Doorrekening
Klimaatakkoord
Deze notitie bevat op verzoek
van de minister van
Economische Zaken en
Klimaat een doorrekening
van de klimaatmaatregelen
van het kabinet-Rutte III.

De doorrekening richt
zich op de
budgettaire, lasten- en
inkomenseffecten van
de maatregelen uit het
Klimaatakkoord.

Het pakket aan maatregelen
bouwt, met aanvullingen en
aanpassingen, voort op het
ontwerp-Klimaatakkoord van
eind 2018.
CPB notitie
november 2019

1

Inleiding

Deze notitie bevat op verzoek van de minister van Economische Zaken en Klimaat een doorrekening van
de klimaatmaatregelen van het kabinet-Rutte III. Het pakket aan maatregelen bouwt, met aanvullingen en
aanpassingen, voort op het ontwerp-Klimaatakkoord van eind 2018. De maatregelen worden op dezelfde wijze
getoetst als in de doorrekening van het ontwerp-Klimaatakkoord. 1 Een volledige beschrijving van alle
maatregelen is te vinden in bijlage C. De notitie rapporteert de budgettaire, lasten- en inkomenseffecten
hiervan. 2 In grote lijnen zijn de effecten gebaseerd op hetzelfde maatregelenpakket als de uitkomsten van het
PBL. 3 Bijlage B geeft een overzicht van de verschillen die voortkomen uit het feit dat een deel van de
maatregelen volgens het CPB niet eenzijdig afdwingbaar is door de overheid en/of onvoldoende concreet is
uitgewerkt. Het door het PBL berekende reductiepotentieel, waarvoor het CPB in deze notitie geen indicatie
geeft van de budgettaire, lasten- en inkomenseffecten, kan hierdoor in totaal een enkele megaton lager
uitkomen. De gerapporteerde effecten betreffen ramingen en zijn dus inherent onzeker. Technisch is het niet
mogelijk een betrouwbaarheidsinterval aan te brengen, maar de onzekerheid is daarmee niet weg.
De effecten van de klimaatmaatregelen worden bezien in samenhang met het reeds ingezette klimaaten energiebeleid door het huidige kabinet en de vorige kabinetten. Ook zonder het huidige pakket aan
maatregelen liggen er budgettaire, lasten- en inkomenseffecten in het verschiet. Het totale klimaat- en
energiebeleid past bovendien bij de beleving van gezinnen, bedrijven en economie. Zij ervaren immers de
totale verandering van het ene op het andere jaar. De oorzaak hiervan – eerder voorziene beleidswijzigingen of
de klimaatmaatregelen van het kabinet – is minder van belang. Bijlage A bevat een beschrijving van het beleid
in het basispad, dat vergelijkbaar is met hetgeen gehanteerd bij de doorrekening van het ontwerpKlimaatakkoord. Het basispad is nu echter geschoond voor maatregelen uit het Klimaatakkoord, zoals die in
de meest recente Macro Economische Verkenning (MEV 2020) zijn verwerkt. 4 Het PBL maakt als
referentiescenario gebruik van de Klimaat- en Energieverkenning 2019; bij de doorrekening van het ontwerpKlimaatakkoord betrof dit de Nationale Energieverkenning uit 2017. 5,6
Deze doorrekening presenteert de effecten van drie typen instrumenten die de overheid kan hanteren:
uitgaven, lastenmaatregelen en voorschriften. De doorrekening geeft effecten voor de steekjaren 2021, 2025
en 2030. Op deze wijze wordt het verloop over de tijd inzichtelijk. Zowel bij de uitgaven als de lasten wordt een
uitkomst gepresenteerd per sector (elektriciteit, gebouwde omgeving, industrie, landbouw en landgebruik, en
mobiliteit). Bij de lasten is er ook een uitsplitsing naar gezinnen, bedrijven en buitenland. De doorrekening
maakt niet alleen de EMU-relevante lasten inzichtelijk (lasten met een relatie met het overheidssaldo), maar
ook de zogenoemde niet-EMU-relevante lasten. Dit zijn de kosten die gezinnen en bedrijven moeten maken
om te voldoen aan nieuwe normen en voorschriften. Voor de inkomenseffecten worden de effecten tot en met
2021 en 2030 gepresenteerd; het jaar 2025 bleek weinig informatie toe te voegen.
De rest van deze notitie is als volgt georganiseerd. Hoofdstuk 2 bevat de kerncijfers van de doorrekening van
de klimaatregelen van het kabinet. Hoofdstuk 3 geeft een verdere uitwerking van deze kerncijfers, opgesplitst
naar het uitgaven- en lastenbeeld. Hoofdstuk 4 gaat in op de inkomenseffecten, inclusief een beschrijving van

1
Een beschrijving van het door het CPB gehanteerde toetsingskader is te vinden in bijlage A van CPB, 2019, Doorrekening ontwerpKlimaatakkoord, CPB Notitie, 13 maart 2019 (link).
2 De effecten van de maatregelen voor bbp, werkgelegenheid en de verplaatsing van industriële activiteiten worden beknopt toegelicht
in hoofdstuk 3.
3
PBL, 2019, Het Klimaatakkoord: effecten en aandachtspunten, PBL Policy brief, 1 november 2019.
4 CPB, 2019, Macro Economische Verkenning 2020, CPB Notitie, 17 september 2019 (link).
5 PBL, 2019, Klimaat- en Energieverkenning 2019, PBL Rapport, 1 november 2019.
6
ECN, PBL, CBS en RvO, 2017, Nationale Energieverkenning 2017, ECN Rapport (ECN-O--17-018), 19 oktober 2017 (link).

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 2 van 46

de achtergrond en aanpak bij de doorrekening van de inkomenseffecten (zoals de inzet van het meer actuele
Woononderzoek Nederland 2018 databestand). Bijlagen A, B en C beschrijven respectievelijk het door het CPB
gehanteerde basispad, de verschillen met het PBL op maatregelniveau en de maatregelen die het CPB heeft
meegenomen in deze doorrekening. Bijlage D biedt een overzicht van de aansluiting op het ontwerpKlimaatakkoord, uitgesplitst op maatregelniveau, en licht toe hoe de inkomenseffecten zich verhouden tot die
bij de doorrekening van het ontwerp-Klimaatakkoord.

2

Kerncijfers doorrekening
Klimaatakkoord

Wat zijn in hoofdlijnen de gevolgen van het reeds ingezette klimaat- en energiebeleid en het Klimaatakkoord
voor de overheidsfinanciën en inkomens van gezinnen? Tabel 2.1 geeft een globaal overzicht hiervan dat in de
rest van dit hoofdstuk wordt toegelicht.
De doorrekening geeft inzicht in de ex-ante effecten (zonder macro-economische doorwerking) op
overheidsuitgaven, beleidsmatige lasten en inkomenseffecten in het beoogde eindjaar 2030. Met nadruk
wijzen we erop dat de doorrekening alleen betrekking heeft op het beleidsterrein van klimaat en energie en
dus niet gezien kan worden als een volledige vooruitblik van het uitgaven-, lasten- en koopkrachtbeeld tot en
met 2030.
Het totale klimaat- en energiebeleid laat een verbetering van de overheidsfinanciën zien in 2030. De
budgettaire ruimte in het ingezette klimaat- en energiebeleid uit hoofde van de Opslag Duurzame Energie
(ODE) en de opbrengsten van de vliegbelasting wordt ten dele aangewend in het Klimaatakkoord. Daarnaast
verhoogt het Klimaatakkoord de uitgaven met 1,9 mld euro en de lasten met 0,3 mld euro. Per saldo leidt het
totale klimaat- en energiebeleid – inclusief het Klimaatakkoord – tot een ex-ante saldoverbetering in 2030 met
0,7 mld euro.
Het maatregelenpakket in het Klimaatakkoord leidt tot een ex-ante saldoverslechtering van 1,6 mld euro
in 2030. De uitgaven in het Klimaatakkoord stijgen in 2030 met 1,9 mld euro. De grootste stijging komt voor
rekening van de additionele uitgaven aan de Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE+). De bestedingen
aan de (verbrede) regeling SDE+ stijgen van 1 mld euro in 2021 tot 1,3 mld euro in 2030. 7 Daarnaast wordt 0,4
mld euro geïntensiveerd in de ISDE en de teruggave van de netto-inkomsten van de vrachtwagenheffing. De
overige intensiveringen zitten verspreid over een divers aantal maatregelen. Tegenover de additionele
uitgaven in het Klimaatakkoord staat een verhoging van de (EMU-relevante) lasten met 0,3 mld euro, waardoor
de begroting per saldo verslechtert. Het Klimaatakkoord verzwaart via geboden, verboden of normeringen de
niet-EMU-relevante lasten met 1,2 mld euro, vooral door de hogere nettarieven als gevolg van de additionele
energienetten op land en zee.

7 De SDE+ richt zich op bedrijven en (non-profit)instellingen. Het laatste jaar waarin de SDE+ in de huidige vorm bestaat is 2019. Vanaf

2020 wordt de SDE+ verbreed, onder de noemer Stimuleringsregeling Duurzame Energietransitie (SDE++).

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 3 van 46

De gevolgen van de CO₂-heffing in de Industrie voor de lasten (beleidsmatig en niet-EMU-relevant) voor
bedrijven zijn enkel bekend voor 2030. Voor de jaren 2021-2029 kunnen de budgettaire gevolgen niet in kaart
worden gebracht, maar deze zijn mogelijk aanzienlijk. 8 In de desbetreffende tabellen in hoofdstuk 3 wordt dit
onbekende effect aangegeven met NB.
Tabel 2.1

Samenvattend overzicht Klimaatakkoord, in 2030 (prijsniveau 2018)
Totaal klimaat- en energiebeleid
inclusief Klimaatakkoord

Effect Klimaatakkoord

3,9

1,9

Totaal beleidsmatige lasten

4,6

0,3

- Gezinnen

1,8

-0,9

- Bedrijven

2,6

1,1

- Buitenland

0,2

0,1

Niet-EMU-relevante lasten (mld euro)

1,6

1,2

- Gezinnen

0,3

0,3

- Bedrijven

1,3

0,9

1-20% (<115% wml)

-0,5%

0,7%

20-40% (115-184% wml)

-0,5%

0,5%

41-60% (184-268% wml)

-0,4%

0,4%

61-80% (268-390% wml)

-0,4%

0,3%

81-100% (> 390% wml)

-0,3%

0,2%

Totaal alle huishoudens

-0,4%

0,3%

Uitgavenbeeld (mld euro)
Totaal EMU-relevante uitgaven

Lastenbeeld (mld euro)

Inkomenseffecten (statisch, per inkomensgroep, ten opzichte van 2018)

Inkomenseffecten (met doorwerking, totaal, ten opzichte van 2018)
Totaal alle huishoudens

-1,0%

Uitgaven
De overheidsuitgaven in het totale klimaat- en energiebeleid worden verhoogd met 3,9 mld euro in 2030.
Zo kent het staand beleid geplande intensiveringen in de SDE(+), het Infrastructuurfonds en het Deltafonds en
zijn er door het kabinet middelen gereserveerd voor klimaat- en energiedoeleinden, waarmee de uitgaven van
het ingezette beleid toenemen tot 2 mld euro. Het Klimaatakkoord voorziet in een invulling van gereserveerde
middelen voor klimaat- en energiebeleid en daarnaast additionele uitgaven van in totaal 1,9 mld euro.

8 Het PBL heeft geen raming kunnen maken van de grondslag van de heffing in de tussenliggende jaren. Zodoende kan er in die jaren

geen opbrengst worden berekend.

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 4 van 46

Het aandeel van het Klimaatakkoord in de stijging van de overheidsuitgaven bedraagt 1,9 mld euro in
2030. De sector Gebouwde omgeving intensiveert per saldo voor 0,3 mld euro in 2030. Het grootste deel
betreft een verbreding van de SDE+ voor projecten met betrekking tot hernieuwbare warmte. De intensivering
van de sector Industrie betreft grotendeels een verbreding van de SDE+ voor de uitrol van CO₂-reducerende
technieken (0,6 mld euro). Voor de sector Landbouw en landgebruik zijn de intensiveringen en ombuigingen
in 2030 per saldo in evenwicht. De intensivering van de sector Mobiliteit bedraagt 0,4 mld euro, hetgeen
vooral de terugsluis van de netto-inkomsten van de vrachtwagenheffing aan de mobiliteitssector vanaf 2023
betreft. De sector Elektriciteit intensiveert per saldo voor 0,2 mld euro in 2030. Het grootste deel daarvan komt
voor rekening van een verbreding van de regeling SDE+ voor hernieuwbare elektriciteit.

Lasten
Het totale klimaat- en energiebeleid verzwaart de collectieve lasten met 4,6 mld euro, waarvan 1,8 mld
euro voor gezinnen, 2,6 mld euro voor bedrijven en 0,2 mld euro buitenland. De lastenverzwaring voor
gezinnen en bedrijven wordt voornamelijk gedreven door de stijging van de ODE ter financiering van de SDE+.
De lastenverzwaring voor het buitenland komt voort uit de vliegbelasting.
Het aandeel van het Klimaatakkoord in de verzwaring van de collectieve lasten bedraagt 0,3 mld euro in
2030. De collectieve lasten uit het Klimaatakkoord lopen op met 1,1 mld euro voor bedrijven en 0,1 mld euro
voor het buitenland. Voor gezinnen betekent het Klimaatakkoord per saldo een lastenverlichting van 0,9 mld
euro. De maatregelen van de sectoren Mobiliteit en Gebouwde omgeving zijn voor zowel gezinnen als
bedrijven bepalend voor de ontwikkeling van de collectieve lasten en fluctueren over de tijd. Voor gezinnen
verlicht het Klimaatakkoord de collectieve lasten vooral tot 2025, daarmee neemt de lastenverlichting af. Voor
bedrijven lopen, afgezien van de CO₂-heffing, de beleidsmatige lasten na 2021 op tot 1,0 mld euro in 2025. In
de daaropvolgende jaren stijgen de lasten voor bedrijven door tot 1,1 mld euro in 2030.

Niet-EMU-relevante lasten
De niet-EMU-relevante lastenverzwaring (via geboden, verboden of normeringen) in het totale klimaaten energiebeleid raakt bedrijven (1,3 mld euro) en gezinnen (0,3 mld euro) voor totaal 1,6 mld euro in
2030. Voor bedrijven komt 0,9 mld euro voort uit het Klimaatakkoord en 0,4 mld euro resulteert uit reeds
ingezet beleid. Dit laatste betreft de voorgenomen sluiting van de kolencentrales en de Europese CO₂-normen
voor vracht- en bestelauto’s. De niet-EMU-relevante lastenverzwaring voor gezinnen ter grootte van 0,3 mld
euro, komt volledig voort uit het Klimaatakkoord.
Het Klimaatakkoord draagt voor 1,2 mld euro bij aan de verzwaring van de niet-EMU-relevante lasten in
2030. Zo worden de kosten van nieuwe extra elektriciteitsnetten doorberekend aan gezinnen en bedrijven via
de nettarieven. De CO₂-heffing voor de industrie leidt tot bedrijfsinvesteringen in emissiereductie en het
Klimaatakkoord legt daarnaast extra normen op aan commercieel en maatschappelijk vastgoed en verplicht
tot inzet van hernieuwbare brandstoffen.

Inkomenseffecten
Het totale klimaat- en energiebeleid tot en met 2030 leidt tot een (cumulatief) negatief inkomenseffect
van in doorsnee -0,4% ten opzichte van 2018 en een denivellerend inkomensbeeld. Lagere inkomens gaan
er tot en met 2030 meer op achteruit dan hogere inkomens. De achteruitgang voor de laagste inkomensgroep
bedraagt -0,5 %, terwijl de hoogste inkomensgroep er 0,3% op achteruitgaat als gevolg van het totale klimaaten energiebeleid tussen 2018 en 2030. Dit is voor bijna twee derde het gevolg van het reeds ingezette klimaaten energiebeleid.

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 5 van 46

Het maatregelenpakket in het Klimaatakkoord leidt tot een positief inkomenseffect van 0,3% in 2030
(ten opzichte van 2018) en is het minst voordelig voor de hogere inkomens. De hogere inkomens gaan er in
doorsnee met 0,2% op vooruit, terwijl de lagere inkomens met 0,7% erop vooruit gaan door het
maatregelenpakket in het Klimaatakkoord. De schuif in energiebelasting tussen elektriciteit en gas werkt
denivellerend, terwijl de verhoging van de belastingvermindering in de energiebelasting nivellerend werkt.
Deze lastenverlichting weegt op tegen de lastenverzwaring, waardoor het totale effect van het Klimaatakkoord
nivellerend uitwerkt. Wel geldt dat bij de lage inkomensgroep meer negatieve en positieve uitschieters
zichtbaar zijn, mede afhankelijk van het bezit en het soort van de auto en verschillen in energieverbruik.
Per saldo leiden doorwerkingseffecten tot een extra inkomenseffect van –0,6%, waardoor het
inkomenseffect van energie- en klimaatbeleid in doorsnee oploopt naar –1,0%. Het geschatte
afwentelingseffect bedraagt –0,7%. Onderliggende aanname is dat bedrijven circa 80% van de
lastenverzwaringen zullen afwentelen op burgers via hogere tarieven. 9 Het geschatte gedragseffect van
huishoudens is gelijk aan 0,1%.

