Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

25 424

Geestelijke gezondheidszorg

Nr. 323

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 juli 2016
1. Achtergrond
In zowel de geestelijke gezondheidszorg (ggz), de zorg voor cliënten met
een verstandelijke beperking of dementie, de forensische zorg, als de zorg
voor jeugdigen bestaan wettelijke regelingen voor gedwongen zorg en
zijn er nieuwe regelingen in voorbereiding. Gedwongen zorg is een
ingrijpende inbreuk op de persoonlijke levenssfeer en andere grondrechten van kwetsbare burgers. Dwang is altijd ultimum remedium en
mag niet verder gaan dan strikt noodzakelijk. Dit geldt zowel voor
volwassenen als voor jeugdigden. In een democratische rechtstaat
verdient de rechtspositie van mensen die met gedwongen zorg te maken
krijgen bijzondere aandacht. De wetgeving op het terrein van de
gedwongen zorg laat verschillen in rechtspositie zien voor diegene die
deze zorg ontvangt. Deze verschillen vloeien voort uit de wettelijke titel op
grond waarvan personen gedwongen zorg ontvangen, maar leken niet
altijd te rechtvaardigen door de doelstellingen van de achterliggende
wetgeving. Daarom klinkt zowel vanuit het veld als vanuit de politiek al
langer de roep om harmonisatie van rechtsposities in de gedwongen zorg.
Niet de titel op grond waarvan iemand deze zorg ontvangt zou bepalend
moeten zijn voor de rechtspositie, maar de aandoening van betrokkene en
diens zorgvraag, met inbegrip van het vereiste beveiligingsniveau. Dat
was de aanleiding voor de opdracht aan ZonMw voor een thematische
wetsevaluatie over de gedwongen zorg. Deze wetsevaluatie is in oktober
2014 aan uw Kamer aangeboden.1
Deze brief, mede namens de Staatssecretaris van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS) en de Minister en Staatssecretaris van Veiligheid
en Justitie (VenJ), bevat de reactie op de aanbevelingen van ZonMw. U
ontvangt deze brief gelijktijdig met de tweede nota van wijziging van het
voorstel voor een Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz)
1

kst-25424-323
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Kamerstuk 25 424, nr. 254.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 424, nr. 323

1

(Kamerstuk 32 399, nr. 25). Daarin zijn de voor dit wetsvoorstel en in
samenhang daarmee de voor het voorstel voor een Wet zorg en dwang
(Wzd) relevante aanbevelingen van ZonMw meegenomen. Waar het de
samenhang van deze wetsvoorstellen met de Wet forensische zorg (Wfz)
betreft, zijn in de tweede nota van wijziging bij de Wvggz ook de aanbevelingen die betrekking hebben op de forensische zorg meegenomen.
Doel en reikwijdte van de wetsevaluatie gedwongen zorg
ZonMw heeft onderzocht hoe de rechtspositie van jeugdigen en volwassenen aan wie gedwongen zorg is opgelegd geregeld is, zowel in de
huidige als de toekomstige wetgeving, welke verschillen er zijn en of die
verschillen te rechtvaardigen zijn. Tevens heeft ZonMw onderzocht hoe de
huidige regelingen (mede in onderling verband) voor jeugdigen en
volwassenen in de praktijk werken en welke lacunes en knelpunten zich
daarbij voordoen. Ten slotte heeft ZonMw onderzocht in hoeverre de
huidige en toekomstige regelgeving een consistent en doelmatig wettelijk
kader vormt en welke mogelijkheden er zijn om dit wettelijke kader te
verbeteren.
De wetsevaluatie strekt zich uit over de volgende wetten en wetsvoorstellen op het terrein van psychiatrische zorg, zorg aan cliënten met een
verstandelijke beperking of dementie, zorg en hulpverlening aan
jeugdigen en forensische zorg: de Wet bijzondere opnemingen in
psychiatrische ziekenhuizen (Wet Bopz), het voorstel voor de Wet
verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz), het voorstel voor de Wet
zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten
(Wzd), de zogeheten justitiële beginselenwetten (Penitentiaire beginselenwet {Pbw}, Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden {bvt} en
Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen {Bjj}), het voorstel voor de Wet
forensische zorg (Wfz) en de Jeugdwet (Jw).
Op basis van de evaluatie heeft ZonMw aanbevelingen gedaan, die
beogen verschillen in rechtspositie die naar de mening van de onderzoekers niet te rechtvaardigen zijn weg te nemen en daarmee bij te dragen
aan de doelstellingen van de onderzochte wetten en wetsvoorstellen.
Opbouw reactie op de thematische wetsevaluatie gedwongen
zorg
De doelstellingen van de onderzochte wetsvoorstellen zijn weliswaar
verschillend in formulering, maar bevatten gemeenschappelijke
elementen die zich laten vertalen in vier uitgangspunten voor de
voorbereiding en uitvoering van gedwongen zorg:
1. De cliënt en zijn zorgbehoefte staan centraal, waarbij dwang en drang
een ultimum remedium zijn en niet verder mogen gaan dan noodzakelijk is.
2. Soepele overgangen tussen de verschillende deelgebieden in de zorg
(bijv. tussen forensische zorg en ggz-zorg).
3. Gedwongen zorg vraagt om zorgvuldige procedures en adequate
rechtsbescherming.
4. Toezicht dat optimaal bijdraagt aan goede naleving van de wet.
Deze vier uitgangspunten zijn leidend geweest bij de opstelling van de
reactie op de aanbevelingen van ZonMw. Het harmoniseren van de
rechtsposities in de huidige wetgeving en wetsvoorstellen is geen doel op
zichzelf. Van belang is dat harmonisatie en het op elkaar afstemmen van
wetgeving bijdragen aan het realiseren van deze uitgangspunten.
Harmonisatie is niet wenselijk wanneer de verschillen in de rechtspositie
verklaarbaar en alleszins te rechtvaardigen zijn. De cliënten die onder de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 424, nr. 323

