Programma Landbouw en Zorg
2011 - 2017

1

Inhoud
Programma Landbouw en Zorg ........................................................................................................... 1
SAMENVATTING ................................................................................................................................ 3
1. Inleiding ........................................................................................................................................... 4
2. De context van dit programma: dé zorgboerderij bestaat niet .......................................................... 5
3. Opbrengsten .................................................................................................................................... 6
4. Belemmerende factoren bij effectonderzoek naar zorgboerderijen................................................... 8
5. Belemmerende factoren bij de implementatie van resultaten ........................................................... 9
6. Clusters van kwaliteiten ................................................................................................................. 10
7. Innovatie ........................................................................................................................................ 10
8. Aanbevelingen ............................................................................................................................... 11
a) bevorderen van het verspreiden en toepassen van kennis ........................................................ 12
b) het ontwikkelen van kennis ........................................................................................................ 12
De effecten van een zorgboerderij; clusters van kwaliteiten ....................................................... 12
De kwaliteit van een zorgboerderij ............................................................................................. 13
(door)Ontwikkelen van innovaties .............................................................................................. 13
Kosten ....................................................................................................................................... 13
Langlopend onderzoek; monitoring van cliënten ........................................................................ 13
Internationale uitwisseling van kennis en ervaringen .................................................................. 14
Bijlage 1: Samenvatting van projectresultaten (4 effectstudies en een implementatieproject) ............ 14
Onderzoek naar de effectiviteit van jeugdzorgboerderijen in Overijssel en Gelderland. ................. 14
Effect zorglandbouw voor mensen met een verstandelijke beperking ............................................ 15
Maatschappelijke participatie en zorgkosten van mensen met dementie: de rol van zorgboerderijen
...................................................................................................................................................... 16
Wonen op de boerderij: een nieuwe vorm van verpleeghuiszorg voor ouderen met dementie? ..... 16
De implementatie van het programma Landbouw en zorg ............................................................. 18
Bijlage 2: Lijst van geïnterviewden ..................................................................................................... 19
De projectleiders ............................................................................................................................ 19
De commissieleden........................................................................................................................ 19
Bijlage 3: Links .................................................................................................................................. 19

2

SAMENVATTING
In opdracht van het ministerie van Economische Zaken heeft ZonMw van 2011 tot 2017 het
programma Landbouw en Zorg uitgevoerd. Dit programma is opgesteld in nauwe samenwerking met
het ministerie van VWS, de Federatie Landbouw en Zorg en de Taskforce Multifunctionele Landbouw.
Het programma had tot doel om de kwaliteit van de zorglandbouw te stimuleren, onder andere door
het effect van deze zorg (beter) te onderbouwen en de zorg- en landbouwsector dichter bij elkaar te
brengen. Hiertoe zijn een maatschappelijke business case, vier effectstudies en een
implementatieproject gesubsidieerd. Deze publicatie bevat een reflectie op de resultaten van deze
projecten, gevolgd door aanbevelingen die de toepassing van deze resultaten kunnen bevorderen.
Ook worden suggesties voor verder onderzoek gedaan.
Met dit in omvang bescheiden
onderzoeksprogramma (€ 1,4 miljoen
voor het hele programma) is een relatief
grote impuls aan de zorglandbouw
gegeven. Uit de studies blijkt dat
zorgboerderijen een waardevolle,
kwalitatief hoogwaardige voorziening
kunnen zijn voor verschillende
doelgroepen. Dit geldt zowel voor
boerderijen die dagbesteding aanbieden
als voor de boerderijen met 24uurszorg. De soms nog aanwezige
beeldvorming dat zorgboerderijen hun
succes vooral aan hun ‘aaibaarheid’ te
danken hebben, kan met deze kennis
bestreden worden.
Een belangrijke overkoepelende
uitkomst van de projecten is dat
zorgboerderijen over vijf clusters van
kwaliteiten beschikken die mogelijk verklaren dat zij aan verschillende doelgroepen een passende
plek kunnen bieden. Het gaat om de volgende clusters, die ook weer met elkaar samenhangen:
persoonsgerichte begeleiding, sociale contacten en steun, zinvolle en diverse activiteiten en
werkzaamheden, groene omgeving en huiselijke omgeving.
Al met al is met dit programma de positie van zorgboerderijen binnen het zorglandschap versterkt zorgboerderijen staan niet meer apart, maar worden als een onderdeel van het brede zorgpalet
beschouwd. Over en weer is ook gebleken dat de zorg- en landbouwsector van elkaar kunnen leren.
De identificatie van (clusters van) kwaliteiten in de zorglandbouw (zoals prikkelarme omgeving en het
ritme van de boerderij) draagt bijvoorbeeld bij aan de kwaliteit van zorg in de zorg- en in de
landbouwsector. Ook heeft het programma ertoe bijgedragen dat onderzoekers uit beide sectoren
elkaar hebben gevonden en vruchtbaar met elkaar hebben samengewerkt.
Op dit moment werkt ZonMw aan het opstellen van een breed en meerjarig programma Langdurende
zorg, waarin ook ruimte voor onderzoek naar zorglandbouw zal zijn. Bij deze programmering zal
rekening gehouden moeten worden met de belemmerende factoren die in dit programma gevonden
zijn. Dit geldt zowel voor geconstateerde knelpunten bij het uitvoeren van onderzoek, als die bij de
implementatie van de resultaten.
Belangrijke thema’s voor nieuw onderzoek zijn onder andere (meer) inzicht in de
werkingsmechanismen en effecten van zorgboerderijen, de diversiteit aan zorgboerderijen (onder
andere naar doelgroep), de kwaliteit van zorg op een zorgboerderij, de lange termijn effecten van
zorgboerderijen op verschillende doelgroepen, de kosteneffectiviteit van zorgboerderijen en het
(door)ontwikkelen van innovaties in de landbouwzorg. Ook internationale uitwisseling van kennis en
ervaringen in praktijk, onderzoek, beleid en onderwijs is van belang. Hierbij valt op dat de
3

Nederlandse zorgboerderij met recht een exportproduct kan worden genoemd. In vergelijking met
andere landen zijn de Nederlandse zorgboerderijen al redelijk tot goed in het zorgsysteem ingebed en
zijn deze ook echt als zorgvorm geaccepteerd. In andere landen zijn zorgboerderijen bijvoorbeeld
meer aan de toeristische sector gelieerd, of bieden instellingen een zorgaanbod dat door de
agrarische sector is geïnspireerd.
Nu al kunnen acties ondernomen worden die de verspreiding en toepassing van kennis kunnen
bevorderen. Denk aan het opzetten van een landelijk dekkende, duurzame kennisinfrastructuur en
activiteiten die de uitwisseling van kennis tussen de zorg- en landbouwsector kunnen bevorderen. In
het bijzonder is aandacht nodig voor de rol en positie van gemeenten, gezien hun cruciale rol bij het
toewijzen van zorg.

1. Inleiding
Zo’n twintig jaar geleden ontstond zowel in de landbouw- als in de zorgsector de behoefte om meer
inzicht te krijgen in de kwaliteit en doelmatigheid van de landbouwzorg. Een belangrijke aanleiding
hiervoor was de snelle groei van het aantal zorgboerderijen. In 1998 waren er ongeveer 75
zorgboerderijen, in 2007 ruim 750. De verwachting was dat deze groei zich zou doorzetten. Mede als
gevolg van deze groei, ontstond ook de behoefte aan een betere samenwerking tussen de landbouwen zorgsector.
Voor ZonMw waren dit belangrijke redenen om in 2010 de zogeheten kennisagenda Zorg voor
Zorglandbouw
(https://www.zonmw.nl/uploads/tx_vipublicaties/Kennisagenda_Zorg_voor_Zorglandbouw.pdf)) op te
stellen. De ontwikkelaars van deze agenda brachten bet bestaande onderzoek naar zorgboerderijen
in kaart, en ondervroegen alle relevante spelers in dit veld welke onderzoeksvragen er leefden. Een
belangrijk resultaat was dat er nog weinig onderbouwing bleek te zijn voor het effect van de zorg die
op deze boerderijen wordt gegeven, zeker op de langere termijn. Daarnaast signaleerde de
kennisagenda dat er nog een grote kloof tussen de landbouw- en zorgsector bestond – zowel in de
praktijk als in onderzoek zouden deze sectoren beter op elkaar kunnen en moeten aansluiten.
De genoemde kennisagenda Zorg voor Zorglandbouw bracht diverse partijen bij elkaar. Met inbreng
van de Federatie Landbouw en Zorg, de Taskforce Multifunctionele Landbouw, het ministerie van
Economische Zaken en het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, ontwikkelde ZonMw in
2011 het programma Landbouw en Zorg 1. Met dit programma hoopten de betrokken partijen meer
inzicht in de effecten en kosten van zorglandbouw te krijgen.
Het ministerie van Economische Zaken was opdrachtgever van dit programma, dat tot doel had om
de kwaliteit van zorglandbouw te bevorderen. Voor dit programma was bijna € 1,4 miljoen
beschikbaar, afkomstig van het ministerie van Economische Zaken, het ministerie van VWS, ZonMw,
Alzheimer Nederland en enkele private partners. 2 Het programma startte in 2011 en liep door tot
2017.
In de uitvoering van dit programma zijn twee fasen onderscheiden. In de eerste fase is een
maatschappelijke kosten baten analyse van de zorg op zorgboerderijen uitgevoerd. Deze studie
beperkte zich tot een kostenbaten analyse van dagbesteding, gericht op drie doelgroepen (mensen
met een verstandelijke beperking, jeugdigen tot 17 jaar en 65-plussers). De resultaten van deze
business case gaven een eerste indruk van het economisch en maatschappelijk nut van de zorg die
op zorgboerderijen wordt gegeven. In hun aanbevelingen drongen de onderzoekers onder andere
aan op uitgebreid effectonderzoek om hardere inschattingen van effecten en baten te kunnen maken.
Hiervoor is het nodig om cliënten over een langere periode te volgen.
Mede naar aanleiding van de resultaten van deze business case, heeft ZonMw in de tweede fase van
dit programma vier effectstudies en één implementatieproject gesubsidieerd. De effectstudies richten
zich achtereenvolgens op zorgboerderijen met dagopvang voor jeugdigen met gedrags- en
opvoedingsproblemen, mensen met een verstandelijke beperking en mensen met dementie. Bij één

1

De programmatekst van dit programma is te vinden op
https://www.zonmw.nl/uploads/tx_vipublicaties/ZonMw_programmatekst_Landbouwzorg_WEB.pdf
2 de onderzoeksinstellingen zelf en Federatie Landbouw en Zorg hebben ook een financiële bijdrage geleverd.

