Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

27 625

Waterbeleid

Nr. 305

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
MILIEU
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 juni 2013
In deze brief schets ik u de problematiek van geneesmiddelen in het
drinkwater en het milieu en ga ik in op de aanpak van de problematiek
waarbij ik ook een relatie leg met andere microverontreinigingen.
Daarnaast informeer ik u over de bereikte resultaten van de acties
opgenomen in de brief uit 20071. Deze brief stuur ik mede namens de
minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), en de staatssecretaris van Economische Zaken (EZ). Met deze brief geef ik invulling aan de
toezegging gedaan tijdens het algemeen overleg water op 4 juli 2012.
Omvang van de problematiek
Geneesmiddelen zijn biologisch actieve stoffen die ontworpen zijn om bij
relatief lage concentraties een farmacologisch effect te veroorzaken bij
mens en dier. Vast staat dat veel van de gebruikte geneesmiddelen
worden aangetroffen in oppervlaktewater. In sommige gevallen is
aangetoond dat geneesmiddelen in het oppervlaktewater nadelige
effecten hebben op aquatische ecosystemen, zoals bijvoorbeeld het
vervrouwelijken van mannelijke vissen en antibioticaresistentie in
bacteriën. Een evaluatie uitgevoerd door de Duitse overheid laat zien dat
er voor twintig procent van de geneesmiddelen die in het Duitse oppervlaktewater worden aangetroffen, voldoende openbare milieutoxicologische gegevens beschikbaar zijn om een risico voor het milieu vast te
stellen. Voor de helft daarvan wordt een risico voor het milieu niet
uitgesloten. Onderzoeken laten zien dat geneesmiddelen voorkomen in
het oppervlaktewater bij drinkwaterinnamepunten en in drinkwater. Door
toenemende investeringen van de drinkwaterbedrijven zijn de concentraties in het drinkwater echter dusdanig laag dat er op dit moment geen
risico is voor de volksgezondheid. De Gezondheidsraad2 concludeerde
overigens al in 2001 dat de mogelijke risico’s van continue blootstelling
1
2

kst-27625-305
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Kamerstuk 28 808, nr. 39
Gezondheidsraad, Milieurisico’s van geneesmiddelen, 2001

