Grenzen slechten, regio’s
verbinden, mensen bewegen
Rapportage Actieteam Grensoverschrijdende Economie en Arbeid

Onder embargo tot maandag 30 januari 2017 16.00 uur.

›

Voorwoord
Het leven in de grensregio is anders dan in de rest van ons land.
Mensen die daar wonen kunnen niet alleen in Nederland, maar
ook in België of Duitsland aan de slag. Zo liggen er net over de
grens allerlei kansen om te werken, ondernemen of stage te
lopen. Maar die grens levert tegelijkertijd ook belemmeringen
op. Voor mensen die niet in een grensgebied wonen is dat vaak
moeilijk te begrijpen. Dat gold tijdens de start van het Actieteam
Grensoverschrijdende Economie en Arbeid in 2015 ook voor
mij. Gelukkig is dat veranderd dankzij de vele gesprekken en
werkbezoeken in de grensstreek. Je gaat het pas zien als je het
doorhebt, zou Johan Cruijff zeggen.

Grensbelemmeringen ontstaan vaak door verschillen in regelgeving
tussen landen. “Pas de regels in Nederland dan aan”, werd mij het
afgelopen jaar vaak verteld. Helaas kan dat niet altijd, bijvoorbeeld
omdat er andere nationale of internationale belangen zijn. Natuurlijk
wordt er al langer hard gewerkt aan de oplossing daarvoor. Maar
het wederzijdse onbegrip tussen mensen uit de grensregio’s en uit
andere delen van het land leidde ertoe dat er naast elkaar werd
gewerkt. En niet met elkaar. Daarom verloopt het oplossen van
grensbelemmeringen vaak moeizaam, met onvoldoende resultaat.

‹
›

Bij de start van het actieteam was er dan ook veel scepsis. Weer een
nieuwe actiegroep, weer praten en weer papier. De samenstelling
en de aanpak van het actieteam hebben deze scepsis echter weten
weg te nemen. De deelname van zowel Rijk, provincies, Euregio’s,
gemeenten en andere relevante partijen hebben er voor gezorgd
dat alle leden van het actieteam heel nadrukkelijk de gezamenlijke
verantwoordelijkheid voor de uitdagingen voelden. En dat werd ook
buiten het team opgemerkt.
De aanpak van het actieteam was er op gericht weg te blijven van
abstracties, te focussen op concrete oplossingen en acties en vast te
leggen wie voor welke actie verantwoordelijk is. Daarbij dankbaar
gebruik makend van de kennis en ervaring uit de buurlanden. Niet
alleen bedenken, maar vooral ook doen. Zo ontstond er nieuw elan,
hernieuwd enthousiasme en nieuwe energie om problemen aan te
pakken en kansen te benutten. Zowel in de regio als bij betrokken
ministeries. Dat heeft geleid tot de actieagenda die in dit rapport is
opgenomen.
Ondanks de goede en concrete stappen die het actieteam heeft
gezet, is er nog veel werk te doen. De veertig benoemde acties uit de
actieagenda moeten nog uitgevoerd of voortgezet worden. Om de

MENU

PRINT

2

vijftien doelen uiteindelijk te bereiken, moeten we ongetwijfeld ook
nog andere acties in gang zetten. Tegelijkertijd realiseren we ons dat
er - ondanks alle inspanningen - altijd grensbelemmeringen blijven
bestaan. Landen verschillen nu eenmaal van elkaar, dat verandert in
de toekomst niet.
Door blijvende aandacht aan het onderwerp te geven, beperken we
die belemmeringen tot een minimum. Goede informatievoorziening
is daarbij cruciaal. Grootste zorg blijft het gebrek aan bewustzijn van
de kansen en mogelijkheden aan de andere kant van de grens. Het
vergroten van dit bewustzijn moet een blijvend punt van aandacht
zijn: het is een gezamenlijke opdracht voor alle betrokken partijen.
Zo wordt het voor werkzoekenden, ondernemers en studenten niet
alleen gemakkelijker maar ook vanzelfsprekender om de stap over de
grens te zetten.
Winnen doe je met z’n allen. Ook dat zijn wijze woorden van Johan
Cruijff. Daarom wil ik een aantal mensen bedanken. Allereerst dank
ik de experts en professionals uit Nederland, België en Duitsland die
hun tijd, kennis en kunde ter beschikking hebben gesteld.

‹

En uiteraard ook de leden van het actieteam en de voorbereidings­
groep voor hun betrokkenheid, inzet én wil om gezamenlijk tot
praktische oplossingen te komen.
Het Consulaat Generaal te Düsseldorf en de Vlaamse
vertegenwoordiging in Nederland ben ik dankbaar voor het leggen
en bestendigen van de juiste contacten in Nedersaksen, NoordrijnWestfalen en Vlaanderen. Tenslotte gaat mijn dank uit naar het
secretariaat, waar ambtenaren van de ministeries van OCW, SZW,
EZ en BZK enorm hebben geholpen met hun denk- en schrijfwerk.
Dankzij de inzet van deze ‘motor van het actieteam’ is onze opdracht
tot een goed einde gebracht.

Matthijs E. Huizing
Voorzitter Actieteam Grensoverschrijdende Economie en Arbeid

›
MENU

PRINT

3

Inhoudsopgave
Samenvatting

7

Bereikbaarheid

Werken, studeren en ondernemen
over de grens: van belemmeringen
naar kansen

8

Ondernemerschap

9

Hoe verder?

2

Informatievoorziening

10

Vasthouden en doorpakken!

3

Arbeidsbemiddeling

1: Actieagenda

4

Buurtaal en cultuur

2: Samenstelling actieteam

5

Diploma-erkenning

3: Factsheet Grensregio’s

6

Stages en leerwerkplekken

1

‹
›

In het rapport zijn ter verduidelijking of als toelichting onderzoeks­resultaten
MENU

en voorbeelden van succesvolle grensoverschrijdende projecten opgenomen.
Deze vindt u terug in de kaders.

PRINT

4

1

Samenvatting

2
3
4
5
6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

5

1
2

De economie en arbeidsmarkt in Nederlandse grensregio’s
functioneren gemiddeld genomen minder goed dan in de rest van
Nederland. In de grensregio’s is de arbeidsparticipatie relatief laag
en de werkloosheid hoog. Aan de andere kant van de grens liggen
echter kansen voor werkzoekenden, ondernemers en studenten
die niet of onvoldoende worden benut. Verschillen in taal, cultuur,
onderwijs, fiscale systemen en sociale zekerheidsstelsels staan
het goed functioneren van een grensoverschrijdende economie
en arbeidsmarkt nog teveel in de weg. Er zijn in de afgelopen
jaren veel initiatieven genomen om grensoverschrijdende arbeid
en ondernemerschap te stimuleren en er is veel gebeurd om de
belemmeringen weg te nemen. Desondanks is er nog genoeg te
winnen. Dat besef wordt breed gedeeld, zowel in België, Duitsland
als Nederland.

3
4
5
6
7
8

Naar aanleiding van onder meer een toezegging aan de Tweede Kamer,
een position paper van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG)
en coalitieakkoorden van de grensprovincies hebben de ministers van
Economische Zaken (EZ) en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK) in overleg met regionale overheden, de VNG, de Euregio’s en
MKB-Nederland in 2015 besloten een interbestuurlijk actieteam voor
het stimuleren van de grensoverschrijdende economie en arbeid op
te richten1. Het actieteam is op 1 oktober 2015 van start gegaan.
De opdracht aan het actieteam was om de grensoverschrijdende
economie en arbeid een impuls te geven door de lopende initiatieven
te stimuleren, belemmeringen in kaart te brengen en hiervoor de
nodige acties te formuleren.

9
10

‹
›

Het actieteam heeft in nauwe samenwerking met de regio’s en de
buurlanden een ‘bottom-up’ aanpak gekozen, waarbij deskundigen uit
Nederland en de buurlanden, die werkzaam zijn in de geïdentificeerde
onderwerpen, niet alleen de opgaven hebben aandragen, maar ook de
mogelijke oplossingen. Met deze aanpak konden gezamenlijk kansen
en belemmeringen geïnventariseerd en geanalyseerd worden en zijn
lopende initiatieven verbonden en geïntensiveerd. Waar nodig zijn
aanvullende maatregelen geformuleerd. Alle maatregelen tezamen
vormen de actieagenda van het actieteam.
De geïdentificeerde onderwerpen waar vooruitgang noodzakelijk
en kansrijk is, zijn: informatievoorziening, arbeidsbemiddeling,
buurtaal en cultuur, diploma-erkenning, stages en leerwerkplekken,
bereikbaarheid en ondernemerschap. In dit rapport is voor elk
onderwerp de huidige situatie in beeld gebracht, gevolgd door
de doelen die het actieteam heeft gesteld, de acties die daaruit
voortvloeien en wie verantwoordelijk is voor de uitvoering daarvan.
Alle doelen en acties van het actieteam zijn terug te vinden in bijlage
1: Actieagenda.

Informatievoorziening
Landen verschillen in taal, cultuur en gewoontes, maar ook qua
belastingen, sociale zekerheid en onderwijs. Dit geeft onzekerheid
over de persoonlijke consequenties van het werken over de grens
en weerhoudt mensen de stap te zetten. Een goede informatievoorziening helpt om die verschillen en consequenties te doorgronden.

MENU

PRINT

1 Het actieteam is interbestuurlijk, passend bij de grensregionale opgaven, samen­
gesteld uit vertegenwoordigers van grensgemeenten, -provincies, de VNG,
Euregio’s, MKB-Nederland en de Rijksoverheid (zie bijlage 2).
6

1
2

Het actieteam heeft drie doelen geformuleerd:
• Eén digitale informatiestructuur, die alle informatie over
grensoverschrijdend werken bundelt en toegankelijk maakt;
• Een dekkend netwerk voor persoonlijke informatievoorziening,
waar advies en ondersteuning beschikbaar is;
• Een duurzame financiering van de informatiestructuur (bestaand
en nieuw), ook na 2018.

3
4
5

Arbeidsbemiddeling

6

Een gerichte grensoverschrijdende arbeidsbemiddeling helpt mensen
om werk te vinden aan de andere kant van de grens. Werknemers
kunnen beter begeleid worden en werkgevers hebben behoefte aan
meer inzicht over het arbeidspotentieel in buurlanden.

7
8

Drie zaken verdienen verbetering:
• Een specifieke regionale arbeidsbemiddeling voor het hele grens­
gebied, in plaats van de huidige benadering die te veel op het
eigen land is gericht;
• Het vergroten van het bewustzijn over de kansen van werken
en stages over de grens, bij werkzoekenden, werkgevers,
schoolbesturen, ouders en leerlingen;
• De toegankelijkheid van vacatures in het buurland
verbeteren, digitaal en met een actieve uitwisseling door
bemiddelingsorganisaties.

9
10

‹

Buurtaal en cultuur
Leerlingen die de buurtaal beheersen en kennis hebben van de
cultuur kunnen profiteren van de kansen die de grensregio biedt.
Daartoe moet het onderwijs hen wel goed ondersteunen.
Het actieteam formuleert in dit verband twee doelen:
• Het belang van buurtaal en cultuur scherper op het netvlies
krijgen bij onderwijsinstellingen, zij moeten bewuster worden van
het belang van buurtaalonderwijs;
• Vergroting van het aantal leerlingen dat Duits krijgt aangeboden,
in het primair en voortgezet onderwijs en het mbo.

Diploma-erkenning
In de meeste gevallen beslist de werkgever over de grens of hij/zij
het diploma van een Nederlandse werkzoekende goed genoeg vindt.
Daarnaast zijn er beroepen waarvan de diploma’s officieel erkend
moeten worden voordat men in het buurland mag gaan werken. Het
actieteam zet hier met name in op een betere procedure voor het
erkennen van diploma’s en beroepskwalificaties in het mbo. Deze kan
eenvoudiger, transparanter, sneller en goedkoper worden gemaakt.
Aan de basis hiervan ligt het vertrouwen van de buurlanden in elkaars
onderwijssystemen en het curriculum van de opleidingen.

›
MENU

PRINT

7

1
2
3
4
5
6

Stages en leerwerkplekken

Ondernemerschap

Het actieteam wil het vinden van stages en leerwerkplekken in België
en Duitsland vergemakkelijken. Wie een tijd in een buurland heeft
geleerd en geleefd, doet kennis op van de taal en cultuur en kan hier
later gemakkelijker werk vinden. Daartoe worden de belemmeringen
voor het vinden en het volgen van een stage/leerwerkplek bij
een Duits of Belgisch leerbedrijf zoveel mogelijk weggenomen.
Voorlichting en grensoverschrijdende samenwerking tussen
onderwijsinstellingen en bedrijven spelen een belangrijke rol.

Voor de ondernemers in de grensregio vormen de buurlanden een
belangrijke afzetmarkt. Zij kunnen daarbij wel hulp gebruiken rond
thema’s als informatievoorziening, vestiging, innovatiesamenwerking
en de aansluiting op de onderwijs-arbeidsmarkt.
Concreet zet het actieteam in op drie doelen:
• Betere informatievoorziening en dienstverlening aan
ondernemers in de grensregio;
• Grensoverschrijdende samenwerking tussen bedrijven en/of
kennis- en onderwijsinstellingen;
• Het verminderen van administratieve lasten en juridische
belemmeringen bij het ondernemen in de grensstreek.

7

Bereikbaarheid

8

Een buurland dat beter bereikbaar is, komt eerder in beeld bij
potentiële pendelaars. Op regionaal en lokaal niveau kan hier een
belangrijke bijdrage aan worden geleverd.

Hoe verder?

Twee doelen vragen de komende tijd om acties:
• Kansrijke en succesvolle initiatieven die nu al worden
ondernomen kunnen breder worden toegepast. Deze zijn primair
gericht op vergroting van de grensoverschrijdende bereikbaarheid
van werkgevers en onderwijsinstellingen aan de andere kant van
de grens;
• Het opzetten van structurele grensoverschrijdende mobiliteits­
overleggen in alle grensregio’s, voor het verbeteren van het
grensoverschrijdend openbaar vervoer en de infrastructuur.

Voor een gezamenlijke, integrale aanpak van de grensoverschrijdende
economie en arbeid is een adequate grensoverschrijdende
governance voor de lange termijn noodzakelijk. De volgende
elementen zijn daarbij van belang:
• Een regionaal gedifferentieerde aanpak vanwege verschillen in
taal, cultuur, bestuurlijke organisatie en economische en sociale
opgaven tussen grensregio’s in Nederland en de buurlanden.
Dit betekent een aparte aanpak voor de regio’s ‘Nederland en
Vlaanderen’, ‘Nederland en Nedersaksen’ en ‘Nederland en

9
10

‹
›
MENU

PRINT

8

1
2
3
4
•

5
6
7
8

•

9
•

10
•

‹

Noordrijn-Westfalen’. Tijdens de verschillende gesprekken die
het actieteam met bestuurders van buurlanden heeft gevoerd,
werd deze wens ook geuit. In ontmoetingen van de Nederlandse
staatssecretaris van EZ en de minister van BZK met hun
counterparts uit Vlaanderen en Noordrijn-Westfalen werd dit
nogmaals bevestigd;
De oprichting van grensoverschrijdende regionale (overleg)
tafels met bestuurlijke vertegenwoordiging, samengesteld uit
alle benodigde overheidslagen van beide kanten van de grens.
De inhoud van de agenda bepaalt wie deelneemt. Dat betekent
bijvoorbeeld dat vakdepartementen waar nodig aanschuiven
bij onderwerpen. Deelname van onderwijsinstellingen en het
bedrijfsleven ligt ook voor de hand. Houd rekening met en bouw
voort op bestaande overlegstructuren met de buurlanden om
dubbelingen te voorkomen;
Voeding van overlegtafels door experts uit de regio’s. Tenslotte
zijn dit de mensen die dagelijks in aanraking komen met de
verschillende belemmeringen en kansen;
Wederkerigheid. De actieagenda biedt een basis om bilaterale
actielijsten met de buurlanden verder aan te scherpen.
Buurlanden worden uitgenodigd om aanvullend eigen
onderwerpen te agenderen;
Uitwisseling van kennis en best practices tussen grensregio’s.
Er is een veelheid aan regionale initiatieven en afspraken die zich
in verschillende stadia van ontwikkeling en besluitvorming en op
een verschillend schaalniveau (lokaal/(sub)regionaal) bevinden.

•

Dit vraagt om kruisbestuiving tussen regio’s en gecoördineerde
verbinding van de inspanningen;
Uitwerking van deze governance en actieve betrokkenheid van
de ministeries van BZK en Buitenlandse Zaken (BZ), vanwege
hun specifieke rol bij de interbestuurlijke samenwerking binnen
Nederland en met de buurlanden. De ministeries van BZK en BZ
werken hierbij nauw samen met vakdepartementen, provincies,
gemeenten, Euregio’s en overheden over de grens.

Vanwege de tijd die het kost om bovenstaande structuur te
realiseren, is het raadzaam om het actieteam voorlopig te laten
bestaan. Hierdoor kan het in het afgelopen jaar gecreëerde
momentum vastgehouden worden. En direct worden doorgepakt
met het uitvoeren van alle acties.

Vasthouden en doorpakken!
Het actieteam heeft het afgelopen jaar kansen, belemmeringen en
oplossingen op zeven terreinen met behulp van experts uit Nederland
en de buurlanden in kaart gebracht. Met de instelling van het
actieteam is er nieuw elan ontstaan. De aandacht en het commitment
van alle relevante partijen is vergroot. Ook in onze buurlanden.
Er gebeurt al veel, met name op het regionale en lokale niveau.
Veertig acties verspreid over de zeven onderwerpen geven aan

›
MENU

PRINT

9

1
2

dat er desondanks nog veel werk aan de winkel is. Een blijvende
aandacht voor grensoverschrijdende economie en arbeid is
noodzakelijk. Daarmee kunnen we de kansen vergroten en het
aantal belemmeringen minimaliseren, maar worden zeker niet alle
grensbelemmeringen opgeheven. Dat kan ook niet. Belemmeringen
zullen er altijd zijn, omdat de wijze waarop Nederland en de
buurlanden zijn ingericht nou eenmaal van elkaar verschilt. Een
goede informatievoorziening over werken en ondernemen over de
grens is juist om die reden zo cruciaal.

3
4
5
6

Een algemeen gebrek aan bewustzijn over de kansen en
mogelijk­heden die werken, ondernemen, studeren en stages
over de grens kunnen bieden, is bij alle onderwerpen een
terugkerend thema. In het algemeen wordt nog te weinig door
arbeidsbemiddelingsorganisaties, werkgevers en werkzoekenden
over de grens gekeken bij de invulling van vacatures of het
zoeken naar een baan. Mede hierdoor onderschatten veel
onderwijsinstellingen, ouders en leerlingen in de grensregio het
belang van buurtaal.

7
8
9
10

Sommige van de uit te voeren acties uit de actieagenda kosten tijd
om te realiseren. Andere acties kunnen in de tussentijd een werkbare
praktische oplossing bieden voor individuele gevallen. Vaak is binnen
bestaande kaders meer mogelijk dan gedacht. Dat blijkt wel uit
de vele vindingrijke initiatieven die in alle grensregio’s in gang zijn
gezet om de regionale grensarbeid en economie te stimuleren. Veel
van de regionale initiatieven zijn als goed voorbeeld in dit rapport

‹
›

opgenomen. Tegelijkertijd ontslaat ons dat niet van de plicht om de
acties die meer tijd kosten ook uit te voeren.
Zo is het in algemene zin vergroten van het vertrouwen in het
onderwijs van buurlanden door nationale overheden noodzakelijk,
maar wel tijdrovend om te realiseren. Gelijktijdig ontstaan op diverse
plekken grensoverschrijdende uitwisselingen tussen Nederlandse
onderwijsinstellingen en onderwijsinstellingen en werkgevers in
de buurlanden zodat voor specifieke opleidingen dit vertrouwen al
gewonnen wordt. Creatieve regionale en lokale oplossingen moeten
zeker doorgaan en grensregiobreed gedeeld worden. Maar ook
nationale oplossingen blijven nodig om, soms via meerdere wegen,
de grensoverschrijdende economie en arbeid te blijven stimuleren.
Het rapport en de actieagenda van het actieteam zijn een begin van
een gezamenlijke, integrale aanpak van de grensoverschrijdende
economie en arbeid. Als het Rijk en de grensregio’s er in slagen
samen met de buurlanden de juiste voorwaarden te scheppen om
het werken, ondernemen en studeren over de grens vanuit beide
kanten vanzelfsprekender en gemakkelijker te maken dan wordt de
grensoverschrijdende economie en arbeidsmarkt blijvend versterkt.
In de grensregio’s, in Nederland als geheel en in de aangrenzende
buurlanden.

De opgave is nu: vasthouden en doorpakken!

MENU

PRINT

10

Hoofdstuk 1

1

Werken, ondernemen en
studeren over de grens: van
belemmeringen naar kansen

2
3
4
5
6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

11

1
1.1

2

De aanleiding voor het actieteam

De economie en arbeidsmarkt in Nederlandse grensregio’s functio­
neren gemiddeld genomen minder goed dan in andere regio’s van
ons land. In grensgebieden is de arbeidsparticipatie dan ook relatief
lager en de werkloosheid hoger. Aan de andere kant van de grens
liggen echter kansen voor werkzoekenden, ondernemers en studenten.
Die worden nu niet of onvoldoende benut. De afgelopen decennia is
het aantal mensen dat vanuit Nederland grensoverschrijdend werkt
in België en Duitsland en vice versa dan ook beperkt gebleven. Er zijn
belemmeringen die verhinderen dat mensen en bedrijven de kansen
voldoende kunnen benutten. De verschillen in taal, cultuur, onderwijs,
fiscale systemen en sociale zekerheidsstelsels staan het goed functio­
neren van een grensoverschrijdende economie en arbeidsmarkt nog
teveel in de weg.

3
4
5
6
7
8

De verbetering van economie en arbeidsmarkt in de grensregio’s
door belemmeringen weg te nemen staat al langere tijd op de agenda
van de Tweede Kamer, departementen, regionale overheden en
andere partijen in de grensgebieden1. Aan de hand van verschillende
actieagenda’s en programma’s worden er door alle betrokken
partijen initiatieven genomen om het werken, ondernemen en
studeren over de grens een impuls te geven. Met succes: organisaties
in België, Duitsland en Nederland weten elkaar steeds beter te vinden
en werken bij veel projecten nauw met elkaar samen.

9
10

‹
›
MENU

PRINT

1 Het actieteam verstaat onder grensregio de Nederlandse delen van Euregio’s.
De Euregio’s zijn samenwerkingsverbanden van Nederlandse respectievelijk Duitse
en Belgische regionale en lokale overheden in het grensgebied.

