraaf 3.3) is overigens al aangegeven dat in principe
de Interimwet ook kan worden toegepast in gebieden die worden aangewezen om te experimenteren met een gebiedsontwikkelingsplan. Wel
dienen dan vanzelfsprekend de procedurele stappen uit de Interimwet te
worden doorlopen.
De leden van de PvdA-fractie vroegen de regering een voorziening te
treffen voor het betrekken van de beide Kamers der Staten-Generaal bij
het vaststellen van de algemene maatregel van bestuur waarmee een
gebied wordt aangewezen als ontwikkelingsgebied.
De aanwijzing van ontwikkelingsgebieden maakt deel uit van de amvb, die
de regering begin 2010 vaststelt. Daarna is er jaarlijks rond de zomer de
mogelijkheid om ontwikkelingsgebieden aan te wijzen in een amvb. Voor
de betrokkenheid van het parlement stelt de regering een werkwijze voor
analoog aan het programma Randstad Urgent, waarbij de Kamer jaarlijks
over de voortgang van invoering en de effecten van de Crisis- en
herstelwet rapporteert en daarbij ook ingaat op projecten/gebieden, die
onder de werking van de Crisis- en herstelwet wordt gebracht, onder meer
door aanwijzing als ontwikkelingsgebied. Mocht de Kamer hiertoe aanleiding zien, dan kan zij op dit punt met de regering in debat treden.
De leden van de PvdA-fractie vroegen hoe gehandeld wordt, indien met
een in het gebiedsontwikkelingsplan opgenomen maatregel, waarvoor de
rijksoverheid verantwoordelijk is, bijvoorbeeld Anders Betalen voor Mobiliteit, niet de in het plan opgenomen doelen worden bereikt.
Voorop gesteld moet worden dat met de gebiedsontwikkelingsplannen
niet de bevoegdheid wordt gegeven om wetgeving zoals de in te voeren
Wet kilometerprijs te doorkruisen. Bovendien geldt voor «Anders Betalen
voor Mobiliteit» dat dit betrekking heeft op zogenoemde mobiele
bronnen. De regeling van gebiedsontwikkeling ziet vooral op vaste
bronnen die bijvoorbeeld goed kunnen worden aangestuurd via het
instrument vergunningverlening. Voor mobiele bronnen is het lastig om
afspraken te maken via de band van het bestemmingsplan.
De leden van de PvdA-fractie vroegen of het zinvol zou zijn in artikel 2.3
een verband te leggen met het Nationaal Samenwerkingsprogramma
Luchtkwaliteit.
Inhoudelijk is er een overeenkomst tussen de ontwikkelingsplannen en het
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit in die zin dat het om
een zelfde soort van aanpak gaat, waarbij het NSL specifiek gericht is op
het tijdig voldoen aan de luchtkwaliteitsnormen en het ontwikkelingsplan
een bredere scope kan hebben. Overigens wordt in artikel 2.3, derde lid
bepaald dat met een gebiedsontwikkelingsplan niet van het NSL kan
worden afgeweken.
De leden van de fractie van de ChristenUnie maken een vergelijking
tussen het aanwijzen van ontwikkelingsgebieden en de aanpak in het
kader van het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit.
Genoemde leden constateren echter dat het bij het NSL draait om het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

56

verbeteren van de luchtkwaliteit door generieke en plaatsspecifieke maatregelen terwijl de maatregelen binnen ontwikkelingsgebieden meer
gericht lijken te zijn op saldering en opvullen daarvan.
Naar het oordeel van de regering wordt het ontwikkelingsplan hiermee
onvoldoende recht gedaan. Door het ontwikkelingsplan kan het bevoegd
gezag in het gebied gewenste ontwikkelingen mogelijk maken en krijgt zij
het instrumentarium daarvoor aangereikt. Dat instrumentarium kan
inhouden dat gebruiksruimte anders wordt verdeeld. Als daarmee de
gewenste ontwikkelingen mogelijk worden gemaakt én direct of op enige
termijn aan de milieueisen wordt voldaan, is daar geen bezwaar tegen. In
de praktijk zal het juist leiden tot meer inspanningen om de milieudoelen
te realiseren, doordat er extra maatregelen aan bijvoorbeeld bedrijven
kunnen worden opgelegd om aan milieueisen te voldoen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen welke waarborgen het voorgestelde experiment biedt op een snelle verbetering van de milieukwaliteit in de aan te wijzen ontwikkelingsgebieden en of het milieuprobleem hiermee niet te veel naar de toekomst wordt verplaatst.
Het voorstel is primair gericht op het optimaliseren van milieugebruiksruimte met het oog op het versterken van een duurzame ruimtelijke en
economische ontwikkeling van het ontwikkelingsgebied. Uitgangspunt
hierbij is dat de nieuwe ontwikkelingen mogelijk worden gemaakt met de
in wetgeving vastgelegde milieukwaliteit. Tijdens de transitieperiode kan
op een bij algemene maatregel van bestuur aangewezen milieufacet tijdelijk worden afgeweken. Deze periode is aan een maximum van tien jaar
gebonden. Indien onverhoopt voor dat milieufacet aan het eind van de
toegestane periode niet wordt voldaan aan de wettelijke milieukwaliteitseisen dan geeft het bevoegd gezag aan op welke wijze alsnog aan de
norm wordt voldaan.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen voorts of de extra maatregelen voor bedrijven echt afdwingbaar zijn en of de voorgestelde regels
voldoende rechtszekerheid bieden voor bedrijven.
De maatregelen zullen worden vastgesteld in het gebiedsontwikkelingsplan, via de procedure van afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht. Vervolgens heeft het bevoegd gezag de instrumenten om de
besluitvorming af te kunnen stemmen op die maatregelen. Concreet
betreft het hier artikel 2.3, derde lid, («indien voor de uitvoering van maatregelen enig besluit is vereist, _ kunnen burgemeester en wethouders _
dat besluit nemen, voor zover nodig in afwijking van _ bepalingen bij of
krachtens» een aantal specifiek genoemde wetten). Als het aankomt op de
feitelijke uitvoering, dan zal het bevoegd gezag die, indien noodzakelijk,
kunnen doorzetten via het opleggen van een gedoogplicht. De vraag of de
voorgestelde regels voldoende rechtszekerheid bieden voor bedrijven in
een ontwikkelingsgebied kan positief worden beantwoord. In het kader
van de inspraak zal een bedrijf gewoon zijn zegje kunnen blijven doen als
het gaat om het opstellen van een gebiedsontwikkelingsplan. Ook blijven
de mogelijkheden van bezwaar en beroep gewoon bestaan.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of de afwijkingsruimte
gezien de Europese milieuregels niet zeer beperkt is.
Met de leden van de fractie van de ChristenUnie is de regering van
mening dat de afwijkingsruimte gezien de Europese milieuregels in zekere
zin beperkt is. Daarom is voor «lucht» en «water» geen ruimte voor afwijking van de bestaande normen gecreëerd. Anders ligt dit echter voor de
componenten externe veiligheid, bodem en geluid, waar de nationale
ruimte groter is. De winst van het wetsvoorstel is echter niet minder
gelegen in de hoeveelheid ruimte die er al dan niet is, als wel in de actieve
rol die het bevoegd gezag in het ontwikkelingsgebied op zich kan nemen,
zoals hiervoor al is uiteengezet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

57

De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen hoe moet worden omgegaan met compensatie die buiten het plangebied van het ontwikkelingsplan is gelegen.
Problemen met compensatie buiten het plangebied van het ontwikkelingsplan worden niet voorzien, zeker niet als er sprake is van hetzelfde
bevoegd gezag. Als er wel sprake van zou zijn, zou deze compensatie niet
meetellen in de zogenoemde saldering.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen een nadere motivering van
de reikwijdte van lid zes van dit artikel 2.3.
Gevraagd om een nadere motivering zij toegegeven dat deze ruim is,
maar dat dit, gelet op het karakter van het wetsvoorstel om stimulansen te
geven in een moeilijke economische situatie, in zekere zin onontkoombaar
is. Met het experiment wordt beoogd lokaal maatwerk voor ruimtelijke
ontwikkelingen mogelijk te maken en niet op voorhand te beperken.
Bovendien bestaat er zoveel vertrouwen in de lokale democratie dat een
gepast gebruik naar de overtuiging van de regering verzekerd is. Aan de
andere kant is er ook sprake van een duidelijke nationale inkadering, naast
die van de Europese regels. Voor een aangewezen gebied geldt namelijk
dat afwijken van een formeelwettelijke bepaling van de in de onderdelen a
tot en met i genoemde wetten enkel aan de orde kan zijn indien dat als
zodanig bij algemene maatregel van bestuur is aangegeven.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen of regels aangaande
de rapportage van de voortgang aan de gemeenteraad en aan de minister
van VROM van toegevoegde waarde zouden kunnen zijn.
Vooralsnog geeft de regering er de voorkeur aan eerst in de praktijk ervaring op te doen en later te bezien of verdergaande formeel-wettelijke
bepalingen aangewezen zijn.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of tijdelijke normoverschrijding al toegestaan is als de aanpak c.q. het openbreken van bestaande
vergunningen nog niet onherroepelijk is geworden.
Van eventuele normoverschrijding kan pas sprake zijn als het ontwikkelingsplan de procedure heeft doorlopen en is vastgesteld. Pas op dat
moment kan bijvoorbeeld een bestaande vergunning worden opengebroken.
De leden van de ChristenUnie- fractie trokken ten aanzien van het omgaan
met milieugebruiksruimte een parallel met de gekozen aanpak voor de
lange termijn op Schiphol waarbij een 50–50 verdeling is gehanteerd voor
het gebruik van de te behalen milieuwinst. Zij geven in overweging om
een dergelijke aanpak ook toe te passen in ontwikkelingsgebieden zodat
er een win-win situatie ontstaat voor zowel de beoogde ruimtelijke- en
economische ontwikkelingen en het milieu.
Zoals aangekondigd in de Luchtvaartnota is het de bedoeling vanaf 2020
voor Schiphol een 50–50-beginsel in te voeren, waarbij de milieuwinst
periodiek in gelijke mate wordt verdeeld over de omgeving en de
luchtvaartsector. Voor de omgeving gaat het dan om aanscherping van de
milieunormen, met name voor geluid. Voor de luchtvaartsector gaat het
om groeiruimte binnen de normen. Het is een interessante gedachte om
deze werkwijze, die prikkelt tot verbetering van milieuprestaties, breder te
gebruiken in het kader van het ontwikkelingsplan. Het initiatief hiervoor
ligt in eerste instantie bij het bevoegd gezag.
De leden van de ChristenUnie- fractie gaven in overweging om ontwikkelingsgebieden alleen mogelijk te maken binnen bestaand stedelijk gebied
en voor bestaande bedrijventerreinen en dus niet voor nieuwe ontwikkelingen in het buitengebied. De leden van GroenLinks hadden een vergelijkbare vraag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

58

Naar aanleiding van deze suggestie van de leden van de fractie van de
ChristenUnie merkt de regering op dat het juist in de komende
experimenteerperiode passend is ieder mogelijk experiment op zijn eigen
merites te beoordelen en niet op voorhand de reikwijdte van het wetsvoorstel in te perken. Een mogelijkheid zou bijvoorbeeld zijn om in een
buitengebied één bedrijf te laten groeien «ten koste» van een bedrijf dat
dicht bij een natuurgebied is gelegen.
De leden van de ChristenUnie-fractie en vran GroenLinks gaven in overweging om de aanwijzing van een ontwikkelingsgebied wel vatbaar te
maken voor beroep.
Deze regering is hier geen voorstander van. De voorgestelde aanwijzing
bij algemene maatregel van bestuur doet immers recht aan het bestuurlijk
karakter van de keuze, terwijl de totstandkomingsprocedure met onder
meer advisering door de Raad van State met de nodige waarborgen is
omkleed. De regering wil voorkomen dat een eventueel beroep tegen een
aanwijzing en een later beroep tegen het ontwikkelingsplan vervolgens
gaan leiden tot een wirwar van juridische procedures. Hierdoor kan het
realiseren van het gebiedsontwikkelingsplan buiten beeld raken in een
periode waarin juist snelheid geboden is.
Het is bovendien de vraag wat het belang is om tegen een aanwijzing
beroep in te stellen. Het gaat om niet meer dan een aanwijzing met het
uitsluitend criterium «met het oog op het versterken van de duurzame
ruimtelijke en economische ontwikkeling» van dat gebied. Ten tijde van de
aanwijzing is er nog geen gebiedsontwikkelingsplan. De «echte»
belangen, bijvoorbeeld van een potentieel benadeelde, komen pas in
beeld als het op specifieke uitvoering gerichte gebiedsontwikkelingsplan
wordt vastgesteld.
De vraag van de leden van de fractie van de ChristenUnie naar de precieze
reikwijdte van het gebiedsontwikkelingsplan laat zich uit de aard van het
onderhavige wetsvoorstel niet zo precies beantwoorden. Het gaat immers
om een in de tijd beperkt experiment voor een eveneens beperkt aantal
gebieden. In eerste instantie komt het erop aan in de praktijk ervaring op
te doen. In het kader van de verplichte evaluatie kan vervolgens worden
bepaald of er behoefte is om met de specifieke regeling door te gaan en
om in dat geval de reikwijdte van het plan specifieker te begrenzen.
Hetzelfde geldt min of meer voor de milieukwaliteitseisen die daarbij
worden betrokken. Hierbij geldt overigens wel het voorschrift van artikel
2.3, derde lid, dat bij algemene maatregel van bestuur zal worden bepaald
van welke formeel-wettelijke bepalingen mag worden afgeweken. Nu het
ontwikkelingsplan onderdeel gaat uitmaken van het bestemmingsplan,
hetgeen naar aanleiding van de inbrengen van diverse fracties is geregeld
bij nota van wijziging, is ook de vraag van de leden van de fractie van de
ChristenUnie naar de relatie met het exploitatieplan van artikel 6.12 van
de Wet ruimtelijke ordening beantwoord.
De leden van de fractie van de ChristenUnie constateren dat bij afwijking
op grond van de Interimwet Stad en Milieu ministeriële toestemming
nodig is met marginale toetsing. Zij vragen waarom hiervoor niet gekozen
is bij tijdelijke normoverschrijding in een ontwikkelingsgebied.
Bij de leden van de fractie van de ChristenUnie lijkt er sprake te zijn van
een misverstand als zij constateren dat bij afwijking op grond van de
Interimwet stad-en-milieubenadering ministeriële toestemming nodig is.
Dit is in tegenstelling tot de voorloper – de Experimentenwet Stad en
Milieu – bij de Interimwet Stad en Milieu niet het geval. De Interimwet
kent wel het vereiste van goedkeuring door gedeputeerde staten. Vooruitlopend op de wetswijzigingen die voortvloeien uit het kabinetsstandpunt
over interbestuurlijk toezicht, vervalt ingevolge het onderhavige wetsvoor-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

59

stel ook deze goedkeuring door gedeputeerde staten (artikel 3.4, onderdeel D).
Bij nota van wijziging zijn de tijdelijke verruimingen en afwijkingen van
het bestuursprocesrecht (afdeling 2 hoofdstuk 1) ook van toepassing
verklaard op gebiedsontwikkelingsplannen/ontwikkelingsgebieden uit
hoofdstuk 2. De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen wat dit betekent voor het relativiteitsbeginsel uit artikel 1.9 voor ontwikkelingsgebieden. Meer in het bijzonder vroegen zij of hun mening wordt gedeeld
dat een belanghebbende bij een project in een ontwikkelingsgebied
gezien de beoogde saldering ook voldoet aan het criterium van artikel 1.9
voor andere plannen en projecten in het ontwikkelingsgebied.
De wijzigingen van het bestuursprocesrecht zijn inderdaad van toepassing
op besluiten over ontwikkelingsgebieden. Belanghebbenden bij dergelijke
besluiten kunnen hiertegen desgewenst opkomen. Wie tot de kring van
belanghebbenden wordt gerekend volgt uit artikel 1:2 Awb. Dit artikel
wordt niet gewijzigd door de Chw. Als iemand belanghebbend is bij een
besluit geldt ingevolge het bepaalde in artikel 1.9 het relativiteitsvereiste.
Dit houdt in dat de rechter bij het beoordelen van de beroepsgronden
moet bezien of de regel waarop een beroep is gedaan wel strekt tot
bescherming van de belangen van degene die zich erop beroept. Bij de
beantwoording van die vraag speelt de samenhang van het in geding
zijnde besluit met andere appellabele besluiten geen rol. Voor de duidelijkheid kan nog worden opgemerkt dat artikel 1.9 geen rol speelt bij de
voorbereiding van een gebiedsontwikkelingsplan. Bij de voorbereiding
van een dergelijk plan kan eenieder zienswijzen indienen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen om een nadere onderbouwing ten aanzien van de vraag waarom nu al verwacht wordt dat een
verlenging van de looptijd van de ontwikkelingsgebieden nodig zal zijn en
welke situaties zich hiervoor kwalificeren.
Ook vroegen deze leden hoe de verlenging van de looptijd zich verhoudt
met de beperkte ruimte binnen Europese milieuregels en welke waarborgen er worden gesteld dat deze verlenging alleen wordt gebruikt als
dat noodzakelijk is en dat voorkomen wordt dat al op deze verlenging
wordt geanticipeerd.
Het besluit tot eventuele verlenging van de termijn wordt voorbehouden
aan de Minister van VROM. Juist omdat het gaat om situaties die nu niet
goed zijn te voorzien is het niet goed mogelijk op dit punt een nadere
onderbouwing te geven. Duidelijk is natuurlijk wel dat ook bij een eventuele verlenging van de looptijd het kader van de Europeesrechtelijke
milieuregels geldt.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen hoe er met ontwikkelingsgebieden wordt omgegaan als een ontwikkelingsgebied meerdere
gemeenten omvat. Zij vragen hoe de besluitvorming wordt afgestemd
tussen de betrokken gemeenteraden en colleges.
Gelet op het experimentele karakter van het gebiedsontwikkelingsplan is
er vanaf gezien om ten aanzien van een «intergemeentelijk gebiedsontwikkelingsplan», als bedoeld door de leden van de fractie van de
ChristenUnie, nu al te komen met uitgewerkte voorschriften. Het ligt voor
de hand dat de betrokken gemeenten een intergemeentelijk plan
opstellen. Formeel kan iedere gemeente een dergelijk plan enkel vaststellen voor zover dat betrekking heeft op het eigen grondgebied van de
gemeente. Vaststelling van de verschillende plannen dient zoveel mogelijk
gelijktijdig te geschieden.
De leden van de VVD-fractie vroegen hoe de regering het begrip «goed
uitgevoerde saldering» definieert en in hoeverre deze wijziging conform
de Europese regels is. Ook vroegen deze leden of de regering in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

60

toekomst, bij de uitvoering van de opgenomen projecten, geen problemen
op het gebied van milieuregelgeving voorziet.
Het genoemde begrip «goed uitgevoerde saldering» kan alleen in een
concrete situatie goed vorm krijgen. Het betekent in elk geval dat een
bepaalde toename van de milieubelasting op de ene plaats elders zal
dienen te worden gecompenseerd door een afname veroorzaakt door een
andere activiteit. Als het gaat om salderen in het kader van activiteiten die
verband houden met een gebiedsontwikkelingsplan, moet het saldo aan
het eind van de planperiode nul zijn. Dat bepaalt ook tijdens de looptijd
van het plan mede de bandbreedte. Aan het eind van de looptijd gelden
namelijk onverkort de reguliere milieukwaliteitsnormen. Saldering zal
uiteraard enkel kunnen plaatsvinden binnen de grenzen van Europese
regels. Vooralsnog worden geen problemen op het gebied van de milieuregelgeving voorzien bij de uitvoering van de opgenomen projecten.
De leden van de fractie van de SP begrepen niet waarom het tijdelijk
mogelijk wordt om af te wijken van milieunormen. Het accepteren van
extra geluidruimte voor perioden tot wel tien jaar vonden deze leden niet
acceptabel.
Bij de ontwikkelingsplannen gaat het de regering om het vrijmaken van
milieuruimte. Het is daarbij van belang het langere-termijn-perspectief
van duurzame ontwikkeling voor ogen te houden. Zo zijn door technologische vooruitgang en scherpere milieunormen – die laatste kan het
bevoegd gezag ook stellen – nieuwe inrichtingen vaak minder belastend
voor de leefomgeving dan bestaande. Daarnaast geldt in de huidige
situatie dat inpassing van nieuwe activiteiten binnen de bestaande
gebruiksruimte wordt overgelaten aan de aanvrager. Die verantwoordelijkheid wordt in het kader van het gebiedsontwikkelingsplan in handen
gelegd van het lokaal bestuur dat zijn verantwoordelijkheid dus ook echt
waar kan maken. Ten aanzien van het overschrijden van milieunormen
kan het in een individueel geval inderdaad zo zijn dat er sprake is van
tijdelijk en plaatselijk meer geluid, maar daar staat altijd minder geluid
elders tegenover. In transitiesituaties kan niet altijd precies tegelijkertijd
ruimte worden gecreëerd en nieuwe ontwikkelingen mogelijk worden
gemaakt. Er zit dan tijdsverschil tussen het behalen van milieuwinst en het
realiseren van nieuwe ontwikkelingen. Om die tijd te overbruggen kan het
nodig zijn tijdelijk afwijkingen toe te staan. De regering is ervan overtuigd
dat het totaalbeeld positief zal zijn.
De leden van de fractie van GroenLinks vroegen of het echt de bedoeling
is dat een project in principe, gerekend vanaf 2014 tot maximaal 2027
vrijgesteld kan worden van het halen van milieunormen. Deze leden
vroegen voorts of de gebiedsontwikkelingsplannen worden verankerd in
bestemmingsplannen, voor tijdelijke normoverschrijdingen ministeriële
toestemming nodig is, extra door bedrijven te nemen maatregelen
afdwingbaar zijn en de normoverschrijdingen maximaal vijf jaar duren.
Wat betreft de mogelijkheid van het afwijken van normen zij opgemerkt
dat deze beperkt is in die zin, dat de wet al limitatief bepaalt waarvan kan
worden afgeweken en dat bij algemene maatregel van bestuur (artikel 2.3,
derde lid, van het wetsvoorstel zoals ingediend) de kaders nauwkeurig
worden aangegeven. Afzonderlijke ministeriële besluitvorming is dan in
feite niet meer nodig. In de tweede nota van wijziging is vastgelegd dat
gebiedsontwikkelingsplannen deel uitmaken van bestemmingsplannen.
Extra door bedrijven te nemen maatregelen zijn afdwingbaar. Dit kan
bijvoorbeeld doordat ze als voorschrift aan de vergunning kunnen worden
verbonden. Gelet op het langlopend karakter van vergunningen en maatregelen beoordeelt de regering een maximering van eventuele normoverschrijdingen tot vijf jaar als te kort.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

61

De leden van de SGP-fractie vroegen wat de regering vindt van het voorstel om het gebiedsontwikkelingsplan deel uit te laten maken van het
bestemmingsplan en de Wet ruimtelijke ordening dienovereenkomstig
aan te passen.
Hierin is, zoals eerder in deze nota gemeld, met de tweede nota van wijziging op het wetsvoorstel voorzien. Het aanpassen van de Wet op de ruimtelijke ordening acht de regering op dit moment te vroeg. De gebiedsontwikkelingsplannen vormen een experiment, waarmee de komende
jaren wordt geexperimenteerd. Als ervaring is opgedaan is het moment
aangebroken om te besluiten of en zo ja hoe de ontwikkelingsplannen
verankerd worden in de Wet op de ruimtelijke ordening.
De leden van de SGP-fractie vroegen voorts welke tijdswinst nog geboekt
kan worden met de voorgestelde bijzondere voorzieningen voor versnelde
uitvoering van bouwprojecten.
Hoofdstuk 2, afdeling 6, van de Crisis- en herstelwet ziet toe relatief
eenvoudige projecten, zeker in vergelijking met de soms complexe ruimtelijke ontwikkelingen in ontwikkelingsgebieden. De tijdwinst zit hem in
het feit dat één bestuursorgaan één projectbesluit kan nemen voor de
bouw van maximaal 1500 tot 2000 woningen of andere bij algemene
maatregel van bestuur aangewezen projecten van maatschappelijke betekenis. In paragraaf 3.4 van deze nota wordt nader op deze projecten ingegaan.
3.2 Innovatie
De leden van de PvdA-fractie vroegen de regering om de effecten van
innovatieve projecten zichtbaar te maken en stelden voor een monitoringverplichting op te nemen.
Daarnaast vroegen deze leden de regering om de algemene maatregel
van bestuur waarmee de experimenten worden benoemd, bij de beide
Kamers der Staten-Generaal voor te hangen.
Het opnemen van een specifieke monitoringverplichting wordt niet noodzakelijk geacht. In het vierde lid van het voorgestelde artikel 2.4 wordt
voorzien in een evaluatie binnen maximaal drie maanden na beëindiging
van het experiment. De evaluatie moet zowel aan de doeltreffendheid als
aan de effecten van het experiment aandacht besteden. Een dergelijke
evaluatie binnen de genoemde korte termijn maakt het onvermijdelijk om
het experiment gedurende de looptijd te monitoren. De verplichting tot
regeling van elk experiment bij een algemene maatregel van bestuur
draagt bij aan de zorgvuldigheid van de afweging van de beoogde
effecten van een project en de mate waarin het project daaraan bijdraagt.
Voor wat betreft de voorgestelde betrokkenheid van de Kamer zij
verwezen naar hetgeen in hoofdstuk 1 van deze nota is opgemerkt..
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen hoe en door wie wordt
getoetst of de ontwikkelingen die mogelijk worden gemaakt daadwerkelijk
innovatief zijn en daadwerkelijk voldoen aan milieukwaliteitsnormen en
geen schadelijke milieugevolgen hebben conform lid 2.
De regering gaat hierbij niet over één nacht ijs. De verplichting tot regeling van elk experiment bij een algemene maatregel van bestuur draagt bij
aan de zorgvuldigheid van de afweging van de beoogde effecten van een
project en de mate waarin het project daaraan bijdraagt. Afhankelijk van
het onderwerp van het mogelijke experiment kan bij de voorbereiding van
die algemene maatregel van bestuur blijken dat bepaalde expertise van
buiten de overheid nodig is. In zulke gevallen zal (onafhankelijk) advies
uitkomst bieden. Die advisering houdt een toetsing van het experiment in,
voordat het tot uitvoering komt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