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 27 625, nr. 305

1

aan geneesmiddelen niet bij voorbaat als onbetekenend terzijde kunnen
worden geschoven.
Op dit moment wordt met enig voorbehoud de vracht aan humane
geneesmiddelen in het afvalwater conservatief geschat op 32 ton (62 ton
inclusief röntgencontrastmiddelen). Een aanzienlijk deel daarvan, 11 ton
(24 ton inclusief röntgencontrastmiddelen), komt in het oppervlaktewater
terecht. Bij deze geschatte hoeveelheid is alleen rekening gehouden met
de werkzame bestanddelen in humane geneesmiddelen en niet met de
afbraakproducten die hieruit gevormd worden en ook milieurelevant
worden geacht. Er is een stijgende trend waarneembaar in het gebruik
van geneesmiddelen in Nederland. De verwachting is dat deze trend zal
aanhouden onder invloed van de vergrijzing. Ook diergeneesmiddelen
komen in het milieu terecht, voor het overgrote deel in de bodem via de
mest en in mindere mate via uit- en afspoeling in het oppervlakte- en
grondwater. Daarnaast komt naar schatting 33 ton humane geneesmiddelen (65 ton inclusief röntgencontrastmiddelen) via de Rijn ons land
binnen.
Maatschappelijke opgave
Ik ben mij bewust van de uitspraak van de Gezondheidsraad en de
wetenschappelijke onderzoeken die in toenemende mate laten zien dat
risico’s als gevolg van de aanwezigheid van geneesmiddelen in het milieu
niet zijn uit te sluiten. Er ligt mijns inziens daarom een maatschappelijke
opgave om de belasting van het oppervlaktewater met geneesmiddelen
en andere microverontreinigingen terug te dringen. Ik deel ook de mening
van de staatssecretaris van EZ en de minister van VWS, zoals die eerder
schriftelijk3 aan uw Kamer kenbaar is gemaakt, dat uit oogpunt van
voorzorg (dier)geneesmiddelen niet thuishoren in het milieu.
Voorgestelde aanpak
Om invulling te geven aan de hierboven geformuleerde maatschappelijke
opgave stel ik voor:
• een brongerichte aanpak gericht op de eerste stappen in de keten van
geneesmiddelen;
• in overleg met betrokken partijen te komen tot een gedeeld probleembesef en gevoel van urgentie en van daaruit de mogelijkheden te
verkennen van doelmatige maatregelen gericht op geneesmiddelen en
andere microverontreinigingen in de afvalfase;
• Op basis van deze verkenning met betrokken partijen af te spreken
binnen welke termijn en waar aanvullende zuivering van geneesmiddelen wordt ingezet;
• voor deze maatregelen ook aandacht te vragen in de internationale
commissies voor de diverse stroomgebieden en binnen de Europese
Unie.
Uw Kamer zal over de vorderingen worden geïnformeerd.
Uitgangspunt bij de voorgestelde aanpak is het stimuleren van een
brongerichte aanpak. Deze brongerichte aanpak richt zich op de eerste
schakels in de keten van geneesmiddelen: ontwerp, productie, distributie
en gebruik van geneesmiddelen. Omdat het ontwikkelen van geneesmiddelen een langdurig proces betreft met grote onzekerheden over de kans
van slagen, is het meewegen van milieucriteria bij het ontwikkelen van
geneesmiddelen een lastig aspect. Desondanks zullen de minister van
VWS en de staatssecretaris van EZ hier aandacht voor blijven vragen. De

