Roadmap

Preventie introductie
Afrikaanse varkenspest

Dit document is opgesteld door de volgende partijen:

Redactie
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Bezuidenhoutseweg 73
Den Haag
4 maart 2020

Inhoud
Voorwoord

5

Inleiding

6

Methode

8

Thema 1 Varkenshouderij

11

Thema 2 Wilde zwijnenbeheer

19

Thema 3 Risico’s menselijk handelen

29

Thema 4 Bestrijden aan de bron

35

Uitvoering van de roadmap

39

Bijlagen

40

Afrikaanse varkenspest
Acties en maatregelen
Aanleiding en doel

6
6
7

Organisatie
8
Thema’s9

Inleiding11
Bestaande instrumenten
11
Verbeteren van de huidige instrumenten
13

Inleiding19
Huidige instrumentarium
22
Optimalisatie bestaand instrumentarium
23
Andere preventieve maatregelen/nieuwe instrumenten/acties
26

Inleiding29
Huidige instrumenten
29
Optimalisatie van huidige instrumenten en identificeren nieuwe doelgroepen
30

Acties wereldwijde opererende organisaties
Acties in Europa
Inzet Nederland

Bijlage 1: Overzicht afkortingen
Bijlage 2: Leden Taskforce, kernteam, werkgroepen
Bijlage 3: Lopende acties
Bijlage 4: Overlegstructuren: doelstellingen en deelnemers
Bijlage 5: Overzicht aanbevelingen
Bijlage 6: Samenvatting van het Plan van Aanpak Roadmap

35
35
36

41
42
44
45
46
49

3

Voorwoord
In 2014 is Afrikaanse varkenspest (AVP) in enkele lidstaten van de Europese Unie vastgesteld. De ziekte begon in de
Baltische staten en Polen en is sindsdien verspreid naar in totaal elf andere lidstaten. Als AVP wordt vastgesteld bij wilde
zwijnen of gehouden varkens in Nederland, heeft dit grote gevolgen. Afgelopen jaren zijn daarom al veel maatregelen
genomen en acties ingezet om de kans op introductie van AVP in Nederland te verkleinen. Om deze kans verder te
verkleinen is in juni 2019 een taskforce ‘preventie AVP’ aan de slag gegaan. Het resultaat van de inspanningen van deze
groep zijn zestien aanbevelingen, verdeeld over vier thema’s, en één algemene aanbeveling.
In de uitvoering van de aanbevelingen is een prioritering aangegeven. Op korte termijn wordt gestart met die
aanbevelingen waarvan de taskforce het belang het grootst acht. Ontwikkelingen op het gebied van AVP en de
beschikbaarheid van personele capaciteit en budgetten kunnen nog van invloed zijn op de volgorde en snelheid van
uitvoering.
Ik wil de leden van het kernteam, de taskforce en de diverse werkgroepen bedanken voor de constructieve
samenwerking, het geduld en de bereidheid te komen tot consensus over de gekozen aanbevelingen en daarbij
behorende beschrijvingen. Met het bereiken van die consensus is een wezenlijke stap gezet in de gezamenlijke aanpak
van preventie van AVP voor nu en in de nabije toekomst.
Tevens wil ik de gevraagde externe deskundigen bedanken voor hun inbreng en duidelijke uitleg van de beschikbare
kennis op hun specifieke vakgebied. Bij elke presentatie kwam voor de aanwezigen nuttige, leerzame informatie
beschikbaar en werd geconcludeerd dat er afgelopen jaren al heel veel kennis is opgedaan en dat er mooie
samenwerkingsverbanden zijn ontstaan.
De eindversie van de roadmap heeft langer op zich laten wachten dan gepland. Er kan echter geconstateerd worden dat
tijdens het traject van de totstandkoming van deze roadmap allerlei overlegsituaties zijn ontstaan en diverse (deel-)
acties al zijn gestart. Uit de opgenomen planning blijkt dat veel acties op korte termijn inspanningen vragen.
Ik spreek de wens uit dat dit rapport een bijdrage levert aan het verkleinen van de kans op besmettingen met AVP in
Nederland en wens alle betrokkenen veel succes bij de verdere besluitvorming en uitvoering. Met de toenemende
dreiging – AVP heeft inmiddels vanuit Polen de Duitse grens dicht genaderd – is de noodzaak overduidelijk.

Jan Workamp
AviConsult
Voorzitter taskforce Preventie Afrikaanse varkenspest
Februari 2020