62

De leden van de D66-fractie zijn van mening dat de uiteenzetting in de
Memorie van Toelichting over innovatie erg kort en algemeen is en
vroegen op welke innoverende praktijken de regering doelt wanneer zij
refereert aan tijdelijke experimenten waarbij innovatie, crisisbestrijding en
bevordering van duurzaamheid hand in hand gaan.
Naar de mening van de regering is niet op voorhand te zeggen is waar de
regeling betrekking op kan hebben. Alle projecten die aan de criteria
voldoen kunnen voor een experiment in aanmerking komen. De regering
spreekt bewust op voorhand geen voorkeur uit. Wel kan de regering ter
verduidelijking voor deze leden twee willekeurige voorbeelden van zeer
uiteenlopende, mogelijke projecten noemen. Zo is recent sprake geweest
van het testen van een nieuwe milieuvriendelijke brandstof voor vliegtuigen. Voor die testen is het nodig dat motoren van een vliegtuig langdurig in een proefopstelling draaien. Een milieuvergunning kan hieraan
nu in de weg staan. Een experiment zou hier uitkomst kunnen bieden. Op
het gebied van waterbesparing is veel te winnen met het verminderen van
de hoeveelheid drinkwater die gebruikt wordt voor het doorspoelen van
toiletten. Innovatieve ideeën op dit punt stuiten op eisen die in het Bouwbesluit 2003 zijn vervat. Dat besluit is op de Woningwet gebaseerd, zodat
op voet van het voorgestelde eerste lid, onderdeel h, ook op dat gebied
aan een experiment zou kunnen worden gedacht.
3.4 Beperking belemmeringen radarzonering voor windturbines
De leden van de PvdA-fractie vroegen in hoeverre het probleem met
radarverstoring niet al is opgelost door middel van het Besluit algemene
regels ruimtelijke ordening (Kamerstukken II 2008/09, 31 500, nr. 15).
De vastlegging van het belang van de bescherming van militaire radarinstallaties tegen verstoring door hoge bouwwerken, zoals hoogbouw en
windturbines, heeft inderdaad plaatsgevonden in de ontwerp-Amvb
Ruimte. De invulling van dit belang met de toetsingsgebieden en de
beoordelingsmethode vindt volgens de ontwerp-Amvb Ruimte plaats in
twee ministeriële regelingen van de minister van Defensie. Thans geldt
het beleid, zoals neergelegd in de brief van de staatssecretaris van
Defensie van 27 oktober 2006 aan alle relevante gemeenten. Dit beleid
wordt gezien als een knelpunt bij de realisering van het kabinetsdoel voor
windenergie op land. De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer heeft uw Kamer in haar brief van 26 januari 2009
meegedeeld dat onder leiding van de Stuurgroep Nationale Veiligheid een
project wordt uitgevoerd, waarin technische mogelijkheden worden uitgewerkt ter vermindering van de radarverstoring. Dit project wordt afgesloten met de bekendmaking en inwerkingtreding van een nieuwe norm
en toetsingsmethode voor radarverstoring uiterlijk medio 2010. Dit
geschiedt in het kader van de Amvb Ruimte. Gelet op het grote belang bij
het snel kunnen invoeren van een nieuwe manier van het beoordelen van
radarverstoring is in de Chw bij wijze van vangnet een aan de Amvb
Ruimte identieke regeling opgenomen over het belang van de bescherming van militaire radars voor het geval deze amvb onverhoopt met
vertraging in werking treedt.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen in hoeverre de huidige
eisen van het Besluit indieningsvereisten aansluiten bij de huidige bouwpraktijk en op welke gevolgen wordt gedoeld dat marges niet voor elk
type bouwwerk afzonderlijk zijn te regelen.
De eisen in de bouwtechnische regelgeving worden regelmatig aangepast
om ze te laten aansluiten bij de bouwpraktijk. Zo worden nieuwe normen
van het Nederlands Normalisatie Instituut zo nodig in de regelgeving
ingepast. Bij een aanvraag voor een bouwvergunning behoeven alleen die
gegevens te worden aangeleverd die relevant zijn voor het betreffende
bouwplan en waarover het bevoegde gezag nog niet beschikt. In veel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

63

gevallen is de hoeveelheid te leveren informatie wat betreft de bouwtechnische toetsing beperkt. Vanuit het oogpunt van ruimtelijke ordening
zullen vaak wel meer gegevens moeten worden aangeleverd. Als er een
bouwvergunning is verleend, zal in principe moeten worden gebouwd
volgens die vergunning. In veel gevallen, bijvoorbeeld als de wens
ontstaat om hoger te bouwen en het bestemmingsplan dat toestaat, is de
aanpassing van de bouwvergunning niet meer dan een administratieve
handeling. De wijziging moet worden aangeleverd aan de gemeente, wat
veelal ook achteraf kan worden gedaan in de vorm van revisietekeningen.
Om de kans op knelpunten verder te verminderen kan een aanvrager er
voor kiezen om een zogenoemde erkende kwaliteitsverklaring te laten
ontwikkelen, waardoor het proces verder wordt vereenvoudigd. Deze
mogelijkheid bestaat nu enkele jaren en wordt veelvuldig toegepast bij
specifieke materialen en bijvoorbeeld woonwagens. Ook bij windturbines
zijn deze verklaringen denkbaar. Bij een aanvraag op basis van een
erkende kwaliteitsverklaring kan de bouwtechnische toets geheel achterwege blijven. Het stelsel van erkende kwaliteitsverklaringen levert de
waarborg voor het voldoen aan de bouwtechnische regelgeving, waardoor een bouwtechnische toets door de gemeente niet meer aan de orde
is. Bij strijdigheid van de bouwaanvraag met het bestemmingsplan moet
de procedure voor een eventuele ontheffing wel opnieuw worden doorlopen.
Vooraf bepaalde marges, bedoeld om het aanvragers gemakkelijker te
maken hun aanvraag in te dienen, kunnen in voorkomende gevallen geen
oplossing bieden.
Dergelijke marges zullen steeds moeten blijven binnen wat als «ondergeschikte wijziging van de aanvraag» wordt beschouwd. Bij ieder bouwwerk
en bij verschillende afmetingen van bouwwerken kunnen verschillende
marges al als ondergeschikt worden gezien, zodat het vanwege de diversiteit van bouwwerken ondoenlijk is deze specifiek per bouwwerk(type) vast
te leggen. Bij een minder verfijnde regeling van marges wordt het risico te
groot dat marges worden vastgesteld die uitgaan boven het vereiste van
een ondergeschikte afwijking, waardoor bijvoorbeeld het belang van
omwonenden in het geding kan komen. Daar komt bij dat zo’n stelsel van
marges anders zou uitwerken naarmate het bestemmingsplan ter plaatse
anders luidt. Wat in het ene geval vanuit het perspectief van het bestemmingsplan nog als ondergeschikt kan worden gezien, hoeft dat in het
andere geval niet te zijn, en omgekeerd. Ook uit dat oogpunt is het
ondoenlijk om in objectieve termen marges vast te stellen die zowel het
de aanvrager gemakkelijker maken als steeds voldoen aan het vereiste
van «een ondergeschikte afwijking». Het hierboven aangehaalde risico
bestaat ook hier.
De toelaatbaarheid van een afwijking van een bouwvergunning kan dus
het beste per geval worden beoordeeld waarbij alle omstandigheden
kunnen worden meegewogen en het ondergeschiktheidscriterium als
leidraad dient.
De leden van de GroenLinks-fractie vroegen waarom de regering bij haar
wetsvoorstel geen gebruik heeft gemaakt van de gelegenheid om de
goede elementen uit het succesvolle Duitse systeem voor stimulering van
duurzame energie over te nemen en groene stroom te subsidiëren uit een
heffing op grijze stroom.
In het Aanvullend Beleidsakkoord is reeds besloten tot een andere
financieringsbron voor de regeling stimulering duurzame energie (SDE).
De SDE-uitgaven zullen gefinancierd worden via een opslag op het
elektriciteitstarief in plaats van via de algemene middelen.
In de brief aan de Tweede Kamer van 17 april jl. (Kamerstukken II 2008/
2009 31 239, nr. 53) is aangegeven dat de minister van Economische
Zaken voor het einde van 2009 de Kamer zal informeren over de vormge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

64

ving van de nieuwe financieringswijze voor de SDE-regeling. Voor deze
kabinetsperiode zijn er al middelen gereserveerd op de EZ-begroting om
SDE-uitgaven te financieren.
3.5 Energiebesparingsinvesteringen
De leden van de CDA-fractie vroegen een reactie op de kritiek van de
Woonbond op artikel 2.7 van dit wetsvoorstel in relatie tot het convenant
Energiebesparing corporatiesector.
De leden van de PvdA-fractie gaven de regering in overweging dit onderdeel te laten vervallen.
De Woonbond stelt dat de afspraken en uitgangspunten van het
genoemde convenant met voeten worden getreden door het mitigeren
van de 70% eis, aangezien overweging drie van het convenant luidt: «Het
is voor een succesvolle energiebesparing in de corporatiesector nodig om
zowel bij de huurders als bij de woningcorporaties daarvoor een groot
draagvlak te hebben». De regering is van mening dat de voorgestelde
regeling niet noodzakelijkerwijs ten koste gaat van het draagvlak en
evenmin leidt tot averechtse effecten in de vorm van meer frictie met de
huurders. Het vermoeden van redelijkheid ontstaat volgens dit wetsvoorstel pas nadat aan een aantal strikte voorwaarden is voldaan. De verwachting dat er geen frictie met de huurders ontstaat is gerechtvaardigd,
omdat hen niet om instemming met het voorstel tot renovatie wordt
gevraagd. De voorwaarden zijn immers zodanig van aard dat, indien
hieraan is voldaan, terecht kan worden gesproken van een redelijk voorstel. Naar verwachting zullen de huurders dit ook zo ervaren.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of de regering het voorstel
van de Woonbond en Aedes om een interventieteam in te schakelen als
tijdens het proces dreigt dat de 70% instemming niet gehaald wordt als
een reëel alternatief ziet. Deze leden hadden voorts de volgende vragen
over de uitwerking van het voorgestelde artikel:
Wordt gelet op het feit dat de huurder acht weken de tijd heeft na
ontvangst van het voorstel om bezwaar te maken en dat op dat moment
het oordeel over de redelijkheid (goedkeuring EIA, mate van overlast,
lagere woonlasten, draagvlakmeting) nog gevormd moet worden de juridische positie van huurders niet te veel geschaad?.
Hoe hangt het voorstel samen met de bestaande procedures in het geval
er naast energiebesparing ook sprake is van gewone renovatiewerkzaamheden? Genoemde leden vermoeden dat – met twee verschillende procedures waarvoor een termijn van acht weken geldt – dit erg verwarrend kan
zijn voor de huurders.
Hoe moet de verhuurder aantonen dat de woonlasten werkelijk dalen?
Hoe kan de huurder beoordelen of de voorgestelde huurverhoging lager is
dan de gemiddelde geraamde besparing op de energielasten? Wie maakt
deze raming? Deelt de regering de mening dat met de regels die de huurcommissie moet hanteren een huurverhoging mogelijk is die hoger is dan
energiebesparing? Genoemde leden vragen hoe de huurcommissie een
voorstel tot toetsing van de huurverhoging na een renovatie ex artikel 2.7
moet toetsen. Zij vragen ook hoe dit moet in geval van een gecombineerde renovatie als hierboven omschreven. Deze leden vragen of de
regering bereid is nadere voorwaarden ter zaken objectiviteit en professionaliteit aan deze raming te stellen.
Welke garantie heeft de huurder dat de werkzaamheden niet langer dan
drie weken zullen duren? Genoemde leden constateren dat renovatiewerkzaamheden meestal langer duren dan verwacht. Zij vragen wat de
gevolgen zijn voor de verhuurder en huurder als de werkzaamheden veel
langer duren dan drie weken. Zij vragen waarom geen boeteclausule als
voorwaarde is opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

65

Is de verhuurder verplicht om in het schriftelijke voorstel de mogelijkheid
van toetsing binnen acht weken op te nemen?
Ten slotte vragen de leden van de ChristenUnie-fractie om een vergelijking met de procedures die gelden voor appartementscomplexen met één
of meerdere verenigingen van eigenaren. In hoeverre is daar sprake van
meer of minder soepelere procedures dan de huidige en voorgestelde
situatie van complexen met huurwoningen?
De regering ziet het voorstel van de Woonbond en Aedes vooral als een
aanvulling op hetgeen met dit wetsvoorstel wordt voorgesteld. In dit
verband is relevant dat de Woonbond op grond van het convenant Energiebesparing corporatiesector subsidie ontvangt voor activiteiten in de
periode 2009 – 2012 om het draagvlak onder huurders te vergroten. Dit
wetsvoorstel beoogt dan ook zeker niet om af te zien van draagvlakvergroting zoals overeengekomen met dit convenant. Met de voorgestelde bezwaartermijn van acht weken wordt de positie van de huurders
niet geschaad. Deze bezwaartermijn is dezelfde als wanneer aan de
huurder wordt meegedeeld dat 70% van de huurders met een voorstel
heeft ingestemd. Wanneer een huurder zich binnen die termijn tot de
rechter wendt, zal deze alsdan het voorstel op redelijkheid beoordelen.
Wanneer er naast energiebesparende maatregelen ook sprake is van
gewone renovatiemaatregelen, dan geldt voor die laatste maatregelen wel
het instemmingspercentage van 70% om het vermoeden van redelijkheid
te doen ontstaan. De verhuurder kan er voor kiezen om twee gescheiden
voorstellen tot renovatie te doen, bijvoorbeeld als hij ook bereid is alleen
de energiebesparende maatregelen aan te brengen. Hij kan er echter ook
voor kiezen om een en ander in één voorstel te vervatten. Indien hij voor
dit laatste kiest, dan geldt dat pas bij een instemmingspercentage van
70% van de huurders een vermoeden van redelijkheid van het voorstel
ontstaat. De verhuurder moet in zijn voorstel aangeven dat de woonlasten
per saldo dalen en dat de werkzaamheden ten hoogste drie weken duren.
Hij moet dit ook met reële ramingen onderbouwen. Het is dus aan de
verhuurder om aan te tonen dat aan de voorwaarden van het artikel is
voldaan. De regering vindt het niet nodig voorwaarden te stellen aan deze
ramingen. Het is aan de verhuurder om hier op een professionele wijze
mee om te gaan. Wanneer uit het voorstel onvoldoende blijkt dat aan de
in het artikel genoemde voorwaarden is voldaan, dan geldt niet het
vermoeden van redelijkheid van het voorstel.
De huurcommissie kan achteraf de huurverhoging als gevolg van renovatie toetsen, wanneer er vooraf nog geen overeenstemming over de
voorgestelde huurverhoging is. Nu de huurverhoging na woningverbetering in dit geval onderdeel uitmaakt van het voorstel tot renovatie
is er geen reden meer voor het achteraf toetsen van de redelijkheid van
die huurverhoging. Dit geldt ook wanneer er sprake is van een gecombineerde renovatie.
De huurcommissie hanteert voor het bepalen van de huurverhoging na
woningverbetering altijd de regels van art. 7:255 BW. Het staat de
verhuurder vrij om een lagere huurverhoging voor te stellen dan die de
huurcommissie op grond van 7:255 BW kan toestaan. Hierdoor kan een
verhuurder een renovatie voorstellen, waarbij de huurverhoging lager is
dan de gemiddelde geraamde besparing op de energielasten, ook als
artikel 7:255 BW een hogere huurverhoging zou toestaan.
De regering gaat er van uit dat de verhuurder met een reële raming van
de duur van de werkzaamheden komt. Als achteraf blijkt dat de werkzaamheden langer hebben geduurd dan drie weken, dan komt het vermoeden
van redelijkheid van het voorstel niet te vervallen. Dit zou overigens geen
betekenis hebben omdat de werkzaamheden dan inmiddels al zijn afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

66

Een wettelijke boeteclausule heeft geen zin gezien de vele feiten en
omstandigheden die een rol zouden kunnen spelen. Zo is niet alleen te
denken aan de duur van de overschrijding, maar ook aan de mate van
overlast die een dergelijke overschrijding met zich meebrengt. De huurder
kan wel een schadevergoeding vragen als de uitvoering van de werkzaamheden langer duurt dan gepland.
De verhuurder is nu niet verplicht om in het schriftelijke voorstel tot renovatie de mogelijkheid van toetsing binnen acht weken op te nemen. Dat
verandert door het wetsvoorstel niet. Om latere problemen met de uitvoering te voorkomen, zou het wel voor de hand liggen dat hij de huurders op
hun bezwaarmogelijkheden wijst.
In appartementencomplexen tot slot bepaalt de vereniging van eigenaren
zelf of men wel of niet tot renovatie van het complex wil overgaan op
basis van hetgeen in de splitsingsakte is opgenomen. Er is dus geen
sprake van een voorstel tot renovatie van één partij aan een andere partij,
zoals in de situatie van complexen met huurwoningen.
De leden van de GroenLinks-fractie vroegen waarom de regering heeft
afgezien van de mogelijkheid een bindende energienorm voor bestaande
en nieuwe woningen in het wetsvoorstel op te nemen.
Voor nieuw te bouwen woningen is een verplichte energieprestatiecoëfficiënt opgenomen in tabel 5.11 bij artikel 5.12 van het Bouwbesluit
2003. Opneming daarvan in dit wetsvoorstel zou daaraan niets toevoegen.
Voor bestaande woningen worden nu energieprestatiecoëfficiënten
ontwikkeld, maar die kunnen alleen op basis van vrijwilligheid worden
geïntroduceerd. Dit is in lijn met artikel 4 van de Woningwet dat bepaalt
dat de nieuwbouwvoorschriften uit het Bouwbesluit 2003 slechts betrekking kunnen hebben op de verbouw van onder meer een woning, dus niet
op een reeds bestaand deel daarvan. De energieprestatiecoëfficiënt kan
niet worden berekend zonder daarbij de gehele woning te betrekken, dus
ook reeds bestaande delen. In lijn met artikel 4 van de Woningwet is in
artikel 5.14, tweede lid, van het Bouwbesluit 2003 bepaald dat bij verbouw
geen eisen aan de energieprestatiecoëfficiënt worden gesteld.
De leden van de GroenLinks-fractie vroegen of de regering niet bang is
dat de situatie juist onduidelijker en complexer wordt als een simpele en
redelijke norm wordt afgeschaft, waarmee elke huurder die zich zou willen
verzetten tegen een wooncomplexverbetering, zich daar individueel tegen
gaat verzetten.
Het is van belang dat energiebesparende maatregelen waarvoor een
energieinvesteringsaftrek is toegekend snel kunnen worden uitgevoerd.
Hoewel de 70%-regeling in de meeste gevallen geen belemmering vormt
voor het realiseren van dergelijke maatregelen, wil de regering er met dit
wetsvoorstel voor zorgdragen dat, mits aan enkele belangrijke voorwaarden is voldaan, deze maatregelen in alle gevallen snel kunnen
worden uitgevoerd. Het wetsvoorstel dient voor die gevallen waarin het
vergaren van instemming van de huurders veel tijd zou kosten of met veel
moeite gepaard zou gaan.
3.7 Versnelde uitvoering bouwprojecten
De leden van de PvdA-fractie willen de toepassing van afdeling 6 van
hoofdstuk 2 van het wetsvoorstel beperken tot projecten binnen de
bebouwde contour, zoals opgenomen in de Nota Ruimte.
Naar de mening van de regering zou een dusdanige afbakening van het
toepassingsbereik van afdeling 6 de reikwijdte van die afdeling, bezien
vanuit het doel van dit wetsvoorstel, te zeer beperken. Wel geldt bij het
nemen van een projectuitvoeringsbesluit de verplichting om bestaande

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

67

wettelijke kaders, waaronder de nu nog in voorbereiding zijnde Amvb
Ruimte, in acht te nemen (zie artikel 2.10, vijfde lid van het wetsvoorstel).
Deze ontwerp-amvb bevat de verplichting voor de provincie om eens in
de vier jaar het bestaand bebouwd gebied in kaart te brengen. Ook moet
bij het nemen van planologische besluiten die ontwikkelingen buiten dat
gebied mogelijk maken uitdrukkelijk worden gemotiveerd waarom deze
ontwikkeling niet binnen dat gebied gerealiseerd kan worden. Deze
motiveringsplicht zal in voorkomende gevallen ook gelden indien de
gemeenteraad met toepassing van afdeling 6 van hoofdstuk 2 van dit
wetsvoorstel een projectuitvoeringsbesluit neemt.
De leden van de PvdA-fractie vroegen hoe een gemeente moet omgaan
met een niet voorziene extra activiteit, bijvoorbeeld extra grondverzet, als
de noodzaak daartoe zich tijdens het project openbaart.
De leden van de PvdA-fractie merken terecht op dat er vanuit wordt
gegaan dat van tevoren alle te verlenen «vergunningen» te overzien zijn
en dat de gemeenteraad een volledig beeld heeft van de voor de uitvoering van het project relevante vergunningen en andere toestemmingen
inclusief bijvoorbeeld een eventuele (aanleg)vergunning in verband met
grondverzet. In verband hiermee doet de gemeenteraad er verstandig aan
de reikwijdte van het projectuitvoeringsbesluit voldoende ruim te houden,
zodat met diverse eventualiteiten rekening wordt gehouden. Dit is mede
van belang, opdat bij de belangenafweging rekening kan worden
gehouden met alle betrokken belangen, zoals voorgeschreven door het
voorgestelde artikel 2.10, vierde lid. Mocht niettemin in een concreet geval
sprake zijn van een niet in het projectuitvoeringsbesluit voorziene extra
activiteit, dan zal naar bevind van zaken moeten worden gehandeld. Dit
kan betekenen dat die activiteit later, nadat het projectuitvoeringsbesluit is
genomen, alsnog apart moet worden vergund.
Met het projectuitvoeringsbesluit wordt de besluitvorming rond
woningbouwprojecten in één hand gelegd waarbij bestaande wetten en
regels buiten werking worden gesteld. De leden van de ChristenUniefractie vroegen hoe de gemeente dit allemaal kan overzien en beoordelen
vanuit de specifieke kaders van de betreffende vergunningstelsels en hoe
de regering het voor zich ziet dat kennis- en coördinatieproblemen voorkomen worden zodat daardoor juridisch kwetsbare besluiten worden
voorkomen.
In tegenstelling tot het beeld dat deze leden hebben worden er geen materiële wettelijke bepalingen buiten werking gesteld. Voorts is het de verantwoordelijkheid van de betrokken gemeente is om voldoende kennis en
deskundigheid in huis te hebben om op verantwoorde wijze toepassing te
kunnen geven aan de voorgestelde regeling. Dat neemt niet weg dat de
regering zich verantwoordelijk voelt voor een deugdelijke voorlichting en
kennisverspreiding ten aanzien van nieuwe wetgeving. Bij het voorliggende wetsvoorstel is het belang daarvan des te groter, omdat bij veel
projecten van decentrale overheden de vraag zal rijzen wat de Crisis- en
herstelwet voor dat project kan betekenen. In overleg met onder andere
VNG en IPO wordt bezien hoe van rijkszijde aan deze vraag tegemoet
gekomen kan worden.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen waarom er geen gebruik
wordt gemaakt van de reeds bestaande coördinatieregeling uit de Wet
ruimtelijke ordening. Ook bij de leden van de fractie van GroenLinks
leefde deze vraag.
Dit punt is overwogen bij het opstellen van het wetsvoorstel. Daarbij is
gebleken dat een op de Deltawet grote rivieren gebaseerde aanpak bezien
vanuit het doel van dit wetsvoorstel een duidelijke meerwaarde kan
hebben boven gebruikmaking van de bestaande gemeentelijke
coördinatieregeling in de Wro. Nadat de Raad van State hierop heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

68

gewezen in zijn advies, heeft de regering dit overgenomen. Bij de regeling
voor versnelde uitvoering van bouwprojecten in dit wetsvoorstel is sprake
van één bevoegd gezag (de gemeenteraad) en één besluit (het projectuitvoeringsbesluit, dat strekt ter vervanging van de besluiten die anders
nodig zouden zijn geweest). De gemeentelijke coördinatieregeling van de
Wro is minder verstrekkend. Deze laat de vergunningstelsels in stand en
zorgt ervoor dat de verschillende besluiten in procedureel opzicht samenhangend tot stand komen. Verder blijft bij coördinatie in beginsel elk van
de betrokken bestuursorganen bevoegd tot het nemen van de afzonderlijke besluiten. Het voorgaande laat onverlet dat het gemeenten vrijstaat in
voorkomende gevallen in plaats van de regeling voor versnelde uitvoering
van bouwprojecten gebruik te maken van de gemeentelijke coördinatieregeling uit de Wro.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen waarom er niet is gekozen
voor een beperking van het toepassingsbereik van de regeling voor
woningbouwprojecten gerelateerd aan de doelstellingen van dit wetsvoorstel. Zij vragen in dit kader welke eisen aan de motiveringsplicht zijn
verbonden.
De regeling voor de versnelde uitvoering van bouwprojecten kan worden
ingezet voor alle (woning)bouwprojecten van de in artikel 2.9, eerste lid,
onderdeel a, van het wetsvoorstel aangegeven omvang. Voor dit
toepassingsbereik is gekozen omdat, zoals in paragraaf 3.7 van de
memorie van toelichting is aangegeven, dergelijke projecten een significant effect hebben op de werkgelegenheid. De doelstelling van het wetsvoorstel is dus verdisconteerd in de keuze voor een ruime werkingssfeer.
Aan de motiveringsplicht worden geen nadere eisen gesteld. Het staat de
gemeenteraad vrij om met toepassing van artikel 2.10, eerste lid, van het
wetsvoorstel afdeling 6 van hoofdstuk 2 van het wetsvoorstel van toepassing te verklaren op ieder woningbouwproject van de in het wetsvoorstel
aangegeven omvang.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vroegen of de termijn van
vier maanden waarbinnen de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad
van State moet beslissen bij besluiten over de uitvoering van bouwprojecten wel voldoende is voor een zorgvuldige uitspraak.
Bij nader inzien acht de regering deze termijn te kort. In de tweede nota
van wijziging is op besluiten over de versnelde uitvoering van bouwprojecten de standaardtermijn van zes maanden van de Crisis- en
herstelwet van toepassing verklaard.
Bij algemene maatregel van bestuur kan deze afdeling ook van toepassing
worden verklaard op categorieën projecten met een maatschappelijke
betekenis. De leden van de ChristenUnie-fractie constateerden dat een
definitie van maatschappelijke betekenis hierbij ontbreekt en vroegen
waarom niet gekozen is voor een meer exacte afbakening van deze categorieën in de wet. Voorts gaven deze leden in overweging om hier een
voorhangprocedure toe te passen.
Er is bewust gekozen voor een ruime reikwijdte. Tegelijkertijd geeft het
begrip «maatschappelijke betekenis» aan dat het niet mag gaan om
projecten waarbij uitsluitend particuliere belangen in het geding zijn.
Vandaar dat in de toelichting bij de nota van wijziging enkele voorbeelden
zijn gegeven van maatschappelijk vastgoed zoals scholen en zorginstellingen. Een verdere beperking van de categorieën projecten die in
aanmerking komen voor aanwijzing, is gelegen in het feit dat het moet
gaan om bouwprojecten. Dit volgt uit het opschrift van afdeling 6. Bij
algemene maatregel van bestuur zullen dan ook alleen (categorieën)
bouwprojecten worden aangewezen. De regering ziet geen aanleiding om
deze algemene maatregel van bestuur te onderwerpen aan een voorhang-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