3 Uitgaven en lasten
3.1

Uitgaven

In het totale klimaat- en energiebeleid worden de overheidsuitgaven verhoogd met 3,9 mld euro in 2030
(zie tabel 3.1). Grofweg de helft daarvan zijn uitgaven in het Klimaatakkoord, de andere helft betreft
intensiveringen in het reeds ingezette klimaat- en energiebeleid. Voor beide geldt dat de uitgaven aan de
regeling SDE+/++ het grootste deel van de totale netto-intensivering behelzen. Bijlage A geeft een nader beeld
van het verloop en de opdeling van deze uitgaven.
Het reeds ingezette klimaat-en energiebeleid bevat per saldo een netto-intensivering. Richting 2030 zijn
zowel structurele intensiveringen gepland in onder andere de SDE(+) en het Infrastructuurfonds (gezamenlijk
1,7 mld euro in 2030) als incidentele intensiveringen ten behoeve van onder andere het Urgenda-vonnis en het
Deltafonds. Daarnaast zijn er door het kabinet middelen gereserveerd voor energie- en klimaatdoeleinden (0,3
mld euro in 2030). De netto-intensivering van het staand klimaat-en energiebeleid loopt richting 2025 op en
daarna weer af, en volgt daarmee grofweg de verwachte uitgaven aan SDE(+). Bijlage A bevat een toelichting
van het reeds ingezette klimaat-en energiebeleid en de wijzigingen daarin ten opzichte van de eerdere
doorrekening van het ontwerp-Klimaatakkoord.
Per saldo leidt het Klimaatakkoord tot een intensivering van 1,9 mld euro in 2030. 10 Tabel 3.1 bevat het
uitgavenbeeld van het Klimaatakkoord. De sector Elektriciteit intensiveert per saldo voor 0,2 mld euro in 2030.
De intensivering van de sector Gebouwde omgeving bedraagt per saldo 0,3 mld euro in 2030. De sector
Industrie intensiveert in 2030 0,6 mld euro. Voor de sector Landbouw en landgebruik zijn de intensiveringen
en ombuigingen in 2030 per saldo in evenwicht. De intensivering van de sector Mobiliteit bedraagt 0,4 mld
euro.

CPB, 2019, Methodologische verantwoording doorrekening inkomenseffecten ontwerp-Klimaatakkoord, CPB Achtergronddocument,
13 maart 2019 (link).
10 In het Klimaatakkoord is de doorwerking van netto intensiveringen naar het gemeente- en provinciefonds niet meegenomen.
Hiermee wordt afgeweken van de op dit moment geldende begrotingsregels.
9

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 6 van 46

Tabel 3.1

Uitgavenbeeld Klimaatakkoord (mld euro, prijsniveau 2018)

Elektriciteit
Gebouwde omgeving

2021

2025

2030

0,0

0,1

0,2

0,2

0,4

0,3

Industrie

0,0

0,3

0,6

Landbouw en landgebruik

0,2

0,0

0,0

Mobiliteit

0,2

0,6

0,4

Overige SDE(+) middelen 12

0,8

0,1

0,3

Totaal EMU-relevante uitgaven Klimaatakkoord

1,5

1,5

1,9

Totaal klimaat- en energiebeleid inclusief Klimaatakkoord

4,1

4,4

3,9

11

De overheidsuitgaven binnen de sector Elektriciteit bedragen 0,2 mld euro in 2030. Hiervan komt 0,2 mld
euro voor rekening van de verbreding van de regeling SDE+ voor hernieuwbare elektriciteit. Ook worden er
middelen uitgetrokken voor het opzetten van pilots en publiek-private projectplannen op het gebied van
waterstof en ruimtelijke integratie.
Binnen de sector Gebouwde omgeving intensiveert de overheid voor 0,3 mld euro in 2030. Ruim de helft
wordt besteed aan de verbreding van de regeling SDE+ voor projecten met betrekking tot hernieuwbare
warmte en aan de investeringssubsidie duurzame energie (ISDE). Ook draagt de Rijksoverheid voor afgerond
0,1 mld euro bij aan een financieringsfonds voor particuliere woningeigenaren en VvE’s voor het nemen van
verduurzamingsmaatregelen voor woningen. Met de instelling van dit financieringsfonds verhoogt de
overheid de omvang van de verleende garanties met 4,5 mld euro, wat gelijk is aan de omvang van dit fonds.
Verder intensiveert de overheid 0,1 mld euro in diverse maatregelen in het kader van de wijkgerichte aanpak.
De intensiveringen van de overheid binnen de sector Industrie bedragen afgerond 0,6 mld euro in 2030.
Afgerond wordt 0,6 mld euro besteed aan de verbreding van regeling SDE+ voor de uitrol van CO₂-reducerende
technieken binnen de industrie. Daarnaast wordt er door de overheid afgerond 0,1 mld euro uitgegeven aan
pilots ter bevordering van de verduurzaming van de industrie. Hierbij gaat het in het bijzonder om inzet op
circulariteit, elektrificatie en het ondergronds opslaan van CO₂ (CCS).
Voor de sector Landbouw en landgebruik zijn de intensiveringen en ombuigingen van de overheid in
2030 per saldo ongeveer in evenwicht. De intensiveringen bestaan vooral uit een groot aantal maatregelen
met een budgettair beslag van rond de 0,01 mld euro of minder. Onder deze maatregelen vallen onder andere
het stimuleren van investeringen in de precisielandbouw en glastuinbouw door middel van pilots en
subsidies, het efficiënter gebruiken van (industriële) restwarmte voor kassen in de glastuinbouw en het ter
beschikking stellen van een variëteit aan financieringsbronnen voor de veenweidenproblematiek.
De netto-intensivering van de overheid ten behoeve van de sector Mobiliteit bedraagt 0,4 mld euro in
2030. Het betreft voornamelijk de terugsluis van de netto-inkomsten van de vrachtwagenheffing aan de
mobiliteitssector vanaf 2023. De overige intensiveringen bij de sector Mobiliteit gaan over een divers aantal
onderwerpen, waaronder delen van kennis en ervaringen bij het gebruik van emissieloze mobiele werktuigen
en de aanpak van de hyperspits op het spoor.

11 Onderdeel van deze maatregelen is de instelling van een financieringsfonds, waarmee de omvang van de door de overheid verleende
garanties met 4,5 mld euro toeneemt.
12
Deze algemene middelen dragen bij aan emissiereductie, maar zijn niet toegedeeld aan een sector.

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 7 van 46

Ten slotte is voor iedere sector afzonderlijk een stelpost ingeboekt voor maatregelen die kosten met zich
meebrengen, maar waarbij het op basis van de uitwerking niet mogelijk is het exacte budgettaire beslag te
berekenen (zie bijlage C). De stelposten tezamen tellen op tot een bedrag van 0,1 mld euro in 2030.

3.2

Lasten

Tabel 3.2 Lastenbeeld Klimaatakkoord (mld euro, prijsniveau 2018)
Totaal klimaat- en energiebeleid
inclusief Klimaatakkoord

Effect Klimaatakkoord

2021

2025

2030

2021

2025

2030

2,5+NB

3,4+NB

4,6

-0,9+NB

-0,5+NB

0,3

- Gezinnen

0,7

0,8

1,8

-1,3

-1,6

-0,9

- Bedrijven

1,7+NB

2,5+NB

2,6

0,4+NB

1,0+NB

1,1

- Buitenland

0,1

0,2

0,2

0,0

0,1

0,1

0,2+NB

1,1+NB

1,6

0,1+NB

0,5+NB

1,2

- Gezinnen

0,0

0,1

0,3

0,0

0,1

0,3

- Bedrijven

0,2+NB

1,0+NB

1,3

0,1+NB

0,3+NB

0,9

Totaal beleidsmatige lasten

Niet-EMU-relevant

Het totale klimaat- en energiebeleid verzwaart de collectieve lasten voor gezinnen, bedrijven en het
buitenland (tabel 3.2). Het staande klimaat- en energiebeleid neemt het grootste deel van de lastenstijging
voor zijn rekening. Voor de jaren 2021-2029 kunnen de lasten (beleidsmatig en niet-EMU-relevant) voor
bedrijven als gevolg van de CO₂-heffing niet in kaart worden gebracht, maar deze zijn mogelijk aanzienlijk (NB
in tabel 3.2). 13 Abstraherend van de CO₂-heffing verlaagt het Klimaatakkoord in 2021 de collectieve lasten met
0,9 mld euro, terwijl inclusief het staande klimaat- en energiebeleid de lasten per saldo met 2,5 mld euro
stijgen. In 2030 lopen de lasten van het totale klimaat- en energiebeleid op tot 4,6 mld euro, waarvan 0,3 mld
euro voortkomt uit het Klimaatakkoord. De lastenverzwaring voor gezinnen en bedrijven uit het lopende
energiebeleid wordt gedreven door de stijging van de ODE ter financiering van de SDE+, de lastenverzwaring in
de energiebelasting en de afschaffing van de salderingsregeling.
Abstraherend van de CO₂-heffing verlicht het Klimaatakkoord de collectieve lasten in de beginjaren en
leidt het tot oplopende collectieve lasten richting 2030. De lastenverlichting in de eerste jaren geldt voor
gezinnen. De lastenverzwaring zit vooral bij bedrijven: na een lastenverzwaring van 0,4 mld euro in 2021 een
oploop in de beleidsmatige lasten voor bedrijven tot 1,0 mld euro in 2025 en 1,1 mld euro in 2030 als gevolg
van onder andere de verhoging van de ODE, de vrachtwagenheffing en de hogere energiebelasting op gas.
Voor gezinnen verlaagt het Klimaatakkoord de beleidsmatige lasten met 1,3 mld euro in 2021 en 1,6 mld euro
in 2025. Dit is vooral het gevolg van de maatregelen in de energiebelasting, waarin de belastingteruggave
wordt verhoogd, het tarief op elektriciteit daalt en het tarief op gasverbruik stijgt. Daarna wordt de
lastenverlichting kleiner, voornamelijk door de afbouw van de fiscale stimulering van emissieloze auto’s. De
lasten voor het buitenland worden na 2021 met 0,1 mld euro verzwaard door de invoering van een
vrachtwagenheffing.

13 Het PBL heeft geen raming kunnen maken van de grondslag van de heffing in de tussenliggende jaren. Zodoende kan er in die jaren

geen opbrengst worden berekend.

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 8 van 46

Tabel 3.3

Lastenbeeld Klimaatakkoord per sector (mld euro, prijsniveau 2018)
Totaal beleidsmatige lasten

Niet-EMU-relevante lasten

2021

2025

2030

2021

2025

2030

Totaal klimaat- en energiebeleid
inclusief Klimaatakkoord

2,5+NB

3,4+NB

4,6

0,2+NB

1,1+NB

1,6

Effect Klimaatakkoord

-0,9+NB

-0,5+NB

0,3

0,1+NB

0,5+NB

1,2

w.v. Elektriciteit

0,0

0,0

0,0

0,1

0,3

0,8

w.v. Gebouwde omgeving

-0,7

-0,5

-0,4

0,0

0,0

0,0

0,0+NB

0,0+NB

0,0

0,0+NB

0,0+NB

0,2

w.v. Landbouw en landgebruik

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

w.v. Mobiliteit

-0,3

-0,1

0,7

0,0

0,1

0,3

w.v. Industrie

Abstraherend van de CO₂-heffing komt het grootste deel van de beleidsmatige lastenverzwaring voort uit
maatregelen in de sector Mobiliteit. De lastenverzwaring in de sector Mobiliteit wordt aan de kant van
gezinnen gedreven door de afloop van de stimulering van nul-emissie-auto’s rond 2025 en aan de kant van
bedrijven door de invoering van een vrachtwagenheffing in 2023, die gepaard gaat met een mrb-verlaging voor
vrachtwagens en de afschaffing van het eurovignet. In 2021 geldt per saldo een lastenverlichting van 0,3 mld
euro, die voortkomt uit de lastenverlichtende maatregelen in de bpm en mrb voor nul-emissie-auto’s. 14 In
2025 zijn de lastenverlichtingen per saldo 0,1 mld euro groter dan de lastenverlichtingen, onder andere door
de lastenverlichtende doorwerking van de mobiliteitsmaatregelen op de belastinginkomsten. De stimulering
van emissieloze voertuigen stopt rond dat jaar, waarna er richting 2030 een lastenverzwaring van 0,7 mld euro
resteert.
De schuif in de energiebelasting en de ODE in de sector Gebouwde omgeving valt per saldo (gezinnen en
bedrijven samen) lastenverlichtend uit. De schuif bestaat uit lastenverzwaringen door een hoger tarief op
gas en hogere ODE-tarieven voor bedrijven en lastenverlichtingen door een verhoging van de
belastingvermindering en een lager tarief op elektriciteit. Deze schuif is de gehele zichtperiode
lastenverlichtend voor gezinnen, maar pakt lastenverzwarend uit voor bedrijven.
Het Klimaatakkoord verzwaart in de sectoren Elektriciteit, Industrie en Mobiliteit via geboden, verboden
en normeringen oplopend de niet-EMU-relevante lasten. De kosten van extra elektriciteitsnetten (op zee en
land) worden verwerkt in de nettarieven en daarmee doorberekend aan gezinnen en bedrijven, evenals de
kosten voor het verwijderen van gasaansluitingen. De invoering van de CO₂-heffing voor de industrie leidt
voor bedrijven tot extra investeringen om hun uitstoot te reduceren en daarmee de heffing te ontlopen. Voor
de jaren 2021-2029 is de omvang van de verzwaring van de hieruit volgende niet -EMU-relevante last onbekend.
Voor bedrijven geldt verder onder andere een normering van energieprestaties van commercieel en
maatschappelijk vastgoed en een verplichting tot inzet van 27 PJ extra hernieuwbare brandstoffen in het
wegverkeer ten opzichte van het scenario voor 2030 in de NEV2017.

14

De doorwerking in provinciale opcenten is buiten beschouwing gelaten.

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 9 van 46

Het bbp-verlies van het totale klimaat- en energiebeleid komt op ruim een half procent, terwijl
de verplaatsing van energie-intensieve industrieën naar verwachting beperkt blijft
Het totale klimaat- en energiebeleid drukt het bbp met ruim een half procent.1 Het totaal van het staand
beleid en het Klimaatakkoord behelst enerzijds een lastenverzwaring die de groei drukt, maar ook hogere
uitgaven die dat effect deels compenseren (zie bijlage C voor een overzicht van alle uitgaven en lasten). De
lasten nemen in totaal met 5,0 mld euro toe, terwijl de uitgaven met 3,9 mld euro omhoog gaan. Door deze
bijsturing van de consumptie- en productiebeslissingen – met als doel de CO₂-uitstoot te verlagen – zullen
bedrijven hun productieproces aanpassen en wordt uiteindelijk de arbeidsproductiviteit structureel gedrukt.
Het totale klimaat- en energiebeleid gaat met transitie-effecten gepaard, maar op de langere termijn zijn
de werkgelegenheidseffecten marginaal. Het totale klimaat- en energiebeleid heeft een zeer beperkt effect
op het arbeidsaanbod of de totale vraag naar werknemers. De stimulans van schonere productie creëert geen
extra vraag naar werknemers, omdat dit (deels) ook ten koste gaat van uitgaven aan andere, alternatieve
technologische ontwikkelingen. Ondanks dat er op de langere termijn nauwelijks of geen afname van de
werkgelegenheid is, zal er wel frictie op de arbeidsmarkt ontstaan, aangezien de werkgelegenheid in beperkte
mate verschuift naar bedrijven die schoner produceren (zie ook CPB en PBL, 2018).3 De werkgelegenheid
verschuift van kolencentrales, landbouw, metaal, en consumenten- en voedselproducten naar windmolens en
de dienstensector.
De effecten op de verplaatsing van industriële activiteiten naar het buitenland zijn naar verwachting
beperkt. De maatregelen die leiden tot lastenverzwaring voor bedrijven, hebben betrekking op sectoren die
vooral produceren voor het binnenland (zware industrie wordt weinig belast). Het deel van het pakket dat
mogelijk leidt tot verplaatsing, betreft de industriemaatregelen. Dat deel is echter zodanig vormgegeven dat
bedrijven op langere termijn hun CO₂-uitstoot reduceren en daarmee de heffing kunnen ontlopen. Naar
verwachting zal dit dan ook niet leiden tot een significante lastenverzwaring voor de industrie of verplaatsing
van hun activiteiten.
1 Voor de raming van de macro-economische effecten is het model Worldscan2 ingezet.
2 CPB, 2006, WorldScan: A Model for International Economic Policy Analysis, CPB Document 111 (link). En: Bollen, J., en Brink, C., Air pollution policy
in Europe: quantifying the interaction with greenhouse gases and climate change policies, Energy Economics, 46 (2014), pag. 202-215.
3 CPB en PBL, 2018, De werkgelegenheidseffecten van fiscale vergroening, 21 maart 2018 (link).