5

Inleiding
Afrikaanse varkenspest

Afrikaanse varkenspest (AVP) wordt veroorzaakt door een virus dat varkens (het gedomesticeerde varken en het wild
zwijn) en andere varkensachtige soorten kan besmetten. Infectie van gedomesticeerde varkens en wilde zwijnen leidt
vaak tot ernstige ziekteverschijnselen, veelal met de dood tot gevolg. De ziekte was al decennia niet meer in de
Europese Unie (EU) vastgesteld, met uitzondering van Sardinië (Italië) waar de ziekte voorkomt sinds de zeventiger jaren
van de vorige eeuw.
In 2007 is het virus voor het eerst aangetoond in Georgië en daarna verspreid naar enkele andere Europese landen.
In 2014 is AVP vanuit Georgië naar de EU verspreid; eerst naar de drie Baltische staten en Polen en sindsdien naar in
totaal elf lidstaten, te weten: Hongarije, Tsjechië, Bulgarije, Roemenië, België, Slowakije en als laatste Griekenland.
Tsjechië is weer officieel vrij van AVP. Verder zijn er uitbraken gemeld in de Russische Federatie, Oekraïne, Servië en
Moldavië. In de zomer van 2018 heeft de ziekte een grote sprong oostwaarts gemaakt: China, Vietnam, Cambodja, Laos,
Mongolië, Myanmar, Hongkong, Filipijnen, Zuid Korea, Noord Korea, Oost Timor en Indonesië hebben uitbraken van de
ziekte gemeld. Deze epidemie wordt wel beschouwd als een van de grootste ooit in de dierhouderij.
Een besmetting heeft grote gevolgen voor varkenshouders en diverse andere belanghebbenden. Bij een besmetting van
gehouden varkens wordt het welzijn van varkens ernstig geschaad door de verschijnselen. Daarnaast worden varkens op
besmette locaties geruimd en worden in gebieden rondom besmette bedrijven vervoersbeperkingen ingesteld.
Ook worden varkensbedrijven mogelijk preventief geruimd. Een uitbraak in een bedrijf leidt ook tot internationale
handels­beperkingen, waardoor de hele varkenssector wordt getroffen. Dierenwelzijn, economie (kosten voor sector en
overheid) en imago van de sector worden geschaad.
Bij een besmetting bij wilde zwijnen wordt een besmet gebied ingesteld met beperkende maatregelen. Dit heeft
gevolgen voor het natuurgebied zelf en voor organisaties en andere belanghebbenden, zoals terreinbeherende
organisaties, lokale overheden, de recreatiesectoren en wildbeheereenheden. Het welzijn van wilde zwijnen wordt
geschaad vanwege de ernstige verschijnselen bij een besmetting. Ook voor varkenshouders in een besmet gebied zijn
beperkende maatregelen van toepassing, omdat zij hun dieren en producten niet meer zomaar kunnen afvoeren.
Bovendien kan de handel worden geschaad. Zo kunnen afnemers in andere landen besluiten geen producten meer af te
nemen, maar ook sluiten landen buiten de Europese Unie mogelijk hun grenzen voor varkens en varkensproducten van
bedrijven die niet zijn gelegen in besmet gebied, zoals ook België is overkomen. Dit is tegen internationale afspraken,
namelijk dat de handel in varkens of varkensproducten niet mag worden belemmerd door een besmetting van wilde
zwijnen. De Europese Commissie zet zich in om deze handelsbarrières te slechten.

Acties en maatregelen

Sinds de eerste gevallen van AVP in de oostelijke lidstaten van de EU in 2014 zijn er veel maatregelen genomen en acties
uitgevoerd, zowel nationaal als internationaal, om verspreiding te voorkomen en risico’s van introductie van het virus in
vrije gebieden of lidstaten te verkleinen. Tevens zijn samenwerkingsverbanden en overlegstructuren opgezet (zoals het
preventieteam en het structureel overleg tussen LNV en de vier provincies Overijssel, Gelderland, Noord-Brabant en
Limburg), kennis en ervaring gedeeld en is een plan van aanpak voor de bestrijding van AVP bij wilde zwijnen opgesteld,
naast het al bestaande beleidsdraaiboek AVP. Ook zijn, vanwege de betrokkenheid van provincies in deze materie, de
rollen en verantwoordelijkheden van Rijk en provincies duidelijk gemaakt. De documenten zijn gepubliceerd op
rijksoverheid.nl.
In bijlage 3 staan de reeds lopende acties en maatregelen genoemd, in bijlage 4 zijn de doelstellingen en samen­
stellingen van de overlegstructuren met provincies en het preventieteam vermeld. Bijlage 1 bevat een overzicht van
gebruikte afkortingen.

6

Aanleiding en doel

Afrikaanse varkenspest is sinds 2014 verspreid naar elf lidstaten in de EU en sinds 2018 ook naar landen in Azië.
De verwachting is dat de EU-lidstaten de komende jaren te maken zullen hebben met AVP met alle risico’s van verdere
verspreiding van dien. Deze verwachting is uitgesproken door experts bij de European Food Safety Authority (EFSA), de
Europese Commissie (EC) en diverse onderzoeksinstellingen in de EU. Het is van het grootste belang te voorkomen dat
er in Nederland een besmetting komt.
De urgentie wordt door veel belanghebbenden onderkend en er is al veel in gang gezet om de kans op introductie van
de ziekte in Nederland zo klein mogelijk te maken. Toch bestaat bij diverse belanghebbenden de behoefte om de
maatregelen verder aan te scherpen en/of om aanvullende maatregelen te nemen om de introductiekans verder te
verlagen. Hiervoor is afgesproken een roadmap op te stellen om te komen tot aanbevelingen die kans op introductie van
AVP in Nederland verder te verkleinen.
Om deze roadmap op te stellen is een taskforce gevormd die bestaat uit vertegenwoordigers op ambtelijk niveau van de
provincies, de Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV), terreinbeherende organisaties (TBO’s) en het ministerie
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). De taskforce heeft een plan van aanpak opgesteld om tot die roadmap
te komen (zie bijlage 6).
Het doel van de roadmap is acties uit te werken gericht op het zoveel mogelijk reduceren van de kans op introductie van
Afrikaanse varkenspest in gehouden varkens en wilde zwijnen. In de roadmap worden concrete acties, voor korte en
lange termijn, beschreven waarmee de kans op besmettingen met AVP bij gehouden varkens en wilde zwijnen verder
kan worden verkleind alsmede dierenwelzijnsproblemen en economische en psychosociale gevolgen daarvan. Daarbij
wordt een inschatting van de duur van de acties gegeven en wordt per actie aangegeven wie de uitvoering oppakt.
Met het gereed komen van deze roadmap is het zaak in vervolgtrajecten de gekozen aanpassingen concreet in te vullen.
Een goede diergezondheid is een randvoorwaarde voor de LNV visie “Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en
verbonden” van september 2018. Gezien alle gevolgen van een besmetting is er een breed belang om de kans op
introductie van de ziekte zo klein mogelijk te maken. Daarmee kan deze roadmap ook een bijdrage leveren aan de
verduurzaming van de varkenshouderij.