69

procedure. Voor een nadere onderbouwing van dit standpunt wordt
verwezen naar paragraaf 2.1 van deze nota.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen zich af in hoeverre op
categorieniveau kan worden bepaald of de toepasselijke drempels inzake
luchtkwaliteit niet worden overschreden. Deze leden vroegen voorts in
hoeverre het buiten toepassing verklaren van de verplichte advisering
door de Commissie voor de milieueffectrapportage en het verplichte
alternatievenonderzoek voor de categorieën andere projecten van maatschappelijke betekenis in overeenstemming is met Europese mer-wetgeving. In het verlengde hiervan vroegen deze leden ook voor de in de
toelichting genoemde voorbeelden (zorginstellingen, ziekenhuizen en
dergelijke) aan te geven of hier sprake is of kan zijn van een plicht tot
opstellen van alternatieven voor de MER.
In reactie op deze vragen wordt opgemerkt dat deze vaststelling op
categorieniveau kan plaatsvinden. Onder alle omstandigheden zullen bij
de aanwijzing de toepasselijke Europese regels inzake luchtkwaliteit en de
m.e.r.-plicht in acht worden genomen. Bij de voorbeelden die in de
toelichting bij de nota van wijziging zijn genoemd (zorginstellingen,
ziekenhuizen en dergelijke) kan onder omstandigheden sprake zijn van
een mer-beoordelingsplicht.
In artikel 2.9 lid 3 uit de nota van wijziging wordt de afdeling buiten
toepassing verklaard binnen bepaalde zones langs infrastructuur, gezien
de nog tot stand te komen afspraken over de basisnetten. De leden van de
ChristenUnie-fractie vroegen waarom bij wegen een zone van 100 meter
wordt aangehouden, gemeten vanuit de as van de weg, en bij spoor 30
meter wordt gemeten vanuit het hart van het buitenste spoor en, omdat
bij drukke verkeersknooppunten met parallelstructuren het meten vanuit
de as van de weg ongewenste effecten zouden kunnen hebben, waarom
bij wegen niet ook vanaf de buitenste rijbaan wordt gemeten.
Het verschil vloeit voort uit het feit dat vrachtwagens zich vrij over de
verschillende rijbanen van wegen kunnen bewegen, terwijl bij spoor – het
gaat meestal om tweesporige trajecten – in principe het buitenste spoor
wordt aangehouden. Voor de zones geldt in beide gevallen dat ervan uit
kan worden gegaan dat de risicocontour nergens deze afstanden zal overschrijden. Daarom zijn deze afstanden generiek in de wet opgenomen. Bij
de vastlegging van het Basisnet Weg krachtens de Wet Vervoer Gevaarlijke Stoffen zullen de afstanden per weg- en baanvak afzonderlijk worden
vastgelegd. Verder zullen bij drukke verkeersknooppunten de afstanden bij
de bogen afzonderlijk worden bepaald.
Bij nota van wijziging zijn enkele aanscherpingen toegevoegd voor
projectuitvoeringsbesluiten die betrekking hebben op archeologische
monumenten en beschermde stads- en dorpsgezichten. De leden van de
ChristenUnie-fractie vroegen hoe deze extra bevoegdheden zich
verhouden tot de bevoegdheden van de Minister van OCW die gelden in
de huidige wetgeving en of hun conclusie klopt dat die minister dus niet
een projectuitvoeringsbesluit op deze gebieden kan blokkeren.
De Minister van OCW kan inderdaad geen projectuitvoeringsbesluit blokkeren als dit betrekking heeft op een beschermd rijksmonument of een
stads- of dorpsgezicht.
Wat betreft beschermde rijksmonumenten, met uitzondering van
beschermde archeologische monumenten, beschikt de Minister van OCW
in de reguliere procedure van wijziging van een beschermd monument
ook slechts over een adviserende rol. Op grond van artikel 12 en 14 van de
Monumentenwet 1988 beslissen burgemeester en wethouders over een
aanvraag voor een monumentenvergunning. In de gevallen op grond van
artikel 16 Monumentenwet 1988 vragen burgemeester en wethouders de
Minister van OCW om advies over de aanvraag voor monumenten-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

70

vergunning. Deze adviesplicht is overgenomen in het onderhavige wetsvoorstel. Het enige dat hier wijzigt is dat de adviestermijn in het kader van
dit wetsvoorstel is verkort van twee maanden naar vier weken.
Voor beschermde archeologische monumenten ligt de situatie een slag
anders. Over een aanvraag tot wijziging van beschermde archeologische
monumenten beslist de Minister van OCW in de reguliere procedure
(artikel 14, eerste lid, onder a, Monumentenwet 1988). In het onderhavig
wetsvoorstel is ervoor gekozen om naast het projectuitvoeringsbesluit
niet de afzonderlijke procedure van een monumentenvergunning voor een
archeologisch monument te handhaven, maar deze in het projectuitvoeringsbesluit te integreren. In het kader van dit wetsvoorstel beslist
dus de gemeenteraad over wijziging van een beschermd archeologisch
monument, maar adviseert de Minister van OCW altijd op grond van het
voorgestelde artikel 2.10, zevende lid, onder a. Omdat de Minister van
OCW bij uitstek over de kennis beschikt om een verantwoord oordeel te
geven over de wijziging van een archeologisch monument zal de gemeenteraad in de regel diens advies volgen.
In geval een projectuitvoeringsbesluit een beschermd dorps- of stadsgezicht wijzigt, ontvangt de Minister van OCW slechts een afschrift van het
vastgestelde besluit. Hij heeft hier dus geen taak. Deze situatie geldt ook
buiten onderhavig wetsvoorstel in de Monumentenwet 1988. Bescherming van beschermde dorps- en stadsgezichten is geregeld via een
beschermend bestemmingsplan vastgesteld door de gemeenteraad
(artikel 36 Monumentenwet 1988). De vergunningverlening ligt hiermee
geheel op lokaal niveau en in die zin wijkt onderhavig wetsvoorstel niet af
van de Monumentenwet 1988. Wel is het mogelijk voor de gemeenteraad
een projectuitvoeringsbesluit vast te stellen in afwijking van een bestemmingsplan. Om die reden ontvangt de Minister van OCW een afschrift van
het vastgestelde projectuitvoeringsbesluit. Doordat hij kennis kan nemen
van het besluit wordt hij in staat gesteld om bezwaar aan te tekenen tegen
het besluit indien het nationaal cultuurhistorisch belang dit vergt. Dit geldt
uiteraard ook voor een besluit tot wijziging van beschermde (archeologische) rijksmonumenten.
De leden van de GroenLinks-fractie vroegen welk probleem de regering
beoogt op te lossen met het vergemakkelijken van de ontwikkeling van
nieuwe woningbouwlocaties.
Op korte termijn dreigen als gevolg van de economische crisis belangrijke
projecten op het gebied van uitbreidingsnieuwbouw en herstructurering
stil te vallen, zowel door een afnemende vraag van woonconsumenten als
door een terughoudende opstelling van financiers en vermogensverstrekkers. Het EIB heeft de verwachting uitgesproken dat de totale woningproductie in 2010 en 2011 inderdaad afneemt en uitkomt op ca. 67 000
respectievelijk 65 000 woningen. De afnemende vraag zal waarschijnlijk
tijdelijk van aard zijn. De nationale huishoudensprognose (CBS 2009) laat
over de wat langere termijn een groei zien. In de periode van 1 januari
2010 tot 1 januari 2020 zal het aantal huishoudens in Nederland groeien
met ruim 500 000. Daarnaast ligt er de opgave om te zorgen voor vernieuwing van de bestaande woningvoorraad. Met name in 2010 en 2011 komt
de noodzakelijke uitbreiding van de woningvoorraad in de knel. De doorstroming binnen en naar de koopsector vermindert en de druk op de
huurmarkt wordt steeds groter. De regering heeft een aantal belangrijke
maatregelen genomen om deze spiraal te kunnen doorbreken. Naast de
Tijdelijke stimuleringsregeling woningbouwprojecten en het tijdelijk
ophogen van de WSW borgingsgrens naar € 350 000 levert ook de Crisisen herstelwet een bijdrage. Daarbij komt dat het vergemakkelijken van
locatieontwikkeling van groot belang is voor de uitvoerbaarheid van de
verstedelijkingsambities van rijk en regio’s op de wat langere termijn.
Deze ambities worden met de verstedelijkingsafspraken over de periode

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

71

2010–2020 in de Bestuurlijke Overleggen MIRT expliciet gemaakt. Voorlopig is er mede als gevolg van de crisis geen extra rijksbudget ter stimulering van de woningproductie beschikbaar, terwijl met name de aanpak
van de binnenstedelijke opgave wenselijk, maar complex en duur is.
Hierbij gaat het om projecten van transformatie, verdichting of herstructurering, waarbij veel partijen betrokken zijn, veel beperkingen gelden
vanuit het bestaand gebruik en regelgeving en waarmee hoge kosten
gemoeid zijn (denk bijvoorbeeld aan verwerving). Door procedures te
vereenvoudigen en te versnellen zal de uitvoerbaarheid en de financierbaarheid van plannen verbeteren, bijvoorbeeld omdat plan- en rentekosten afnemen. Naar dit aspect kijkt ook de stuurgroep Onorthodoxe
maatregelen verstedelijking (rijk-Randstadregio’s) nader onderzocht.
De leden van de GroenLinks-fractie vroegen welke initiatieven de regering
nog onderneemt op het vlak van de voortgang van de verstedelijkingsopgave.
Zoals het er nu naar uit ziet zal met nagenoeg alle stedelijke regio’s tijdens
het Bestuurlijk Overleg MIRT in november 2009 overeenstemming worden
bereikt over de visie op de ruimtelijke ontwikkeling, over de kwantitatieve
en kwalitatieve woningbouwopgaven 2010–2020 en over de daarvoor
belangrijkste gebiedsontwikkelingen per regio. Zo worden de gezamenlijke ambities en uitgangspunten van rijk en regio voor de verstedelijkingsopgave vastgelegd. Omdat vooralsnog rijksbudget ontbreekt voor de
uitvoering van de woningbouwopgave in de periode 2010–2020 gaat het
om intentieafspraken. Op dit moment kijkt de stuurgroep Onorthodoxe
maatregelen verstedelijking, die door de randstadregio’s en het rijk is
ingesteld, naar de mogelijkheden om de ontwikkeling van woningbouwlocaties zonder rijksgeld mogelijk te maken. De eerste uitkomsten komen
later dit jaar beschikbaar. Op basis van de eerste bevindingen wordt
bezien welke, op gebieden toegesneden, maatregelen zinvol zijn om nader
te concretiseren richting toepassing. Daarover wordt in het bestuurlijk
overleg van het MIRT in het voorjaar 2010 gerapporteerd. Bij de huidige
brede inventarisatie wordt naar alle beïnvloedbare aspecten gekeken die
effect kunnen hebben op de exploitatie bij een (binnenstedelijke) gebiedsontwikkeling. Dan gaat het om kostenreducties en opbrengstverhogingen
die bijvoorbeeld samenhangen met wet- en regelgeving op allerlei
terreinen en andere rijksmiddelen, zoals rijksgrond en rijksvastgoed. Ook
de Crisis- en herstelwet draagt bij aan het vergemakkelijken en versnellen
van procedures en daarmee aan kostenreductie. Daarnaast wordt de ruimtelijke investeringsagenda van de regering vervat in het MIRT. De ruimtelijke investeringsopgaven voor de korte, middellange en lange termijn
worden verder in kaart gebracht ten behoeve van de heroverwegingen. In
het voorjaar 2010 bezien de bewindspersonen die verantwoordelijk zijn
voor het ruimtelijk domein op welke wijze publicatie van deze lange
termijn ruimtelijke investeringsagenda geëigend is.
3.8 Versnelde uitvoering lokale projecten met nationale
betekenis
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen op welke termijn de regering de lokale projecten met nationale betekenis zal selecteren en of het zo
is dat er gezien het experimentele karakter eenmalig een selectie zal
plaatsvinden.
De aanwijzing van lokale projecten met nationale betekenis maakt onderdeel uit van de algemene maatregel van bestuur die de regering begin
2010 vaststelt. De gang van zaken rond deze amvb is toegelicht in paragraaf 2.1 van deze nota.
De leden van de ChristenUnie-fractie missen een brede afweging van
alternatieven wat kan bijdragen aan het draagvlak voor het voorkeurs-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

72

besluit en vroegen waarom dit aspect van de aanpak, zoals de commissie
Elverding die voorstelt, niet is meegenomen.
Dit berust naar de mening van de regering op een misverstand. Voorzover
het MER-plichtige projecten betreft garandeert de verplichting om een
structuurvisie vast te stellen tot een plan-mer, waarbinnen een afweging
tussen alternatieven plaatsvindt. Daarnaast stimuleert ook de betrokkenheid van decentrale overheden om een brede alternatievenafweging te
maken.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of het mogelijk is de bepalingen, die buiten toepassing kunnen worden verklaard, nader te specificeren. Voorts vroegen deze leden om concrete voorbeelden van bepalingen waarop dit betrekking zou kunnen hebben en om een nadere
uitwerking van wat dringende redenen kunnen zijn voor het toepassen
van dit artikel.
Deze leden vroegen of deze regeling niet oproept tot discussie over de
dringendheid en daarmee tot extra beroepsprocedures en hoe deze ruime
regeling zich verhoudt tot Europese (milieu) regelgeving.
Artikel 2.22 van de Crisis- en herstelwet biedt de mogelijkheid om bepalingen die, al dan niet krachtens de wet, bij of krachtens een gemeentelijke
verordening zijn gesteld, om dringende reden buiten toepassing te
verklaren, indien deze bij het nemen en uitvoeren van besluiten voor deze
projecten onevenredig belemmerend werken. In antwoord op deze vragen
wordt opgemerkt dat het voorgestelde artikel 2.22 in ander verband reeds
elders in onze wetgeving voorkomt. Het gaat hierbij om de artikelen 3.33,
achtste lid, en 3.35, achtste lid, van de Wet ruimtelijke ordening (Wro),
waarin respectievelijk de provinciale en de rijkscoördinatieregeling zijn
opgenomen. Qua formulering is in het wetsvoorstel bij die bepalingen
aangesloten. Het is niet goed doenlijk om de bepalingen van gemeentelijke verordeningen die met toepassing van artikel 2.22 buiten toepassing
kunnen worden verklaard, op wetsniveau nader te specificeren. Bovendien zou nadere aanduiding van de (typen) bepalingen kunnen leiden tot
een onbedoelde inperking van de reikwijdte van die bepaling. Artikel 2.22
zou bijvoorbeeld kunnen worden toegepast als na het vaststellen van een
structuurvisie als bedoeld in artikel 2.19, eerste lid, van het wetsvoorstel,
een gemeentelijke verordening wordt vastgesteld met een bepaling die
het uitvoeren van uitvoeringsbesluiten als bedoeld in artikel 2.21 van het
wetsvoorstel onevenredig zou belemmeren. Het ligt niet voor de hand dat
deze situatie zich vaak zal voordoen. Of iets een dringende reden vormt,
moet per geval worden vastgesteld. Hierover kunnen in algemene zin
geen uitspraken worden gedaan. De aanwezigheid van dringende redenen
zal goed moeten worden gemotiveerd. Uiteindelijk kan de toepassing van
artikel 2.22 ter toetsing aan de rechter worden voorgelegd. De regering
verwacht niet dat artikel 2.22 extra beroepsprocedures uitlokt, mede
gezien het feit dat deze bepaling is bedoeld voor bijzondere gevallen. Het
spreekt vanzelf dat bij de toepassing van artikel 2.22 de grenzen van de
Europese regelgeving in acht worden genomen.
4.1 Provinciale coördinatie voor windenergie
De leden van de PvdA-fractie vroegen waarom de toepassing van de
Rijksprojectenprocedure beperkt wordt tot hoogspanningsnetten van
220/500 kV en hoger en hogedruknetten van 40 bar en hoger, waarom de
Rijksprojectenprocedure niet van toepassing is op de (ruimtelijke inpassing van) alle activiteiten van TenneT en Gasunie Transport en of het juist
is dat de regering al langer had beoogd de bepalingen uit de voorgestelde
artikelen 3.2 en 3.3 in te voeren.
De toepassing van de rijksprojectenprocedure op energie-infrastructuurprojecten is geregeld in de wet van 25 september 2008 tot wijziging van
de Elektriciteitswet 1998, de Mijnbouwwet en de Gaswet in verband met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

73

de toepassing van de rijkscoördinatieregeling op energieinfrastructuurprojecten (Stb. 416). In de memorie van toelichting bij dat
wetsvoorstel is reeds aangegeven waarom deze ondergrens is gesteld (zie
Kamerstukken II 2007/2008 31326, nr. 3). Het landelijk hoogspanningsnet
vanaf 220 kV kan gezien worden als de snelweg voor elektriciteit. Dit net is
noodzakelijk om de continuïteit van de elektriciteitsvoorziening te garanderen. Door de liberalisering van de elektriciteitsmarkt kunnen afnemers
bepalen bij welke producent zij hun elektriciteit halen. Dat maakt transporten minder voorspelbaar en deze zullen ook over langere afstanden
plaatsvinden. Dit betekent dat de vraag naar elektriciteit en transport de
komende jaren waarschijnlijk zal groeien. Hierdoor wordt het noodzakelijk
het landelijk hoogspanningsnet op bepaalde punten uit te breiden, opdat
de leveringszekerheid gegarandeerd blijft. De beperking tot de netten met
een capaciteit van ten minste 220kV houdt verband met het feit dat dit
hoofdtransportnetten zijn, terwijl de netten met een capaciteit van 110 kV
en 150 kV over het algemeen een regionale functie vervullen. Dit sluit ook
aan bij het Derde Structuurschema Elektriciteitsvoorziening waarin alleen
de netten met een capaciteit van ten minste 220 kV zijn opgenomen.
In de hiervoor genoemde memorie van toelichting is ook aangegeven dat
door een functie als gasrotonde Nederland veel gas kan aantrekken en
daardoor de aanvoer zal diversifiëren. Een spreiding van de aanvoer is
goed voor de betrouwbaarheid van levering. Dit betekent ook dat in de
toekomst mogelijk grote gastransportleidingen moeten worden aangelegd. De rijkscoördinatieregeling is daarom in de genoemde wet van
toepassing verklaard op de van het landelijk gastransportnet deel uitmakende leidingen met een druk van ten minste 40 bar en een diameter van
45,7 centimeter (18 inches). Dit betreft de hoofdtransportleidingen (het
HTL-net) met een lengte van ongeveer 6000 kilometer. De overige
leidingen van GTS hebben – analoog aan het hiervoor vermelde ten
aanzien van de elektriciteitsnetten met een capaciteit van 110 of 150 MW –
een regionale functie (het RTL-net) en worden daarom niet onder de rijkscoördinatieregeling gebracht. De lengte van deze leidingen bedraagt nog
eens circa 6000 kilometer.
De wens om parallelschakeling standaard op deze projecten van toepassing te verklaren, zoals voorgesteld in de artikelen 3.2 en 3.3 van de Crisisen herstelwet vloeit voort uit de ervaring die wordt opgedaan in de praktijk met de coördinatieregeling en is niet iets wat al lange tijd wordt
beoogd. Ten tijde van de voorbereiding van het wetsvoorstel met betrekking tot de van toepassingverklaring van de rijkscoördinatieregeling op
energie-infrastructuurprojecten is ervoor gekozen om aan te sluiten bij de
serieschakeling zoals deze bestond in de oude Wet op de ruimtelijke ordening. In de praktijk blijkt dat nog meer versnelling bij projecten kan
worden bereikt door deze parallelschakeling. Artikel 3.35 van de huidige
Wet ruimtelijke ordening gaat ook uit van deze parallelschakeling. Een en
ander wordt door de in de artikelen 3.2 en 3.3 van dit wetsvoorstel gedane
voorstellen dus weer gelijk getrokken.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen een nadere onderbouwing
van de keuze om de provinciale coördinatieregeling van toepassing te
laten zijn op windenergieprojecten tussen 10 MW en 100 MW en informeerden waarom de regering het van belang acht de rijkscoördinatieregeling van toepassing te doen zijn op windenergieprojecten vanaf
100 MW.
In de genoemde wet van 25 september 2008 tot wijziging van de
Elektriciteitswet 1998, de Mijnbouwwet en de Gaswet in verband met de
toepassing van de rijkscoördinatieregeling op energie-infrastructuurprojecten is bepaald dat de rijkscoördinatieregeling van toepassing is op
productie-installaties voor opwekking van duurzame elektriciteit met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

74

behulp van windenergie met een capaciteit van ten minste 100 MW. Bij
het bepalen van deze ondergrens voor toepassing van de rijkscoördinatieregeling is uitgegaan van de bijdrage die de installaties leveren aan het
bereiken van de nationale doelstellingen voor duurzame energie. Hierbij is
de grens bepaald op 100 MW. Het gaat dan om parken met een aanzienlijk
vermogen die een grote bijdrage kunnen leveren aan de nationale doelstellingen. Met de huidige windmolens met een vermogen van 3 MW zijn
er 34 windmolens nodig om de grens van 100 MW te overschrijden,
terwijl als in de toekomst windmolens met een vermogen van 5 MW op de
markt komen, 20 windmolens reeds voldoende zijn. Plannen voor grotere
windmolenparken vanaf 100 MW komen steeds vaker voor. Dit soort
parken heeft een groot ruimtebeslag. Een afweging op nationaal niveau
lijkt daarom logisch. Drie concrete voorbeelden zijn het in aanbouw zijnde
windmolenpark in Eemshaven (264 MW), de in procedure zijnde projecten
windmolenpark Zuidlob (108 MW) en het windmolenpark in de
Noordoostpolder (ngeveer 400 MW). De ondergrens bij de provinciale
coördinatieregeling is nu zo gesteld dat gemeenten zelf kunnen besluiten
over windparken kleiner dan 10 MW. Met de huidige windmolens met een
vermogen van 3 MW zijn er meer dan drie windmolens nodig om de
grens van 10 MW te overschrijden.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen voorts hoe de serieschakeling van procedures vorm krijgt.
Bij serieschakeling worden de uitvoeringsbesluiten gecoördineerd nadat
het inpassingsplan is vastgesteld. Dit betekent dat er twee momenten van
inspraak ontstaan, een ten tijde van ontwerp-inpassingsplan en een ten
tijde van alle ontwerp-besluiten. Ook ontstaan er twee verschillende
momenten van beroep. Bij parallelschakeling worden de ontwerpuitvoeringsbesluiten tegelijkertijd met het ontwerp-inpassingsplan ter
inzage gelegd en is sprake van nog maar een beroepsmoment.
4.2 Interimwet stad-en-milieubenadering
Diverse leden vroegen of de Interimwet stad-en-milieubenadering wel
goed gebruikt wordt, omdat de indruk bestaat dat de toepassing van de
bepalingen uit deze wet minimaal is.
De vraag of de Interimwet stad-en-milieubenadering wel goed gebruikt
wordt kan positief worden beantwoord. Wel is het zo dat er relatief weinig
zogenaamde stap 3-besluiten zijn. De praktijk wijst namelijk uit dat veel
problemen al zijn opgelost in de daaraan voorafgaande fasen. De regering
ziet dan ook geen aanleiding om de gemeenten op dit punt extra begeleiding te bieden bij de uitvoering.
4.3 Natura 2000
4.3.1 Algemeen
De leden van de CDA-fractie vroegen of de voorgestelde wijzigingen van
de Natuurbeschermingswet 1998 (hierna: Nb-wet) door de regering
worden gezien als een vertaling van de brief van de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van 29 juni 2009.
Het antwoord van de regering is voluit bevestigend. De in de genoemde
brief aangekondigde vijf wettelijke rek- en ruimtemaatregelen (Kamerstukken II 2008/09, 31 700 XIV, nr. 160, blz. 6–9) zijn opgenomen in artikel
3.8 van het wetsvoorstel. Het gaat om de volgende maatregelen: De continuering van het regime voor bestaand gebruik voor gebruik dat niet wordt
opgenomen in een beheerplan (voorgestelde wijziging van de artikelen
19c en 19d, derde lid, van de Nb-wet).
Een separaat regime voor de beoordeling van de gevolgen voor de
stikstofdepositie, in gevallen waarin een activiteit nergens bijdraagt aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

75

een toename van depositie (voorgestelde nieuwe artikelen 19kd en 19ke,
in oorspronkelijke versie artikel 19ia, van de Nb-wet).
Een lichter regime voor de bescherming van nationale instandhoudingsdoelen van Natura 2000-gebieden ten opzichte van de instandhoudingsdoelen ter uitvoering van de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn (voorgesteld nieuw artikel 19ia, in oorspronkelijke versie 19ib, van de Nb-wet, en
voorgestelde wijziging van artikel 16 van de Nb-wet); Een wettelijke
kapstok om uitvoeringsregels over rekenmodellen en meetmethoden vast
te stellen (voorgesteld artikel 19kb van de Nb-wet).
Een verduidelijking van de beroepsmogelijkheid tegen beheerplannen
(voorgestelde wijziging van artikel 39 van de Nb-wet).
De leden van de CDA-fractie vroegen of het juist is dat het opschuiven van
de voorgestelde wijzigingen van de Nb-wet naar de aangekondigde integrale herziening van de natuurwet, zoals door sommige maatschappelijke
partijen wordt voorgesteld, tot een jarenlange vertraging kan leiden,
waarop veehouders dan zouden moeten wachten. Zij willen verder weten
om hoeveel veehouders het dan zou gaan. De leden van de PvdA-fractie
stellen dat, wanneer er in het wetsvoorstel geen wettelijke regeling wordt
opgenomen over de programmatische aanpak, de rek- en ruimtemaatregelen uit dit wetsvoorstel moeten worden gehaald en in het kader van
de integratie van de natuurwetgeving moeten worden meegenomen. De
leden van de CU-fractie onderschrijven de noodzaak dat er snel een oplossing voor de problemen met vergunningverlening moet komen maar
vragen of dit wetsvoorstel hiervoor de geëigende weg is, verwijzend naar
onder meer de aangekondigde integratie van de natuurwetgeving. Zij
vragen wanneer dat wetsvoorstel zal worden ingediend.
De leden van de VVD-fractie vragen waarom niet is gekozen voor een
structurele aanpassing en herziening van de Nb-wet. Ook de leden van de
GroenLinks-fractie wijzen op de aangekondigde integrale natuurwet.
Naar het oordeel van de regering wijzen de leden van de CDA-fractie er
terecht op dat de keuze voor wettelijke regeling van de rek- en
ruimtemaatregelen in het kader van het aangekondigde voorstel tot integratie van de natuurwetgeving, in plaats van in het voorliggende wetsvoorstel, tot vertraging zou leiden. Indiening van dat wetsvoorstel bij de
Tweede Kamer is voorzien in maart 2011, zoals gemeld in het plan van
aanpak voor de integratie van de natuurwetgeving (Kamerstukken
2008/09, 31 536, nr. 10, bijlage 6). Inwerkingtreding van dat wetsvoorstel is
dan op zijn vroegst in 2012 aan de orde.
Gelet op de noodzaak om de impasse te doorbreken die is ontstaan na de
uitspraken van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State
van 1 april 2009 (nrs. 20 080 7857/1 en 20 080 2600/1) heeft de regering de
voorstellen voor wijziging van de Nb-wet ter uitvoering van de bij brief
van 30 juni 2009 aangekondigde rek- en ruimtemaatregelen, zo snel
mogelijk in procedure gebracht en er dus niet voor gekozen om te
wachten op het voorstel voor de integratie van de natuurwetgeving. Ook
de Tweede Kamer heeft bij het algemeen overleg van 1 juli 2009 over de
rek- en ruimtemaatregelen erop aangedrongen dat de vaart erin zou
worden gehouden en dat in het najaar van 2009 een wetsvoorstel terzake
zou worden ingediend (Kamerstukken II 2008/09, 31 700 XIV, nr. 189). De
impasse heeft vooral betrekking op 4 500 bedrijven, hoofdzakelijk varkensen kippenhouderijen, en een deel van de 5 000 bedrijven waar zowel
dieren worden gehouden als gewassen worden geteeld (CBS 2008).
De leden van de CDA-fractie stelden dat de Nb-wet wellicht wat complexer
wordt, maar dat deze voor burgers en ondernemers een stuk gemakkelijker wordt, omdat bij bestaand gebruik of gebruik dat strijdig zou kunnen
zijn met de Habitatrichtlijn de bewijslast bij de overheid komt te liggen en
niet meer bij ondernemers zoals in de huidige situatie het geval is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