De samenwerking in de Benelux, bestaande bilaterale actielijsten,
Euregionale agenda’s, Interreg-programma’s en city deal Eurolab2
spelen daarbij een belangrijke rol.
Er gebeurt dus al veel. Toch is er een breed gedeeld besef dat er nog
het nodige te winnen valt om werken, ondernemen en studeren over
de grens vanzelfsprekender en gemakkelijker te maken. Dat blijkt
bijvoorbeeld uit het advies over grensoverschrijdende arbeid van de
commissie Bruls3, het position paper ‘Investeren in grensregio’s is
investeren in toekomst’ van de Vereniging Nederlandse Gemeenten
(VNG) met een oproep tot gezamenlijke actie4, de verschillende
coalitieakkoorden van grensprovincies en uit de toezegging van
10 maart 2015 van de minister van Economische Zaken (EZ)
aan de Tweede Kamer om een werkgroep in te stellen om de
informatievoorziening voor grensarbeiders in kaart te brengen en
te bekijken hoe deze verbeterd kan worden5.
Gelet op deze behoefte hebben in 2015 de ministers van EZ en
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) na overleg met
regionale overheden, de VNG, de Euregio’s en MKB-Nederland
besloten een interbestuurlijk actieteam voor het stimuleren van de
grensoverschrijdende economie en arbeid op te richten. Dit Actieteam
Grensoverschrijdende Economie en Arbeid (verder in dit rapport
actieteam genoemd) stelt vast welke kansen en mogelijkheden er in
de grensregio’s zijn, maakt inzichtelijk wat er al gebeurt en benoemt
welke acties aanvullend en meer in samenhang moeten worden
uitgevoerd om de situatie nog verder te verbeteren.

2 http://agendastad.nl/4772-2/
3 Advies Wegnemen praktische belemmeringen bij grensoverschrijdende arbeid,
H.M.F. Bruls, 19 juni 2013.
4 Investeren in de grensregio’s is investeren in de toekomst, VNG, 1 mei 2015.
5 Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 176.
12

CPB: De arbeidsmarkt aan de grens met
en zonder belemmeringen8

1
2

Over grensoverschrijdende economie en arbeid zijn de afgelopen de
afgelopen jaren diverse analyses en onderzoeken van het Centraal
Planbureau (CPB), het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gepubliceerd die de aanpak
van de grensoverschrijdende economie en arbeid ondersteunen.
Ook van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) 6 en het Institute for
Transnational and Euregional Cross Border Cooperation and Mobility
(ITEM) 7 zijn relevante onderzoeksrapporten beschikbaar. Hierin
wordt het belang benadrukt om zicht te krijgen op de effectiviteit
van maatregelen. En er worden handvatten aangedragen voor
oplossingen. Conclusies van al deze onderzoeken zijn gebruikt bij het
opstellen van dit rapport.

3
4
5
6
7

1.2 Het actieteam: opdracht, werkwijze en scope

8

Het actieteam is interbestuurlijk ingericht, passend bij de
grensregionale opgaven en de gezamenlijke verantwoordelijkheid
voor de oplossingen. Het actieteam is samengesteld uit vertegen­
woordigers van grensgemeenten, -provincies, de VNG, Euregio’s,
MKB-Nederland en de Rijksoverheid (zie bijlage 2).

9
10

Het CPB concludeert dat de grens voor- en nadelen met zich meebrengt, maar
dat er per saldo negatieve gevolgen zijn voor de arbeidsmarkt in de grensregio.
Verschillen in taal, cultuur en loon- en woonlasten spelen een belangrijke rol.
Maar ook het gebrek aan bewustzijn van de kansen en mogelijkheden, versterkt en
in stand gehouden door het gedrag en de perceptie van mensen, is hier debet aan.
Als alle belemmeringen worden weggenomen groeit volgens het CPB de economie
- bruto regionaal product (BRP), loon, werkgelegenheid - in de Nederlandse
grensregio’s. Regio’s die nabij buitenlandse steden liggen, kunnen het meeste
voordeel behalen. De analyse geeft inzicht in wat maximaal te behalen valt indien
er geen grensbarrières meer zouden zijn. De eenmalige baten van het wegvallen
van alle grensbarrières voor de Nederlandse grensprovincies zijn:
Effecten naar categorie

Meeteenheid

Ondergrens van de
bandbreedte

Bovengrens van de
bandbreedte

Toename bruto lonen

Euro per voltijd­
baan per jaar

30

140

Toename arbeidsaanbod
Afname werkloosheid

Personen

6.000

33.000

Personen

2.000

9.000

Toename
werkgelegenheid

Personen

7.000

42.000

Toename BRP

Miljard euro

0,8

4,3

De grootste baten zitten in Zeeuws-Vlaanderen en Zuid-Limburg, omdat daar de
grensoverschrijdende agglomeratie-effecten het grootst zijn. Het CPB constateert

‹

dat er weinig kennis is over welk beleid effectief is om grensproblematiek op te
lossen. Uit wat wel bekend is blijkt dat verschillen in taal en cultuur het meest
belemmerend werken. Zie ook het factsheet in bijlage 3.

›
MENU

PRINT

6 Werken over de grens (2016), A. Edzes, V. Venhorst, J. van Dijk, L. Hans,
A. Strockmeijer. Rijksuniversiteit Groningen.
7 https://www.maastrichtuniversity.nl/nl/onderzoek/instituten/institutetransnational-and-euregional-cross-border-cooperation-and-mobility

8 De arbeidsmarkt aan de grens met en zonder grensbelemmeringen.
CPB-notitie, 23 november 2016.

13

CBS/PBL: Arbeidsmarkt zonder grenzen9

1
2

De opdracht van het actieteam is om grensoverschrijdende
economie en arbeid een impuls te geven. Er is voor een ‘bottomup’ aanpak gekozen, waarbij deskundigen die werkzaam zijn
in de geïdentificeerde onderwerpen, niet alleen de opgaven
aandragen, maar ook de mogelijke oplossingen. Met deze aanpak
zijn gezamenlijk kansen en belemmeringen geïnventariseerd,
geanalyseerd en zijn lopende initiatieven verbonden en
geïntensiveerd. Waar nodig zijn aanvullende maatregelen
geformuleerd. Alle maatregelen tezamen vormen de actieagenda
van het actieteam. Het actieteam heeft zeven onderwerpen
geïdentificeerd, waar het zich in de aanpak op richt:
• Informatievoorziening
• Arbeidsbemiddeling
• Buurtaal en cultuur
• Diploma-erkenning
• Stages en leerwerkplekken
• Bereikbaarheid
• Ondernemerschap

3
4
5
6
7
8
9

Uit analyse van het CBS en PBL blijkt dat er in de praktijk nog weinig gebruik
gemaakt wordt van de mogelijkheden om te werken aan de andere kant van de
grens en dat de potentie groot is. Een recente update van het onderzoek10 dat
zich concentreert op grensoverschrijdende mobiliteit (pendel en migratie) laat
zien dat in de periode 2014-2015 het aantal Nederlanders dat als grensarbeider
in Duitsland en België werkt weliswaar iets is toegenomen, maar dat het absolute
aantal nog zeer beperkt is.
Het rapport uit 2015 concludeert dat (arbeidsmarkt)beleid regionaal vormgegeven
moet worden, doordat verstedelijking en sectorsamenstelling tussen de
Nederlandse regio’s en de Belgische en Duitse buurregio’s niet gelijk zijn en de
mogelijkheden daardoor verschillen. Het verminderen van de grensbelemmeringen
leidt vooral tot meer potentieel bereikbare banen in regio’s waar aan de andere
kant van de grens een verstedelijkt gebied ligt en waar sectoren complementair
zijn. Dat laatste vergroot de kans dat vacatures en het aanbod van werkzoekenden
beter op elkaar aansluiten waardoor een beter functionerende arbeidsmarkt
ontstaat in de grensregio. Als sectoren verschillen is omscholing een optie. Het
geven van inzicht in de financiële gevolgen van werken over de grens is daarbij ook
van belang. Zie ook het factsheet in bijlage 3.

Verschillen tussen de sociale en fiscale systemen van Nederland
en de buurlanden zijn ook veel opgebrachte onderwerpen die een
belemmering vormen voor de grensoverschrijdende economie en
arbeid. Het actieteam heeft er echter voor gekozen zich te richten
op belemmeringen die op korte termijn aangepakt kunnen worden.
Verschillen (knelpunten) in sociale en fiscale systemen vergen een
lange termijn aanpak.

10

‹

9 Arbeidsmarkt zonder grenzen. PBL en het CBS, 21 juli 2015.
10 Grote verschillen in inkomende en uitgaande pendel, paragraaf 1.5 in de
Internationaliseringsmonitor 2016, CBS, 2016.

›
MENU

PRINT

14

1
2

Totdat ook deze verschillen (knelpunten) zijn opgelost is een
eenduidige, deskundige en eenvoudig te raadplegen informatie­
voorziening van groot belang. Hulp bij het verkrijgen van inzicht en
de betekenis van de verschillen tussen Nederland en de buurlanden
is cruciaal, met name in de grensregio’s. Overigens laat het onverlet
dat er wel degelijk maatregelen op fiscaal en sociaal gebied genomen
worden die grensoverschrijdende economie en arbeid stimuleren.
Goede voorbeelden daarvan zijn fiscale compensatieregelingen voor
grensarbeiders11.

3
4
5
6

Het actieteam heeft voor ieder van de geïdentificeerde
onderwerpen inzichtelijk gemaakt:
• De huidige situatie (kansen en belemmeringen) en de
betrokken stakeholders;
• De activiteiten die nu al plaatsvinden om belemmeringen
weg te nemen;
• De eventueel benodigde (aanvullende) acties.

7
8
9

Via verschillende expertbijeenkomsten, met deskundigen uit de drie
landen, is inzicht vanuit het perspectief van werkgevers, werknemers,
onderwijs- en onderzoeksinstellingen en intermediaire organisaties
verkregen. Ook is er veelvuldig (bestuurlijk) overleg geweest met
vertegenwoordigers van de deelstaatregeringen van Vlaanderen,
Nedersaksen en Noordrijn-Westfalen en zijn er afspraken gemaakt
tijdens de Vlaams-Nederlandse Top.

10

‹
›
MENU

PRINT

1.3 Indeling van de rapportage: doelen en acties
als leidraad
Het werk van het actieteam heeft geleid tot dit rapport. De kern:
verdeeld over 7 onderwerpen zijn 15 gezamenlijk doelen en 40
concrete acties geformuleerd, bedoeld om samen met de buurlanden
de juiste voorwaarden te scheppen om het werken, studeren en
ondernemen over de grens (vanuit beide kanten) vanzelfsprekender
en gemakkelijker te maken. Bij iedere actie wordt een coördinerende
instantie genoemd. Deze zorgt er voor dat het actiepunt daad­
werkelijk uitgevoerd wordt. Alle doelen en acties van het actieteam zijn
samengevat in een actieagenda, deze is terug te vinden in bijlage 1.
De zeven onderwerpen van het actieteam hebben elk een eigen
hoofdstuk met steeds een vaste indeling: een schets van de huidige
situatie (kansen en belemmeringen), gevolgd door de doelen die
het actieteam heeft gesteld en de acties die daaruit voortvloeien.
Daarbij wordt ook expliciet aangegeven welke partijen de komende
tijd aan zet zijn. Het actieteam heeft daarnaast een belangrijk
thema geïdentificeerd dat terugkomt bij alle onderwerpen, namelijk
bewustzijn. Of beter gezegd: het gebrek aan bewustzijn van de
mogelijkheden voor werken, ondernemen of studeren over de grens.
Dit geldt voor alle direct betrokkenen: werkzoekenden, werkgevers,
instellingen, overheden, scholen, leerlingen en hun ouders. Daarom
wordt bij meerdere onderwerpen aandacht aan dit thema besteed.

11 http://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/
prive/internationaal/verdragen/het_belastingverdrag_tussen_nederland_en_
belgie/compensatieregelingen/compensatieregelingen_in_het_belastingverdrag_
tussen_nederland_en_belgie
http://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/
prive/internationaal/verdragen/het_nieuwe_belastingverdrag_tussen_nederland_
en_duitsland/compensatieregeling/
15

1
2

Het actieteam heeft geen prioritering aangebracht in de acties die
moeten worden uitgevoerd. Om de grensoverschrijdende economie
en arbeid te stimuleren is de aanpak van alle acties nood­zakelijk.
Daarbij zijn veel partijen betrokken, die allemaal hun bijdrage
leveren. Dat lijkt een forse opgave en dat is ook zo.

3
4

Tot slot: doelen en acties formuleren is één, het oppakken en
realiseren is twee. Van belang is dat goed gemonitord wordt dat de
actieagenda binnen het gegeven tijdspad wordt uitgevoerd. Alleen
dan kan met recht gesteld worden dat de grensoverschrijdende
economie en arbeid een blijvende stimulans krijgt. Omdat het
actieteam slechts voor een beperkte tijd is opgericht, worden in
hoofdstuk 9 ontwerpcriteria voorgesteld rondom de vraag ‘Hoe
verder?’. In het laatste hoofdstuk worden de belangrijkste conclusies
weergegeven.

5
6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

16

Hoofdstuk 2

1

Informatievoorziening

2
3
4
5
6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

17

1
2.1 Inleiding

2

Landen verschillen in taal, cultuur en gewoontes. Ook de systemen
rond belastingen, sociale zekerheid en onderwijs zijn in België,
Duitsland en Nederland anders georganiseerd. Deze verschillen
kunnen bovendien per persoon anders uitpakken. Dit maakt het
werken en ondernemen over de grens ingewikkeld. Een volledige
en betrouwbare informatievoorziening, afgestemd op het individu,
is daarom cruciaal. Dit helpt om de verschillen tussen de landen te
doorgronden en er goed op in te kunnen spelen. Hiervoor is voor
het hele grensgebied een sluitende infrastructuur van digitale en
persoonlijke dienstverlening voor grensarbeid noodzakelijk12.

3
4
5
6
7

Het is verder belangrijk dat zowel de digitale als de persoonlijke
informatievoorziening goed op elkaar zijn afgestemd en dat de
financiering van de informatievoorziening structureel geregeld is.

8
9

2.2 Huidige situatie

10

In de huidige situatie functioneert de digitale informatievoorziening
voor mensen die over de grens willen gaan werken nog niet
optimaal. De website http://startpuntgrensarbeid.benelux.int/nl/ is
een wegwijzer naar betrouwbare informatie van de verschillende
nationale instanties in het Benelux-gebied en Duitsland. In
Nederland is informatie over belasting, sociale zekerheid en

‹

zorg voor werknemers, studenten en ondernemers te vinden
op www.grensinfo.nl. Naast deze sites bestaat er nog een groot
aantal regionale websites van instanties, (Eu)regionale partijen
en commerciële organisaties. Door deze hoeveelheid vinden
doelgroepen niet altijd de voor hen relevante informatie. Ook
weet men niet altijd zeker of de verstrekte informatie betrouwbaar
is. Potentiële grenspendelaars krijgen op die manier niet altijd
voldoende inzicht in alle consequenties van het wonen en/of
werken over de grens voor hun persoonlijke situatie. Naast digitale
informatie blijft persoonlijke dienstverlening noodzakelijk omdat
iedere individuele situatie anders is.
Er wordt de laatste jaren aan de Duits-Nederlandse grens door
(Eu)regionale partijen gewerkt aan de bouw van een netwerk van
Grensinfopunten (GIP’s), met een gezamenlijke uitstraling en een
uniform dienstenpakket. Langs de grens met Vlaanderen is er nog
geen dekkend netwerk. De samenwerking tussen de front-offices
(de loketten van de GIP’s) en de backoffices (de achterliggende
instanties in Nederland en de beide buurlanden) is nog niet optimaal.
Reeds bestaande regionale informatiepunten zoals bijvoorbeeld
het Grensinfopunt in de Euregio Maas-Rijn, het informatiecentrum
Burgeradvisering van de Euregio Gronau-Enschede en het Infopunt
Mobiliteit van de Eems-Dollard Regio zijn in het netwerk van de
GIP’s geïntegreerd. Er wordt door partijen gewerkt aan een sluitende
infrastructuur.

›
MENU

PRINT

12 Conform advies Wegnemen praktische belemmeringen bij grensoverschrijdende
arbeid. H.M.F. Bruls, 2013.
18

1
2

De GIP’s worden momenteel voor een belangrijk deel gefinancierd uit
Interreg-projectgelden. Deze projecten lopen veelal in 2018 af. Het is
daardoor onduidelijk hoe de continuïteit van de GIP’s in de toekomst
kan worden geborgd. Er is op korte termijn helderheid nodig over de
financiering vanaf 2018 om de noodzakelijke rol van de GIP’s voort te
kunnen zetten en uit te kunnen breiden.

3
4
5

2.3 Doelen en acties

6

2.3.1 Digitale informatievoorziening

7

Alle informatie over grensoverschrijdend werken
is op één (online) plek te vinden.

8

Met een gestroomlijnde digitale informatiestructuur (website en
eventueel andere middelen) komt alle algemene, regiospecifieke
en gedetailleerde informatie over grensoverschrijdend werken
beschikbaar. Een betere bundeling van informatie op regionaal
grensoverschrijdend niveau helpt om potentiële pendelaars de
weg te wijzen. Dat leidt ook tot een efficiëntieslag en mogelijk tot
kostenreductie.

9
10

‹

Hiervoor vinden twee acties plaats:
• Actie 1. Het ontwikkelen van één gezamenlijke website van
alle regionale Grensinfopunten in 2017: www.grenzinfopunkt.eu.
Coördinatie: Grensinformatiepunt Maas-Rijn.
Op deze site is alle benodigde informatie te vinden over fiscaliteit,
sociale zekerheid, zorgverzekering, diploma’s en vacatures. En er
zijn koppelingen naar websites van organisaties aan weerszijden
van de grens.
• Actie 2. De website www.grenzinfopunkt.eu voorzien van concrete
voorbeelden, praktische informatie en online tools zodat het
inzicht in de financiële consequenties van wonen, werken en
studeren over de grens vergroot. Zo krijgen mensen een reëel
beeld van de kansen, mogelijkheden en gevolgen. Coördinatie:
Grensinformatiepunt Maas-Rijn.

2.3.2 Persoonlijke informatievoorziening
Er is een dekkend netwerk voor persoonlijke
informatievoorziening.
Hoe informatief en uitgebreid de digitale informatie ook is, het
biedt niet alle oplossingen. De gevolgen op het gebied van sociale
zekerheid en fiscaliteit zijn voor grenswerkers van vele factoren
afhankelijk. Die factoren kunnen in de loop der tijd ook wijzigen,
denk daarbij aan leeftijdsfase, arbeidscontract, burgerlijke staat,

›
MENU

PRINT

19

Wat is front-office advies?

1

Bij de regiospecifieke front-office dienstverlening door de GIP’s gaat het concreet

2

kinderen en vermogen. Grensarbeid heeft een effect op de sociale
zekerheid van een werknemer die doorwerkt in de hele arbeids­
carrière. De complexiteit van de informatie is dermate hoog dat
persoonlijke ondersteuning en advisering noodzakelijk is en blijft.
In de grensregio’s realiseren we daarom een dekkend netwerk voor
persoonlijke informatievoorziening, waar potentiële pendelaars,
werkgevers en andere geïnteresseerden terecht kunnen.

3
4

om (een of meerdere van) de volgende taken op het gebied van persoonlijke
dienstverlening:
•

Centraal inlooppunt in de regio voor de beantwoording van oriënterende
algemene vragen, waarbij ingegaan wordt op de persoonlijke situatie
(maatwerk):
-- Allround advies;
-- Analyseren van kenbaar gemaakte informatie- en adviesbehoefte;

5

Langs de gehele grens zijn en worden in 2016 en 2017 GIP’s opgezet.
Burgers kunnen daar terecht en zich over hun individuele situatie
laten adviseren. Ook worden spreekuren (waarin gedetailleerde en
complexe vragen worden afgehandeld) georganiseerd door de GIP’s.
Hier staan professionals burgers bij met advies over de mogelijke
persoonlijke consequenties van werken over de grens. Het actieteam
dringt er bij partijen van front- en backoffices aan weerszijden
van de grens op aan om deze ontwikkeling te steunen en actief te
participeren in de GIP’s.

6
7
8
9

-- Vaststellen respectievelijk inperken van het eventuele ‘achterliggende
probleem’ dat onderbelicht blijft;
-- Preventie: proactief vaststellen van overige problemen.
•

Leveren van maatwerkadvies en nazorg.

•

Adequate doorverwijzing zodat de vraag bij de juiste instantie(s) terechtkomt
en de potentiële grenspendelaar niet ‘verdwaalt’.

•

aanwezigheid van diverse overheidsinstanties uit de betrokken landen.
Daarbij worden in de eerste plaats deze grensoverschrijdende thema’s behandeld:
•

In dit verband gaat het om twee acties:
• Actie 3. Het realiseren van een herkenbaar, dekkend netwerk
van Grensinfopunten langs de gehele grens, met periodieke
spreekuren en medewerking van alle nationale instanties.
Coördinatie: stuurgroep Grensinfopunten.
Langs de Duitse grens is dit in 2016 gestart, deels op basis van
tijdelijke financiering via verschillende Interreg-projecten.
Het netwerk langs de Vlaamse grens is in ontwikkeling.

10

‹

Het organiseren en faciliteren van maandelijkse regionale spreekuren in

Werkgerelateerd: arbeidsvoorwaarden, sociale verzekeringen, loonbelasting,
zorgverzekering, ziektemeldingsprocedures, werkcultuur, gevolgen
als baan wordt beëindigd, inschrijfprocedure en verantwoording naar
uitkeringsinstanties;

•

Pensioen: pensioenstelsel, pensioenfonds, rechten van verzekerden,
belastingen bij grensoverschrijdende leefsituaties (wonen en werken in
het betreffende buitenland);

•

Verhuizing: administratieve handelingen, inschrijving, fiscale wetgeving;

•

Gezinstoeslagen.

›
MENU

PRINT

20

1

Persoonlijke grensinformatievoorziening.
Aranco, 2014.

2

FO

Front-office Grensinformatiepunten

BO

Backoffice

3

NL

Nederland

VL

Vlaanderen

FO

WAL Wallonië

4

NS

BO
(NS)

Nedersaksen

NRW Noordrijn-Westfalen
DG

5

Duitstalige gemeenschap in België

FO

6
BO
(NL)

7
8
FO

9

FO

FO
FO

FO

BO
(NRW)

FO

10

BO
(VL)
BO
(WAL)

‹
›

BO
(DG)

@
NetwerkcoÖrdinator

MENU

PRINT

21

Wat doet een backoffice?