4

Inkomenseffecten

4.1

Achtergrond en aanpak

In standaardkoopkrachtanalyses worden maatregelen, zoals de maatregelen in het Klimaatakkoord,
verwerkt via de prijsinflatie (CPI). Een dergelijke grofmazige benadering is minder geschikt bij grote
hervormingen die niet uniform uitwerken over de samenleving. Deze doorrekening presenteert een meer
toegespitste analyse waarin zoveel mogelijk rekening wordt gehouden met het uiteenlopende energieverbruik
en verschillen in mobiliteit tussen groepen. De gepresenteerde groepen zelf sluiten wel aan bij de indeling die
het CPB standaard bij koopkrachtanalyses hanteert. De analyse veronderstelt dat al het beleid in één keer

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 10 van 46

wordt doorgevoerd en dat er geen gedragsreactie optreedt. De inkomenseffecten hebben daarmee een statisch
karakter. Naast deze standaard statische analyse voor de inkomenseffecten per groep, wordt ook een algemene
analyse gepresenteerd van de mogelijke doorwerkingseffecten. Bedrijven zullen de lastenverzwaringen
proberen af te wentelen met hogere prijzen; gezinnen zullen in reactie op hogere lasten en prijzen hun gedrag
aanpassen. Deze algemene analyse kan niet worden toegespitst per groep, maar biedt wel enig reliëf voor alle
groepen.
Met nadruk wijzen we erop dat de doorrekening alleen betrekking heeft op beleid op het deelterrein van
klimaat en energie. De doorrekening kan niet gezien worden als een schets van het koopkrachtbeeld tot en
met 2030. Daarbij zijn de reguliere koopkrachtramingen van het CPB alleen geschikt voor een vooruitblik op
de korte en middellange termijn.
Het inkomenseffect heeft betrekking op het directe effect van het voorgenomen beleid op de koopkracht
van huishoudens wanneer dit beleid in één keer volledig zou worden doorgevoerd. In vergelijking met de
reguliere koopkrachtramingen van het CPB wijkt het inkomenseffect af op de volgende twee punten:
•

In de reguliere koopkrachtramingen staan de jaar-op-jaar mutaties van het inkomen centraal, terwijl met
het inkomenseffect het totale effect van een maatregel (of pakket van maatregelen) op het inkomen in
kaart wordt gebracht, ongeacht het jaar of de periode waarin deze wordt ingevoerd.

•

In de reguliere koopkrachtramingen wordt naar het totaalbeeld van alle maatregelen en economische
ontwikkelingen gekeken, terwijl met het inkomenseffect zoals gebruikelijk wordt ingezoomd op een
specifieke maatregel of set aan maatregelen op een beleidsterrein (in dit geval klimaat en energie) en
wordt geabstraheerd van economische ontwikkelingen (bijvoorbeeld lonen en prijzen).

Naast de directe effecten van de maatregelen worden tevens de inkomenseffecten inclusief mogelijke
doorwerkingseffecten van het beleid in kaart gebracht. Zoals te doen gebruikelijk hanteren we voor het
inkomenseffect in eerste instantie de statische koopkrachtdefinitie. 15 Die gaat er bijvoorbeeld van uit dat er in
het energieverbruik en autobezit niets verandert door het beleid. Vervolgens wordt een tentatieve berekening
gemaakt van de doorwerking van het beleid. Bedrijven zullen de lastenverhogingen deels proberen af te
wentelen, gezinnen passen hun gedrag aan. Omdat niet goed in te schatten is hoe deze effecten neerslaan bij
de verschillende inkomensgroepen, is volstaan met een algemene berekening die voor het totaal over alle
groepen een tentatief beeld geeft.
In de berekening van de inkomenseffecten houden we waar mogelijk rekening met verschillen in
energieverbruik, autobezit en autogebruik tussen groepen huishoudens. 16 In de reguliere
koopkrachtramingen van het CPB komen de effecten van klimaat- en energiebeleid tot uiting via de inflatie. 17
Een verhoging van de energiebelasting leidt tot een hogere inflatie, en resulteert voor alle inkomensgroepen
tot dezelfde afname van de koopkracht. In deze notitie wijken we dus af van deze methode en brengen we de
effecten zo specifiek mogelijk in kaart.
Het totaalniveau van het energieverbruik speelt evenwel geen rol in de doorrekening van de
inkomenseffecten. Er worden verschillende maatregelen genomen waarin de energiebelastingen worden
aangepast (zoals een schuif tussen de belasting op elektriciteit en de belasting op gas en het verhogen van de
ODE-tarieven). Indien we uit zouden gaan van de opgegeven tariefsmutaties door beleid zouden we mogelijk

15 CPB, 2016, MIMOSI: Microsimulatiemodel voor belastingen, sociale zekerheid, loonkosten en koopkracht, CPB

Achtergronddocument, 30 maart 2016 (link).
16 CPB, 2019, Methodologische verantwoording doorrekening inkomenseffecten ontwerp-Klimaatakkoord, CPB Achtergronddocument,

13 maart 2019 (link).
17
CPB, 2018, Toelichting energiebelasting in koopkrachtramingen CPB, CPB Notitie, 4 oktober 2018 (link).

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 11 van 46

te hoge of te lage lastenverzwaringen en -verlichtingen in de koopkracht stoppen. Daarom zijn we niet
uitgegaan van de tarieven, maar de opgegeven lastenverzwaringen. Als beleid de lasten met 200 miljoen wil
verhogen, dan wordt het bijbehorende tarief berekend die 200 miljoen opbrengen. De lastenverzwaringen en
–verlichtingen worden dus één-op-één door vertaald in de energiekosten van huishoudens.
Voor de doorrekening van het Klimaatakkoord is gebruik gemaakt van een meer actuele dataset. In de
doorrekening van het ontwerp-Klimaatakkoord is gebruik gemaakt van het zogeheten WoON-bestand 2015 (zie
voor meer toelichting het achtergronddocument2). Voor de doorrekening van het Klimaatakkoord is gebruik
gemaakt van het recent verschenen WoON-bestand 2018. Het voordeel van de overstap op dit bestand is dat de
verdeling van de energielasten tussen inkomensgroepen meer aansluit bij de actualiteit dan in de eerdere
doorrekening. De verhouding tussen deze groepen is in het nieuwe WoON-bestand vergelijkbaar als in het
WoON-bestand 2015.
Naast de effecten van het Klimaatakkoord wordt rekening gehouden met de effecten van het reeds
ingezette klimaat- en energiebeleid na 2018. Ook zonder Klimaatakkoord is er tot en met 2030 sprake van
klimaat- en energiebeleid met gevolgen voor het inkomen van huishoudens, zoals de verhoging van de ODE
en het verlagen van de belastingvermindering in de energiebelasting. Het Klimaatakkoord wordt hier in
samenhang mee bezien, aangezien dit het volledige beeld geeft van hoe de energielasten zich tot en met 2021
en 2030 zullen ontwikkelen als gevolg van beleidsveranderingen.
De effecten van het reeds ingezette klimaat- en energiebeleid tot en met 2021 zijn verwerkt in de
koopkrachtdoorrekening van het Regeerakkoord. De huidige doorrekening geeft inzicht in de
inkomenseffecten in de huidige kabinetsperiode (2021) en in het beoogde eindjaar (2030). In beide gevallen
worden de effecten afgezet tegen het basisjaar 2018, het aanvangsjaar van het Kabinet Rutte-III. Het effect van
het staand klimaat- en energiebeleid tot en met 2021 loopt mee in de reguliere koopkrachtramingen van het
CPB via de inflatie (en resulteert voor ieder huishouden in hetzelfde effect), terwijl deze effecten in deze notitie
zo specifiek als mogelijk in kaart zijn gebracht.

4.2 Directe effecten
Inkomenseffecten Klimaatakkoord tot en met 2021 (exclusief doorwerking)
Het totale klimaat- en energiebeleid tot en met 2021 leidt tot een (cumulatief) inkomenseffect van in
doorsnee 0,0% ten opzichte van 2018. In het reeds ingezette beleid zitten lastenverzwarende maatregelen,
zoals een verlaging van de belastingvermindering in de energiebelasting in 2019, de verhoging van de ODE tot
en met 2021 en in mindere mate de schuif tussen belasting op elektriciteit en gas in 2019, de verhoging van de
vliegbelasting en afvalstoffenheffing. Het nieuwe beleid uit het Klimaatakkoord bevat lastenverzwarende en
lastenverlichtende maatregelen. Zo is de schuif tussen elektriciteit en gas en in mindere mate de stijging van
nettarieven ongunstig voor de huishoudens, maar daartegenover staat de belastingvermindering in de
energiebelasting met 194 euro exclusief btw. De lastenverzwaringen en lastenverlichtingen van het totale
pakket wegen tegen elkaar op en zorgen voor een inkomenseffect van in doorsnee 0,0%.

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 12 van 46

Figuur 3.1 Inkomenseffecten Klimaatakkoord, in- en exclusief reeds ingezet klimaat- en energiebeleid tot en met 2021

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 13 van 46

Het effect van het totale klimaat- en energiebeleid tot en met 2021 is voor alle inkomensgroepen beperkt.
Zo gaat de laagste inkomensgroep er met 0,2% op vooruit, terwijl de hoogste inkomensgroep een
inkomenseffect van -0,1% heeft. Ook de andere inkomensgroepen zitten op of rond de nul. Alhoewel het
mediane effect voor de meeste groepen gelijk is, geldt dat er bij de lagere inkomens wat meer negatieve en
positieve uitschieters zichtbaar zijn dan bij de hogere inkomens, mede afhankelijk van het bezit en het soort
van de auto en verschillen in energieverbruik. De impact van dergelijke verschillen is groter naarmate het
inkomen lager is.
De denivellerende effecten van het reeds ingezette beleid worden gecompenseerd door de nivellerende
effecten van het nieuwe beleid uit het Klimaatakkoord. Het reeds ingezette beleid heeft een denivellerend
effect: de verlaging van de belastingvermindering en de verhoging van de ODE tot en met 2021 zijn hiervan de
belangrijkste oorzaken. De maatregelen uit het Klimaatakkoord werken in het totaal nivellerend: de verhoging
van de belastingvermindering zorgt ervoor dat huishoudens met lagere inkomens er meer op vooruitgaan dan
de huishoudens met hogere inkomens.
Door het maatregelenpakket van het Klimaatakkoord tot en met 2021 gaan lagere inkomens er meer op
vooruit dan de hogere inkomens. Ook dit is het gevolg van het nivellerende karakter van het
Klimaatakkoord. De laagste inkomensgroep gaat er met 1,2% op vooruit, terwijl de vooruitgang bij de hoogste
inkomensgroep 0,3% bedraagt. Dat de effecten sterk samenhangen met de hoogte van het inkomen, is ook
zichtbaar bij de andere uitsplitsingen in de boxplot. Zo gaan uitkeringsgerechtigden en gepensioneerden er in
doorsnee meer op vooruit dan werkenden en gaan alleenstaanden en alleenverdieners er meer op vooruit dan
tweeverdieners. Het doorsnee huishouden gaat er met 0,6% op vooruit.

Maatregelen met een negatief inkomenseffect (ten opzichte van 2018):
Staand klimaat- en energie beleid:
•

De belasting op elektriciteit wordt verlaagd en de belasting op gas wordt verhoogd (0,1 mld euro).

•

De belastingvermindering in de energiebelastingen wordt verlaagd met 51 euro exclusief btw (0,5 mld
euro).

•

De belastingvermindering in de energiebelastingen wordt niet geïndexeerd (0,1 mld euro).

•
•

De ODE wordt verhoogd (0,9 mld euro).
De vliegbelasting wordt verhoogd (0,1 mld euro).

•

De afvalstoffenheffing wordt verhoogd (0,1 mld euro).

•

De bpm wordt verhoogd (0,1 mld euro).

Klimaatakkoord:
•

De belasting op elektriciteit wordt verder verlaagd en de belasting op gas wordt verder verhoogd (0,2 mld
euro).

•

De accijns op diesel wordt verhoogd (0,0 mld euro).

•

Vanwege net op land en net op zee stijgen de nettarieven (0,0 mld euro).

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 14 van 46

Maatregelen met een positief inkomenseffect (ten opzichte van 2018):
Staand klimaat- en energiebeleid:
•

De mrb wordt verlaagd (0,0 mld euro).

Klimaatakkoord:
•

De belastingvermindering in de energiebelastingen wordt verhoogd met 194 euro exclusief btw (1,7 mld
euro).

•

Elektrisch rijden wordt gestimuleerd via een lagere bpm en lagere bijtelling (0,0 mld euro).

Er is een aantal maatregelen dat wel een inkomenseffect sorteert, maar niet meeloopt in de berekening. Ten
eerste wordt de salderingsregeling voor zonnepanelen fiscaal afgebouwd vanaf 2023. Deze wijziging hebben
we (bij gebrek aan specifiekere gegevens over huishoudens met zonnepanelen) neutraal voor het inkomen
verondersteld. Verder geldt voor elektrische voertuigen een verlaagde mrb. Dit sorteert geen effect op het
inkomen, omdat dit onderdeel is van het reeds ingezette beleid en daarin al wordt voorgesorteerd op
handhaving van de verlaagde mrb na 2021.

Inkomenseffecten Klimaatakkoord tot en met 2030 (exclusief doorwerking)
Het totale klimaat- en energiebeleid tot en met 2030 leidt tot een (cumulatief) negatief inkomenseffect
van in doorsnee 0,4% ten opzichte van 2018. Deze afname is voor bijna twee derde het gevolg van het reeds
ingezette klimaat- en energiebeleid. Ten opzichte van het effect van het reeds ingezette beleid in 2021 geldt dat
het verder verhogen van de ODE tot en met 2030 en het niet indexeren van de belastingvermindering in de
energiebelasting de negatieve inkomenseffecten tot en met 2030 verder doen toenemen.
Lagere inkomens gaan er tot en met 2030 iets meer op achteruit dan hogere inkomens. De achteruitgang
van de laagste inkomensgroep bedraagt -0,5%, terwijl de hoogste inkomensgroep er 0,3% op achteruitgaat. De
andere inkomensgroepen zitten hier tussenin. Alhoewel het mediane effect voor de meeste groepen gelijk is,
geldt ook hier dat er bij lagere inkomens wat meer negatieve en positieve uitschieters zichtbaar zijn dan bij de
hogere inkomens, mede afhankelijk van het bezit en het soort van de auto en verschillen in energieverbruik.
Als alleen tot en met 2021 gekeken wordt, zijn hogere inkomens juist iets slechter af dan lagere inkomens.
Het nieuwe beleid uit het Klimaatakkoord leidt tot een positief inkomenseffect van 0,3% in 2030 (ten
opzichte van 2018). Dit positieve inkomenseffect is niet voldoende om het negatieve inkomenseffect van het
reeds ingezette beleid te compenseren. Ten opzichte van de effecten van het Klimaatakkoord tot en met 2021
geldt dat de lastenverzwaringen voor de huishoudens meer oplopen: de nettarieven worden hoger en de
schuif tussen de belastingen op elektriciteit en gas wordt verder doorgevoerd. Daartegenover staat de
belastingvermindering in de energiebelasting die verder verhoogd wordt. Deze lastenverlichting is hoger dan
de lastenverzwaringen uit het pakket, waardoor het pakket in totaal een positief inkomenseffect bereikt.
Het nieuwe beleid uit het Klimaatakkoord in 2030 is voordeliger voor de lagere inkomens dan voor de
hogere inkomens. Net als in 2021 gaan de lagere inkomens (0,7%) er meer op vooruit dan de hogere
inkomens (0,2%) door de maatregelen uit het Klimaatakkoord. De schuif in de energiebelasting tussen
elektriciteit en gas en de stijging van de nettarieven werken denivellerend, terwijl de verhoging van de
belastingvermindering in de energiebelasting denivellerend werkt. Omdat de lastenverlichting budgettair
meer bedraagt dan de lastenverzwaringen, werkt het totale maatregelpakket van het Klimaatakkoord
nivellerend. Dit nivellerende inkomenseffect is echter niet voldoende om het denivellerende inkomenseffect
van het reeds ingezette beleid te compenseren.

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 15 van 46

Figuur 3.2 Inkomenseffecten Klimaatakkoord, in- en exclusief reeds ingezet klimaat- en energiebeleid tot en met 2030

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 16 van 46

De effecten van het reeds ingezette klimaat- en energiebeleid treden voor een groot deel op in huidige
kabinetsperiode; de effecten van het nieuwe beleid uit het Klimaatakkoord vooral erna. Het effect van het
reeds ingezette beleid treedt voor circa twee derde op tot en met 2021. Het effect van het Klimaatakkoord
treedt juist voor circa driekwart na de kabinetsperiode op.

Maatregelen met een negatief inkomenseffect (ten opzichte van 2018):
Staand klimaat- en energiebeleid:
•

De belasting op elektriciteit wordt verlaagd en de belasting op gas wordt verhoogd (0,1 mld euro).

•

De belastingvermindering in de energiebelastingen wordt verlaagd met 51 euro exclusief btw (0,5 mld
euro).

•

De belastingvermindering in de energiebelastingen wordt niet geïndexeerd (0,4 mld euro).

•
•

De ODE wordt verhoogd (1,1 mld euro).
De vliegbelasting wordt verhoogd (0,1 mld euro).

•

De afvalstoffenheffing wordt verhoogd (0,1 mld euro).

•

De bpm wordt verhoogd (0,1 mld euro).

Klimaatakkoord:
•

De belasting op elektriciteit wordt verder verlaagd en de belasting op gas wordt verder verhoogd (0,5 mld
euro).

•
•

De accijns op diesel wordt verhoogd (0,0 mld euro).
Vanwege net op land en net op zee stijgen de nettarieven ( 0,3 mld euro).

Maatregelen met een positief inkomenseffect (ten opzichte van 2018):
Staand klimaat- en energiebeleid
• De mrb wordt verlaagd (0,0 mld euro).
Klimaatakkoord
•

De belastingvermindering in de energiebelastingen wordt verhoogd met 176 euro exclusief btw (1,6 mld
euro).

•

Elektrisch rijden wordt gestimuleerd via een lagere bpm en lagere bijtelling (0,0 mld euro 18).

Er is een aantal maatregelen dat wel een inkomenseffect sorteert, maar niet meeloopt in de berekening. Ten
eerste wordt de salderingsregeling voor zonnepanelen fiscaal afgebouwd vanaf 2023. Deze wijziging hebben
we (bij gebrek aan specifiekere gegevens over huishoudens met zonnepanelen) neutraal voor het inkomen
verondersteld. Verder geldt voor elektrische voertuigen een verlaagde mrb. Dit sorteert geen effect op het
inkomen, omdat dit onderdeel is van het reeds ingezette beleid en daarin al wordt voorgesorteerd op
handhaving van de verlaagde mrb na 2021.