76

De leden van de CU-fractie vragen of besluiten uiteindelijk wel sneller
genomen kunnen worden, gelet op de toenemende mate van complexiteit, en of de bevoegde gezagen in staat zijn hiermee om te gaan.
De regering merkt op dat het wetsvoorstel voorziet in een aantal extra
bepalingen waarin de hoofdregels worden aangevuld. Deze zijn nodig met
het oog op het bereiken van rek en ruimte binnen de kaders van de
Habitatrichtlijn. Zoals de leden van de CDA-fractie naar het oordeel van de
regering terecht opmerken, brengen deze voorgestelde extra bepalingen
met zich dat de toepassing van de wet in de praktijk wordt verbeterd. De
maatregelen zijn bovendien mede op instigatie van diverse betrokken
provincies – veelal het bevoegd gezag – opgesteld naar aanleiding van de
impasse die is ontstaan door de aangehaalde uitspraken van de Afdeling
Bestuursrechtspraak van de Raad van State van 1 april 2009.
De leden van de PvdA-fractie achten het wenselijk de voorgestelde wijzigingen uit dit wetsvoorstel te halen wanneer de volgens de Raad van
State aanwezige strijdigheden met de Habitatrichtlijn niet zijn gerepareerd. De leden van de fractie van GroenLinks vroegen naar de reactie van
de regering op het oordeel van de Raad van State dat de voorgestelde
wijzigingen in strijd zijn met de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn.
De regering wijst erop dat zij inhet nader rapport uitgebreid is ingegaan
op de kritiek van de Raad van State (Kamerstukken II 2009/10, 32 127, nr. 4,
blz. 17 e.v.). In dat rapport heeft de regering aangegeven waarom er geen
sprake is van strijdigheid met de Habitatrichtlijn. De opmerkingen van de
Raad met betrekking tot de Habitatrichtlijn, en de reactie van de regering
daarop daarop, zijn samengevat de volgende: Naar aanleiding van het
advies van de Raad heeft de regering in het wetsvoorstel een bepaling
opgenomen (voorgesteld artikel 19a, tiende lid, van de Nb-wet) die zal
waarborgen dat er overeenkomstig artikel 6, derde lid, van de Habitatrichtlijn een passende beoordeling plaatsvindt, indien projecten met
mogelijk significante effecten in het beheerplan worden opgenomen.
Verder heeft de regering gewezen op de mogelijkheden die de Nb-wet
biedt om ten aanzien van in het beheerplan opgenomen activiteiten
passende maatregelen te treffen, zoals tussentijdse wijzigingen van het
beheerplan, en maatregelen als bedoeld in de artikelen 20 en 21, vierde
lid, van de Nb-wet. Daarom is er naar het oordeel van de regering geen
sprake van strijdigheid met artikel 6, tweede lid, van de Habitatrichtlijn.
Tot slot is de voorgestelde stikstofvoorziening naar het oordeel van de
regering in overeenstemming met artikel 6, tweede en derde lid, van de
Habitatrichtlijn. Dit vanwege de dalende lijn van stikstofdepositie en het
geheel aan brongerichte, gebiedsgerichte en effectgerichte maatregelen
dat daar verder aan bijdraagt, in combinatie met de voorwaarde voor
toepassing van de voorgestelde voorziening dat er nergens sprake mag
zijn van een toename van stikstofdepositie op voor stikstofgevoelige habitats, en de voorgestelde bevoegdheid om passende maatregelen te
nemen. Met laatstgenoemde bevoegdheid kan uitvoering worden
gegeven aan artikel 6, tweede lid, van de Habitatrichtlijn.
De leden van de CU-fractie vroegen naar de relatie tussen de economische crisis en de voorgestelde aanpassing van de Nb-wet. De leden van
de D66-fractie vinden dat de voorgestelde aanpassingen niet passen
binnen het doel van dit wetsvoorstel.
De regering merkt op dat de in dit wetsvoorstel opgenomen rek- en
ruimtemaatregelen tot doel hebben de toepassing van de regels ter
bescherming van de Natura 2000-gebieden in de praktijk werkbaarder te
maken, zonder daarbij de doelstellingen overboord te zetten. Zij verwacht
dat deze maatregelen een bijdrage kunnen leveren aan de versnelling van
de uitvoering van projecten en andere activiteiten die nodig voor de
bestrijding van de economische crisis en het herstel van een duurzame en
innovatieve economie. Omdat veel van deze projecten in de nabijheid van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

77

een Natura 2000-gebied liggen, vallen ze potentieel binnen de reikwijdte
van de Nb-wet en hebben ze baat bij maatregelen die de Nb-wet in de
praktijk meer werkbaar kunnen maken. Daarom zijn deze voorgestelde
wijzigingen opgenomen in het wetsvoorstel, dat overigens anders dan de
leden van de D66-fractie stellen, via een normale procedure aan het parlement wordt voorgelegd.
De leden van de CU-fractie vroegen de regering of het juist is dat er veel
winst valt te behalen met een versterkte inzet op de onderbouwing van de
vergunningverlening, en hoe daar door de regering op wordt ingezet.
De regering is het eens met de leden van de CU-fractie dat een goede
ecologische onderbouwing van een vergunningaanvraag door de initiatiefnemer van belang is. Het Regiebureau Natura 2000 kan daarbij ondersteuning bieden.
De leden van de D66-fractie en de SGP-fractie vroegen of en zo ja op
welke wijze er contact is geweest met de Europese Commissie over de
Vogel- en Habitatrichtlijn, en wat de uitkomsten hiervan zijn. De leden van
de SGP-fractie vragen naar het bezoek van de Europese Commissie aan
De Peel.
De regering kan melden dat over het wetsvoorstel op ambtelijk niveau
contact is geweest met diensten van de Europese Commissie. Van die
kant is aangegeven dat op voorhand geen bezwaren zijn gerezen tegen de
voorgestelde wijzigingen van de Nb-wet . Overigens merkt de regering
daarbij op dat de Commissie in dit stadium van het wetgevingsproces
geen formeel oordeel geeft over de verenigbaarheid van wetsvoorstellen
met het EU-recht. Het bezoek van de Europese Commissie aan De Peel
heeft nog niet plaatsgevonden.
4.3.2 Voorgestelde stikstofvoorziening
De leden van de CDA-fractie vroegen hoe de referentiedatum van
7 december 2004 zich verhoudt tot het gegeven dat ook nadien nog aan
tal van bedrijven milieu- en bouwvergunningen zijn verleend zonder
beoordeling in het kader van de Nb-wet. Deze leden vragen zich af of deze
projecten, zoals uitbreidingen van veehouderijbedrijven, alsnog voor
«legalisatie» in aanmerking kunnen komen. De leden van de PvdA-fractie
vragen zich ook af waarom de datum 7 december 2004 gekozen is als
referentiedatum in de voorgestelde stikstofvoorziening. De leden van de
GroenLinks-fractie vragen hoe deze referentiedatum zich verhoudt tot de
kritische depositiewaarde en de instandhoudingsdoelen. De leden van de
SGP-fractie begrijpen de keuze voor 7 december, maar vrezen verwarring
bij bevoegde gezagen en bedrijven omdat voor bestaand gebruik
1 oktober 2005 als peildatum geldt. Zij vragen in hoeverre er Europeesrechtelijke bezwaren bestaan tegen de keuze voor 1 oktober 2005 als
referentiedatum.
De regering wijst erop dat essentieel voor de voorgestelde stikstofvoorziening (voorgesteld artikel 19kd van de Nb-wet; oorspronkelijk 19ia)
is dat zij er niet toe leidt dat de stikstofdepositie ergens toeneemt op voor
stikstof gevoelige habitats in een Natura 2000-gebied. Voor bestaande
activiteiten heeft de regering deze eis in het wetsvoorstel gekoppeld aan
de situatie op 7 december 2004. Op die datum werden de Nederlandse
Natura 2000-gebieden door de Europese Commissie geplaatst op de lijst
van gebieden van communautair belang, bedoeld in artikel 4, tweede lid,
van de Habitatrichtlijn. Op grond van artikel 4, vijfde lid, van de Habitatrichtlijn geldt vanaf dat moment de plicht om ervoor zorg dragen dat de
kwaliteit van habitats van soorten niet verslechtert (artikel 6, tweede lid,
van de Habitatrichtlijn). Daarom koppelt de regering het voorgestelde
regime voor bestaande activiteiten aan het moment waarop dit regime
van kracht werd, en dus niet aan 1 oktober 2005. Voor bedrijven die na

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

78

7 december 2004 zijn aangevangen of zijn uitgebreid, heeft de regering in
het wetsvoorstel de eis gesteld dat de stikstofvoorziening alleen van
toepassing is op het bedrijf, dan wel de uitbreiding, als er op geen enkele
voor stikstof gevoelige habitat sprake is van een toename van depositie.
In andere gevallen zal de toelaatbaarheid van deze activiteit moeten
worden beoordeeld in het kader van de vergunningverlening op grond
van artikel 19d en verder van de Nb-wet. Dan zal worden getoetst of zeker
is gesteld dat de activiteit geen gevaar vormt voor de realisering van de
instandhoudingsdoelstelling van het gebied, zoals uitgewerkt in het
beheerplan en eventueel ook in een programma voor de aanpak van de
stikstofreductie.
Terecht wezen de leden van de CDA-fractie er naar het oordeel van de
regering op dat agrarische bedrijven die niet bijdragen aan een verdere
verhoging, of die zelfs bijdragen aan een verlaging daarvan, via intern of
extern salderen, voor de stikstofbeoordeling geen Nb-wet-vergunning
nodig hebben, en dat bedrijven die wat verder van de Natura 2000gebieden af liggen en bedrijven die de mogelijkheid hebben om techniek
toe te passen daarmee vooruit kunnen. Dat zal in het algemeen kunnen
bijdragen aan lastenverlichting en duidelijkheid.
De leden van de fractie van de Partij van de Arbeid stelden dat alle
projecten die een vergunning in het kader van de Nb-wet nodig hebben,
worden uitgezonderd van deze vergunningplicht. Dit zou betekenen dat
ook uitbreiding van veehouderijen in kwetsbare gebieden vrij gelaten zou
worden.
Deze stelling berust vermoedelijk op een misverstand. De vergunningplicht wordt niet ten algemene afgeschaft en uitbreiding van veehouderijen in kwetsbare gebieden wordt niet vrijgelaten als gevolg van de voorgestelde maatregelen. De regering stelt voor om in specifieke gevallen,
wanneer een activiteit nergens een toename van stikstofdepositie op voor
stikstofgevoelige habitats in Natura 2000-gebieden veroorzaakt, de beoordeling van de stikstofaspecten te laten plaatsvinden in het kader van de
toepassing van de zogenoemde aanschrijvingsbevoegdheid, in plaats van
bij de vergunningverlening. Het initiatief en de bewijslast liggen daardoor
bij het bevoegd gezag in plaats van bij de initiatiefnemer.
De leden van de PvdA-fractie vroegen hoe de omkering van de bewijslast
zich verhoudt tot de plicht van de initiatiefnemer om door een passende
beoordeling aan te tonen dat er geen significante effecten optreden.
De regering merkt op dat een passende beoordeling dient plaats te vinden
ingeval er sprake is van een project met mogelijk significante effecten
(artikel 6, derde lid, van de Habitatrichtlijn). In de situaties waarin de voorgestelde stikstofvoorziening van toepassing is, is geen sprake van een
mogelijk significant effect. Als dat wel het geval zou zijn, blijft de
vergunningplicht onverkort van toepassing. Zij benadrukt dat het
uitgangspunt is en blijft dat wanneer een activiteit wel mogelijk significante gevolgen heeft, een passende beoordeling van de desbetreffende
gevolgen dient plaats te vinden, voorafgaand aan de vergunningverlening. Naar het oordeel van de regering is de voorgestelde
aanschrijvingsbevoegdheid (voorgesteld artikel 19ke van de Nb-wet), en
daarmee de omkering van de bewijslast, nodig vanwege de complexe
problematiek rond de te hoge stikstofdepositie. Via generiek bronbeleid
en gebiedsgericht beleid wordt de dalende lijn van stikstofdepositie
verwezenlijkt. De regering wil de instandhoudingsdoelstellingen voor de
Natura 2000-gebieden ten aanzien van stikstofdepositie primair realiseren
via deze maatregelen en een samenhangende planmatige aanpak in het
kader van het beheerplan. In het beheerplan kan per gebied worden
bezien welke aanpak nodig is, en welk instrument daarvoor het beste kan
worden ingezet. De bij de voorgestelde voorziening horende aanschrijvings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

79

bevoegdheid voorziet daarbij in een extra instrument om voorschriften en
beperkingen aan stikstofdepositieveroorzakende activiteiten te stellen
wanneer dat nodig is om de instandhoudingsdoelstelling, zoals uitgewerkt
in het beheerplan, te realiseren, en om uitvoering te geven aan de
afspraken die bijvoorbeeld nu in de provincies Noord-Brabant en Limburg
zijn gemaakt om de stikstofdepositie te verminderen. Het voorbeeld van
Noord-Brabant en Limburg is aansprekend en verdient navolging in de
rest van Nederland. De regering wil in dit verband benadrukken dat bij
tweede nota van wijziging is voorzien in een versterking van dit instrument, doordat provincies bij provinciale verordening generieke passende
maatregelen kunnen treffen ter reductie van de stikstofdepositie.
De leden van de fracties van PvdA, CU en de Partij voor de Dieren stelden
dat in het voorstel alle emissie die in 2004 bestond wordt toegestaan, ook
emissie van bedrijven die nadien zijn gestopt, wat een toename zou betekenen van de huidige emissie, als die ruimte weer wordt opgevuld.
De regering merkt op dat de voorgestelde stikstofvoorziening alleen van
toepassing is op nieuwe activiteiten en op uitbreidingen van activiteiten
als zij nergens leiden tot een toename van depositie van stikstof op voor
stikstofgevoelige habitats (voorgesteld artikel 19kd, oorspronkelijk 19ia,
eerste lid, onderdeel b, van de Nb-wet). Voor bestaande activiteiten geldt
als voorwaarde dat ze plaatsvonden op 7 december 2004, en nadien niet
hebben geleid tot een toename van stikstofdepositie. Het voorstel leidt er
naar het oordeel van de regering daarom niet toe dat er ten opzichte van
2004 een toename van stikstofdepositie zal plaatsvinden.
De leden van de PvdA-fractie vroegen of de stikstofuitstoot in 2004 in en
rond de voor ammoniak gevoelige gebieden in 2004 niet hoger was dan in
2009.
De regering merkt op dat de landelijk gemiddelde totale stikstofdepositie
in 2004 2110 mol per hectare bedroeg en in 2007 2190 mol per hectare.
Dat is dus in dezelfde orde van grootte. Over 2008 en 2009 zijn de gegevens nog niet bekend.
De leden van de fracties van PvdA en GroenLinks vragen of de aanschrijvingsbevoegdheid in het voorgestelde artikel 19ke van de Nb-wet niet
verplichtend zou moeten zijn in plaats van facultatief.
Terecht wijzen de leden van de PvdA-fractie en de GroenLinks-fractie hier
naar het oordeel van de regering op. Bij tweede nota van wijziging is
daarom geregeld dat de aanschrijvingsbevoegdheid met betrekking tot
stikstofdepositieveroorzakende activiteiten dient te worden toegepast
wanneer dat nodig is om verslechteringen te voorkomen, of om de resultaten in het beheerplan, te verwezenlijken (voorgesteld artikel 19ke, eerste
lid, van de Nb-wet). Provincies kunnen op grond van deze aanschrijvingsbevoegdheid onder meer beperkingen opleggen aan activiteiten, om
daarmee de stiksofdepositie te verminderen in de betreffende Natura 2000
gebieden. Dergelijke maatregelen zullen onderdeel gaan uitmaken van het
geheel aan landelijke, regionale en andere maatregelen ter vermindering
van de stikstofdepositie in het kader van de programmatische aanpak.
De leden van de CU-fractie vroegen welke projecten, anders dan de
uitbreiding of aanpassing van veebedrijven, nu stil liggen door problemen
met het verkrijgen van een Nb-wet-vergunning.
De regering merkt op dat de impasse rond de vergunningverlening in
principe gevolgen kan hebben voor alle projecten die leiden tot een
toename van stikstofdepositie, zoals in de industriesector en verkeersprojecten.
De leden van de CU-fractie vroegen in te gaan op de duidelijkheid en
rechtszekerheid van het voorstel voor een stikstofregime voor betrokken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

80

ondernemers. Zij vroegen of het voor betrokkenen voldoende mogelijk is
om duidelijkheid te krijgen over het effect van een voorgenomen handeling op de stikstofdepositie en de ruimte die er is om te salderen. Zij
vroegen ook of er, ondanks de voorgestelde voorziening, toch een grondig
onderzoek nodig zal zijn, en wat het voordeel van het voorgestelde regime
is ten opzichte van vergunningverlening. De leden van de D66-fractie
vroegen bij wie de bewijslast ligt dat een voorgenomen handeling niet tot
gevolg heeft dat deze per saldo leidt tot een toename van de depositie, en
dat er voor hem geen vergunningplicht geldt.
De regering wijst erop dat het wetsvoorstel voorziet in de mogelijkheid
om voor het berekenen van de gevolgen voor de stikstofdepositie van een
activiteit, en van de getroffen maatregelen die ruimte creëren, rekenregels
vast te stellen (voorgesteld artikelen 19kb en 19kd, tweede lid, van de
Nb-wet). Verder wijst zij erop dat een ondernemer doorgaans met het
bevoegd gezag overleg zal hebben over de vraag of de voorgestelde
stikstofvoorziening in zijn geval van toepassing is, en dat hij zonodig
onderzoek laten uitvoeren om de feiten te kennen, of dat nu in het kader
van een vergunningverlening gebeurt of niet. De regering benadrukt dat
het uiteindelijk aan het bevoegd gezag is om initiatief te nemen om
passende maatregelen te treffen, en de onderbouwing daarvoor te
leveren.
De leden van de CU-fractie vroegen voor wiens rekening de gevolgen zijn
als naderhand beperkingen aan een activiteit worden opgelegd ter
reductie van de stikstofdepositie.
De regering merkt op dat de maatregelen ter reductie van de stikstofdepositie, zoals in de aanpak in de provincies Noord-Brabant en Limburg,
zijn gericht op het bestaande investeringsritme, dus op nieuwbouw en
andere vernieuwingen aan het bedrijf. Voor bestaande bedrijven geldt een
redelijke overgangstermijn. Tegen die achtergrond zal er naar het oordeel
van de regering niet snel sprake zijn van onevenredig nadeel dat niet tot
het normale bedrijfsrisico hoort, en niet voor rekening van de ondernemer
hoort te blijven. Doorgaans zijn de gevolgen dus voor rekening van de
ondernemer.
De leden van de D66-fractie vroegen of in het voorgestelde artikel 19kd
van de Nb-wet (oorspronkelijk artikel 19ia) onder het begrip «handeling»
ook «projecten» worden verstaan.
Het begrip «handelingen» omvat inderdaad ook «projecten». De regering
wijst op artikel 19d, eerste lid, van de Nb-wet, dat spreekt van «projecten
en andere handelingen».
De leden van de GroenLinks-fractie vroegen welke mogelijkheden belanghebbenden hebben wanneer het bevoegd gezag het treffen van maatregelen, zoals geformuleerd in het voorgestelde artikel 19ke (oorspronkelijk
artikel 19ia, derde lid) teneinde verslechtering van kwaliteit van stikstofgevoelige habitats te voorkomen, achterwege laat.
De regering merkt op dat belanghebbenden aan het bevoegd gezag
kunnen verzoeken tot toepassing van de aanschrijvingsbevoegdheid. Het
bevoegd gezag zal ten aanzien van dat verzoek een besluit nemen, dat
vervolgens voor bezwaar en beroep vatbaar is.
De leden van de SGP-fractie vroegen of de Raad van State in zijn advies in
bijlage 1, paragraaf 4, e.2., met betrekking tot de voorgestelde stikstofvoorziening, doelt op gebruik waarvoor ten onrechte geen habitattoets is
verricht.
Naar het oordeel van de regering heeft de situatie die de Raad schetst te
maken met de Natura 2000-gebieden waarvoor al vóór de referentiedatum
(7 december 2004) een beschermingsregime van toepassing was op
grond van de Vogelrichtlijn. Gebruik dat al plaatsvond op het referentie-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

81

moment – 7 december 2004 – geldt in de systematiek van de Nb-wet als
bestaand gebruik. Voor dit gebruik geldt als hoofdregel – kort gezegd – dat
geen vergunning is vereist. Een uitzondering daarop is als het gebruik een
project met mogelijke significante effecten is (artikel 19d, derde lid, van de
Nb-wet). De regering wijst erop dat het uitgangspunt van de voorgestelde
stikstofvoorziening is dat ten aanzien van activiteiten waarop zij van
toepassing is, wordt verondersteld dat er geen mogelijk significant effect
aanwezig is. Daarom is de habitattoets niet verplicht en kan dus naar het
oordeel van de regering niet worden gesteld dat er ten onrechte geen
habitattoets heeft plaatsgevonden.
De leden van de SGP-fractie vroegen of zij op grond van het voorgestelde
artikel 19kd (oorspronkelijk: 19ia), eerste lid, onderdeel a, mogen concluderen dat de bestaande ammoniakemissie op de referentiedatum op
grond van de milieuvergunning wordt vastgelegd als bestaand recht en
de ammoniakemissie op de referentiedatum daarom niet meer meegerekend mag worden bij eventuele beoordelingen in het kader van
vergunningverlening of beheerplannen.
Het antwoord op deze vraag is ontkennend. De voorgestelde stikstofvoorziening leidt er alleen toe dat het stikstofaspect niet bij de
vergunningverlening hoeft te worden betrokken als de activiteit nergens
leidt tot een toename van depositie op voor stikstofgevoelige habitats. Dit
laat onverlet dat de instandhoudingsdoelstellingen voor de Natura 2000gebieden ten aanzien van stikstofdepositie dienen te worden gerealiseerd.
Dat geschiedt primair via deze generieke brongerichte maatregelen en
gebiedsgerichte maatregelen, en via een samenhangende planmatige
aanpak in het kader van het beheerplan. Via de toepassing van de voorgestelde aanschrijvingsbevoegdheid (voorgesteld artikel 19ke) worden aan
activiteiten waarop de voorgestelde stikstofvoorziening van toepassing is,
alsnog beperkingen opgelegd wanneer dat nodig is om verslechteringen
te voorkomen of de afspraken in het beheerplan te realiseren. De regering
is dus van mening dat er geen sprake is van het vastleggen van een
«bestaand recht».
4.3.3 Saldering
De leden van de CDA-fractie gaven aan ingenomen te zijn met het principe
van saldering en vragen of de volgende zienswijze correct is: «De voorziening om activiteiten die niet leiden tot een toename van stikstofemissie
buiten de beoordeling van een vergunningaanvraag te laten doorbreekt
de huidige impasse in ontwikkeling. Bedrijfsontwikkeling wordt weer
mogelijk. Dat is dringend noodzakelijk niet alleen voor versterking van de
structuur van het bedrijf maar ook om te kunnen voldoen aan welzijn en
milieueisen. Ontwikkeling zorgt dan voor minder stikstofemissies. Uitbreiding van de veehouderij is hierbij niet aan de orde door het stelstel van
quota, dierrechten en de mestregelgeving. Uitbreidende veehouderijbedrijven benutten quota en dierrechten van stoppende bedrijven door
dieren te houden in moderne stallen met lagere emissies per dier. Een
voorbeeld is de toepassing van emissiebeperkende luchtwassers.» Verder
vroegen de leden van de CDA-fractie zich af wanneer er sprake is van een
goed uitgevoerde saldering en of de marges waarbinnen saldering mag
plaatsvinden in dit voorstel ten volle worden benut. De leden van de
CU-fractie en de VVD-fractie vroegen eveneens naar de randvoorwaarden
met betrekking tot saldering. De leden van de SGP-fractie vroegen naar de
effectiviteit van saldering als gevolg van deze randvoorwaarden. Laatstgenoemde leden erkennen dat met de voorgestelde wijziging een wettelijke
basis wordt gelegd voor saldering, maar betwijfelen of het in de praktijk
daadwerkelijk oplossing biedt. Volgens deze leden is er meer nodig.
De regering volgt de door de leden van de CDA-fractie opgebrachte zienswijze, waarbij moet worden bedacht dat het van de concrete omstandig-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