1

Bij de gecentraliseerde backoffice dienstverlening gaat het om (één of meerdere) taken

2

•

3
4
5
6

Actie 4. Inrichten van een databank ten behoeve van de
persoonlijke en digitale dienstverlening van Grensinfopunten.
Coördinatie: stuurgroep Grensinfopunten.
In de databank staan onder andere antwoorden op veelgestelde
vragen en actuele ontwikkelingen. Een aantal Euregio’s is hiermee
reeds gestart. De SVB heeft als onderdeel van haar taak voor
kennisoverdracht van back- naar front-offices eind 2016 met de
GIP’s aan de Duitse grens de opleidingsbehoefte van front-office
medewerkers geïnventariseerd en een opleidingsprogramma voor
2017 vastgesteld.

op het gebied van persoonlijke dienstverlening:
•

Vanuit een centrale locatie beantwoording van diepgaande vragen van
(werkgevers van) grensarbeiders of medewerkers van de front-office;

•

Informatie en kennisontwikkeling van de medewerkers van de front-office;

•

Medewerking aan de spreekuren van specialisten in de regio;

•

Op verzoek geven van presentaties in de regio voor grotere groepen en
informatiebijeenkomsten voor geïnteresseerden, deelname aan beurzen (jobbeurzen,
expatbeurzen, etc.).

Op dit moment zijn de instanties met een backoffice taak voor de GIP’s:

2.3.3 Financiering van de informatiestructuur

7

Finanzamt, Belastingdienst (Team GWO), SVB (Bureau Belgische en Duitse Zaken),
Deutsche Renteversicherung, Krankenkasse, Agentur für Arbeit en Vlaamse

8
9
10

De digitale en de persoonlijke informatievoorziening zijn
structureel gefinancierd.

Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB).

Om continuïteit vanaf 2018 te garanderen is een structurele
financiering nodig voor de GIP’s, de nationale digitale informatie­
voorziening en de backoffice. Het is aan de Rijksoverheden,
deelstaatregeringen, de provincies en de gemeenten aan beide zijden
van de grens om hier afspraken over te maken.

Begin 2017 organiseert het ministerie van SZW een startbijeen­
komst met stakeholders. De uitkomst van de evaluatie is
richtinggevend voor de besluitvorming over structurele
financiering.
Actie 6. Met alle betrokken partijen een gezamenlijk
voorstel maken voor de structurele financiering van de
informatievoorziening.
Coördinatie: ministerie van SZW.
Uitgangspunt is dat alle partijen moeten bijdragen aan de
structurele financiering. Het ministerie van SZW bewaakt aan de
Nederlandse zijde de totstandkoming van het voorstel.

Dit gebeurt met twee acties:
• Actie 5. Evaluatie van de totale informatiestructuur aan
grensarbeiders en de effectiviteit daarvan.
Coördinatie: ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW).

‹
›

•

MENU

PRINT

22

Hoofdstuk 3

1

Arbeidsbemiddeling

2

3
4
5
6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

23

1
3.1 Inleiding

2

In hun beleidstudie ‘De arbeidsmarkt zonder grenzen’ stellen
het PBL en CBS: ”De grens tussen Nederland, Duitsland en België
vormt een grote barrière voor de arbeidsmarkt aan weerszijden
ervan”13. De kansen om aan het werk te komen c.q. een stage- of
werkervaringsplek in het buurland te bemachtigen, staan nog
niet scherp op het netvlies van arbeidsbemiddelingsorganisaties,
onderwijsinstellingen, werkzoekenden, studenten en werkgevers.
Door de oriëntatie van de arbeidsbemiddeling op het eigen land
hebben werkzoekenden onvoldoende inzicht in vacatures over de
grens. Ook voor werkgevers is het arbeidsaanbod in het buurland
niet goed te overzien. Goede hulp en begeleiding is essentieel, op
basis van een goede samenwerking met de buurlanden. Grens­
overschrijdende arbeidsbemiddeling, het vergroten van bewustzijn
en de toeganke­lijk­heid van vacatures in het buurland zijn de drie
hoofddoelen waar het actieteam bij de arbeidsbemiddeling op focust.

3
4
5
6
7
8
9

3.2 Huidige situatie

10

Grensoverschrijdende regionale arbeidsbemiddeling wint aan
aandacht en belang. Er worden al veel initiatieven ondernomen
(beurzen, arbeidsbemiddelingsteams), onder meer door de
grensgemeenten, de Euregio’s en Eures14. Deze initiatieven laten

‹

zien dat grensoverschrijdende arbeidsbemiddeling resultaat oplevert
als er gericht op wordt ingezet. De rode draad bij deze initiatieven
is dat men uitgaat van kansen en niet van belemmeringen.
Daarbij is het belangrijk dat er samenwerking wordt gezocht met
alle partijen aan weerszijden van de grens die zich bezig houden
met arbeidsbemiddeling. Ook moeten partijen open staan voor
de verschillen tussen de landen en de wederkerigheid in vraag
en aanbod als uitgangspunt nemen. Een groot deel van de
grensgemeenten hanteert voor de doelgroepen die vallen onder
de Participatiewet een aanpak waarbij extra aandacht is voor
aspecten die anders zijn in het buurland: denk aan de buurtaal,
culturele verschillen, andere wijze van sollicitatie en toegang
tot vacatures in het buurland. Het UWV/Eures biedt online op
www.werk.nl uitgebreide informatie over werken in de grensstreek
en in Europa. Ook neemt Eures deel aan grensoverschrijdende
samen­werkings­verbanden en wervingsprojecten.
Als een werkgever wil werven over de grens dan kan deze persoonlijk
contact opnemen met een Eures-adviseur. Dit geldt ook voor
werkzoekenden die willen werken over de grens. Zo nodig is er een
doorverwijzing naar de Grensinfopunten. Het UWV biedt naast
online dienstverlening sinds oktober 2016 meer persoonlijke
dienstverlening aan voor werkzoekenden met een verhoogd risico op
langdurige werkloosheid. In Nederland is de arbeidsbemiddeling van
WW-gerechtigden en Eures anders georganiseerd dan in Duitsland

›
MENU

PRINT

13 Arbeidsmarkt zonder grenzen. Planbureau voor de Leefomgeving, 2015.
14 Om het vrij verkeer van werknemers te bevorderen in Europa is Eures (European
Employment Services) opgericht. In Nederland is de Eures-dienst onderdeel van
UWV. In Duitsland van de Agentur für Arbeit en in Vlaanderen van de Vlaamse
Dienst voor Arbeidsbemiddeling (VDAB).
24

Servicepunt Grensoverschrijdende
Arbeidsbemiddeling

1
2

en Vlaanderen. De capaciteit die vanuit Eures in Nederland en in het
UWV beschikbaar wordt gesteld voor de arbeidsbemiddeling wordt
in sommige grensregio’s als te beperkt ervaren ten opzichte van de
capaciteit die arbeidsbemiddelingsorganisaties Arbeidsagentür en
VDAB inzetten.

3
4

Bij het in september 2016 geopende Servicepunt Grensoverschrijdende
Arbeidsbemiddeling in Kerkrade/Herzogenrath werken consulenten uit Nederland
en Duitsland samen in één team. Zij stemmen structureel alle grensoverschrijdende
activiteiten af. In deze samenwerking is de Pentasz-aanpak18 geïntegreerd.
Het servicepunt begeleidt werkzoekenden bij het solliciteren en bemiddelt
bij werkgevers in de Euregio Maas-Rijn. Bovendien biedt het servicepunt

Analyses van kansrijke beroepen zijn van belang om te bepalen
welke accenten er per regio gelegd kunnen worden voor een
effectieve grensoverschrijdende arbeidsbemiddeling. In de Euregio
Scheldemond is een aantal kansrijke beroepen geïdentificeerd
waar men bij de arbeidsbemiddeling de focus op legt15. Ook in
het koepelproject Arbeidsmarkt Noord16 en de verschillende
sectorplannen zijn dergelijke analyses opgenomen.

5
6
7

ondersteuning bij het vinden van aanvullende opleidingen zoals taalcursussen.
Het geeft ook advies over de waardering van diploma’s over de grens en helpt
bij het zoeken naar mogelijkheden voor omscholing. Werkgevers kunnen advies
inwinnen voor het werven van personeel van over de grens.
Het servicepunt bestaat uit een team van medewerkers van het UWV, Euresconsulenten van de Arbeitsagentur Aachen-Düren, WerkgeversServicepuntParkstad en Podium 24 en wordt ondersteund door de Provincie Limburg. Het

Arbeidsmarktregio’s hebben voor analyses gegevens nodig.
In Benelux-verband zijn daarom afspraken gemaakt voor het
samenstellen van grensoverschrijdende arbeidsmarktdata. Het CBS
coördineert de samenwerking voor het Nederlandse grensgebied met
de statistische bureaus van Noordrijn-Westfalen, Nedersaksen en
Vlaanderen. Tevens zijn de nationale en regionale analyses van het
UWV bruikbaar.

8
9
10

In 2015 is op initiatief van het CBS een analyse gemaakt van
data over de grensoverschrijdende arbeidsmarkt met
Noordrijn-­Westfalen17.

‹

servicepunt werkt samen met Jobcenter Städteregion Aachen, het Grensinfopunt
en het instituut ITEM, dat onder meer adviseert over regelgeving over de
grens. Door de samenwerkingsverbanden hebben de medewerkers toegang
tot de vacaturebanken van alle partners, waardoor vacatures sneller kunnen
worden ingevuld. De gemeente Kerkrade is coördinator van het Servicepunt
Grensoverschrijdende Arbeidsbemiddeling.
18 Methode van de sociale dienst Pentasz in Zuid-Limburg, waarmee een in
grensoverschrijdende arbeidsbemiddeling gespecialiseerde medewerker, werknemers
en werkgevers aan elkaar koppelt en mensen begeleidt in hun sollicitatieproces.

›
MENU

PRINT

15 http://www.euregioscheldemond.be/publifiles/GrenzelozekansenvoorwerkIIwebsite.pdf en http://www.grensregio.eu/projecten/grensinfovoorzieningvlaanderen-nederland
16 http://www.arbeidsmarkt-noord.eu/koepelproject/
17 De arbeidsmarkt in de grensregio’s van Nederland en Noordrijn-Westfalen,
Information und Technik Nordrhein-Westfalen (IT.NRW) en Centraal Bureau voor
de Statistiek (CBS), 19 augustus 2015.
25

Sectorbureau Grensarbeid

1

In het kader van het project ‘Tendenzen zonder Grenzen’, uit Interreg IV, werd als

2

In oktober 2016 is, als onderdeel van het project Arbeidsmarkt
Noord, een zelfde analyse uitgevoerd voor de grensregio met
Nedersaksen19. Begin 2017 wordt een analyse met Vlaanderen
opgeleverd. In vervolg op deze analyses werken de statistische
bureaus van Nederland, Nedersaksen en Noordrijn-Westfalen aan
een gezamenlijke Interreg-projectaanvraag voor de ontwikkeling van
een duurzame infrastructuur voor arbeidsmarktdata voor de gehele
Duits-Nederlandse grensstreek.

3
4
5

Voor het vinden van werk maken steeds meer werkzoekenden
gebruik van publieke en private digitale vacaturebanken.
Vacaturebanken zijn voor werkzoekenden uit het buurland vaak
lastig te vinden of te gebruiken. Zo is het niet altijd mogelijk om het
zoekgebied te beperken tot de grensregio en is de manier waarop
vacatures en vaardigheden worden omschreven niet gelijk aan het
woonland, wat het zoeken bemoeilijkt.

6
7
8

pilot het Sectorbureau Grensarbeid opgericht. Het project ‘Grensinfovoorziening
Vlaanderen - Nederland’ haakt hier op in door het sectorbureau verder uit te
bouwen, zodat arbeidsvraag en -aanbod in de grensregio nog efficiënter en
effectiever gematcht kunnen worden. Zo worden tekorten aan bijvoorbeeld
technisch geschoold, onderwijzend of verzorgend personeel opgevangen via
grensarbeid.

Arbeidsmarkt Noord (voorheen Koepelproject Arbeidsmarkt)
Arbeidsmarkt Noord bevordert het ontwikkelen van een grensoverschrijdende
arbeids- en opleidingsmarkt in het Samenwerkingsprogramma Interreg V A
Duitsland-Nederland. Doel is om het dreigend tekort aan gekwalificeerde
werknemers het hoofd te bieden en de concurrentiepositie van het bedrijfsleven
in de grensregio te versterken. Bestaande initiatieven van verschillende lokale en

9

De Euregio’s langs de Duits-Nederlandse grens hebben op eigen
initiatief en met ondersteuning van Eures een online zoekmachine
voor vacatures in het grensgebied ontwikkeld, de Jobroboter.
Met behulp van deze zoekmachine kunnen werkzoekenden in hun
eigen taal vacatures in het buurland vinden. De zoekmachine vindt
ook de vacatures die werkgevers alleen op hun eigen website hebben
geplaatst. De site bestrijkt de hele gezamenlijke grens met Duitsland.
Een dergelijke voorziening is niet beschikbaar voor het VlaamsNederlandse grensgebied.

10

‹

regionale actoren moeten binnen dit project systematisch worden geïntegreerd.
De focus van de activiteiten is gericht op de vraag vanuit het regionale bedrijfsleven
in de grensregio.

›
MENU

PRINT

19 De arbeidsmarkt in de grensregio van Nederland- Nedersaksen, Landesamt für
Statistik Niedersachsen (LSN) en Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), 18
november 2016.
26

Werkgeversadvisering - Arbeitsgeberberatung

1
3.3 Doelen en acties

2

In het deelproject Werkgeversadvisering - Arbeitsgeberberatung leggen Landkreis
Leer en Arbeidsmarktregio Noord de focus op de bemiddeling en beïnvloeding
van de mindset van de werkgever in de regio om werknemers en studenten uit

3.3.1 Een regionale arbeidsbemiddeling voor het

3

hele grensgebied

4

Arbeidsbemiddelingsorganisaties aan beide zijden van de
grens werken structureel samen.

5

Het is nodig dat arbeidsmarktregio’s investeren in een netwerk
van grensoverschrijdende arbeidsbemiddeling. Met name in
Nederland is een goede netwerkstructuur voor dienstverlening
belangrijk, vanwege de decentrale uitvoering en de vele partners
die betrokken zijn bij arbeidsbemiddeling. Hieronder worden ook
verstaan private bemiddelingsorganisaties, zoals uitzendbureaus.
Binnen deze netwerken moet specifieke kennis, die nodig is voor
grensoverschrijdende arbeidsbemiddeling, aanwezig zijn.

6
7
8
9

Voor het opbouwen van een structurele grensoverschrijdende
samenwerking is de medewerking van partners over de grens
noodzakelijk. Dit kan door het werken op één fysieke locatie in
gemengde grensoverschrijdende teams, zoals in Kerkrade. Op deze
locatie is ook het grensinformatiepunt gevestigd. Hierdoor is alle
kennis op één plek aanwezig. Maar samenwerking kan ook doordat
partijen elkaar binnen het netwerk goed weten te vinden, zoals
in Zeeuws-Vlaanderen. Belangrijk is dat het netwerk aansluit op
structuren aan weerszijden van de grens.

10

‹

het buurland te werven. In deze maatwerkbenadering staat in eerste instantie
de werkgever centraal. Zowel werkgever als kandidaat worden geïnformeerd en
begeleid. Daarnaast worden vacatures, stages en kennis over diplomakwalificaties
uitgewisseld. Ook is er een netwerk ontstaan waar kandidaten op terug kunnen
vallen voor hulp, vragen en bemiddeling.

Om vraag (werkgever) en aanbod (werkzoekende) over de grens
heen beter bij elkaar te brengen moet grens­over­schrijdend
arbeidsmarktbeleid onderdeel uitmaken van de markt­bewerkings­
plannen van arbeidsmarktregio’s. Het is belangrijk dat de centrum­
gemeente binnen de arbeidsmarktregio de regierol op zich neemt.
Grensoverschrijdende arbeidsbemiddeling functioneert beter als
deze zich richt op kansrijke beroepen of sectoren in het andere land.
Een analyse van de arbeidsmarkt op grensoverschrijdend regionaal
niveau (gezamenlijk met de instellingen in het buurland) kan dit
inzicht bieden. Op basis hiervan worden dan regionale doelstellingen
voor grensoverschrijdende arbeids­bemiddeling vastgesteld.

›
MENU

PRINT

27

1
2

Hiervoor worden de volgende acties uitgevoerd:
• Actie 7. Met de betrokken organisaties in het buurland
gezamenlijke regionale arbeidsmarktanalyses maken en op basis
daarvan marktbewerkingsplannen opstellen.
Coördinatie: Euregio’s en centrumgemeenten in de arbeidsmarktregio’s
langs de grens.
Euregio’s en arbeidsmarktregio’s langs de grens maken
met de betrokken organisaties in het buurland analyses van
kansrijke beroepen en het gezamenlijke vraag en aanbod in de
grensoverschrijdende regionale arbeidsmarkt en stellen op basis
daarvan een gezamenlijk aanpak op.
• Actie 8. Bevorderen van de regionale en sectorale
grensoverschrijdende samenwerking tussen alle (publieke en
private) arbeidsbemiddelingsorganisaties in grensregio’s.
a. Opzetten van regionale netwerken van grensoverschrijdende
arbeidsbemiddelingsteams. Het ministerie van SZW stelt in
2017 eenmalig € 100.000 beschikbaar voor elk van de veertien
arbeidsmarktregio’s langs de grens om het organiserend
vermogen (personele capaciteit) te vergroten. Coördinatie:
centrumgemeenten in de arbeidsmarktregio’s langs de grens.
Centrumgemeenten van de arbeidsmarktregio’s langs
de grens nemen het voortouw en treden in overleg
met relevante regionale partners. Aansluiting bij of
samenwerking met bestaande loketten en Eures ligt hierbij
voor de hand. Waar mogelijk worden arbeidsbemiddeling en

3
4
5
6
7
8
9
10

‹

informatievoorziening op één fysieke locatie geïntegreerd naar
het voorbeeld van Kerkrade/Herzogenrath.
b. Gemeenten en UWV wijzen werkzoekenden in hun
persoonlijke en online dienstverlening actief op de kansen
en mogelijkheden van het werken over de grens. Het
UWV ontwikkelt een plan om het werken over de grens
gestructureerder onder de aandacht te brengen van
werkzoekenden. Coördinatie: UWV en VNG.
Sinds oktober 2016 zet het UWV zich weer meer in voor
persoonlijke dienstverlening naast de online dienstverlening,
dit is in alle regio’s in het land geïntroduceerd.
c. Eures-adviseurs zetten zich in voor bemiddeling naar werk in
de buurlanden. In april 2016 is de nieuwe Eures-verordening
gepubliceerd20. In de verordening wordt expliciet gesproken
over grensoverschrijdende arbeid en de mogelijkheid voor
publieke en private organisaties die Eures-diensten bieden,
om Eures-partner of -lid te worden. Via een uitvoeringstoets
die aan het UWV is gevraagd, wordt de rol van Eures,
zowel als uitvoerder als coördinator van het netwerk, bij
grensoverschrijdende arbeidsmobiliteit bezien.
Coördinatie: Eures.

›
MENU

PRINT

20 Verordening (EU) nr. 492/2011 en nr. 1296/2013.
28

Succesvolle resultaten van grensoverschrijdende
arbeidsbemiddeling

1
2

•

3
4
•

5
6

•

7
8

Actie 9. Waar mogelijk zorgen voor maatwerkoplossingen voor
grensarbeiders om overbruggingsproblemen aan te pakken.
Coördinatie: gemeenten en uitvoeringsorganisaties voor de sociale
zekerheid.
Bij het werken in een ander land dan het woonland kunnen er
door de overgang van het ene nationale stelsel naar het andere
nationale stelsel (tijdelijk) overbruggingsproblemen ontstaan.
Actie 10. Een extra impuls geven aan arbeidsbemiddeling over
de grens door uitvoering van (regionale) sectorplannen met
een grensoverschrijdende component en Interreg-projecten.
Coördinatie: uitvoerders sectorplannen en Interreg-projecten.
Actie 11. Beter organiseren en structureren van de
kennisuitwisseling tussen en binnen arbeidsmarktregio’s zodat
leereffecten en best-practices worden gedeeld. Coördinatie: VNG.
De Programmaraad, waarin de VNG, het UWV, Cedris en Divosa
vertegenwoordigd zijn, kan hier een ondersteunende rol in spelen.

Diverse lokale en regionale initiatieven laten zien dat grensoverschrijdende
arbeidsbemiddeling resultaat oplevert, als er gericht op wordt ingezet.
Bijvoorbeeld in Enschede, waar door een actieve aanpak in 2016 inmiddels
honderd werkzoekenden zijn bemiddeld op Duitse vacatures. Dit aantal komt
bovenop eenzelfde aantal dat in de aanloopjaren 2014-2015 reeds aan een baan
in Duitsland kon worden geholpen. Enschede maakt voor de bemiddeling van
werkzoekenden naar vacatures bij Duitse bedrijven gebruik van een aantal Duitse
uitzendbureaus. Daarnaast worden trainings- en plaatsingstrajecten aangeboden
in samenwerking met de Duitse zorgwerkgever Caritas en de Social Impact Bond
(SIB). Onlangs is gestart met de eerste grensoverschrijdende SIB, waarin private
investeerders risicodragend bijdragen aan scholings- en plaatsingstrajecten voor
werkzoekende burgers naar werkgevers in Duitsland. Met de Agentur für Arbeit
in Croesfeld wordt bekeken of in Gronau een ‘grensoverschrijdend werkplein‘
gerealiseerd kan worden.
In 2016 zijn als onderdeel van het koepelproject (deelproject werkgeversadviseringArbeitsgeberberatung) in de arbeidsmarktregio Groningen zestig mensen

9

bemiddeld naar een baan in Duitsland.
In Drenthe heeft het ‘grensteam’, waar UWV, gemeenten, de EDR en Arbeitsagentur

10

Nordhorn onderdeel van uitmaken, ruim 140 mensen bemiddeld naar een baan in
Duitsland.
Tabaksproducent Philip Morris sloot in september 2014 zijn fabriek in Bergen

‹

op Zoom. Outplacementbureau Ascento werd ingeschakeld, specifiek voor
bemiddeling naar België. Dankzij hun netwerk en specifieke kennis van de Vlaamse
arbeidsmarkt hebben 91 voormalige werknemers een vaste baan gevonden in de

›

provincie Antwerpen - waarvan een groot aantal bij farmaceutische bedrijven Pfizer
en Janssen Pharmaceutica.
MENU

PRINT

29

1
3.3.2 Bewustzijn over de kansen in het buurland

2

Werkzoekenden, werkgevers en arbeidsbemiddelingsorganisaties
zijn zich beter bewust van de kansen en mogelijkheden van
werken, ondernemen en stages lopen over de grens.