7

Methode
In deze roadmap hebben het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), de Producentenorganisatie
varkenshouderij (POV), de provincies Limburg (LI), Gelderland (GLD), Noord-Brabant (NB) en Overijssel (OV) en de
terreinbeherende organisaties (TBO’s), t.w. Natuurmonumenten (NM), Landschappen.nl en Staatsbosbeheer (SBB),
acties uitgewerkt die zijn gericht op de preventie van een besmetting met AVP in de varkenshouderij en in wilde
zwijnenpopulaties.
Er zijn vier thema’s geïdentificeerd om verder uit te werken: 1) de varkenshouderij, 2) wilde zwijnen, 3) menselijk
handelen en 4) bestrijden aan de bron. Per thema is een overzicht gegeven van het bestaande instrumentarium en
lopende acties, van optimalisatie van het instrumentarium en van eventuele nieuwe maatregelen of instrumenten. Ook
is een schatting gegeven van de duur en de kosten van de acties die worden voorgesteld en wie de uitvoering van elke
actie oppakt.
De roadmap richt zich uitsluitend op de preventie van introductie van AVP. De bestrijding van AVP is geen onderdeel van
deze roadmap.
Voor de concretisering van een aantal aanbevelingen, zoals het uitschrijven van onderzoeksvoorstellen en
stappenplannen, is een vervolgtraject noodzakelijk. Dit geldt ook voor het in detail begroten van acties en van de
financiering ervan. Een aantal aanbevelingen kan binnen bestaande begrotingen worden uitgevoerd. Sommige
aanbevelingen zijn urgent. Enkele acties zijn al gestart en kunnen mogelijk al op korte termijn bijdragen aan het
verkleinen van het risico.

Organisatie
Taskforce
De taskforce bestaat uit een kernteam en vertegenwoordigers van de bovengenoemde organisaties. De taskforce wordt
voorgezeten door een externe voorzitter. Het kernteam heeft een plan van aanpak roadmap AVP opgesteld (bijlage 6) en
is verantwoordelijk voor de planning en de aansturing van het proces en voor het opstellen van de aanbevelingen en het
rapport. Na de startbijeenkomst zijn nog vier bijeenkomsten van de taskforce geweest. Het plan van aanpak en de
resultaten uit de werkgroepen en de aanbevelingen zijn tijdens deze bijeenkomsten besproken.

8

Werkgroepen
Naast de taskforce zijn werkgroepen opgericht met vertegenwoordigers uit dezelfde organisaties en, waar nodig,
aangevuld met vertegenwoordigers van andere organisaties en experts. Er zijn in totaal vier werkgroepbijeen­komsten
georganiseerd, voor elk thema één. Per bijeenkomst zijn externe deskundigen uitgenodigd om op basis van hun
expertise een overzicht te geven van de huidige werkwijze, de beschikbare kennis en knelpunten. De deel­nemers
hebben een overzicht gegeven van verwachte nieuwe ontwikkelingen én mogelijke veranderingsrichtingen.
De leden van de taskforce, het kernteam en de werkgroepen staan in bijlage 2.

Thema’s
1. Varkenshouderij
a. Huidige beleid en instrumenten
b. Optimalisatie of verbeteren van huidige instrumenten
c. Andere preventieve maatregelen/nieuwe instrumenten/acties
2. Wilde zwijnen
a. Huidige beleid en instrumenten
b. Optimalisatie of verbeteren van huidige instrumenten
c. Andere preventieve maatregelen/nieuwe instrumenten/acties
3. Menselijk handelen
a. Huidige beleid, doelgroepen en instrumenten
b. Risico-en succesfactoren
c. Optimalisatie van huidige instrumenten en identificeren nieuwe doelgroepen
d. Nieuwe preventieve maatregelen/instrumenten/acties
e. Omgang met publieke opinie
4. Bestrijden aan de bron
a. Inventarisatie huidige acties (NL, EU, wereldwijd)
b. Vaccinontwikkeling
c. Analyse inzet NL
Daarnaast heeft nog overleg op kleinere schaal plaats gevonden met andere stakeholders en mogelijk betrokkenen van
wie commitment wezenlijk is voor de uitvoering van bepaalde aanbevelingen en acties. Dit waren de Koninklijke
Nederlandse Jagersvereniging (KNJV), de faunabeheereenheden van Limburg, Noord-Brabant en Gelderland, Vee en
Logistiek NL (V&LNL), Hobbyvarkenvereniging (HVV), Nederlandse Belangenvereniging van Hobbyhouders (NBvH), de
Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde (KNMvD) en het Collectief Praktiserende Dierenartsen (CPD).
Voor de vier verschillende thema’s zijn acties en maatregelen uitgewerkt. Deze zijn zo veel mogelijk gegroepeerd op
onderwerp. De aanbevelingen zijn per onderwerp aangegeven met daarin de deelnemers, de periode, de trekker van de
actie en een indicatie van de eventueel daarmee gepaard gaande kosten. De aanbevelingen zijn besproken in en
geaccordeerd door de taskforce.