82

heden afhangt of saldering binnen randvoorwaarden van de Habitatrichtlijn mogelijk en effectief is. De regering wijst er voorts op, mede in
reactie op hetgeen de leden van de SGP-fractie naar voren brengen, dat
ook wanneer de voorgestelde stikstofvoorziening niet van toepassing is,
bijvoorbeeld omdat er sprake is of kan zijn van een toename van depositie, saldering kan worden toegepast. Dat gebeurt dan in het kader van de
vergunningverlening, waarbij saldering als mitigerende voorwaarde geldt.
Van belang is naar het oordeel van de regering, zoals ook in de notitie
«Juridische aspecten invulling stikstofparagraaf Natura 2000 in relatie tot
beheerplan De Peel» (Kamerstukken II 2008/09, 31 700 XIV, nr. 142,
bijlage 3, blz. 43) is aangegeven, dat het aan het bevoegd gezag is om in
een concreet geval te beoordelen of saldering mogelijk is. Die beoordeling
is een kwestie van maatwerk. De uitkomst van die toets hangt onder meer
af van de locaties van de voor stikstofdepositie gevoelige habitattypen en
soorten in de desbetreffende Natura 2000-gebieden, de locatie en omvang
van de activiteit die wordt beëindigd en de locatie en omvang van de
bestaande of voorgenomen activiteit die wordt beoordeeld. De regering
benadrukt dat voor de toepassing van de voorgestelde stikstofvoorziening
de voorwaarde geldt dat nergens de stikstofdepositie toeneemt op voor
stikstofgevoelige habitats in Natura 2000-gebieden. Alleen onder die
omstandigheid is op voorhand duidelijk dat is voldaan aan de randvoorwaarden die in het kader van de beoordeling van Nb-wet-vergunningen
aan saldering worden gesteld.
De leden van de SGP-fractie vroegen welk deel van de gesignaleerde
knelpunten naar schatting opgelost kunnen worden door saldering, en in
welke mate zij een oplossing biedt voor bijvoorbeeld de huidige problematiek rond de uitbreiding van veehouderijbedrijven in en nabij de Natura
2000-gebieden Mariapeel en Deurnsche peel en De grote peel, daar deze
gebieden dicht bij elkaar liggen en een overlappende externe werking
hebben. Zij vroegen of het recent gesloten bestuursakkoord «Stikstof en
Natura 2000» in Noord-Brabant/Limburg voldoet.
De regering merkt op dat saldering één van de maatregelen is uit de
provinciale aanpak ter vermindering van stikstofdepositie in NoordBrabant en Limburg, zoals neergelegd in het bestuursakkoord. Andere
maatregelen zijn bijvoorbeeld de sanering van piekbelastingen en extra
technische eisen aan inrichtingen. Het hele pakket aan maatregelen zal
naar het oordeel van de regering voldoende waarborg moeten geven om
de instandhoudingsdoelstellingen voor de Natura 2000-gebieden in de
Peelvenen te realiseren. Verder kan de regering melden dat ongeveer 90%
van de bedrijven, waaraan als gevolg van de overbelasting aan stikstofdepositie zonder mitigerende maatregelen geen vergunning kan worden
verleend, door toepassing van saldering als mitigerende maatregel alsnog
in aanmerking komt voor een vergunning.
4.3.4 Vermindering stikstofdepositie: programmatische aanpak en
kritische depositiewaarde
De leden van de CDA-fractie vroegen hoe is verzekerd dat de stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden zal afnemen. Zij wijzen daarbij op de
zogenoemde programmatische aanpak, zoals door de adviesgroep Huys
aanbevolen, en de afspraken die in de provincies Noord/Brabant en
Limburg zijn gemaakt over de aanpak van de reductie van stikstofdepositie. De leden van de PvdA-fractie en de GroenLinks-fractie vroegen
waarom nu niet is gekozen voor een wettelijke regeling van de programmatische aanpak. Ook de leden van de CU-fractie vroegen hoe wordt
voorzien in een dalende lijn van stikstofdepositie.
De regering wijst erop dat voor de verwezenlijking van de gemaakte
afspraken over de reductie van de stikstofdepositie in Natura 2000gebieden diverse instrumenten voorhanden zijn. Dit is uiteengezet in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

83

paragraaf 2 van de notitie «Beheerplan: juridische status, doorwerking en
houdbaarheid» (Kamerstukken II 2008/09, 31 700 XIV, nr. 142, bijlage 2,
blz. 1–4). De Nb-wet voorziet in specifieke gebiedsgerichte instrumenten,
zoals het beheerplan en de vergunningplicht. Genoemd kunnen in dit
verband ook worden de instrumenten van generieke milieuwetten, zoals
de Wet milieubeheer, de Wet ammoniak en veehouderij, en de Wet
bodembescherming. Het onderhavige wetsvoorstel voorziet naar het
oordeel van de regering in een verdere versterking van het instrumentarium van de Nb-wet door de introductie van de aanschrijvingsbevoegdheid ten aanzien van handelingen die stikstofdepositie veroorzaken (voorgesteld artikel 19ke van de Nb-wet). Provincies kunnen deze op
grond van deze bevoegdheid onder meer beperkingen opleggen aan
activiteiten, om daarmee de stikstofdepositie te verminderen in de betreffende Natura 2000-gebieden. Deze beperkingen kunnen door de provincies ten aanzien van inrichtingen ook als algemeen voorschrift bij provinciale verordening worden voorgeschreven. Dit is bij tweede nota van
wijziging geregeld. De regering is van mening dat de provincies NoordBrabant en Limburg daarmee over een instrument beschikken om het met
betrokken partijen gesloten akkoord over stikstofreductie daadwerkelijk te
realiseren.
Ten aanzien van de programmatische aanpak merkt de regering op dat het
op dit moment bezig is met de ontwikkeling van een voorstel voor de
programmatische aanpak stikstof, in nauwe samenwerking met de provincies en maatschappelijke organisaties. Het streven is erop gericht om in
november 2009 in het bestuurlijk overleg met de gezamenlijke bevoegde
gezagen tot een akkoord te komen over de aanpak, het tijdpad en de
uitvoeringsorganisatie. Daarbij zal de regering duidelijk de samenhang
betrekken tussen de voorgestelde stikstofvoorziening, de provinciale
beleidskaders en de beheerplannen. Tegen die achtergrond ligt het thans
niet in de rede om, zoals de leden van de CDA-fractie hebben voorgesteld,
de leden van de adviesgroep Huys opnieuw te consulteren. Een wettelijke
regeling van de programmatische aanpak acht de regering eerst goed
mogelijk als duidelijk is geworden wat de inhoud en structuur van een
dergelijk programma zal zijn.
De leden van de CDA-fractie wezen erop dat er sterke overeenkomsten
bestaan met de uiteindelijke oplossing van de juridische problematiek met
luchtkwaliteitsnormen, en vragen of een aanpak vergelijkbaar met het
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) een aantrekkelijk perspectief biedt.
Met de leden van de CDA-fractie ziet de regering dat de stikstofproblematiek bepaalde overeenkomsten heeft met de problematiek van de luchtkwaliteitsnormen. In het NSL worden alle gebiedsgerichte programma’s
en alle rijksmaatregelen om de luchtkwaliteit te verbeteren gebundeld in
gebieden waar de luchtkwaliteitsnormen niet worden gehaald. Het NSL is
een soort balans. De positieve effecten van maatregelen om de luchtkwaliteit te verbeteren moeten de negatieve effecten van ruimtelijke
projecten op de luchtkwaliteit overtreffen om tijdig aan de grenswaarden
voor luchtkwaliteit te kunnen voldoen. In de systematiek van het NSL
mogen bouwprojecten in een gebied, waarvoor het NSL geldt, doorgaan
zolang daar maar voldoende maatregelen tegenover staan die leiden tot
het tijdig halen van de grenswaarden.
De regering ziet zeker perspectief in de benadering van het NSL. Goedbeschouwd heeft het beheerplan, dat voor Natura 2000-gebieden het
centrale kader vormt waarin maatregelen worden opgenomen en waarin
wordt ingegaan op het bereiken van de instandhoudingsdoelen, overeenkomsten met de gebiedsgerichte aanpak van het NSL. In de beheerplannen worden de effecten van het gebiedsgericht beleid beschreven. De
maatregelen in het generieke spoor worden voorzover mogelijk op hun

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

84

effecten op gebiedsniveau beoordeeld. Dan gaat het om bedrijfsgerichte
maatregelen zoals de effecten van de staleisen van het Besluit ammoniakemissie huisvesting veehouderij en om maatregelen in het veevoerspoor
van de melkrundveehouderij. Bij het opstellen van een programma is
verder van belang dat nauwkeurig moet worden onderzocht welke
effecten de stikstofdepositie heeft op de instandhoudingsdoelstellingen
van de aanwezige habitattypen en soorten in het gebied voor zover deze
gevoelig zijn voor stikstofdepositie. De deposities op de natuurwaarden
kunnen immers lokaal sterk verschillen, zodat niet kan worden uitgegaan
van een gemiddeld depositieniveau op het totale natuurgebied. Anders
dan bij Natura 2000 ligt aan het NSL een derogatie van de normen van de
Europese richtlijn inzake luchtkwaliteit ten grondslag. De Habitatrichtlijn
kent een dergelijke mogelijkheid tot afwijking van normen niet.
De leden van de PvdA-fractie twijfelen over welk gebiedsniveau het ideale
zou zijn om een programmatische aanpak voor te maken: het gebied, dus
aansluitend bij het beheerplan, de provincie, of een verzameling van
gebieden. Zou, zo vroegen zij, in dit laatste geval niet één beheerplan
kunnen worden gemaakt voor bijvoorbeeld heel Noord-Limburg en
Brabant, waarin dan tegelijkertijd de mitigerende maatregelen worden
opgenomen die ontwikkelingen weer ruimte geven.
De regering merkt op dat de Nb-wet uitgaat van een beheerplan per
Natura 2000-gebied, maar dat die wet zich er niet tegen verzet wanneer
beheerplannen voor twee of meer gebieden worden gekoppeld. Wel wijst
de regering erop dat saldering als mitigerende maatregel evenwel gekoppeld moet zijn aan hetzelfde Natura 2000-gebied, zoals volgt uit vaste
jurisprudentie van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van
State.
De leden van de CDA-fractie en de SGP-fractie betoogden dat de kritische
depositiewaarde moet worden gerelativeerd, omdat de Habitatrichtlijn
vereist dat een samenstel van maatregelen wordt genomen ter instandhouding van de te beschermen habitats.
De leden van de CDA-fractie stelden verder dat het realiseren van de
instandhoudingdoelen niet hetzelfde is als het realiseren van de kritische
depositiewaarde. Verder stelden zij dat de richtlijn vraagt om maatregelen
in de breedte, dus zowel ten aanzien van luchtkwaliteit als water, en dat
het niet alleen gaat het om stikstofemissies, maar ook om andere tot
verzuring leidende emissies, waaronder veroorzaakt door autoverkeer en
industrie. Deze leden betoogden voorts dat de agrarische sector in de
afgelopen jaren veel heeft bijgedragen aan vermindering van de stikstofemissies door grote investeringen in onder meer emissiearme uitrijdmethoden en stalsystemen, waardoor de stikstofemissie in de afgelopen
20 jaar meer dan gehalveerd is. In de komende jaren zal een verdere
reductie plaatsvinden. Dit zal resulteren in een aanscherping van onder
meer de normstelling in het Besluit ammoniakemissie huisvesting
veehouderij. Daarmee kan op landelijk niveau invulling worden gegeven
aan de noodzakelijke juridische borging. Op gebiedsniveau zullen aanvullende afspraken in de beheerplannen worden vastgelegd. De leden van de
CDA-fractie vroegen of de regering hun zienswijzen deelt.
De regering kan het betoog van de leden van de CDA-fractie volgen. In de
brief van 30 juni 2009 (Kamerstukken II 2008/09, 31 700 XIV, nr. 160, blz. 3)
heeft de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit gemeld de
kritische depositiewaarde te zien als richtinggevend voor de lange termijn,
maar niet noodzakelijkerwijs als een realistisch streven voor de korte
termijn. Dat geldt zeker in gebieden waar de feitelijke depositie vele malen
hoger is dan de kritische depositiewaarde. Daarom worden zogenaamde
tussendoelen gedefinieerd, die als richtwaarde kunnen worden gebruikt.
Ze schetsen een realistisch perspectief voor enerzijds de zekerstelling van
verbetering van de natuuromstandigheden en anderzijds het houden van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

85

mogelijkheden voor economische ontwikkeling, binnen meerdere beheerplanperioden. De tussendoelen worden wetenschappelijk onderbouwd en
vormen de basis voor afspraken die per gebied worden gemaakt. De inzet
is daarmee gericht op de gewenste balans tussen people, planet en profit,
waarbij evident is dat de «planet-doelen» per beheerplanperiode verbeteren tot een gunstige staat van instandhouding is bereikt.
4.3.5 Bestaand gebruik
De leden van de PvdA-fractie constateerden dat bestaand gebruik dat niet
wordt opgenomen in het beheerplan, vrijgesteld blijft van de vergunningplicht, tenzij er sprake is van een project met mogelijk significante
effecten. Deze leden drongen aan op zekerheid over de vraag wanneer
bestaand gebruik wel of geen project met mogelijk significante effecten is.
De regering wijst erop dat de beoordeling of er sprake is van een project
met mogelijke significante effecten afhankelijk is van de aard van het
project, de natuurlijke omstandigheden in een gebied, van eventuele
mitigatie van effecten door specifieke maatregelen die al in het gebied
worden getroffen en – omgekeerd – van eventuele cumulatie met effecten
van andere projecten en plannen. Die beoordeling vereist maatwerk per
unieke situatie.
Binnen de kaders van de Europese richtlijnen, de nationale wetgeving en
de jurisprudentie zal de inhoud en reikwijdte van het begrip «significantie» waar mogelijk voor de praktijk worden verhelderd. Voorlichting en
het opstellen van handreikingen kunnen daarvoor geschikte instrumenten
zijn. Er is een aantal handreikingen door de minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit vastgesteld. Zo is er een «Algemene Handreiking Natuurbeschermingswet 1998», en de Leidraad bepaling significantie, die door de regiegroep voor de bevoegde gezagen in het voorjaar
van 2009 is vastgesteld. Voorts is de nodige informatie te vinden via
internet: www.minlnv.nl/natuurwetgeving. Waar nodig zal de minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit bestaande handreikingen actualiseren of nieuwe doen opstellen en ervoor zorg dragen dat in de handreikingen en op de website de nodige aandacht wordt gegeven aan de uitleg
en toepassing van wettelijke begrippen, waarbij de laatste stand van de
jurisprudentie wordt betrokken. Voor de nationale jurisprudentie biedt
www.rechtspraak.nl en www.raadvanstate.nl een goede toegang. Duidelijkheid en rechtszekerheid voor doelgroepen worden ook bevorderd door
een consistente wetstoepassing door de verschillende bevoegde gezagen.
Het Steunpunt Natura 2000 heeft hierin een belangrijke functie.
De leden van de PvdA-fractie vreesden dat het aantrekkelijk lijkt voor
bedrijven om nu buiten het beheerplan te blijven. Zo ontstaat er minder
zicht op cumulatie en zijn die bedrijven straks nog steeds onderhevig aan
een individuele toetsing als zij bijvoorbeeld willen uitbreiden, waarbij wel
rekening moet worden gehouden met cumulatie. De leden van de fractie
van de Partij van de Arbeid achten dit onwenselijk en vragen de regering
dit probleem te ondervangen. De leden van de CU-fractie vragen of de
vrijstelling voor bestaand gebruik buiten het beheerplan als effect kan
hebben dat maatregelen onvoldoende zijn toegesneden op het feitelijke
gebruik in en rondom het Natura 2000-gebied. De leden van D66-fractie
vragen eveneens aandacht voor de mogelijke gevolgen voor het zicht op
cumulatieve effecten, maar dan in het licht van het voorgestelde stikstofregime.
Volgens de regering zal het bevoegd gezag zich bij de totstandkoming van
het beheerplan een integraal beeld vormen van de stand van zaken van
het Natura 2000-gebied, en van activiteiten die in en nabij het gebied
plaatsvinden en die van invloed zijn op het behalen van de instandhoudingsdoelstelling, alsmede van de effecten van die activiteiten. Dat is
nodig met het oog op de invulling van de instandhoudingsdoelstellingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

86

in het beheerplan en de te treffen instandhoudingsmaatregelen. Ook
activiteiten met mogelijk negatieve effecten op natuurwaarden die uiteindelijk niet zullen worden opgenomen in een beheerplan, of als gevolg van
de een vrijstelling buiten de vergunningplicht vallen, moeten hierbij naar
het oordeel van de regering worden betrokken.
De leden van de PvdA-fractie vroegen hoe verzekerd is dat de minister ook
daadwerkelijk van haar bevoegdheden gebruik zal maken om een aanwijzing te geven indien bestaand gebruik, dat geen vergunning meer
behoeft, toch significante effecten blijkt te hebben.
De regering merkt op dat het huidige artikel 19c, eerste lid, van de Nb-wet
de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit ertoe verplicht om
zorg te dragen dat passende maatregelen worden genomen om te voorkomen dat bestaand gebruik tot verslechteringen of significante verstoringen leidt. Het wetsvoorstel brengt geen verandering met zich mee ten
aanzien van die verplichting.
De leden van de CU-fractie vroegen of er signalen zijn dat het onmogelijk
zou zijn dat bepaald bestaand gebruik niet in beheerplannen zal worden
opgenomen, en om wat voor vormen het zou gaan. Is het, zo vroegen
deze leden, niet beter om de voorgestelde continuering van het regime
voor bestaand gebruik dat niet in het beheerplan wordt opgenomen, te
beperken tot gebruik dat abusievelijk niet in het beheerplan is opgenomen.
Naar het oordeel van de regering is het voorstel om het regime voor
bestaand gebruik dat niet in het beheerplan wordt opgenomen te continueren ingegeven door het feit dat geen garantie bestaat dat bestaand
gebruik ook daadwerkelijk in het beheerplan wordt opgenomen. Wanneer
dat niet gebeurt – of dat nu abusievelijk is of niet – wordt degene die
bestaand gebruik uitoefent met mogelijk verslechterende effecten geconfronteerd met een vergunningplicht, zodra het beheerplan is vastgesteld.
Dan zal hij zijn activiteit moeten staken, totdat alsnog aan hem een
vergunning is verleend op grond van artikel 19d, eerste lid, van de
Nb-wet. Dat acht de regering een niet wenselijk gevolg, ook uit een
oogpunt van bewijslastverdeling tussen degene die bestaand gebruik
uitoefent en het bevoegd gezag. Daarom stelt de regering voor om voor
die gevallen het regime voor bestaand gebruik van toepassing te laten
blijven. Dat betekent dat in voorkomend geval passende maatregelen
moeten worden getroffen door toepassing van de aanschrijvingsbevoegdheid en dat het gebruik is vrijgesteld van de vergunningplicht. De
regering heeft geen signalen ontvangen van concrete gevallen van
bestaand gebruik die buiten het beheerplan zullen blijven. Daarbij moet
worden bedacht dat het hier alleen gaat om bestaand gebruik dat een
mogelijk negatieve invloed heeft op de natuurwaarden. Het is immers niet
mogelijk en niet zinvol om ook vormen van gebruik die evident geen
negatieve invloed hebben op te nemen in het beheerplan.
De leden van de CU-fractie vroegen hoe wordt verzekerd dat bestaand
gebruik zoveel mogelijk wordt opgenomen in het beheerplan.
De regering merkt op dat de totstandkoming van een beheerplan een
zorgvuldig proces is, waarbij alle gebruikers in en nabij het gebied worden
betrokken. Een dergelijk proces leidt er in de ogen van de regering toe dat
bestaand gebruik zo veel mogelijk wordt opgenomen in het beheerplan.
De leden van de CU-fractie vroegen of kan worden aangeven in hoeverre
de voorgestelde permanente vrijstelling voor bestaand gebruik dat niet
wordt opgenomen in het beheerplan, bijdraagt aan de juridische zekerheid voor ondernemers. Daarbij merkten deze leden op dat ten aanzien
van gebruik dat niet in het beheerplan is opgenomen kan worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

87

gevraagd of er significante effecten zijn, terwijl bestaand gebruik in een
beheerplan daarvan gevrijwaard is.
De leden van de D66-fractie vroegen hoe het bevoegd gezag kan optreden
als sprake is van een zodanige verslechtering of verstoring ten gevolge
van in het beheerplan opgenomen bestaand gebruik dat het terstond
opleggen van aanvullende verplichtingen noodzakelijk is.
De regering is van mening dat de vrijstelling van de vergunningplicht deze
ondernemers zekerheid biedt. Uit het oogpunt van rechtszekerheid
kunnen beoefenaars van bestaand gebruik met het bevoegd gezag contact
opnemen wanneer het voor hen onduidelijk is of de voorziening voor
bestaand gebruik op hun geval al dan niet van toepassing is. Mocht
blijken dat er sprake is van een mogelijke verslechtering of een significant
verstorend effect, dan treft het bevoegd gezag passende maatregelen ter
uitvoering van artikel 6, tweede lid, van de Habitatrichtlijn. De regering
benadrukt dat de bewijslast in dergelijke gevallen bij het bevoegd gezag
ligt en dus niet bij de ondernemer. Dat zal, anders dan de leden van de
CU-fractie lijken te veronderstellen, ook gelden voor activiteiten die wel in
het beheerplan zijn opgenomen. Via een tussentijdse wijziging van het
beheerplan kunnen passende maatregelen worden getroffen door het
bevoegd gezag. Voorts kunnen onder toepassing van de artikelen 20 en
21, vierde lid, van de Nb-wet de nodige maatregelen worden getroffen
voor de bescherming van de natuurwaarden van een Natura 2000-gebied.
Daarbij gaat het om toegangsverboden en om het treffen van maatregelen
door het bevoegd gezag die door de eigenaar en de gebruiker moeten
worden gedoogd.
De leden van de CU-fractie vroegen waarom wordt voorgesteld om de
aanschrijvingsbevoegdheid niet langer voor bestaand gebruik te laten
gelden (artikel 19c, zesde lid, van de Nb-wet).
De regering merkt op dat het voorgestelde zesde lid van artikel 19c van de
Nb-wet niets verandert ten opzichte de huidige regel. De aanschrijvingsbevoegdheid van artikel 19c van de Nb-wet geldt immers nu alleen zolang
het eerste beheerplan nog niet onherroepelijk is vastgesteld (zie aanhef
artikel 19c, eerste en tweede lid, van de Nb-wet). Wanneer het beheerplan
is vastgesteld geldt voor bestaand gebruik volgens huidig recht de
aanschrijvingsbevoegdheid niet langer (artikel 19d, derde lid, van de
Nb-wet). Het nieuw voorgestelde zesde lid van artikel 19c van de Nb-wet
is naar het oordeel van de regering nodig vanwege het voorstel om de
vrijstelling van de vergunningplicht en de aanschrijvingsbevoegdheid van
toepassing te laten blijven, nadat het beheerplan is vastgesteld, voor
bestaand gebruik dat niet wordt opgenomen in een beheerplan. Verduidelijkt wordt dat voor bestaand gebruik dat wél in het beheerplan is opgenomen de aanschrijvingsbevoegdheid niet langer geldt.
4.3.6 Beheerplan
De leden van de PvdA-fractie vroegen of de regering het met hen eens is
dat voor een beheerplan dat activiteiten in zich heeft met mogelijk significante effecten een passende beoordeling moet worden gemaakt. Ook de
leden van de fractie van de Partij voor de Dieren wezen hierop.
De regering onderschrijft deze stelling. Artikel 6, derde lid, van de Habitatrichtlijn vereist in dat geval een passende beoordeling, zoals ook door de
Raad van State in zijn advies is benadrukt. Het wetsvoorstel voorziet in
een bepaling die expliciteert dat projecten met mogelijk significante
effecten alleen in een beheerplan kunnen worden opgenomen indien er
eerst een passende beoordeling heeft plaatsgevonden (voorgesteld artikel
19a, tiende lid, van de Nb-wet).
De leden van de CU-fractie vroegen om nader in te gaan op de achterliggende redenen voor en gewenste effect van de verplichting tot opname

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

88

van plannen en handelingen van nationaal belang in de beheerplannen.
Deze leden wilden bovendien weten of deze verplichting al dan niet tot
tijdsverlies zal leiden, wat de effecten hiervan zijn voor andere handelingen en projecten in het gebied, en of het gevolg hiervan kan zijn dat
beheerplannen tussentijds moeten worden gewijzigd, en zo ja, hoe de
lokale belangen daarbij zullen worden betrokken.
De regering wil met het voorstel voor een verplichte opname in het
beheerplan van projecten en andere handelingen van nationaal belang
bewerkstelligen dat kan worden gegarandeerd dat deze projecten en
handelingen in de integrale gebiedsgerichte afweging bij de totstandkoming van het beheerplan worden meegenomen. Dat is naar het oordeel
van de regering van belang omdat het veelal grote of complexe projecten
en handelingen zal betreffen. De regering vindt het niet efficiënt om voor
die projecten met het oog op de instandhoudingsdoelen in het kader van
de vergunningverlening specifieke maatregelen te treffen, als opname van
een project in het beheerplan veel goedkoper en effectiever kan zijn. Via
de opname van de projecten van nationaal belang in het beheerplan
dragen deze projecten naar het oordeel van de regering direct bij aan een
gebiedsgerichte aanpak die gericht is op het bereiken van de instandhoudingsdoelstelling voor het Natura 2000-gebied. Een verplichte opname
van aangewezen projecten van nationaal belang in het beheerplan zal
naar verwachting niet leiden tot vertraging. Tijdig zal bekend zijn welke
projecten opgenomen dienen te worden, zodat daar rekening mee kan
worden gehouden. Veelal betreft het projecten waarvoor de initiatiefnemer de minister van Verkeer en Waterstaat is, die snel de benodigde
gegevens kan aanleveren. De ambitie van de regering is en blijft om zo
veel mogelijk toekomstige projecten die gevolgen hebben voor het Natura
2000-gebied in de beheerplannen op te nemen. In dat kader zijn er geen
effecten te verwachten van het feit dat er na inwerkingtreding van dit
wetsvoorstel projecten verplicht worden opgenomen in een beheerplan.
In de uitvoeringsregelgeving waarin projecten van nationaal belang zullen
worden aangewezen zal aandacht zijn voor de mogelijkheid dat een
opname van een bepaald project mogelijk leidt tot een tussentijdse wijziging van het beheerplan. Daarbij wordt uiteraard acht geslagen op
belangen van anderen. In dat verband wijst de regering erop dat een
beheerplan pas wordt vastgesteld of gewijzigd als er overleg is geweest
met de eigenaars, gebruikers en andere belanghebbenden. Hun belangen
zullen worden meegewogen bij de vaststelling of wijziging van het
beheerplan. Bovendien kunnen op grond van artikel 19a, zesde lid, van de
Nb-wet de beheerplannen niet worden vastgesteld zonder voorafgaand
overleg met de betreffende gemeentebesturen en waterschappen. Indien
het beheerplan wordt vastgesteld door onder andere de minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit wordt ook overleg gevoerd met de
provincie.
4.3.7 Overig
De leden van de CDA-fractie vroegen of is overwogen om de regels over
de wijze waarop wordt vastgesteld of projecten een significant effect
kunnen hebben (voorgesteld artikel 19kb van de Nb-wet) vast te leggen in
het wetsvoorstel zelf. Zij vroegen bovendien of de Kamer een concept van
de ministeriële regeling, genoemd in het voorgestelde artikel 19kb van de
Nb-wet, tegemoet kan zien. De leden van de SGP-fractie vroegen of dit
voorgestelde artikel uitkomst biedt om de kritische depositiewaarde te
relativeren, waarbij het voorgestelde artikel een imperatief, in plaats van
een facultatief, karakter zou moeten hebben.
De regering heeft er in het wetsvoorstel voor gekozen deze regels op
ministerieel niveau vast te stellen, omdat de betreffende regels gedetailleerd en technisch van aard zullen zijn. Zoals uit het tweede lid van het
voorgestelde artikel 19kb van de Nb-wet volgt, moet hierbij worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