3
4

Een belangrijke reden dat relatief weinig Nederlanders over de grens
werken, is dat er onvoldoende bewustzijn is bij werkzoekenden,
werkgevers, instellingen en overheden van de mogelijkheden die
grensoverschrijdend werken en ondernemen kunnen hebben.
‘Onbekend maakt onbemind’ is hier van toepassing. Voor toerisme
of winkelen worden de mogelijkheden wel gezien en benut, maar de
mogelijkheden voor werken of ondernemen zijn veelal niet bekend of
het schrikt bij voorbaat af.

5
6
7
8

Deels heeft dat te maken met een negatief imago dat kleeft aan
werken over de grens. Het is vaak denken in problemen, omdat
belastingen, onderwijs, sociale zekerheid, taal, cultuur anders zijn of
anders zijn georganiseerd. Promotie van de kansen die ondernemen
of werken in bepaalde kansrijke beroepen kunnen geven, helpt een
positiever beeld te schetsen van de mogelijkheden en vermindert de
onbekendheid bij zowel werkzoekenden, werkgevers als instanties.

9
10

De volgende acties worden uitgevoerd:
• Actie 12. Communicatieactiviteiten, zoals media-inzet en
informatiebijeenkomsten, onderdeel laten uitmaken van het
regionale grensoverschrijdende arbeidsmarktbeleid.
Coördinatie: centrumgemeenten in de arbeidsmarktregio’s langs de grens
en Euregio’s.
Naast het algemeen promoten van werken en ondernemen over
de grens is het van belang dat de communicatieactiviteiten zich
toespitsen op de daadwerkelijke mogelijkheden die er zijn. Dat
betekent dat voorafgaand aan een campagne duidelijk moet
zijn in welke sectoren of beroepen over de grens kansen zijn.
De werkzoekenden en werkgevers in die beroepen kunnen dan
gericht benaderd worden. Dat betekent ook dat bewustzijn
regionaal aangevlogen moet worden en integraal onderdeel
moet zijn van het arbeidsmarktbeleid. Welke kansen er zijn hangt
immers af van de regio waarin men zich bevindt.

3.3.3 Toegankelijkheid van vacatures
Vacatures in het buurland zijn goed en gemakkelijk vindbaar
voor werkzoekenden in Nederland, en omgekeerd.
Arbeidsbemiddelingsorganisaties zorgen ervoor dat relevante
vacatures bekend zijn bij hun klanten en dat klanten geïnformeerd
worden over hoe zij zelf buitenlandse vacatures kunnen vinden.

‹
›
MENU

PRINT

30

De Jobroboter

1

De Euregio’s langs de Duits-Nederlandse grens hebben op eigen initiatief en

2

Met digitale systemen is het goed mogelijk vacatures inzichtelijk en
toegankelijk te maken voor werkzoekenden en werkgevers uit het
buurland. De Jobroboter, voor het Duitse grensgebied, is hier een
goed voorbeeld van. Een andere mogelijkheid is om op de digitale
informatiekanalen te verwijzen naar relevante vacaturesites.

3
4

met ondersteuning van Eures een internetzoekmachine voor vacatures in het
grensgebied ontwikkeld: de ‘Jobroboter’. Hiermee kunnen werkzoekenden in
hun eigen taal vacatures in het buurland vinden die op internet zijn geplaatst.
De zoekmachine vindt ook de vacatures die werkgevers alleen op hun eigen
website hebben geplaatst. De Jobroboter bestrijkt de gehele gezamenlijke grens
met Duitsland.

De volgende acties worden uitgevoerd:
• Actie 13. Verkenning van de mogelijkheden om digitale vacatures
beter te ontsluiten. Daarbij wordt gebruik gemaakt van regionale
initiatieven zoals de Jobroboter en het arbeidsmarktdashboard
Zuidoost Nederland. Coördinatie: Euregio’s.
• Actie 14. Arbeidsbemiddelingsorganisaties aan beide zijden van
de grens wisselen actief kansrijke vacatures en profielen van
werkzoekenden uit. Coördinatie: UWV en Eures.

5
6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

31

Hoofdstuk 4

1

Buurtaal en cultuur

2
3

4
5
6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

32

Duits en Frans in het primair onderwijs

1
4.1 Inleiding

2

Uit de brief van staatssecretaris Sander Dekker van het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) van 15 oktober 2016 over
buurtaalonderwijs.

Veel leerlingen blijven wonen en werken in hun eigen regio. Dat geldt
ook in grensregio’s. Als leerlingen hun buurtaal goed beheersen
en de (werk)cultuur begrijpen dan kunnen ze de kansen die de
grensoverschrijdende regio hen biedt later beter benutten, als
werknemer of als ondernemer. Het aanbieden van buurtaalonderwijs
door onderwijsinstellingen in de grensregio is daarom van groot
belang. Gezien het grote verschil in de omvang van de grensgebieden
tussen Nederland en Franstalig België heeft het actieteam zich
vooral gericht op het Duits. De doelen en acties kunnen echter ook
toegepast worden voor het Frans.

3
4
5
6
7

‘Sinds 2006 kunnen basisscholen Duits en Frans in hun curriculum opnemen.
Dat kunnen ze al doen vanaf groep 1, door vroeg vreemdetalenonderwijs (vvto)
aan te bieden. Het aanbieden van een vreemde taal vanaf jonge leeftijd, biedt
grote voordelen bij het leren van die taal. Bij de opkomst van Duits en Frans in
het basisonderwijs zijn scholen tijdelijk ondersteund met het programma LinQ.
Via EP-Nuffic23 zijn jaarlijks subsidies beschikbaar om vvto te stimuleren. Daarnaast
wordt de wettelijke ruimte uitgebreid voor scholen om vreemde talen te integreren
in het onderwijs, zodat scholen Engels, Duits en Frans ook als voertaal kunnen
gebruiken bij andere vakken. Het aantal scholen dat buurtaalonderwijs aanbiedt
blijft echter beperkt tot ongeveer zestig scholen24.’

4.2 Huidige situatie

8

Sinds de jaren negentig van de vorige eeuw is het aantal scholieren
en studenten dat Duits leert en studeert met ongeveer een derde
gedaald21. De daling is vooral te wijten aan de toenemende
dominantie van het Engels en het vervallen van taaleisen in
sommige kwalificatiedossiers van het mbo22. Hierdoor komt Duits
als (tweede) moderne vreemde taal in de kwalificatiedossiers in het
mbo minder voor.

9
10

‹

23 EP-Nuffic is de organisatie voor internationalisering in het onderwijs.
24 Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 031, nr. 17.

In het voortgezet onderwijs bestaat de mogelijkheid voor tweetalig
onderwijs (TTO). In de onderbouw van de havo en het vwo moet in
dit geval minstens de helft van de lessen in de tweede taal gegeven
worden. In de onderbouw van het vmbo is dit 30 procent. Er zijn tot
op heden 130 scholen die tweetalig onderwijs aanbieden.

›
MENU

PRINT

21 Bron: folder ‘Daarom Duits’ van Actiegroep Duits (o.a. het Duitsland Instituut).
http://machmit.nl/web/factsheet-duits/
22 http://lerende-euregio.com/media/95796/lerende%20euregio%20
onderzoeksrapport%20duits%20in%20het%20gedrang%20digitaal.pdf
33

Tweetalig onderwijs

1

De CSG Rehoboth in Hoogezand biedt vmbo-leerlingen in de brugklas tweetalig

2

Op bijna alle scholen is de vreemde taal Engels. Er zijn twee scholen
in de grensstreek met Duitsland die ook tweetalig onderwijs DuitsNederlands aanbieden25.

3

onderwijs (TTO) aan. Ze doen een aantal projectdagen en projectweken in het
Duits. Aan het einde van de brugklas kunnen leerlingen kiezen of ze verder willen
met TTO in het tweede en het derde jaar. Enkele vakken worden in het Duits
gegeven. In het derde jaar sluiten de leerlingen het TTO af door deel te nemen aan

De keuze en de bevoegdheid om TTO aan te bieden ligt bij het
bestuur van de onderwijsinstellingen zelf. Het bestuur beslist binnen
de gegeven ruimte over het curriculum en doet dat in overleg met
de omgeving. Uit gesprekken van EP-Nuffic en het ministerie van
OCW met basisscholen en schoolbestuurders in de grensregio’s
komen verschillende belemmeringen bij het aanbieden van
buurtaalonderwijs naar voren. Zo is er sprake van een versnipperde
opzet van initiatieven, ontbreekt voldoende kwalitatief lesmateriaal
en is de taalvaardigheid van leraren beperkt26. Uit de expertmeeting
is gebleken dat onderwijsinstellingen denken dat er wettelijke
beperkingen zijn om een andere vreemde taal dan Engels aan te
bieden. Tweetalig onderwijs is echter naast het Engels ook mogelijk
in het Duits of Frans. Hiervoor is door het ministerie van OCW in
2015 extra ruimte gecreëerd, zodat scholen Engels, Duits en Frans als
voertaal kunnen gebruiken bij andere vakken27.

4
5
6
7
8
9
10

Daarnaast speelt de vraag van de leerlingen zelf naar Duitse les,
daarbij geadviseerd door hun ouders. Hoewel schoolbesturen in de
grensstreek daar geen structureel onderzoek naar hebben verricht,
is de perceptie dat er bij veel leerlingen en ouders geen vraag is
naar het vak Duits als moderne vreemde taal op school. Bij een
door het actieteam georganiseerde expertmeeting over buurtaal

‹

het Goethe examen met als doel het behalen van het certificaat A2 of B1 van het
Europees referentiekader.

bleek een school dat wel expliciet te hebben onderzocht. Uitkomst:
Duits wordt wel degelijk door ouders en leerlingen gewenst in het
lesaanbod. Een ander belemmerende factor voor het aanbieden
van buurtaalonderwijs is het tekort aan leraren Duits. Dit is deels
onderdeel van de bredere problematiek van een tekort aan leraren
voor verschillende vakken.
Het actieteam stelt vast dat een gebrekkige kennis van het Duits
een van de belangrijkste belemmeringen is bij het werken over de
grens. De daling van het aantal leerlingen dat Duits op school volgt,
is daarom een zorgelijke ontwikkeling. Schoolinstellingen, ouders en
leerlingen moet zich meer bewust zijn van het belang van kennis van
de buurtaal en cultuur. Overheden en het bedrijfsleven kunnen het
belang van buurtaalonderwijs bij onderwijsinstellingen benadrukken
en stimuleren. Een positieve constatering is dat de laatste jaren er
zowel (Eu)regionaal als landelijk diverse initiatieven ontplooid zijn
voor het buurtaalonderwijs.

›
MENU

PRINT

25 https://www.epnuffic.nl/voortgezet-onderwijs/tweetalig-onderwijs/tto-scholen
26 Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 34031, nr. 17.
27 Tweede Kamer, vergaderjaar 2014 -2015, 34031, nr. 2 en Artikel 34.12 Wet primair
onderwijs.
34

1
4.3 Doelen en acties

2

4.3.1 Belang van buurtaal en cultuur

3

Het belang van buurtaal en cultuur staat scherper op het netvlies
bij schoolbesturen, ouders en leerlingen.

4

in het primair als voortgezet onderwijs als in het mbo - bij het
bestuur van de instellingen. Het ministerie van OCW informeert
in 2017 scholen (primair en voortgezet onderwijs en mbo) in de
grensstreek over de beschikbare mogelijkheden ten aanzien van
moderne vreemde talen, buurtaal en tweetalig onderwijs.

4.3.2 Aantal leerlingen dat buurtaal krijgt aangeboden
Dit wordt bevorderd met twee acties:
• Actie 15. Uitdragen van het belang van voldoende kennis van
de buurtaal en cultuur bij schoolbesturen, ouders en leerlingen.
Coördinatie: gemeenten en Euregio.
Hiervoor kan men onder meer gebruik maken van de materialen
en activiteiten van de Actiegroep Duits van het Duitsland Instituut
dat in het leven geroepen is om het belang van de Duitse taal
en cultuur in Nederland op de kaart te zetten. Tevens kan men
aanhaken bij het project ‘Buurtaal in het basisonderwijs’ van
EP-Nuffic en het gezamenlijke project ‘Duits in het mbo’ van de
MBO Raad en de Ler(n)ende Euregio.
• Actie 16. Actief informeren van scholen (primair en voortgezet
onderwijs, mbo) in de grensstreek over de beschikbare
mogelijkheden voor het aanbieden van moderne vreemde talen,
buurtaal en tweetalig onderwijs. Coördinatie: ministerie van OCW.
De wettelijke ruimte en de middelen voor scholen om onderwijs in
het Duits aan te bieden is aanwezig. De keuze en de bevoegdheid
om te beslissen hoe met deze ruimte om te gaan ligt - zowel

5
6
7
8
9
10

‹

Meer leerlingen krijgen buurtaal aangeboden.
Dit wordt bevorderd door:
• Actie 17. Ondersteuning geven aan onderwijsinstellingen in het
primair en voortgezet onderwijs bij het aanbieden van les in de
Duitse taal via:
a. De uitvoering van het plan van aanpak ‘Buurtaalonderwijs in
het basisonderwijs’ door EP-Nuffic. Het plan is gericht op het
beschikbaar stellen van lesmaterialen en -methodieken en de
uitwisseling van goede voorbeelden. Coördinatie: EP-Nuffic in
opdracht van het ministerie van OCW.
b. De uitvoering van verschillende regionale en Interregprojecten voor het geven van les in de buurtaal en het
stimuleren van samenwerking tussen scholen aan weerszijden
van de grens. Coördinatie: grensprovincies en -gemeenten.
EP-Nuffic is op 1 juni 2016, in opdracht van het ministerie
van OCW, gestart met de uitvoering van het plan van

›
MENU

PRINT

35

De Euregioschool

1

De Euregioschool is een initiatief van vier Limburgse schoolbesturen voor

2

aanpak ‘Buurtaalonderwijs in het basisonderwijs’ . Naast
het vergroten van het bewustzijn van het belang van
buurtaalonderwijs krijgen basisscholen handvatten aangereikt
waarmee ze buurtaalonderwijs gemakkelijker kunnen
opnemen in hun schoolbeleid.
28

3
4

primair en voortgezet onderwijs, waarbij samenwerking met partnerscholen in
de buurlanden voorop staat. Door contact met leerlingen van de partnerschool
leren leerlingen in de leeftijd van acht tot en met vijftien jaar de buurtaal. Steeds
vaker beginnen de scholen al in groep een. De Euregioscholen ontwikkelen een
model voor vroeg vreemdetalenonderwijs, een taalportfolio voor leerlingen en
lesmateriaal voor lessen Duits en Frans. Er zijn ook verschillende programma’s

5
6
7
8
9
10

EP-Nuffic verzamelt hiervoor geschikte lesmaterialen,
methodieken en goede voorbeelden en ondersteunt
scholen bij hun kwaliteitsbeleid en nascholing. Er wordt een
kenniscentrum ingericht en kwartiermakers zijn aangesteld.
Eind 2017 vindt er een evaluatie plaats en wordt in kaart
gebracht hoe de opgebouwde expertise geborgd wordt en of
er behoefte is aan vervolgstappen.

opgezet voor scholing van leraren. Er zijn op dit moment twaalf Euregioscholen

In verschillende Euregio’s lopen (Interreg-)projecten of zijn
plannen in de regionale agenda’s opgenomen over buurtaal.
Provincies en gemeenten ondersteunen dit door middelen ter
beschikking te stellen aan scholen voor het geven van Duitse
taal en cultuur, of door samenwerking te stimuleren met
scholen over de grens om zo meer te leren over elkaars taal en
cultuur. Zo is de provincie Drenthe in samenwerking met de
STENDEN Pabo in Emmen een vierjarig project Drents en Duits
op de basisschool gestart (2015-18).

In dit project Spreek je buurtaal - Sprich deine Nachbarsprache staat het geven van

voor primair onderwijs in Nederland.

Spreek je buurtaal - Sprich deine Nachbarsprache
kwalitatief hoogwaardig buurtaalonderwijs (Duits of Nederlands) op basisscholen
in het Euregio-grensgebied centraal. Het project is in oktober 2016 van start
gegaan op scholen in de Achterhoek en Twente. De deelnemende scholen bieden
het buurtaalonderwijs aan in de groepen die zij passend vinden, zowel in onderals bovenbouw. Alle scholen werken in grensoverschrijdende partnerschappen
samen, zodat zowel leerlingen als leerkrachten op een doeltreffende, leuke manier
kennis van de buurtaal en -cultuur opdoen. Aan het project nemen ongeveer
veertig Nederlandse en Duitse basisscholen deel, met in totaal 5.000 leerlingen.
Tevens wordt geïnvesteerd in brede netwerkvorming en de verankering van

‹

inhoudelijke en strategische samenwerking, door het opzetten van een expertiseen coördinatiepunt buurtaalonderwijs in het Euregio-gebied.

›
MENU

PRINT

28 Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 34031, nr. 17.
36

Meer leraren Duits

1

De Universiteit Utrecht biedt sinds kort in samenwerking met de Universiteit

2

•

3
4
5

Actie 18. Onderwijsinstellingen in het mbo ondersteunen bij
het aanbieden van les in de Duitse taal door het voortzetten
van het project ‘Duits in het mbo’. Dit project heeft geleid tot
keuzemodules Duits voor zeventien beroepsgroepen. Alle
onderwijsinstellingen in het mbo in de grensregio’s worden
gestimuleerd hier gebruik van te maken. Coördinatie: Ler(n)ende
Euregio en de MBO Raad.
De komende jaren wordt het in 2013 gestarte plan ’Duits in
het mbo’ voortgezet. Nadat in 2013 en 2014 de focus heeft
gelegen op het creëren van bewustzijn over het belang van
Duits in het grensgebied, wordt in de tweede fase de nieuwe
kwalificatiestructuur aangegrepen om de positie van het Duits te
verbeteren. De Ler(n)ende Euregio, een samenwerkingsverband
van mbo-instellingen in de grensstreek, heeft met de MBO
Raad, de SBB en de ministeries van OCW en EZ voor zeventien
beroepsgroepen keuzedelen Duits ontwikkeld. Hierbij wordt
aan leerlingen naast het ‘gewone’ ook beroepsspecifiek Duits
aangeboden. Alle onderwijsinstellingen in de grensregio met
Duitsland kunnen hiervan gebruik maken. In 2017 gaat de
Ler(n)ende Euregio in samenwerking met de MBO Raad en SBB
verder met het stimuleren van de invoering van deze keuzedelen.
Ook wordt het beheersingsniveau van de Duitse taal en cultuur
van mbo-studenten meer inzichtelijk gemaakt voor werkgevers.

6
7
8
9
10

van Leipzig een BA-Plusprogramma aan op het gebied van Duitse taal. Deze
samenwerking en uitwisseling van studenten heeft als doel bij te dragen aan een
toename van leraren Duits in Nederland. Vanaf begin 2016 biedt de Radboud
Universiteit Nijmegen de Post-Master ‘Lehramt Deutsch’ aan waarin Duitsers met
een afgeronde universitaire opleiding zich binnen een jaar kunnen laten opleiden
tot docent Duits op Nederlandse scholen. Het project zit nog in de beginfase.

Toch leraar Duits
Vijf Nederlandse universiteiten werken samen in een nieuw programma
genaamd ‘Toch leraar Duits’. In dit programma worden studenten die een andere
universitaire bachelor hebben dan een bachelor Duitse taal en cultuur (maar wel
beschikken over een relevante achtergrond) door middel van een tweejarige
educatieve masteropleiding opgeleid tot eerstegraads docent Duits voor het
middelbaar onderwijs. Tijdens deze opleiding volgen de studenten een semester
onderwijs aan een universiteit in Duitsland.

‹
›
MENU

PRINT

37

OnderwijsTraineeship

1

Het programma OnderwijsTraineeship is bedoeld voor academici met een

2

•

3
4

Actie 19. Uitvoeren van programma’s zoals ‘Toch leraar Duits’,
het postmaster Lehramt Deutsch en het OnderwijsTraineeship,
om het tekort aan leraren Duits aan te pakken. Er worden
maatregelen genomen voor het wegnemen van drempels bij het
uitwisselen van leraren tussen Duitse en Nederlandse scholen.
Coördinatie: ministerie van OCW.
Er lopen verschillende landelijke en regionale initiatieven om
meer docenten Duits voor de klas te krijgen. Een daarvan is een
inventarisatie van het ministerie van OCW (in samenwerking met
het netwerk buurtaalonderwijs) naar de barrières ten aanzien
van de bevoegdheden voor het uitwisselen van leerkrachten
tussen Duitse en Nederlandse scholen. Na de uitkomsten
hiervan wordt in 2017 bepaald welke maatregelen nodig zijn
om deze drempels weg te nemen. Daarnaast biedt EP-Nuffic
sinds 2001 het programma ‘Van assistent tot docent Duits’
aan. Met dit programma worden ‘Muttersprachler’ Duits met
een relevante academische vooropleiding binnen twee jaar
opgeleid tot eerstegraads docent Duits. Sinds 2006 bestaat ook
het programma ‘Van assistent tot docent Duits tweedegraads’,
in samenwerking met de Hogeschool Inholland. Hier worden
Duitsers opgeleid tot tweedegraads docenten. Het programma
neemt jaarlijks gemiddeld tien eerstegraads en vijf tweedegraads
deelnemers op. De uitstroom ligt iets lager. Ook vanuit
universiteiten en hogescholen in diverse regio’s zijn verschillende
projecten en programma’s gestart om het tekort aan te pakken.

5
6
7
8
9
10

‹

achtergrond in een vak waarvoor een tekort aan docenten bestaat of dreigt.
Het heeft als doel ervoor te zorgen dat deze afgestudeerden, waaronder
afgestudeerden Duitse taal en cultuur, via een tweejarig leer-werktraject een
onderwijsbevoegdheid halen. ‘OnderwijsTraineeship’ is een initiatief van het
ministerie van OCW, in samenwerking met de VO-raad, de vereniging van
universiteiten VSNU en de universitaire lerarenopleidingen.

Deeltijdstudies Muttersprachler (native speakers)
Op initiatief van het ministerie van OCW heeft de invoering van een educatieve
minor in de universitaire bachelor plaatsgevonden. Deze bestaat uit dertig
studiepunten en biedt studenten de kans zich te oriënteren op het leraarsberoep.
Deze minor leidt studenten op voor een beperkte tweedegraads bevoegdheid
gekoppeld aan een getuigschrift van een bacheloropleiding waarvan de inhoud
voldoende overeenkomt met het schoolvak waarvoor die bevoegdheid zal gelden.
Naast de programma’s van de universiteiten zijn ook hbo-lerarenopleidingen
druk bezig met het stimuleren van het Duits. Onder andere door het aanbieden
van deeltijdstudies voor Muttersprachler Duits en het werven van studenten in
Duitsland.