9

Thema 1

10

Varkenshouderij
Inleiding

Een besmetting in een varkenshouderij - commercieel of hobbymatig - heeft grote gevolgen voor de varkens, varkens­
houders en diverse sectoren in heel Nederland. Besmette varkens worden ziek en gaan vrijwel altijd dood, varkens
worden geruimd, de bedrijfsvoering in beperkingsgebieden wordt bemoeilijkt door maatregelen die worden opgelegd
om de ziekte te bestrijden en het inkomen van houders wordt nadelig beïnvloed vanwege de maatregelen, handels­
belemmeringen en mogelijke prijsdalingen. Daarnaast kan een besmetting leiden tot dierenwelzijnsproblemen en kan
het emotionele gevolgen voor betrokkenen hebben.
De Nederlandse wet- en regelgeving onderscheidt verschillende typen bedrijven. In de bestrijding wordt onderscheid
gemaakt tussen hobbymatig gehouden varkens (RE bedrijven) en commercieel gehouden varkens. Een ‘hobbylocatie’
wordt gedefinieerd als een locatie met vier of minder varkens ouder dan twaalf weken met hun biggen. Alle andere locaties
met varkens zijn dus commercieel, ook locaties met buitenuitloop, biologische bedrijven of andere soorten houderij.
Het virus kan op verschillende manieren op een bedrijf worden binnengebracht. Dit kan door direct contact tussen
varkens, door het in de stal brengen van een besmet varken of door contact tussen buiten lopende varkens en bes­mette
wilde zwijnen. Ook via indirect contact kan virus worden overgebracht. Dit gebeurt als een varken in contact komt met
materialen die virus bevatten, zoals gereedschap met mestdeeltjes of ander organisch materiaal afkomstig van een
besmet varken, met producten van besmette varkens (keukenafval, vleesresten), ongedierte (wat in feite via eenzelfde
mechanisme gaat als besmet materiaal), en mogelijk, op zeer korte afstand, via de lucht.
Dit betekent dat er ook verschillende instrumenten zijn om een bedrijf te ‘beveiligen’ tegen het binnenbrengen van het
virus. De belangrijkste manier om ziektekiemen buiten het bedrijf te houden is het nemen van hygiënemaat­regelen.
Veel maatregelen passen varkenshouders al toe, waaronder omkleedregimes, het gebruik van douches, omheining van
bedrijven om ongenode bezoekers te weren, ‘vuile weg-schone weg’ principe. Veel maatregelen zijn niet alleen effectief
tegen AVP, maar ook tegen andere infectieziekten. De kosten van maatregelen worden dus niet alleen gemaakt ter
preventie van AVP, maar komen ook ten goede aan de hele varkensgezondheidszorg op een bedrijf.
De houder is primair verantwoordelijk voor de maatregelen op het bedrijf, maar ook erfbetreders en andere
belanghebbenden in de varkenshouderij, zoals dierenartsen (practici) en vertegenwoordigers van veevoer- en
transportsector, moeten passende hygiënemaatregelen nemen om insleep en verspreiding van ziekten te voorkomen.
Het risico verschilt per type bedrijf/houderij maar hygiënemaatregelen zijn voor alle vormen van varkenshouderij, dus
alle locaties met varkens, relevant. Met betrekkelijk eenvoudige hygiënemaatregelen is preventie van insleep op een
locatie te realiseren.

Bestaande instrumenten
Technische instrumenten
Middelen die houders kunnen toepassen zijn:
• Het omwisselen van schoeisel bij het betreden van het terrein en stallen, het gebruik van zeep, water, douches,
bedrijfseigen kleding, overschoenen, haarnetjes.
• Afscherming van gebouwen, erf en dieren van de omgeving door middel van bijvoorbeeld hekken/afrastering/
omheining/muren en sloten.

11

Er zijn veel varkensbedrijven met een goed niveau van bioveiligheid. Er zijn echter ook nog bedrijven waar de bio­
veiligheidsmaatregelen beter kunnen of waar het varkenshouders ontbreekt aan de middelen of aan specifieke kennis
om de bioveiligheid te verbeteren. Dit wordt geïllustreerd door een onderzoek dat in opdracht van de POV wordt
uitgevoerd naar de biosecurity in de varkenssector. Dit onderzoek beschrijft de huidige situatie in de Nederlandse
varkenshouderij met betrekking tot het toepassen van biosecurity maatregelen en heeft verbeterpunten in beeld
gebracht. Uit het onderzoek bleek dat varkenshouders goed op de hoogte zijn van de risico’s van insleep en ver­spreiding
van AVP, maar hier nog niet optimaal naar handelen. Hygiënevoorzieningen zoals een plaats voor reiniging en desinfectie
(R&O-plaats) en omkleedruimte bleken nog niet op alle bedrijven volledig op orde te zijn en bij een deel van de
bedrijven ontbrak het aan een gevoel van urgentie om de biosecurity op een hoger niveau te brengen. Dit heeft met
diverse factoren te maken die ook door dit onderzoek in beeld zijn gebracht. Deze inzichten worden bij de uit­voering van
verschillende acties en aanbevelingen in deze roadmap gebruikt.
Uiteraard is het van belang om ook de hobbyhouders hier duidelijk in te betrekken. Ook hier is het namelijk noodzakelijk
om goede bioveiligheidsmaatregelen te nemen.