89

gedacht aan rekenmodellen, onderzoeksmethoden en meetmethoden.
Deze modellen en methoden zullen na vaststelling blijvend worden gemonitord en zullen wanneer daar aanleiding voor is, telkens op korte termijn
moeten worden aangepast. In dat licht is een regeling op ministerieel
niveau in plaats van bij wet de aangewezen weg. De regering acht betrokkenheid van de Tweede Kamer bij de totstandkoming van de regeling
tegen die achtergrond niet voor de handliggend. Verder merkt de regering
op dat, zoals de leden van de SGP-fractie terecht stellen, de vastgestelde
modellen en methode meer houvast zullen geven bij het bepalen van de
vraag of er al dan niet sprake is van een significant effect vanwege de
effecten op de stikstofdepositie. Deze regels kunnen niet alleen betrekking
hebben op stikstofaspecten, maar ook op andere factoren die verslechterend of verstorend kunnen werken. Zou het voorgestelde artikel 19kb van
de Nb-wet een verplichtend karakter krijgen, dan zou de minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit voor alle mogelijke factoren op
voorhand regels moeten stellen. De regering acht dat praktisch niet
uitvoerbaar.
De leden van de CU-fractie vroegen naar de reden voor het voorstel voor
een ander regime voor beschermde natuurmonumenten ten opzichte van
Natura 2000-gebieden. Zij vroegen de regering in te gaan om de mogelijke
toename van complexiteit bij de vergunningverlening.
De regering merkt op dat het huidige artikel 16, derde lid, van de Nb-wet
voor activiteiten met mogelijk significante effecten voor beschermde
natuurmonumenten voorziet in een toets aan het voorzorgbeginsel. De
hoofdregel is dat alleen wanneer op voorhand met zekerheid vaststaat dat
de activiteit de natuurlijke kenmerken van het natuurmonument niet zal
aantasten een vergunning mag worden verleend. Daarbij moet worden
getoetst aan de natuurwetenschappelijke betekenis van het monument en
het natuurschoon, wat neerkomt op een toetsing van waarden als «weidsheid» en «stilte». In de praktijk is gebleken dat de aard van de toetsing aan
het voorzorgbeginsel zich niet goed verhoudt met dergelijk typen doelstellingen. Aangezien aan het regime voor beschermde natuurmonumenten
geen Europese verplichting ten grondslag ligt, heeft de regering ervoor
gekozen om in dit wetsvoorstel deze «nationale kop» af te schaffen. Door
dit voorstel wordt aangesloten bij het oude nationale regime dat gold op
grond van artikel 12 van de Natuurbeschermingswet. Dit regime voorziet
in een vergunningplicht waarbij het bevoegd gezag te allen tijde de ruimte
heeft om bij vergunningverlening niet alleen rekening te houden met de
bescherming van de natuurwaarden van het natuurmonument, maar ook
met economische, sociale en culturele belangen. De regering is van
mening dat dit niet zal leiden tot complexiteit bij vergunningverlening
voor beschermde natuurmonumenten.
Verder merkt de regering op dat de voorgestelde wijziging van het regime
voor beschermde natuurmonumenten ook gevolgen kan hebben voor
vergunningen met betrekking tot Natura 2000-gebieden. Dat is het geval
wanneer voor Natura 2000-gebieden niet alleen instandhoudingsdoelen
ter uitvoering van de Habitatrichtlijn gelden, maar ook aanvullende doelen
met betrekking tot natuurschoon of de natuurwetenschappelijke betekenis. Op grond van dit wetsvoorstel komen voor beide soorten doelstellingen twee regimes te gelden (voorgesteld artikel 19ia van de Nb-wet; in
de oorspronkelijke versie artikel 19ib). Voor Natura 2000-doelen geldt het
regime van artikel 19d en verder van de Nb-wet, terwijl voor de aanvullende doelen het regime van artikel 16 van de Nb-wet zal gelden op grond
van dit wetsvoorstel. De regering is zich bewust van de gevolgen die dit
voorstel kan hebben voor de uitvoering. Er mag geen complexiteit
ontstaan als gevolg van dit voorstel. Juist daarom zal het lichtere regime
voor de aanvullende doelen worden ingepast in het bestaande regime
voor de Natura 2000-doelen zodat geen lasten ontstaan door de ontkoppeling. Wanneer voor een activiteit op grond van beide regimes een vergun-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

90

ning is vereist, zal maar één vergunningaanvraag hoeven plaats te vinden
bij hetzelfde bevoegd gezag (voorgesteld artikel 19ia (oorspronkelijk 19ib),
tweede lid, van de Nb-wet).
4.4 Onteigening
Alvorens op de gestelde vragen in te gaan, wordt over de herziening van
het onteigeningsrecht het volgende in algemene zin opgemerkt. De
huidige onteigeningswet dateert uit 1851 en kent een zeer rijke geschiedenis, waarin de wet vele malen is gewijzigd en is uitgebreid met nieuwe
onteigeningsprocedures en nieuwe onteigeningstitels. De huidige lappendeken van verschillende titels en procedures en de bestaande koppelingen
met planologische procedures leidt tot onnodige vertragingen in het geval
gedwongen grondverwerving aan de orde is. Deze omstandigheden
hebben er enige jaren geleden toe geleid dat de toenmalige regering een
integrale herziening van de onteigeningswetgeving aankondigde. Integrale herziening zou moeten leiden tot versnelling, uniformering en
stroomlijning. In de brief van de Minister van Justitie van 29 november
2001 (Kamerstukken II 2001/02, 24 036, nr. 239) is een voorstel voor een
nieuwe onteigeningsprocedure op hoofdlijnen beschreven. Dit voorstel is
vervolgens op ambtelijk niveau nader uitgewerkt, waarbij verschillende
varianten voor deze nieuwe procedure zijn onderzocht. Bij het onderzoek
naar de verwachte effecten van de nieuwe procedure is gebleken dat bij
uitwerking conform het kabinetsstandpunt de duur van decentrale onteigeningen op grond van Titel IV niet of nauwelijks zou verkorten. Centrale
onteigeningen op grond van de Titels II tot en met IIc zouden met de
nieuwe procedure een aanzienlijke vertraging oplopen. Andere onderzochte varianten leverden vergelijkbare bezwaren op en boden binnen de
in het kabinetsstandpunt geschetste kaders onvoldoende mogelijkheden
om de beoogde doelstellingen van de herziening van het onteigeningsrecht over de gehele linie te realiseren. De werkzaamheden aan een integrale herziening van het onteigeningsrecht zijn daarom gedeprioriteerd.
Met name als gevolg van de huidige economische crisis wordt de wens
om te komen tot snellere, meer geüniformeerde en gestroomlijnde procedures meer dan ooit gevoeld. De huidige systematiek van de onteigeningswet wordt als steeds knellender ervaren. Snelle realisatie van
werken en projecten levert een belangrijke bijdrage aan de stimulering
van de economie. Snelle grondverwerving speelt daarbij een cruciale rol.
De urgentie om daarvoor tot oplossingen te komen is sterk toegenomen.
Daarom is bij de Crisis- en herstelwet verder gekeken dan alleen de
onteigeningsprocedure. Er is gezocht naar andere, mogelijk verdergaande
stappen om te komen tot een substantiële versnelling, zo nodig buiten de
in het kabinetsstandpunt van 2001 geschetste kaders. Dit heeft geleid tot
het voorliggende pakket aan maatregelen. Met de nu voorliggende wijzigingen wordt naar het oordeel van de regering gekomen tot een substantiële versnelling waar de onteigeningspraktijk daadwerkelijk baat bij heeft,
en die voldoet aan de eisen van zorgvuldige besluitvorming en voldoende
mate van rechtsbescherming van onteigenden. De wijzigingen sluiten dan
ook geheel aan bij de door de leden van de CDA-fractie beschreven visie
op de onteigening: een zorgvuldige procedure, waarmee nodeloze vertraging wordt voorkomen.
De leden van de CDA-fractie vroegen in te gaan op de reactie van de Vereniging voor Onteigeningsadvocaten (VOA). In het onderstaande worden
de specifieke vragen beantwoord die door de verschillende fracties zijn
gesteld over de herziening van de onteigeningswet. Daarmee worden
tevens de hoofdlijnen en belangrijkste punten van genoemde reactie
geadresseerd, met name waar het de door de fractie van het CDA
bedoelde onderwerpen betreft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

91

Ten aanzien van de huidige toepassing van artikel 3.4 Wro door
gemeenten wordt het volgende opgemerkt. De VOA wijst erop dat
gemeenten op dit moment met toepassing van artikel 3.4 Wro al kunnen
kiezen voor een versnelde onteigeningsprocedure. Daarbij kan de procedure van afdeling 3.4 Awb worden overgeslagen. Het feit dat van deze
mogelijkheid in de praktijk weinig gebruik wordt gemaakt, hangt volgens
de VOA samen met twee aspecten tegen de achtergrond waarvan zij het
wetsvoorstel beoordeelt. Ten eerste zouden gemeenten willen vermijden
dat de Kroon als eerste wordt geconfronteerd met bedenkingen waarop
gemeenten niet bedacht zijn. Ten tweede hechten gemeenten aan een
zorgvuldige besluitvorming. Daaruit maakt de VOA op dat het gemeentelijk voortraject van de reguliere onteigeningsprocedure (derhalve inclusief
toepassing van afdeling 3.4 Awb op gemeentelijk niveau) een duidelijke
functie heeft in het licht van zorgvuldige besluitvorming en rechtsbescherming. Daarom geeft het schrappen van de uniforme voorbereidingsprocedure op gemeentelijk niveau volgens de VOA te denken. In reactie
hierop zij erop gewezen dat de procedure van artikel 3.4 Wro, voor zover
deze ertoe strekt om een versnelde onteigening mogelijk te maken, ter
bescherming van de rechtspositie van de onteigende met extra waarborgen is omkleed. Op grond van artikel 3.8, eerste lid, onderdeel c, Wro
moet de persoonlijke kennisgeving van de terinzagelegging van het
ontwerpbestemmingsplan bijvoorbeeld ook geschieden aan de eigenaren
van en beperkt gerechtigden op de aangewezen gronden die in de
toekomst voor verwezenlijking (en dus onteigening) in aanmerking
komen. Voor zover van de mogelijkheden van artikel 3.4 Wro in de praktijk
gebruik wordt gemaakt, passen de gemeenten bij onteigening meestal
toch de normale onteigeningsprocedure toe. Naar het oordeel van de
regering heeft dit eerder te maken met gewijzigde omstandigheden bij de
(fasering van de) uitvoering van het bestemmingsplan, dan met de
uitdrukkelijke wens om de gebruikelijke onteigeningsprocedure te doorlopen. Het door de VOA gelegde verband tussen de geringe toepassing
van artikel 3.4 Wro en de wens van gemeenten om de reguliere
onteigeningsprocedure te doorlopen, is dan ook niet aan te tonen. De
VOA doet voorts de suggestie om de werkingssfeer van artikel 3.4 Wro,
dat ziet op de uitvoering van een bestemmingsplan, uit te breiden tot
projectbesluiten en gecoördineerde besluiten. Deze suggestie kan worden
betrokken bij een latere herziening van de onteigeningswetgeving, waarbij
terzake een integrale en zorgvuldige afweging kan worden gemaakt.
De leden van de CDA-fractie en de CU-fractie vroegen of verkorting van de
termijn voor de Kroon voor het nemen van het koninklijk besluit tot onteigening, met behoud van de huidige procedure, een even grote of zelfs
grotere versnelling zou kunnen opleveren.
Met het eenvoudigweg terugbrengen van de huidige termijn van negen
maanden, bedoeld in het huidige artikel 86, eerste lid, tot zes maanden
wordt niet dezelfde tijdwinst geboekt als met de nieuwe procedure. Dit
komt doordat de nieuwe Titel IV niet alleen voorziet in een herziening van
beslistermijnen, maar ook een vereenvoudiging van de procedure met
zich meebrengt. Kenmerkend verschil tussen de huidige Titel IV-procedure
en de nieuwe procedure is dat gemeenten nu nog een raadsbesluit tot
onteigening nemen dat goedkeuring door de Kroon behoeft en dat in de
nieuwe situatie de Kroon direct een onteigeningsbesluit neemt op verzoek
van de betrokken gemeente. In de huidige procedure moeten gemeenten
bij de voorbereiding van het onteigeningsbesluit toepassing geven aan de
uniforme openbare voorbereidingsprocedure van afdeling 3.4 Awb,
waarbij zienswijzen kunnen worden ingediend (huidig artikel 80). Die
zienswijzen moeten vervolgens worden verwerkt in het uiteindelijke
raadsbesluit tot onteigening. In de daarop volgende goedkeuringsprocedure ligt het definitieve raadsbesluit ter inzage, waarop weer bedenkingen kunnen worden ingediend bij de Kroon (huidig artikel 84). Deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

92

bedenkingen dienen te worden verwerkt binnen negen maanden na de
termijn van terinzageligging van het ontwerp-raadsbesluit tot onteigening.
Met de nieuwe procedure loopt dit alles eenvoudiger en sneller doordat
de Kroon een raadsbesluit ontvangt waarin wordt verzocht om onteigening bij koninklijk besluit (nieuw artikel 78, eerste lid). Op de voorbereiding van het koninklijk besluit (en niet op de voorbereiding van het raadsbesluit) is afdeling 3.4 Awb van toepassing (nieuw artikel 78, tweede lid).
De behandeling van zienswijzen en het verwerken daarvan vindt plaats
door de Kroon, waarna het besluit aan de Raad van State wordt gezonden.
Het koninklijk besluit moet worden genomen binnen zes maanden na de
termijn van terinzageligging. Met de nieuwe procedure hoeven derhalve
minder stappen te worden gezet en kunnen kortere stappen worden gezet.
De winst die daarmee in totaal kan worden geboekt beloopt meer dan te
behalen is met slechts het verkorten van de beslistermijn.
De leden van de PvdA-fractie vroegen hoe de voorgestelde wijziging zich
verhoudt tot het amendement van het lid Van Heugten c.s. bij de Wet tot
wijziging van diverse wetten op de beleidsterreinen van het Ministerie van
VROM (Kamerstukken II 2008/09, 31 750, nr. 11).
Met het amendement werd voorzien in een verruiming van de mogelijkheden voor een versnelde dagvaarding voor de civielrechtelijke fase van
de onteigeningsprocedure bij onteigeningen die verband houden met de
Wro. Voorts werd een al bestaande koppeling tussen de planologische
procedure en de onteigeningsprocedure gewijzigd. Deze werd op een iets
eerder moment gelegd, namelijk bij het uitspreken van het vonnis in
plaats van bij de inschrijving ervan. In artikel 3.36b Wro bleven derhalve,
ook na de inwerkingtreding van de wet waarop het voornoemde amendement zag, koppelingen bestaan tussen de procedures. Met de nu voorliggende wijziging van artikel 3.36b Wro wordt, indachtig de wens om te
komen tot versnelling, elke koppeling geschrapt.
De leden van de CU-fractie merkten terecht op dat wordt voorgesteld dat
voor onteigeningen op grond van Titel IV in het vervolg de Kroon het
onteigeningsbesluit neemt. Op dit punt zij ook verwezen naar de hierboven beschreven verschillen tussen de huidige en de nieuwe procedure.
De huidige termijn van negen maanden in artikel 86, eerste lid, ziet op de
termijn waarbinnen het koninklijk besluit moet worden bekend gemaakt.
De nieuwe termijn van zes maanden in het voorgestelde artikel 78, zesde
lid, ziet op de termijn waarbinnen het koninklijk besluit moet worden
genomen.
De leden van de fracties van de CU en SGP vroegen hoe het voorstel zich
verhoudt tot het uitgangspunt «decentraal wat kan, centraal wat moet».
De leden van de fractie van GL vroegen hoe de bevoegdheid van
gemeenten tot het nemen van onteigeningsbesluiten los kan worden
gezien van de bevoegdheid tot besluitvorming over bestemmingsplannen.
Het uitgangspunt waarnaar de leden van de CU-fractie en SGP-fractie
verwijzen is in algemene zin neergelegd in de Code interbestuurlijke
verhoudingen. Deze visie berust op de gedachte dat de bestuurlijke ordening in dienst moet staan van het vervullen van maatschappelijke verhoudingen. Eén van de vraagstukken waarvoor dit kabinet staat is de versnelling, stroomlijning en uniformering van onteigeningsprocedures, met
name, maar zeker niet alleen, in het licht van de zich nu voordoende
economische crisis. De huidige onteigeningswetgeving levert op dit
moment in de praktijk belemmeringen op bij de snelle realisatie van
werken en projecten. Daarom is doorgezocht naar andere oplossingen.
Die oplossingen zijn gevonden in het nu voorliggende pakket aan maatregelen. Deze maatregelen brengen mee dat de rol van gemeenten bij onteigeningen verandert. De keuze voor het nemen van onteigeningsbesluiten
op centraal niveau staat ten dienste aan de sterke wens om te komen tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

93

versnelling, uniformering en stroomlijning van procedures. Benadrukt zij
dat met de nieuwe regeling de rol van gemeenten bij onteigeningen weliswaar verandert, maar dat zij nog steeds een bepalende rol vervullen. Zij
behouden het bestaande instrumentarium om tot grondverwerving te
komen en het prerogatief bij de keuze of het middel van onteigening dat
wordt ingezet. Omdat gemeenten in de nieuwe situatie de Kroon moeten
verzoeken om een koninklijk besluit tot onteigening te nemen, blijven zij
de enige initiatiefnemer bij het inzetten van het instrument. Kiezen zij niet
voor de inzet daarvan, dan wordt er ook niet onteigend. Gemeenten
kunnen daarmee als «bestemmingsplanwetgever» blijven bepalen of
onteigening het beste past bij de uitvoering van hun planologische
besluitvorming. De relatie met het bestemmingsplan blijft dus gewaarborgd. Ook op andere wijze blijven gemeenten in het vervolg van de
procedure nauw betrokken bij de totstandkoming van het onteigeningsbesluit. De Kroon zal waarschijnlijk de op grond van het voorgestelde
artikel 78, tweede lid, voorgeschreven uniforme openbare voorbereidingsprocedure toepassen in nauwe samenwerking met gemeenten.
Gemeenten moeten immers de voor de onteigening noodzakelijke informatie aanleveren (zie de voorgestelde artikelen 78, tweede lid, en 79). De
kennisgeving van de terinzageligging van het ontwerp onteigeningsbesluit wordt gedaan door de burgemeester van de betrokken gemeente
(artikel 78, tweede lid). En tot slot blijft op gemeenten de taak rusten om –
ook gedurende de onteigeningsprocedure – het minnelijk overleg met de
grondeigenaren te voeren. Op deze manier vindt binnen de nieuwe systematiek zoveel mogelijk plaats op decentraal niveau. Ten overvloede zij
opgemerkt dat in de huidige systematiek van een volledig autonome
bevoegdheid voor gemeenten met betrekking tot de inzet van het
onteigeningsinstrumentarium ook geen sprake is, aangezien het raadsbesluit tot onteigening goedkeuring behoeft van de Kroon.
De leden van de CU-fractie en de SGP-fractie vroegen of de regering de
mening deelt dat veel gemeenten in de praktijk, bij de voorbereiding van
een besluit tot het verzoeken om onteigening, de procedure van afdeling
3.4 Awb zullen toepassen, waarmee de tijdwinst vrijwel zal zijn
verdwenen.
Het ligt niet in de lijn der verwachting dat in de praktijk veel gemeenten
zullen kiezen voor het inzetten van de uniforme voorbereidingsprocedure.
De nieuwe regeling schrijft allereerst niet voor dat gemeenten hiervan
gebruik dienen te maken. Het ligt veeleer in de rede dat, zoals hierboven
al is opgemerkt, de Kroon bij de voorbereiding van het koninklijk besluit
tot onteigening in nauwe samenwerking met gemeenten toepassing geeft
aan afdeling 3.4 Awb. Gemeenten zullen in de praktijk niet of nauwelijks
behoefte voelen aan het zelf ook nog toepassen van deze afdeling, aangezien de voorbereiding door de Kroon al voldoende waarborgen biedt voor
de zorgvuldige totstandkoming van het onteigeningsbesluit, waarbij alle
betrokken belangen in kaart worden gebracht en worden gewogen. De
Kroon heeft op dit punt ruim voldoende ervaring opgedaan bij de huidige
praktijk van de artikel 87-onteigeningen onder Titel IV en de onteigeningen
op grond van de Titels II tot en met IIc. Deze verwachting wordt gesteund
door de praktijkervaring in gevallen waarin gemeenten (op grond van de
Titels IIa en artikel 87) de Kroon nu al verzoeken tot het nemen van een
onteigeningsbesluit. Zij zijn in dat geval evenmin verplicht om toepassing
te geven aan afdeling 3.4 Awb. Er zijn geen indicaties dat gemeenten nu of
in het verleden in deze gevallen voorafgaand aan hun verzoek afdeling 3.4
Awb hebben toegepast. Bij deze onteigeningen heeft tot nu toe vrijwel
altijd alleen de Kroon de uniforme openbare voorbereidingsprocedure
toegepast.
De leden van de fracties van de CU en de SGP vroegen wat het voorstel
betekent voor de werklast van de Kroon, op wie een beslistermijn van zes

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

94

maanden rust vanaf de afloop van de termijn van terinzageligging. Zij
vroegen voorts of de regering de mening deelt dat het aanzienlijk meer
werk zou kosten dan de verwachte tijdwinst, wanneer de beslistermijn
wordt overschreden en de procedure opnieuw moet worden doorlopen.
Ook wilden zij weten hoe reëel het risico is dat de Kroon de beslistermijn
overschrijdt.
Ten aanzien van de verwachte gevolgen voor de werklast van de Kroon
wordt het volgende opgemerkt. Er komen met de nieuwe systematiek op
zichzelf niet meer koninklijke besluiten met betrekking tot onteigening bij.
Op grond van het huidige artikel 79, eerste lid, behoeft het raadsbesluit tot
onteigening op dit moment goedkeuring van de Kroon. Om die reden
neemt de Kroon nu ook al kennis van alle dossiers die uiteindelijk tot een
onteigening leiden. Met de nieuwe regeling verandert niet zozeer de
inhoud van het werk van de Kroon, als wel de formele vorm van het werk.
In plaats van dat aan de Kroon een raadsbesluit tot onteigening ter goedkeuring bij koninklijk besluit wordt voorgelegd, wordt een raadsbesluit
met een verzoek tot het voorbereiden van een koninklijk besluit voorgelegd. De gemeente blijft verantwoordelijk voor het verzamelen en
aanleveren van de voor de onteigening benodigde documenten en andere
informatie (vergelijk het huidige artikel 80, tweede en derde lid, en het
nieuwe artikel 79). Zowel op grond van de huidige regeling als op grond
van de nieuwe regeling kunnen bij de Kroon zienswijzen worden ingediend en moet de Kroon belanghebbenden in de gelegenheid stellen te
worden gehoord (vergelijk het huidige artikel 85, eerste lid, en het nieuwe
artikel 78, derde en vierde lid). Ook op dit punt is dus in principe geen
sprake van een toename van de werklast van de Kroon. De verwachting is
dat de Kroon in de praktijk in staat zal zijn om onteigeningen af te ronden
binnen de nieuwe termijn van artikel 78, zesde lid. De benodigde ambtelijke capaciteit bij de Kroon wordt met name bepaald door het aantal
onteigeningsdossiers en de complexiteit daarvan. Ten aanzien van onteigeningen op het terrein van VROM heeft het aantal dossiers zich enkele
jaren geleden gestabiliseerd op gemiddeld 60 per jaar. De personele capaciteit is daarop ook toegesneden. Wel is over de jaren een toename te zien
in de complexiteit van de onteigeningsdossiers. Met de huidige personele
capaciteit kan worden voldaan aan de huidige termijn van negen
maanden. Termijnoverschrijdingen bij Titel IV-onteigeningen komen in de
praktijk hoogst zelden voor. De verkorting van de termijn tot de voorgestelde zes maanden zal van invloed zijn op de in te zetten capaciteit. Dit
kan worden opgelost door een flexibele personele inzet op het vlak van
onteigeningen. De nieuw voorgestelde termijn is gelijk aan de termijn als
bedoeld in artikel 64a, eerste lid, welke geldt voor onteigeningen op grond
van de Titels II tot en met IIc. Voor die onteigeningen wordt de voorgeschreven termijn in de praktijk altijd gehaald. Termijnoverschrijdingen
komen niet voor. Er is geen aanleiding om te veronderstellen dat dit
anders zal zijn voor onteigeningen op grond van de nieuwe Titel IV, mede
gelet op het feit dat de nieuwe procedure van Titel IV grotendeels is
ontleend aan de procedure van de Titels II tot en met IIc.
De leden van de CU-fractie vroegen in het kader van de loskoppeling van
procedures of het niet zo zal zijn dat doorgaans rond het moment van het
koninklijk besluit ook de afronding van de planologische besluitvorming
aanstaande zal zijn. Zij zien als risico dat het planologisch besluit niet
ongeschonden de eindstreep haalt. Zij vragen welke werkzaamheden in
de tussentijd kunnen gebeuren en of het denkbaar is dat hiermee schade
wordt veroorzaakt die niet is terug te draaien. Ook de leden van de
VVD-fractie vroegen of het zeker is dat onteigenden geen aanvullende
negatieve effecten zullen ondervinden indien een voorgenomen project
uiteindelijk geen doorgang kan vinden. De leden van de SP-fractie
vroegen wat er gebeurt indien het planologisch besluit uiteindelijk niet tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