4

studie gaat het niet om dagopvang, maar om 24-uurszorg, en wel voor mensen met dementie. Bijlage
1 geeft een overzicht van deze vijf projecten, inclusief de resultaten.
Inmiddels zijn al deze studies afgerond, en is het tijd voor reflectie. Hiertoe zijn alle projectleiders en
commissieleden van het programma Landbouw en Zorg geïnterviewd, en is het beschikbare
schriftelijk materiaal bestudeerd (zoals eindverslagen, rapporten en websites). Bijlage 2 bevat de
namen van alle geïnterviewden.
Het resultaat hiervan is vastgelegd in deze publicatie, waarin het accent ligt op de projecten uit de
tweede fase. Deze publicatie vormt nadrukkelijk géén formele eindevaluatie zoals bij grotere ZonMwprogramma’s gebruikelijk is. Gekozen is voor een ‘lichtere’ variant, waarin de meest opvallende cq
belangrijke leerpunten en aanbevelingen naar voren komen. Uitputtend is deze publicatie dus niet.
In paragraaf 2 van deze publicatie wordt eerst kort ingegaan op de context van dit programma: hoe
ziet de Nederlandse zorglandbouw er uit, en wat zijn daarin de trends. Daarna worden de
belangrijkste uitkomsten van dit programma nader beschouwd (paragraaf 3), gevolgd door
kanttekeningen bij de wijze van onderzoek (paragraaf 4) en bij de wijze van implementatie (paragraaf
5). In de daarop volgende paragrafen worden twee onderwerpen eruit gelicht, omdat de
geïnterviewden daar relatief veel aandacht op vestigden: de clusters van kwaliteiten van
zorgboerderijen (paragraaf 6) en de innovatiekracht van zorgboerderijen (paragraaf 7). Tot slot volgen
in paragraaf 8 een aantal aanbevelingen hoe de verworven kennis beter kan worden gebruikt,
gevolgd door suggesties voor verder onderzoek.

2. De context van dit programma: dé zorgboerderij bestaat niet
Veel, zo niet alle geïnterviewden benadrukten dat er een grote diversiteit aan zorgboerderijen bestaat.
‘Dé zorgboerderij bestaat niet’, was dan ook een veelgehoorde zin tijdens de interviews. Zowel tijdens
de uitvoering van de projecten als in de fase waarin de resultaten zijn verspreid, kwam dit goed naar
voren.
In Nederland is er nog geen sluitende registratie van zorgboerderijen. De Federatie Landbouw en
Zorg, de branchevereniging voor de sector landbouw en zorg (www.landbouwzorg.nl), schat het
aantal zorgboerderijen in 2017 op 1100 tot 1200. Bij de federatie zijn rond de 820 boeren
aangesloten. De cijfers die het CBS verstrekt liggen veel lager, bijvoorbeeld 614 zorgboerderijen in
2016. Een mogelijke verklaring hiervoor is
dat verscheidene zorgboerderijen zich
niet meer in de landbouw-, maar in de
zorgsector zouden registreren. Zeker is
dit niet.
De gemiddelde grootte van een
zorgboerderij wordt geschat op 15-20
cliënten. Deze cliënten komen echter niet
allemaal op dezelfde dag. Genoemde
trends zijn dat de gemiddelde grootte van
zorgboerderijen stijgt, en dat de vraag
naar plaatsen op een zorgboerderij
toeneemt.
Tussen de zorgboerderijen zijn er grote
verschillen naar doelgroep, omvang
(aantal cliënten), type agrarische activiteit
en type zorg (zoals dagbesteding, 24-uurs
opvang, leerwerktrajecten). Veel
voorkomende doelgroepen zijn jeugdigen,
mensen met een verstandelijke
beperking, mensen met een
psychiatrische achtergrond (inclusief mensen met een verslaving en burn-out) en mensen met
dementie. Binnen een doelgroep zijn er vaak ook nog grote verschillen, bijvoorbeeld voor wat betreft
de ernst van de verstandelijke beperking, of voor wat betreft de ernst van dementie. Daarnaast zijn er
zorgboerderijen die zich op een gemengde doelgroep richten. Sommige boerderijen doen dit heel
bewust, om daarmee een betere afspiegeling van de samenleving te zijn. Een sluitend overzicht van
5

alle boerderijen, uitgesplitst naar doelgroep, ontbreekt 3. Hiermee is het ook niet bekend hoeveel
boerderijen zich op (vooral) 1 doelgroep richten, dan wel op een mix van doelgroepen.
De federatie schat het aantal zorgboerderijen dat met gemengde doelgroepen werkt op ruim een
derde, terwijl er ook schattingen zijn dat zelfs meer dan de helft van de boerderijen gemengde
doelgroepen bedient. In dit licht is het opmerkelijk dat alle onderzoeksprojecten binnen dit programma
zich op één doelgroep hebben gericht, namelijk respectievelijk mensen met een verstandelijke
beperking, jongeren en mensen met dementie. Dit programma heeft dus geen kennis over de
betekenis van het werken met gemengde doelgroepen opgeleverd. Evenmin is er binnen dit ZonMw
programma onderzoek verricht naar (de opvang van) mensen met een psychiatrische achtergrond en
verslaafden, ook een belangrijke doelgroep voor zorgboerderijen 4.
Al in de eerder genoemde Kennisagenda Zorg voor zorglandbouw (2010) is uitgebreid aandacht
besteed aan de vraag of de ‘cliëntenmix’ op een zorgboerderij homogeen of heterogeen zou moeten
zijn. Voor beide opties zijn er pro- en contra argumenten te noemen. Bovendien lijkt de keuze voor
een van deze beide opties samen te hangen met de doelstelling van de zorg die op de zorgboerderij
wordt gegeven. Gaat het (primair) om dagbesteding, behandeling, ontlasting van de mantelzorg of 24uursopvang? Ook is het aannemelijk dat er een relatie is met de zorgzwaarte van de cliënten en het
aantal ervan. Reden genoeg dus om de vraag ‘homogeen versus heterogeen’ nader te onderzoeken.
Ook de ‘aard’ van een zorgboerderij verschilt. Zo zijn er bedrijven waar met name agrarische
productie plaatsvindt, en waar de cliënten de zorgboer helpen om deze productie te behalen. Aan de
andere kant van het spectrum bevinden zich zorgboerderijen die een kleine zorgorganisatie vorm en,
of van een grotere zorgorganisatie deel uitmaken. De agrarische activiteiten staan hier meer of
minder in dienst van zorg en beleving. Al deze aspecten vallen onder de zeven zogeheten
kernkwaliteiten die de Federatie Landbouw en Zorg voor de zorgboerderijen heeft opgesteld: ruimte,
rust en regelmaat; sociaal actief; nuttig werk; gezond eten; beweging; ‘even eruit’ (ontlasting van de
thuissituatie/mantelzorg) en een eventuele opstap naar het echte werk.
Formeel zijn er (nog) geen eisen waaraan een zorgboer en/of zijn personeel en vrijwilligers moeten
voldoen om de cliënten van de boerderij op een verantwoorde wijze te kunnen begeleiden. Denk aan
(zorg)opleiding, competenties en affiniteit met de doelgroep.
Om de kwaliteit van zorg op zorgboerderijen te bevorderen, heeft de Federatie Landbouw en Zorg
een kwaliteitskeurmerk ontwikkeld. De kwaliteitssystemen en -criteria uit de reguliere zorg zijn immers
niet zomaar te gebruiken op een zorgboerderij. De federatie verleent dit kwaliteitskeurmerk, en zij
verzorgt ook de registratie ervan. Ruim 700 boerderijen beschikken nu over dit keurmerk.
Vooral bij de verspreiding van de resultaten was het soms lastig dat er niet één organisatie of partij is
die alle zorgboerderijen vertegenwoordigt. Bij de Federatie Landbouw en Zorg is circa 65 procent van
de zorgboerderijen aangesloten. De basis van de federatie wordt gevormd door de zogeheten
regionale verenigingen van zorgboeren. Van de Federatie Landbouw en Zorg zijn 15 regionale
organisaties /verenigingen lid 5.

3. Opbrengsten
Met dit in omvang zeer bescheiden onderzoeksprogramma (€ 1,4 miljoen voor het hele programma)
is een relatief grote impuls aan de zorglandbouw gegeven. Allereerst heeft de maatschappelijke
business case een eerste indruk van de kwaliteit van zorg op een zorgboerderij opgeleverd. Voor drie
doelgroepen gaf deze business case ook een indicatie van de financiële gezondheidswinst van dit
zorgaanbod. In het rapport Zin van zorglandbouw
(https://www.zonmw.nl/uploads/tx_vipublicaties/Zin_van_zorglandbouw_-_publieksrapportage__23_aug_2012.pdf) staat dit beschreven.
In vier effectstudies is vervolgens aangetoond dat zorgboerderijen een waardevolle, kwalitatief
hoogwaardige voorziening kunnen zijn voor verschillende doelgroepen. Deze effectstudies leverden
stuk voor stuk aansprekende resultaten op. Zo blijkt het gedrag van jeugdigen die naar een
zorgboerderij gaan, duidelijk te verbeteren. Bijna 90 procent van de ouders van deze jeugdigen zien
hun kind gelukkiger worden, en merken ook op dat hun kind beter met leeftijdsgenoten omgaat. Als
3

Van de boerderijen die bij de Federatie Landbouw en Zorg zijn aangesloten, zijn deze gegevens wel in de
kwaliteitssystemen bekend.
4
Deze keuzes zijn gemaakt gezien het beperkte budget van dit onderzoeksprogramma
5 Zie bijvoorbeeld http://www.landbouwzorg.nl/index.php?pagid=26 voor een overzicht.