18 Het betreft het statische effect, uitgaande van gelijkblijvend verbruik. Zie ook de tekstbox over de inkomenseffecten van elektrisch

rijden in CPB, 2019, Doorrekening ontwerp-Klimaatakkoord, CPB Notitie, 13 maart 2019 (link).

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 17 van 46

4.3

Effecten met doorwerking

Naast de directe inkomenseffecten van het energie- en klimaatbeleid spelen ook doorwerkingseffecten
een rol in deze doorrekening. 19 In de directe inkomenseffecten van het klimaat- en energiebeleid in 2030
(figuur 3.2) is uitgegaan van het huidige energieverbruik, autobezit en -gebruik van huishoudens en is gekeken
welk deel van de lastenverzwaringen neerslaat bij huishoudens. In deze paragraaf houden we rekening met
twee aanvullende elementen:
•

Een schatting van de afwentelingseffecten van lastenverzwaringen voor bedrijven in hogere prijzen voor
eindgebruikers.

•

Een schatting van de gedragseffecten van huishoudens als gevolg van het klimaat- en energiebeleid.

De doorwerkingseffecten zijn veel onzekerder dan de directe effecten. Daarom hebben we de gedrags-,
prijs- en afwentelingseffecten alleen berekend op macroniveau en toegepast op het mediane inkomenseffect
voor alle huishoudens uit figuur 3.2. Deze berekeningen zijn te onzeker om verder uit te splitsen naar effecten
voor verschillende inkomensgroepen.
Door afwenteling van lastenverzwaringen van bedrijven op consumenten ontstaat een negatief
inkomenseffect van 0,7%. Deze extra achteruitgang komt bovenop het directe inkomenseffect van -0,4% door
het totale klimaat- en energiebeleid tussen 2018 en 2030. Deze toename is te verklaren door de extra lasten die
de bedrijven krijgen door de maatregelen van het Klimaatakkoord, zoals de verhoogde belastingvermindering
voor huishoudens die gefinancierd wordt door de ODE-opbrengsten van bedrijven. Onderliggende aanname is
dat bedrijven circa 80% van de lastenverzwaringen zullen afwentelen op burgers via hogere tarieven. 20
Gedragseffecten verzachten de negatieve inkomenseffecten door afwenteling met 0,1%. Er zijn nog wel
wat verzachtende gedragseffecten overgebleven door de afname van het energieverbruik en een verwachte
toename van elektrische auto’s zoals becijferd door het PBL. Deze zijn echter gering. Verder zij nog opgemerkt
dat er in deze berekeningen geen rekening is gehouden met de kosten van investeringen waarmee
huishoudens te maken krijgen. 21
Per saldo leiden de doorwerkingseffecten tot een extra inkomenseffect van -0,6%, waardoor het
inkomenseffect van energie- en klimaatbeleid oploopt naar -1,0% (zie figuur 3.3). Deze berekening is wel
met veel onzekerheid omgeven. In de reguliere koopkrachtramingen wordt een statische benadering
gehanteerd en worden gedragsveranderingen buiten beschouwing gelaten, omdat deze vooraf moeilijk in te
schatten zijn.

19
De tentatieve raming van de doorwerkingseffecten is alleen beschikbaar voor het totale klimaat- en energiebeleid, inclusief
Klimaatakkoord. Dit is immers het effect dat burgers tot en met 2030 zullen ervaren. Een raming van het effect van het Klimaatakkoord
is niet beschikbaar, omdat onbekend is hoe de gedragsreactie uitpakt zonder het Klimaatakkoord. Een dergelijke analyse ligt buiten de
scope van deze doorrekening.
20
CPB, 2019, Methodologische verantwoording doorrekening inkomenseffecten ontwerp-Klimaatakkoord, CPB
Achtergronddocument, 13 maart 2019 (link).
21 Zie ook de tekstbox over de kosten van investeringen voor huishoudens in CPB, 2019, Doorrekening ontwerp-Klimaatakkoord, CPB
Notitie, 13 maart 2019 (link).

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 18 van 46

Figuur 3.3 Inkomenseffecten staand beleid + Klimaatakkoord tot en met 2030, inclusief tentatieve inschatting
doorwerkingseffecten

Wanneer ook rekening wordt gehouden met klimaatbeleid in het buitenland, dan wordt het totale
inkomenseffect van energie- en klimaatbeleid gelijk aan -1,1% (zie figuur 3.4). Het beleid heeft zowel effect
op de prijzen als op de gedragseffecten. Prijseffecten door beleid in het buitenland leiden tot een extra
inkomenseffect van -0,1%. Om enigszins recht te doen aan de actuele beleidsontwikkelingen in Europa is in
het tentatieve deel van de inkomenseffecten gekeken naar het effect van aannames in het WLO-HOOG
scenario. 22 In Europa is enerzijds sprake van een uitfasering van kolencentrales en een hogere ETS-prijs. Dit
betekent dat de elektriciteitsprijs in 2030 bijna zal verdubbelen. Anderzijds zal de gasprijs licht dalen door de
daling van de gasvraag. Als gevolg hiervan zal de energierekening per saldo licht omhoog gaan. Het
gedragseffect verandert nauwelijks en blijft 0,1%. Samen leidt dit tot een totaaleffect van -1,1%.
Figuur 3.4 Inkomenseffecten staand beleid + Klimaatakkoord tot en met 2030, inclusief tentatieve inschatting
doorwerkingseffecten en prijseffecten beleid buitenland

22

CPB en PBL, 2016, Achtergronddocument WLO: klimaat en energie, CPB/PBL Achtergronddocument, 30 maart 2016 (link).

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 19 van 46

Bijlage A: Basispad
Gezinnen en bedrijven ervaren de veranderingen in beleidsmaatregelen uit zowel het Klimaatakkoord
als het staand beleid rondom klimaat en energie. In het staand beleid van het huidige kabinet en de vorige
kabinetten wordt beleid gevoerd met gevolgen voor de overheidsuitgaven, de lasten voor gezinnen en
bedrijven, en de inkomens van huishoudens. Voor gezinnen en bedrijven telt vooral het totaaleffect van het
klimaat- en energiebeleid, waarvan het effect van het Klimaatakkoord een onderdeel is. Voor dit totaaleffect
maakt het weinig uit ten opzichte van welk basispad of referentiescenario de doorrekening wordt
gepresenteerd. Het totaaleffect relateert ook aan het totale effect van het beleid in termen van het al dan niet
behalen van de klimaatdoelstelling. Figuur A.1 toont een gestileerde weergave van de verhouding van het
basispad tot het Klimaatakkoord.
Figuur A.1 Gestileerde weergave basispad en Klimaatakkoord

Het CPB presenteert in deze doorrekening de effecten van het Klimaatakkoord ten opzichte van een
gecorrigeerde Macro Economische Verkenning (MEV 2020) 23, waarbij de kortetermijnraming in een
technisch scenario is verlengd tot 2030. De MEV 2020 is gecorrigeerd voor de lasten en uitgaven uit het
Klimaatakkoord die in de Miljoenennota 2020 verwerkt zijn. Door deze maatregelen uit het basispad te
filteren, kan in deze doorrekening het zuivere effect van het Klimaatakkoord als geheel benaderd worden.
Tabel A.1 toont de klimaat- en energiemaatregelen in het basispad.

23

CPB, 2019, Macro Economische Verkenning 2020, CPB Notitie, 17 september 2019 (link).

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 20 van 46

Tabel A.1 Klimaatmaatregelen in het basispad (mld euro, prijsniveau 2018)
Nummer

Maatregel

2021

2025

2030

CPB_101

Overig energiebelastingbeleid (gezinnen)

0,488

0,488

0,488

CPB_102

Overig energiebelastingbeleid (bedrijven)

0,131

0,131

0,131

CPB_106

Bpm-beleid (gezinnen)

-0,112

-0,112

-0,112

CPB_107

Bpm-beleid (bedrijven)

-0,028

-0,028

-0,028

CPB_108

Mrb-beleid (gezinnen)

0,038

0,021

0,023

CPB_109

Mrb-beleid (bedrijven)

0,009

0,005

0,006

CPB_110

Invoeren vliegbelasting gezinnen

0,055

0,055

0,055

CPB_111

Invoeren vliegbelasting bedrijven

0,055

0,055

0,055

CPB_112

Invoeren vliegbelasting buitenland

0,110

0,110

0,110

CPB_113

Hogere belasting op verbranden en storten van afval (gezinnen)

0,053

0,053

0,053

CPB_114

Hogere belasting op verbranden en storten van afval (bedrijven)

0,053

0,053

0,053

CPB_115

Verlagingen verhuurderheffing

-0,180

-0,207

-0,207

CPB_116

Derving niet geveilde emissierechten

0,000

0,000

0,000

CPB_117

ODE-heffing (gezinnen)

1,253

1,415

1,390

CPB_118

ODE-heffing (bedrijven)

1,253

1,415

1,390

CPB_119

Uitgaven regeling SDE(+)

-2,167

-2,508

-1,587

CPB_121

Envelop Warme Sanering

-0,028

-0,005

0,000

CPB_123

Niet indexeren belastingvermindering energiebelasting (gezinnen)

0,064

0,178

0,320

CPB_124

Niet indexeren belastingvermindering energiebelasting (bedrijven)

0,016

0,044

0,080

CPB_127

Intensivering in infrastructuurfonds

-0,100

-0,100

-0,100

CPB_128

Incidentele intensivering in Deltafonds 24

0,000

0,000

0,000

CPB_129

Incidentele intensivering laagcalorisch naar hoogcalorisch gas

-0,030

0,000

0,000

CPB_130

Bijtellingmaatregelen Autobrief II

0,178

0,178

0,178

CPB_MEV_101

Klimaatenvelop Kabinet-Rutte-III

-0,300

-0,300

-0,300

CPB_MEV_103

Invoering tijdelijke categorie milieu-investeringen in de MIA

-0,004

0,000

0,000

CPB_MEV_104

Betrekken buitenlands afval in afvalstoffenbelasting

0,017

0,000

0,000

CPB_MEV_105_a

Uitgaven naar aanleiding van Urgenda-vonnis

0,000

0,000

0,000

CPB_MEV_106

Afschaffen salderingsregeling energiebelasting

0,000

0,084

0,266

CPB_MEV_107

Afschaffing salderingsregeling (btw) (gezinnen)

0,000

0,008

0,026

CPB_MEV_108

Afschaffing salderingsregeling (btw) (bedrijven)

0,000

0,003

0,009

0,824

1,036

2,299

Totaal
Niet-EMU-relevante lasten
CPB_126

0,000

0,281

0,000

CPB_MEV_105_b Reductieverplichtingen Urgenda-maatregelen

EU-normen voor vracht- en bestelauto's

0,000

0,000

0,310

CPB_MEV_105_c

Compensatie reductieverplichtingen Urgenda-maatregelen

0,000

0,000

-0,435

CPB_MEV_109

Sluiting kolencentrales richting 2030

0,075

0,399

0,505

0,075

0,680

0,380

Totaal
+ is saldoverbeterend/lastenverzwarend

24

Dit is een incidentele intensivering in 2019 en 2020 van 0,2 mld euro cumulatief.

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 21 van 46

De verschillen tussen de basispaden voor de doorrekening van het Klimaatakkoord en die van het
ontwerp-Klimaatakkoord zijn beperkt. Zo is voor enkele kasuitgaven het ritme veranderd, en zijn er
maatregelen in de afvalstoffenbelasting en MIA toegevoegd. Ook is bijvoorbeeld de afbouw van de
salderingsregeling herzien, waarbij de terugleversubsidie is komen te vervallen. Alle gewijzigde en nieuwe
maatregelen zijn te herkennen aan de ‘MEV-nummering’ in tabel A.1.
Voor de consistentie tussen de CO₂-reductie van het PBL en het budgettaire beeld van het CPB (uitgaven
en lasten) hanteren we na de kabinetsperiode de SDE(+/++)-uitgavenreeks van het PBL. 25 In het staand
beleid liggen de uitgaven op een lager niveau, omdat na 2019 geen nieuwe SDE-subsidies worden toegekend
(zie figuur A.2). 26 Ten opzichte van het basispad kan in de periode 2019-2030 meer SDE-subsidie worden
uitgekeerd, hetgeen het Klimaatakkoord ook doet. De ODE diende oorspronkelijk enkel ter financiering van de
SDE(+/++)-subsidies, maar wordt in het Klimaatakkoord verder verhoogd dan voor die uitgaven noodzakelijk
is. Dit ter dekking van de hogere belastingvermindering in de energiebelasting.
Figuur A.2 SDE (+/++) en ODE in het basispad

25 PBL, 2019, Klimaat- en Energieverkenning 2019, PBL Rapport, 1 november 2019.
26

PBL, 2019, Effecten ontwerp-Klimaatakkoord, PBL Rapport, 13 maart 2019 (link).

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 22 van 46

Bijlage B: Aansluitingsverschillen
Deze bijlage beschrijft de aansluitingsverschillen op het niveau van maatregelen tussen de analyse van
het PBL en die van het CPB. Er zijn twee categorieën verschillen. Allereerst zijn er maatregelen die in de
beoordeling van het PBL wel een CO₂-effect hebben, maar die in de analyse van het CPB niet zijn meegenomen
(zie tabel B.1). Dit omdat de maatregelen volgens het CPB niet eenzijdig afdwingbaar zijn door de overheid
en/of onvoldoende concreet zijn uitgewerkt om de kosten te kunnen bepalen. Het door het PBL berekende
reductiepotentieel, waarvoor het CPB in deze notitie geen indicatie geeft van de budgettaire, lasten- en
inkomenseffecten, kan hierdoor in totaal een enkele megaton lager uitkomen. Daarnaast zijn er maatregelen
zonder eigenstandig CO₂-effect die door het PBL als flankerend beleid voor het behalen van CO₂-reductie
worden aangemerkt en die het CPB niet meeneemt in de analyse, opnieuw vanwege niet-afdwingbaarheid
door de overheid (zie tabel B.2).
Tabel B.1 Overzicht van door het CPB niet meegenomen maatregelen met eigenstandig CO₂-effect
Nummer

Maatregel

Landbouw en landgebruik
KA_108

Verminderen van methaanemissie via het voerspoor

KA_111

Methaanoxidatie buitenopslag door melkveehouders

KA_112

Inzaaien van grasklaver door melkveehouderijen

KA_131

Realisatie van nieuw bos

KA_134

Realisatie bebossing uit Natuurpact Natuurnetwerk Nederland

Gebouwde omgeving
KA_085

Normering energieprestaties utiliteitsbouw

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 23 van 46

Tabel B.2 Overzicht van door het CPB niet meegenomen maatregelen zonder eigenstandig CO₂-effect
Nummer

Maatregel

Gebouwde omgeving
KA_055

Verplichte informatie over duurzaamheid bij woningtaxaties

KA_061

Bevorderen participatie bij Wijkaanpak

KA_067

Borging van woonlastenneutraliteit voor huurders

KA_068

Afspraken Rijk en Aedes over Onrendabele Top

KA_075

Ontwikkelen benchmarks energieverbruik

KA_079

Inzichtelijk maken restwarmtepotentieel industrie

Industrie
KA_103

Verhogen CO₂-prijs in Europees verband

Mobiliteit
KA_171

Stringentere EU-normen uitstoot personenauto's

KA_173

Flankerende maatregelen voor de stimulering van elektrisch vervoer

KA_178

Afspraken over de aanpassing van regelgeving om innovatie te stimuleren

KA_198

Verduurzaming eigen vloot Rijksoverheid

KA_199

Klimaatneutrale aanbesteding van Grond-, Weg- en Waterwerken

KA_200

Verscherping eisen outillage publieke aanbesteding

KA_203

Samenwerking provincies en gemeenten in de Regionale Energie Strategieën

KA_204

Voordeel bij aanbesteding voor bedrijven met duurzaam wagenpark

KA_212

Leertraject consumentenaangelegenheden elektrische personenauto's

KA_213

Facilitering aanvraagprocedure laadinfrastructuur

KA_214

Verkenning naar applicatie voor vergelijking brandstofkosten

KA_216

Ontwikkeling duurzaam personeelsbeleid

KA_219

Onderzoek naar belemmeringen elektrisch vervoer

KA_220

Samenwerking autoleasemaatschappijen en autodeelplatforms

KA_221

Afspraken over kostenvergelijking elektrische en conventionele brandstofauto

KA_222

Onderzoek naar haalbaarheid leasen tweedehands elektrische auto's

KA_224

Meenemen elektrificering wagenpark bij onderzoek naar gebruik fiscale regelingen

KA_238

Ontwikkelen uitvoeringsplannen Nationale Agenda Laadinfrastructuur

KA_240

Monitoring maatregelen Klimaatakkoord

KA_242

Implementatie van aantoonbaar duurzame oplossingen

KA_243

Kennisontwikkeling Topsector logistiek

KA_246

Stimulering nieuwe concepten stadslogistiek

KA_250

Adviestraject personen en goederenvervoer

KA_251

Invoering en handhaving van een dynamische norm

KA_253

Verkenning aanpassen Wet milieubeheer

KA_261

Capaciteitsvergroting en optimalisering van de dienstregeling op het spoor

KA_264

Toezeggingen medewerking aan succes van MaaS-pilots

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 24 van 46

Bijlage C: Maatregelen
Deze bijlage geeft een gedetailleerd overzicht van de 122 doorgerekende maatregelen uit het Klimaatakkoord,
alsmede hun effecten op de overheidsfinanciën. De bedragen zijn ex ante en betreffen afwijkingen ten
opzichte van het basispad in bijlage A.