95

stand komt en welke tijdwinst er met het voorstel te behalen valt. De
leden van de SGP-fractie maakten vergelijkbare opmerkingen hierover.
Het voordeel van de ontkoppeling van procedures is dat in de praktijk de
afronding van de onteigeningsprocedure niet meer hoeft te wachten op
de afronding van de planologische procedure. Er bestaat daardoor geen
premie meer op het frustreren van de voortgang van het planologische
spoor. Gelet op de mogelijkheden die vaak bestaan om in het planologische spoor vertragingen te veroorzaken hoeft het in de praktijk zeker niet
zo te zijn dat, ook zonder ontkoppeling, de beide procedures ongeveer
gelijktijdig worden afgerond. Zo die indruk mocht zijn ontstaan bij ervaringen met de huidige onteigeningspraktijk, dan zal dit grotendeels het
gevolg zijn van het bestaan van de huidige koppelingen. Tijdwinst wordt
geboekt doordat bepaalde voorbereidende handelingen al kunnen worden
verricht, zolang deze niet strijdig zijn met het op dat moment nog
geldende bestemmingsplan. Werkzaamheden waaraan in dat verband kan
worden gedacht zijn het voorbelasten van gronden bij de aanleg van
wegen. In dat geval wordt zand gestort op plaatsen waar de weg moet
worden aangelegd, zodat de bodem alvast kan inklinken alvorens de
aanleg van de weg plaatsvindt. Andere voorbeelden zijn het afgraven van
gronden en het storten van zand op plaatsen waar woningbouw en bouw
van bedrijventerreinen moet plaatsvinden, het inrichten van bouwterreinen, het verleggen van kabels en leidingen, het verrichten van diverse
metingen, etc. Met dergelijke voorbereidende werkzaamheden kan in
bepaalde gevallen tot enkele maanden tijdwinst worden geboekt. Met de
ontkoppeling is niet langer de mogelijkheid uitgesloten om in gevallen
waarin dat aan de orde kan zijn, al te dagvaarden ten tijde van het ter
inzage leggen van het ontwerp van het planologisch of projectbesluit
(bijvoorbeeld in gevallen waarin het overduidelijk is om welke gronden
het zal gaan), of dat gronden kunnen worden onteigend nadat een projectbesluit is genomen, maar voordat het onherroepelijk is. Deze laatste
mogelijkheid strookt ook met de nu al in de praktijk voorkomende situatie
waarin, op reeds eerder verworven gronden, met de uitvoering van een
projectbesluit wordt gestart voordat deze onherroepelijk is. Het klopt dat
met de ontkoppeling het risico bestaat dat het planologisch spoor uiteindelijk niet de eindstreep haalt als gevolg waarvan de onteigening –
achteraf gezien – ten onrechte heeft plaatsgevonden. Bedacht moet
worden dat met de mogelijkheid tot ontkoppeling uitsluitend een extra
faciliteit wordt geboden aan de onteigenaar, om in gevallen waarin het
algemeen belang daarmee is gediend, sneller tot een onteigening te
kunnen komen. Het is zeker niet de verwachting dat van deze mogelijkheid
in het vervolg op grote schaal gebruik zal worden gemaakt. Planologische
besluiten houden bovendien in de praktijk doorgaans in rechte stand. De
kans dat in de praktijk een onteigening achteraf gezien onterecht heeft
plaatsgevonden, wordt dan ook zeer gering geacht.
Onteigeningen hebben in de praktijk doorgaans betrekking op landbouwgronden. Gelet op de aard van de gronden waarop de onteigening ziet en
gezien het type werkzaamheden dat kan worden uitgevoerd in afwachting
van afronding van het planologisch spoor, is de kans niet groot dat in de
praktijk schade wordt veroorzaakt die niet meer is terug te draaien. Indien
de onteigende zijn gronden met toepassing van artikel 61 van de onteigeningswet weer in eigendom opeist (de ervaring met het huidige artikel 61
leert dat dit zelden voorkomt), zal een en ander doorgaans nog wel in de
oorspronkelijke staat te herstellen zijn. Wanneer een voorgenomen project
uiteindelijk geen doorgang vindt, heeft dat geen aanvullende negatieve
effecten voor de onteigende. Het vanuit zijn oogpunt meest negatieve
effect van het voorgenomen project heeft zich al voorgedaan, namelijk het
verlies van de eigendom van de grond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

96

Wanneer het project uiteindelijk geen doorgang vindt, maar de onteigening al is afgerond, dan heeft dat niet direct gevolgen voor de eigendomsverhoudingen. De onteigende kan aanspraak maken op teruglevering van
gronden (de teruglevering moet hem zelfs worden aangeboden door de
onteigenaar), maar hij hoeft hiervan geen gebruik te maken. Maakt hij
gebruik van die mogelijkheid, dan is hij gehouden om de ontvangen schadeloosstelling terug te geven in evenredigheid tot de waarde van de terugontvangen gronden. Hij kan echter ook genoegen nemen met de schadeloosstelling die hij al heeft ontvangen en de eigendomsverhoudingen
ongewijzigd laten.
De leden van de CU-fractie constateerden dat een cassatieberoep in
onteigeningszaken gemiddeld een jaar duurt. Zij vermoeden dat bij onteigeningen waarin de planologische procedure nog niet is afgerond de kans
groot is dat de onteigende beroep in cassatie tegen het onteigeningsvonnis zal instellen. Zij vragen in dat verband of is nagegaan wat de
mogelijke extra belasting hiervan is voor de Hoge Raad. Ook de leden van
de SGP-fractie stelden hierover vragen.
Het klopt dat tegen het onteigeningsvonnis van de rechtbank beroep in
cassatie openstaat. De kans dat de voorliggende wijziging leidt tot een
zwaardere belasting van de Hoge Raad is speculatief. De ervaringen in de
huidige onteigeningspraktijk leren dat van de mogelijkheid tot cassatie in
de praktijk slechts zeer beperkt gebruik wordt gemaakt en dat cassatie
slechts incidenteel effect heeft. Cassatieberoep wordt jaarlijks in ongeveer
vijftien gevallen ingesteld, ten aanzien van onteigeningen op het terrein
van VROM en VenW gezamenlijk. Het instellen van beroep in cassatie
heeft voor de onteigende in de praktijk weinig effect en is vaak kansloos,
zeker waar het gaat om de houdbaarheid van de onteigeningstitel. Als er
al cassatie wordt ingesteld, dan ziet dit doorgaans op de hoogte van de
schadeloosstelling en zelden op de onteigeningstitel, zodat dit niet tot
verdere vertraging van de procedure leidt. Uit jurisprudentie volgt dat de
onteigende de rechter kan verzoeken om de onteigeningstitel te toetsen.
De rechter zal in dat geval slechts een marginale toets uitvoeren. Van een
redelijk handelend cassatieadvocaat mag worden verwacht dat hij cliënten
zal afhouden van onnodige procedures, uitsluitend om vertragingen in het
onteigeningsspoor te bereiken. Het mogelijk inzetten van het middel van
cassatie alleen om de daadwerkelijke onteigening te vertragen, zal naar
verwachting dan ook beperkt blijven tot maximaal enkele gevallen op
jaarbasis.
De leden van de CU-fractie en diverse andere fracties vroegen naar de
stand van zaken met betrekking tot de integrale herziening van het
onteigeningsrecht.
In dit verband zij verwezen naar hetgeen daarover eerder in deze nota al is
opgemerkt. De werkzaamheden aan de Crisis- en herstelwet hebben prioriteit boven het werk aan een nieuwe Onteigeningswet, mede gelet op de
winst die de wet oplevert voor de onteigeningspraktijk. Op de langere
termijn kan het onderzoek naar een meer ingrijpende herziening van de
onteigeningswetgeving zijn vervolg krijgen. Het ligt voor de hand om
daarbij de ervaringen met de herziene onteigeningsprocedures, zoals deze
nu voorliggen, te betrekken.
De leden van de CU-fractie vroegen om een vergelijking van de lengte van
de huidige onteigeningsprocedures in relatie tot de normale civielrechtelijke en bestuursrechtelijke procedures. Zij hebben de indruk dat vertragingen in de procedure ook kunnen worden bestreden door het sneller
toepassen van bestaande instrumenten, het wegwerken van werkachterstanden en het sanctioneren van wettelijke termijnen.
Het vergelijken van de bestuursrechtelijke fase en de civielrechtelijke fase
van de onteigeningsprocedure met andere bestuursrechtelijke en civiel-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

97

rechtelijke procedures is weinig zinvol. Dit komt allereerst omdat moeilijk
te zeggen valt met welke andere procedures een redelijke vergelijking
mogelijk is. Er zijn immers zeer veel verschillende soorten bestuursrechtelijke en civielrechtelijke procedures, zowel binnen als buiten het
ruimtelijk ordeningsrecht, die elk hun eigen specifieke elementen en eigen
merites kennen. Die hebben vervolgens weer invloed op de duur van de
verschillende procedures. Voor de onteigeningsprocedure geldt daarbij
bovendien dat zij historisch is gegroeid en als bijzonder kenmerk heeft dat
zij zowel een administratieve als een civielrechtelijke fase kent, die deels
gelijktijdig lopen. Mede door die onderlinge verbanden, die ontbreken bij
andere procedures, biedt het weinig meerwaarde om de duur van de
onteigeningsprocedure te vergelijken met de duur van andere procedures.
Het ligt veeleer voor de hand om de duur van de huidige en de nieuwe
onteigeningsprocedures met elkaar te vergelijken. In de memorie van
toelichting is daarover al het een en ander opgenomen. Het klopt dat de
snelheid waarmee grondverwerving kan plaatsvinden mede afhankelijk is
van het moment waarop bepaalde instrumenten (waaronder de onteigening) worden ingezet, en van de werkdruk van medewerkers die zich bij
de diverse instanties bezighouden met onteigeningen. De onteigeningsprocedure is wat dat betreft niet uniek. Ook bij andere bestuursrechtelijke
en civielrechtelijke procedures wordt de looptijd ervan mede bepaald door
de beschikbare personele capaciteit. Bij de berekening in de memorie van
toelichting van de duur van de huidige en nieuwe onteigeningsprocedure
is daarom waar mogelijk uitgegaan van de wettelijke termijnen, zo nodig
aangevuld met ervaringscijfers. Ten aanzien van het sanctioneren van
wettelijke termijnen wordt verwezen naar hetgeen daarover hiervoor al is
opgemerkt.
De leden van de GL-fractie gaven aan dat zij geen voorstander zijn van de
ontkoppeling van de planologische procedure en de onteigeningsprocedure. Zij verwijzen naar de opmerking van de Raad van State dat het
terug aanbieden van gronden niet toereikend is om de rechtszekerheid te
waarborgen en vragen naar een reactie hierop.
Met de wijziging van artikel 61 wordt voorzien in een verplichting van de
onteigenaar om de onteigende gronden terug te leveren aan de onteigende, indien het planologisch besluit uiteindelijk niet tot stand komt. Het
klopt dat met die wijziging op zichzelf de rechtszekerheid van de onteigende gedurende de onteigening niet wordt versterkt. Zij heeft immers
pas effect op het moment dat de onteigeningsprocedure al is afgerond en
kan alleen nog leiden tot teruglevering van de eigendom. Wel vormt zij
een versterking van de positie van de onteigende zodra duidelijk is dat het
planologisch besluit niet tot stand komt: de onteigenaar moet expliciet het
aanbod doen tot teruglevering. Daarmee vormt deze nieuwe bepaling
voor de onteigenaar wel een omstandigheid om te betrekken bij de afweging of hij gebruik wil maken van de mogelijkheid tot ontkoppeling. De
opvatting dat de rechtszekerheid van de onteigende onvoldoende is
gewaarborgd wordt niet gedeeld. Gedurende de onteigeningsprocedure
behoudt de onteigende voldoende mogelijkheden om een ontwerpbesluit
in rechte te doen toetsen. Wanneer de eigendom al is overgegaan terwijl
de planologische procedure niet is afgerond, blijft het voor de onteigende
als belanghebbende mogelijk om in die procedure zijn zienswijzen en
bedenkingen van planologische aard in te brengen. Er bestaan voor hem
dus ook in de nieuwe situatie voldoende mogelijkheden om voor zijn
rechtspositie op te komen.
De leden van de SGP-fractie vroegen de voorgestelde wijzigingen van de
onteigeningswet uit de Crisis- en herstelwet te halen. Zij vroegen voorts
welke andere maatschappelijke opgaven zijn gediend met de nieuwe
procedure voor Titel IV-onteigeningen. Ook willen zij weten welke rol de
realisatie van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) speelt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

98

Anders dan de aan het woord zijnde leden is de regering van mening dat
het zeer wenselijk is om met de Crisis- en herstelwet de voorliggende
wijzigingen in het onteigeningsrecht door te voeren. De behoefte aan een
substantiële versnelling van procedures wordt al langere tijd gevoeld. Met
de huidige economische crisis is die wens opnieuw – en sterker – op de
voorgrond gekomen. Versnelling biedt de mogelijkheid om te komen tot
snellere realisatie van plannen en werken waarmee de werkgelegenheid
en de economische ontwikkeling in het algemeen zijn gediend. Het biedt
ook andere voordelen: het sneller beschikbaar komen van nieuwe woonruimten en andere voorzieningen, zoals verbeterde gebiedsontsluitingen
en meer spoorwegen. Ook de ontwikkeling van natuurgebieden, al dan
niet in het kader van de EHS, kan gediend zijn met de snellere verwerving
van gronden.
De nu voorliggende wijziging biedt niet alleen mogelijkheden tot versnelling, het leidt ook tot meer eenduidige en eenvormige procedures,
stroomlijning en minder verschillende soorten procedures. Dit gebeurt
door de nieuwe Titel IV-procedure zoveel mogelijk op dezelfde manier te
laten verlopen als de huidige procedure op grond van de Titels II tot en
met IIc. De huidige lappendeken aan onteigeningsprocedures leidt ertoe
dat bestuursorganen op dit moment bij de grondverwerving een keuze
moeten maken tussen de verschillende titels en daarmee samenhangende
procedures, afhankelijk van het type project of werk. Soms moeten zij
daardoor werken opsplitsen en deels via de ene procedure en deels via de
andere laten verlopen. Het gevolg daarvan is dat onderling afwijkende
procedurestappen gezet moeten worden waardoor tempoverschillen
optreden, terwijl uiteindelijk de realisatie van één en hetzelfde werk wordt
beoogd. Als verschillende bestuurslagen betrokken zijn bij het project, kan
bovendien de vraag opkomen wie de meest gerede partij is om de
onteigeningsprocedure te entameren. Met name in het licht van de economische crisis leidt deze situatie tot de wens om snel tot oplossingen te
komen. Maar zij speelt ook los daarvan. Uiteindelijk is de onteigeningspraktijk over de gehele linie gebaat bij meer eenduidigheid, vereenvoudiging, stroomlijning en duidelijkheid.
De leden van de SGP-fractie wezen op later tot stand gekomen projectwetgeving, waarin een expliciete koppeling is opgenomen tussen de
planologische procedure en de onteigeningsprocedure. Zij vragen
waarom de rechtsbescherming van grondeigenaren nu van minder belang
wordt geacht dan bij de totstandkoming van deze projectwetgeving.
Voorts vroegen zij om een nadere toelichting op de opmerking in het
nader rapport dat de ontkoppeling wenselijk kan zijn in situaties waarin
met de uitvoering van een project grote spoed is geboden.
Het klopt dat in bepaalde projectwetgeving op dit moment een koppeling
is opgenomen tussen de planologische procedure en de onteigeningsprocedure. Hoewel daartoe op dat moment op zichzelf gelegenheid
bestond, heeft de wetgever destijds bij de invoering van die regelingen
geen aanleiding gezien om dergelijke verplichte koppelingen aan te
brengen in onteigeningen op grond van de Titels II tot en met IIc. Met de
projectwetgeving heeft de wetgever dus geen afbreuk willen doen aan
bestaande mogelijkheden tot ontkoppeling. De genoemde projectwetgeving richt zich niet specifiek op het aspect van grondverwerving,
maar heeft tot doel om een algehele snelle procedure tot stand te brengen
voor de realisatie van bepaalde plannen en projecten. De invoering van de
projectwetgeving had met name tot doel een versnelling te bereiken ten
opzichte van de praktijk van onteigeningen op het terrein van VROM. Voor
onteigeningen op het terrein van infrastructuur betekenden deze wijzigingen echter feitelijk een vertraging ten opzichte van de «reguliere» Titel
IIa-procedure. Voortschrijdend inzicht in en praktijkervaringen met de
uitvoering van projectwetgeving in relatie tot ervaringen met andersoor-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

99

tige onteigeningen op grond van de Titels II tot en met IIc leren dat met
ontkoppeling van procedures bij de realisatie van werken op grond van de
Tracéwet, de Spoedwet wegverbreding, etc. geprofiteerd kan worden van
versnelling. Om die te kunnen boeken, worden de in de projectwetgeving
nu nog bestaande koppelingen alsnog geschrapt. Op de aspecten van de
rechtsbescherming van onteigeningen in geval van de mogelijkheid tot
ontkoppeling gebruik wordt gemaakt, is hierboven al ingegaan.
De mogelijkheid tot ontkoppeling van procedures kan met name voordelen bieden voor de uitvoering van projecten waarmee grote spoed is
geboden. Daarbij valt te denken aan de snelle aanleg van ontsluitingen in
gevallen waar bestaande toegangswegen van gemeenten onvoldoende
capaciteit hebben om het verkeersaanbod te verwerken, de snelle aanleg
van snelwegen en spoorwegen om structurele files op te lossen op
trajecten waar met name de transportvoorziening gebaat is met een vlotte
doorgang en projecten ter bescherming tegen hoog water, zoals dijkversterking en ruimte voor de rivier. Het klopt dat de noodzaak tot spoedige wegverbreding van een ander chapiter is dan de noodzaak tot het
opheffen van levensbedreigende situaties. Voor directe noodsituaties kent
het onteigeningsrecht dan ook bijzondere procedures, die in bepaalde
gevallen directe inbezitneming mogelijk maken (vergelijk onder meer Titel
III van de onteigeningswet). Het betreft daarbij uitzonderlijk snelle procedures, die buiten het bestek van de voorliggende wijziging vallen. De
Crisis- en herstelwet heeft geen betrekking op deze noodprocedures.
De leden van de SGP-fractie vroegen voorts of met de voorliggende wetswijziging niet impliciet een verruiming van de mogelijkheden om het
onteigeningsinstrument wordt voorgestaan.
Het hoofddoel van de voorliggende maatregelen is op zichzelf niet een
verruiming van de mogelijkheden tot het inzetten van het onteigeningsinstrumentarium. Wel wordt de reikwijdte van bepaalde onteigeningstitels
verruimd, doch dit zal eerder effect hebben voor de vraag op welke titel
onteigeningen worden gebaseerd (Titel IIa of Titel IV) dan voor het aantal
onteigeningen. Het is met de voorliggende wijziging dan ook niet de
verwachting dat er in de praktijk meer onteigeningen zullen komen; wel
snellere onteigeningen. Een positief effect van de uitbreiding van de reikwijdte van de Titels II en IIa is dat de eigenaren en andere rechthebbenden
slechts met één onteigeningsprocedure worden geconfronteerd. In het
voorgaande is daarop al ingegaan. Overigens betekent de voorliggende
wetswijziging allerminst een vrijbrief voor overheden om het
onteigeningsinstrument in te zetten. De toetsingscriteria van de Kroon
(nut, noodzaak en urgentie) blijven onverminderd van kracht. De Kroon
onderzoekt aan de hand van deze criteria of tot een onteigening kan
worden gekomen.
Tot slot stelden de leden van de SGP-fractie enkele vragen over de
plannen met betrekking tot de integrale herziening van de onteigeningswet. Op de route die de regering daarbij voor ogen heeft, is hierboven op verschillende plaatsen al ingegaan. De aan het woord zijnde
leden menen dat met de verwijzing in de memorie van toelichting naar de
brief van de Minister van Justitie van 29 november 2001 een onjuiste
weergave van zaken wordt gegeven.
Dit standpunt wordt niet gedeeld. De verwijzing naar de brief vond plaats
in het kader van het in breder historisch perspectief plaatsen van ontwikkelingen rond het onteigeningsrecht, en het feit dat al langere tijd de
behoefte wordt gevoeld aan een substantiële versnelling. In de voornoemde brief wordt aan die behoefte ook uitdrukking gegeven. Nergens
in de toelichting wordt gesuggereerd dat met de nu voorliggende wijziging uitvoering wordt gegeven aan de procedure zoals deze werd voorgesteld in de brief uit 2001. Zoals de leden van de SGP-fractie terecht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

100

aangeven, wijkt de in deze brief besproken procedure af van de nu voorliggende wijzigingen. Op de achtergronden daarvan is hierboven al ingegaan, in het kader van de algemene opmerkingen over de herziening van
het onteigeningsrecht. Daarin is aangegeven dat uit nader onderzoek is
gebleken dat de in 2001 voorgestelde procedure – of varianten daarop –
onvoldoende soelaas bieden voor de problemen die in de praktijk worden
ervaren bij de onteigeningsprocedure. Om deze reden is gezocht naar
andere maatregelen. Om de gewenste verbeteringen te kunnen bereiken,
is het noodzakelijk gebleken om de in 2001 geformuleerde uitgangspunten
te verlaten.
Artikel 3.10 Wijziging van de Spoedwet wegverbreding
De leden van de PvdA-fractie vroegen of de met het amendement Cramer/
Roefs (Kamerstukken II 2008/09, 31 721, nr. 21) beperkte toepassing van de
spoedwet wegverbreding tot 30 met name genoemde projecten nu wordt
losgelaten.
Het amendement Cramer/Roefs beperkte de werkingssfeer van de van de
Wet milieubeheer afwijkende m.e.r.-regelgeving tot 12 met name
genoemde tracé/m.e.r.plichtige projecten, opgenomen in een bijlage bij de
Tracéwet (het betrof een wijziging van de Tracéwet als gevolg van de Wet
versnelling besluitvorming wegprojecten). Het amendement had geen
betrekking op de Spoedwet wegverbreding. In het voorstel van de Crisisen herstelwet wordt bepaald dat voor de tracéwetprojecten, genoemd in
bijlage II bij de Crisis-en herstelwet, artikel 1.11 van toepassing is, dat
bepaalt dat geen alternatieven onderzocht worden en geen advies van de
Commissie voor de m.e.r. nodig is. Ten aanzien van het vervallen van de
eis van het niet vragen van het advies van de Commissie, is er ten
opzichte van het amendement sprake van een uitbreiding van tracéwetprojecten, waarvoor die eis niet geldt. De voorgestelde wijzigingen voor
de Spoedwet wegverbreding in artikel 3.10 van het wetsvoorstel, hebben
geen betrekking op de milieueffectrapportage. De voorgestelde wijzigingen in dit artikel vloeien voornamelijk voort uit de wijzigingen die
elders in dit wetsvoorstel worden voorgesteld voor de Natuurbeschermingswet 1998.
4.5 Gemeentelijke deelname in aanleg glasvezelnetten
De leden van de fractie van de PvdA vroegen op welke manier het nieuwe
artikel 5.14 de totstandkoming van openbare elektronische communicatienetwerken bevordert. Zij merkten voorts op dat eventuele bevoordeling
van overheidsbedrijven al wordt tegengegaan door de Wet markt en overheid en vroegen of de regering de mening deelt dat deze wet juist belemmeringen zou moeten wegnemen, in plaats van opwerpen.
De regering is van oordeel dat in de huidige economische situatie de
mogelijkheden voor overheden om op een verantwoorde wijze bij te
dragen aan economische groei niet meer moeten worden beperkt dan
strikt nodig is. Zoals ook in de memorie van toelichting is aangegeven is
één van die mogelijkheden de bevordering van de aanleg van breedbandnetten. Juist omdat het hierbij vooral gaat om lokale netwerken kunnen
gemeenten een belangrijke stimulerende rol spelen. In de memorie van
toelichting is het Amsterdamse glasvezelnet in dit verband genoemd. Een
dergelijk initiatief zou door de beperkingen uit artikel 5.14, niet meer
mogelijk zijn. Immers, afgezien van de (beperkte) uitzonderingen, laat het
huidige artikel 5.14 niet toe dat gemeenten enig belang of zeggenschap
hebben in ondernemingen die openbare elektronisch communicatienetwerken of openbare elektronische communicatiediensten aanbieden.
Ook niet als gemeenten onder marktconforme condities zouden willen
participeren en er geen gevaar is voor concurrentievervalsing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

101

Wat bevoordeling van overheidsbedrijven betreft, doelden de leden van
de PvdA-fractie kennelijk op het derde lid van het voorgestelde artikel 5.14
van de Telecommunicatiewet. Dit lid verbiedt bevoordeling van ondernemingen die openbare elektronische communicatienetwerken aanbieden
waarin de gemeente direct of indirect bij betrokken is, bij de uitvoering
van de gemeentelijke coördinatietaak (artikel 5.4, tweede lid). Allereerst
kan worden opgemerkt dat niet valt in te zien hoe deze verbodsbepaling
een belemmering zou kunnen zijn voor gemeenten om – marktconform –
te participeren in breedbandprojecten. De strekking ervan is immers dat
een gemeente de coördinatietaak onpartijdig, «zonder aanzien des
persoons» moet uitvoeren. Dit volgt ook al uit de algemene beginselen
van behoorlijk bestuur. Niettemin oordeelde een meerderheid van de
Tweede Kamer bij de behandeling van het wetsvoorstel waarbij artikel
5.14 is ingevoegd (Kamerstukken II 2005/06, 29 834), dat een extra waarborg wenselijk was op dit punt. Deze waarborg is als «bevoordelings»verbod opgenomen in het huidige zevende lid van artikel 5.14. Juist
omdat de Tweede Kamer dit verbod wenselijk achtte, is het materieel
gehandhaafd in het derde lid van het voorgestelde artikel 5.14.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of door het schrappen van
het verbod voor gemeenten om op marktconforme condities deel te
nemen in de aanleg van netwerken niet een verkeerde indruk zou kunnen
worden gewekt en of gemeenten niet voor vervelende verrassingen
kunnen komen te staan, als de Europese Commissie bezwaren zou blijken
te hebben tegen de gemeentelijke participatie.
Het verbod waar de leden van de fractie van de ChristenUnie op doelden
is betrekkelijk nieuw. Dat verbod (artikel 5.14 van de Telecommunicatiewet) is op 1 februari 2007 in werking getreden. Voor die tijd waren er voor
gemeenten geen beperkingen in de Telecommunicatiewet opgenomen.
Voor gemeenten golden dus geen andere regels dan voor andere overheden golden, namelijk de Europese staatssteunregels. De nu voorgestelde wijziging herstelt dus de situatie die tot 2007 ook voor gemeenten
gebruikelijk was. Van belang is dat bij marktconforme participatie geen
sprake is van staatssteun. De Europese staatssteunregels vormen dan ook
geen beletsel. Daarentegen kan participatie onder niet-marktconforme
voorwaarden wel staatssteun zijn in de zin van het EG-verdrag. In beginsel
is het aan de gemeenten (of andere overheden) om te bepalen of participatie wel of niet marktconform is of met andere woorden, of er al dan niet
sprake is van staatssteun. Als men zekerheid wil hebben of er sprake is
van staatssteun of niet zal het dossier ter beoordeling moeten worden
voorgelegd aan de Europese Commissie. Omdat in veel gevallen financiële bijdragen van gemeenten (of andere overheden) elementen kunnen
bevatten die als staatssteun zouden kunnen worden aangemerkt, is het
verstandig het stappenplan te volgen dat Europa decentraal heeft ontwikkeld. Europa decentraal is opgericht door de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten, het Interprovinciaal Overleg, de Unie van Waterschappen en
het Rijk als kenniscentrum voor Europees recht en beleid voor decentrale
overheden. Dit stappenplan en ook de overige informatie over staatssteun
die Europa decentraal geeft, kunnen vervelende verrassingen achteraf
voorkomen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of een gemeente verplicht is
het door haar aangelegde net te verkopen op het moment dat een
commerciële partij besluit alsnog een eigen concurrerend net aan te
leggen.
Als er sprake is van marktconforme participatie van een gemeente, en als
daar geen verandering in komt wanneer een concurrerend net wordt
aangelegd, is er geen sprake van staatssteun. Een gemeente hoeft dan de
participatie ook niet te beëindigen. Als er wel sprake is van (toegestane)
staatssteun, zal in het algemeen de steun aan de Europese Commissie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