Wet- en regelgeving
De technische maatregelen hoeven niet ingewikkeld te zijn of veel te kosten; toepassen ervan vraagt echter discipline
van de varkenshouder, personeel en erfbetreders. Dit kan vrijwillig, maar ook is het mogelijk dat dit wordt opgelegd.
Bioveiligheidsmaatregelen kunnen worden opgelegd door:
• Wettelijke regels over bioveiligheid op bedrijven en locaties met varkens. De ‘Verordening Varkensleveringen’ (VVL)regeling draagt hier aan bij. De VVL-regeling regelt de contactstructuur tussen bedrijven en beperkt daarmee het
aantal bedrijfscontacten. Alle varkenshouders moeten deze regels naleven en de Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA) ziet hierop toe.
• Private regels van de varkenssector over de bioveiligheid op bedrijven in het certificeringssysteem IKB Varken of IKB
Nederland Varkens. Iedere varkenshouder die aan één van deze programma’s deelneemt moet zich aan deze regels
houden. Varkenshouders worden jaarlijks gecontroleerd door een private controlerende instantie.
• De twee IKB-systemen/private organisaties hebben onafhankelijk van elkaar verschillende voorschriften opgenomen.
Dit levert het knelpunt op dat het hebben van twee systemen niet bijdraagt aan het snel kunnen implementeren van
extra maatregelen om AVP buiten de deur te houden. ‘Holland Varken’, het overkoepelende systeem, dat nu in het
kader van Coalitie Vitale Varkens (CoViVa) is geïmplementeerd, kan hier wellicht bij helpen omdat dat de mogelijkheid
biedt om in beide systemen eenduidige aanpassingen door te voeren.
• Private afspraken van ketenpartijen, zoals voerleveranciers en transportbedrijven, over de manier waarop op een
veilige en hygiënische manier producten of dieren kunnen worden aangeleverd of afgevoerd. Het principe van
schone/vuile weg is verplicht in het IKB-systeem.
• In de EU geldt een verbod op het voeren van keukenafvallen aan landbouwhuisdieren (Verordening (EG)
nr. 1069/2009).
• De Coalitie Vitale Varkenshouderij (CoViVa): de werkgroep ‘Robuuste en gezonde varkens in een diervriendelijke
houderij’ is bezig de gezondheid van varkens te verbeteren. Maatregelen die de algehele gezondheid van varkens
bevorderen kunnen mogelijk leiden tot een reductie van de kans op introductie van AVP, omdat hygiënemaatregelen
deel uitmaken van dat plan.
• Er geldt een verplichting tot dubbele reiniging en desinfectie van wagens die evenhoevigen hebben getransporteerd
en die leeg terugkeren uit landen met een uitbraak van AVP bij gehouden varkens.

Communicatie, kennisoverdracht
Veel varkenshouders onderkennen het belang van het nemen van hygiënemaatregelen en zijn goed geïnformeerd en
opgeleid. De POV functioneert als belangenvertegenwoordiger en informeert haar leden regelmatig over het belang van
goede bioveiligheid op bedrijven. De POV vertegenwoordigt een groot deel van de varkenshouders in Nederland.
Houders van hobbyvarkens worden geïnformeerd door de NBvH en de HVV. Het is lastig te zeggen welk percentage van
de hobbyhouders de hobbyverenigingen vertegenwoordigen.
Dierenartsen hebben voldoende kennis om varkenshouders te adviseren en nemen zelf passende maatregelen.
Andere erfbetreders kennen de risico’s ook en weten welke maatregelen ze moeten nemen. Nevedi en Vee&Logistiek NL
hebben hier een rol om hun achterban te informeren.

12

Verbeteren van de huidige instrumenten

Hoewel door genoemde regels en afspraken het hygiënebesef en handelen in de varkenssector gemiddeld genomen goed
is, is op veel bedrijven nog ruimte voor verbetering. De bioveiligheid op een bedrijf is afhankelijk van veel ver­schillende
spelers, maar de varkenshouder is en blijft de belangrijkste speler hierin en primair verantwoordelijk. De houder kan
maatregelen implementeren, eisen stellen aan bezoekers en personeel, en zorgen dat alle bio­veiligheids­protocollen op
het bedrijf worden nageleefd. De kracht hiervan is dat belang en verantwoordelijkheid hiermee samen vallen.
Ook hobbyhouders kunnen veel doen aan de bioveiligheid. Dit is met eenvoudige middelen te realiseren. Heldere
voorschriften en meer voorlichting en advisering aan hobbyhouders dragen hieraan bij.