2

verschillende wetten vallen, hebben niet allemaal dezelfde kenmerken en
dezelfde zorgbehoeften.
Deze zorgbehoeften kunnen aanzienlijk uiteenlopen. Zo is bijvoorbeeld de
zorgbehoefte van een persoon met dementie of een verstandelijke
beperking aanzienlijk anders dan van een persoon met een ernstige
psychische stoornis. Forensische zorg, die wordt verleend aan een cliënt
die zich schuldig heeft gemaakt aan een strafbaar feit, dient bij te dragen
aan het terugdringen van het risico op recidive. In de wetgeving is
gekozen voor die procedures en wettelijke maatregelen die het beste bij
de doelgroep passen en die leiden tot een doelmatige verlening van de
zorg aan die doelgroep. Dat heeft tot gevolg dat de procedures in de
wetgeving met reden op punten verschillen. Tenslotte is harmonisatie ook
niet altijd nodig. Net als ZonMw is het kabinet van mening dat soms een
verduidelijking van de rechtspositie volstaat.
ZonMw doet in haar onderzoek 62 aanbevelingen. Omdat de aanbevelingen van ZonMw variëren van heel gedetailleerd tot heel algemeen, is
de reactie op de aanbevelingen omwille van de inzichtelijkheid geordend
aan de hand van de bovengenoemde uitgangspunten. Hierdoor wordt
duidelijk wat de bijdrage is van de wetten en wetsvoorstellen aan het
realiseren van deze uitgangspunten en welke verbeteringen op grond van
de aanbevelingen van ZonMw zijn of zullen worden doorgevoerd.
Van belang is ook dat het realiseren van deze uitgangspunten meer vraagt
dan (aanpassing) van wetgeving alleen. Belangrijk zijn ook de beschikbaarheid en toegankelijkheid van adequate voorzieningen (waaronder
voldoende ambulante zorg en instellingen waarbinnen verschillende
beveiligingsniveaus gerealiseerd worden) en de mogelijkheden tot
financiering van de zorg. Daarover gaat deze reactie niet. Deze reactie gaat
uitsluitend over de aanbevelingen van ZonMw.
2. Reactie op de aanbevelingen
2.1 De cliënt en zijn specifieke zorgbehoefte staan centraal,
waarbij dwang en drang ultimum remedium zijn en niet verder
mogen gaan dan noodzakelijk is
Uit alle bestaande en toekomstige wetgeving volgt dat zorg en
gedwongen zorg met elkaar samenhangen. Dwang is altijd ultimum
remedium en mag niet verder gaan dan strikt noodzakelijk. Gedwongen
zorg mag alleen als alle alternatieven voor vrijwillige zorg zijn uitgeput en
gedwongen zorg het laatste redmiddel is om het voorziene of zich
voordoende ernstig nadeel af te wenden. Indien gedwongen zorg
noodzakelijk is, dient de lichtst mogelijke variant te worden toegepast.
Gedwongen zorg moet bovendien zo kort als mogelijk worden ingezet en
regulier geëvalueerd worden. Bij de verlening van gedwongen zorg staat
voorop dat elk individu, ongeacht het toepasselijke juridische kader, de
zorg moet krijgen die hij nodig heeft. Anders gezegd: de zorgbehoefte
staat centraal, inclusief eventuele veiligheidsaspecten. De zorg moet
passend (op maat) zijn en variabel in de tijd al naar gelang de behoefte
en/of noodzaak. Maatwerkarrangement voor het individu is het adagium.
Daar waar eveneens veiligheidsaspecten aan de orde zijn, moeten die
worden meegewogen binnen de adequate inzet van de zorg die de
betrokkene nodig heeft. Eventuele gedwongen zorg mag daarbij niet
verder gaan of langer duren dan noodzakelijk is. Daarmee dienen de
vorm(en) van zorg, de mate van dwang of drang en het niveau van de
beveiliging te worden afgestemd op de specifieke zorgbehoefte van de
cliënt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 424, nr. 323

3

ZonMw doet diverse aanbevelingen over de toeleiding naar de meest
passende zorg (8, 21, 22, 23, 25, 26, 28 t/m 32, 46, 49 t/m 52). Om iemand
toe te leiden naar de zorg die hij nodig heeft, is het volgens ZonMw
essentieel om de rechterlijke flexibiliteit te vergroten. Als dat nodig is
moet de rechter, gelet op zorgbehoefte, beveiligingsnoodzaak of
bescherming, kunnen beschikken over een breed scala aan interventiemogelijkheden. De wetgeving biedt de rechter deze flexibiliteit, waarbij de
nieuwe wetgeving deze verder vergroot. Niet alleen de rechter, maar ook
zorgverleners moeten kunnen beschikken over een breed arsenaal aan
interventiemogelijkheden om de zorg te kunnen bieden die een cliënt op
een bepaald moment nodig heeft.
Reguliere zorg voor volwassenen
De Wvggz en de Wzd beogen bij uitstek deze uitbreiding van interventiemogelijkheden op het terrein van de gedwongen zorg vorm te geven. Een
belangrijke uitbreiding wordt gevormd door het feit dat op grond van de
Wvggz en de Wzd gedwongen zorg ook ambulant verleend kan worden en
niet langer altijd gebonden is aan het verblijf in een instelling.
Gedwongen opname zal dan alleen nog plaatsvinden als het echt niet
anders kan en er geen ambulante of vrijwillige opties meer voorhanden
zijn. Daarmee is de zorg die iemand onder de Wvggz of de Wzd kan
ontvangen persoonsgebonden en niet langer instellingsgebonden, zoals
onder de Wet Bopz. De Wvggz en de Wzd houden er bovendien rekening
mee dat de zorg die een cliënt nodig heeft, kan variëren in de tijd. Daarom
kennen zowel de Wvggz als de Wzd een veelvoud aan vormen van zorg,
variërend van ambulante zorg thuis of in een kleinschalige woonvorm tot
langdurige gedwongen opname, met eventueel een hoog beveiligingsniveau. Door deze uitbreiding van interventiemogelijkheden ten opzichte
van de Wet Bopz, biedt de nieuwe regelgeving aan zorgverleners meer
mogelijkheden om passende zorg te kunnen verlenen. Zo hoeft niet
gewacht te worden met het verlenen van zorg, totdat de situatie zo ernstig
is dat het ernstig nadeel alleen kan worden weggenomen door een
gedwongen opname. Gedwongen zorg kan op grond van beide wetsvoorstellen immers ook in een vroeg stadium ambulant verleend worden zodat
een gedwongen opname mogelijk kan worden voorkomen. Dat is een
belangrijke verbetering ten opzichte van de huidige situatie. Ook kunnen
lichtere vormen van zorg worden ingezet om zwaardere vormen van zorg
te voorkomen. De vormen van gedwongen zorg zijn in de Wvggz en de
Wzd zodanig omschreven dat zij ruimte bieden voor maatwerk en niet
belemmerend werken voor toepassing van vernieuwingen in de zorg. Om
die reden is er niet voor gekozen de afzonderlijke vormen van gedwongen
zorg verder te specificeren, zoals ZonMw in een aantal aanbevelingen
voorstelt. Wel zijn de dwangmaatregelen in de Wvggz en de Wzd limitatief
opgesomd teneinde op wetsniveau glashelder te maken welke dwangmaatregelen mogen worden toegepast. Er zijn dus geen andere dwangmaatregelen mogelijk dan de maatregelen die worden genoemd.
Forensische zorg
Ook de Wfz biedt meer dan de huidige wetgeving de actoren die bij de
uitvoering betrokken zijn de mogelijkheid om een persoon naar passende
zorg toe te leiden. In dit opzicht versterken de Wvggz, de Wzd en de Wfz
elkaar en vullen zij elkaar aan. Wanneer bijvoorbeeld een cliënt met
psychiatrische problematiek (Wvggz) of een verstandelijke beperking (VP)
of psychogeriatrische aandoening (PG) (Wzd) in aanraking komt met
justitie, dient op grond van de Wfz een afweging te worden gemaakt of
deze persoon in het justitiële circuit thuishoort, of gelet op diens
zorgvraag moet worden toegeleid naar een passende zorgvoorziening in
een reguliere setting. Hiertoe is in de Wfz een zogenoemd verbindingsar-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 424, nr. 323

