Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

27 062

Alleenstaande minderjarige asielzoekers

Nr. 137

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE EN
VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 december 2023
Zoals aangekondigd in mijn brief aan uw Kamer van 4 november 20221 is
binnen mijn departement een onderzoek gestart naar de oorzaken van de
hogere instroom van alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv).
Daarnaast is het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC)
een kwalitatief onderzoek gestart. Met deze brief informeer ik u over deze
uitkomsten en geef ik mijn reactie weer op de belangrijkste bevindingen.
Aanleiding
Sinds de zomer van 2021 is sprake van een verhoogde instroom van amv.
Om meer inzicht te krijgen in de samenstelling van deze groep, is binnen
mijn departement een kwantitatief onderzoek uitgevoerd naar de
instroomcijfers van amv in Nederland. Als onderdeel van dit kwantitatieve
onderzoek zijn via het European Migration Network (EMN) vragen gesteld
over de amv instroom buiten het asielsysteem, zoals binnen kindbeschermingssystemen.
In aanvulling op het kwantitatieve onderzoek van het departement is het
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC)
vervolgens een kwalitatief onderzoek gestart om inzicht te krijgen in de
beweegredenen van deze groep om voor Nederland te kiezen, dan wel de
redenen waarom zij in Nederland terechtkomen. Daartoe heeft het WODC
een QuickScan van literatuurstudie verricht en een kennistafel met experts
georganiseerd. Het WODC heeft de onderzoeksresultaten middels een
Kennisbericht gepubliceerd. De volgende onderzoeksvragen zijn daarin
richtinggevend:
– Wat kan er gezegd worden over de redenen van de recente toename in
de instroom van amv en de veranderingen in de samenstelling van de
groep?

1

kst-27062-137
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 19 637, nr. 3006

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 062, nr. 137

1

–

Wat zijn de redenen voor amv om in Nederland terecht te komen? Is
het aannemelijk dat deze redenen anders zijn voor de huidige piek dan
die in 2015?

Bevindingen kwantitatief departementaal onderzoek
Het is volgens de onderzoekers complex gebleken om de instroom van
amv te vergelijken met andere Europese lidstaten. Waar in NoordEuropese landen zoals Nederland en België het toelatingsbeleid voor amv
gebaseerd is op asiel, is in Zuid-Europese landen zoals Spanje en Italië het
toelatingsbeleid voor amv gebaseerd veelal op kinderbescherming. In die
landen is het aanvragen van asiel vaak niet nodig om als minderjarige
rechtmatig verblijf te krijgen wat daar derhalve resulteert in lage
instroomcijfers in het asielsysteem. Dat geldt naast Spanje en Italië ook
voor Frankrijk.
Bovendien geldt dat amv soms in verschillende lidstaten asiel aanvragen2.
Dat betekent dat er deels overlap zit in het aantal asielaanvragen van de
verschillende Europese lidstaten. Omdat uitgebreid dossieronderzoek
noodzakelijk is om die overlap te corrigeren, is deze component in
onderhavig onderzoek niet nader uitgesplitst.
Het aandeel amv binnen de asielinstroom in Nederland nam toe van
8 procent in 2017 tot 16 procent in 20233. De instroom van amv neemt
sterker toe dan de instroom van het totaal aantal eerste asielaanvragen.
Hierbij dient de kanttekening geplaatst te worden dat historisch gezien de
instroom van amv sterk fluctueert.
De top-5 nationaliteiten van de amv instroom betreffen in 2023 nationaliteiten met een hoog inwilligingspercentage. De instroom Syrische amv is
het sterkst toegenomen. In 2023 (t/m november) was het aandeel Syrische
amv 49 procent, Eritrese amv 18 procent, Somalische amv 9 procent,
Iraakse amv 5 procent en Soedanese amv 4 procent van de totale amv
instroom.
Dit verkennende onderzoek helpt vooral om een indicatief beeld te geven
van de omvang en samenstelling van de instroom amv. Geconcludeerd
kan worden dat, op basis van gegevens van Eurostat4, er sprake is van
een toename van het aandeel van Nederland in de totale Europese amv
asielinstroom. Het aandeel van Nederland binnen de totale EU amv
asielinstroom is scherp toegenomen van 4 procent in 2017 tot 13 procent
in 20235.
Bevindingen kwalitatief onderzoek WODC
Uit het Kennisbericht van het WODC blijkt dat er belangrijke verschillen
zijn onder amv die voor vertrek uit het land van herkomst al een bestemmingsland op het oog hebben. Op hoofdlijnen geldt, net zoals in het
eerdere WODC-onderzoek6, dat veel amv die in Nederland asiel hebben
aangevraagd, zonder een beoogde bestemming waren vertrokken of
beoogden om naar «Europa» te gaan. Het huidige onderzoek van het