Aanbeveling 1.1: Verbetering van de bioveiligheid in de huidige houderij
Deze aanbeveling wordt onderverdeeld in drie onderdelen:
1.1a Ontwikkeling hygiënescan voor commerciële bedrijven; aandacht voor risico’s uitloop
1.1b Kosten/baten van bioveiligheid in beeld brengen
1.1c Benadering van varkenshouderijen met suboptimale bioveiligheid

1.1a Hygiënescan
Om meer bewustzijn en inzicht in bioveiligheid te creëren is een tool zoals de hygiënescan in de pluimveehouderij een
goed middel. Deze tool geeft inzicht in bioveiligheid op bedrijfsniveau door middel van het invullen van een lijst met
vragen over de bioveiligheid op een varkensbedrijf. Dit inzicht geeft vervolgens varkenshouders de mogelijkheid om met
hun dierenarts en met elkaar te praten over het niveau van bioveiligheid op het eigen bedrijf, van elkaar te leren en
verbeteringen aan te brengen. Door deze tool eerst alleen te richten op AVP kan een varkenshouder deze snel
gebruiken. Het is daarbij vervolgens van belang dat de veehouder snelle en gerichte feedback krijgt.
Aanvullend kan de effectiviteit van de scan worden verhoogd door een onafhankelijk auditor de scan te laten invullen,
door het benchmarken van de resultaten en het beter uitleggen en communiceren van het nut van verschillende
maatregelen (bijvoorbeeld douchen voor de stal wordt betreden).
De haalbaarheid van deze tool en hoe deze in de praktijk gebruikt kan worden hangen af van een aantal factoren.
Het is van belang dat de tool doelgericht en gebruiksvriendelijk is en dat de resultaten eenvoudig te interpreteren zijn.
De tool moet een meerwaarde opleveren in het kader van het diergezondheidsmanagement op het bedrijf.
Het bespreken van de tool met de bedrijfseigen dierenarts kan hierbij helpen. De sector moet de tool ondersteunen
en het herhaaldelijk toepassen van de hygiënescan moet door de sector en dierenartsen worden gestimuleerd.
De hygiënescan zou een speciale toepassing moeten kennen voor bedrijven met uitloop. Het type locatie met
uitloopvarkens is divers: er zijn commerciële bedrijven met scharrelvarkens, biologische bedrijven, locaties met
buitenuitloop, hobbyhouderijen, kinderboerderijen etc. Vrije uitlooplocaties zijn voor de commerciële houderij een
dilemma aangezien dit aan de ene kant goed is voor het dierenwelzijn en wordt gewaardeerd door varkenshouder en
consument, maar aan de andere kant de kans op introductie van AVP toeneemt, bijvoorbeeld omdat passanten
etensresten achterlaten in de uitloop of varkens voeren met etensresten. Ook kan er gemakkelijker contact zijn met
wilde zwijnen, wat indien die besmet zijn tot introductie in de houderij leidt. Een adequate afscheiding verlaagt die
kansen op dergelijke contacten en daarmee de kans op een besmetting met AVP.
Uitwerking

Maart 2020 – December 2020

Eigenaar

POV

Betrokkenen

WBVR, GD, FD, KNMvD, CPD, POV

Indicatie kosten

€ 100.000

Financier

CoViVa

13

1.1b. Kosten/baten van bioveiligheid in beeld brengen
Het is voor een houder niet altijd duidelijk wat een maatregel voor directe voordelen oplevert. Het kan helpen de kosten
en baten van een goede bioveiligheid duidelijk in beeld te brengen. Een dergelijk overzicht maakt inzichtelijk wat
veehouders kunnen doen om de bioveiligheid te verhogen, wat het kost en wat het oplevert. Dit kan op betrekkelijk
eenvoudige wijze gebeuren en moet geen gedetailleerde kosten-baten analyse zijn.
Er hoeft geen nieuw onderzoek voor te worden uitgevoerd, een beknopte toelichting op nut en noodzaak van hygiëne­
maatregelen en de winst die dat een varkenshouder kan opleveren volstaat. Informatie die voortkomt uit deze
inventarisatie kan als invulling worden gebruikt in de hygiënescan en scholing.
Zodra er een dergelijk overzicht bestaat, kan de bedrijfseigen dierenarts helpen met het opstellen van een beter
onderbouwd advies op maat.
Er is het afgelopen jaar in opdracht van de POV onderzoek gedaan naar hygiënemaatregelen op varkenshouderijen waar
in de inleiding al naar werd gerefereerd. De uitkomsten van dit onderzoek worden meegenomen in deze aanbeveling.
Uitwerking

April 2020 – Juli 2020

Eigenaar

LNV

Betrokkenen

GD, POV, LNV

Indicatie kosten

€ 10.000

Financier

LNV

1.1c. Benadering varkenshouderijen met een suboptimaal bioveiligheidsniveau
Sommige varkenshouders investeren, om sterk uiteenlopende redenen, onvoldoende in een goede bioveiligheid op het
bedrijf. Bij deze bedrijven kan er, als er sprake is van onvoldoende bioveiligheidsmaatregelen, een verhoogde kans
ontstaan op een besmetting met AVP. Het verdient aanbeveling om uit te werken hoe deze varkenshouders kunnen
worden benaderd, kunnen worden bijgestaan en worden geholpen bij het verbeteren van de bioveiligheid en hoe op die
manier de kans van AVP-insleep verlaagd kan worden. Bij deze benadering kunnen de hulpmiddelen die in de andere
aanbevelingen worden benoemd worden gebruikt.
Uitwerking

Januari 2021 – December 2021

Eigenaar

POV

Betrokkenen

IKB Varken, IKB Nederland Varkens, KKSHV, LNV

Indicatie kosten

Binnen bestaand budget

Aanbeveling 1.2: Scholing, communicatie, voorlichting
Deze aanbeveling wordt onderverdeeld in drie onderdelen.
1.2a Rol erfbetreders: advisering
1.2b Scholing professionele varkenshouders/medewerkers
1.2c Communicatie en informatievoorziening aan hobbyhouders en overige personen