›
MENU

PRINT

38

Hoofdstuk 5

1

Diploma-erkenning

2
3
4
5
6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

39

1
2
3
4
5
6
7

5.1 Inleiding

5.2 Huidige situatie

Het uitoefenen van een beroep in het buurland met een Nederlands
diploma van het beroepsonderwijs is bijna altijd een zaak die
werknemer en werkgever onderling regelen. De werkgever over de
grens beslist of hij een Nederlands diploma goed genoeg vindt. Voor
niet-gereglementeerde beroepen gaat het er dus om of de werkgever
voldoende vertrouwen heeft in de kwalificaties van een sollicitant,
en daarmee vertrouwen heeft in de gevolgde beroepsopleiding bij
een onderwijsinstelling. Indien de sollicitant uit het buurland komt
kan dat vertrouwen door bijvoorbeeld onbekendheid met (het niveau
van) de gevolgde opleiding een probleem zijn.

Bij het werken over de grens zijn vier soorten beroepen te
onderscheiden:
a. Gereglementeerde beroepen met automatische diplomaerkenning. Binnen de EU zijn voor zeven beroepen afspraken31
gemaakt over minimumopleidingseisen: arts, algemeen
ziekenverpleger, tandarts, dierenarts, apotheker, verloskundige
en architect. In principe geven deze diploma’s zonder problemen
toegang tot beroepsuitoefening in andere lidstaten van de EU.
Ook bij het systeem van automatische erkenning is het echter
noodzakelijk dat een aanvraagprocedure in het land waar men
wil werken, doorlopen wordt. Het is niet toegestaan dat er
compenserende/aanvullende eisen worden gesteld. In de praktijk
kan zo’n proces enkele maanden in beslag nemen.
b. Gereglementeerde beroepen zonder automatische diplomaerkenning. In EU-verband zijn geen minimum opleidingseisen
vastgesteld. Iedere EU-lidstaat bepaalt zelf welke beroepen
gereguleerd worden en welke niet. Een voorbeeld zijn twee
opleidingen in de richting verzorging: de Nederlandse opleiding
Verzorgende IG en de Duitse opleiding Altenpfleger. Beide zijn
gereglementeerd, maar niet automatisch erkend in het buurland.

Daarnaast zijn er circa 130 beroepen in België en 150 in Duitsland
en Nederland die door de overheid zijn gereglementeerd29. In deze
gevallen moeten diploma’s officieel erkend worden voordat men in
het land mag gaan werken30.

8
9

Het vertrouwen in elkaars onderwijssystemen en het curriculum
van de opleidingen is cruciaal voor erkenning van de diploma’s
en beroepskwalificaties maar ook voor snelle en eenvoudigere
procedures. Het vergroten van het vertrouwen en het
vergemakkelijken van de erkenningsprocedure zijn belangrijke
onderwerpen waar het actieteam zich op richt bij diploma-erkenning.

10

‹
›
MENU

PRINT

29 http://ec.europa.eu/growth/tools-databases/regprof/index.cfm
30 http://ec.europa.eu/growth/tools-databases/regprof/index.cfm?action=homepage
hierop staat de lijst met gereglementeerde beroepen.

31 Conform EU richtlijn (2005/36/EG gewijzigd door 2013/55/EU).

40

1
2

c. Niet-gereglementeerde beroepen waarvoor een werkgever een
beroepsopleiding eist. Het gaat hier om het overgrote deel van de
beroepen waarvoor in het mbo wordt opgeleid. Met name in de
sectoren Techniek en Economie is het bijna overal mogelijk over
de grenzen met een buitenlands diploma aan de slag te gaan.
Hier speelt het vertrouwen van de werkgever in de opleiding en
kwalificatie van de sollicitant.
d. Beroepen waarbij geen specifieke beroepsopleiding wordt
gevraagd.

3
4
5
6

Bij de gereglementeerde beroepen moet onderscheid gemaakt
worden tussen de erkenning van het diploma en de erkenning van
de beroepskwalificatie. Zo kan een diploma van een algemeen
verpleegkundige wel (automatisch) erkend worden, maar dat hoeft
nog niet te betekenen dat de verpleegkundige ook (automatisch) in
specifieke beroepen (zoals bijvoorbeeld Operatiekamer assistent)
in het andere land aan de slag mag. Daarvoor kan het noodzakelijk
zijn dat voldaan wordt aan minimale taal-, ervarings- of specifieke
competentievereisten die anders zijn dan in het thuisland. Dat
onderscheid is van belang, omdat in bepaalde gevallen wel geregeld
is dat diploma’s (automatisch) erkend worden, maar dat dan nog niet
(automatisch) toestemming volgt voor het uitoefenen van het beroep
in het andere land32.

7
8
9
10

‹

Het actieteam ziet drie belemmeringen op het gebied van diploma’s
en beroepskwalificaties. Allereerst de onbekendheid met elkaars
onderwijssystemen die werkgevers er van weerhoudt mensen uit het
buurland aan te nemen. De Ler(n)ende Euregio heeft (voor gebruik
in Noordrijn-Westfalen) daarom geautoriseerde beschrijvingen voor
een aantal beroepen ontwikkeld: technicus EIPS, mechatronicus,
allround machinebouwer, verkoper detailhandel, gastheer/gastvrouw,
kok, logistiek en pedagogisch medewerker in Nederland. Deze
beschrijvingen geven een helder inzicht in de overeenkomsten
en verschillen tussen Nederlandse en Duitse diploma’s en bieden
snel inzicht in wat een in Nederland opgeleide mbo-er tijdens zijn
opleiding heeft geleerd.
Als tweede de tijdrovende en kostbare procedure die in Nederland,
Duitsland en België gevolgd moeten worden indien een diploma en/
of beroepskwalificatie erkend moet worden. De motivatie om te
solliciteren zal laag zijn bij tijdrovende en kostbare procedures. Een
werkgever kan ook niet snel over een arbeidskracht beschikken als
hij/zij pas na maanden wachten aan de slag mag (met een onzekere
uitkomst van het proces).
De derde belemmering is dat in specifieke gevallen diploma’s en/of
beroepskwalificaties, na het doorlopen van de erkenningsprocedure,
niet of slechts deels erkend worden, waardoor grensoverschrijdend
werken in je beroep niet of niet op het gewenste niveau mogelijk is.

›
MENU

PRINT

32 Een voorbeeld: een OK-assistent heeft een diploma Verpleegkundige nodig. Dat
diploma wordt op basis van afspraken in de EU automatisch erkend. Dat is een
noodzakelijke maar niet voldoende voorwaarde om als OK-assistent over de
grens erkend te worden. Voor die erkenning van de beroepskwalificatie gelden
aanvullende specifieke eisen plus een taaleis.
41

INTERREG-project: Dubbel kwalificeren en
examineren in de praktijk

1
5.3 Doelen en acties

2

Beginnend bij vier beroepen, is het doel van het project om de gemeenschappelijke
en verschillende inhouden van de kwalificatiedossiers te identificeren. Een tweede

5.3.1 Erkenningsprocedure

3

stap is dan om de ontbrekende inhouden van de dossiers aan te vullen met
cursussen zodat de opleiding voor beide landen voldoet aan de gestelde eisen. Met

De procedure voor het erkennen van diploma’s en
beroepskwalificaties in het mbo is eenvoudiger,
transparanter, sneller en goedkoper.

4

de opleiding volgens nationale regels en de extra aanvullingen is het dan mogelijk
het examen in eigen land goed af te leggen, maar ook de erkenning te krijgen in het
buurland. Rekening houdend met de arbeidsmarkt werden de volgende beroepen
geselecteerd:

5

De volgende acties worden uitgevoerd:
• Actie 20. Het vergroten van het wederzijds vertrouwen in de
kwaliteit van het primair, voortgezet en beroepsonderwijs in
de buurlanden. Coördinatie: ministerie van OCW.
In mei 2015 is in Benelux-verband de beschikking voor de
automatische wederzijdse generieke niveauerkenning van
diploma’s hoger onderwijs ondertekend. Dit zorgt voor een
verbetering voor studenten of werkzoekenden die zich over
de eigen landsgrenzen willen bewegen. De beschikking wordt
momenteel omgezet in Nederlandse nationale wetgeving. Voor
het mbo voert de Benelux Expertgroep Beroepskwalificaties een
onderzoek uit naar meeneembaarheid van beroepskwalificaties
tussen de Benelux-landen.

6
7
8
9
10

•

Elektroniker Energie- und Gebäudetechnik / monteur elektrotechnische
installaties;

•

Metallbauer / metaalbewerker;

•

Anlagenmechaniker (SHK) / monteur voor sanitair-, verwarmings-,
klimaattechniek;

•

Zerspannungsmechaniker / allround verspaner.

Voor deze vier beroepen worden in detail informatiepakketten gemaakt. Deze zijn
bedoeld om bedrijven en jongeren in de regio te informeren over de mogelijkheid
tot het behalen van het diploma in het buurland. Ook wordt hierin aangegeven wat
hun mogelijkheden zijn op de arbeidsmarkt in het buurland. Door het benadrukken
van de gemeenschappelijkheid van de regio als een gebied van gezamenlijke
geschiedenis, bevolking en economie kan de grensbarrière aan beide zijden worden

Dit heeft tot doel de vergelijkbaarheid van en het vertrouwen
in de beroepskwalificaties in het mbo in de grenslanden te
verbeteren33. Eind 2016 is een concept van een ministeriele
regeling gereed gekomen, waarin de ministers van Onderwijs

‹

verlaagd.

›
MENU

PRINT

33 Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 22 452, nr. 48.
42

Project LeeGro

1

Project LeeGro is een samenwerking tussen Noorderpoort in Groningen en de

2

van de lidstaten van de Benelux vertrouwen uitspreken in elkaars
beroepsonderwijs en op basis daarvan opdracht geven te bezien
hoe de erkenningsprocedure voor een aantal knelpuntberoepen
kan worden vereenvoudigd. Knelpuntberoepen zijn die beroepen
waarvan geconstateerd is dat er in de ene lidstaat een tekort is, en
in de andere een overschot aan werknemers.

3
4
5
6
7
8
•

9
10

•

‹

In 2017 wordt verder gewerkt aan het formaliseren van de
richtlijn en aan de uitvoering van de ministeriële opdracht.
Daarnaast bestaan reeds lijsten tussen Noordrijn-Westfalen en
Nederland en tussen België en Nederland van vergelijkbare en
uitwisselbare opleidingen in het primair en voortgezet onderwijs,
waardoor alle opleidingen van primair en voortgezet onderwijs
erkend worden. Dat betekent dat kinderen van wie de ouders
in Duitsland gaan wonen om daar te werken, desgewenst de
leerplicht aldaar mogen vervullen.
Actie 21. Uitleg geven aan onderwijsinstellingen in de grensregio
over de betekenis van de EU-richtlijn voor erkenning van beroeps­
kwalificaties. Coördinatie: ministerie van OCW.
Hierover zal het ministerie van OCW in de eerste helft van 2017
een brief sturen.
Actie 22. Uitvoeren van een inhoudelijke vergelijking tussen
de opleidingen Verzorgenden IG in Nederland en Ouderenen kinderverzorger in Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen.
Coördinatie: ministerie van OCW.

Duitse Berufsbildende Schulen (BBS’en) in Leer en Aurich waarbij studenten
stage lopen in het buurland tijdens hun opleiding detailhandel. De Nederlandse
studenten voltooien met de stage een deel van hun studie in Duitsland, zodat ze
kunnen deelnemen aan een examen bij de Industrie und Handelskammer (IHK).
Naast hun Nederlandse diploma verkrijgen ze hiermee ook het Duitse diploma
‘Verkäufer’.

Gemeente Enschede, werkgeversvereniging
Zorg & Welzijn en het Caristas Bildungswerk Rheine
De Duitse ‘Altenpflege’ heeft een tekort aan personeel. Tegelijkertijd komen
verzorgenden op mbo-niveau 3 in Nederland moeilijk aan het werk. In Duitsland
zijn er wél vacatures, maar het Nederlandse diploma Verzorgende IG wordt voor de
beschikbare vacatures niet altijd erkend. Een samenwerkingsverband bestaande
uit de gemeente Enschede, werkgeversvereniging Zorg & Welzijn en het Caristas
Bildungswerk Rheine, startte eind 2016 een project waarin werkzoekenden uit
Twente worden opgeleid en bemiddeld door het Caritas Bildungswerk Rheine.
De opleiding duurt twee maanden. Kandidaten leren alle relevante zaken die
nodig zijn. Doel is dat na afloop de kandidaten mogen werken in Duitsland en
het diploma wordt erkend. De gemeente Enschede is opdrachtgever en heeft
dit project ingediend bij het Sectorplan Twente Werkt voor co-financiering,
waarmee dit project ook nog eens het eerste grensoverschrijdende project is in het
kader van de sectorplannen.

›
MENU

PRINT

43

‘ Double degree’

1

De minister van OCW heeft een verkenning uitgevoerd naar het nut en de noodzaak

2
3
4
•

5
6
7
8
9

•

10

‹

Dit helpt de erkenningsprocedure te versnellen en geeft
duidelijkheid over welke aanvullingen nodig zijn om de opleiding
ook te laten aansluiten op de vereisten in het buurland. Met
Noordrijn-Westfalen is afgesproken snel een vergelijkbare actie
te starten voor de opleiding Erzieher(in) in relatie tot Verzorgende
IG. Daarna volgen vergelijkbare gesprekken met Nedersaksen.
Actie 23. Een analyse maken van de procedures voor diplomaerkenning in zowel Nederland als de buurlanden, met als doel
de procedures te vereenvoudigen, te verkorten en goedkoper te
maken. Coördinatie: ministerie van OCW.
Het ministerie van OCW kijkt hiervoor samen met de SBB naar de
Duitse procedures en vergelijkt deze met de praktijk in Nederland.
Vervolgens worden de resultaten besproken met de relevante
Duitse betrokkenen. Om het overleg met de beleidsmakers in
Duitsland over de erkenningsprocedures kracht bij te zetten is
specifieke casuïstiek en inzicht in de omvang van de problematiek
vanuit de grensregio’s behulpzaam.
Actie 24. Optimaliseren van de digitale informatievoorziening
over de erkenning van beroepskwalificaties om potentiële
grenswerkers te ondersteunen bij de procedure. Coördinatie:
ministerie van OCW.
Om potentiële grenswerkers te ondersteunen bij de procedure
van diploma-erkenning bestaan er verschillende Nederlandse,
Belgische en Duitse websites34. Het ministerie van OCW bekijkt of
informatie eenduidig en begrijpelijk is en gaat indien nodig
in overleg met aanbieders om dit verder te optimaliseren.

van een ‘double degree’ in het mbo35. De gedachte was dat een ‘double degree’ zou
kunnen bijdragen aan de internationale oriëntatie van het onderwijs en daarmee
de inzetbaarheid van studenten. Uit die verkenning blijkt onder meer dat bij
Nederlandse instellingen in de grensregio een voorzichtige belangstelling bestaat
om samen te werken met andere instellingen over de grens. Zo zijn in de
grensregio de meeste mbo-instellingen betrokken bij het initiatief Ler(n)ende
Euregio dat zorgdraagt voor de verspreiding van good practices (ook via de website
www.lerende-euregio.com/nl).
Uit de verkenning blijkt tegelijkertijd dat er nog geen gearticuleerde plannen
bestaan om die samenwerking te laten uitmonden in een ‘double degree’. Ook zijn
er momenteel geen verzoeken uit het buitenland om een double degree in het mbo
mogelijk te maken. Het ontbreken van een wettelijke grondslag voor een ‘double
degree’ kan hiervoor een verklaring zijn. Daarom is voor internationalisering in het
mbo structureel € 5 miljoen beschikbaar gesteld.
De minister van OCW roept instellingen op om daar waar zinvol goede afspraken te
maken met een buitenlandse partner, bijvoorbeeld om een vergelijkbare opleiding
aan te bieden of studenten de mogelijkheid te bieden over en weer een gedeelte
van de opleiding over de grens in projectvorm te volgen. Uiteindelijk kunnen deze
vormen van samenwerking uitmonden in een breder gedragen behoefte aan een
‘double degree’. Mocht daarvan te zijner tijd sprake zijn, dan kan indien gewenst
wetgeving voorbereid worden.
35 Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 22 452, nr. 48.

›
MENU

PRINT

34 De Nederlandse sites zijn EP-Nuffic: https://www.epnuffic.nl/ en SBB:
www.s-bb.nl. Op deze laatste website zijn van alle mbo-beroepskwalificaties
certificaatsupplementen in het Nederlands, Duits en Engels gratis te downloaden.
44

1
2

•

3
4
•

5
6
7
8
9
10

Actie 25. Stimuleren en evalueren van het gebruik
van geautoriseerde beschrijvingen van Nederlandse
beroepsopleidingen. Coördinatie: Ler(n)ende Euregio en de
MBO Raad.
Op basis van de evaluatie wordt besloten of het aantal
geautoriseerde beschrijvingen wordt uitgebreid.
Actie 26. Onderwijsinstellingen stimuleren om samen te werken
met onderwijsinstellingen en werkgevers in het buurland om
bijvoorbeeld een vergelijkbare opleiding aan te bieden, een
opleiding te laten aansluiten bij de behoeftes van werkgevers
of studenten de mogelijkheid te bieden een gedeelte van
de opleiding over de grens te volgen. Coördinatie: Euregio’s en
grensprovincies.
Los van formele erkenningsprocedures, zal grensoverschrijdende
samenwerking tussen onderwijsinstellingen onderling en
met werkgevers leiden tot meer vertrouwen in elkaars
opleidingsystemen en meer begrip voor het niveau van de
opleidingen. Met als gevolg meer kansen op de arbeidsmarkt in
het buurland. Bovendien is het bij uitstek een goed middel om het
bewustzijn van de mogelijkheden van werken in de buurlanden of
het inhuren van arbeidskrachten uit de buurlanden te verhogen.

‹
›
MENU

PRINT

45

Hoofdstuk 6

1

Stages en leerwerkplekken

2
3
4
5

6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

46

1
6.1 Inleiding

2

Een stage lopen aan de andere kant van de grens is niet alleen goed
voor de algemene ontwikkeling maar vergroot ook de kans om over
de grens een baan te vinden en te houden. Een half jaar rondkijken
en werken in een ander land, met een andere taal, (werk-)cultuur
en andere manier van doen, stimuleert grensoverschrijdende
arbeid meer dan welke promotiecampagne ook. Bekend maakt
meer bemind! Het actieteam wil de toegankelijkheid van stages en
leerplekken in België en Duitsland en vice versa verbeteren.

3
4
5
6
7

6.2 Huidige situatie

8

In het hoger onderwijs kunnen Nederlandse studenten relatief
eenvoudig over de grens studeren. Via het Duitsland Instituut
Amsterdam en via de Deutsche Austauschdienst (DAAD) zijn
faciliteiten en ondersteuning beschikbaar voor het volgen van
(een deel van) de opleiding of een stage in Duitsland.

9
10

Andersom bewijst ook de toestroom van Duitse studenten
in de grensstreek bij Nederlandse onderwijsinstellingen het
succes van open grenzen. Voor het lopen van een stage of het
volgen van vakken in het buitenland zijn mogelijkheden vanuit
uitwisselingsprogramma’s zoals het Erasmus programma36.
Hogescholen, universiteiten en studentenorganisaties bemiddelen
daarnaast ook zelf voor hun studenten.

‹
›

Het volgen van een stage of het werken bij een leerbedrijf op
mbo-niveau over de grens lijkt ingewikkeld te zijn. Dat bemoeilijkt
het opdoen van ervaring met werken over de grens. Binnen het
middelbaar beroepsonderwijs volgt elke student tijdens zijn opleiding
een beroepspraktijkvorming (bpv), vaak in de vorm van stages. Deze
bpv maakt wettelijk onderdeel uit van de opleiding en is daarom aan
kwaliteitseisen gebonden.
Nederlandse en buitenlandse bedrijven die een leerwerkplek,
zowel binnen de BOL als de BBL37, willen aanbieden moeten
erkend worden door Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs
Bedrijfsleven (SBB). Bedrijven (veelal midden- en kleinbedrijf,
MKB) over de grens zijn vaak niet bekend met de opzet van het
Nederlandse beroepsonderwijs en met deze werkwijze. Heldere
infor­matie en voorlichting over de te volgen procedure ontbreekt
vooralsnog. De voorlichting van SBB is bijvoorbeeld niet in het Duits
beschikbaar. Door dit gebrek aan duidelijkheid over de te volgen
procedure worden regelmatig Duitse bedrijven door Nederlandse
onderwijsinstellingen niet erkend als leerbedrijf voor het Nederlandse
curriculum.
Ook praktische problemen spelen een rol zoals gebrekkig aanbod
van openbaar vervoer, het niet geldig zijn van de OV-jaarkaart in
het buitenland, het ontbreken van de reiskostenvergoeding door
buitenlandse werkgevers en het vinden van goede en betaalbare
huisvesting. Tenslotte liggen er volgens het actieteam mogelijkheden
om de samenwerking tussen onderwijs en regionaal bedrijfsleven
over de grens te intensiveren.

MENU

36 http://www.erasmusbeurs.nl/erasmus-programma/
PRINT

37 BOL staat voor Beroeps Opleidende Leerweg waarbij je het overgrote deel van de
opleiding op school te vinden bent. BBL staat voor Beroepsbegeleidende Leerweg.
Een BBL studie betekent een combinatie van werken en leren, waarbij je in dienst
bent van een erkend leerbedrijf.
47

Regionale grensoverschrijdende stageprojecten

1
6.3

2

Een goed voorbeeld is het project ‘Sorgen für, Sorgen dass’, waarbij 800 studenten

Doel en acties

(400 Nederlandse en 400 Duitse) in de zorgsector over en weer stage lopen in
Duitsland (Nedersaksen) en Nederland. In het projectplan is de ontwikkeling van

6.3.1 Belemmeringen wegnemen

3

stagecoördinatiepunten voorzien, die studenten terzijde staan. De gemeenten
Cuijk, Gennep, Bergen en Boxmeer richten in het kader van het Interreg-project

Belemmeringen voor het vinden en het volgen van een stage
of leerwerkplek bij een Belgisch of Duits leerbedrijf zijn zoveel
mogelijk weggenomen.