3

Kamerstuk 28 286, nr. 536

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 27 625, nr. 305

2

mogelijke ontwikkeling van beter biologisch afbreekbare röntgencontrastmiddelen is hiervan een voorbeeld.
Het doelmatig gebruik van humane geneesmiddelen is en blijft een
belangrijk onderwerp voor de minister van VWS, vanuit het oogpunt van
kwaliteit van de zorg en betaalbaarheid. Bij doelmatig gebruik van
humane geneesmiddelen gaat het om het juiste geneesmiddel, in de
juiste hoeveelheid en dosering op het juiste tijdstip. Dit leidt niet per
definitie tot vermindering van de milieubelasting. Deze brongerichte
aanpak kent daardoor zijn grenzen. In ieder geval leidt deze aanpak tot een
optimale inzet van geneesmiddelen en zo weinig mogelijk verspilling. Feit
is dat door het gebruik van humane geneesmiddelen restanten hiervan
het watermilieu zullen blijven verontreinigen als geen aanvullende
maatregelen worden genomen.
Aangezien antibioticaresistentie een dreiging is voor de volksgezondheid,
hebben de staatssecretaris van EZ en de minister van VWS ook maatregelen getroffen om het antibioticagebruik in de veehouderij terug te
dringen. Ik verwijs hiervoor naar de betreffende Tweede Kamerstukken4.
Hiermee is een goed resultaat behaald, eind 2012 was er door de
veehouderij al 49% reductie van het antibioticagebruik behaald ten
opzichte van 2009. Verdere reductie is nodig en daarom hebben de
staatssecretaris van EZ en de Minister van VWS een reductiedoelstelling
van 70% voor eind 2015 ten opzichte van 2009 voor de veehouderij als
geheel vastgesteld. Deze inzet draagt eveneens bij aan het verminderen
van het probleem van diergeneesmiddelen in het milieu.
Ik constateer dat de hierboven beschreven brongerichte aanpak alleen niet
zal leiden tot een volledige oplossing van de problematiek en bovendien
naar verwachting lange realisatietermijnen met zich zal meebrengen. Ik
neem daarbij ook in ogenschouw de uitkomsten van de acties beschreven
in de brief aan uw Kamer uit 2007, waar ik later in deze brief op terugkom.
Daarom wil ik ook de mogelijkheden verkennen van doelmatige maatregelen gericht op geneesmiddelen in de afvalfase: het sluitstuk van de
geneesmiddelenketen. Het gaat hierbij veelal om maatregelen in de
waterketen: zuivering van afvalwater bij ziekenhuizen en zorginstellingen,
aanvullende zuivering van afvalwater bij rioolwaterzuiveringsinstallaties,
aanvullende zuivering van water bij de productie van drinkwater of door
het verwijderen van geneesmiddelen uit urine bij instellingen en
woonwijken. Het naar uw Kamer gestuurde onderzoek5 geeft een
overzicht van de mogelijkheden. Ik wil hierover met betrokken partijen,
waaronder zorginstellingen, waterschappen, drinkwaterbedrijven en
gemeenten in overleg treden. Hiermee geef ik tevens uitvoering aan de
motie6 Van Veldhoven / Fokke die tijdens het debat over de begroting 2012
van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu is aangenomen. Mijn inzet
is om te komen tot afspraken over een stapsgewijze aanpak, waarbij ik
een prioritering zie op basis van risico’s voor de volksgezondheid
(drinkwatervoorziening) en risico’s voor gevoelige ecosystemen. De
koepelorganisaties van waterschappen en drinkwaterbedrijven hebben
zich bereid verklaard om met mij in overleg te treden om te komen tot
afspraken. In een stapsgewijze aanpak kan eveneens rekening worden
gehouden met regionaal maatwerk, economische ontwikkelingen en met
momenten waarop maatregelen het meest kosteneffectief kunnen worden
uitgevoerd, bijvoorbeeld wanneer vervangingsinvesteringen aan de orde
zijn. Dit beleidsspoor richt zich overigens niet alleen op geneesmiddelen,
maar op alle microverontreinigingen in de waterketen en het oppervlakte4

Kamerstuk 29 683, nr. 65, Kamerstuk 29 683, nr. 106, nr. 124, 126 en Kamerstuk 29 683, nr. 156
Kamerstuk 27 625, nr. 281
6
Kamerstuk 33 400 XII, nr. 33
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 27 625, nr. 305