4

tikel (artikel 2.3 Wfz) opgenomen dat de strafrechter de bevoegdheid geeft
om zelf een machtiging op grond van de Wvggz of de Wzd af te geven.
Het doel van deze integrale afweging tussen straf en zorg is het bieden
van maatwerk, zodat de juiste patiënt op de voor hem juiste plek
terechtkomt, zowel qua zorgvraag als qua vereist beveiligingsniveau.
In de tweede nota van wijziging is de toepassing van deze bevoegdheid
verder verduidelijkt, met inbegrip van de procedure die gevolgd moet
worden. Aangezien de afgifte van een machtiging op grond van de Wvggz
of de Wzd geen forensische zorg is, kan een zodanige machtiging alleen
worden afgegeven wanneer aan de criteria van de Wvggz, respectievelijk
de Wzd wordt voldaan en daarbij de in een van deze twee wetsvoorstellen
voorgeschreven procedure wordt gevolgd. Dit wordt nu voorgeschreven
in artikel 2.3 Wfz zelf en niet langer in het Wetboek van Strafrecht. Dit
komt de duidelijkheid ten goede. In de corresponderende verbindingsartikelen in de Wvggz (artikel 5:19) en de Wzd (artikel 28a), worden de te
volgen procedure en de taakverdeling tussen de verschillende betrokken
actoren verduidelijkt, waarbij de rol van de geneesheer-directeur,
respectievelijk het CIZ, wordt versterkt.
Het is aan het openbaar ministerie (OM) om, wanneer het daartoe
aanleiding ziet, nadere richtlijnen te geven over de gevallen waarin het
OM de strafrechter zal verzoeken om een machtiging op grond van de
Wvggz of de Wzd af te geven. Daarbij is van belang dat de toegang tot de
strafrechter voor de afgifte van een machtiging alleen dan is aangewezen,
indien de «strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde» aan de orde is.
Er dient, met andere woorden, een link met het strafrecht of de veiligheid
van de samenleving te zijn. In alle andere gevallen wordt de algemene
procedure gevolgd, ook indien het (aanzienlijke risico op) ernstig nadeel
betrekking heeft op een ander dan de betrokkene zelf.
Forensische zorg betreft niet altijd dwang en kan ook verleend worden op
basis van instemming, bijvoorbeeld op basis van een voorwaardelijke titel
als een voorwaardelijke gevangenisstraf met daarbij de verplichting om
zich in een instelling te laten opnemen of een overplaatsing vanuit
detentie naar een zorginstelling. De cliënt verblijft daar dan op basis van
vrijwilligheid en niet op basis van een machtiging. Gezien het fundamentele uitgangspunt dat zo min mogelijk dwang wordt toegepast, zien
wij geen aanleiding om de aanbeveling van ZonMw over te nemen om bij
zorgverlening op basis van voorwaardelijke strafrechtelijke titels of
overplaatsing met instemming de zorgmachtiging als stok achter de deur
te gebruiken. Het overnemen van deze aanbeveling zou immers
betekenen dat een machtiging voor gedwongen zorg dan in feite al op
voorhand zou moeten worden afgegeven door de rechter, op een moment
dat er sprake is van instemming met de behandeling en (nog) niet aan de
criteria voor afgifte is voldaan. Dit verhoudt zich moeilijk met het voor het
kabinet wezenlijke uitgangspunt dat gedwongen zorg alleen mag worden
opgelegd als ultimum remedium, als alle vrijwillige alternatieven zijn
uitgeput. Voorts is van belang dat de noodzaak voor een zorgmachtiging
een momentopname is.
Deze kan niet zomaar (veel) later ten uitvoer worden gelegd zonder dat is
vastgesteld of de noodzaak daartoe dan nog aanwezig is.
Zorg aan jeugdigen
Bij de toeleiding van jeugdigen naar passende zorg, geldt dat aanvullende
eisen worden gesteld aan de zorgverlening. In het geval een jeugdige in
een gesloten setting wordt geplaatst, bestaat tevens een opvoedingstaak.
Als gevolg van de vrijheidsbeneming kunnen ouders of voogd deze taak