4

Dynamic Borders samen met de Duitse gemeenten Weeze en Goch een Euregionaal
stagebureau in, compleet met Euregionale stagemakelaar. Deze legt contacten met
Nederlandse en Duitse bedrijven en scholen en adviseert studenten bij het vinden
van een geschikte stageplaats in het buurland. Het doel is dat in de komende vier

5

Het realiseren van dit doel op korte termijn vraagt volgens het
actieteam de volgende acties:
• Actie 27. Belgische en Duitse bedrijven uitleg geven en stimuleren
om een erkend leerbedrijf te worden. Coördinatie: SBB.
De SBB zal, op verzoek van het ministerie van OCW, gerichte
uitleg geven aan Belgische en Duitse bedrijven over hoe ze
een erkend leerbedrijf kunnen worden. De procedure om een
erkend leerbedrijf te worden, wordt ook in het Duits beschikbaar
gesteld. Ook Regionaal Opleidingen Centra (ROC’s) kunnen
hierbij stimulerend optreden. Er wordt een pilot gestart genaamd
’Erkenning internationale leerbedrijven’38.
• Actie 28. De belangstelling vergroten bij mbo-studenten voor
stage lopen in het buurland. Coördinatie: Euregio’s.
Regionale initiatieven die zijn gericht op het vergroten van de
belangstelling voor stages over de grens worden versterkt.

6
7
8
9
10

jaar 320 mbo- en hbo-studenten een stageplek over de grens vinden.

•

Actie 29. Grensoverschrijdende samenwerking tussen
onderwijsinstellingen en het (regionale) bedrijfsleven stimuleren.
Coördinatie: Euregio’s en grensprovincies.
Mbo-instellingen hebben met de nieuwe kwalificatiestructuur
(keuzedelen) meer ruimte om het aanbod van het onderwijs
aan te passen aan de behoefte van het regionaal bedrijfsleven.
Ook kunnen ze Duitse les in de beroepscontext aanbieden.
Stages kunnen onderdeel zijn van grensoverschrijdende
samenwerkingsprojecten tussen onderwijsinstellingen en het
grensregionaal bedrijfsleven. Het regionaal investeringsfonds
mbo39, het regionaal Werkbedrijf en het Interreg kunnen onder
bepaalde voorwaarden hiervoor benut worden.

‹
›
MENU

PRINT

38 https://www.s-bb.nl/onderwijs/beroepspraktijkvorming/internationaleberoepspraktijkvorming

39 Het regionaal investeringsfonds mbo beoogt de aansluiting van het onderwijs op
de behoefte van de arbeidsmarkt te verbeteren door duurzame publiek-private
samenwerking tussen onderwijsinstellingen en bedrijfsleven in een regio te
stimuleren. Zie ook http://www.investeringsfondsmbo.nl/
48

Hoofdstuk 7

1

Bereikbaarheid

2
3
4
5
6

7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

49

Hoe liggen de bevoegdheidsverdelingen op het
gebied van bereikbaarheid?

1
7.1 Inleiding

2

In Nederland is het Rijk, in casu het ministerie van Infrastructuur & Milieu (I&M),
verantwoordelijk voor de aanleg en het onderhoud van rijkswegen en spoor­

Een van de bepalende factoren voor het accepteren van een baan
is de reistijd naar de werklocatie. In de grensregio’s is dat niet
anders. Een goede en snelle bereikbaarheid van de werkplek met
het openbaar vervoer of de auto heeft dus een positieve invloed op
grensoverschrijdende arbeidsmobiliteit.

3
4

weginfrastructuur. ProRail voert als netbeheerder de aanleg en het onderhoud van
spoorinfrastructuur uit. Rijkswaterstaat voert als wegbeheerder de aanleg en het
onderhoud van de rijkswegen uit.
Provincies en gemeenten zijn verantwoordelijk voor de lokale
verkeersinfrastructuur (aanleg en onderhoud), inclusief het lokale openbaar

5
7.2 Huidige situatie

6

vervoer. De provincies zijn ‘verkeers- en vervoersautoriteit’ en voeren daarom
regelmatig overleg met het Rijk over de inzet van rijksmiddelen (het zgn.
MIRT40-overleg). De EU schrijft voor dat infrastructuren op elkaar aansluiten, wat

De mobiliteit met de buurlanden is beperkt doordat er relatief minder
frequent en minder fijnmazig openbaar vervoer beschikbaar is. Het
gevolg is dat de reistijd voor (potentiële) grenspendelaars (te) lang is,
of werklocaties in het geheel niet per openbaar vervoer te bereiken
zijn. Daarnaast spelen andere factoren een rol, zoals werkgevers uit
de buurlanden die reiskosten niet vergoeden voor werknemers en
stagiaires. Het niet gebruik kunnen maken van de Nederlandse OVchipkaart speelt studenten parten in de keuze voor een opleiding of
stage over de grens.

7
8
9
10

bijvoorbeeld zichtbaar is in de op elkaar lijkende verkeersborden en -tekens op
het Europese wegennet. De EU kent ook investeringsprogramma’s toe voor de
realisatie van internationale vervoerscorridors, zoals het CEF/TEN-T programma.
De wet bepaalt dat OV-autoriteiten (provinciale en regionale overheid) concessies
verlenen voor het regionale openbaar vervoer. Het Rijk verleent concessies voor het
openbaar vervoer voor het Hoofdrailnet. Er zijn verschillende soorten concessies,
te weten gebieds- en lijnconcessies. Er bestaan concessies die zowel het regionale
busvervoer als het regionale treinvervoer omvatten. Dit houdt in dat de vervoerder
die het busvervoer in een gebied verzorgt ook voor het regionale treinvervoer zorg

Lokale gemeentelijke initiatieven proberen om banen en stage­
plaatsen in het grensgebied beter bereikbaar te maken, tijdelijke
oplossingen te bieden zoals het aanbieden van vervoer met kleine
busjes naar de locaties over de grens of het beschikbaar stellen van
bijvoorbeeld een leaseauto of brommer. Om de arbeidsmobiliteit
verder op gang te krijgen zijn echter meer structurele oplossingen
nodig.

‹
›

draagt.
In de buurlanden is er ook een splitsing van verantwoordelijkheden tussen federaal
en gewestelijk/deelstaat op het gebied van wegen en spoor.
40 MIRT: Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport.

MENU

PRINT

50

Welke grensoverschrijdende regionale
treinverbindingen bestaan er?

1
2

Verder zijn de betaalsystemen voor het openbaar vervoer tussen de
landen niet gelijk waardoor het vaak niet mogelijk is met de OVchipkaart te betalen. Er zijn daar lokaal echter wel oplossingen voor
gevonden. Zo zijn op de Duitse stations op het traject Groningen-Leer
(-Bremen) OV-chippalen neergezet. Daarnaast is het Niedersachsenticket Plus Groningen beschikbaar waarmee van Groningen naar alle
plaatsen in Niedersachsen per trein gereisd kan worden.

3
4
5

De dienstregeling over de grens tussen Nieuweschans en
Leer op het traject Groningen-Bremen is overigens geregeld
in een gemeenschappelijke concessie. Hiervoor is structureel
concessie­overleg tussen de provincie Groningen en de
Landesnahverkehrsgesellschaft Niedersachsen (LNVG), de
uitvoerende dienst van Niedersachsen. Deze overlegstructuur is,
door het ontbreken van een fysieke spoorverbinding als gevolg van
de aanvaring met de Friesenbrücke (uiterlijk hersteld in 2021) en het
vervangend vervoer wat hierdoor nodig is, geïntensiveerd.

6
7
8
9

Euregio’s (dat wil zeggen Nederlandse en Duitse lokale overheden)
zien daarnaast tolheffingsplannen als een bedreiging van de
economie in de Nederlandse en Duitse grensstreek. De Euregio’s
hebben bezwaar gemaakt bij het federale Duitse ministerie van
Verkeer en hebben daarbij steun gekregen van de Nederlandse
minister van I&M.

10

1. Groningen - Weener (Leer)
2. Hengelo - Osnabrück (onderdeel traject Amsterdam-Berlijn)
3. Enschede - Munster/ Dortmund
4. Arnhem - Oberhausen (zonder tussenstop)
5. Venlo - Hamm
6. Heerlen - Herzogenrath
7. Maastricht - Luik - Hasselt
8. Roosendaal - Antwerpen

Welke uitbreidingsplannen zijn er?
1. Coevorden - Bad Bentheim
2. Hengelo - Bielefeld
3. Arnhem - Dusseldorf
4. Eindoven - Dusseldorf (kwaliteitsverbetering huidige spoorlijn)
5. Luik - Maastricht - Aken
6. Weert - Mol - Neerpelt
7. Breda - Antwerpen
8. Groningen - Bremen (kwaliteitsverbetering huidige spoorlijn)
9. Enschede - Münster (kwaliteitsverbetering huidige spoorlijn)

‹
›
MENU

PRINT

51

Social impact bond

1

In het kader van de ‘Social Impact Bond’ krijgen mensen met afstand tot de

2

Vanuit de grensregio’s is aangedragen dat lokale en regionale
overheden zelf een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het
wegnemen van belemmeringen of zelf initiatieven kunnen nemen
hoe er mee om te gaan. Dat blijkt ook uit de vele initiatieven voor
nieuwe verbindingen of vervoersmiddelen en praktische oplossingen
zoals het grensoverschrijdende ticket. De kennis en ervaring wordt
echter nog niet langs de hele grens met elkaar gedeeld. Om bereik­
baarheidsuitdagingen aan te kunnen pakken is structureel overleg
met de partners uit de buurlanden wenselijk. Ook daar zijn al goede
voorbeelden van, die nog niet overal worden nagevolgd.

3
4
5
6

arbeidsmarkt uit Enschede een intensieve scholing in technische vakken en de
Duitse taal en cultuurverschillen bij Kreishandwerkerschaft Steinfurt - Warendorf
in Rheine. Daarmee kunnen ze instromen in banen bij Duitse werkgevers.
De gemeente Enschede zorgt voor het vervoer van Enschede naar Rheine.

NIAG, Breng, Connexxion
•

7.3 Doelen en acties

7

De Duitse vervoerder NIAG heeft met Breng/Connexxion afspraken gemaakt
over de verrekening en erkenning van elkaars vervoersbewijzen. Het is nu
mogelijk om in de bus Kleve-Nijmegen ook met de OV-chipknip te reizen.
Deze verbinding wordt doorgetrokken naar de campus in Nijmegen. Zo ontstaat

7.3.1 Beproefde regionale oplossingen elders toepassen

8

een goede verbinding voor studenten van de HAN, Radboud Universiteit en de
Hochschule Rhein-Waal in Kleve.

Regionale oplossingen die goed werken om de bereikbaarheid
te vergroten, worden ook in andere grensregio’s toegepast.

9

Dit wordt bevorderd met de actie:
• Actie 30. Tussen lokale en regionale overheden vindt kennis­
uitwisseling plaats over lokale succesvolle initiatieven die
de grensoverschrijdende bereikbaarheid hebben verbeterd.
Coördinatie: Euregio’s en VNG.

10

‹

Het realiseren van nieuwe openbaar vervoersconcessies is vaak
een kwestie van lange adem. Om de grensoverschrijdende
bereis­baarheid te verbeteren zijn maatwerkoplossingen nodig.
Er zijn verschillende lokale en regionale initiatieven die navolging
verdienen.

›
MENU

PRINT

52

Niedersachsen-ticket Plus Groningen

1

Op de Duitse stations op het traject Groningen-Leer(-Bremen) staan OV-chippalen.

2

Om banen en stageplaatsen in het grensgebied beter bereikbaar
te maken zijn ook investeringen in grensoverschrijdende busver­
bindingen noodzakelijk, bijvoorbeeld door nieuwe verbindingen of
door bestaande buslijnen een grensoverschrijdende route te laten
rijden, dan wel overstapmogelijkheden te creëren met acceptabele
overstaptijden. Zaken kunnen door de regionale verkeer- en
vervoerautoriteit geregeld worden met regionale aanbieders van OV.
Ook dit kost tijd. Er moet dan ook tijdig worden geanticipeerd.

3
4
5

Daarom benadrukt het actieteam het belang van onderzoek naar
beter grensoverschrijdend busvervoer dat plaats moet vinden
vóór het aflopen van de huidige concessieperioden voor regionaal
openbaar vervoer. Zodoende kan bij de onderhandelingen voor
een nieuwe concessie rekening gehouden worden met het creëren
van aansluitende verbindingen over de grens. Provincies zijn hierbij
met name aan zet. Zo werkt de provincie Gelderland samen met
Noordrijn-Westfalen om een snelle busverbinding tussen Nijmegen
via Kleve naar Doetinchem te realiseren.

6
7
8
9

7.3.2 Aanpassing van openbaar vervoer en infrastructuur

10

Alle grensregio’s hebben een structureel grensoverschrijdend
mobiliteitsoverleg ingevoerd voor het verbeteren van het
grensoverschrijdend openbaar vervoer en de infrastructuur.

‹

Daarnaast is ook de Niedersachsen-ticket Plus Groningen beschikbaar waarmee
van Groningen naar alle plaatsen in Niedersachsen per trein gereisd kan worden.

Dit wordt bevorderd met de actie:
• Actie 31. Opzetten van grensoverschrijdende
mobiliteitsoverleggen met alle buurlanden. Coördinatie:
ministerie van I&M in samenwerking met grensprovincies.
Om meer en beter grensoverschrijdend openbaar vervoer te
realiseren is meer aandacht nodig bij betrokken partijen in Nederland
en bij de buurlanden. Dat kan vervoer met bus- of tramlijnen
zijn, maar uiteraard ook per spoor. Het gaat om de internationale
regionale verbindingen met België en Duitsland. Afgelopen zomer
hebben de ministers van België, Duitsland, Luxemburg en Nederland
afgesproken intensiever te gaan samenwerken op het gebied van
het spoor door het instellen van een internationaal railplatform. Via
het platform worden afspraken gemaakt over de mogelijkheden van
versoepeling van internationale treinreizen41.
De aanleg van infrastructuur is vraaggestuurd. Bij voldoende vraag
past het aanbod zich daarop aan. Als eerste in de vorm van meer
frequent openbaar vervoer en tenslotte in het aanpassen van de

›
MENU

PRINT

41 Tweede Kamer, vergaderjaar 2015-2016, 21501-33, nr. 607.
53

1
2

huidige of het aanleggen van nieuwe infrastructuur. Hiervoor zijn
langdurige planvormingsprojecten noodzakelijk. Nederlandse
partijen die verantwoordelijk zijn voor bereikbaarheidsvragen en de
partijen uit de buurlanden kunnen daarover met elkaar periodiek
in overleg treden. Zo raken niet alleen de nationale en regionale
infrastructuurplanning beter op elkaar afgestemd, maar wordt
ook gezamenlijk geïdentificeerd waar nog verbeteringen in de
grensoverschrijdende infrastructuur kunnen plaatsvinden en hoe en
wie dat zouden kunnen realiseren.

3
4
5
6

Er zijn veel partijen betrokken bij het grensoverschrijdend organiseren
van openbaar vervoer. Nederland en Noordrijn-Westfalen hebben
al tien jaar een mobiliteitsoverleg. Hieraan nemen de provincies
Overijssel, Gelderland, Limburg en Noord-Brabant, het ministerie
van Infrastructuur en Milieu en hun counterparts in NoordrijnWestfalen deel. Het overleg is bedoeld voor de operationele en
bestuurlijke afstemming over grensoverschrijdende infrastructuur.
Het actieteam ziet graag dat met Nedersaksen en Vlaanderen ook
dergelijke initiatieven worden ontplooid. Recentelijk zijn daar eerste
aanzetten toe gegeven. Zo hebben Vlaanderen en Nederland bij
de topontmoeting op 7 november 2016 te Gent afgesproken om
te onderzoeken hoe, in het concept van een ‘Grensland-MIRT’,
het mogelijk is elkaar structureel te betrekken bij ruimtelijke
ontwikkelingen van wederzijds belang42.

7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

42 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2016/11/07/communiquevlaams-nederlandse-topontmoeting-in-gent
54

Hoofdstuk 8
xx

1

Xxx
Ondernemerschap

2
3
4
5
6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

55

Vestigen in de grensregio

1
8.1 Inleiding

2

De grensregio is een interessante vestigingslocatie voor ondernemingen die
aan beide kanten van de grens actief willen zijn. Bedrijfsspecifieke kenmerken
beïnvloeden de beslissing voor een specifieke locatiekeuze in de grensregio44.

Voor ondernemers in de grensregio vormen de buurlanden een
belangrijke afzetmarkt. Bij grensoverschrijdend ondernemerschap
gaat het echter om meer dan onderlinge import en export. Ook de
informatievoorziening, vestigingslocatie, innovatiesamenwerking
en de aansluiting op de onderwijs-arbeidsmarkt zijn belangrijke
onderwerpen voor ondernemers in de grensregio. Een betere
interactie tussen onderwijsinstellingen, bedrijfsleven en overheid
aan beide kanten van de grens versterkt het ondernemerschap
in de grensregio verder. Dat geldt tevens voor het wegnemen
van administratieve en juridische belemmeringen. Dit zijn de drie
opgaven waarvoor het actieteam doelen en acties heeft bepaald op
het gebied van grensoverschrijdend ondernemerschap.

3
4
5
6
7
8

8.2 Huidige situatie

9

Duitsland en Vlaanderen zijn de belangrijkste handelspartners van
Nederland. Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen namen in 2015
samen circa de helft van de Duitse import uit Nederland af.
De totale export vanuit Nederland naar België was in 2015 circa
€ 38 miljard43. Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)
is de export van Nederlandse grensregio’s naar Duitse en Belgische
grensregio’s relatief sterk gegroeid ten opzichte van de handel

10

‹

Voor sommige regio’s geldt dat het grensgebied zijn aantrekkingskracht ontleent
aan infrastructuur en het innovatieve karakter. Zo is er een groot aantal bedrijven
in de logistieke en transportsector gevestigd en/of is er een hoge dichtheid van
innovatieve bedrijven. Dit uit zich in de vestiging van vele distributiebedrijven
aan de Nederlandse kant van de grens, met name in Limburg, Noord-Brabant en
Enschede. Die laatste stad heeft door een gerichte marketingcampagne een aantal
Duitse bedrijven (retail) naar de stad weten te halen.

44 Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 32851, nr. 19.

met andere Nederlandse regio’s. Ondanks de Europese interne
markt is het betreden van een naburige markt een uitdaging. De
oorzaken hiervan zijn de verschillen in taal en cultuur, wet- en
regelgeving en andere institutionele structuren. Grensoverschrijdend
ondernemerschap brengt daarbij nog eens extra uitdagingen met
zich mee, zoals personeel dat in het buurland woont, de inzet van
een wagen- en/of machinepark in het buurland en het transport
van (afval)producten over de grens. Vanwege verschillende stelsels
en vergunningvereisten zorgt dit voor aanvullende administratieve
handelingen (boekhouding) en extra kosten voor ondernemers.

›
MENU

PRINT

43 Internationaliseringsmonitor CBS derde kwartaal 2016.
56

Belastingverdragen

1

Belastingverdragen met de buurlanden zorgen ervoor dat particulieren en

2

Voor veel midden- en kleinbedrijven is het verkrijgen van
betrouwbare en begrijpelijke informatie over grensoverschrijdend
ondernemen heel lastig. Dit wordt ervaren als een belemmering.

3

bedrijven over dezelfde inkomsten niet twee keer belasting hoeven te betalen.
Het 183-dagencriterium45 bepaalt in welk land een werknemer belasting
verschuldigd is over zijn loon. Sinds 1 januari 2016 geldt er een nieuw
belastingverdrag tussen Nederland en Duitsland.

Er is veel informatie beschikbaar bij:
• Het digitale Ondernemersplein (Point of Single Contact) en op
de website van de Kamer van Koophandel (KvK). Dit vormt
het eerstelijns digitale portaal voor alle ondernemers die
internationaal zaken willen doen, dus ook voor bedrijven in de
grensregio. Tevens zijn er Road2Germany en Road2Belgium
bijeenkomsten en de jaarlijkse handelsdagen tussen
respectievelijk Nederland en Duitsland en tussen Nederland en
Vlaanderen. Deze activiteiten worden georganiseerd door de KvK
in samenwerking met relevante instanties uit de buurlanden.
Naast workshops en de gelegenheid tot netwerken tijdens deze
bijeenkomsten vindt daar ook matchmaking tussen bedrijven
plaats. Bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)
is veel informatie over Duitsland en België en een breed
instrumentarium voor internationaal ondernemen beschikbaar.
Ook via het diplomatieke netwerk (ambassades en consulaten) is
veel informatie voorhanden.
• De Grensinfopunten en de websites www.grensinfo.nl en
startpuntgrensarbeid.benelux.int. Hier is informatie over werken
over de grens voor werknemers en werkgevers beschikbaar
(zie hoofdstuk 2).

4
5
6
7
8
9
10

‹

In dit verdrag is een compensatieregeling opgenomen voor inwoners
van Nederland die in Duitsland over hun loon belasting betalen. De
compensatieregeling zorgt er voor dat de in Nederland woonachtige grensarbeider
qua fiscale positie niet slechter af is dan zijn buurman die in Nederland belast
loon geniet. Met België bestaat dezelfde compensatieregeling sinds 2003.
In Maastricht is een team Grensoverschrijdend Werken en Ondernemen (GWO)
actief waarin de Belgische, Duitse en Nederlandse belastingdiensten samenwerken
bij het verstrekken van informatie en het beantwoorden van vragen.
45 http://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/zakelijk/
internationaal/personeel/u_bent_niet_in_nederland_gevestigd_loonheffingen_
inhouden/wanneer_moet_u_loonheffingen_inhouden1/belastingverdragen

•
•

•

›

Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen die een rol spelen bij
handelsbevordering en bij vestigings- en uitbreidingsplannen.
Organisatiewebsites in de buurlanden zoals de
Handwerkskammer, Industrie-und HandelsKammer(IHK) en
het Vlaams Netwerk voor Ondernemingen (VOKA).
Een veelheid aan andere websites en inzet van andere (regionale)
organisaties.

MENU

PRINT

57

Ondersteuning bedrijfsleven bij grensoverschrijdend
zaken doen

1
2
3
4
5
6
7
8

Echter, de beschikbare informatie is vaak te generiek en versnipperd.
Bedrijven hebben behoefte aan passende informatie op maat en
willen ‘ontzorgd’ worden bij hun bedrijfsspecifieke vragen over
vestiging, export, innovatiesamenwerking, fiscale aspecten en
het aannemen van personeel over de grens. Door het actieteam
is geconstateerd dat er een duidelijke front- en backoffice voor
ondernemers in de grensregio ontbreekt, zoals die wel bestaat
voor werknemers (zie hoofdstuk 2). Dit onderstreept het belang
van het maken van goede werkafspraken tussen de diverse
dienstverleningsorganisaties voor het midden- en kleinbedrijf in de
grensregio’s.

In de Euregio Rijn-Waal zijn via het project 2ConnectBusiness (Interreg IVA) veel

Het is van belang dat bedrijven leren van elkaars kennis en ervaringen
en elkaar stimuleren om bewust te worden van de mogelijkheden
over de grens. In een aantal grensregio’s vinden hiervoor door VNONCW en MKB-Nederland activiteiten plaats.