Klimaatakkoord
Uitgaven
Het Klimaatakkoord intensiveert per saldo 1,5 mld euro in 2021 op de collectieve uitgaven (tabel 3.1). Dit
bedrag loopt op naar 1,9 mld euro in 2030. Per sector volgt een opsomming en een tabel met
uitgavenmaatregelen.

Elektriciteit
•
•
•
•
•

•
•
•
•

Het kabinet rolt de productie van windenergie op zee verder uit. Het gaat hierbij om een beperkte
intensivering die oploopt tussen 2020 en 2030. (KA_019)
Het kabinet ontwikkelt demofaciliteiten, pilots en publiek-private projectplannen op het gebied van
waterstof. Het betreft een beperkte taakstellende intensivering die oploopt tussen 2019 en 2030. (KA_020)
Het kabinet trekt middelen uit voor pilots en demo's op het gebied van opslag en conversie van
hernieuwbare energie. Dit is een beperkte intensivering die oploopt tussen 2019 en 2030. (KA_021)
Het kabinet intensiveert taakstellend in het opzetten van pilots op het gebied van ruimtelijke integratie.
Het gaat hierbij om een beperkte intensivering die oploopt tussen 2019 en 2030. (KA_022)
Het kabinet maakt regionale afspraken over elektriciteit, (groen) gas en warmte in het kader van de
Regionale Energiestrategieën (RES). Het gaat hierbij om een beperkte intensivering tussen 2019 en 2021.
(KA_024)
Het kabinet dekt intensiveringen in de sector Elektriciteit gedeeltelijk met een vrijval van middelen die
geoormerkt zijn voor klimaatbeleid in het Regeerakkoord van kabinet-Rutte III. (KA_026)
Het kabinet dekt intensiveringen in de sector Elektriciteit gedeeltelijk met middelen uit de bestaande
begrotingsreserve duurzame energie. (KA_028)
Het kabinet intensiveert in hernieuwbare elektriciteit via de SDE+ vanaf 2022. (KA_275)
Het kabinet neemt maatregelen die frictiekosten met zich meebrengen, maar waarvan het op basis van de
uitwerking niet mogelijk is het exacte budgettaire beslag te berekenen. Voor deze maatregelen is er per
sector een stelpost opgenomen. Voor de sector Elektriciteit is deze post een beperkte intensivering die
oploopt tussen 2019 en 2030. (KA_318)

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 25 van 46

Tabel C.1

Elektriciteit: Netto ombuigingen t.o.v. basispad (ex ante, mld euro, prijsniveau 2018)

Nummer

Maatregel

KA_019

Verdere uitrol windenergie op zee

-0,010 -0,018 -0,018

KA_020

Pilots en demofaciliteiten voor waterstof binnen de elektriciteitssector

-0,015 -0,020 -0,020

KA_021

Pilots en demofaciliteiten voor opslag en conversie binnen de elektriciteitssector

-0,010 -0,015 -0,015

KA_022

Pilots en demofaciliteiten voor ruimtelijke inpassing binnen de elektriciteitssector

-0,010 -0,020 -0,020

KA_024

Afspraken Regionale Energiestrategieën Elektriciteit

-0,010

0,000

0,000

KA_026

Klimaatenvelop Elektriciteit

0,055

0,055

0,055

KA_028

Dekking uit begrotingsreserve duurzame energie

0,010

0,018

0,018

KA_275

Intensivering SDE+ voor hernieuwbare elektriciteit

0,000

-0,123 -0,200

KA_318

Overige intensiveringen en uitvoeringskosten Elektriciteit

-0,003 -0,010 -0,014

Totaal

2021

0,007

2025

2030

-0,133 -0,214

+ is saldoverbeterend

Gebouwde Omgeving
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

•

Het kabinet stimuleert door middel van pilots het aardgasvrij maken van wijken. Dit is een incidentele
intensivering van 0,1 mld euro in 2020 die in de periode daarna wordt afgebouwd. (KA_035_b)
Het kabinet zet een kenniscentrum op ter ondersteuning van de innovatieagenda. Dit is een beperkte
intensivering. (KA_036)
Het kabinet schaalt de toepassing van geothermie op als invulling van het Masterplan aardwarmte. Dit is
een eenmalige beperkte intensivering in 2019. (KA_038)
Het kabinet stelt budget beschikbaar voor de aanleg van een warmterotonde in de provincie ZuidHolland. Dit is een eenmalige beperkte intensivering in 2019. (KA_039)
Het kabinet verstrekt extra subsidie in de jaren 2020 tot 2022 voor de isolatie van de eigen woning. Dit is
een intensivering van 0,1 mld euro in de jaren 2020 tot 2022. (KA_043)
Het kabinet dekt intensiveringen in de sector Gebouwde omgeving gedeeltelijk met een vrijval van
middelen die geoormerkt zijn voor klimaatbeleid in het Regeerakkoord van kabinet-Rutte III. (KA_048)
Het kabinet verhoogt het budget voor ISDE. Dit is een intensivering van 0,1 mld euro. (KA_056)
Het kabinet maakt regionale afspraken over elektriciteit, (groen) gas en warmte. Dit is een beperkte
intensivering tussen 2019 en 2021. (KA_060)
Het kabinet stelt extra subsidie beschikbaar voor innovatie om tot kostenreductie van verduurzaming te
komen. Dit is een beperkte intensivering die oploopt tot 2025, en daarna eindigt. (KA_069)
Het kabinet schaalt het aardgasvrij maken van wijken na 2022 op. Dit is een beperkte intensivering die
oploopt tot 2030. (KA_091)
Het kabinet verhoogt vanaf 2019 het budget voor de SDE+. Dit is een intensivering die oploopt tot 0,1 mld
euro in 2030. (KA_273)
Het kabinet neemt maatregelen die frictiekosten met zich meebrengen, maar waarvan het op basis van de
uitwerking niet mogelijk is het exacte budgettaire beslag te berekenen. Voor deze maatregelen is er per
sector een stelpost opgenomen. Voor de sector Gebouwde omgeving is deze post een beperkte
intensivering die oploopt tussen 2019 en 2030. (KA_320)
Het kabinet dekt de openstelling van de Energie- Investeringsaftrek voor verhuurders met de vrijval van
middelen uit de budgetreserve van de EIA. (KA_406)

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 26 van 46

•

•

Het kabinet breidt de leenfaciliteiten voor eigenaar-bewoners en VvE's ter financiering van
verduurzamingsmaatregelen uit. Het Rijk staat garant voor het fonds waaruit deze leningen worden
verstrekt en stelt niet-revolverende middelen beschikbaar. Inclusief private middelen kan het fonds
uiteindelijk uitgroeien tot een omvang van 4,5 mld euro. De maatregel is een intensivering die oploopt
tot 0,1 mld euro in 2030. (KA_447)
Het kabinet stelt financiering beschikbaar aan gemeenten voor de uitvoering van de nieuwe taken die
voortvloeien uit het Klimaatakkoord. Dit is een intensivering van 0,2 mld euro in 2019. (KA_448)

Tabel C.2 Gebouwde omgeving: Netto ombuigingen t.o.v. basispad (ex ante, mld euro, prijsniveau 2018)

Nummer

Maatregel

2021

2025

2030

KA_035_b

Aardgasvrije wijken (pilots)

-0,070

0,000

0,000

KA_036

Opzetten kenniscentrum Integrale Kennis en Innovatieagenda

-0,025 -0,025 -0,025

KA_038

Invulling actieplan geothermie

0,000

0,000

0,000

KA_039

Aanleg warmterotonde Zuid-Holland

0,000

0,000

0,000

KA_043

Subsidie isolatie eigen woning

-0,050

0,000

0,000

KA_048

Klimaatenvelop Gebouwde omgeving

0,100

0,070

0,070

KA_056

Verhoging budget ISDE

-0,100 -0,100 -0,100

KA_060

Afspraken Regionale Energie Strategieën Gebouwde omgeving

-0,020

0,000

0,000

KA_069

Subsidie innovatie verduurzaming woningen

-0,005 -0,045

0,000

KA_091

Aardgasvrije wijken (opschaling)

0,000

KA_273

Intensivering SDE+ voor hernieuwbare warmte en groen gas

0,000 -0,166

KA_320

Overige intensiveringen en uitvoeringskosten Gebouwde omgeving

-0,019 -0,023 -0,022

KA_406

Dekking uit budgetreserve EIA

0,020

KA_447

Financieringsfonds woningeigenaren en VvE's

-0,070 -0,080 -0,080

KA_448

Uitbreiding takenpakket gemeenten

0,000

Totaal

0,000 -0,045

0,000

0,000

-0,135

0,000

0,000

-0,239 -0,369 -0,337

+ is saldoverbeterend

Industrie
•
•

•

•
•

Het kabinet zet pilots, innovatieprogramma's en demofaciliteiten op voor waterstofketens in de
industrie. Dit is een beperkte taakstellende intensivering, die oploopt tussen 2019 en 2030. (KA_096)
Het kabinet zet pilots op ter bevordering van de verduurzaming van de industrie. Hierbij wordt gericht op
technologieën als elektrificatie, CO₂-afvang en -opslag, circulair stoffengebruik en warmte-uitkoppeling.
Dit is een taakstellende intensivering, die oploopt tussen 2019 en 2025 en daarna afloopt. (KA_097)
Het kabinet verplicht bedrijven om een reductieplan op te stellen en uitstootreducerende maatregelen uit
de erkende maatregelenlijst te nemen als die een terugverdientijd van vijf jaar of minder hebben. Toetsing
van de bedrijfsspecifieke plannen en voortgang moet door een onafhankelijke partij (RVO) gebeuren.
Deze toetsing brengt uitvoeringskosten met zich mee. Dit is een beperkte intensivering vanaf 2020.
(KA_101_a)
Het kabinet dekt intensiveringen in de sector Industrie gedeeltelijk met een vrijval van middelen die
geoormerkt zijn voor klimaatbeleid in het Regeerakkoord van kabinet-Rutte III. (KA_106)
Het kabinet intensiveert in CO₂-reductie in de industriesector via de SDE+ vanaf 2022. (KA_276)

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 27 van 46

•

•

Het kabinet neemt maatregelen die frictiekosten met zich meebrengen, maar waarvan het op basis van de
uitwerking niet mogelijk is het exacte budgettaire beslag te berekenen. Voor deze maatregelen is er per
sector een stelpost opgenomen. Voor de sector Industrie is deze post een beperkte intensivering die
oploopt tussen 2019 en 2030. (KA_319)
Het kabinet richt een fonds in ter nadeelcompensatie van bedrijfseconomische gevolgen van het
Klimaatakkoord voor industriële bedrijven. Dit is een beperkte intensivering van 2021 tot en met 2025.
(KA_417)

Tabel C.3 Industrie: Netto ombuigingen t.o.v. basispad (ex ante, mld euro, prijsniveau 2018)

Nummer

Maatregel

KA_096

Pilots en demofaciliteiten voor waterstof in de industrie

-0,009 -0,014 -0,019

KA_097

Pilots en demofaciliteiten voor duurzame technologieën in de industrie

-0,056 -0,081 -0,076

KA_101_a

Toetsingskosten bedrijfsspecifieke CO2 reductieplannen

-0,005 -0,005 -0,005

KA_106

Klimaatenvelop Industrie

0,070

KA_276

Intensivering SDE+ voor CO2-reductie Industrie

0,000 -0,250 -0,550

KA_319

Overige intensiveringen en uitvoeringskosten Industrie

-0,004 -0,018 -0,033

KA_417

Noodfonds nadeelcompensatie industrie

-0,025

Totaal

2021

2025

0,100

0,000

2030

0,100

0,000

-0,029 -0,268 -0,583

+ is saldoverbeterend

Landbouw en landgebruik
•
•

•
•
•
•
•

•
•

Het kabinet dekt intensiveringen in de sector Landbouw en landgebruik gedeeltelijk met een vrijval van
middelen die geoormerkt zijn voor klimaatbeleid in het Regeerakkoord van kabinet-Rutte III. (KA_313)
Het kabinet neemt maatregelen die frictiekosten met zich meebrengen, maar waarvan het op basis van de
uitwerking niet mogelijk is het exacte budgettaire beslag te berekenen. Voor deze maatregelen is er per
sector een stelpost opgenomen. Voor de sector Landbouw en landgebruik is deze post een beperkte
intensivering die afloopt tussen 2019 en 2030. (KA_321)
Het kabinet intensiveert in de aanpak van methaan- en ammoniakuitstoot. Dit is een beperkte
taakstellende intensivering van 2020 tot en met 2030. (KA_418)
Het kabinet intensiveert in de vervaardiging van kunstmest uit dierlijk mest. Dit is een beperkte
taakstellende intensivering van 2020 tot en met 2030. (KA_419)
Het kabinet intensiveert in de ontwikkeling van een verdienmodel voor klimaatvriendelijke producten in
de landbouw. Dit is een beperkte taakstellende intensivering van 2020 tot en met 2022. (KA_420)
Het kabinet intensiveert in tegemoetkomingen voor extensivering van het landgebruik rondom
Natura2000 gebieden. Dit is een taakstellende intensivering van 0,1 mld euro in 2020 en 2021. (KA_421)
Het kabinet intensiveert in kennisopbouw en begeleiding van boeren bij het ontwikkelen van
verdienmodellen in natte omstandigheden. Dit is een beperkte taakstellende intensivering van 2020 tot
en met 2030. (KA_422)
Het kabinet intensiveert in technische innovaties en kennisverspreiding rondom bodemstrategiën. Dit is
een beperkte taakstellende intensivering van 2020 tot en met 2030. (KA_423)
Het kabinet intensiveert in de maatregelen voor de veehouderij ten behoeve van natuurwaarde rondom
Natura2000-gebieden. Dit is een beperkte intensivering die oploopt van 2020 tot en met 2022. (KA_424)

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 28 van 46

•
•
•
•
•
•

•
•
•

•
•

•

•

•
•

•

•
•
•
•

Het kabinet intensiveert in de advisering van agrarische ondernemers over kringlooplandbouw. Dit is een
beperkte intensivering van 2020 tot en met 2030. (KA_425)
Het kabinet neemt maatregelen om het gebruik van emissiearme stallen te stimuleren. Dit is een beperkte
taakstellende intensivering vanaf 2019. (KA_426)
Het kabinet neemt maatregelen om het gebruik van emissiearme stallen in de varkenshouderij te
stimuleren. Dit betreft een beperkte taakstellende intensivering vanaf 2020 tot en met 2027. (KA_427)
Het kabinet zet middelen in voor opschalingsregelingen, onderzoek en praktijkpilots voor innovatie en
besparing in de glastuinbouw. Dit is een beperkte taakstellende intensivering. (KA_428)
Het kabinet intensiveert in pilots voor kennisontwikkeling in vier aangewezen veenweidegebieden. Dit is
een aflopende beperkte intensivering. (KA_429)
Het kabinet stelt verscheidene financieringsbronnen ter beschikking voor de veenweidenproblematiek
gericht op landbouwbodems. Dit is een beperkte taakstellende intensivering die afloopt tussen 2019 en
2030. (KA_430)
Het kabinet intensiveert in beheer van bestaand bos, bomen en natuur via praktijkgericht onderzoek. Dit
betreft een beperkte taakstellende intensivering die afloopt tussen 2019 en 2030. (KA_431)
Het kabinet versterkt cultuurlandschappen met houtwallen. Dit is een beperkte taakstellende
intensivering die afloopt tussen 2019 en 2030. (KA_432)
Het kabinet neemt antiverdrogingsmaatregelen voor veengronden uit het Natuurpact. Het gaat
bijvoorbeeld om het plaatsen van stuwen en dammen. Dit is een beperkte intensivering die afloopt tussen
2019 en 2030. (KA_433)
Het kabinet zet middelen in ter bestrijding van voedselverspilling. Dit is een beperkte taakstellende
intensivering. (KA_434)
Het kabinet intensiveert in de innovatie en uitrol van precisielandbouw via het opzetten van pilots en
subsidies voor de melkveehouderij en de akkerbouw. Dit is een beperkte taakstellende intensivering, die
oploopt tussen 2019 en 2030. (KA_436)
Het kabinet intensiveert in maatregelen ter vermindering van broeikasgasemissies voor
melkveehoudersbedrijven. Deze maatregel wordt gefinancierd vanuit de verbrede regeling SDE+ en leidt
daarom hier niet tot een budgettair beslag. (KA_437)
Het kabinet intensiveert ten behoeve van kennisopbouw en innovatie in de uitwerking van het plan
Klimaatverantwoorde Zuivelsector Nederland voor de domeinen 'Mestopslag en bemesting', 'Dier en
voeding', 'Gewas en bodem', 'Energiebesparing en de productie van duurzame energie' en 'Stallen'. Dit is
een beperkte taakstellende intensivering vanaf 2019. (KA_438)
Het kabinet ondersteunt bedrijfsbeëindiging (sanering) in de varkenshouderij. Dit is een beperkte
intensivering die oploopt tussen 2019 en 2020 en daarna afloopt tot 2023. (KA_439)
Het kabinet verkent de knelpunten bij de procedures voor vergunningverlening voor grootschalige
emissiearme mestverwerking van varkenshouders in regionale clusters. Deze maatregel wordt
gefinancierd vanuit de verbrede regeling SDE+ en leidt daarom hier niet tot een budgettair beslag.
(KA_440)
Het kabinet intensiveert in de realisatie van een hogere stikstofefficiëntie en reductie van de
lachgasvorming in de landbouwsector. Onderzoek naar de effecten van nitrificatieremmers worden hierin
meegenomen. Dit is een beperkte intensivering. (KA_441)
Het kabinet verkent het efficiënter gebruik van restwarmte voor kassen. Dit is een beperkte taakstellende
intensivering. (KA_442)
Het kabinet stelt financieringsbronnen ter beschikking voor de veenweidenproblematiek, gericht op
natuurgebieden (weidevogelgebieden). Dit betreft een beperkte taakstellende intensivering. (KA_443)
Het kabinet stelt voor dat ontbossing verder beperkt wordt. Deze maatregel kent geen budgettair beslag.
(KA_444)
Het kabinet stelt in de jaren 2019 tot 2021 middelen beschikbaar aan het Nationaal Groenfonds als
garantiefaciliteit. Het gaat om een beperkte intensivering die afloopt tussen 2019 en 2022. (KA_445)