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 424, nr. 323

5

immers niet vervullen. Dit maakt dat deze jeugdigen in een extra
afhankelijke en daarmee kwetsbare positie verkeren en dat hun positie
aanvullende bescherming behoeft. Voor jeugdigen heeft de overheid dan
ook een bijzondere verantwoordelijkheid. Specifiek hebben we het over
jeugdigen die op grond van verschillende juridische titels onvrijwillig
worden opgenomen in een (gesloten afdeling van een) instelling.
De raad voor de kinderbescherming speelt een belangrijke rol als het gaat
om de toeleiding van een jeugdige naar de juiste rechter. De raad voor de
kinderbescherming kan bij ieder regulier onderzoek in een strafzaak of een
gezag- en omgangszaak ambtshalve besluiten het onderzoek uit te
breiden met een beschermingsonderzoek op basis waarvan de kinderrechter kan worden gevraagd een ondertoezichtstelling uit te spreken. De
raad onderzoekt of er sprake is van een ernstige bedreiging van de
ontwikkeling van het kind. De werkwijze van de raad voor de kinderbescherming is vastgelegd in het Kwaliteitskader en diverse protocollen.
Indien een jeugdige in aanraking komt met justitie, schrijft de Richtlijn en
kader voor strafvordering jeugd voor dat de officier van justitie een
civielrechtelijk traject moet overwegen als er zorgen zijn omtrent de
opvoeding van de jeugdige.
Uit het onderzoek van ZonMw blijkt dat veel jeugdigen die strafbare feiten
begaan ook psychische stoornissen of verstandelijke beperkingen hebben
en vaak onder toezicht zijn gesteld. Een deel van de jeugdigen in de
jeugdzorgplusinstellingen heeft ook strafbare feiten gepleegd waarvoor ze
strafrechtelijk zijn of zouden kunnen worden vervolgd. Daarbij kampt een
aanzienlijk deel van de jeugdigen in beide soorten instellingen en
inrichtingen met psychische stoornissen of een verstandelijke beperking
terwijl er onder de jeugdigen in de gesloten jeugd-GGZ ook jeugdigen zijn
die strafbare feiten hebben gepleegd of waarbij sprake is van ernstige
opgroei- en opvoedingsproblemen, aldus het onderzoek. Het zal dan ook
relatief vaak voorkomen dat er tegelijkertijd verschillende juridische
procedures lopen. Het is dan thans al mogelijk dat de rechter deze zaken
in voorkomende gevallen gecombineerd behandelt. Bij alle rechtbanken
vinden zogenaamde «combi-zittingen» plaats. Een «combi-zitting» houdt
in dat de verschillende zaken over dezelfde jeugdige naast elkaar in één
enkele zitting door één rechter behandeld worden. De rechter houdt dan
in zijn besluitvorming rekening met al hetgeen hij ter zitting over de
jeugdige heeft gehoord, maar neemt hij aparte beslissingen op de
genoemde domeinen.
ZonMw vraagt ook aandacht voor de plaatsing van jeugdigen en de
criteria daarvoor. De plaatsingsbeslissing op grond van een rechterlijke
machtiging voor gesloten jeugdzorg is met ingang van 1 januari 2015
overgedragen aan de gemeenten en decentraal geregeld. De procedure is
dat de kinderrechter beslist over de aanvraag van een machtiging
gesloten jeugdhulp en de gemeente verantwoordelijk is voor de
uitvoering van de machtiging en dus voor de plaatsing. Daartoe zijn er vijf
bovenregionale plaatsingscoördinatiepunten, die voor de plaatsing van de
jeugdige zorg dragen. Het regelen van de plaatsingsbeslissing in een wet
in formele zin is niet in overeenstemming met de beleidsvrijheid van de
gemeenten. De bevoegdheid om een jeugdige in een justitiële jeugdinrichting (JJI) te plaatsen is centraal belegd bij de Minister van VenJ (DJI).
Voor plaatsing in een JJI zijn criteria vastgelegd in een ministeriële
regeling (de Regeling plaatsing en overplaatsing jeugdigen). De JJI’s zijn
aangewezen en als zodanig bekend. De accommodaties voor gesloten
jeugdhulp staan in een landelijk register, dat is gepubliceerd in de
Staatscourant. Voor zowel de gesloten jeugdhulp als de JJI’s bestaat een
overzicht van instellingen waar een jeugdige kan worden geplaatst. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 424, nr. 323

6

rechter kan zich daarnaast laten adviseren over de vraag, in de regel door
de raad voor de kinderbescherming of de jeugdreclassering, welke vorm
van zorg regionaal beschikbaar is zodat daarmee in de rechterlijke
beslissing ook rekening kan worden gehouden.
De aanbeveling van ZonMw om het karakter van de voorwaardelijke
machtiging nader toe te lichten wordt meegnomen in het onderzoek dat
de Staatssecretaris van VWS heeft toegezegd naar de werking van de
voorwaardelijke machtiging gesloten jeugdhulp.2
De onderzoekers werpen de vraag op of de maatregel betreffende het
gedrag van de jeugdige (ook wel de «gedragsbeïnvloedende maatregel»)
ook vrijheidsbeneming mogelijk maakt. Bij de totstandkomingsgeschiedenis van de wet waarmee deze maatregel werd geïntroduceerd, is hierop
ingegaan. De wet sluit een gesloten verblijf op grond van deze titel niet
uit, al lag het bij de introductie van de maatregel niet voor de hand die
bijvoorbeeld in een gesloten jeugdzorginstelling ten uitvoer te leggen. De
resultaten van het project Verkenning Invulling Vrijheidsbeneming
Justitiële Jeugd3 geven mogelijk aanleiding tot een heroverweging op dit
punt. In dit project staat de jeugdige en zijn ondersteuningsbehoefte
centraal bij het formuleren van een geloofwaardige reactie op een
strafbaar feit. Daarbij geldt dat elke jeugdige tijdens de periode van
vrijheidsbeneming een even hoge mate van zorg en beveiliging nodig
heeft. In dat verband is het juist wenselijk dat jeugdigen met een
strafrechtelijke titel tijdens een (korte) periode van vrijheidsbeneming
geplaatst kunnen worden in bestaande jeugdhulpinstellingen. Dit maakt
ook een lokale of regionale plaatsing mogelijk.
ZonMw constateert dat de problematiek tussen de jeugdigen in de
verschillende regimes overlap vertoont. Wij zien dat ook. Vandaar de
wens om de verschillende sectoren meer gebruik te laten maken van
elkaars faciliteiten (scholing, arbeid), interventies en deskundige
personeel. Tegen die achtergrond ligt het ook voor de hand om onverklaarbare verschillen in de benadering of van jeugdigen en hun rechtspositieregeling weg te nemen.
2.2 Soepele overgangen tussen de verschillende soorten zorg en
continuïteit van zorg.
Soepele overgangen tussen verschillende zorgdomeinen
Om iemand de zorg te kunnen bieden die hij op een bepaald moment
nodig heeft, moet over- en doorplaatsing naar een plek die het beste
aansluit bij de zorgbehoefte van de cliënt soepel verlopen, ook als dit een
plaatsing in ander domein betreft, bijvoorbeeld vanuit een justitiële
setting naar de ggz. Dat houdt in dat het grensverkeer tussen de wetten
goed geregeld moet zijn en dat duidelijk is welke interne rechtspositie op
de cliënt van toepassing is na overplaatsing. Bij overplaatsing is ook het
garanderen van zorgcontinuïteit van belang. Die zorgcontinuïteit moet ook
geboden worden indien iemand forensische zorg ontvangt en de cliënt bij
het aflopen van zijn justitiële titel nog zorg nodig heeft. Het realiseren van
deze doelstelling is des te belangrijker nu patiënten heen en weer
bewegen tussen de ggz en de forensische zorg, de ggz en de JJI en de ggz
en de gesloten jeugdzorg. ZonMw vraagt hier ook op meerdere plaatsen
in haar rapport aandacht voor, te weten in de aanbevelingen 4, 7, 14, 15,
16, 18, 19, 20 en 37. Vanuit deze optiek beoogt de nieuwe wetgeving de

2
3

Handelingen II 2015/16, nr. 69, items 4 en 8.
Zie brief aan de TK van 13 november 2015 over de Verkenning invulling vrijheidsbeneming
justitiële jeugd, Kamerstuk 24 587, nr. 626, met bijlage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 424, nr. 323