Eems-Dollard Business Forum

bedrijven ondersteund bij de stap naar het buurland. Zo kregen gedurende de
driejarige looptijd van dit project (afgerond eind 2014) circa 750 ondernemers
gratis advies en kwamen meer dan 2.200 deelnemers uit Nederland en
Duitsland tijdens bijeenkomsten met elkaar in contact. Door individueel advies,
ondersteuning en praktijkgerichte informatie werd het voor Nederlandse en Duitse
bedrijven makkelijker om de stap naar het buurland te zetten. Hierdoor is een
versterking gegeven aan de Duits-Nederlandse economische betrekkingen in de
Euregio Rijn-Waal.

In de Eems-Dollard regio faciliteert het Eems-Dollard Business Forum (EDBF)
ondernemers bij het zakendoen met de buren. Met dit platform ondersteunen
de gemeenten Leer, Oldambt en Vlagtwedde samen met de Industrie- und

9

Ondernemers accepteren het bestaan van andere regelgeving in
het buurland en zien de verschillende juridische systemen niet als
een onoverkomelijk probleem. Wie hier het beste mee omgaat,
kan daar ook zijn voordeel mee doen. Uiteenlopende nationale
eisen aan technische standaarden van producten en testeisen
worden daarentegen wel als frustrerend ervaren. Met name als
deze gericht zijn op bescherming van de nationale industrie.
Consumenten en ondernemers klagen over hoge bezorgkosten bij

10

‹

Handelskammer für Ostfriesland und Papenburg en de provincie Groningen de
Duits-Nederlandse samenwerking op economisch gebied. Veel ondernemers
willen zaken doen met een bedrijf uit het buurland, maar weten niet hoe ze dit
gestalte moeten geven. Het EDBF biedt handvatten en motiveert ondernemers om
succesvol de Duitse markt te betreden. Bijvoorbeeld door het organiseren van
diverse themabijeenkomsten.

›
MENU

PRINT

58

De Europese interne markt

1

De Europese interne markt heeft ervoor gezorgd dat veel belemmeringen voor

2

grensoverschrijdende pakketbezorging, die de e-commerce aan- en
verkopen in het buurland belemmeren. De Europese Commissie heeft
maatregelen aangekondigd om deze vorm van geoblocking aan te
pakken46. Het voorstel is inmiddels gepubliceerd en in behandeling
bij de Europese Raad en bij het Europese Parlement. Ondernemers
geven verder aan juridische belemmeringen te ervaren bij het
grensoverschrijdend gebruik van afvalproducten als grondstof.
Tenslotte wordt bij aanbestedingsprocedures van grensgemeenten
nog zelden rekening gehouden met de potentie van buitenlandse
bedrijven in de grensregio.

3
4
5
6

grensoverschrijdende handel en dienstverlening zijn weggenomen. De Europese
economische integratie is vergaand, vooral op de goederenmarkt maar ook in het
vrije verkeer van diensten en personen. In de praktijk van de interne markt bestaan
er echter tussen lidstaten, regio’s, nationale autoriteiten en toezichthouders
verschillen in uitvoering van Europese regels. Maar op terreinen waar regelgeving
vergaand is geharmoniseerd (bijvoorbeeld etikettering) is soms nog steeds sprake
van een versnipperde praktijk, zodat ondernemers alsnog – soms niet alleen
per lidstaat maar zelfs per regio – rekening moeten houden met verschillen in
regeltoepassing en handhaving.
Dit praktische probleem is niet alleen op te lossen door betere Europese

8.3 Doelen en acties

7

regelgeving, maar vooral door betere handhaving van de bestaande regels.
Ook moet de informatievoorziening worden verbeterd, zodat ondernemers en
overheden op de hoogte zijn van de regels. Er zullen altijd verschillen tussen

8.3.1 Informatievoorziening en dienstverlening

8

lidstaten blijven bestaan, verschillen die tot uitdrukking komen in het gedrag
van hun consumenten en ondernemers, hun goederen- en dienstenmarkten.

De informatievoorziening en dienstverlening aan bedrijven die
over de grens willen ondernemen is verbeterd.

9

Een gemeenschappelijke toepassing en uitvoering, ook van toekomstige regels,
is daarom essentieel. Nederland en de buurlanden zetten zich dan ook in om
het functioneren van de interne markt te verbeteren om zo de potentie van de

Verschillende partijen organiseren activiteiten en bieden informatie
voor ondernemers in de grensregio. Er ontbreekt echter een
duidelijke front- en backoffice waar ondernemers terecht kunnen.
Ook is er geen structureel en goed functionerend netwerk tussen
de dienstverlenende organisaties aan weerszijden van de grens.
De inzet is erop gericht meer inzicht te krijgen in de ervaringen van

10

‹

gemeenschappelijke markt in Europa verder te ontsluiten. Zo zijn in 2015 tijdens
de Benelux-top intenties uitgesproken om handelsbarrières voor winkeliers weg te
nemen, e-commerce te faciliteren en de digitale detailhandelsmarkt in de Benelux
tot de meest aantrekkelijke markt te maken voor consumenten en winkeliers.

›
MENU

PRINT

46 http://europa.eu/rapid/press-release_IP-16-1887_nl.htm
59

1
2

grensoverschrijdende ondernemers en in de huidige activiteiten van
dienstverleners en te kijken naar goedwerkende initiatieven. Daar
kan vervolgens op worden voortgebouwd.

3

Dit gebeurt met de volgende acties:
• Actie 32. Ervaringen van ondernemers in de grensregio’s
inzichtelijk maken en analyseren door het uitvoeren van een
customer journey. Coördinatie: ministerie van EZ.
De resultaten daarvan worden gebruikt om de dienstverlening en
informatievoorziening aan ondernemers in de grensregio verder
te optimaliseren.
• Actie 33. Versterken van de samenwerking tussen verschillende
dienstverleningsorganisaties voor het MKB aan weerszijden van
de grens. Coördinatie: grensprovincies.
Hierbij wordt aansluiting gezocht bij de MKB
samenwerkingsagenda Rijk-Regio 2016-201747. De provincies in
de grensregio nemen hiertoe het initiatief.
• Actie 34. Voortzetten en uitbreiden van activiteiten gericht op
voorlichting, netwerken en coaching van het bedrijfsleven in de
grensregio’s. Coördinatie: MKB-Nederland en VNO-NCW.
Regionale werkgeversverenigingen (MKB-Nederland/VNO-NCW)
in de grensregio’s pakken hierbij een actieve rol in samenwerking
met hun counterpart over de grens en in aanvulling op de
Road2Germany en Road2Belgium bijeenkomsten. De digitale
bedrijvenkaart van de Euregio Maas-Rijn voor de sectoren
chemie, bouw, metaal en voeding is een mooi voorbeeld.

4
5
6
7
8
9
10

‹

•

Actie 35. Een pilot opzetten met (vraaggestuurde) face-to-face
dienstverlening aan het bedrijfsleven. Coördinatie: provincie
Limburg.
Door Fontys Hogeschool wordt in opdracht van de provincie
Limburg een onderzoek uitgevoerd naar de behoefte van het
MKB aan persoonlijke dienstverlening voor grensoverschrijdend
ondernemen. In navolging daarvan wordt door de provincie
Limburg besloten om al dan niet een pilot te starten en hoe die
eruit moet zien. Daarbij wordt ook gekeken naar de aansluiting op
en samenhang met de Grensinfopunten, het Ondernemersplein
en de Kamer van Koophandel.

8.3.2 Grensoverschrijdende samenwerking bedrijfsleven
en onderwijs (clusters)
De grensoverschrijdende samenwerking tussen bedrijven en
kennis- en onderwijsinstellingen is vergroot.
De focus ligt hierbij op de sectoren die sterk vertegenwoordigd
zijn in de grensregio. De regionale overheden en het Rijk spelen
een belangrijke rol bij het verbinden van partijen, ondersteuning
van de projectontwikkeling en soms ook cofinanciering van
samenwerkingsprojecten.

›
MENU

PRINT

47 Bijlage bij Tweede kamer, vergaderjaar 2015-2015, 29697, nr. 23.
60

Bedrijfsleven in kaart

1

De provincies Limburg en Belgisch Limburg, de regio Aachen en de Belgische

2

Hiervoor worden de volgende acties uitgevoerd:
• Actie 36. Uitbreiden van grensoverschrijdende samenwerkings­
projecten tussen bedrijfsleven, onderwijs en overheden.
Coördinatie: Euregio’s.
Via de vier INTERREG programma’s (Duitsland-Nederland,
Vlaanderen-Nederland, Twee Zeeën en Euregio Maas-Rijn)
investeren de Europese Unie, het ministerie van EZ, de provincies/
gemeenten en de overheden in de buurlanden gezamenlijk een
miljard euro in de grensoverschrijdende economie in de periode
2014-2020. De Euregio’s coördineren de uitvoering hiervan. De
belangrijkste doelstellingen van het programma zijn de verhoging
van de innovatiekracht van de grensregio en het verminderen van
de barrièrewerking van de grens in de periode 2014-2020.

3
4
5
6
7

8.3.3 Minder lasten en belemmeringen

8

De administratieve lasten en juridische belemmeringen voor
ondernemers in de grensstreek zijn verminderd.

9

Het MKB is op zoek naar goede ondersteuning als het gaat om
zaken als de oprichting van een lokaal bedrijf, vergunningen en
arbeidsrechtelijke en fiscale vragen van ondernemers. Digitalisering
en tweetaligheid van informatie kunnen hierbij helpen. Dat geldt ook
bij het verminderen van administratieve lasten door het versimpelen
en verkorten van procedures. Verder worden de condities voor
grensoverschrijdend ondernemen verbeterd door een goede samen­

10

‹
›

Deutschsprachige Gemeinschaft hebben begin oktober 2016 een digitale
bedrijvenkaart gepresenteerd. De kaart brengt voor vier sectoren (chemie, bouw,
metaal en agrofood) de meest representatieve bedrijven uit elke regio in beeld,
met als doel de contacten en samenwerking tussen deze bedrijven te vergroten.

werking tussen handhavingsorganisaties van Nederland en de
buurlanden.
Het actieteam stelt de volgende acties voor:
• Actie 37. Rijk en regio organiseren een terugkerend overleg
tussen ministeries, vergunningverleners en inspectiediensten
aan weerszijde van de grens. Zo kunnen bijvoorbeeld
handhavingsmethoden beter op elkaar worden afgestemd.
Coördinatie: ministeries van I&M en EZ.
Bijvoorbeeld om de inzet van afval als secundaire grondstof
verder te stimuleren. Over de Europese richtlijn Afval (EVOA) vindt
door de Inspectie Leefomgeving en Transport ( ILT) veelvuldig
overleg plaats met de buurlanden. Het ministerie van EZ voert
aanvullend daarop gesprekken met Noordrijn-Westfalen en
Nedersaksen over afval en circulaire economie. Het streven is
hen en andere Duitse deelstaten te betrekken bij de North Sea
Resources Roundabout die er op gericht is de inzet van afval als
secundaire grondstof (ook over de grens) verder te stimuleren.
Dit biedt mogelijkheden voor specifieke cases van bedrijven.

MENU

PRINT

61

Grensoverschrijdend afvaltransport op Europark
Coevorden-Emlichheim

1
2

•

3
4

•

5
6
7
8

•

9
10

‹

Actie 38. Meer gebruik maken van digitale en tweetalige
documenten, zoals een vrachtbrief, om de snelheid van
procedures te vergroten. Hierbij kan worden aangesloten
bij de ambities en acties uit het Benelux werkprogramma.
Coördinatie: Secretariaat-Generaal van de Benelux.
Actie 39. Administratieve lasten als gevolg van verschillen in
wet- en regelgeving aan weerszijden van de grens verminderen:
a. Het Meldpunt regelgeving bij het Ondernemersplein en
initiatieven zoals de maatwerkaanpak regeldruk, uitvoering
experimentenwet gemeenten en het programma Ruimte in
Regels worden gebruikt voor het ontvangen van concrete
signalen van bedrijven over de (beleefde) werking van de wet
in de grensregio. Coördinatie: ministerie van EZ.
b. Er worden concrete voorstellen ontwikkeld om te
experimenteren. Coördinatie: Grensprovincies.
Actie 40. Het uitvoeren van een proef waarbij het voor bedrijven
uit buurlanden eenvoudiger wordt gemaakt om deel te nemen
aan overheidsaanbestedingen in de grensregio’s.
Coördinatie: gemeente Enschede.
Enschede werkt met Münster en Osnabrück aan een proef om
bij aanbestedingen tenminste één bedrijf aan de andere kant
van de grens in de procedure mee te nemen. Deze proef bevat
ook het identificeren van voorwaarden die het partijen aan de
andere kant van de grens makkelijker kan maken mee te doen
aan aanbestedingen.

Op het grensoverschrijdende bedrijventerrein Europark Coevorden-Emlichheim
hebben ondernemers hinder van verschillen in regelgeving. Een voorbeeld hiervan
is het grensoverschrijdend transport van de verbrandingsslakken van de waste-toenergy-centrale EVI, die deels op Duits, deels op Nederlands grondgebied staat.
De (gereinigde) verbrandingsslakken komen aan de Duitse zijde vrij; daar erkent
de wet de slakken echter niet als een toegestane bouwstof. Aan Nederlandse
zijde is dat wel het geval. Duitse regelgeving maakt het niet mogelijk dat het
bedrijf de slakken direct naar Nederland afvoert, bijvoorbeeld voor de verwerking
in betonproducten of voor wegfunderingen. Dit brengt financieel nadeel met
zich, maar ook een beperking in het creëren van een circulaire economie. Om dit
probleem aan te pakken is op initiatief van het actieteam inmiddels overleg gaande
met het voor milieu verantwoordelijke ministerie in Hannover.

Pilots papierloos transport
Via twee pilots zijn stappen gezet met het digitaliseren van administratieve
handelingen die komen kijken bij afvaltransport. De pilot electronic TransFrontier
Shipment (e-TFS) wordt in nauwe samenwerking met de NGS, de bevoegde
autoriteit voor grensoverschrijdende afvaltransporten in Nedersaksen
(Duitsland) uitgevoerd voor de elektronische datatransmissie van internationale
afvaltransporten. Het is nu ook voor andere (Nederlandse) afvalbedrijven mogelijk
om meldingen voor afvaltransporten via een digitaal bericht (XML) te versturen.
Een ander voorbeeld is de pilot Papierloos Transporteren, waar de Duitse deelstaat
Noordrijn-Westfalen en enkele grote Nederlandse en Duitse afvalbedrijven

›

samenwerken. Het vervoersdocument wordt meegenomen op een smartphone,
tablet of andere digitale gegevensdrager, waardoor de gehele administratieve
MENU

afhandeling van transportmeldingen digitaal verloopt.

PRINT

62

Hoofdstuk 9

1

Hoe verder?

2
3
4
5
6
7
8

9
10

‹
›
MENU

PRINT

63

1
2
3

Voor een gezamenlijke, integrale aanpak van de grensover­
schrijdende economie en arbeid is een grensoverschrijdende
governance voor de lange termijn noodzakelijk. De volgende
elementen zijn daarbij van belang:

4

•

5
6
7
8
•

9
10

‹
•

›

Een regionaal gedifferentieerde aanpak vanwege verschillen in
taal, cultuur, bestuurlijke organisatie en economische en sociale
opgaven tussen grensregio’s in Nederland en de buurlanden.
Dit betekent een aparte aanpak voor de regio’s ‘Nederland en
Vlaanderen’, ‘Nederland en Nedersaksen’ en ‘Nederland en
Noordrijn-Westfalen’. Tijdens de verschillende gesprekken die
het actieteam met bestuurders van buurlanden heeft gevoerd,
werd deze wens ook geuit. In ontmoetingen van de Nederlandse
staatssecretaris van EZ en de minister van BZK met hun
counterparts uit Vlaanderen en Noordrijn-Westfalen werd dit
nogmaals bevestigd;
De oprichting van grensoverschrijdende regionale (overleg)
tafels met bestuurlijke vertegenwoordiging, samengesteld uit
alle benodigde overheidslagen van beide kanten van de grens.
De inhoud van de agenda bepaalt wie deelneemt. Dat betekent
bijvoorbeeld dat vakdepartementen waar nodig aanschuiven
bij onderwerpen. Deelname van onderwijsinstellingen en het
bedrijfsleven ligt ook voor de hand. Houd rekening met en bouw
voort op bestaande overlegstructuren met de buurlanden om
dubbelingen te voorkomen;
Voeding van overlegtafels door experts uit de regio’s. Tenslotte
zijn dit de mensen die dagelijks in aanraking komen met de

•

•

•

verschillende belemmeringen en kansen;
Wederkerigheid. De actieagenda biedt een basis om bilaterale
actielijsten met de buurlanden verder aan te scherpen.
Buurlanden worden uitgenodigd om aanvullend eigen
onderwerpen te agenderen;
Uitwisseling van kennis en best practices tussen grensregio’s.
Er is een veelheid aan regionale initiatieven en afspraken die zich
in verschillende stadia van ontwikkeling en besluitvorming en op
een verschillend schaalniveau (lokaal/(sub)regionaal) bevinden.
Dit vraagt om kruisbestuiving tussen regio’s en gecoördineerde
verbinding van de inspanningen;
Uitwerking van deze governance en actieve betrokkenheid van
de ministeries van BZK en BZ, vanwege hun specifieke rol bij de
interbestuurlijke samenwerking binnen Nederland en met de
buurlanden. De ministeries van BZK en BZ werken hierbij nauw
samen met vakdepartementen, provincies, gemeenten, Euregio’s
en overheden over de grens.

Het opzetten van een duurzame grensoverschrijdende governance
vraagt tijd om te realiseren. Om het in het afgelopen jaar gecreëerde
momentum vast te houden moet er echter direct worden doorgepakt
met het uitvoeren van alle acties. Ook de bestaande samenwerking
tussen de verschillende overheden in het actieteam mag niet
verloren gaan. Het is daarom raadzaam het actieteam in de tussentijd
voorlopig te laten bestaan om de voortgang te monitoren, waar
nodig op de uitvoering bij te sturen en eventuele nieuwe actiepunten
op te pakken.

MENU

PRINT

64

Hoofdstuk 10

1

Vasthouden en doorpakken!

2
3
4
5
6
7
8
9

10

‹
›
MENU

PRINT

65

1
2

Het actieteam heeft het afgelopen jaar in de grensregio’s de
kansen en belemmeringen op de terreinen informatievoorziening,
arbeidsbemiddeling, onderwijs, bereikbaarheid en ondernemer­
schap inzichtelijk gemaakt en oplossingen aangereikt. Daarbij
zijn niet alleen lopende acties in beeld gebracht en met elkaar
verbonden, maar ook aanvullende acties benoemd en in gang
gezet. Concrete casuïstiek is waar mogelijk een stap verder
geholpen door het uitwisselen van goedwerkende voorbeelden
en doordat partijen bij elkaar zijn gebracht. Dat alles in nauwe
samenwerking met experts uit de buurlanden.

3
4
5
6

De intensieve samenwerking zoals vormgegeven in het
actieteam heeft de aandacht en het commitment van alle voor de
grensoverschrijdende economie en arbeid relevante (landelijke en
regionale) partijen vergroot. Met de instelling van het actieteam is
er nieuw elan ontstaan. Goedwerkende voorbeelden komen beter in
beeld en worden uitgewisseld. Ook de wil en betrokkenheid van onze
buurlanden om gezamenlijk de belemmeringen weg te nemen en
kansen te benutten is toegenomen. Het werk van het actieteam lijkt
dus effect te hebben gehad.

7
8
9
10

Desondanks is er nog veel werk aan de winkel. Dat blijkt ook uit
de veertig acties verspreid over de zeven onderwerpen. Met het
uitvoeren van alle veertig geformuleerde acties worden zeker niet
alle grensbelemmeringen opgeheven. Dat is ook niet mogelijk,

‹

want grensbelemmeringen zullen altijd ervaren worden zolang er
verschillen zijn tussen de landen. Wel kunnen we door continue
aandacht ernaar streven het aantal belemmeringen tot een minimum
te beperken. Een goede informatievoorziening over werken, onder­
nemen en studeren over de grens is daarbij cruciaal. Een aantal van
de acties ziet daar heel nadrukkelijk op toe.
Opvallend in het proces van het afgelopen jaar was dat een aantal
van de aangedragen belemmeringen was gebaseerd op misvattingen,
de verkeerde interpretatie van regels. Dat speelt bijvoorbeeld bij
buurtaalonderwijs en ondernemerschap. Naar de mening van het
actieteam moeten ook deze misvattingen geadresseerd worden
omdat zij evengoed mensen en ondernemers ervan weerhouden om
grensoverschrijdend te gaan werken of ondernemen.
Een bij alle onderwerpen terugkerend thema is het algemene gebrek
aan bewustzijn over de kansen en mogelijkheden die werken,
ondernemen, studeren en stages over de grens kunnen bieden.
Werkgevers, werkzoekenden en arbeidsbemiddelingsorganisaties
kijken daarom te weinig over de grens bij de invulling van vacatures
of het (helpen) zoeken naar een baan. En scholen, ouders en
leerlingen onderschatten het belang van buurtaalonderwijs. Diverse
acties zijn dan ook gericht op het vergroten van het bewustzijn.

›
MENU

PRINT

66

1
2

Sommige van de uit te voeren acties uit de actieagenda kosten tijd
om te realiseren. Andere acties kunnen dan in de tussentijd een
werkbare praktische oplossing bieden voor individuele gevallen.
Vaak is binnen bestaande kaders meer mogelijk dan gedacht. Dat
blijkt wel uit de vele vindingrijke initiatieven die in alle grensregio’s
in gang zijn gezet om de regionale grensarbeid en economie te
stimuleren. Veel van de regionale initiatieven zijn als goed voorbeeld
in dit rapport opgenomen. Tegelijkertijd ontslaat ons dat niet van de
plicht om de acties die meer tijd kosten ook uit te voeren.

3
4
5
6

Zo is het in algemene zin vergroten van het vertrouwen in het
onderwijs van buurlanden door nationale overheden noodzakelijk,
maar wel tijdrovend om te realiseren. Gelijktijdig ontstaan op diverse
plekken grensoverschrijdende uitwisselingen tussen Nederlandse
onderwijsinstellingen en onderwijsinstellingen en werkgevers in
de buurlanden zodat voor specifieke opleidingen dit vertrouwen al
gewonnen wordt. Creatieve regionale en lokale oplossingen moeten
zeker doorgaan en grensregiobreed gedeeld worden. Maar ook
nationale oplossingen blijven nodig om, soms via meerdere wegen,
de grensoverschrijdende economie en arbeid te blijven stimuleren.