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 29 van 46

•

Het kabinet dekt intensiveringen in de sector Landbouw en landgebruik gedeeltelijk met de vrijval van
middelen die geoormerkt zijn in het Hoofdlijnenakkoord warme sanering varkenshouderij. (KA_446)

Tabel C.4 Landbouw en landgebruik: Netto ombuigingen t.o.v. basispad (ex ante, mld euro, prijsniveau 2018)

Nummer

Maatregel

2021

2025

2030

KA_313

Klimaatenvelop Landbouw en landgebruik

0,030

0,030

0,030

KA_321

Overige intensiveringen en uitvoeringskosten Landbouw en landgebruik

-0,004 -0,002 -0,002

KA_418

Reductie emissie methaan en ammoniak via voer- en dierspoor

-0,006 -0,005 -0,005

KA_419

Vervaardiging kunstmest uit dierlijk mest

-0,004 -0,003 -0,003

KA_420

Ontwikkelen verdienmodel klimaatvriendelijke producten

-0,002

0,000

0,000

KA_421

Extensivering landgebruik veenweiden

-0,050

0,000

0,000

KA_422

Kennisopbouw en begeleiding boeren bij verdienmodellen

-0,001 -0,001

0,000

KA_423

Innovatie en kennisverspreiding bodemstrategieën

-0,010 -0,001 -0,001

KA_424

Versterking natuurwaarde rondom Natura2000-gebieden

-0,040

KA_425

Advisering ondernemers over kringlooplandbouw

-0,001 -0,001 -0,001

KA_426

Stimuleren investeringen in emissiearme stallen melkveehouderij

-0,004 -0,004 -0,004

KA_427

Stimuleren investeringen in emissiearme stallen varkenshouderij

-0,013 -0,012 -0,002

KA_428

Voortzetten programma Kas als Energiebron voor de glastuinbouw

-0,021 -0,016 -0,016

KA_429

Uitvoering van pilots in veenweidegebieden

-0,025

0,000

KA_430

Financiering uitrol maatregelen veenweiden - landbouw

-0,004

-0,011 -0,012

KA_431

Programma met onderzoek voor beheer van bossen, bomen en natuur

-0,002 -0,001 -0,002

KA_432

Extra houtwallen in landschapsstructuren

-0,002 -0,001 -0,001

KA_433

Implementatie van antiverdrogingmaatregelen op veengronden

-0,002 -0,001 -0,001

KA_434

Halvering voedselverspilling

-0,002 -0,001 -0,001

KA_436

Stimuleren investeringen en versnelde uitrol precisielandbouw

-0,007 -0,007 -0,007

KA_437

Mono mestvergisting door melkveehouders

0,000

KA_438

Realiseren van kennis- en innovatieprogramma's in de zuivelsector

-0,001 -0,001 -0,001

KA_439

Uitwerken saneringsregeling varkenshouderij

-0,023

0,000

0,000

KA_440

Bewerking en verwaarding van varkensmest in regioclusters

0,000

0,000

0,000

KA_441

Onderzoek effecten nitrificatieremmers in de akkerbouw

-0,001 -0,001 -0,001

KA_442

Inzetten restwarmte voor de glastuinbouw

-0,005 -0,005 -0,005

KA_443

Financiering uitrol maatregelen veenweiden - (agrarische) natuur

-0,001 -0,001 -0,001

KA_444

Beperken ontbossing tot het onvermijdelijke

0,000

0,000

0,000

KA_445

Revolverendfonds (Groenfonds)

-0,020

0,000

0,000

KA_446

Envelop Warme Sanering

0,028

0,005

0,000

Totaal

0,000

0,000

0,000

0,000

0,000

-0,193 -0,040 -0,036

+ is saldoverbeterend

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 30 van 46

Mobiliteit
•

•

•

•
•

•

•

•
•
•

•

•

•

•

•
•

Het kabinet voert een kilometerheffing in voor vrachtwagens die gepaard gaat met systeemkosten. Dit is
een beperkte intensivering van 2019 tot en met 2021, en een intensivering van 0,1 mld euro vanaf 2022.
(KA_153_c)
De netto-inkomsten van de vrachtwagenheffing voor de overheid (heffingsinkomsten minus
systeemkosten, accijnsderving, afschaffen Eurovignet en verlagen mrb voor vrachtwagens) worden
teruggesluisd naar de transportsector. Dit is een oplopende taakstellende intensivering van 0,2 mld euro
in 2023 tot 0,3 mld euro in 2030. (KA_153_i)
Het kabinet stelt met verschillende partijen samen een uitvoeringsagenda op voor de deelsectoren van de
stadslogistiek, zodat de transportactiviteiten in 2025 zonder emissies kunnen worden uitgevoerd. Dit is
een beperkte taakstellende intensivering vanaf 2020. (KA_155)
Het kabinet intensiveert in de uitwisseling van kennis en ervaring over zero-emissie mobiele werktuigen.
Dit is een beperkte taakstellende intensivering vanaf 2020. (KA_159)
Het kabinet zet een programma op ter stimulering van het aantal zero-emissie-bestelwagens, via 40%
cofinanciering van de meerprijs van deze voertuigen. Hierbij wordt de subsidie bij aanschaf uitgekeerd (ex
ante), zodat een op=op-principe voor de uitkering van de subsidie mogelijk is. Dit is een beperkte
intensivering van 2020 tot en met 2025. (KA_161)
Het kabinet zet een programma op ter stimulering van het aantal zero-emissie-vrachtwagens, via 40%
cofinanciering van de meerprijs van deze voertuigen. Hierbij wordt de subsidie bij aanschaf uitgekeerd (ex
ante), zodat een op=op-principe voor de uitkering van de subsidie mogelijk is. Dit is een beperkte
intensivering van 2020 tot en met 2025. (KA_162)
Het kabinet stelt voor dat minimaal 1000 werkgevers zich voor 2030 committeren aan een CO₂-reductie
van 50% van zakelijke mobiliteit ten opzichte van 2016. De Rijksoverheid en andere partijen zullen zich
inspannen om de administratieve lasten voor werkgevers beperkt te houden. Dit is een beperkte
taakstellende intensivering vanaf 2020. (KA_163)
Het kabinet intensiveert in publieksvoorlichting ten behoeve van verduurzaming van de
personenmobiliteit. Dit is een beperkte taakstellende intensivering vanaf 2020. (KA_165)
Het kabinet stelt middelen beschikbaar voor de aanpak van de hyperspits op het spoor. Dit is een beperkte
taakstellende intensivering vanaf 2020. (KA_166)
Het kabinet en andere partijen maken afspraken over communicatie, scholing en regelgeving omtrent de
vervanging en op spanning houden van banden. Dit is een beperkte taakstellende intensivering vanaf
2020. (KA_167)
Het kabinet stelt middelen beschikbaar ten behoeve van het proces en de basisvoorwaarden voor het
versnellen van de uitrol van de publieke laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen. Dit is een
beperkte taakstellende intensivering van 2020 tot en met 2025. (KA_175)
Het kabinet intensiveert in de informatievoorziening over de locatie en beschikbaarheid van laadpunten,
laadprijstransparantie, gebruik van open protocollen in de laadketen en een open laadmarkt. Dit is een
beperkte taakstellende intensivering van 2020 tot en met 2025. (KA_176)
Het kabinet onderzoekt hoe smart charging vormgegeven kan worden voor een stabiel
elektriciteitsnetwerk waarin het gebruik van elektrisch vervoer wordt gestimuleerd. Dit is een beperkte
taakstellende intensivering van 2020 tot en met 2025. (KA_177)
Het kabinet onderzoekt concrete mogelijkheden om het gebruik van elektrisch vervoer binnen de
logistieke sector te bevorderen. Dit is een beperkte taakstellende intensivering van 2020 tot en met 2025.
(KA_179)
Het kabinet dekt intensiveringen in de sector Mobiliteit gedeeltelijk met een vrijval van middelen die
geoormerkt zijn voor klimaatbeleid in het Regeerakkoord van kabinet-Rutte III. (KA_187)
Het kabinet past een kasschuif toe in het Infrastructuurfonds, waarbij budgetten onder
verantwoordelijkheid van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat eerder dan tot nu toe voorzien
worden besteed en later weer worden bijgevuld in het fonds. Trekkingen uit en stortingen in het fonds

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 31 van 46

•
•

•

•
•
•

wisselen elkaar af, cumulatief over de periode 2020-2030 bezien is deze kasschuif budgetneutraal.
(KA_196)
Het kabinet stimuleert via de SDE+ de productie van geavanceerde duurzame biobrandstoffen ten
behoeve van transport. Dit is een beperkte intensivering tussen 2021 en 2028. (KA_272)
Het kabinet zet een monitoringsprogramma op bij de RVO om de voortgang van de uitvoering van de
Nationale Agenda Laadinfrastructuur te volgen. Dit is een beperkte taakstellende intensivering van 2020
tot en met 2024. (KA_277)
Het kabinet neemt maatregelen die frictiekosten met zich meebrengen, maar waarvan het op basis van de
uitwerking niet mogelijk is het exacte budgettaire beslag te berekenen. Voor deze maatregelen is er per
sector een stelpost opgenomen. Voor de sector Mobiliteit is deze post een beperkte intensivering die
oploopt tussen 2019 en 2030. (KA_317)
Het kabinet intensiveert in de jaren 2021 - 2024 in (aanschaf)subsidies, tegoeden en garanties in de markt
voor tweedehands emissieloze auto's. Dit is een beperkte tijdelijke intensivering. (KA_414)
Het kabinet intensiveert in 2021 tot en met 2023 in fietsenstallingen bij OV-knooppunten. Dit is een
beperkte intensivering in de jaren 2021 tot en met 2023. (KA_415)
Het kabinet voert een tijdelijke en aflopende aanschafsubsidie op emissieloze auto's in voor particulieren.
De subsidie geldt tot 2025 en kent een plafond. De hoogte en afbouw van de subsidie is nog niet
vormgegeven. Dit is een beperkte intensivering in de jaren 2019 tot en met 2024. (KA_416)

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 32 van 46

Tabel C.5 Mobiliteit: Netto ombuigingen t.o.v. basispad (ex ante, mld euro, prijsniveau 2018)

Nummer

Maatregel

KA_153_c

Invoering vrachtwagenheffing (systeemkosten)

-0,039 -0,108 -0,107

KA_153_i

Invoering vrachtwagenheffing (terugsluis via uitgavenkant)

0,000 -0,374 -0,336

KA_155

Opstellen uitvoeringsagenda emissieloze stadslogistiek

-0,007 -0,017 -0,010

KA_159

Uitwisseling van kennis omtrent zero-emissie mobiele werktuigen

-0,008 -0,018 -0,010

KA_161

Subsidie op aanschaf emissieloze bestelwagens

-0,032 -0,014

0,000

KA_162

Subsidie op aanschaf emissieloze vrachtwagens

-0,009 -0,017

0,000

KA_163

Beperken administratieve lasten voor werkgevers

-0,003 -0,003 -0,003

KA_165

Publieksvoorlichting ten behoeve van verduurzaming van de personenmobiliteit

-0,002 -0,002 -0,002

KA_166

Aanpak hyperspits op het spoor

-0,003 -0,003 -0,003

KA_167

Aanpak bandenspanning en vervanging

-0,002 -0,002 -0,002

KA_175

Versnellen basisvoorwaarden voor uitrol van publieke laadinfrastructuur

-0,002 -0,001

0,000

KA_176

Verbeteren informatievoorziening laadinfrastructuur

-0,001 -0,001

0,000

KA_177

Onderzoek naar vormgeving smart charging

-0,001 -0,001

0,000

KA_179

Onderzoek voor bevordering elektrisch vervoer binnen de logistieke sector

-0,001 -0,001

0,000

KA_187

Klimaatenvelop Mobiliteit

0,040

0,040

0,040

KA_196

Kasschuif infrastructuurfonds

0,003

0,019

0,043

KA_272

Intensivering SDE+ voor biobrandstoffen

-0,025 -0,025

0,000

KA_277

Opzetten monitoringsprogramma Nationale Agenda Laadinfrastructuur

-0,001

0,000

KA_317

Overige intensiveringen en uitvoeringskosten Mobiliteit

-0,008 -0,035 -0,035

KA_414

Intensivering markt tweedehands emissieloze auto's

-0,015

0,000

0,000

KA_415

Intensivering fietsenstallingen OV-knooppunten

-0,025

0,000

0,000

KA_416

Aanschafsubsidie emissieloze auto's

-0,020

0,000

0,000

Totaal

2021

2025

0,000

2030

-0,161 -0,563 -0,425

+ is saldoverbeterend

Lasten
Het Klimaatakkoord verlaagt, afgezien van de CO₂-heffing 27, de collectieve lasten met 0,9 mld euro in 2021
(tabel 3.2). Richting 2025 worden de collectieve lasten per saldo verlaagd met ten hoogste 0,5 mld euro, in
2030 heeft het Klimaatakkoord een lastenverzwarend effect van 0,3 mld euro. Afgezien van de CO₂-heffing 28 in
de Industrie is de verlaging in 2021 opgebouwd uit een verlaging van 1,3 mld euro voor gezinnen en een
verhoging van 0,4 mld euro voor bedrijven. De niet-EMU-relevante lasten worden daarbij door het
Klimaatakkoord oplopend verhoogd, met 0,1 mld euro in 2021 en 1,2 mld euro in 2030. Een opsomming van de
lastenmaatregelen per sector wordt gevolgd door een tabel.

27 Voor de jaren 2021-2029 kunnen de lasten voor bedrijven als gevolg van de CO₂-heffing niet in kaart worden gebracht, deze zijn

mogelijk aanzienlijk. De totale lastenverlichting zal kleiner uitvallen naarmate de CO₂-belasting in de industrie de lasten verzwaart.
Zie vorige noot.

28

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 33 van 46

Elektriciteit
Voor de sector Elektriciteit zijn er geen EMU-relevante-lastenmaatregelen.
Niet-EMU-relevante lasten
•
De kosten van het net op zee voor de parken uit de vervolgroutekaart worden verwerkt in de nettarieven.
Dit leidt tot niet-EMU-relevante lasten voor gezinnen die vanaf 2020 oplopen tot 0,2 mld euro in 2030.
(KA_031_a)
•
De kosten van het net op zee voor de parken uit de vervolgroutekaart worden verwerkt in de nettarieven.
Dit leidt tot niet-EMU-relevante lasten voor bedrijven die vanaf 2020 oplopen tot 0,4 mld euro in 2030.
(KA_031_b)
•
Het Klimaatakkoord leidt tot noodzakelijke additionele (regionale) elektriciteitsnetten op land waarvan
de kosten worden verwerkt in de nettarieven. Hierbij wordt verondersteld dat de netten verspreid over het
land worden aangelegd. Ook worden de kosten van het verwijderen van gasaansluitingen doorberekend.
Dit leidt tot niet-EMU-relevante lasten voor gezinnen die oplopen vanaf 2020 tot 0,1 mld euro in 2030.
(KA_316_a)
•
Het Klimaatakkoord leidt tot noodzakelijke additionele (regionale) elektriciteitsnetten op land waarvan
de kosten worden verwerkt in de nettarieven. Hierbij wordt verondersteld dat de netten verspreid over het
land worden aangelegd. Ook worden de kosten van het verwijderen van gasaansluitingen doorberekend.
Dit leidt tot niet-EMU-relevante lasten voor bedrijven die oplopen vanaf 2020 tot 0,1 mld euro in 2030.
(KA_316_b)
Tabel C.6 Elektriciteit: niet-EMU-relevante lastenmutaties t.o.v. basispad (ex ante, mld euro, prijsniveau 2018)

Nummer

Maatregel (niet-EMU-relevant)

2021

2025

2030

KA_031_a

Kosten van windenergie op zee voor gezinnen

0,005

0,069

0,189

KA_031_b

Kosten van windenergie op zee voor bedrijven

0,011

0,136

0,376

KA_316_a

Kosten additionele elektriciteitsnetten op land en verwijdering gasaansluitingen
(gezinnen)

0,018

0,055

0,100

KA_316_b

Kosten additionele elektriciteitsnetten op land en verwijdering gasaansluitingen (bedrijven)