7

overgangen tussen de verschillende zorgdomeinen en de bijbehorende
wettelijke kaders te vergemakkelijken.
Van ggz-instelling naar VG/PG-instelling
Een voorbeeld van dit grensverkeer wordt gevormd door cliënten met
multi-problematiek. Een cliënt kan op grond van een zorgmachtiging
tijdelijk gedwongen opgenomen zijn in een ggz-instelling terwijl op enig
moment wordt geconcludeerd dat debehandeling voortgezet zou moeten
worden in een accommodatie die gericht is op zorg voor cliënten met een
psychogeriatrische aandoening of een verstandelijke beperking, omdat
deze aandoening voorliggend is op de psychiatrische stoornis. Indien er
geen mogelijkheden zijn voor vrijwillige overplaatsing en het gedrag van
de cliënt leidt tot ernstig nadeel voor hemzelf of voor een ander, kan de
rechter besluiten tot opname op grond van de Wzd. In dat geval zal de
zorgmachtiging op grond van de Wvggz vervallen, zodra de rechter een
machtiging heeft verleend voor de gedwongen opname in de accommodatie voor zorg aan cliënten met een psychogeriatrische aandoening of
een verstandelijke beperking.
Van VG/PG-instelling naar ggz-instelling
De spiegelbeeldsituatie doet zich ook voor. Daarom wordt in de Wvggz
geregeld (artikel 1:1, derde lid) dat een opnamemachtiging op grond van
de Wzd wordt geschorst, zodra ten behoeve van de cliënt een zorgmachtiging die strekt tot opname op grond van de Wvggz wordt afgegeven. De
schorsing van de opnamemachtiging Wzd eindigt op het moment dat de
zorgmachtiging op grond van de Wvggz vervalt. Het is dus niet zo dat een
opnamemachtiging op grond van de Wzd eveneens kan dienen als
zorgmachtiging op grond van de Wvggz, zoals ZonMw voorstelt, omdat
de zorgmachtiging in de Wvggz (gericht op alle vormen van gedwongen
zorg) een andere inhoud heeft dan de rechterlijke machtiging op grond
van de Wzd (alleen gericht op opname).
Van ggz-instelling naar forensisch psychiatrisch centrum (FPC)
Een ander voorbeeld van grensverkeer is dat in de reguliere
ggz-instellingen patiënten verblijven bij wie de beheersproblematiek
zodanig is dat het beveiligingsniveau van een FPC vereist is. Alhoewel
FPC’s primair voor tbs-gestelden bedoeld zijn, is het voor deze specifieke
groep ggz-patiënten zeer gewenst dat ook zij in een FPC kunnen worden
opgenomen, zowel in geval van een tijdelijke crisis als voor een langere
termijn.
In de tweede nota van wijziging van de Wvggz wordt deze praktijk nu
wettelijk gereguleerd en is, conform de aanbeveling van ZonMw, geregeld
dat de plaatsing in een FPC in de zorgmachtiging wordt opgenomen,
waarbij de (tijdelijke) opname in een zodanige instelling vooraf door de
rechter wordt getoetst.
Forensische patiënten in de ggz
Grensverkeer is er ook bij de forensische patiënten die (over)geplaatst
worden in de reguliere ggz. ZonMw pleit met betrekking tot deze groep
voor duidelijkheid ten aanzien van de geldende interne rechtspositie, nu
de algemene rechtspositieregeling voor forensische patiënten van
artikel 51 van de Wet bopz met de inwerkingtreding van de Wvggz komt te
vervallen. Duidelijkheid over de geldende rechtspositie wordt middels de
tweede nota van wijziging in hoofdstuk 9 van de Wvggz geboden via een
specifieke regeling voor de interne rechtspositie van personen aan wie
een straf of een maatregel is opgelegd (forensische patiënten) en die in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 424, nr. 323

8

het kader van deze straf of maatregel (tijdelijk) in een ggz accommodatie
verblijven. Ten aanzien van alle forensische patiënten in de ggz geldt dat
er voor de ggz-instelling mogelijkheden dienen te zijn om in het kader van
een adequate beveiliging in bepaalde omstandigheden beheersbevoegdheden in te kunnen zetten, ook indien de betreffende forensische patiënt
met zijn instemming in de instelling verblijft. Het gaat dan om bevoegdheden als het beperken van het recht op ontvangen van bezoek, het recht
op bewegingsvrijheid en het recht op het gebruik van communicatiemiddelen. Betrokkenen worden voorafgaand aan hun verblijf over deze
rechtspositie geïnformeerd, zodat zij weten waarmee zij instemmen.
Indien dwangbehandeling noodzakelijk is dient hiervoor echter een
zorgmachtiging aangevraagd te worden. Behalve in het geval van
tbs-gestelden met dwangverpleging of jeugdigen aan wie de maatregel
plaatsing in een inrichting voor jeugdigen (pij-maatregel) is opgelegd. De
regeling voor deze laatste twee groepen blijft vooralsnog gelijk aan de
regeling zoals die thans bestaat onder de betreffende justitiële beginselenwetten (resp. de Bvt en de Bjj). Wanneer de regeling inzake dwangbehandeling in de justitiële beginselenwetten wordt aangepast en ook in die
wetten een voorafgaande onafhankelijke toets wordt ingevoerd, komt dit
onderscheid in hoofdstuk 9 van de Wvggz in twee groepen te vervallen.
Overplaatsing jeugdigen
Ook voor de jeugdige geldt dat deze indien nodig zo spoedig mogelijk
wordt overgeplaatst naar een instelling die het meest adequaat kan
voorzien in zijn behandeling, zoals wordt aanbevolen in aanbeveling 37.
2.3. Zorgvuldige procedures bij de voorbereiding en uitvoering
van gedwongen zorg, alsmede adequate rechtsbescherming
Bij gedwongen zorg gaat het om een inbreuk op grondrechten. Een
inbreuk op grondrechten is alleen toegestaan als daar een wettelijke basis
voor is, waarin wordt voorzien in een zorgvuldige besluitvormingsprocedure en adequate rechtsbescherming. Dit is in alle wetten en wetsvoorstellen gewaarborgd. Dat wil echter niet zeggen dat de besluitvormingsprocedure en rechtsbescherming in alle gevallen identiek moeten zijn. De
ontstaansgeschiedenis van de wetten en wetsvoorstellen, het karakter van
de zorg, het verschil in doelgroepen, alsmede de uitvoerbaarheid, hebben
in de verschillende wetten en wetsvoorstellen geleid tot procedures die op
onderdelen van elkaar verschillen. ZonMw doet een aantal aanbevelingen
over de procedures en de rechtsbescherming, waaronder 1, 2, 3, 10, 11,
24, 35, 39, 40, 43, 44, 45, 47, 53 t/m 60).
Rechtsbescherming onder de Wvggz en de Wzd: procedure passend bij
doelgroep
Vanuit het oogpunt van overzichtelijkheid, toegankelijkheid en de
consistentie van wetgeving beveelt ZonMw aan om één wettelijk regime
te hanteren voor zowel de geestelijke gezondheidszorg (ggz) als voor
cliënten met een verstandelijke beperking of een psychogeriatrische
aandoening (zgn. PG/VG-doelgroep), of de Wvggz en de Wzd beter op
elkaar af te stemmen. De regering heeft gekozen voor een betere
afstemming tussen beide wetsvoorstellen. De kernbegrippen zijn zoveel
mogelijk geharmoniseerd en de klachtenprocedure, het daarop aansluitende beroep bij de rechter en het indienen van een verzoek tot schadevergoeding zijn nauwkeurig op elkaar afgestemd. Hierdoor hebben
cliënten onder het voorstel voor de Wzd en betrokkenen onder het
voorstel voor de Wvggz een gelijkwaardige toegang tot een laagdrempelige en onafhankelijke klachtbehandeling. In die klachtenprocedure
kunnen ook zorgaanbieders en instellingen in beroep gaan tegen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 424, nr. 323