2

Een Dublinoverdracht van een alleenstaande minderjarige vreemdeling is alleen toegestaan
indien dit in het belang van het kind is.
3
Bron: IND. Peildatum november 2023.
4
Eurostat is het bureau voor de statistiek van de Europese Unie.
5
Bron: Eurostat. Peildatum september 2023.
6
WODC Cahier 2018-18, «Unaccompanied minor asylum seekers in the Netherlands: choice or
chance?» I. Kulu-Glasgow e.a.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 062, nr. 137

2

WODC bevestigt echter dat Syrische amv een uitzondering vormen7. De
beoogde bestemming van Syrische jongeren die recentelijk naar
Nederland zijn gekomen, was vaak Nederland. Deze groep is goed
geïnformeerd over de mogelijkheden tot verblijfsrecht en gezinshereniging in Nederland. Door de verslechterde situatie in Turkije zijn
Syrische amv uit Turkije op zoek naar betere toekomstmogelijkheden voor
het gezin als geheel. In bepaalde gevallen worden amv door de familie
vooruitgestuurd met als doel om gezinshereniging in Nederland aan te
vragen, aangezien amv niet worden teruggestuurd naar het eerste
EU-land waar ze zijn ingereisd of een asielaanvraag hebben gedaan, of
zodat de vaders kunnen achterblijven om voor het gezin te zorgen.
Familie- en sociale netwerken in verschillende Europese landen zijn voor
hen daarbij een belangrijke bron van informatie. Via sociale media wordt
informatie over verschillende onderwerpen uitgewisseld, zoals over
verschillende aspecten van de procedures en het leven in Nederland.
Veel andere jongeren migreren zonder een duidelijk land in gedachten en
bepalen hun voorkeursbestemming terwijl ze onderweg zijn of omdat hun
ambities niet worden verwezenlijkt op de oorspronkelijke migratiebestemming.
In onderhavig onderzoek benadrukken experts dat migratieplannen steeds
weer veranderen gedurende de reis. Jongeren nemen onderweg nieuwe
beslissingen om verschillende redenen, zoals de aanwezigheid van
grenscontroles, informatie die zij in hun eigen sociale netwerk krijgen of
van mensen die zij toevallig ontmoeten.
De geraadpleegde experts noemen verschillende redenen waarom amv
uiteindelijk in Nederland terechtkomen. Daarin is niet altijd een sterke
rangschikking te onderscheiden behalve dat een gevoel van veiligheid en
de aanwezigheid van sociale netwerken veelvuldig genoemd worden.
Experts onderstrepen dat het heel belangrijk is om per nationaliteit te
kijken welke motieven redengevend zijn voor amv om naar Nederland te
komen, omdat per nationaliteit sterke verschillen zichtbaar zijn. Ook
kunnen meerdere factoren tegelijkertijd een rol spelen in waarom
jongeren uiteindelijk naar Nederland komen.
Volgens meerdere experts wordt veiligheid als veelvoorkomende
push-factor genoemd, zowel om land van herkomst te verlaten als om
door te reizen naar Nederland na aankomst in Europa. De geraadpleegde
experts benoemen namelijk dat de landen aan de buitengrenzen van
Europa, in het bijzonder Griekenland, geen landen zijn waar jongeren zich
willen vestigen omdat ze zich daar niet veilig voelen en lang moeten
wachten op procedures.
Met name Eritrese en Somalische jongeren die uit een wankele of zwakke
gezinsstructuur komen, en in het land van herkomst vaak op straat
zwerven, zijn op zoek naar een veilige leefomgeving die zij in de landen
aan de buitengrenzen van Europa niet vinden.
Mensensmokkelaars spelen een belangrijk rol in het bepalen van
Nederland als bestemming voor amv. Voor sommige jongeren is hun rol
bepalend in waarom ze in Nederland eindigen, ook in gevallen waar hun
beoogde bestemming niet Nederland was. Voor anderen is de rol van
smokkelaars beperkt tot het garanderen van aankomst in Europa en het
functioneren als een bron van informatie over welke mogelijkheden er zijn
in verschillende Europese landen, over de grenscontroles, en over hoe zij
zich schuil kunnen houden voor politie of andere autoriteiten.
7

Zie ook: WODC Cahier 2018-18, «Unaccompanied minor asylum seekers in the Netherlands:
choice or chance?» I. Kulu-Glasgow e.a.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 062, nr. 137