6

het gaat om mensen met dementie, valt bijvoorbeeld op dat zorgboerderijen de sociale interacties van
deze mensen stimuleren. Ook geeft de zorgboerderij mensen met dementie het gevoel weer ergens
bij te horen, en ervaren mensen met dementie hun activiteiten als zinvol (bijvoorbeeld als
vrijwilligerswerk of betaald werk). Bij mensen met een verstandelijke beperking valt onder andere op
dat zij op een zorgboerderij rustiger worden, en dat zij hun werk op de boerderij waarderen en zinvol
vinden.
In een project gaat het niet om het effect van dagopvang, maar van 24-uurs zorg. Uit deze studie blijkt
dat wonen op een zorgboerderij een alternatief voor verpleeghuiszorg kan zijn.
Het vijfde en laatste project was een implementatieproject dat tot doel had om de beschikbare kennis
over zorglandbouw te verspreiden en te stimuleren dat deze kennis ook wordt gebruikt. Hiertoe zijn
Nederlandse en buitenlandse studies geanalyseerd die de kwaliteiten en kenmerken van
zorgboerderijen voor verschillende doelgroepen beschrijven, of waarin de effecten van
zorgboerderijen op de gezondheid en welzijn van verschillend e doelgroepen aan de orde komen. In
sommige onderzoeken is een vergelijking gemaakt tussen de zorgboerderij en reguliere vormen van
dagbesteding (bijvoorbeeld dagbesteding in de wijk) of wonen (bijvoorbeeld een verpleeghuis). In
andere onderzoeken is alleen gekeken naar de zorgboerderij. In de publicatie Betekenis van
zorgboerderijen voor verschillende doelgroepen zijn de resultaten van alle projecten gebundeld
(https://zorgboeren.nl/files/2017-04-WUR-FACTSHEET-ZORGLANDBOUW.pdf).
Een belangrijke overkoepelende uitkomst is dat zorgboerderijen over vijf clusters van kwaliteiten
beschikken die verklaren dat zij aan verschillende doelgroepen een passende plek kunnen bieden.
Het gaat om de volgende clusters, die ook weer met elkaar samenhangen:
- persoonsgerichte begeleiding
- sociale contacten en steun
- zinvolle en diverse activiteiten en werkzaamheden
- groene omgeving
- huiselijke omgeving
Dit afsluitende implementatieproject heeft ervoor gezorgd dat de verzamelde kennis op grotere schaal
in de agrarische en zorg- en welzijnssector en onder gemeenten is verspreid. Tevens zijn diverse
initiatieven genomen om te stimuleren dat deze kennis ook wordt gebruikt, zoals het organiseren van
workshops in verscheidene regio’s. Uiteraard is hierbij gebruik gemaakt van de producten die de vier
effectstudies hebben opgeleverd. Alle projecten uit dit ZonMw-programma hebben een eindrapport
opgeleverd, vaak ook gevolgd door een of meer wetenschappelijke publicaties. De onderzoekers
gaven ook presentaties op (wetenschappelijke) congressen, en publiceerden artikelen in
(inter)nationale tijdschriften (zie ook bijlage 3).
Ook het onderzoek in de zorglandbouw heeft door dit programma een impuls gekregen.
Onderzoekers met expertise in de agrarische sector en met expertise in de zorg- en welzijnssector
hebben elkaar gevonden en vruchtbaar met elkaar samengewerkt. Het programma stimuleerde
verbinding: onder de gezamenlijke vlag van een onderzoeksprogramma hebben professionals en
organisaties uit beide sectoren elkaar leren kennen en zo mogelijk ook van elkaar geleerd.
Onderzoek in de zorglandbouw vraagt op sommige aspecten om een eigen aanpak (zie ook
paragraaf 5) en instrumenten, zo blijkt ook uit de studies. In een van de effectstudies is een
observatie-instrument ontwikkeld, de zogeheten MEDLO-tool, die bijvoorbeeld (onder andere) de
interactie van de cliënt met de fysieke omgeving registreert.
Ook hebben de projecten binnen het programma Landbouw en Zorg ertoe geleid dat er al
vervolgonderzoek is gestart dat op de resultaten van dit programma kon voortbouwen. Op basis van
data die in twee van de effectstudies 6 verzameld is en onderzoek dat buiten het programma
Landbouw en Zorg7 werd uitgevoerd, is in 2015 een vervolgonderzoek gestart dat zonder financiering
van ZonMw tot stand kwam 8. De onderzoekers hebben gekeken of specifieke kenmerken van
6

De Bruin et al en Verbeek et al

7 promotieonderzoek De Bruin
8 Dit onderzoek, uitgevoerd door de Universiteit Maastricht en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu,

is gefinancierd door Alzheimer Nederland en PGGM. Het rapport is te vinden op
http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Algemeen_Actueel/Nieuwsberichten/2017/Zorgboerderij_als_insp
iratiebron_voor_dementiezorg, https://www.academischewerkplaatsouderenzorg.nl/zorgboerderijen-alsinnovatieve-zorgomgeving-voor-mensen-met-dementie-factsheet-rivm.

7

zorgboerderijen kunnen worden toegepast in andere zorgomgevingen, zoals in verpleeghuizen of
voorzieningen voor dagbesteding in de wijk. Uit het onderzoek blijkt dat verschillende kenmerken van
de zorgboerderij al worden toegepast in reguliere zorginstellingen, maar dat de manier waarop zij dat
doen verschilt van hoe zorgboerderijen dat doen. De onderzoekers geven aan dat, naast de fysieke
omgeving, ook de psychosociale en organisatorische context van belang zijn wanneer reguliere
zorginstellingen kenmerken van zorgboerderijen willen overnemen.
In een ander programma van ZonMw, het programma Memorabel, loopt momenteel een
vervolgonderzoek naar ‘groene’ initiatieven in de stad voor thuiswonende mensen met dementie 9.
Ook voor deze studie was de kennis uit dit programma een belangrijke inspiratiebron. Op verzoek van
het ministerie van VWS werkt ZonMw op dit moment (eind 2017) aan het opstellen van een breed en
meerjarig programma in de langdurende zorg. Hierin zal ook ruimte zijn voor onderzoek in de
zorglandbouw, zo blijkt uit contacten tussen ZonMw en het ministerie van VWS. De aanbevelingen uit
deze publicatie zullen bij het opstellen en uitvoeren van dit programma worden gebruikt.
Al met al is met dit bescheiden onderzoeksprogramma de positie van zorgboerderijen binnen het
zorglandschap versterkt - zorgboerderijen staan niet meer apart, maar worden als een onderdeel van
het brede zorgpalet beschouwd. Hiermee heeft het programma aangetoond dat zorgboerderijen een
welkome aanvulling op de zorg- en welzijnssector kunnen geven. Ook hebben de projecten laten zien
dat zorgboerderijen professionele en volwaardige zorg (kunnen) leveren – de soms nog aanwezige
beeldvorming dat zorgboerderijen hun succes vooral aan hun ‘aaibaarheid’ te danken hebben, kan
met de opgedane kennis bestreden worden. Wel moet hierbij aangetekend worden dat de studies
relatief kleinschalig waren – studies op grotere schaal zijn nu nodig.
Over en weer is ook gebleken dat beide sectoren van elkaar kunnen leren. De identificatie van
clusters van kwaliteiten in de zorglandbouw (zie paragraaf 6), draagt bijvoorbeeld bij aan de kwaliteit
van zorg in beide sectoren. Last but not least heeft dit programma ertoe bijgedragen dat het ministerie
van EZ en VWS voor wat betreft de zorglandbouw elkaar goed weten te vinden, en hun activiteiten op
dit terrein weten af te stemmen.

4. Belemmerende factoren bij effectonderzoek naar zorgboerderijen
Hoewel alle projecten er in geslaagd zijn hun doelstellingen te realiseren, zijn er verscheidene
belemmerende factoren genoemd die het onderzoek hebben bemoeilijkt:
- achteraf bezien waren de doelstellingen van het programma (te) ambitieus, zeker gezien de
voorwaarden die aan de onderzoeken werden gesteld. De begrenzingen aan het budget (maximaal €
100.000) en looptijd (maximaal twee jaar) maakte het voor de projectleiders van de effectstudies
moeilijk om haalbare onderzoeksaanvragen te schrijven, dan wel passende studies uit te voeren.
- met name de oorspronkelijke doelstelling van dit programma om de kosteneffectiviteit van
zorgboerderijen te onderzoeken, was te hoog gegrepen. Zulk onderzoek is pas mogelijk in een
stadium dat er goed inzicht in de effecten van een interventie is ontstaan. Ook vraagt het uitvoeren
van kosteneffectiviteitsanalyse (KEA) specifieke expertise. Zo hebben ZonMw-programma’s in de
jeugdzorg laten zien dat het ingewikkeld is om in een nieuw domein KEA’s uit te voeren. Bovendien
moet er rekening worden gehouden met de uitdagingen die zich bij het verkrijgen van inzicht in de
zorgkosten van cliënten van een zorgboerderij voordoen. Dit bleek bijvoorbeeld uit een
haalbaarheidsstudie naar de zorgkosten van mensen met dementie die een zorgboerderij
bezoeken10. Vragen als ‘kunnen mensen door de zorgboerderij langer thuis wonen ?’, of ‘gebruiken
bezoekers van een zorgboerderij minder medicatie en/of minder zorg?’, bleken lastig te
beantwoorden.
- genoemde begrenzingen in tijd en geld maakten het in de effectstudies vooral moeilijk om de
geraamde omvang van de onderzoeksgroep te realiseren. Het samenstellen van een controlegroep
binnen deze termijn was zo mogelijk nog lastiger (voor cliënten op de wachtlijst zouden de interviews
bijvoorbeeld te belastend zijn; zorgboeren werken vaak niet met een wachtlijst; cliënten van
zorgboerderijen verschillen van cliënten die naar een reguliere instelling gaan; reguliere
zorginstellingen stonden niet open voor deelname aan het onderzoek).
- zeker voor onderzoekers uit de zorgsector blijkt onderzoek doen naar zorgboerderijen moeilijker dan
9 Hassink, De Bruin, Buist, Vaandrager, https://www.zonmw.nl/nl/over-zonmw/ehealth-en-ict-in-de-

zorg/programmas/project-detail/memorabel/groene-initiatieven-in-de-stad-voor-thuiswonende-ouderen-metdementie-en-hun-mantelzorgers/
10
Deze studie is binnen dit programma uitgevoerd. Zie De Bruin et al, Kostenonderzoek dagbesteding
zorgboerderijen, Resultaten haalbaarheidsstudie en plan van aanpak, RIVM, 2014