9

beslissingen van een klachtencommissie, conform een aanbeveling van
ZonMw.
Er is niet gekozen voor één wetsvoorstel, omdat de tweede evaluatie van
de Wet Bopz pleitte voor specifieke regels voor de VP/PG-doelgroep,
omdat de Wet Bopz voor deze doelgroep niet voldoet. De argumenten die
bij deze evaluatie werden genoemd, zijn onverminderd van kracht. De
noodzaak voor afzonderlijke regelingen wordt dus met name ingegeven
door het verschil in doelgroep en het verschil in zorgbehoefte en type
dwang.
In de Wvggz gaat het om cliënten met een psychiatrische aandoening. De
psychiatrie is onderdeel van de geneeskunde. De zorg is er doorgaans op
gericht de patiënt te behandelen en de stoornis die het gevaar doet
veroorzaken weg te nemen. In de Wzd gaat het om zorg aan mensen met
dementie of een verstandelijke beperking. Deze mensen zijn niet goed in
staat om hun leven te overzien en hebben doorgaans levensbreed (dat wil
zeggen: over bijna alle aspecten van hun leven) en voor de rest van hun
leven zorg nodig. In de zorg voor mensen met dementie of een verstandelijke beperking is er geen uitzicht op verbetering of genezing van de
stoornis; het gaat hier om het bieden van ondersteuning bij verschillende
aspecten van hun leven. Deze cliënten krijgen vaak al op vrijwillige basis
zorg en deze zorg kan zich van tijd tot tijd uitbreiden tot onvrijwillige zorg.
In het uiterste geval kunnen deze cliënten onvrijwillig opgenomen worden
in een accommodatie zodat zij in een veiligere leefomgeving de
benodigde ondersteuning kunnen krijgen.
Een ander belangrijk verschil tussen de doelgroepen van beide wetsvoorstellen is dat een groot deel van de mensen met dementie of een
verstandelijke beperking zijn wil niet of onvoldoende kan uiten. Daardoor
is het in de VG/PG-doelgroep, anders dan bij de psychiatrische cliënt, vaak
niet duidelijk of de cliënt zich verzet tegen de maatregelen als hier
genoemd. Dat leidt vaak tot een andere dynamiek tussen zorgverlener en
cliënt. Voor deze zogenoemde «geen verzet, geen bezwaar groep», zijn in
de Wzd procedurele waarborgen ingebouwd in die zin dat er over de
noodzaak van onvrijwillige en vrijwillige alternatieven systematisch
binnen teamverband en stapsgewijs wordt besloten, ook als er geen
verzet is (het stappenplan).
Daarmee is in beide wetsvoorstellen gekozen voor die procedures en
middelen die het beste bij de doelgroep passen en leiden tot een
doelmatige verlening van zorg. Daarmee is de positie van deze cliënten
zodanig wettelijk verankerd, dat die passend is bij de aard van de
doelgroep en het karakter van de zorg. In het voorstel voor de Wvggz
worden alle vormen van dwang vooraf getoetst door de rechter. In het
voorstel voor de Wzd wordt over onvrijwillige zorg besloten aan de hand
van een multidisciplinair stappenplan waarbij een zorgvuldige afweging
voor het al dan niet opnemen van onvrijwillige zorg tot stand komt en er
sprake is van een opschalend model van deskundigheid, oplopend tot een
externe consultatie.
Met dit proces wordt bereikt dat hulpverleners binnen de zorgcontext
blijven zoeken naar vrijwillige alternatieven. Overigens is ook onder de
Wvggz zorgverlening op basis van vrijwilligheid altijd de eerste keuze. Als
instrument voor rechtsbescherming is het stappenplan voor de PG/VGdoelgroep passender dan het instrument van de zorgmachtiging waarbij
de rechter mogelijk in te zetten vormen van gedwongen zorg vooraf
legitimeert. Bovendien kan een gang naar de rechter voor de VG/PGdoelgroep leiden tot onbegrip en tot een disproportioneel beroep op de
rechter. Daar waar er sprake is van onvrijwillige opname of verblijf in een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 424, nr. 323