7
8
9
10

Tot slot
Het rapport en de actieagenda van het actieteam zijn niet een
eindpunt, maar een begin. Het begin van een gezamenlijke,
integrale aanpak van de grensoverschrijdende economie en arbeid.
Het Rijk en de grensregio’s willen samen met de buurlanden de
juiste voorwaarden scheppen om het werken, ondernemen en
studeren over de grens vanuit beide kanten vanzelfsprekender
en gemakkelijker te maken. Als we daar in slagen dan wordt de
grensoverschrijdende economie en arbeidsmarkt blijvend versterkt.
Dat geldt niet alleen voor de grensregio’s in Nederland en de
aangrenzende buurlanden, maar voor Nederland als geheel.

De opgave is nu: vasthouden en doorpakken!

‹
›
MENU

PRINT

67

Bijlage 1

1

Actieagenda

2
3
4
5
6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

68

Doelen en acties van het actieteam grensoverschrijdende economie en arbeid

Verdeeld over 7 onderwerpen zijn 15 doelen en 40 concrete acties benoemd die het
vanzelfsprekender en gemakkelijker maken om over de grens te werken, te onder­
nemen en te studeren. Samen met onze buurlanden gaan we hiermee aan de slag:
samen slechten we grenzen, verbinden we regio’s en bewegen we mensen.

Dagelijks bouwen bestuurders en professionals aan een toekomst waarin werkzoekenden, ondernemers en studenten in de grensregio’s alle kansen
krijgen om hun dromen en ambities waar te maken. Het Actieteam Grensoverschrijdende Economie en Arbeid helpt hen daarbij. In het actieteam werken
grensgemeenten, -provincies, de Vereniging Nederlandse Gemeenten, Euregio’s, MKB-Nederland en de Rijksoverheid nauw met elkaar samen.

1
2
3

Informatievoorziening

4

	
Doel I: Alle informatie over grensoverschrijdend werken is op
één (online) plek te vinden

Werkzoekenden, ondernemers of studenten die over
de grens aan de slag willen, moeten goed geïnformeerd
zijn over de consequenties. Het vergroot je kansen
als je de verschillen met onze buurlanden begrijpt
en er goed op in kunt spelen. Op dit moment is de
informatievoorziening voor mensen die over de grens
willen werken, ondernemen of studeren nog niet
optimaal.

5
6
7

 ctie 1. Het ontwikkelen van één gezamenlijke website van alle regionale Grensinfopunten in 2017:
A
www.grenzinfopunkt.eu. Hier is alle benodigde informatie te vinden over fiscaliteit, sociale zekerheid,
zorgverzekering, diploma’s en vacatures. En er zijn koppelingen naar websites van organisaties aan
weerszijden van de grens. > Coördinatie: Grensinformatiepunt Maas-Rijn
Actie 2. De website www.grenzinfopunkt.eu voorzien van concrete voorbeelden, praktische informatie
en online tools zodat het inzicht in de financiële consequenties van wonen, werken en studeren over
de grens wordt vergroot. Zo krijgen mensen een reëel beeld van de kansen, mogelijkheden en gevolgen.
> Coördinatie: Grensinformatiepunt Maas-Rijn en SVB

	
Doel II: Er is een dekkend netwerk voor persoonlijke
informatievoorziening
 ctie 3. Het realiseren van een herkenbaar, dekkend netwerk van Grensinfopunten langs
A
de gehele grens, met periodieke spreekuren en medewerking van alle nationale instanties.
> Coördinatie: stuurgroep Grensinfopunten
 ctie 4. Inrichten van een databank ten behoeve van de persoonlijke en digitale dienst­
A
verlening van Grensinfopunten. Hierin staan onder andere antwoorden op veelgestelde
vragen en actuele ontwikkelingen. > Coördinatie: stuurgroep Grensinfopunten

	
Doel III: De digitale en persoonlijke informatievoorziening zijn
structureel gefinancierd
 ctie 5. Evaluatie van de totale informatiestructuur aan grensarbeiders en de effectiviteit daarA
van. Begin 2017 organiseert het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) een
startbijeenkomst met stakeholders. De uitkomst van de evaluatie is richtinggevend voor
de besluitvorming over structurele financiering. > Coördinatie: ministerie van SZW
 ctie 6. Met alle betrokken partijen een gezamenlijk voorstel maken voor de structurele
A
financiering van de informatievoorziening. Uitgangspunt is dat alle partijen moeten bijdragen
aan de structurele financiering. > Coördinatie: ministerie van SZW

8
9

Arbeidsbemiddeling
Net over de grens liggen er kansen voor Nederlanders,
Belgen en Duitsers die op zoek zijn naar een baan.
Maar vaak hebben werkzoekenden, werkgevers en
arbeidsbemiddelingsorganisaties dat niet scherp
op het netvlies staan; er wordt veelal alleen naar
de mogelijkheden in het eigen land gekeken.
Bewustwording, goede hulp en begeleiding zijn
belangrijk, zodat we geen kansen op werk laten
liggen.

10

‹
›
MENU

PRINT



	
Doel IV: Arbeidsbemiddelingsorganisaties aan beide zijden van de grens
werken structureel samen

c. Eures-adviseurs zetten zich in voor bemiddeling naar werk in de buurlanden.
In de komende periode wordt door het UWV de rol van Eures hierbij nader bezien.
> Coördinatie: Eures

 ctie 7. Met de betrokken organisaties in het buurland gezamenlijke regionale arbeidsmarktanalyses maken
A
en op basis daarvan marktbewerkingsplannen opstellen. > Coördinatie: Euregio’s en centrumgemeenten in de
arbeidsmarktregio’s langs de grens

 ctie 9. Waar mogelijk zorgen voor maatwerkoplossingen voor grensarbeiders om
A
overbruggingsproblemen aan te pakken. > Coördinatie: gemeenten en uitvoeringsorganisaties
voor de sociale zekerheid

 ctie 8. Bevorderen van de regionale en sectorale grensoverschrijdende samenwerking tussen alle (publieke
A
en private) arbeidsbemiddelingsorganisaties in grensregio’s.
a. Opzetten van regionale netwerken van grensoverschrijdende arbeidsbemiddelingsteams. Het ministerie
van SZW stelt in 2017 eenmalig € 100.000 beschikbaar voor elk van de veertien arbeidsmarktregio’s langs
de grens om het organiserend vermogen (personele capaciteit) te vergroten. > Coördinatie: centrumgemeenten
in de arbeidsmarktregio’s langs de grens
b. Gemeenten en UWV wijzen werkzoekenden in hun persoonlijke en online dienstverlening actief op de
kansen en mogelijkheden van het werken over de grens. Het UWV ontwikkelt een plan om in de grensregio’s
het werken over de grens gestructureerder onder de aandacht te brengen van werkzoekenden.
> Coördinatie: UWV en VNG

 ctie 10. Een extra impuls geven aan arbeidsbemiddeling over de grens door
A
uitvoering van (regionale) sectorplannen met een grensoverschrijdende component
en Interreg-projecten. > Coördinatie: uitvoerders sectorplannen en Interreg-projecten
 ctie 11. Beter organiseren en structureren van de kennisuitwisseling tussen en
A
binnen arbeidsmarktregio’s zodat leereffecten en best-practices worden gedeeld.
> Coördinatie: VNG

	
Doel V: Werkzoekenden, werkgevers en arbeidsbemiddelingsorganisaties
zijn zich beter bewust van de kansen en mogelijkheden van werken, onder­
nemen en stages lopen over de grens
 ctie 12. Communicatieactiviteiten, zoals media-inzet en informatiebijeenkomsten,
A
onderdeel laten uitmaken van het regionale grensoverschrijdende arbeidsmarktbeleid.
> Coördinatie: centrumgemeenten in de arbeidsmarktregio’s langs de grens en Euregio’s

	
Doel VI: Vacatures in het buurland zijn goed en gemakkelijk vindbaar
voor werkzoekenden in Nederland, en omgekeerd
 ctie 13. Verkenning van de mogelijkheden om digitale vacatures beter te ontsluiten.
A
Daarbij wordt gebruik gemaakt van regionale initiatieven zoals de Jobroboter en het
arbeidsmarktdashboard Zuidoost Nederland. > Coördinatie: Euregio’s
 ctie 14. Arbeidsbemiddelingsorganisaties aan beide zijden van de grens wisselen actief
A
kansrijke vacatures en profielen van werkzoekenden uit. > Coördinatie: UWV en Eures
69

1

Buurtaal en cultuur

2

	
Doel VII: Het belang van buurtaal en cultuur staat scherper op het netvlies bij
schoolbesturen, ouders en leerlingen

Veel scholieren en studenten blijven na hun studie
wonen en werken in hun eigen regio. Als zij de buurtaal
goed beheersen en weten wat de (werk)cultuur is
in het buurland, dan kunnen ze de kansen die de
grensoverschrijdende regio hen biedt later beter
benutten, als werknemer of als ondernemer.

3
4

 ctie 15. Uitdragen van het belang van voldoende kennis van de buurtaal en cultuur bij schoolbesturen,
A
ouders en leerlingen. Hiervoor kan gebruik gemaakt worden van bestaand materiaal van onder andere de
Actiegroep Duits. > Coördinatie: gemeentes en Euregio’s
 ctie 16. Actief informeren van scholen (primair en voortgezet onderwijs, mbo) in de grensstreek over de
A
beschikbare mogelijkheden voor het aanbieden van moderne vreemde talen, buurtaal en tweetalig onderwijs.
> Coördinatie: ministerie van OCW

5

	
Doel VIII: Meer leerlingen krijgen buurtaal aangeboden
 ctie 17. Ondersteuning geven aan onderwijsinstellingen in het primair en voortgezet
A
onderwijs bij het aanbieden van les in de Duitse taal via:
a. De uitvoering van het plan van aanpak ‘Buurtaalonderwijs in het basisonderwijs’ door
EP-Nuffic. Het plan is gericht op het beschikbaar stellen van lesmaterialen en -methodieken
en de uitwisseling van goede voorbeelden. > Coördinatie: EP-Nuffic in opdracht van het
ministerie van OCW
b. De uitvoering van verschillende lokale projecten voor het geven van les in de buurtaal
en het stimuleren van samenwerking tussen scholen aan weerszijden van de grens.
> Coördinatie: grensprovincies en -gemeenten

 ctie 18. Onderwijsinstellingen in het mbo ondersteunen bij het aanbieden van les in de
A
Duitse taal door het voortzetten van het project ‘Duits in het mbo’. Dat project heeft geleid
tot keuzemodules Duits voor zeventien beroepsgroepen. Alle onderwijsinstellingen in het
mbo in de grensregio’s worden gestimuleerd hier gebruik van te maken.
> Coördinatie: Ler(n)ende Euregio en de MBO Raad
 ctie 19. Uitvoeren van programma’s zoals ‘Toch leraar Duits’, het postmaster Lehramt
A
Deutsch en het OnderwijsTraineeship, om het tekort aan leraren Duits aan te pakken.
Er worden maatregelen genomen voor het wegnemen van drempels bij het uitwisselen
van leraren tussen Duitse en Nederlandse scholen. > Coördinatie: ministerie van OCW

6
7

Diploma-erkenning

8

Er zijn gereglementeerde en ongereglementeerde
beroepen. Bij ongereglementeerde beroepen beslist
over het algemeen een werkgever uit een buurland
zelf of hij een Nederlandse werkzoekende in dienst
wil nemen en of hij het Nederlandse diploma goed
genoeg vindt. Door onbekendheid in het buurland
met ons onderwijssysteem is dat soms lastig. Bij
gereglementeerde beroepen moeten diploma’s eerst
officieel worden erkend voordat men in het buurland
mag gaan werken. Dat is vaak tijdrovend en kostbaar,
en in sommige gevallen worden diploma’s slechts deels
erkend waardoor mensen een beroep niet of niet op het
gewenste niveau kunnen uitoefenen. Deze problematiek
speelt met name bij mbo-diploma’s.

9
10

‹
›



	
Doel IX: De procedure voor het erkennen van diploma’s en beroeps­
kwalificaties in het mbo is eenvoudiger, transparanter, sneller en goedkoper
 ctie 20. Het vergroten van het wederzijds vertrouwen in de kwaliteit van het primair,
A
voortgezet en beroepsonderwijs in de buurlanden. Dit gebeurt bilateraal en in Beneluxverband, onder andere door automatische wederzijdse generieke niveauerkenning van
hbo-diploma’s, het verbeteren van de vergelijkbaarheid van beroepskwalificaties in het mbo
en het vaststellen van vergelijkbare en uitwisselbare opleidingen in het primair en voortgezet
onderwijs. > Coördinatie: ministerie van OCW
 ctie 21. Uitleg geven aan onderwijsinstellingen in de grensregio over de betekenis van de
A
EU-richtlijn voor erkenning van beroepskwalificaties. > Coördinatie: ministerie van OCW
 ctie 22. Uitvoeren van een inhoudelijke vergelijking tussen de opleidingen Verzorgenden IG
A
in Nederland en Ouderen- en kinderverzorger in Duitsland. Dit helpt de erkenningsprocedure
te versnellen en geeft duidelijkheid over welke aanvullingen nodig zijn om de opleiding ook te
laten aansluiten op de vereisten in het buurland. > Coördinatie: ministerie van OCW

 ctie 23. Een analyse maken van de procedures voor diploma-erkenning in zowel Nederland
A
als de buurlanden, met als doel de procedures te vereenvoudigen, te verkorten en goedkoper
te maken. Inbreng van specifieke casuïstiek vanuit de grensregio’s is hiervoor behulpzaam.
> Coördinatie: ministerie van OCW
 ctie 24. Optimaliseren van de digitale informatievoorziening over de erkenning van
A
beroepskwalificaties om potentiële grenswerkers te ondersteunen bij de procedure.
> Coördinatie: ministerie van OCW
 ctie 25. Stimuleren en evalueren van het gebruik van geautoriseerde beschrijvingen van
A
Nederlandse beroepsopleidingen. Op basis van de evaluatie wordt besloten of het aantal
geautoriseerde beschrijvingen wordt uitgebreid. > Coördinatie: Ler(n)ende Euregio en de MBO Raad
 ctie 26. Onderwijsinstellingen stimuleren om samen te werken met onderwijsinstellingen en
A
werkgevers in het buurland om bijvoorbeeld een vergelijkbare opleiding aan te bieden, een
opleiding te laten aansluiten bij de behoeftes van werkgevers of studenten de mogelijkheid
te bieden een gedeelte van de opleiding over de grens te volgen. > Coördinatie: Euregio’s en
grensprovincies

MENU

PRINT

70

1

Stages en leerwerkplekken

2

Een stage lopen aan de andere kant van de grens is niet alleen goed voor de algemene ontwikkeling maar vergroot ook de kans om over de grens een baan te
vinden. Een half jaar rondkijken en werken in een ander land, met een andere taal en andere manier van doen, stimuleert grensoverschrijdende arbeid meer dan
welke promotiecampagne dan ook. Het volgen van een stage of het werken bij een leerbedrijf op mbo-niveau in een buurland is nu echter vaak ingewikkeld.

3

	
Doel X: Belemmeringen voor het vinden en volgen van een stage of
leerwerkplek bij een Belgisch of Duits leerbedrijf zijn zoveel mogelijk
weggenomen
 ctie 27. Belgische en Duitse bedrijven vlak over de grens uitleg geven en stimuleren om
A
een erkend leerbedrijf te worden. Alle informatie over de procedure komt ook in het Duits
beschikbaar. Tevens start een pilot ‘Erkenning internationale leerbedrijven’. > Coördinatie: SBB

 ctie 28. De belangstelling vergroten bij mbo-studenten voor stage lopen in het buurland.
A
Hiervoor worden regionale initiatieven ondernomen en uitgewisseld. > Coördinatie: Euregio’s
 ctie 29. Grensoverschrijdende samenwerking tussen onderwijsinstellingen en het (regionale)
A
bedrijfsleven stimuleren. Stages kunnen onderdeel zijn van deze samenwerking. Het regionale
investeringsfonds mbo en het Interreg-programma kunnen hiervoor (onder bepaalde
voorwaarden) worden gebruikt. > Coördinatie: Euregio’s en grensprovincies

4
5

	
Doel XI: Regionale oplossingen die goed werken om de bereikbaarheid
te vergroten, worden ook in de andere grensregio’s toegepast

Bereikbaarheid

6

Een van de belangrijkste factoren voor het accepteren van een baan is een goede, snelle bereikbaarheid van de werkplek. In de grensregio’s is dat niet anders.
De mobiliteit met de buurlanden is echter beperkt doordat er relatief minder frequent openbaar vervoer beschikbaar is. Ook is het grensoverschrijdende
wegennetwerk minder fijnmazig. Verbetering van de bereikbaarheid levert een bijdrage aan grensoverschrijdende arbeidsmobiliteit.

7

 ctie 30. Tussen lokale en regionale overheden vindt kennisuitwisseling plaats over lokale
A
succesvolle initiatieven die de grensoverschrijdende bereikbaarheid hebben verbeterd.
> Coördinatie: Euregio’s en VNG

	
Doel XII: Alle grensregio’s hebben een structureel grensoverschrijdend
mobiliteitsoverleg ingevoerd voor het verbeteren van het grensoverschrijdende openbaar vervoer en de infrastructuur
 ctie 31. Opzetten van grensoverschrijdende mobiliteitsoverleggen met alle buurlanden.
A
> Coördinatie: ministerie van I&M in samenwerking met grensprovincies

8
9

Ondernemerschap

10

Voor de ondernemers in de grensregio vormen
de buurlanden een belangrijke afzetmarkt. Bij
grensoverschrijdend ondernemerschap gaat het
echter om meer dan de onderlinge import en export.
Ook de informatievoorziening, innovatiesamenwerking
en de aansluiting op onderwijs-arbeidsmarkt zijn
belangrijk voor ondernemers die in het buurland
actief willen zijn. Door een betere interactie tussen
onderwijsinstellingen, bedrijfsleven en overheid en
het wegnemen van administratieve en juridische
belemmeringen krijgt het bedrijfsleven in de
grensregio - met name het midden- en kleinbedrijf
(MKB) - een impuls.

‹
›
MENU

PRINT

	
Doel XIII: De informatievoorziening en dienstverlening aan bedrijven die over
de grens willen ondernemen is verbeterd
 ctie 32. Ervaringen van ondernemers in de grensregio’s inzichtelijk maken en analyseren door het uitvoeren
A
van een customer journey. Op basis hiervan wordt informatie en dienstverlening verder verbeterd.
> Coördinatie: ministerie van EZ
 ctie 33. Versterken van de samenwerking tussen verschillende dienstverleningsorganisaties voor het MKB
A
aan weerszijden van de grens. Aansluiting wordt gezocht bij de MKB samenwerkingsagenda Rijk-Regio
2016-2017. > Coördinatie: grensprovincies
 ctie 34. Voortzetten en uitbreiden van activiteiten gericht op voorlichting, netwerken en coaching van
A
het bedrijfsleven in de grensregio’s. > Coördinatie: MKB-Nederland en VNO-NCW
 ctie 35. Een pilot opzetten met (vraaggestuurde) face-to-face dienstverlening aan het bedrijfsleven.
A
> Coördinatie: provincie Limburg

	
Doel XIV: De grensoverschrijdende samenwerking tussen bedrijven
en kennis- en onderwijsinstellingen is vergroot
 ctie 36. Uitbreiden van grensoverschrijdende samenwerkingsprojecten tussen bedrijfsleven,
A
onderwijs en overheden. De vier Interreg-programma’s (Duitsland-Nederland, Vlaanderen-­
Nederland, Twee Zeeën en Euregio Maas-Rijn) worden uitgevoerd. Hiermee investeren de
Europese Unie, het ministerie van EZ, de provincies, gemeenten en de overheden in de buurlanden gezamenlijk in de verhoging van de innovatiekracht van de grensregio en het verminderen van de barrièrewerking van de grens in de periode 2014-2020. > Coördinatie: Euregio’s

	
Doel XV: De administratieve lasten en juridische belemmeringen voor
ondernemers in de grensstreek zijn verminderd
 ctie 37. Rijk en regio organiseren een terugkerend overleg tussen ministeries,
A
vergunningverleners en inspectiediensten aan weerszijden van de grens. Zo kunnen
bijvoorbeeld handhavingsmethoden beter op elkaar worden afgestemd. > Coördinatie:
ministeries van I&M en EZ

 ctie 38. Meer gebruik maken van digitale en tweetalige documenten, zoals een vrachtbrief,
A
om de snelheid van procedures te vergroten. Hierbij kan worden aangesloten bij de ambities en
acties uit het Benelux werkprogramma.> Coördinatie: Secretariaat-Generaal van de Benelux
 ctie 39. Administratieve lasten als gevolg van verschillen in wet- en regelgeving aan
A
weerszijden van de grens verminderen:
a. Het Meldpunt regelgeving bij het Ondernemersplein en initiatieven zoals de maatwerk­
aanpak regeldruk, uitvoering experimentenwet gemeenten en het programma Ruimte in
Regels worden gebruikt voor het ontvangen van concrete signalen van bedrijven over de
(beleefde) werking van de wet in de grensregio; > Coördinatie: ministerie van EZ
b. Er worden concrete voorstellen ontwikkeld om te experimenteren.
> Coördinatie: grensprovincies
 ctie 40. Het uitvoeren van een proef waarbij het voor bedrijven uit buurlanden eenvoudiger
A
wordt gemaakt om deel te nemen aan overheidsaanbestedingen in de grensregio’s.
> Coördinatie: gemeente Enschede

71

Bijlage 2

1

Samenstelling actieteam

2
3
4
5
6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

72

1
Leden van het Actieteam Grensoverschrijdende Economie en Arbeid

2
3

Matthijs Huizing
voorzitter

4
5

Namens provincies:

Namens Euregio’s:

Twan Beurskens
Provincie Limburg

Sjaak Kamps
Euregio Rijn-Waal

Ben de Reu
Provincie Zeeland

Namens ministeries:

Namens gemeenten:

6

Bert Bouwmeester
Gemeente Coevorden

7

Patrick Welman
Gemeente Enschede

8

Marianne Schrijver
Vereniging Nederlandse Gemeenten

9

Henk Staghouwer
Provincie Groningen

Bert van Delden
Ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties

Namens ondernemers:

Eric Eijkelberg
Ministerie van Economische Zaken

Michaël van Straalen
MKB-Nederland

10

Anke Buiteveld
Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap
Roel Gans
Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

‹
›
MENU

PRINT

73

Bijlage 3

1

Factsheet Grensregio’s

2
3
4
5
6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

74

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

75

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

‹
›
MENU

PRINT

76

Colofon
Dit rapport is opgesteld door het Actieteam Grensoverschrijdende
Economie en Arbeid. Het is op maandag 30 januari 2017 overhandigd
aan de ministers Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties) en Henk Kamp (Economische Zaken).

‹

MENU

Actieteam Grensoverschrijdende Economie en Arbeid
postbus.GROS@minbzk.nl

PRINT

30 januari 2017