8

het op het eerste oog lijkt. Onder andere de eerder geconstateerde verschillen tussen zorgboerderijen
(dé zorgboerderij bestaat niet) maakt de uitvoering van complexe effectstudies moeilijk. Ook kunnen
veel zorgboeren niet goed uit de voeten met inclusiecriteria die in de zorg heel ‘gewoon’ zijn. De
meeste zorgboeren zijn niet gewend om aan onderzoek deel te nemen; het zit niet in hun systeem om
(op basis van inclusiecriteria) namen van respondenten aan te leveren en op de boerderij zijn geen
(psycho)diagnostische gegevens beschikbaar.
- tot slot is het voor onderzoekers lastig om respondenten te werven bij individuele zorgboeren. Een
onderzoek bij zorgboerderijen die bijvoorbeeld al met een zorginstelling samenwerken, is beter
uitvoerbaar.

5. Belemmerende factoren bij de implementatie van resultaten
Het al beschreven implementatieproject heeft goede en bruikbare resultaten opgeleverd. De kennis
die in de effectonderzoeken is opgedaan, is in het implementatieproject in compacte factsheets
vertaald. Deze factsheets zijn op grote schaal verspreid. Ook is een lijst van Nederlandstalige
rapporten gemaakt die over landbouw en zorg verschenen zijn (bijlage 3), en zijn verscheidene blogs
en artikelen geschreven voor tijdschriften en websites (onder andere voor het Maandblad voor de
Activiteitensector en Zorgvisie).
Om de toepassing van de
resultaten te bevorderen zijn
verscheidene regionale workshops
georganiseerd, steeds op basis van
een thema. Sommige workshops
waren alleen voor boeren, andere
ook voor zorg- en
welzijnsorganisaties. Dit bleek een
goede werkwijze, die voor herhaling
vatbaar is.
Tegelijkertijd zijn er ook de nodige
kanttekeningen bij dit traject te
maken:
- in de tijd bezien startte het
implementatieproject te vroeg. De
resultaten van de effectstudies
waren nog niet allemaal bekend.
- het implementatieproject viel
samen met de decentralisatie van
zorgtaken naar gemeenten. Voor
veel zorgboeren betekende dit een onrustige en ook spannende tijd. Het water stond veel boeren aan
de lippen, waardoor zij bijvoorbeeld niet open stonden voor deelname aan een workshop. Inmiddels is
de tijd juist wél rijp voor acties die de toepassing van de verworven kennis kunnen bevorderen. Het
aanbod van zorg op zorgboerderijen sluit immers goed aan op belangrijke uitgangspunten in het
landelijke en gemeentelijke beleid (zoals zo lang mogelijk thuis, nadruk op zelfredzaamheid, meer
aandacht voor eigen kracht en participatie van de cliënt).
- in de praktijk was er eerder sprake van een disseminatie- dan een implementatietraject. Het
daadwerkelijk implementeren van resultaten, dat wil zeggen veranderingen aanbrengen in bestaande
zorgomgevingen op basis van onderzoeksresultaten, vergt meer tijd, meer budget en een andere
aanpak dan destijds door ZonMw gewenst was. Ook de aard van de resultaten speelde hier een rol:
vaak ging het om kennis en inspiratie, en bijvoorbeeld niet om een bepaalde interventie die effectief
blijkt en dus ‘uitgerold’ zou moeten worden. Voor de échte kennisdeling moet er nog een vertaalslag
worden gemaakt. Hoe kan je de daadwerkelijke toepassing van de resultaten bevorderen, inclusief de
borging?
- voor de projectleiders was het lastig dat er op dit terrein geen ‘dekkende’ kennisinfrastructuur
bestaat die zij voor de verspreiding van de resultaten konden gebruiken. De Federatie Landbouw en
Zorg lijkt de aangewezen partij om hier een belangrijke rol in te spelen, maar daarvoor beschikt zij
over te weinig mensen en middelen. Bovendien zijn niet alle zorgboeren bij deze federatie
aangesloten; het merendeel wel. De regionale verenigingen vormden een goede ingang, maar de
opgedane kennis (zoals het identificeren dan wel overnemen van clusters van kwaliteiten, zie

9

paragraaf 6) is voor hen vaak nog erg abstract. Bovendien zijn de regionale verenigingen niét
automatisch het kanaal om ook in de toekomst voor de verspreiding en toepassing van resultaten te
kunnen zorgen. Met andere woorden: een structurele, duurzame kennisinfrastructuur in de
zorglandbouw ontbreekt (zie ook paragraaf 8, aanbevelingen).

6. Clusters van kwaliteiten
De effectstudies binnen dit programma hebben laten zien dat het zorgaanbod van zorgboerderijen
positieve effecten heeft op cliënten. Bijna alle geïnterviewden vestigen er in het bijzonder de aandacht
op dat er door dit programma inzicht in de clusters van kwaliteiten van zorgboerderijen 11 is ontstaan.
Denk aan de opvang in:
- een groene en rustige, prikkelarme omgeving
- een kleinschalige omgeving
- buiten(ruimte)
- dagelijks ritme, het ritme van de boerderij
- beweging
- voeding
Andere clusters van kwaliteiten die genoemd worden zijn de benaderingswijze van cliënten,
keuzevrijheid, zorgvisie van de zorgboer, de fysieke omgeving (onder andere kleinschalig, huiselijk,
groen), de aangeboden activiteiten (onder andere gevarieerd, geïntegreerd in de dagelijkse routine,
continu en gelijktijdig aanwezig), leiderschap van de zorgboer en competenties van de
zorgprofessionals die aansluiten bij de visie van de boer. De identificatie van zulke clusters van
kwaliteiten is leerzaam voor de boer. Een geïnterviewde typeerde de zorgboer op dit punt als
‘onbewust bekwaam’. Voor menig zorgboer is het bijvoorbeeld vanzelfsprekend dat cliënten er baat
bij hebben om buiten te zijn, te bewegen en goed te eten - hij zet dit dus niet bewust als werkzaam
principe in. Anderzijds zijn er ook zorgboeren die heel bewust anders willen werken dan in een
zorginstelling gewoon is.
De identificatie van clusters van kwaliteiten kan de verspreiding en bredere toepassing van de
resultaten mogelijk bevorderen. De ontstane kennis over ‘wat werkt’ en ‘wat werkt niet’ maakt het voor
(andere) zorgboerderijen en organisaties in de zorg- en welzijnssector mogelijk om zulke succesvolle
clusters van kwaliteiten over te nemen, dan wel zich hierdoor te laten inspireren. Deze kennis is zowel
voor toeleiders naar zorg (denk aan wijkteams, casemanagers, wijkverpleegkundigen, huisartsen,
geriaters) als inkopers en aanbieders van zorg van belang.
Ook dringen geïnterviewden erop aan dat het onderzoek naar clusters van kwaliteiten wordt
voortgezet, liefst op grotere schaal dan in dit programma is gedaan. Indien organisaties uit de zorgen welzijnssector er inderdaad voor kiezen om succesvolle kwaliteiten uit de landbouwzorg over te
nemen, is monitoring van resultaten van belang. Hieronder vallen ook items als ‘wat werkt
belemmerend’ dan wel ‘wat werkt bevorderend’, en de wijze waarop eventuele belemmerende
factoren weggenomen kunnen worden.

7. Innovatie
Een tweede punt waar veel geïnterviewden extra aandacht voor vragen, is de innovatiekracht van de
zorglandbouw. Zorgboeren worden getypeerd als ondernemers die goed kunnen improviseren en
ondernemen. ‘Ze gaan gewoon aan de slag’, of ‘Als de wachtlijst groeit, openen ze gewoon een
nieuwe locatie’. Soms komt deze innoverende attitude expliciet in de resultaten van een studie aan de
orde, soms is het meer een aandachtspunt dat in de slipstream van de projecten wordt genoemd.
In samenhang hiermee signaleren verscheidene geïnterviewden dat zorgboeren mensgericht werken:
zij plaatsen een cliënt die bij hun doelgroep past, waarbij de diagnose en/of indicatiecriteria minder
relevant zijn. Dit geldt ook voor de opvang cq het verblijf van cliënten die eenmaal bij een zorgboer in
zorg zijn: zolang de klant het er goed heeft, kan hij blijven. ‘De ultieme vorm van ontschotting’,
typeerde een geïnterviewde. Vaak meer dan de gemiddelde zorg- of welzijnsinstelling werkt een
zorgboerderij vraaggericht, waarmee de schotten tussen wonen, opvang, werk, onderwijs en welzijn
11

Een term die ook veel gebruikt wordt, is werkzame elementen. Hierbij is voorzichtigheid geboden, omdat nog
niet precies bekend is welk element wat voor effect heeft. Eerder is het de combinatie van elementen die lijkt te
werken.