1.2a Rol erfbetreders: advisering
Alle erfbetreders die een rol spelen bij de advisering over diergezondheid of bedrijfsvoering (bv. dierenartsen,
voeradviseurs) zullen een bredere rol met betrekking tot advisering over bedrijfshygiëne op zich moeten nemen.
Dit kan gebeuren door deze erfbetreders te scholen in het goed onder de aandacht brengen van adviezen. Ook het
intensiveren van de samenwerking tussen dierenartsen en voeradviseurs kan helpen. Het is belangrijk dat deze
erfbetreders als belangrijkste adviseur op het gebied van diergezondheid bijdragen aan het versterken van de

14

bewustwording en verbeteren van naleving van hygiënemaatregelen en mogelijkheden krijgen om binnen de kaders
van Ketenkwaliteits­systeem Holland Varken (KKS-HV) en de geborgde varkensdierenarts ‘dwingende’ adviezen af te
geven. Belangrijke erfbetreders moeten scholing krijgen om hen te voorzien van de laatste kennis over bioveiligheid
zodat zij competent zijn in het geven van adviezen. Deze scholing zou zich overigens niet alleen op bioveiligheid hoeven
te richten, maar ook op communicatietechnieken. Elke organisatie/bedrijf maakt inzichtelijk wat zij doen aan scholing
van hun personeel.
Dierenartsen hebben aangegeven een adviserende rol te willen hebben bij de begeleiding van bedrijven. Zij kunnen
veehouders adviseren over preventieve maatregelen en weten welke gemakkelijk te implementeren zijn. De resultaten
van de kosten-baten analyse uit aanbeveling 1.1.b kan daarbij behulpzaam zijn.
Uitwerking

Maart 2020 – Juni 2021

Eigenaar

POV

Betrokkenen

KNMvD, CPD, Nevedi, Vee&LogistiekNL

Indicatie kosten

Nader te bepalen

1.2b Scholing en informatievoorziening van en aan varkenshouders/medewerkers
Het helpt wanneer varkenshouders, medewerkers en andere personen in de sectoren meer kennis hebben over
‘bioveiligheid’. Daarvoor is het nodig scholing te ontwikkelen, te organiseren en beschikbaar te stellen, ook in
verschillende talen. Zodanig dat deze goed toegankelijk is voor iedere hobbyhouder, varkenshouder of medewerker op
een varkenshouderij.
De voorlichting richt zich op communicatie over risico’s, zowel lokaal, nationaal als internationaal. Het verdient de
voorkeur om dit via verschillende vakbladen en dierenartsen te laten plaatsvinden gericht op álle erfbetreders (denk
hierbij ook aan medewerkers van Rijk, provincies, omgevingsdiensten en gemeenten, voerleveranciers, financiers,
mesttransporteurs etc.) en mensen die met enige regelmaat met varkens in aanraking komen. Deze aanbeveling valt
samen met aanbeveling 3.3, thema ‘Menselijk handelen’, die zich richt op het opstellen van een communicatiestrategie
voor verschillende doelgroepen in Nederland. De basis van deze voorlichting/communicatie moet een samenspel zijn
tussen POV, dierenartsen, HVV/NBvH, LNV, GD etc.
Uitwerking

Mei 2020 – Oktober 2020

Eigenaar

POV

Betrokkenen

KNMvD, CPD, GD, FU

Indicatie kosten

Nader te bepalen

1.2c Communicatie en informatievoorziening hobbyhouders
Er is nog veel onbekendheid bij de houders van hobbyvarkens en bij anderen die (beroepsmatig) in contact komen
met hobbyvarkens over wat er zoal komt kijken bij het houden van varkens. Er is veel wet- en regelgeving die vaak als
complex en verwarrend wordt ervaren en waar waarschijnlijk niet altijd aan wordt voldaan. Bovendien is er behoefte
aan meer, praktische informatie ‘hoe te handelen in geval van een uitbraak’. Houders van hobbyvarkens weten niet goed
wat zij wel en niet moeten doen als er een uitbraak is van AVP of een andere bestrijdingsplichtige dierziekte.
De taskforce heeft besloten dat zij op deze regelgeving en de naleving ervan attent worden gemaakt door (gerichte)
berichtgeving en door middel van scholing. Vervolgens kan de naleving van deze regelgeving intensiever worden
gecontroleerd. Verschillende websites zouden geschikt zijn voor deze informatieverstrekking, bijvoorbeeld van Levende
Have of het Landelijk Informatiecentrum Gezelschapsdieren (LICG). De hobbyverenigingen kunnen, in samenwerking
met Gezondheidsdienst voor Dieren (GD), Faculteit Diergeneeskunde (FD), Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO) of POV, voorzien in deze scholing. De informatie moet zich richten op houders van hobbyvarkens, maar ook op
medewerkers van bijvoorbeeld zorg- en kinderboerderijen.