0,016

0,049

0,090

0,050

0,309

0,755

Totaal

+ is lastenverzwarend

Gebouwde omgeving
•
•

•

•

Het kabinet stelt de EIA van 2019 tot en met 2022 open voor verhuurders. Dit is een lastenverlichting voor
bedrijven van 0,1 mld euro van 2019 tot en met 2022. (KA_046)
Het kabinet verhoogt de energiebelasting op gas in 2020 met 4 eurocent per m³, gevolgd door een
jaarlijkse verhoging met in totaal 10 eurocent per m³ in 2026. Dit is een lastenverzwaring voor gezinnen,
oplopend tot 0,7 mld euro in 2030. (KA_401_a)
Het kabinet verhoogt de energiebelasting op gas in 2020 met 4 eurocent per m³, gevolgd door een
jaarlijkse verhoging met in totaal 10 eurocent per m³ in 2026. Dit is een lastenverzwaring voor bedrijven,
oplopend tot 0,3 mld euro in 2030. (KA_401_b)
Het kabinet stelt voor om de energiebelasting op elektriciteit vanaf 2021 jaarlijks stapsgewijs te verlagen
met in totaal 2,3 cent per kWh in 2028. Dit is een lastenverlichting voor huishoudens, oplopend tot 0,4
mld euro in 2030. (KA_402_a)

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 34 van 46

•

•

•

•

Het kabinet stelt voor om de energiebelasting op elektriciteit vanaf 2021 jaarlijks stapsgewijs te verlagen
met in totaal 2,3 cent per kWh in 2028. Dit is een lastenverlichting voor bedrijven, oplopend tot 0,1 mld
euro in 2030. (KA_402_b)
Het kabinet stelt voor om de belastingvermindering in de energiebelasting in 2020 met 178 euro te
verhogen, waarna de verhoging oploopt tot 212 euro in 2030. Dit is een lastenverlichting voor
huishoudens van 1,3 mld euro. (KA_403_a)
Het kabinet stelt voor om de belastingvermindering in de energiebelasting in 2020 met 178 euro te
verhogen, waarna de verhoging oploopt tot 212 euro in 2030. Dit is een lastenverlichting voor bedrijven
van 0,1 mld euro. (KA_403_b)
Het kabinet wijzigt de tarieven van de opslag duurzame energie (ODE) vanaf 2020 voor gas en elektriciteit
in de tweede en derde schijf. Per saldo is dit een lastenverzwaring voor bedrijven die oploopt van 0,4 mld
euro in 2020 tot 0,6 mld euro in 2030. Door de wijziging biedt de ODE meer inkomsten dan nodig voor de
financiering van de regeling SDE+/++. (KA_404)

Niet-EMU-relevante lasten
•
Het kabinet sluit in het kader van de wijkaanpak een deel van de utiliteitsbouw aan op warmtenetten. Dit
is een beperkte niet-EMU-relevante lastenverzwaring voor het bedrijfsleven, oplopend tot 2030.
(KA_035_a)
Tabel C.7 Gebouwde omgeving: lastenmutaties t.o.v. basispad (ex ante, mld euro, prijsniveau 2018)

Nummer

Maatregel (EMU-relevant)

2021

2025

2030

KA_046

Verbreding EIA voor verhuurders

-0,050

0,000

0,000

KA_401_a

Verhoging energiebelasting op gas (gezinnen)

0,412

0,675

0,678

KA_401_b

Verhoging energiebelasting op gas (bedrijven)

0,189

0,310

0,311

KA_402_a

Verlaging energiebelasting op elektriciteit (gezinnen)

-0,088 -0,338 -0,406

KA_402_b

Verlaging energiebelasting op elektriciteit (bedrijven)

-0,027 -0,104 -0,129

KA_403_a

Verhoging belastingteruggave energiebelasting (gezinnen)

-1,434 -1,434

-1,303

KA_403_b

Verhoging belastingteruggave energiebelasting (bedrijven)

-0,125 -0,125

-0,113

KA_404

Aanpassing tarieven ODE

0,466

0,602

Totaal

0,563

-0,657 -0,453 -0,360

Maatregel (niet-EMU-relevant)
KA_035_a

Aardgasvrije wijken (utiliteitsbouw)

Totaal

0,035

0,008

0,009

0,035

0,008

0,009

+ is lastenverzwarend

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 35 van 46

Industrie
•

Het kabinet voert per 2021 een CO₂-belasting in (vormgegeven als minimumprijs ten opzichte van EU-ETS)
voor bedrijven die onder het EU Emissions Trading System (ETS) vallen, voor afvalverbrandingsinstallaties
en voor caprolactam-producerende bedrijven. Er geldt een aflopende heffingsvrije voet. Eventuele ruimte
onder de heffingsvrije voet wordt geregistreerd door de Nederlandse Emissieautoriteit en kan tussen
bedrijven worden uitgeruild. De belasting is een lastenverzwaring voor bedrijven van 0 mld euro in 2030.
Voor de jaren 2021-2029 kunnen de lasten voor bedrijven als gevolg van de CO₂-heffing niet in kaart
worden gebracht, deze zijn mogelijk aanzienlijk. 29 De belasting leidt tot bedrijfsinvesteringen in
uitstootreductie wat resulteert in niet-EMU-relevante lasten, zie KA_507. (KA_505)

Niet-EMU-relevante lasten
•
Het kabinet verplicht bedrijven wettelijk om uitstootreducerende maatregelen uit de erkende
maatregelenlijst te nemen als die een terugverdientijd van vijf jaar of minder hebben. Dit leidt tot een
beperkte niet-EMU-relevante lastenverzwaring voor bedrijven vanaf 2020. (KA_101_b)
•
De invoering van de CO₂-belasting leidt tot bedrijfsinvesteringen in uitstootreductie. Dit is een niet-EMUrelevante lastenverzwaring voor bedrijven van 0,2 mld euro in 2030. Voor de jaren 2021-2029 kunnen de
niet-EMU-relevante lasten niet in kaart worden gebracht. 30 (KA_507)
Tabel C.8 Industrie: niet-EMU-relevante lastenmutaties t.o.v. basispad (ex ante, mld euro, prijsniveau 2018)

Nummer

Maatregel (EMU-relevant)

2021

2025

2030

KA_505

Invoering CO₂-belasting

NB

NB

0,000

0,000+NB

0,000+NB

0,000

0,005

0,005

0,005

NB

NB

0,190

0,005+NB

0,005+NB

0,195

Totaal

Maatregel (niet-EMU-relevant)
KA_101_b

Uitvoeringskosten CO₂-reductieplannen voor bedrijven

KA_507

Bedrijfsinvesteringen in uitstootreductie

Totaal

+ is lastenverzwarend

Landbouw en landgebruik
Voor de sector Landbouw en landgebruik zijn er geen lastenmaatregelen.

29 Het PBL heeft geen raming kunnen maken van de grondslag van de heffing in de tussenliggende jaren. Zodoende kan er in die jaren
geen opbrengst berekend worden.
30
Zie vorige noot.

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 36 van 46

Mobiliteit
•

•

•

•
•
•
•

•
•

•

•

•
•
•

•

Het kabinet voert vanaf 2023 een kilometerheffing voor vrachtwagens in. Conform het Beleidskader
vrachtwagenheffing gaat het om een tarief van 15 eurocent per kilometer, op alle autosnelwegen en
wegen waarop naar verwachting substantiële uitwijk plaats zou vinden als gevolg van een heffing op de
autosnelwegen. Dit is een lastenverzwaring voor bedrijven van 0,7 mld euro vanaf 2023. (KA_153_a)
Het kabinet voert vanaf 2023 een kilometerheffing voor vrachtwagens in. Conform het Beleidskader
vrachtwagenheffing gaat het om een tarief van 15 eurocent per kilometer, op alle autosnelwegen en
wegen waarop naar verwachting substantiële uitwijk plaats zou vinden als gevolg van een heffing op de
autosnelwegen. Dit is een lastenverzwaring voor het buitenland van 0,1 mld euro vanaf 2023. (KA_153_b)
De invoering van een kilometerheffing voor vrachtwagens leidt tot accijnsderving. Dit vermindert de
belastingontvangsten vanuit bedrijven, oplopend van een beperkte vermindering in 2023 tot 0,1 mld euro
in 2030. (KA_153_d)
De invoering van een kilometerheffing voor vrachtwagens leidt tot accijnsderving. Dit vermindert de
belastingontvangsten vanuit het buitenland beperkt vanaf 2023. (KA_153_e)
De invoering van een kilometerheffing voor vrachtwagens leidt tot de afschaffing van het Eurovignet. Dit
is een lastenverlichting voor bedrijven van 0,2 mld euro vanaf 2023. (KA_153_f)
De invoering van een kilometerheffing voor vrachtwagens leidt tot de afschaffing van het Eurovignet. Dit
is een beperkte lastenverlichting voor het buitenland vanaf 2023. (KA_153_g)
De invoering van een kilometerheffing voor vrachtwagens wordt gekoppeld aan een verlaging van de
motorrijtuigenbelasting (mrb) voor vrachtwagens. Voor vrachtwagens met meer dan 12 ton als maximum
toegestane massa wordt de mrb met 36% afgebouwd; dit is de maximaal mogelijke afbouw conform EUrichtlijnen. Voor vrachtwagens met minder dan 12 ton als maximum toegestane massa komt de mrb
volledig te vervallen. Dit is een beperkte lastenverlichting voor bedrijven vanaf 2023. (KA_153_h)
Het kabinet dekt intensiveringen in de sector Mobiliteit gedeeltelijk met de vrijval van middelen die
geoormerkt zijn bij Autobrief II. (KA_407_a, KA_407_b)
Het kabinet stelt emissieloze auto's tot 2025 vrij van (het rijksdeel van) de motorrijtuigenbelasting (mrb).
In 2025 betalen emissieloze auto's 25% van de mrb. In 2026 vervalt de rest van de vrijstelling. Voor plug-inhybrides (PHEV) blijft tot 2025 een halvering van de mrb gelden. In 2025 en 2026 betalen PHEV
respectievelijk 75% en 100% van de mrb. Dit is een lastenverlichting voor gezinnen die oploopt tot 0,2 mld
euro in 2024 en vervolgens afloopt tot 0,1 mld euro in 2030. (KA_408_a)
Het kabinet stelt emissieloze auto's tot 2025 vrij van (het rijksdeel van) de motorrijtuigenbelasting (mrb).
In 2025 betalen emissieloze auto's 25% van de mrb. In 2026 vervalt de rest van de vrijstelling. Voor plug-inhybrides (PHEV) blijft tot 2025 een halvering van de mrb gelden. In 2025 en 2026 betalen PHEV
respectievelijk 75% en 100% van de mrb. Dit is een lastenverlichting voor bedrijven die oploopt tot 0,1 mld
euro in 2024 en vervolgens afloopt tot beperkte omvang in 2030. (KA_408_b)
Het kabinet stelt voor dat de motorrijtuigenbelasting (mrb) voor bestelbussen vanaf 2021 tot en met 2024
jaarlijks wordt verhoogd met 24 euro. In 2025 wordt het tarief met 24 euro verlaagd, en in de
daaropvolgende jaren wordt het resulterende tarief constant gehouden. Dit is een lastenverzwaring voor
bedrijven die oploopt tot 0,1 mld euro in 2024 en daarna afloopt tot beperkte omvang in 2030. (KA_409)
Het kabinet stelt emissieloze auto's tot 2025 vrij van de bpm. Vanaf 2025 geldt een vaste voet van 360 euro
op emissieloze auto's in de bpm. Dit is een beperkte lastenverlichting voor gezinnen. (KA_410_a)
Het kabinet stelt emissieloze auto's tot 2025 vrij van bpm. Vanaf 2025 geldt een vaste voet van 360 euro op
emissieloze auto's in de bpm. Dit is een beperkte lastenverlichting voor bedrijven. (KA_410_b)
Het kabinet verlaagt voor zakelijke emissieloze auto's het maximum bedrag van de catalogusprijs
waarover een korting op de bijtelling geldt (de cap) in twee gelijke stappen naar 40.000 euro in 2021. Het
kortingspercentage voor deze auto's wordt tegelijkertijd stapsgewijs afgebouwd zodat er in 2026 geen
korting meer is. (KA_411)
Het kabinet verhoogt de accijns op diesel vanaf 2021 met 1 eurocent en vanaf 2023 nogmaals met 1
eurocent. Dit is een lastenverzwaring voor gezinnen van 0,1 mld euro in 2030. (KA_412_a)

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 37 van 46

•
•

•

Het kabinet verhoogt de accijns op diesel vanaf 2021 met 1 eurocent en vanaf 2023 nogmaals met 1
eurocent. Dit is een lastenverzwaring voor bedrijven van 0,1 mld euro in 2030. (KA_412_b)
De mobiliteitsmaatregelen werken door in andere belastingontvangsten. Dit is een lastenverlichting van
0,2 mld euro voor gezinnen in 2021, oplopend tot 0,5 mld euro in 2025 en daarna aflopend tot 0,1 mld
euro in 2030. (KA_413_a)
De mobiliteitsmaatregelen werken door in andere belastingontvangsten. Dit is een lastenverlichting van
0,1 mld euro voor bedrijven in 2021, oplopend tot 0,2 mld euro in 2025 en daarna aflopend tot 0,1 mld
euro in 2030. (KA_413_b)

Niet-EMU-relevante lasten
•
Het kabinet verplicht, naast de inzet van elektriciteit en waterstof, de inzet van 27 PJ hernieuwbare
brandstoffen in het wegverkeer bovenop het 2030 scenario van de Nationale Energieverkenning (NEV)
2017. Deze verplichting wordt vastgelegd in de Wet milieubeheer. Dit is een oplopende niet-EMUrelevante lastenverzwaring voor bedrijven met een beperkte verzwaring in 2020 oplopend tot 0,3 mld euro
in 2030. (KA_151)
•
Het kabinet neemt het initiatief om de inzet van zero-emissie mobiele werktuigen en de principes van Het
Nieuwe Draaien op te nemen in inkoopprocessen van bijvoorbeeld bouwwerkzaamheden en
groenvoorziening. Uiterlijk 2026 wordt de inzet van zero-emissie mobiele werktuigen verplicht gesteld.
Dit is een beperkte niet-EMU-relevante last voor bedrijven vanaf 2026. (KA_152)
•
Het kabinet stelt per 2025 middelgrote zero-emissiezones voor het goederenvervoer in bij 35 steden.
Indien deze zero-emissiezones in 2026 niet gerealiseerd zijn via decentrale uitvoeringsagenda's, worden
ze uiterlijk in 2030 via Rijksbesluitvorming ingesteld. Dit is een beperkte niet-EMU-relevante last voor
bedrijven in 2030. (KA_158)

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 38 van 46

Tabel C.9 Mobiliteit: lastenmutaties t.o.v. basispad, ex ante (ex ante, mld euro, prijsniveau 2018)

Nummer

Maatregel (EMU-relevant)

2021

2025

2030

KA_153_a

Invoering vrachtwagenheffing (lasten bedrijven)

0,000

0,666

0,661

KA_153_b

Invoering vrachtwagenheffing (lasten buitenland)

0,000

0,082

0,082

KA_153_d

Invoering vrachtwagenheffing (accijnsderving bedrijven)

0,000 -0,035 -0,061

KA_153_e

Invoering vrachtwagenheffing (accijnsderving buitenland)

0,000 -0,004 -0,008

KA_153_f

Invoering vrachtwagenheffing (afschaffing eurovignet bedrijven)

0,000

KA_153_g

Invoering vrachtwagenheffing (afschaffing eurovignet buitenland)

0,000 -0,021 -0,022

KA_153_h

Invoering vrachtwagenheffing (terugsluis verlaging mrb vrachtwagens)

0,000 -0,034 -0,034

KA_407_a

Dekking uit envelop horizonbepaling EV (gezinnen)

0,096

0,161

0,161

KA_407_b

Dekking uit envelop horizonbepaling EV (bedrijven)

0,021

0,021

0,021

KA_408_a

Verlaagd tarief mrb voor (PH)EV (gezinnen)

-0,120 -0,188 -0,052

KA_408_b

Verlaagd tarief mrb voor (PH)EV (bedrijven)

-0,030 -0,047

-0,013

KA_409

Verhoging MRB bestelbussen

0,018

0,053

0,040

KA_410_a

Vrijstelling en vaste voet bpm emissieloze auto's (gezinnen)

-0,012

0,000

0,000

KA_410_b

Vrijstelling en vaste voet bpm emissieloze auto's (bedrijven)

-0,003

0,000

0,000

KA_411

Afbouw verlaagde bijtelling EV en verlaging cap

0,008 -0,024

0,079

KA_412_a

Verhoging accijns op diesel (gezinnen)

0,031

0,060

0,058

KA_412_b

Verhoging accijns op diesel (bedrijven)

0,039

0,078

0,074

KA_413_a

Doorwerking van mobiliteitsmaatregelen in belastingopbrengsten (gezinnen)

-0,234 -0,479 -0,095

KA_413_b

Doorwerking van mobiliteitsmaatregelen in belastingopbrengsten (bedrijven)

-0,068 -0,184 -0,057

Totaal

-0,173 -0,176

-0,254 -0,068

0,658

Maatregel (niet-EMU-relevant)
KA_151

Verplichting aanvullende inzet van hernieuwbare brandstoffen in het wegverkeer

0,049

0,147

0,270

KA_152

Opnemen van ZE-werktuigen in inkoopprocessen

0,000

0,000

0,000

KA_158

Zero-emissiezones in 35 steden

0,000

0,000

0,000

0,049

0,147

0,270

Totaal

+ is lastenverzwarend

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 39 van 46

Bijlage D: Wijzigingen ten opzichte
van ontwerp-Klimaatakkoord
Het kabinet bouwt in het Klimaatakkoord voort op het ontwerp-Klimaatakkoord. Hieronder wordt voor de
uitgaven en de lasten per sector aangegeven welke maatregelen zijn toegevoegd, aangepast of vervallen ten
opzichte van het ontwerp-Klimaatakkoord en, indien EMU-relevant, wat voor effect die veranderingen hebben
op het EMU-saldo. Voor de sector Elektriciteit zijn er geen relevante wijzigingen, voor de sector Landbouw en
landgebruik zijn er geen lastenrelevante wijzigingen. Tot slot wordt toegelicht hoe het budgettaire beeld en de
inkomenseffecten zich verhouden tot die bij de doorrekening van het ontwerp-Klimaatakkoord.
Tabel C.10 Gebouwde omgeving: toegevoegde, aangepaste en vervallen uitgaven ten opzichte van het ontwerpKlimaatakkoord