102

moeten worden gemeld en moet de Europese Commissie toestemming
verlenen. Het hangt af van de voorwaarden die de Europese Commissie
aan de toestemming heeft verbonden in hoeverre de steun in de tijd
beperkt is en onder welke omstandigheden een gemeente de participatie
moet verkleinen of beëindigen.
4.8 Burgerluchthaven Twente en wijziging van de Wet luchtvaart
De leden van de PvdA-fractie vroegen waarom een luchthavenbesluit ten
aanzien van de luchthaven Twente niet wordt vastgesteld bij algemene
maatregel van bestuur, maar bij ministerieel besluit. Deze leden vroegen
waarom wordt voor deze specifieke luchthaven een uitzondering gemaakt,
en niet voor de andere (nationale) luchthavens en of dit of het voorgestelde artikel 8a.50a gevolgen heeft voor de rechtsbescherming.
De luchthaven Twente heeft momenteel in juridische zin de status van
militaire luchthaven. Deze status verandert op het moment dat het eerste
luchthavenbesluit voor Twente wordt vastgesteld. Dit besluit kan pas
worden genomen als de besluitvorming in de regio over de toekomst van
de luchthaven is afgerond en er zich een exploitant voor de luchthaven
heeft gemeld. Teneinde op dat moment de gebruiksmogelijkheden van
een burgerluchthaven Twente zo spoedig mogelijk in juridisch opzicht
geregeld te hebben is er voor gekozen om voor specifiek deze luchthaven
het luchthavenbesluit bij ministeriële regeling en niet bij algemene maatregel van bestuur vast te stellen. Op die manier wordt een tijdwinst van
ca. 5 maanden gerealiseerd. De gebruiksmogelijkheden van de andere
nationale luchthavens zijn op dit moment vastgelegd in de voor deze
luchthavens geldende aanwijzingsbesluiten op grond van de Luchtvaartwet. Deze besluiten worden na inwerkingtreding van de wet Regelgeving
burgerluchthavens en militaire luchthavens (Stb. 2008, 561) (RBML) eerst
– gelet op artikel X van de wet RBML – één op één omgezet in een ministeriële regeling (het zogenaamde omzettingsbesluit) zodat het nieuwe
stelsel van RBML daarop van toepassing kan worden. Nadien worden
(uiterlijk 1 november 2014) voor deze luchthavens bij AMvB luchthavenbesluiten vastgesteld. De juridische grondslag voor de exploitatie van
deze luchthavens is dus momenteel reeds afdoende geregeld. Het eveneens voor deze luchthavens vaststellen van het luchthavenbesluit bij
ministeriële regeling is wellicht uit oogpunt van versnelling van besluitvorming wenselijk maar uit oogpunt van een juridische grondslag voor de
exploitatie niet noodzakelijk. Voor de rechtsbescherming maakt het – als
gevolg van de aanpassing van artikel 12.1 Wet luchtvaart (Chw, artikel
3.19, onderdeel G) – geen verschil of het luchthavenbesluit voor Twente
bij amvb of bij ministeriële regeling wordt vastgesteld. In beide gevallen is
rechtstreeks beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van
State mogelijk. Voor bij amvb vastgestelde luchthavenbesluiten voor de
andere luchthavens van nationale betekenis is ook rechtstreeks beroep bij
de Raad van State mogelijk.
Indien er aanleiding bestaat om vooruitlopend op een luchthavenbesluit
voor de burgerluchthaven Twente de exploitatie ervan mogelijk te maken
door tijdelijk een ontheffing af te geven van de verplichting om een
luchthavenbesluit te hebben, is – gelet op artikel 8a.50a, tweede lid, tegen
deze ontheffing ook rechtstreeks beroep bij de Raad van State mogelijk.
Normaliter dienen bezwaarmakers eerst in beroep te gaan bij de bestuursrechter waarna nog hoger beroep mogelijk is bij de Raad van State.
Teneinde de besluitvorming over de ontheffing te versnellen en in lijn met
de besluitvorming voor luchthavenbesluiten is gekozen voor een rechtstreeks beroep bij de Raad van State.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateerden dat voor luchthavenbesluiten de houdbaarheid van onderzoeksgegevens wordt bevroren.
Indien gegevens ouder dan twee jaar zijn, kan worden gemotiveerd dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

103

deze gegevens toch voldoende actueel zijn. Deze leden vroegen welke
eisen er worden gesteld ten aanzien van deze motivering en of deze motivering kan leiden tot extra discussie en beroepsprocedures.
Indien onderzoeksgegevens ouder dan twee jaar nog steeds kunnen
dienen ter onderbouwing van een luchthavenbesluit dan zal moeten
worden gemotiveerd waarom dit het geval is. Dat kan bijvoorbeeld omdat
er geen nieuwe gegevens of herberekeningen aan de orde zijn die aanleiding geven tot een aanpassing van de onderbouwing of afweging van het
genomen besluit. Deze motivering kan getoetst worden door de bestuursrechter.
De leden van de fractie van de ChristenUnie constateerden eveneens dat
wordt voorgesteld het luchthavenbesluit voor de luchthaven Twente niet
bij algemene maatregel van bestuur vast te stellen maar bij besluit van de
minister van Verkeer en Waterstaat. Deze leden vroegen in hoeverre de
tijdwinst die hiermee kan worden geboekt (vijf maanden) nodig is, gezien
de in artikel 8a.50a voorgestelde bevoegdheid tot het geven van een tijdelijke vrijstelling en of er daarom een dringende reden is om niet te kiezen
voor de procedure tot het slaan van een algemene maatregel van bestuur
waarbij ook de Raad van State ter advisering wordt betrokken.
Om de kans op een succesvolle aanbesteding van de luchthaven en in
relatie daarmee een succesvolle gebiedsontwikkeling (woningbouw,
bedrijvigheid en natuurontwikkeling) te vergroten wordt er naar gestreefd
om de «aanloopperiode» naar een luchthavenbesluit voor een toekomstige exploitant zo kort mogelijk te houden. Vanuit dit perspectief wordt
voorgesteld om het luchthavenbesluit voor de luchthaven Twente bij
besluit vast te stellen door de minister van Verkeer en Waterstaat in overeenstemming met de minister van VROM. Van de mogelijkheid van een
ontheffing van de verplichting om een luchthavenbesluit te hebben zal
uitsluitend in bijzondere omstandigheden gebruikt gemaakt gaan worden.
Dergelijke omstandigheden kunnen zich voordoen indien het besluit niet
kan worden afgerond voor de start van de eerste winter- of zomerdienstregeling op de luchthaven. Een tijdelijke ontheffing biedt dan de mogelijkheid om de exploitatie van de luchthaven toch mogelijk te maken. Een
ontheffing heeft echter als nadeel dat er op dat moment geen ruimtelijke
beperkingengebieden in de omgeving van de luchthaven gelden. Het
streven blijft er daarom op gericht om het gebruik van burgerluchthaven
Twente zo snel mogelijk in een luchthavenbesluit vast te leggen inclusief
de daarbij horende ruimtelijke beperkingengebieden. Een vermindering
van de voorbereidingstijd van het luchthavenbesluit met ca 5 maanden
kan ertoe leiden dat geen ontheffing dient te worden afgegeven.
Artikel 3.20: Wijziging van de Wet Regelgeving burgerluchthavens en
militaire luchthavens
De leden van de PvdA-fractie vroegen over de voorgestelde wijziging van
de Wet Regelgeving burgerluchthavens en militaire luchthavens (RBML):
waarom tot nu toe, bij de vaststelling van het aanwijzingsbesluit (op basis
van de Luchtvaartwet) of luchthavenbesluit (op basis van de Wet RBML),
of een wijziging daarvan, geen gebruik gemaakt werd van:
de gegevens met betrekking tot het verkeer over wegen en daarop gebaseerde onderzoeken,
de krachtens artikel 5.20, eerste lid, van de Wet milieubeheer (luchtkwaliteit) bekendgemaakte gegevens en daarop gebaseerde onderzoeken,
en
de inventarisatie van en de gevolgen voor de aanwezige flora en fauna en
daarop gebaseerde onderzoeken.
welke eisen worden gesteld aan de actualisatie van gegevens ouder dan
twee jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

104

Bij het vaststellen of wijzigen van aanwijzingsbesluiten op grond van het
bepaalde bij of krachtens de luchtvaartwetten is tot op heden – waar
nodig – wel gebruikt gemaakt van de genoemde onderzoeken. Dergelijke
onderzoeken zullen ook na inwerkingtreding van de wet RBML waar nodig
gebruikt worden als onderbouwing van de vast te stellen luchthavenbesluiten of wijzigingen daarvan. De aanvulling van de desbetreffende
artikelen in de Wet luchtvaart (artikel 3.19 Chw) en het overgangsrecht in
de wet RBML (artikel 3.20 Chw) maakt het evenwel mogelijk dat de houdbaarheid van deze onderzoeksgegevens gedurende een periode van twee
jaar wordt «bevroren». Op die manier wordt de stabiliteit van de informatie waarop besluiten zijn gebaseerd versterkt.
Welke eisen gesteld worden aan de actualisatie van gegevens ouder dan
twee jaar is op voorhand niet concreet aan te geven. Dat zal afhangen van
de vraag of door nieuwe gegevens en herberekeningen de gegevens
dermate zijn achterhaald dat ze niet meer ten grondslag kunnen liggen
aan het te nemen besluit. In die situatie zullen de onderzoeksgegevens
moeten worden geactualiseerd aan de hand van nieuwe gegevens of
herberekeningen. Indien de oorspronkelijke gegevens niet zijn verouderd
zal in het desbetreffende besluit worden gemotiveerd waarom deze gegevens na twee jaar nog steeds ten grondslag aan het besluit kunnen liggen.
Artikel 4.1 Wijziging van lagere regelgeving
De leden van de SGP-fractie wezen erop dat het opnemen van (wijzigingen van) lagere regelgeving niet de normale gang van zaken is en
vroegen of dit voorstel geen ongewenst precedent schept.
De regering deelt de opvatting van de SGP-fractie dat het opnemen van
(wijzigingen van) lagere regelgeving niet de normale gang van zaken is.
Tegen de geschetste achtergrond van deze wet acht de regering het zeer
wel verdedigbaar om de twee ondergeschikte, wijzigingen van algemene
maatregelen van bestuur nu mee te nemen. Voor precedentwerking hoeft
dan ook niet te worden gevreesd.
Artikel 5.1 Regels voor verdere versnelling
De leden van de fractie van de ChristenUnie constateerden dat in artikel
5.1 de mogelijkheid wordt geboden om bij algemene maatregel van
bestuur nadere regels te stellen, gericht op de versnelling van de ontwikkeling en verwezenlijking van ruimtelijke en infrastructurele projecten uit
bijlage I en II. In de Memorie van Toelichting wordt een aantal regeldomeinen genoemd waarop dit van toepassing zou kunnen zijn.
Genoemde leden vragen om voorbeelden van waar aan wordt gedacht.
Genoemde leden missen een clausulering van de zeer ruime bevoegdheden die dit artikel biedt. De leden van de fractie van de ChristenUnie
vroegen om voorbeelden met betrekking tot artikel 5.1 van het wetsvoorstel.
Zoals ook in de memorie van toelichting is geschreven, denkt de regering
met name aan het Bouwbesluit 2003 en het Activiteitenbesluit. Daarin
kunnen bepalingen staan die voor de snelle uitvoering van de projecten
en categorieën van projecten van de bijlagen I en II een belemmering
vormen. De inhoud van de amvb zal mede afhankelijk zijn van de
behoeften uit de praktijk zoals die onder meer kunnen blijken uit de
signalen van IPO en VNG bij de voorbereiding van de amvb onder deze
wet.
Bijlage I
De leden van de ChristenUnie- fractie vroegen een onderbouwing van de
selectie van categorieën uit bijlage I in het licht van de doelstellingen van
deze wet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

105

In bijlage I zijn categorieën ruimtelijke en infrastructurele projecten
benoemd. Als een project bepaalde juridische kenmerken heeft, zoals in
deze bijlage beschreven, valt het onder bijlage I. Materieel betekent dit dat
tot en met 1 januari 2014 de bestuursprocesrechtelijke maatregelen uit
afdeling 2 van het wetsvoorstel van toepassing zijn. De regering heeft
deze bijlage zo vormgegeven vanuit het streven om deze maatregelen
gedurende de looptijd van de wet zo breed mogelijk van toepassing te
laten zijn op ruimtelijke en infrastructurele projecten. Ruimtelijke en infrastructurele projecten dragen bijna per definitie bij aan de doelstellingen
van de wet. Met het oog op de economische crisis wordt in deze afdeling
versnelling en vereenvoudiging (=minder juridische risico’s) bewerkstelligd die ten goede komt aan voortvarende realisatie van deze projecten.
Bijlage II
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen voor alle projecten in
bijlage II wat de status is van de besluitvorming, welke beoogde versnelling kan worden bereikt en in hoeverre de financiering rond is.
De projecten in bijlage II zijn erop geselecteerd dat de financiering in
principe rond is en zijn zodanig ver in de voorbereiding dat de uitvoering
kan starten voor 2014. Over de te bereiken versnelling is hiervoor in deze
nota reeds ingegaan.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen om een nadere onderbouwing van de versnelling die dit wetsvoorstel voor het project OV-SAAL
mogelijk maakt.
De latere indienststelling van het project OV SAAL is voornamelijk het
gevolg van een langere bouwtijd van een aantal grootschalige uitbreidingen van de infrastructuur op de Zuidtak in Amsterdam. De reden is dat
deze uitbreidingen in een stedelijke omgeving en in een complexe situatie
(tussen de rijbanen van de A10 in) gerealiseerd moeten worden. Daarentegen ligt de voorbereiding en planvorming van het project OV SAAL voor
de Zuidtak op schema. De regering heeft in maart 2008 een besluit
genomen over de uit te voeren maatregelen, het ontwerp-tracébesluit is
op 11 september 2009 gepubliceerd, het tracébesluit is voorzien in het
eerste kwartaal van 2010 en de eerste werkzaamheden (zoals grondaankopen, grondwerk, verleggen van kabels en leidingen en sloop van
een aantal opstallen) starten in de tweede helft van 2010. Om deze planning te realiseren is al het mogelijke gedaan en zal in het vervolgproces
ook al het mogelijke gedaan moeten worden. De planning is krap. Er zijn
meerdere kritieke paden. Het versoepelen van wetgeving zal op zichzelf
niet tot snellere realisatie leiden, maar kan wel de risico’s op overschrijding van die planning verminderen. Er is nu een planningsbuffer van een
jaar om die risico’s op te vangen. Die zou door de Crisis- en herstelwet
kunnen worden gehalveerd. De winst is daarmee in te schatten op een
half jaar.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of de regering de mening
van de gemeente Schiedam deelt, dat de voorkeursvariant voor de A4
Midden-Delfland waarvoor nu gekozen is, sterk afwijkt van de eisen van
de bestuurlijke afspraken die zijn gemaakt in het kader van het IODS over
het stedelijke gebied, bijvoorbeeld als het gaat om het doorlopen van de
landtunnel in Schiedam tot het Kethelplein. Voorts vroegen deze leden of
het in het licht van het IODS-convenant en de benodigde zorgvuldigheid
in dit dossier, niet voor de hand ligt dat deze gemeente in verweer mag
komen tegen de gekozen voorkeursvariant en of het klopt dat het volgen
van de procedure niet tot vertraging hoeft te leiden.
Bij brief van 3 september 2009 (met kenmerk VenW/DGMO-2009/8367) is
de Tweede Kamer door de ministers van Verkeer en Waterstaat en Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, geïnformeerd over het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

106

vastgestelde standpunt voor het project A4 Delft-Schiedam. In dit standpunt is de tunnelmond bij de oostelijke rijban met maximaal 330 meter
verschoven op een totale tunnellengte van 2 kilometer. Dit stanpunt kan
rekenen op draagvlak bij een meerderheid van de IODS-partijen. De
aanpassing van de tunnelmond was nodig om te kunnen voldoen aan de
veiligheidseisen die in het kader van de inmiddels in werking getreden
wet aanvullende regels veiligheid wegtunnenls aan deze aansluitjng
worden gesteld. Het kunnen voldoen aan wettelijke voorschirften is een
randvoorwaarde in het convenant. De in dit wetsvoorstel voorgestelde
beperking van het beroepsrecht voor decentrale overheden staat een
zorgvuldige besluitvorming binnen het project A4 Delft-Schiedam niet in
de weg. In de voorbereiding om te komen tot het standpunt is intensief
afgestemd met alle IODS-partijen, waaronder Schiedam. De regering ziet
in het verloop van dit project dan ook geen aanleiding af te zien van de
met dit wetsvoorstel voorgestelde bestuursprocesrechtelijke regels
omtrent het beroepsrecht van decentrale overheden. Overigens mag
duidelijk zijn dat zeker een project als de A4 Delft-Schiedam onderdeel uit
dient te maken van de Chw. Dit project staat symbool voor een trage
besluitvorming.Over de verhouding van die regels tot eventuele tijdwinst
kan worden verwezen naar hetgeen hiervoor, bij artikel 1.4 is opgemerkt
naar aanleiding van vragen van de leden van de PvdA-fractie en leden van
de ChristenUnie-fractie.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen welke versnelling mogelijk
is met het project Almere Weerwaterzone en of dit project wel voldoet aan
de criteria van bijlage II van de Crisis- en herstelwet.
In paragraaf 2.3 van deze nota is uiteengezet dat de bepaling in het voorliggend wetsvoorstel over milieueffectrapportage uitsluitend betrekking
heeft op de project-m.e.r. Tevens is daarbij aangegeven dat vooral in
situaties dat er op planniveau nog een m.e.r.-procedure gevolgd wordt
alternatievenonderzoek zal plaatsvinden en dat na inwerkingtreding van
het wetsvoorstel 31 755, dat thans bij de Eerste Kamer aanhangig is, de
Commissie-m.e.r. over een dergelijk plan zal adviseren. Na de besluitvorming over het voorkeursalternatief kan dit alternatief worden uitgewerkt.
In die uitwerkingsfase is door de opname in bijlage II van het genoemde
project versnelling mogelijk. Bij de project-m.e.r. zijn het alternatievenonderzoek en de advisering door de commissie-m.e.r. op grond van dit
wetsvoorstel niet verplicht.
Bijlage III
De leden van de CDA-fractie vroegen waarom bijlage III thans alleen
beperkt is tot art. 3.16 Wet ruimtelijke ordening.
Op het moment dat de Wabo in werking treedt, wordt het aantal gevallen
uitgebreid waarin de lex silencio positivo van toepassing is. Die uitbreiding hangt samen met het feit dat er vanaf dat moment voor de betrokken
toestemmingen een uniforme procedure geldt. Dat is op basis van de
bestaande regelgeving nog niet het geval. Zo geldt voor binnenplanse
ontheffingen een bijzondere zienswijzenprocedure. Voor het verlenen van
een ontheffing voor de zogenoemde kruimelgevallen is op grond van de
Wro de uniforme uitgebreide voorbereidingsprocedure van de Awb van
toepassing. In artikel 1.12, tweede lid, van het wetsvoorstel is bepaald dat
in die gevallen de lex silencio positivo niet van toepassing is.
Nota van wijziging
De leden van de CDA-fractie vroegen de reactie van de regering op de
volgende observatie en mening?
«De huidige Wet ruimtelijke ordening geeft gemeenten de mogelijkheid
om ten behoeve van bouwprojecten die niet passen binnen het vigerende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

107

bestemmingsplan, een projectbesluit te nemen (art. 3.10 e.v. Wet ruimtelijke ordening). Dit projectbesluit moet namelijk binnen een jaar worden
gevolgd door een bestemmingsplan (art. 3.13 Wet ruimtelijke ordening).
Daarnaast moet een bestemmingsplan eenmaal per tien jaar worden
geactualiseerd (art. 3.1 lid 2) of moet een verlengingsbesluit worden
genomen (art. 3.1, lid 3 Wro). Het niet nakomen van een van deze verplichtingen heeft als sanctie dat gemeenten geen leges meer kunnen invorderen voor het betreffende project (art. 3.1, lid 4 respectievelijk art. 3.13,
lid 4). In de praktijk heeft de strakke koppeling in de tijd tussen projectbesluit en bestemmingsplan en de aan overschrijding verbonden sanctie
geleid tot grote terughoudendheid bij gemeenten om het projectbesluit te
gebruiken. Veel gemeenten gebruiken het projectbesluit helemaal niet.
Voor een snelle besluitvorming bij veel bouwprojecten is dat jammer,
omdat het projectbesluit en de verlening van bouwvergunning wel
kunnen worden geïntegreerd, maar het verlenen van bouwvergunning en
het vaststellen van een bestemmingsplan niet. Bovendien worden
gemeenten die het projectbesluit wel gebruiken opgezadeld met dubbel
werk.»
Deze leden vroegen voorts welke meerwaarde afdeling 6 van hoofdstuk 2
van het wetsvoorstel nog heeft nu omgevingsvergunning en bestemmingsplan na invoering van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht worden ontkoppeld. Deze vraag is actueel voor de periode nadat
zowel de Crisis- en herstelwet, als de Wet algemene bepalingen
omgevingsrecht is ingevoerd. Deze leden vroegen of artikel 2.10, de leden
2 en 5, iets anders of efficiënter is dan wat er bij een omgevingsvergunning gebeurt.
Op basis van signalen uit de praktijk kan het beeld bevestigd worden dat
gemeenten slechts terughoudend gebruik maken van de projectbesluitbevoegdheid. Bevestigd kan ook worden dat de oorzaak hiervan is
gelegen in de in artikel 3.13 van de Wro opgenomen randvoorwaarden die
aan het gebruik van de bevoegdheid worden gesteld. Met het schrappen
van deze randvoorwaarden in de nota van wijziging wordt beoogd dat het
projectbesluit – met de inwerkingtreding van de Wabo als omgevingsvergunning – alsnog een adequaat instrument wordt voor projectplanologie.
Over de meerwaarde van afdeling 6 van hoofdstuk 2 van het wetsvoorstel
kan het volgende worden opgemerkt. De hoofdgedachte achter beide
regelingen is dezelfde. Niettemin zijn er wel bepaalde verschillen. Zo
vervangt het projectuitvoeringsbesluit uit afdeling 6 alle toestemmingen
die voor de ontwikkeling en verwezenlijking van het project vereist zouden
zijn geweest krachtens de wettelijke voorschriften die op grond van het
voorgestelde artikel 2.10, tweede lid, van het wetsvoorstel niet van
toepassing zijn (zie artikel 2.10, derde lid, van het wetsvoorstel). Daarmee
is afdeling 6 breder dan de Wabo. De Wabo zorgt voor samenvoeging van
circa 25 (belangrijke) toestemmingen op het gebied van ruimte, bouwen,
milieu, natuur en monumenten die nodig zijn voor het realiseren van
plaatsgebonden activiteiten die van invloed zijn op de fysieke leefomgeving, waaronder het bouwen.
Daarnaast bevat afdeling 6 van hoofdstuk 2 van het wetsvoorstel voor de
fase van de rechtsbescherming enkele extra voorzieningen ten opzichte
van de reguliere rechtsbeschermingssystematiek die ook bij de Wabo als
uitgangspunt is genomen. Voorbeelden van deze extra voorzieningen zijn
beroep in één instantie en een korte beslistermijn voor de rechter. Omgekeerd is het zo dat de Wabo meerwaarde heeft voor besluitvorming over
projecten die buiten het toepassingsbereik van afdeling 6 van hoofdstuk 2
van dit wetsvoorstel vallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

108

De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen of de regering bereid is opnieuw advies van de Raad van State te vragen over dit
wetsvoorstel inclusief de nota van wijziging.
De regering acht de wijzigingen die in de nota van wijziging zijn voorgesteld niet zodanig ingrijpend dat deze voor advies aan de Raad van State
moet worden voorgelegd.
Leegstand kantoren
De leden van de GroenLinks-fractie vroegen de reactie van de regering op
de suggestie in het wetsvoorstel ook een wijziging van de Gemeentewet
en de Wet Waardering Onroerende Zaken op te nemen, die het mogelijk
maakt het gebruikersdeel Onroerend Zaak Belasting bij eigenaren van
leegstaande panden te kunnen heffen.
In het debat dat onlangs met de Tweede Kamer is gevoerd over het
initiatief-wetsvoorstel «Kraken en leegstand» heeft de minister voor
Wonen Wijken en Integratie aangegeven nog voor het einde van dit jaar te
zullen terugkomen op de Onroerende Zaak Belasting, en ook te willen
kijken naar de vernieuwde regeling die inmiddels in België in werking is
getreden, als vervanging van de daar eerder ingevoerde – maar inmiddels
weer ingetrokken- leegstandsheffing.
Evaluatie van de Crisis- en herstelwet
De leden van de PvdA-fractie vroegen welke termijn de regering voor
ogen heeft voor de evaluatie van de voorgestelde Crisis- en herstelwet.
De regering meent met de leden van deze fractie dat het goed is om de
vinger aan de pols te houden om te bezien hoe maatregelen uit de Crisisen herstelwet in de praktijk uitpakken. Het is goed mogelijk dat tussentijdse bijsturing gewenst is bij ongewenste effecten of dat succesvolle
tijdelijke maatregelen in aanmerking komen voor verbreding of structurele
inwerkingtreding. In dat licht meent de regering dat evaluatie na vier jaar
te laat is. Als alternatief voor het voorstel van de leden van deze fractie
stelt de regering voor de invoering van de Crisis- en herstelwet goed te
monitoren en jaarlijks de Kamer over de voortgang te informeren. Indien
daar aanleiding toe is kan het gesprek hierover tussen regering en Uw
Kamer gevoerd worden.
De leden van de VVD-fractie vroegen wanneer er verantwoording zal
worden afgelegd over deze wet en hoe de effecten gemeten zullen
worden.
De regering is zich bewust van het feit dat de voorgestelde Crisis- en
herstelwet een omvangrijke wet is met deels een experimenteel karakter.
Zij meent dat een onorthodoxe aanpak nodig is in de tijden van economische crisis, die we nu meemaken. Dat vergt wel dat de vinger aan de pols
moet worden gehouden hoe de wet in de praktijk uitpakt. Indien nodig kan
dan worden bijgestuurd als dingen niet goed gaan of kunnen dingen die
juist wel goed gaan structureel worden gemaakt. Daarom stelt de regering
voor om de invoering van de Crisis- en herstelwet te monitoren en de
Kamer door middel van een jaarlijkse voortgangsrapportage op de hoogte
te houden van de voortgang.
De minister president,
minister van Algemene Zaken,
J. P. Balkenende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 127, nr. 7

109