3

water. De vracht aan andere microverontreinigingen is naar schatting 10
keer zo groot als de vracht aan geneesmiddelen.
Ik ben mij ervan bewust dat de afspraken in het Bestuursakkoord Water,
dat een looptijd heeft tot 2020, de waterschappen vrijwel geen ruimte
bieden voor extra investeringen in de komende tien jaar en dat drinkwaterbedrijven die oppervlaktewater innemen voor de drinkwaterbereiding,
zich momenteel genoodzaakt voelen de komende periode extra te
investeren in aanvullende zuiveringsmaatregelen om de kwaliteit van het
drinkwater op het huidige niveau te borgen. Met mijn voornemen om te
komen tot afspraken over een stapsgewijze aanpak beoog ik de betrokken
partijen een zodanig meerjarenperspectief te bieden dat deze partijen
verantwoorde investeringsbeslissingen kunnen nemen.
Ook bovenstrooms is veel aandacht voor de aanwezigheid van restanten
van geneesmiddelen en andere microverontreinigingen in het afvalwater
en oppervlaktewater. In Duitsland is een tiental rioolwaterzuiveringsinstallaties al voorzien van een aanvullende zuiveringsstap, vooral ter
bescherming van de drinkwatervoorziening. Zwitserland heeft concrete
initiatieven genomen om een deel van de rioolwaterzuiveringsinstallaties
te gaan voorzien van een aanvullende zuiveringsstap voor verwijdering
van restanten van geneesmiddelen en andere microverontreinigingen. De
verwachting is dat dit gaat gebeuren binnen een periode van 15 jaar bij
circa 100 rioolwaterzuiveringsinstallaties. Ook binnen de internationale
Commissie ter bescherming van de Rijn wordt de aanwezigheid van
microverontreinigingen, zoals geneesmiddelen, in het oppervlaktewater in
het Rijnstroomgebied in toenemende mate erkend. Bovendien is er een
groeiend besef dat een goede kwaliteit van het effluent van rioolwaterzuiveringsinstallaties doorwerkt in een verbeterde waterkwaliteit van de Rijn.
Effluenten van rioolwaterzuiveringsinstallaties leveren een aanzienlijke
bijdrage aan de waterafvoer in de Rijn, welke kan oplopen tot 20% of meer
in laagwaterperioden.
Gezien deze ontwikkelingen ben ik voornemens om in de internationale
commissies voor de diverse stroomgebieden, waaronder die van de Rijn,
samen met de andere lidstaten op zoek te gaan naar de meest doelmatige
maatregelen voor het verwijderen van microverontreinigingen, waaronder
geneesmiddelen. Een gezamenlijke aanpak is voor Nederland van groot
belang, omdat het Nederlandse oppervlaktewater voor een belangrijk deel
wordt gevoed door water uit de bovenstrooms gelegen landen.
Door voor te stellen drie geneesmiddelen op te nemen op de lijst van
prioritaire stoffen heeft de Europese Commissie de internationale
discussie over deze stoffen op gang gebracht. Uiteindelijk is door de
Europese Raad en het Europees Parlement hiervoor niet gekozen. Wel is
afgesproken dat de Europese Commissie binnen twee jaar een strategie
opstelt waarin wordt beschreven hoe negatieve milieueffecten van
medicijnresten voorkomen kunnen worden. Ook wordt in opdracht van de
Europese Commissie een studie uitgevoerd naar de impact van farmaceutische stoffen op het milieu. De uitkomsten van deze studie worden
betrokken bij het opstellen van de strategie. Ik volg met grote interesse de
Europese ontwikkeling op dit dossier. Mede in het verlengde van deze
discussie blijven mijn collega’s en ik ons inzetten voor een correcte en
eenduidige milieubeoordeling bij de registratie van humane en veterinaire
geneesmiddelen.
Resultaten acties
In februari 2007 bent u geïnformeerd over de voorgenomen en deels al in
gang gezette acties gericht op het reduceren van de belasting van
oppervlaktewater en grondwater met humane en veterinaire geneesmiddelen. In september 2009 heeft u over dit onderwerp een voortgangsrap-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 27 625, nr. 305

4

portage7 ontvangen. Op basis van de uitgevoerde acties is in het
algemeen op te merken dat in de gehele keten van geneesmiddelen
(ontwerp, productie, distributie, gebruik en zuivering) maatregelen te
treffen zijn die de belasting van het oppervlaktewater met geneesmiddelen kunnen verminderen. Echter, niet van alle maatregelen wordt de
effectiviteit of efficiëntie even hoog ingeschat. Maatregelen aan het begin
van de geneesmiddelenketen zullen niet tot een totaaloplossing van de
problematiek leiden.
Om dit te bereiken zullen ook maatregelen genomen moeten worden aan
het eind van de geneesmiddelenketen. Daar komt bij dat de termijn
waarop een verlaagde belasting van geneesmiddelen naar het milieu,
mocht het te verwachten zijn op grond van maatregelen eerder in de
geneesmiddelenketen, ver in de toekomst ligt. In de bijlage bij deze brief
vindt u een overzicht van de uitkomsten per actie8. Hiermee beschouw ik
de uitvoering van de brief uit 2007 als afgerond.
De staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,
W.J. Mansveld

7
8

Kamerstuk 30 535 en Kamerstuk 27 625, nr. 19.
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 27 625, nr. 305

5