10

accommodatie, vindt in het voorstel voor de Wzd wel een rechterlijke
toets vooraf plaats.
Eén wettelijk kader lost met andere woorden het door ZonMw gesignaleerde probleem niet op, omdat er dan toch opnieuw verschillende
hoofdstukken zouden komen voor de verschillende groepen cliënten met
mogelijk verschillende procedures.
Rechtsbescherming onder de Wzd: toets aan artikel 5 EVRM
Naar aanleiding van de aanbeveling van ZonMw om de opzet en
uitgangspunten van de Wzd op grond van de jurisprudentie van het EHRM
over artikel 5 van het EVRM beter te onderbouwen heeft het kabinet
nogmaals bezien of de procedure uit de Wzd strookt met de vereisten die
het EVRM stelt. Mede naar aanleiding van advies van een aantal experts
op dat terrein komt het kabinet tot de conclusie dat het EVRM zich niet
verzet tegen de procedure in de Wzd.
Artikel 5 EVRM en de jurisprudentie daarover verzetten zich niet tegen het
maken van onderscheid binnen het nationale recht tussen verschillende
categorieën van personen en/of gevallen ten aanzien van de te volgen
procedure leidend tot vrijheidsontneming, mits elke procedure aan de
vereisten van artikel 5 EVRM beantwoordt. Een toets vooraf door de
rechter is vanuit de optiek van de jurisprudentie van het EHRM niet nodig.
De vereisten die worden gesteld zijn dat voor de beslissing tot vrijheidsontneming een wettelijke procedure gevolgd moet zijn en dat vrijheidsontneming vooraf ofwel spoedig achteraf aan rechterlijke controle kan
worden onderworpen.
Vanwege de vereisten in het EVRM is de procedure tot het opstellen van
het zorgplan middels het stappenplan op wetsniveau geregeld. Dit
wettelijk vastgelegde stappenplan waarborgt een zorgvuldige, onpartijdige afweging van belangen daar waar het gaat om het in het zorgplan
opnemen van onvrijwillige zorg. Indien bij de cliënt of zijn vertegenwoordiger over de toepassing van onvrijwillige zorg een klacht bestaat, heeft
de cliënt de mogelijkheid om een klacht in te dienen bij de klachtencommissie en is vervolgens beroep op de rechter mogelijk.
Voor de opname in een accommodatie zoals voorzien in het voorstel voor
de Wzd is overigens vooraf een rechterlijke machtiging nodig.
Rechtsbescherming in de forensische zorg
Ook voor de forensische zorg doet ZonMw aanbevelingen over de te
volgen procedures en de rechtsbescherming. Voor het toepassen van
dwangbehandeling gelden in de justitiële beginselenwetten aparte criteria
en procedures. Deze regelingen zijn nu nog gebaseerd op de systematiek
uit de huidige Wet Bopz, in het kader waarvan de rechterlijke toets
achteraf plaatsvindt. Onder de Wvggz dient de rechter echter van tevoren
met de dwangbehandeling in te stemmen via de zorgmachtiging.
Momenteel wordt in het kader van de evaluatie van de Bvt onderzocht op
welke wijze ook in de justitiële beginselenwetten in een onafhankelijke
toets vooraf zou kunnen worden voorzien, zoals ZonMw aanbeveelt. Dat
evaluatierapport zal op korte termijn beschikbaar komen.
ZonMw doet voorts enkele aanbevelingen over het verpleegdedossier van
tbs-gestelden. De bewaartermijn van dit dossier zal in overeenstemming
worden gebracht met die in de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst, Wvggz en Jw. Een recht op vernietiging van het verpleegdedossier wil het kabinet echter niet in de Bvt opnemen. Een oud

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 424, nr. 323

11

verpleegdedossier kan namelijk van groot belang zijn wanneer betrokkene
opnieuw in aanraking komt met justitie. Voorts zijn de dossiers van belang
voor eventueel recidive onderzoek.
Rechtsbescherming voor jeugdigen
De rechtspositie van jeugdigen in gesloten instellingen is op diverse
plaatsen verschillend en onvolledig geregeld. Zoals hiervoor is aangegeven, speelt bij de vrijheidsbeneming van jeugdigen doorgaans mee dat
het gedwongen verblijf een pedagogische grondslag moet hebben. Ook
dit komt in de rechtspositieregelingen niet altijd volledig tot uitdrukking.
De bijzondere verantwoordelijkheid voor jeugdigen en de omstandigheid
dat verschillen in de rechtspositie niet altijd verklaarbaar zijn, vormt de
achtergrond van de aanbeveling om één wet voor gesloten jeugdinstellingen op te stellen. Deze aanbeveling neemt het kabinet over.
Bij het opstellen van de nieuwe rechtspositiewet worden de aanbevelingen die de interne rechtspositie van jeugdigen betreffen meegenomen.
De voorgestelde wet stelt de ondersteuning bij opvoedings- en het
opgroeiproblematiek centraal. Bij de vaststelling van de doelgroepen
waarvoor de nieuwe wet zal gaan gelden speelt naast de behoefte aan
opvoedondersteuning ook het behandelperspectief een rol. Uiterlijk bij de
evaluatie van de Wvggz zullen we bezien of het opportuun is dat deze
rechtspositiewet ook van toepassing wordt op jeugdigen die gedwongen
worden opgenomen op basis van de Wvggz of de Wzd.
2.4. Toezicht dat optimaal bijdraagt aan een goede naleving van
de wet
Het toezicht op de naleving van de wet in brede zin moet zodanig
geregeld zijn, dat niet slechts reactief opgetreden wordt. Juist door vroeg
in het traject van de inzet van gedwongen zorg vormen van toezicht op te
nemen, kan worden gewaarborgd dat de zorgbehoefte centraal staat, de
continuïteit van zorg wordt nagestreefd en rechtsbescherming toegankelijk is en adequaat wordt toegepast. Zodoende wordt zoveel mogelijk
voorkomen dat gedwongen vormen van zorg onnodig, onterecht of
verkeerd worden ingezet. ZonMw doet over het toezicht een aantal
aanbevelingen (9, 60, 61).
Toezicht op gedwongen zorg in een instelling
Toezicht vindt niet alleen plaats door de inspecties, maar er zijn ook de
interne toezichts- en verantwoordingsmechanismen. De Wvggz kent voor
de interne toezicht de geneesheer-directeur. De geneesheer-directeur
bewaakt intern de kwaliteit van de gedwongen zorg en is daarop
aanspreekbaar. De onafhankelijkheid van de geneesheer-directeur is in de
Wvggz stevig gewaarborgd, omdat in de Wvggz is opgenomen dat de
Raad van Bestuur de geneesheer-directeur voor zijn taak geen aanwijzingen kan geven. Benoeming door de Raad van Toezicht om de
geneesheer-directeur nog duidelijker te positioneren zoals ZonMw
aanbeveelt, is een onderwerp dat in de statuten van een zorginstellingen
geregeld kan worden. De Wzd kent niet de verplichting tot het aanstellen
van een geneesheer-directeur door een zorgaanbieder. In de Wzd zijn de
verschillende rollen en taken zoals de geneesheer-directeur die in de
Wvggz heeft op een andere wijze en passend bij de sector belegd. In het
voorstel voor de Wzd krijgt de zorgaanbieder de eindverantwoordelijkheid
om het interne toezicht op een goede manier vorm te geven. Dit is in lijn
met de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz). Uiteraard
kunnen zorgaanbieders er voor kiezen om een geneesheer-directeur of
een vergelijkbare arts met een andere titel aan te wijzen of te behouden
als deze al in dienst is. In lijn met hoe in de Wkkgz en in het gehele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 424, nr. 323