10

bijna automatisch worden doorbroken, of op zijn minst ter discussie staan.
Wel moeten ook zulke ‘vraaggerichte’ zorgboerderijen duidelijk aangeven welke cliënten bij hen
terecht kunnen, zodat niet de indruk ontstaat dat zorgboerderijen zomaar elke cliënt kunnen plaatsen.
Belangrijke innovaties die al door zorgboerderijen zijn geïnitieerd, zijn bijvoorbeeld
- het ontwikkelen van leerwerktrajecten (voor mensen met een verstandelijke beperking, maar ook
voor voortijdig schoolverlaters)
- 24-uurs opvang op de boerderij
- opvang voor gemengde doelgroepen12 (zie paragraaf 2)
- de crisisfunctie die verscheidene zorgboerderijen vervullen
- beschermd wonen op de boerderij/de boerderij als woonwerkgemeenschap
De ontwikkeling van leerwerktrajecten voor mensen met een verstandelijke beperking is een
voorbeeld van een innovatie die goed past in het huidige beleid, waarin participatie en eigen kracht
hoog in het vaandel staan. Mensen met een verstandelijke beperking krijgen zo de kans om op het
terrein van ‘groen’ of ‘horeca’ een certificaat te halen en hiermee daadwerkelijk aan de slag te gaan,
in plaats van jarenlang aan een vorm van dagbesteding deel te nemen.
Opvallend is dat steeds meer zorgboeren zich op schooluitvallers richten. Dit is een groeiende groep
die naar de boerderij gaat. Opnieuw is dit een voorbeeld van innovatie: een groep boeren is bezig een
eigen onderwijsvorm te ontwikkelen, en daar ook erkenning voor te krijgen. Op deze manier worden
niet alleen de schotten binnen de zorg doorbroken, maar ook die tussen zorg en onderwijs. Omdat er
ook zorgboerderijen zijn die een zorgaanbod creëren voor mensen met een achterstand tot de
arbeidsmarkt, is er ook een link naar het terrein van het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid.
Volgens de geïnterviewden laten steeds meer zorg- en welzijnsinstellingen, gemeenten en
vrijwilligersorganisaties zich door innovatieve zorgboeren inspireren. Verpleeghuizen ontwikkelen
bijvoorbeeld een soort tuinen, waar ook bewoners uit de wijk gebruik van kunnen maken. Ook
ontstaan er stadsboerderijen met een opvangfunctie en zijn er burgerinitiatieven die delen van het
zorgboerderijconcept gebruiken. Meerdere geïnterviewden wijzen ook op het concept
‘Vriendentuinen’, waarbij zorgboerderijen hun oogst volledig naar voedselbanken brengen. De
gedachte hierachter is dat mensen die voor hun dagbesteding naar de zorgboerderij gaan, vaak zelf
ook ‘klant’ van de Voedselbank zijn. In de Vriendentuinen gaan zij ook voor anderen aan de slag – ze
leren dan nieuwe dingen en voelen dat ze ertoe doen. Tegelijkertijd kunnen zorgboerderijen op deze
manier laten zien dat zij maatschappelijk betrokken ondernemers zijn.
Waarschijnlijk mede als gevolg van deze innovatiekracht, trekt de Nederlandse zorglandbouw ook
internationaal veel belangstelling. De Nederlandse zorgboerderij kan met recht een exportproduct
worden genoemd. Uit landen als Amerika, Duitsland, Oostenrijk, Japan, Finland, Canada, Polen,
China en Korea komen geïnteresseerden naar Nederland op bezoek. Vice versa trekken
onderzoekers en vertegenwoordigers van de Nederlandse zorglandbouw naar deze landen om hun
expertise uit te venten.
Uiteraard zijn er tussen deze landen grote verschillen. Wat in Nederland vergeleken met andere
landen opvallend is, is dat zorgboerderijen al redelijk tot goed in het zorgsysteem zijn ingebed en ook
echt als zorgvorm zijn geaccepteerd. In andere landen zijn zorgboerderijen bijvoorbeeld meer aan de
toeristische sector gelieerd, of bieden zorginstellingen een zorgaanbod dat door de agrarische sector
is geïnspireerd.

8. Aanbevelingen
De projecten en interviews leveren tal van suggesties voor meer onderzoek op. De belangrijkste
staan hieronder weergegeven, gerubriceerd naar een aantal thema’s. Zoals al vermeld in paragraaf 2,
streeft ZonMw ernaar om onderzoek naar zorglandbouw onder te brengen in het nieuwe, langlopende
programma Langdurende Zorg i.o. Naast de aanbevelingen die hieronder worden gedaan, moet ook
worden nagegaan in hoeverre suggesties uit de eerder genoemde Kennisagenda Zorg voor
Zorglandbouw (2010) nog actueel en bruikbaar zijn.

12 Sommige zorgboerderijen doen dit al heel lang, maar binnen de reguliere zorg is dit minder gebruikelijk

11

Hieronder volgen eerst de aanbevelingen voor het bevorderen van het verspreiden en toepassen van
kennis, gevolgd door aanbevelingen voor de ontwikkeling van kennis.

a) bevorderen van het verspreiden en toepassen van kennis
Het verspreiden en toepassen van kennis
Er is een landelijk dekkende, duurzame kennisinfrastructuur nodig om de bestaande kennis over
zorglandbouw (beter) te verspreiden en de toepassing ervan te stimuleren. Hierbij kan aangesloten
worden op aanbevelingen die in het implementatieproject al zijn gedaan (denk aan het onderling
uitwisselen van ervaringen, ontwikkelen van concrete materialen, e.d.). Meer in het algemeen is
aandacht nodig voor vragen als:
- hoe kan zo’n blijvende kennisinfrastructuur op dit terrein worden opgezet, zowel op lokaal, regionaal
en landelijk niveau? Wat is hiervan de rol van de Federatie Landbouw en Zorg, wat van de regionale
verenigingen, de WUR, het RIVM, de Universiteit Maastricht en de VNG? Welke stakeholders zijn bij
de ontwikkeling van zó’n infrastructuur van belang?
- op welke vlakken hebben zorgboerderijen de behoefte aan meer ondersteuning op dit terrein? Denk
aan hulp bij het (beter) bekend maken van hun aanbod, zichzelf profileren, (door)ontwikkelen van hun
aanbod, ed.
- hoe kunnen de zorglandbouw en de reguliere zorg (nog beter) van elkaar leren? En ook nog meer
uitwisselen, niet alleen kennis, maar bijvoorbeeld ook medewerkers (denk aan zorgmanagers en
zorgprofessionals die enkele dagen met elkaar meelopen)? Hoe kunnen deze sectoren de kennis
aftappen van elkaar (denk ook aan samenwerken met mantelzorgers en vrijwilligers?) Wat zijn de
lessons learned?
- Hoe kunnen reguliere instellingen en
zorgboerderijen (nog beter) met elkaar
samenwerken? Kunnen bijvoorbeeld
cliënten die in een verpleeghuis (gaan)
wonen toch ook nog één of meerdere
dagen voor dagbesteding naar de
zorgboerderij?
- hoe kan de samenwerking tussen
onderzoek, onderwijs, praktijk en beleid
op het gebied van de zorglandbouw
bevorderd worden?
- sinds de decentralisatie van zorgtaken
naar gemeenten, spelen vooral
gemeenten een cruciale rol bij het
toewijzen van zorg. Hoe kunnen
zorgboerderijen hun diensten beter onder
de aandacht van gemeenten brengen,
welke kennis hebben gemeenten nodig?
En omgekeerd, hoe kunnen gemeenten
de al opgedane kennis optimaal
benutten?

b) het ontwikkelen van kennis
De effecten van een zorgboerderij; clusters van kwaliteiten
In de beeldvorming hebben zorgboerderijen soms nog een hoog aaibaarheidsgehalte. De suggestie is
wel gewekt dat zorgboerderijen op een relatief makkelijke wijze effect hebben op hun cliënten,
bijvoorbeeld door de aanwezigheid van dieren, en/of door hun mooie ligging in het groen. De
resultaten van dit programma laten zien dat dit beeld niet klopt: zorgboerderijen bieden een
volwaardig aanbod van zorg, met een positief effect op cliënten. Over dit zorgaanbod moet onderzoek
antwoord geven op vragen als:
- meer inzicht in de werkingsmechanismen/kwaliteiten van een zorgboerderij; waarom werkt dit
zorgaanbod, voor wie en onder welke omstandigheden? Denk aan ‘elementen’ als voeding, interactie
tussen mens en dier, groene ruimte en beweging. In hoeverre is er al harde onderbouwing voor de
werkzaamheid van deze elementen? Wat zijn de kansen, maar ook de risico’s? Kunnen de
effectstudies uit dit programma op grotere schaal worden uitgevoerd?
12