Nummer

Maatregel

2021

2025

2030

Aangepast
KA_406/OKA_050

Dekking uit budgetreserve EIA

-0,030

0,000

0,000

KA_447/OKA_051

Financieringsfonds woningeigenaren en VvE's

-0,015

-0,014

0,000

KA_448/OKA_042

Uitbreiding takenpakket gemeenten

0,050

0,050

0,050

Verplaatsen helft budgettaire netto-effect energiebelastingschuif
naar Mobiliteit

-0,001

0,004

0,009

0,004

0,040

0,059

Vervallen
OKA_047

Totaal
+ is saldoverbeterend

Tabel C.11 Gebouwde omgeving: toegevoegde, aangepaste en vervallen lasten ten opzichte van het ontwerpKlimaatakkoord

Nummer

Maatregel

2021

2025

2030

Aanpassing tarieven ODE

0,466

0,563

0,602

KA_401_a/OKA_049_a

Verhoging energiebelasting op gas (gezinnen)

0,242

0,197

-0,061

KA_401_b/OKA_049_b

Verhoging energiebelasting op gas (bedrijven)

0,111

0,090

-0,029

KA_402_a/OKA_045_a

Verlaging energiebelasting op elektriciteit (gezinnen)

-0,088

-0,173

0,041

KA_402_b/OKA_045_b

Verlaging energiebelasting op elektriciteit (bedrijven)

-0,027

-0,057

-0,003

KA_403_a/OKA_044_a

Verhoging belastingteruggave energiebelasting (gezinnen)

-1,204

-0,994

-0,853

KA_403_b/OKA_044_b

Verhoging belastingteruggave energiebelasting (bedrijven)

-0,105

-0,087

-0,074

-0,604

-0,461

-0,378

Toegevoegd
KA_404
Aangepast

Totaal
+ is saldoverbeterend

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 40 van 46

Tabel C.12 Industrie: toegevoegde, aangepaste en vervallen uitgaven ten opzichte van het ontwerp-Klimaatakkoord

Nummer

Maatregel

2021

2025

2030

-0,025

0,000

0,000

-0,025

0,000

0,000

Toegevoegd
KA_417

Noodfonds nadeelcompensatie industrie

Totaal

+ is saldoverbeterend

Tabel C.13 Industrie: toegevoegde, aangepaste en vervallen lasten ten opzichte van het ontwerp-Klimaatakkoord

Nummer

Maatregel

2021

2025

2030

Invoering CO₂-belasting

NB

NB

0,000

0,000+NB

0,000+NB

0,000

NB

NB

0,190

0,000+NB

0,000+NB

0,190

Toegevoegd
KA_505

Totaal

Maatregel (niet-EMU-relevant)
Toegevoegd
KA_507

Bedrijfsinvesteringen in uitstootreductie

Totaal
+ is saldoverbeterend

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 41 van 46

Tabel C.14 Landbouw en landgebruik: toegevoegde, aangepaste en vervallen uitgaven ten opzichte van het ontwerpKlimaatakkoord

Nummer

Maatregel

2021

2025

2030

Toegevoegd
KA_418

Reductie emissie methaan en ammoniak via voer- en dierspoor

-0,006

-0,005

-0,005

KA_419

Vervaardiging kunstmest uit dierlijk mest

-0,004

-0,003

-0,003

KA_420

Ontwikkelen verdienmodel klimaatvriendelijke producten

-0,002

0,000

0,000

KA_421

Extensivering landgebruik veenweiden

-0,050

0,000

0,000

KA_422

Kennisopbouw en begeleiding boeren bij verdienmodellen

-0,001

-0,001

0,000

KA_423

Innovatie en kennisverspreiding bodemstrategieën

-0,010

-0,001

-0,001

KA_424

Versterking natuurwaarde rondom Natura2000-gebieden

-0,040

0,000

0,000

KA_425

Advisering ondernemers over kringlooplandbouw

-0,001

-0,001

-0,001

KA_426//OKA_109

Stimuleren investeringen in emissiearme stallen melkveehouderij

-0,003

-0,003

-0,003

KA_427/OKA_115

Stimuleren investeringen in emissiearme stallen varkenshouderij

-0,003

-0,002

-0,002

KA_428/OKA_120

Voortzetten programma Kas als Energiebron voor de glastuinbouw

-0,016

-0,011

-0,011

KA_429/OKA_125

Uitvoering van pilots in veenweidegebieden

-0,024

0,001

0,001

KA_430/OKA_126

Financiering uitrol maatregelen veenweiden - landbouw

-0,003

-0,010

-0,011

KA_431/OKA_128

Programma met onderzoek voor beheer van bossen, bomen en
natuur

-0,001

0,000

-0,001

KA_432/OKA_132

Extra houtwallen in landschapsstructuren

-0,001

0,000

0,000

KA_433/OKA_133

Implementatie van antiverdrogingmaatregelen op veengronden

-0,001

0,000

0,000

KA_434/OKA_139

Halvering voedselverspilling

-0,001

0,000

0,000

Onderzoeksgelden landbouw en landgebruik

0,004

0,004

0,004

-0,163

-0,032

-0,033

Aangepast

Vervallen
OKA_314

Totaal
+ is saldoverbeterend

Tabel C.15 Mobiliteit: toegevoegde, aangepaste en vervallen uitgaven ten opzichte van het ontwerp-Klimaatakkoord

Nummer

Maatregel

2021

2025

2030

KA_414

Intensivering markt tweedehands emissieloze auto's

-0,015

0,000

0,000

KA_415

Intensivering fietsenstallingen OV-knooppunten

-0,025

0,000

0,000

Aanschafsubsidie emissieloze auto's

0,015

0,144

0,288

Helft budgettaire netto-effect energiebelastingschuif

0,001

-0,004

-0,009

-0,006

0,140

0,279

Toegevoegd

Aangepast
KA_416/OKA_185_a
Vervallen
OKA_315

Totaal
+ is saldoverbeterend

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 42 van 46

Tabel C.16 Mobiliteit: toegevoegde, aangepaste en vervallen lasten ten opzichte van het ontwerp-Klimaatakkoord

Nummer

Maatregel

2021

2025

2030

Dekking uit envelop horizonbepaling EV (bedrijven)

0,021

0,021

0,021

KA_407_a/OKA_194

Dekking uit envelop horizonbepaling EV (gezinnen)

-0,021

-0,021

-0,021

KA_409/OKA_192_b

Verhoging MRB bestelbussen

0,001

0,001

-0,013

KA_411/OKA_182_a

Afbouw verlaagde bijtelling EV en verlaging cap

0,054

0,199

0,094

KA_408_a/OKA_180_a

Verlaagd tarief mrb voor (PH)EV (gezinnen)

-0,093

-0,101

0,219

KA_408_b/ OKA_180_b Verlaagd tarief mrb voor (PH)EV (bedrijven)

0,081

0,118

0,166

KA_410_a/ OKA_181_a

Vrijstelling en vaste voet bpm emissieloze auto's (gezinnen)

-0,012

0,000

0,000

KA_410_b OKA_181_b

Vrijstelling en vaste voet bpm emissieloze auto's (bedrijven)

0,000

0,000

0,000

KA_412_a/OKA_193_a

Verhoging accijns op diesel (gezinnen)

-0,033

-0,019

-0,005

KA_412_b/OKA_193_b

Verhoging accijns op diesel (bedrijven)

-0,017

-0,020

-0,007

KA_413_a/
OKA_180_c,
OKA_181_c,
OKA_182_b,
OKA_185_b,
OKA_188_c,
OKA_189_c,
OKA_190_c,
OKA_193_c

Doorwerking van mobiliteitsmaatregelen in belastingopbrengsten
(gezinnen)

-0,036

0,294

0,853

KA_413_b/
OKA_180_d,
OKA_181_d,
OKA_188_d,
OKA_189_d,
OKA_190_d,
OKA_193_d

Doorwerking van mobiliteitsmaatregelen in belastingopbrengsten
(bedrijven)

0,075

0,011

0,119

OKA_189_a

Innovatietoeslag op bezit van auto (gezinnen)

-0,188

-0,196

-0,204

OKA_189_b

Innovatietoeslag op bezit van auto (bedrijven)

-0,025

-0,026

-0,027

OKA_190_a

Innovatietoeslag aanschaf niet-emissieloze personenauto's
(gezinnen)

-0,017

-0,055

-0,022

OKA_190_b

Innovatietoeslag aanschaf niet-emissieloze personenauto's
(bedrijven)

-0,015

-0,037

-0,028

OKA_188_a

Verhoging mrb voor fossiele auto's (gezinnen)

-0,047

-0,679

-0,954

OKA_188_b

Verhoging mrb voor fossiele auto's (bedrijven)

-0,005

-0,061

-0,064

OKA_192_a

Verhoging mrb bestelbussen (gezinnen)

-0,002

-0,006

-0,006

-0,279

-0,557

0,121

Toegevoegd
KA_407_b
Aangepast

Vervallen

Totaal
+ is saldoverbeterend

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 43 van 46

Inkomenseffecten
Hieronder wordt bulletsgewijs toegelicht hoe de inkomenseffecten van het Klimaatakkoord zich verhouden
tot die in de doorrekening van het ontwerp-Klimaatakkoord.
•

Het doorsnee (statische) inkomenseffect van het totale klimaat- en energiebeleid tot en met 2021 is met
0,7% naar boven bijgesteld ten opzichte van het ontwerp-Klimaatakkoord. Het doorsnee inkomenseffect
bedraagt nu 0,0% voor 2021. Deze bijstelling wordt verklaard door het veranderde maatregelenpakket van
het Klimaatakkoord (zie bijstelling inkomenseffect Klimaatakkoord 2021).

•

Het doorsnee (statische) inkomenseffect van het totale klimaat- en energiebeleid tot en met 2030 is met
0,9% naar boven bijgesteld ten opzichte van het ontwerp-Klimaatakkoord. Het doorsnee inkomenseffect
bedraagt nu -0,4% voor 2030. Deze bijstelling wordt verklaard door het veranderde maatregelenpakket
van het Klimaatakkoord (zie bijstelling inkomenseffect Klimaatakkoord 2030).

•

Het doorsnee (statische) inkomenseffect van het Klimaatakkoord tot en met 2021 is met 0,7% omhoog
bijgesteld ten opzichte van het ontwerp-Klimaatakkoord. Het doorsnee inkomenseffect bedraagt nu 0,6%
voor 2021.Deze bijstelling wordt verklaard door veranderde maatregelen in het Klimaatakkoord ten
opzichte van het ontwerp-Klimaatakkoord. Tot en met 2021 zijn in het Klimaatakkoord sommige
lastenverzwarende maatregelen afgeschaft, zoals de innovatietoeslag op bezit en aanschaf van een auto,
de accijns op benzine en de verhoging van de mrb op niet-elektrische auto’s. Verder wordt de
belastingvermindering in de energiebelasting nog met 163 euro verhoogd. Dit samen leidt tot een hogere
lastenverlichting.

•

Het doorsnee (statische) inkomenseffect van het Klimaatakkoord tot en met 2030 is met 0,7% omhoog
bijgesteld ten opzichte van het ontwerp-Klimaatakkoord. Het doorsnee inkomenseffect is nu gelijk aan
0,3%. Deze bijstelling wordt verklaard door veranderde maatregelen in het Klimaatakkoord ten opzichte
van het ontwerp-Klimaatakkoord. Tot en met 2030 zijn in het Klimaatakkoord sommige
lastenverzwarende maatregelen afgeschaft, zoals de innovatietoeslag op bezit en aanschaf van een auto,
de accijns op benzine en de verhoging van de mrb op niet-elektrische auto’s. In 2021 hadden deze
maatregelen in het ontwerp-Klimaatakkoord niet veel effect op de inkomens van huishoudens, maar in
2030 wel. Verder wordt de belastingvermindering in de energiebelasting nog met 118 euro verhoogd.

•

Het doorwerkingseffect zonder rekening te houden met het buitenlandse beleid van het totale klimaat- en
energiebeleid tot en met 2030 is 0,4% ongunstiger. Waar in het ontwerp-Klimaatakkoord het totale
doorwerkingseffect gelijk was aan -0,2%, bedraagt dit nu -0,6%. Deze bijstelling wordt verklaard doordat
bedrijven een grotere lastenverzwaring zien dan bij het ontwerp-Klimaatakkoord en deze
lastenverzwaring afwentelen op gezinnen (-0,6% t.o.v. -0,7%). Verder stappen huishoudens minder over
naar elektrische voertuigen door het afschaffen en aanpassen van maatregelen binnen het
mobiliteitspakket (0,4% t.o.v. 0,1%).

•

Het doorwerkingseffect inclusief het effect van het buitenlandse beleid tot en met 2030 is 0,3%
ongunstiger. Waar in het ontwerp-Klimaatakkoord het totale doorwerkingseffect gelijk was aan -0,4%,
bedraagt dit nu -0,7%. Deze bijstelling wordt grotendeels verklaard doordat bedrijven een grotere
lastenverzwaring zien dan bij het ontwerp-Klimaatakkoord en deze lastenverzwaring afwentelen op
gezinnen (-0,6% t.o.v. -0,7%). Daarnaast stappen huishoudens minder over naar elektrische voertuigen
door het afschaffen en aanpassen van maatregelen binnen het mobiliteitspakket. Tot slot stijgt de vraag
naar gas en stijgen de besparingen in elektriciteit door buitenlands beleid (0,2% t.o.v. 0,1%).

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 44 van 46

Totaalbeeld wijzigingen ten opzichte van ontwerp-Klimaatakkoord
Het Klimaatakkoord bouwt voort op het ontwerp-Klimaatakkoord en laat het begrotingssaldo in 2030 daarbij
per saldo ongewijzigd. De netto-intensiveringen zijn verlaagd, onder andere door het beperken van de
aanschafsubsidie op emissieloze auto’s. Daartegenover staat per saldo een even grote verlaging van de
collectieve lasten voor gezinnen.
Binnen de collectieve lasten is ten opzichte van het ontwerp-Klimaatakkoord geschoven in de verdeling tussen
gezinnen en bedrijven. Bedrijven zien in 2030 hogere (beleidsmatige en niet-EMU-relevante) lasten, gezinnen
zien juist verminderde lasten.
Het statische inkomenseffect van het totale klimaat- en energiebeleid tot en met 2030 is 0,9% gunstiger dan
bij het ontwerp-Klimaatakkoord. Het voornaamste deel hiervan wordt verklaard door de lagere lasten voor
gezinnen (0,6%). Het overige deel zit in de wijzigingen in het basispad 31 en de lagere btw-lasten op de
energierekening door het maatregelenpakket, hetgeen niet ex-ante budgettair doorwerkt maar wel meetelt in
de inkomenseffecten.
Het gunstigere statische inkomenseffect vertaalt zich slechts gedeeltelijk door in het inkomenseffect met
doorwerkingseffecten (zonder rekening te houden met het buitenlandse beleid), omdat het totale
doorwerkingseffect ongunstiger is dan bij het ontwerp-Klimaatakkoord. De lasten voor bedrijven zijn
toegenomen, waardoor de afwenteling naar gezinnen ook toeneemt (0,1%). Daarnaast stappen huishoudens
minder over naar elektrische voertuigen door het afschaffen en aanpassen van maatregelen binnen het
mobiliteitspakket (0,3%). Het inkomenseffect met doorwerkingseffecten komt daarmee per saldo in 2030 0,5%
gunstiger uit dan bij het ontwerp-Klimaatakkoord.

31

Dit betreft vooral een departementale correctie in de tariefstelling van de belastingvermindering van de energiebelasting.

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 45 van 46

Begrippenlijst
Gebruikte afkortingen en begrippen
bbp

Bruto binnenlands product

btw

Omzetbelasting volgens het stelsel van heffing over de toegevoegde waarde

Bpm

Belasting op personenauto’s en motorrijwielen

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

CCS

Carbon capture and storage

CO₂

Koolstofdioxide

CPB

Centraal Planbureau

ECN

Energieonderzoek Centrum Nederland

EIA

Energie- Investeringsaftrek

EMU

Economische en Monetaire Unie

ETS

Emission Trading Scheme/System

EU

Europese Unie

ISDE

Investeringssubsidie duurzame energie

kWh

Kilowatt-uur

MaaS

Mobility as a Service

mld

Miljard

mln

Miljoen

mrb

Motorrijtuigenbelasting

NEV

Nationale Energieverkenning (door PBL)

NS

Nationale Spoorwegen

ODE

Opslag Duurzame Energie

OKA

Ontwerp-Klimaatakkoord

PBL

Planbureau voor de Leefomgeving

PJ

Petajoule

RES

Regionale Energiestrategieën

RVO

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

RA+

Regeerakkoord Rutte-III inclusief het daarna vastgelegde beleid

SDE+

Stimulering duurzame energieproductie

SDE++

Stimuleringsregeling Duurzame Energietransitie

VvE

Vereniging van Eigenaren

WLO

Toekomstverkenning Welvaart en Leefomgeving

wml

Wettelijk minimumloon

ZE

Zero-emissie

CPB NOTITIE – Doorrekening Klimaatakkoord

Pagina 46 van 46