12

zorgstelsel met verantwoordelijkheidsverdeling wordt omgegaan, biedt
het kabinet het veld graag regelruimte om het interne toezicht naar eigen
inzicht te organiseren. In artikel 2a van de Wzd is de mogelijkheid
gecreëerd om via algemene maatregel van bestuur eisen te stellen aan dit
toezicht mocht dit nodig blijken.
Aanvullend op het interne toezicht georganiseerd door de zorgaanbieder
biedt het principe uit het voorstel voor de Wzd van en verplicht (multidisciplinair) overleg bij het beslissen over onvrijwillige zorg een extra
waarborg voor de rechtsbescherming. Eveneens uit het oogpunt van deze
rechtsbescherming is in het voorstel voor de Wzd de positie en de rol van
de zorgverantwoordelijke verder verduidelijkt en aangescherpt. Bij
zwaardere vormen van onvrijwillige zorg is betrokkenheid van een arts
wettelijk verplicht gesteld.
Uit de Wzd, net zoals uit de Wvggz, vloeit de verplichting voort om een
«realtime» registratiesysteem van onvrijwillige zorg te hanteren. De IGZ
heeft hier toegang toe en kan bij calamiteiten direct reageren. Aanvullend
hierop is de bestuurder van een zorgorganisatie verplicht om elk half jaar
een overzicht van de geleverde onvrijwillige zorg met een analyse
hiervan, aan de IGZ te sturen. ZonMw beveelt aan om ook in de gesloten
jeugdhulp te voorzien in een krachtig gepositioneerde functionaris, die de
verantwoordelijkheid heeft voor de regie inzake kwaliteitsbewaking,
eenheid van beleid en de relatie met de externe toezichthouder (60). In de
forensische zorg en de JJI houdt de Commissie van Toezicht thans een
vinger aan de pols. Ook het (interne) toezicht zal worden meegenomen bij
de opstelling van de nieuwe rechtspositiewet voor gesloten jeugdinstellingen.
Toezicht op ambulante gedwongen zorg
Toezicht is niet alleen van belang bij gedwongen zorg die in een instelling
wordt verleend, maar ook bij ambulante dwang. Het kabinet is het met
ZonMw eens dat toezicht op ambulante dwang nader geregeld moet
worden. In de Wzd en in de Wvggz wordt beoogd duidelijke waarborgen
te stellen aan de mogelijkheid van het verlenen van gedwongen zorg aan
een cliënt in de situatie dat deze niet op vrijwillige basis of op grond van
een rechterlijke machtiging in een accommodatie is opgenomen, maar
aan hem elders (bijvoorbeeld thuis) gedwongen zorg wordt verleend.
Deze waarborgen zullen bij algemene maatregel van bestuur nader
worden uitgewerkt.
3. Conclusie
Met het zoveel mogelijk harmoniseren van bestaande verschillen in de
wetgeving over de gedwongen zorg schept het kabinet meer duidelijkheid
over de rechtspositie van mensen die met gedwongen zorg te maken
krijgen. Het kabinet heeft ondervonden dat harmonisatie geen eenvoudige
operatie is. De complexiteit, die ZonMw ook heeft onderkend, heeft te
maken met enerzijds verschillen die gerelateerd zijn aan wezenlijke
verschillen tussen sectoren, de personen die gedwongen zorg ontvangen
en hun zorgbehoefte. Anderzijds gaat het ook om de van oudsher
bestaande cultuurverschillen tussen de sectoren, die slechts geleidelijk –
en zeker niet alleen met wetgeving – kunnen worden weggenomen. Dat
laat onverlet dat het kabinet een aantal belangrijke stappen wil zetten om
de rechtspositie van mensen die met gedwongen te maken krijgen te
verduidelijken en te verbeteren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 424, nr. 323

13

De Wvggz, de Wzd en de Wfz betekenen een belangrijke stap voorwaarts
om de uitgangspunten van gedwongen zorg verder te realiseren bereiken,
zij bieden hiertoe meer mogelijkheden dan de huidige wetgeving. De
wetsvoorstellen voor de Wvggz en de Wzd kunnen mede door de
mogelijkheid om gedwongen zorg ook ambulant te verlenen, beter
aansluiten op de zorgbehoefte van de cliënt op een bepaald moment.
Deze wetsvoorstellen betekenen ten opzichte van de Wet Bopz ook een
belangrijke verbetering van de rechtspositie van personen die gedwongen
zorg ontvangen, zowel voor de psychiatrische patiënten als de mensen
met een verstandelijke beperking of met dementie. Daarnaast betekenen
deze wetsvoorstellen dat de samenhang tussen de sectoren van de Wfz,
de Wzd en de Wvggz wordt verbeterd. Dat is zeer gewenst omdat
continuïteit van zorg moet kunnen worden geboden in de gehele
zorgketen die een cliënt doorloopt. Met de tweede nota van wijziging van
de Wvggz worden de Wvggz, de Wzd en de Wfz nog beter op elkaar
afgestemd. Gezien het belang van deze wetsvoorstellen streeft het kabinet
ernaar deze wetsvoorstellen nog in 2016 af te ronden.
Een belangrijke vervolgstap die het kabinet wil zetten is verbetering en
consistentie van de wetgeving op het terrein van de zorg voor jeugdigen,
in ieder geval voor jeugdigen in de justitiële jeugdinrichtingen en de
jeugdigen in de gesloten jeugdhulp. Dit omdat de kenmerken, problemen
en zorgbehoeften van de jeugdigen in deze instellingen meer overeenkomsten vertonen dan verschillen. Om deze reden zijn de Staatssecretaris
van VWS en de Staatssecretaris van V&J gestart met de voorbereidingen
voor een gezamenlijke rechtspositiewet, gericht op een pedagogisch
behandelklimaat, voor de jeugdigen die verblijven in justitiële jeugdinrichtingen en instellingen voor de gesloten jeugdhulp.
Ook voor de toekomst geldt dat steeds gekeken zal worden naar nieuwe
mogelijkheden voor harmonisatie. Volgens ZonMw zijn er op nog op tal
van onderdelen verbeterpunten denkbaar. Deze verbeterpunten, die deels
specifiek zien op de forensische sector en deels intersectoraal zijn, zullen
in lopende- en toekomstige wetgevingstrajecten worden meegenomen.
Met het oog daarop zijn in de tweede nota van wijziging de evaluatiebepalingen van de Wzd, Wfz en Wvggz op elkaar afgestemd. Zo is geborgd dat
bij het onderzoek naar de doeltreffendheid en de effecten van deze drie
wetten, die, als het aan het kabinet ligt, gelijktijdig in werking zouden
moeten treden, nader wordt bezien of verdere integratie aangewezen is.
Hiermee wordt opvolging gegeven aan het advies van ZonMw.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.I. Schippers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 424, nr. 323

14