- In hoeverre kunnen de clusters van kwaliteiten van een zorgboerderij door andere instellingen of
organisaties overgenomen worden, of gaat dan het unieke van de zorgboerderij toch verloren? Wat
maakt een zorgboerderij bijzonder?
- meer kennis over verschillen tussen zorgboerderijen in effecten voor verschillende doelgroepen.
- wat werkt het beste, een mix van doelgroepen (en wélke mix dan), of één doelgroep? Waarom? (bij
een gemengde doelgroep kunnen er grote verschillen zijn in de doelstellingen van cliënten, waardoor
het voor de zorgboerderijen moeilijk kan zijn om aan alle cliënten maatwerk te bieden. Tegelijkertijd
kunnen cliënten van verschillende doelgroepen juist een positief effect op elkaar hebben).
- hoe in te spelen op de veranderende zorgbehoeften van cliënten die op de zorgboerderij komen? De
problematiek van cliënten met dementie is nu bijvoorbeeld vaak complexer dan die van een aantal
jaar geleden.
- wat zijn de langere termijn effecten van dagbesteding op een zorgboerderij? Denk bijvoorbeeld aan
de voedingsstatus (mensen op een zorgboerderij lijken beter te eten dan cliënten in een reguliere
zorginstelling) en het zorggebruik en de zorgkosten.
- kunnen zorgboerderijen werken met (omschreven) behandelingen, bijvoorbeeld tuintherapie, of
animal assisted therapy?
De kwaliteit van een zorgboerderij
- hoe waarborg je de kwaliteit van een zorgboerderij? Waar moet een zorgboerderij aan voldoen wil
deze zorg en ondersteuning kunnen bieden die verantwoord is? Heeft een zorgboerderij dan nog
voldoende ruimte haar eigen, onderscheidende aanbod te realiseren? Welke competenties en
vaardigheden zetten zorgboeren en hun medewerkers in om (goede) begeleiding te bieden aan
verschillende doelgroepen; welke competenties en expertise zijn nodig? Waar liggen de verschillen
tussen doelgroepen?
- de vraag naar (plaatsen bij) zorgboerderijen neemt toe. Soms ligt er een (te grote) druk op
zorgboerderijen om cliënten op te nemen, vooral in de jeugdzorg lijkt dit het geval. Omdat zorgboeren
vaak nog weinig concrete handvatten hebben om te beslissen of zij iemand opnemen, kan onderzoek
hierbij helpen. Wat zijn selectiecriteria die deze besluitvorming kunnen ondersteunen, wat is de ideale
omvang van een groep, aan welke voorwaarden kan een zorgboerderij voldoen om goed te
functioneren?
- hoe is de kwaliteit van leven van cliënten op een zorgboerderij? Wat is de betekenis daarvan voor
de kwaliteit van zorg op een zorgboerderij?
- zijn er op zorgboerderijen ook specifieke risico’s voor cliënten, en zo ja, hoe kunnen deze
ondervangen worden? Denk aan het contact met dieren, gebruik van werktuigen, en een relatief grote
buitenruimte.
- In hoeverre dragen zorgboerderijen bij aan zingeving van hun cliënten? Ervaren cliënten dat de
kenmerken van een zorgboerderij ertoe bijdragen dat zij een zinvol leven kunnen leiden? Denk aan
aspecten als duurzaamheid, groene omgeving, respect voor mens en dier, binding met de natuur, en
de wijze waarop een boer en boerin in het leven staan.
- in hoeverre dragen zorgboerderijen bij aan inclusie dan wel maatschappelijke participatie van
cliënten? Zo ja, voor welke cliënten geldt dit, en slagen zorgboerderijen daar beter in dan reguliere
zorginstellingen?
(door)Ontwikkelen van innovaties
- welke vernieuwende diensten van zorgboerderijen zijn voldoende ‘rijp’ om door reguliere
zorginstellingen overgenomen te worden? Wat is daarvoor nodig, en hoe maken we zichtbaar of dit
aanbod werkt? Wie zijn er koplopers op het gebied van landbouw en zorg, hoe ku nnen zij
ondersteund worden en hoe kunnen anderen van hen leren?
- welke innovaties kunnen (door)ontwikkeld worden, hoe zorgen we voor een bredere toepassing,
en/of het optimaliseren van dit aanbod?
Kosten
- hoe krijgen we meer grip op de kosten en baten van een zorgboerderij? Hoe maken we dit
zichtbaar, wanneer en hoe is het mogelijk kosteneffectiviteitsonderzoek te doen en wat is daarvoor
nodig?
- slagen zorgboerderijen er met een ‘lichter’ zorgaanbod in om zwaardere zorg te voorkomen? Wat is
de preventieve gezondheidswaarde van zorgboerderijen?
Langlopend onderzoek; monitoring van cliënten
In Nederland vindt nog geen longitudinaal onderzoek plaats naar cliënten die op zorgboerderijen
13

opgevangen worden. Hier is wel behoefte aan. Door cliënten gedurende langere tijd te monitoren, kan
bijvoorbeeld inzicht ontstaan in de zorgconsumptie van deze cliënten, hun gezondheid en hun
medicijngebruik. Indien mogelijk kunnen bestaande data bij zulk longitudinaal onderzoek worden
gebruikt.
Internationale uitwisseling van kennis en ervaringen
Zoals beschreven in paragraaf 7 is er vanuit het buitenland veel belangstelling voor ‘onze’
zorgboerderijen. In diverse landen binnen de Europese Unie, Japan en de Verenigde Staten wordt nu
ook langzaam maar zeker onderzoek naar zorgboerderijen opgestart. De onderzoekers die in dit
programma projecten uitvoerden, hebben op verscheidene congressen met deze onderzoekers
samengewerkt, en trekken nog steeds met elkaar op, bijvoorbeeld in lopende projecten en tijdens
werkbezoeken over en weer. Internationale uitwisseling en samenwerking is zeer gewenst. Wat
kunnen landen van elkaar leren? Denk aan belemmerende en bevorderende factoren bij het
opzetten van een zorgboerderij, het inbedden ervan in het zorgsysteem, kwaliteit van zorg,
uitkomsten van de zorg, methodologische aanpak en het implementeren van bevindingen.

Bijlage 1: Samenvatting van projectresultaten (4 effectstudies en
een implementatieproject)
Onderzoek naar de effectiviteit van jeugdzorgboerderijen in Overijssel en
Gelderland.
Projectleider: J. Hassink (WUR)
Bij cliënten van jeugdzorgaanbieders die een zorgboerderijtraject volgden, is een onderzoek gedaan
naar de (kosten)effectiviteit van dit zorgaanbod. Het gaat om jongeren die tussen juli 2013 en juli
2015 in zorg waren bij Pactum (regio Gelderland) en Trias (regio Overijssel). Gemiddeld bezochten
ze gedurende een jaar de boerderij één dag per week. De meest voorkomende doelen van deze
zorgboerderijen zijn ontwikkelen van zelfvertrouwen, sociale vaardigheden leren, leren samenspelen
en ontlasting van het gezin. De jeugdzorgboer en ambulant begeleider van de instelling (AB-er)
werken samen om deze doelen te bereiken. Bij 56 jeugdigen en/of hun ouders bleken voldoende
gegevens verzameld te zijn voor het beantwoorden van de onderzoeksvragen. Tijdens het verblijf
kwamen de meeste jeugdigen in aanraking met dieren, in iets mindere mate met het werken op het
land of in de tuin en vrij weinig met typische boerderijactiviteiten als meehelpen met melken en rijden
op de trekker. Ook namen de meeste jeugdigen deel aan sociale activiteiten als samen spelen en
samen knutselen.
De resultaten laten zien dat meer dan 80% van de ouders zich door de zorgboerderij ontlast voelt, ze
voelen zich meer ontspannen en komen meer aan dingen voor zichzelf toe. Ook beoordeelt bijna 90%
het gedrag van hun kind als verbeterd. Ze zien hun kind gelukkiger worden en beter omgaan met
leeftijdsgenoten. Ook ziet ruim driekwart van de ouders verbeteringen in het functioneren van hun
gezin. In iets mindere mate zien ze ook verbeteringen in hun wijze van opvoeden en begrijpen ze hun
kind beter. Deze uitkomsten worden ondersteund door de beoordelingen die de AB-ers achteraf over
dezelfde aspecten gaven.
Gevraagd naar een algemene inschatting geven de AB-ers aan bij meer dan 60% van kinderen en
hun gezinnen een (middel)groot effect te zien als gevolg van het bezoek aan een zorgboerderij.
Volgens ouders en AB-ers was er dankzij de zorgboerderij voor 30% van de jeugdigen geen
intensievere hulp nodig, hierbij is naar schatting ook voor de helft van deze groep een uithuisplaatsing
voorkomen. Een kostenberekening liet zien dat de inzet van de jeugdzorgboerderij een besparing van
28% opleverde ten opzicht van de geschatte zorgkosten van deze groep in het geval er geen
zorgboerderij ingezet had kunnen worden.
Jeugdigen die naar de zorgboerderij gaan bleken bij aanvang van hun boerderijtraject significant
meer probleemgedrag te hebben dan de vergelijkingsgroep die de gebruikelijke specialistische
jeugdzorg ontving. Wat betreft de veranderingen in vergelijking tot deze groep laat de
zorgboerderijgroep significant meer verbetering zien ten aanzien van de omgang met
leeftijdsgenoten, op andere gedragsaspecten is er geen verschil. Een vergelijking met de resultaten
van onderzoek naar Brabantse zorgboerderijen – waar een intensievere vorm van jeugdzorg op de
boerderij plaatsvond – liet zien dat in deze laatste groep de effecten sterker waren. Dit lijkt met name

14

toe te schrijven aan de hogere intensiteit van de zorg op de Brabantse zorgboerderijen, waar de
jeugdigen vrijwel continu op de zorgboerderij verbleven.
Publicaties:
Jan Willem Veerman, Ronald De Meyer, Jan Hassink, Ellen Berghuis & Jos Kienhuis. (2016).
Onderzoek naar de effecten van jeugdzorgboerderijen in Overijssel en Gelderland.
Link: http://edepot.wur.nl/392978

Effect zorglandbouw voor mensen met een verstandelijke beperking
Projectleiders: P. Embregts en W. van Oorsouw (Universiteit Tilburg)