3

Ook het imago van Nederland als vrije en tolerante samenleving is een
bepalende factor, met name voor jongeren die vluchten uit conservatieve
of religieuze samenlevingen en die op zoek zijn naar een betere toekomst.
In dit verband wordt als voorbeeld LHBTIQ+ jongeren genoemd. Deze
jongeren kunnen aannemen dat de tolerante houding in de Nederlandse
samenleving wat betreft mensenrechten ook een rol speelt in het
asielbeleid. Hetzelfde geldt voor jongeren uit Irak en Noord-Syrië, waar
jongeren naar Nederland komen vanwege de vrees voor etnische,
religieuze en politieke vervolging.
Voorts zijn de mogelijkheden tot onderwijs en werkgelegenheid redengevend. Veel jongeren willen niet alleen overleven en veilig zijn, maar
uiteindelijk ook een goede toekomst opbouwen, waarbij ze kunnen
studeren en geld verdienen. Zolang jongeren kunnen vasthouden aan een
toekomstperspectief in Nederland accepteren zij de lange duur van de
procedures.
Eerder onderzoek van het WODC8 liet zien dat de reputatie van Nederland
met betrekking tot de snelheid van de procedures, in het verleden de
meest genoemde reden was door jongeren om in Nederland terecht te
komen. In dat kader werd toen het positieve beeld van Nederland
genoemd met betrekking tot procedures.
Omdat Nederland geen snelle procedures meer kent vanwege de
voorraden bij het afhandelen van de asielaanvragen, en gezinnen vaak
lang van elkaar gescheiden zijn tot gezinshereniging plaatsvindt, is, zo
stellen de onderzoekers de verwachting dat het imago van Nederland als
land van snellere procedures niet meer geldt. Tegelijkertijd geldt dat
informatie circuleert onder sociale netwerken en in de diaspora die niet
altijd correspondeert met de werkelijkheid.
Voor sommige jongeren is Nederland een transitland. Zo zijn er jongeren
die naar Nederland komen voor wie de beoogde bestemming eigenlijk het
Verenigd Koninkrijk is (vooral Eritrese, Somalische en Jemenitische amv)
omdat zij in het Verenigd Koninkrijk betere mogelijkheden hebben voor
integratie en werk. Zij worden hierover vanuit de diaspora geïnformeerd.
In dat verband noemt een expert de grote toename na de Brexit van het
aantal amv in het Verenigd Koninkrijk. Jongeren die eerder via Frankrijk
naar het Verenigde Koninkrijk reisden, proberen nu dat land via Nederland
te bereiken vanwege de strengere grenscontroles in Frankrijk. In dat kader
rijst de vraag of de jongeren die recentelijk naar Nederland zijn gekomen,
ook daadwerkelijk in Nederland blijven.
Aanwezigheid van familie en etnische netwerken speelt volgens de
experts een grote rol voor jongeren om naar een bepaald land te gaan.
Wat Nederland betreft zien we dat volgens de geraadpleegde experts
vooral terug bij de Syrische, Somalische en Irakese gemeenschap. Deze
netwerken zijn tevens een bron van informatie en bieden hulp bij
aankomst.
Voorts is door de geraadpleegde experts naar voren gebracht dat veel
jongeren toevalligerwijs in Nederland belanden, al dan niet met hulp van
een mensensmokkelaar. Hier is het van belang te benoemen dat jongeren
hun leeftijds- of reisgenoten niet uit het oog willen verliezen en hen
simpelweg volgen in het migratietraject. Soms spelen ook vage positieve
associaties over Nederland een rol.

8

WODC Cahier 2018-18, «Unaccompanied minor asylum seekers in the Netherlands: choice or
chance?» I. Kulu-Glasgow e.a.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 062, nr. 137

4

Reactie
Ik ben de onderzoekers van het WODC erkentelijk voor de rapportage.
Mijn waardering geldt eveneens voor het onderzoek uitgevoerd op mijn
departement. Zowel de cijfermatige verkenning over de verhoogde
instroom van amv als het kwalitatieve onderzoek door het WODC naar de
beweegredenen van amv om naar Nederland te komen, bieden inzichten
in de verschillende factoren die voor amv van invloed zijn om naar
Nederland en naar andere EU-lidstaten te gaan. Ook toekomstige
cijfermatige ontwikkelingen worden door het departement gevolgd.
Hoewel er uiteenlopende, en per nationaliteit unieke, motieven zijn voor
een amv om diens asielverzoek uiteindelijk in Nederland in te dienen, zie
ik in de gerapporteerde feiten in het onderzoek in ieder geval het belang
van een verdere harmonisering van het gemeenschappelijk Europees
Asielstelsel (GEAS). Een belangrijke mijlpaal hierbij is het akkoord op
hoofdlijnen dat het Spaans Voorzitterschap bereikte met het Europees
Parlement over het Asiel en Migratiepact, waarover uw Kamer gister per
brief is geïnformeerd.9
Ik acht het verder aan een toekomstig kabinet om daar waar nationale
beleidsaanpassingen mogelijk en noodzakelijk worden geacht, verder
keuzes te maken.
De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,
E. van der Burg

9

Kamerstuk 32 317, nr. 865.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 062, nr. 137

5