Achtergrond. Dit onderzoek maakt inzichtelijk wat de betekenis is van zorgboerderijen in het leven
van mensen met een lichte verstandelijke beperking.
Deelnemers en onderzoeksdoelen. Dit project werd uitgevoerd bij 26 zorgboerderijen in 7 provincies
van Nederland en bracht de betekenis van de zorgboerderij in beeld aan de hand van 5
uitkomstmaten: (1) Doelrealisatie, (2) Zelfdeterminatie, (3) Werktevredenheid, (4) Werkgerelateerde
relaties, en (5) Zorgconsumptie. Deelnemers hadden een lichte verstandelijke beperking of
functioneerden op zwakbegaafd niveau, zij waren minimaal 2 dagen per week op de zorgboerderij,
hadden geen andere vorm van dagbesteding en waren minimaal 18 jaar oud.
Uitkomsten. Deelnemers komen vooral naar de boerderij om te werken en leren. Ook doelen als ‘voor
dieren’, ‘buiten zijn’, ‘gezelligheid’, ‘zelfstandiger worden’ en ‘jezelf kunnen zijn’ werden vaak
genoemd. ‘Rustiger worden’ wordt niet vaak als doel genoemd, maar cliënten hebben wel de ervaring
dat zij rustiger zijn geworden.
Vooraf gestelde doelen lijken behaald te worden, maar begeleiders en cliënten zijn het niet altijd eens
over de mate waarin. Cliënten zijn dan positiever dan begeleiders. Zij zijn tevreden over hun werk,
ervaren weinig druk en vinden hun werk belangrijk. Cliënten vinden dat zij niet zelf kunnen bepalen
hoeveel werk zij op een dag uitvoeren en hoe hun dag is ingedeeld. Dit gaat echter niet ten koste van
de werktevredenheid. De vertrouwensband met de boer/boerin en andere begeleiders is sterk. Ook
de relatie met collega’s, het aantal mensen dat cliënten naast hun collega’s ontmoeten en de kwaliteit
van deze contacten is volgens cliënten goed. De variatie in het aantal contacten hangt af van de
werkzaamheden op de boerderij (in een theehuis kunnen cliënten bijvoorbeeld meer mensen
ontmoeten). Cliënten hebben weinig contact met andere hulpverleners. Ongeveer de helft van alle
cliënten gebruikt een vorm van (gedragsregulerende) medicatie; het medicijngebruik ligt aanzienlijk
lager dan gebruikelijk is voor deze doelgroep. Het huidige onderzoek doet geen uitspraken over de
vraag of dit veroorzaakt wordt door de zorgboerderij.
Tot slot formuleren de onderzoekers een aantal aandachtspunten. Zij brengen onder de aandacht dat
begeleiders en cliënten het niet altijd eens zijn over de mate waarin doelen bereikt worden. Het is
wenselijk dat cliënten gestimuleerd worden verwachtingen uit te spreken en eigen keuzes te maken.
Ook is het van belang om cliënten zoveel mogelijk ruimte te geven om binnen de vaste structuur van
de boerderij hun werkzaamheden een eigen kleur te geven, en daarmee hun gevoel van autonomie te
vergroten. Juist een benadering op maat is een kracht van een zorgboerderij - elke cliënt is een uniek
persoon en komt met unieke drijfveren naar de boerderij. Tot slot is aandacht nodig voor de (mate
van) ondersteuning die mensen met een verstandelijke beperking nodig hebben bij het inschatten van
hun eigen leerproces. In communicatie en verantwoordelijkheden worden mensen met een
verstandelijke beperking relatief snel overschat.
Publicaties:
W.M.W.J. van Oorsouw, J. Hassink, M. Elings, & P.J.C.M. Embregts (2015).
(kosten)Effectiviteit van zorglandbouw voor mensen met een verstandelijke beperking. Rapport en
Factsheet.
Link: http://edepot.wur.nl/354321
en
Link: http://www.zorgboeren.nl/files/2015-08-13_Factsheet_kosteneffectiviteit_zorglandbouw.pdf
15

Maatschappelijke participatie en zorgkosten van mensen met dementie: de rol
van zorgboerderijen
Projectleider: S. de Bruin (RIVM)
Om mensen met dementie te ondersteunen bij het zelfstandig wonen en hun deelname aan de
maatschappij, kunnen zij één of meerdere dagen per week deelnemen aan dagbesteding. Hierin zijn
verschillende vormen, waaronder dagbesteding op een zorgboerderij en dagbesteding in bijvoorbeeld
een verzorgingshuis of wijkcentrum.
Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) onderzocht in samenwerking met LEAS
bureau voor zorgvernieuwing en de Wageningen Universiteit in hoeverre dagbesteding op
zorgboerderijen het zelfstandig leven en de deelname van mensen met dementie en hun
mantelzorgers in de maatschappij kan ondersteunen. Om hier een beeld van te krijgen werden 51
koppels van mensen met dementie en hun mantelzorgers thuis geïnterviewd. Uit het onderzoek blijkt
dat zowel dagbesteding op zorgboerderijen als reguliere dagbesteding door middel van sociale
interacties en (recreatieve) activiteiten de maatschappelijke participatie van mensen met dementie
stimuleren. Zorgboerderijen kunnen er aanvullend voor zorgen dat mensen met dementie het gevoel
hebben vrijwilligerswerk of betaald werk uit te voeren. Dit draagt bij aan hun gevoel ergens bij te
horen en een zinvolle bijdrage te kunnen leveren aan de samenleving. In dat opzicht hebben
zorgboerderijen onderscheidende waarden ten opzichte van reguliere instellingen voor dagbesteding.
Daarnaast vervult dagbesteding een belangrijke respijtfunctie voor mantelzorgers van mensen met
dementie. Hoewel zowel dagbesteding op zorgboerderijen als reguliere dagbesteding mantelzorgers
in principe kan ontlasten, laat dit onderzoek zien dat het ook voor mantelzorgers, met name partners,
wel degelijk van belang is welk type dagbesteding voor hun naaste wordt ingezet. Zo zijn er
mantelzorgers die geen dagbesteding zouden hebben ingezet als er geen zorgboerderij zou zijn
geweest. Dit omdat reguliere voorzieningen voor dagbesteding onvoldoende aansluiten bij de wensen
en mogelijkheden van hun naaste.
Omdat er ten tijde van het onderzoek nog maar weinig bekend was over de vraag of dagbesteding
een effect heeft op de zorgkosten van mensen met dementie, hebben de onderzoekers ook een
haalbaarheidsstudie gedaan naar of en hoe de zorgkosten kunnen worden geëvalueerd.
Kostenonderzoek is complex, en het was onbekend wie welke gegevens heeft om goed
kostenonderzoek te kunnen doen. Dit haalbaarheidsonderzoek heeft een veelheid aan informatie
opgeleverd, zowel over de mogelijkheden voor het uitvoeren van een kostenonderzoek als over de
knelpunten waarmee bij een eventueel kostenonderzoek rekening gehouden moet worden. De
conclusie luidt dat een kostenonderzoek haalbaar is en dat de onderzoeksvragen die centraal
stonden tijdens het haalbaarheidsonderzoek beantwoord kunnen worden. Het samenstellen van de
onderzoeksgroepen die nodig zijn om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden, zal complex
zijn en vereist specifieke kennis van declaratiegegevens.
Publicaties:
- De Bruin SR, Stoop A, Molema CCM, Vaandrager L, Hop P, Baan CA (2015). Green care farms: an
innovative type of adult day service to stimulate social participation of people with dementia.
Gerontology and Geriatric Medicine, doi: 10.1177/2333721415607833.
- De Bruin SR, Hop P, Molema CCM, Stoop A, Baan CA (2014). Dagbesteding op zorgboerderijen: de
onderscheidende waarden voor mensen met dementie en hun mantelzorgers (factsheet), RIVM:
Bilthoven.
http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Algemeen_Actueel/Nieuwsberichten/2015/Zorgboerde
rij_waardevolle_dagbesteding_voor_mensen_met_dementie
- De Bruin SR, Mohnen SM, Lette M, Baan CA, Struijs JN (2014). Kostenonderzoek dagbesteding
zorgboerderijen; resultaten haalbaarheidsstudie en plan van aanpak.
- Stoop A en De Bruin SR (2015). Dagbesteding voor mensen met dementie, de toegevoegde waarde
van zorgboerderijen. Denkbeeld, 27(6), p.40-43.

Wonen op de boerderij: een nieuwe vorm van verpleeghuiszorg voor ouderen
met dementie?
Projectleider: H. Verbeek (Universiteit Maastricht)

16

Dit onderzoek laat zien dat zorgboerderijen die 24-uurs
verpleeghuiszorg bieden voor mensen met dementie een
waardevolle aanvulling zijn op het bestaande spectrum van
verpleeghuizen. Ruim 16.000 observaties zijn verricht in
verschillende typen verpleeghuizen (zorgboerderijen,
kleinschalige woningen, reguliere afdelingen). Deze observaties
lieten zien dat bewoners van zorgboerderijen actiever zijn, meer
sociaal contact hebben, en vaker buiten komen in vergelijking tot
reguliere verpleeghuizen. Deze factoren hebben een positieve
invloed op de kwaliteit van leven van bewoners. De gemeten
kwaliteit van zorg is vergelijkbaar. Er werden geen verschillen
gevonden tussen zorgboerderijen en andere typen
verpleeghuizen met betrekking tot personele inzet, protocollen
rondom cliënt-veiligheid, of klinische uitkomsten zoals
bijvoorbeeld valincidenten, decubitus of ondervoeding.
Mantelzorgers van bewoners in zorgboerderijen kozen bewuster
voor de zorgboerderij, waren positiever over de fysieke
omgeving en sfeer, mogelijkheden voor activiteiten, en
ervaarden zorg als persoonsgerichter dan in andere typen
verpleeghuizen. Op basis van dit onderzoek worden enkele
aanbevelingen gedaan. Ten eerste zou de manier waarop
verpleeghuizen geëvalueerd worden, moeten veranderen,
waarbij er meer aandacht komt voor het bewonersperspectief. Ten tweede kunnen succesvolle
elementen van de zorgboerderij ook toegepast worden in andere vormen van verpleeghuiszorg, denk
hierbij aan de benaderingswijze van cliënten, of het gebruik van de fysieke omgeving. Ten derde
liggen er nog veel mogelijkheden voor vervolgonderzoek, denk hierbij aan het verbeteren van het
transitieproces naar een bepaald type verpleeghuis, of het onderzoeken van welke competenties
specifiek nodig zijn voor het werken in een innovatief verpleeghuis zoals de zorgboerderij.
Publicaties:
De Boer B., Hamers J.P.H., Beerens H.C., Zwakhalen S.M.G., Tan F.E.S. & Verbeek H. Living at The
Farm, Innovative Nursing Home Care for People with Dementia–Study Protocol of an Observational
Longitudinal Study. BMC geriatrics 2015; 15(1): 144. Doi: 10.1186/s12877-015-0141-x
De Boer B., Beerens H.C., Zwakhalen S.M.G., Tan F.E.S., Hamers J.P.H. & Verbeek H. Daily Lives of
Residents with Dementia in Nursing Homes: Development of The Maastricht Electronic Daily Life
Observation Tool. International Psychogeriatrics, 2016:1. Doi:10.1017/S1041610216000478
Beerens H.C., de Boer B., Zwakhalen S.M.G., Tan F.E.S., Ruwaard D., Hamers J.P.H. & Verbeek H.
The Association Between Aspects of Daily Life and Quality of Life of People with Dementia Living in
Long-Term Care Facilities: A Momentary Assessment Study. International Psychogeriatrics, 2016.
Doi: 10.1017/S1041610216000478
De Boer B., Hamers J.P.H., Zwakhalen S.M.G., Tan F.E.S., Beerens, H.C. & Verbeek H. Green Care
Farms as Innovative Nursing Homes, Promoting Activities and Social Interaction for People with
Dementia. Journal of the American Medical Directors Association, 2017:18(1) .
Doi:10.1016/j.jamda.2016.10.013
De Boer B., Hamers J.P.H., Zwakhalen S.M.G., Tan F.E.S. & Verbeek H. Quality of Care and Quality
of Life of People with Dementia Living at Green Care Farms: a Cross-Sectional Study. BMC
Geriatrics, 2017:17(1):155. Doi: 10.1186/s12877-017-0550-0
De Bruin S., de Boer B., Beerens H.C., Buist Y. & Verbeek H. Rethinking Dementia Care: The Value
of Green Care Farming. Journal of the American Medical Directors Association, 2017:18(3).
Doi:10.1016/j.jamda.2016.11.018
Buist Y., Verbeek H., de Boer B. & de Bruin S. Innovating Dementia Care; Implementing
Characteristics of Green Care Farms in Other Long-Term Care Settings. Accepted for publication in
International Psychogeriatrics

17

De Boer B., Hamers J.P.H., Zwakhalen S.M.G. & Verbeek H. Positive and Negative Experiences of
Informal Caregivers of People with Dementia Living in Green Care Farms, Small-Scale Living
Facilities, and Traditional Nursing Homes. Submitted to Aging & Mental Health
De Boer B. Living at the farm. An innovative alternative for regular nursing home care for people with
dementia. 2017.
https://hsr.mumc.maastrichtuniversity.nl/sites/intranet.mumc.maastrichtuniversity.nl/files/hsr_mumc_m
aastrichtuniversity_nl/public_news_events/e-book_dissertatie_bram_de_boer.pdf
Handleidingen:
De Boer B., Hamers J.P.H., Zwakhalen S.M.G., Beerens H.C. & Verbeek H. (2016): Maastricht
Electronic Daily Life Observation Tool Handleiding. Maastricht.
De Boer B., Hamers J.P.H., Zwakhalen S.M.G., Beerens H.C. & Verbeek H. (2016): Maastricht
Electronic Daily Life Observation Tool Manual. Maastricht.
Dichter M. N., de Boer B., Verbeek H., Halek, M. (2017): (2017): Benutzerhandbuch für die
deutschsprachige Maastricht Electronic Daily Life Observation Tool (MEDLO-Tool) Version 1.0.
Witten.

De implementatie van het programma Landbouw en zorg
Projectleider: J. Hassink (WUR)
Het doel van het project was om zorgboeren en andere stakeholders te informeren over de
onderzoeksresultaten op gebied van landbouw en zorg en zorgboeren te ondersteunen bij het
toepassen hiervan in de praktijk. In dit project is gekozen voor een mix van disseminatie activiteiten:
interactieve verkennende en verdiepende workshops met zorgboeren en andere stakeholders, blogs
voor verschillende websites, artikelen in vakbladen en op websites en een factsheet met de
belangrijkste resultaten uit het onderzoek. De focus lag op de specifieke kwaliteiten en de effecten
van zorgboerderijen voor verschillende doelgroepen.
Specifieke kwaliteiten van zorgboeren kunnen als volgt gegroepeerd worden: de aard van de
begeleiding, de sociale gemeenschap op de boerderij, de aard van het werk en de groene omgeving.
Zorgboeren wilden ook ondersteuning bij en aandacht voor innovatieve diensten die zij ontwikkelen ,
zoals leerwerktrajecten en 24 uurs zorg op de boerderij. Daarom zijn rond deze innovatieve diensten
workshops georganiseerd en zijn concrete tools verspreid.
De zorgboeren waren positief over de uitwisseling van ervaringen met andere zorgboeren.
Gemeenten en andere stakeholders zijn positief over innovatieve diensten die zorgboeren
ontwikkelen zoals leerwerktrajecten, begeleiding van schooluitvallers en 24 uurs zorg op de boerderij.
De zorgboeren gaven aan dat ze zich meer bewust werden van de voor hen vanzelfsprekende
kwaliteiten van de zorgboerderij en dat het hen stimuleerde om met de kwaliteiten bewuster om te
gaan en af te stemmen op individuele deelnemers. Zorgboeren, regionale organisaties van
zorgboeren en de Federatie Landbouw en Zorg vinden het belangrijk de in gang gezette ontwikkeling
van uitwisseling, reflectie en leren voort te zetten.
De onderzoekers hebben verscheidene ontwikkelde materialen beschikbaar gemaakt via de website
van de Federatie Landbouw en Zorg (www.landbouwzorg.nl). De zorgboeren gaven aan dat ze
behoefte hebben aan concrete producten om de zorgboerderij onder de aandacht te brengen van
gemeenten en andere partijen, zoals reguliere zorgaanbieders en zorgverzekeraars. Op basis van
hun wensen hebben de onderzoekers een factsheet geschreven met daarin een samenvatting van
eerder onderzoek op het gebied van de waarde van zorgboerderijen voor verschillende doelgroepen.
Verder zoeken zorgboeren ondersteuning bij het ontwikkelen van nieuwe diensten zoals
leerwerktrajecten. Het delen van de ontwikkelde materialen (o.a. een overzicht van de kwaliteiten) en
instrumenten (o.a. beschrijving van werkprocessen en monitor voor ontwikkeling
arbeidscompetenties) tijdens de verdiepende workshops werd zeer gewaardeerd.
Een aanbeveling is andere stakeholders, bijvoorbeeld gemeenten, te blijven betrekken bij de
zorglandbouw door bijeenkomsten te organiseren over specifieke thema’s zoals wonen, koppeling
met onderwijs en realisatie van leerwerkketens. Dat kan op lokaal, regionaal en landelijk niveau. De

18

zorglandbouw sector maakt zo zichtbaar dat ze een breder palet aan diensten kan aanbieden waar
vraag naar bestaat en die aansluit bij de beleidsdoelen van gemeenten.
Daarnaast zijn er nog diverse kennishiaten. Zo is er nog onvoldoende duidelijk over de betekenis van
het combineren van doelgroepen, zijn er nog weinig longitudinale studies, is meer kennis nodig over
mens/dier relaties waarbij zowel aandacht is voor het welzijn van de mens als dat van het dier. Verder
gaan steeds meer zorgboeren innovatieve diensten ontwikkelen en is er weinig tot geen kennis over
de effecten. Het gaat dan om leerwerktrajecten, onderwijs en behandeling met specifieke inzet van
dieren, planten en groen. Tenslotte is er nog weinig bekend over de mogelijk negatieve effecten van
zorglandbouw.
Publicatie:
Factsheet betekenis van zorgboerderijen:
https://zorgboeren.nl/files/2017-04-WUR-FACTSHEET-ZORGLANDBOUW.pdf

Bijlage 2: Lijst van geïnterviewden
De projectleiders





Hilde Verbeek (Assistant Professor, Department of Health Services Research, Universiteit
Maastricht)
Simone de Bruin (senior onderzoeker, RIVM)
Wietske van Oorsouw (onderzoekscoördinator Academische Werkplaats Leven met een
Verstandelijke Beperking (Tranzo, Tilburg Universiteit)
Jan Hassink (Onderzoeker landbouw en zorg, WUR)

De commissieleden




Jan van Vliet ((Beleidscoördinator/Topsector Tuinbouw en Uitgangsmaterialen Directie Agroen Natuur Kennis, Ministerie van Economische Zaken)
Rosanne Metaal (beleidsmedewerker Directie Europees Landbouwbeleid en
Voedselzekerheid, ministerie van Economische Zaken)
Ingrid Blok (Beleidsmedewerker directie Langdurige Zorg / Kwaliteit Zorginstellingen,
Ministerie van VWS)
Arjan Monteny (vicevoorzitter van de Federatie Landbouw en Zorg, zorgboer bij zorgboerderij
Op Aarde)
Ton van der Biezen (directeur Federatie Landbouw en Zorg)



Marjolein Scholten (programmasecretaris ZonMw)





Bijlage 3: Links






Lijst Nederlandstalige rapporten zorglandbouw
zorgboeren.nl
landbouwzorg.nl
www.bvkz.nl
www.zonmw.nl/dementie

19