15

Uitwerking

Maart 2020 – December 2020

Eigenaar

HVV

Betrokkenen

NBvH, HVV, LNV, RVO, FD, GD, POV

Indicatie kosten

Nader te bepalen

Aanbeveling 1.3: Optimalisatie database en registratie van fokkers en houders van
hobbyvarkens
In Nederland is er een verplichting voor houders van varkens om hun dieren te registreren via de aangewezen data­
banken bij RVO.nl. Er zijn signalen dat veel hobbyhouders niet op de hoogte zijn van deze regelgeving of weigeren hun
varkens te registreren. Een mogelijke reden hiervoor is dat ze bang zijn hun dieren te verliezen zodra er een uitbraak van
een besmettelijke dierziekte is. Informatie over en naleving van deze regelgeving moet worden verbeterd.
De hobbyverenigingen hebben de rol ten aanzien van informatievoorziening al op zich genomen. De NBvH heeft
bijvoorbeeld een informatiepakket opgesteld met daarin informatie over onder andere regelgeving en het beleid bij
dierziekte-uitbraken. Daarin is ook vermeld wat het belang is van registratie. Ook de HVV voorziet haar leden van
informatie over de registratieplicht.
In Nederland zijn er enkele fokkers van minivarkens die jaarlijks een groot aantal varkens fokken. Zij zijn niet allemaal bij
de overheid bekend. Ook deze fokkerijbedrijven dienen zich te registreren en de kopers goed te informeren over
registratieplicht. Als de HVV signalen krijgen dat fokkers niet (juist) geregistreerd zijn en/of registratie afraden, zullen zij
dit melden bij LNV.
Uitwerking

Januari 2021 – Juni 2021

Eigenaar

HVV

Betrokkenen

NBvH, HVV, RVO, LNV

Indicatie kosten

Binnen bestaand budget

Aanbeveling 1.4: Bioveiligheid verankeren in nieuwe houderijconcepten of stalsystemen
Er worden nieuwe stalsystemen ontwikkeld en er wordt geïnnoveerd in stalsystemen die emissies moeten reduceren.
Ook wordt veel aandacht besteed aan het verbeteren van dierenwelzijn in de varkenshouderij. Er zijn steeds meer
concepten waarbij varkens gedeeltelijk of geheel buiten gehuisvest worden.
Volgens de deskundigengroep dierziekten is er mogelijk minder aandacht voor bioveiligheid bij kleinschalige bedrijven
wat de kans op besmetting met AVP vergroot. Dit zou ook kunnen gelden voor grotere bedrijven met uitloop (zie de
website deskundigengroepdierziekten.nl).
Houders van biologische varkens hebben contact met de POV via hun brancheorganisatie. In de varkenshouderij is er op
dit moment niet één specifieke lijn in het afschermen (bijv. hekken, rasters) van bedrijven, al dan niet met buitenloop.
De reden hiervoor is voornamelijk dat de afrastering locatie-specifiek wordt gemaakt. Wel is er vanuit het IKB-systeem
de verplichting om een ‘schone/vuile weg’-principe toe te passen op het bedrijf. De omgeving buiten de stal is ‘vuil’, de
omgeving binnen in de stal is ‘schoon’. Die wegen moeten strikt gescheiden blijven.

16

In de ontwikkeling van nieuwe (stal)concepten moet er permanente aandacht zijn voor goede bioveiligheid. Als een
nieuw stalconcept de kans op besmetting met AVP vergroot, moet er ook worden nagedacht over manieren deze kans te
verkleinen. De aanbeveling is om in de ontwikkeling van ieder nieuw (stal)concept een hoofdstuk ‘Diergezondheid’ op te
nemen en aan te geven hoe dit aspect wordt meegenomen in het ontwerp.
Uitwerking

Continu

Eigenaar

LNV

Betrokkenen

LNV, GD, POV

Indicatie kosten

Binnen bestaand budget

Andere preventieve maatregelen/nieuwe instrumenten/acties zijn niet aangedragen.

17

Thema 2

18

Wilde zwijnenbeheer
Inleiding

Het AVP virus wordt verspreid door direct contact tussen varkens of zwijnen onderling of indirect door contact met
materiaal dat virus bevat, zoals mestdeeltjes en urine. Ook het eten van vleesproducten afkomstig van besmette varkens
kan leiden tot besmetting bij wilde zwijnen. Het virus kan door mensen over grote afstand worden meegenomen via niet
goed gereinigde transportmiddelen, schoeisel, kleding of gereedschap of door het meenemen van varkensvlees­
producten van besmette dieren. Weggooien of achterlaten van besmette varkensproducten in de natuur en het
betreden van natuurterreinen met niet gereinigde materialen en schoeisel kan leiden tot infecties bij wilde zwijnen.
De kans dat de ziekte in de wilde zwijnenpopulatie in Nederland optreedt is op dit moment niet zo groot, ook niet nadat
in 2018 de ziekte in België is aangetroffen of, recent, in het westen van Polen dicht bij de Duitse grens. Het grootste
risico voor verspreiding over grote afstand is menselijk handelen en niet de migratie van besmette wilde zwijnen. Als een
wilde zwijnenpopulatie eenmaal besmet is, is het niet eenvoudig de ziekte weer uit te roeien in de populatie. De kans
dat de ziekte jarenlang aanwezig blijft en dus endemisch wordt is aanzienlijk. Dit is ook afhankelijk van onder andere de
grootte van de populatie, migratie van zwijnen tussen populaties en aanwas van nieuwe, gevoelige dieren. In de
Oost-Europese lidstaten is de ziekte endemisch in de wilde zwijnen en vormt daar een continue bedreiging voor met
name de kleinschalige varkenshouderijen in die gebieden waar varkens buiten worden gehouden. Het contact tussen
gehouden varkens en wilde zwijnen, al dan niet direct, leidt geregeld tot nieuwe besmettingen
van houderijen.
Het aantal maatregelen om de besmettingskans voor zwijnen te verlagen is beperkt. Het nemen van hygiënemaat­
regelen, zoals het reinigen van materiaal en schoeisel, kan helpen maar is niet te controleren of handhaven. Daarbij zijn
doelgroepen zoals wandelaars en bezoekers moeilijker te bereiken met informatie en voorlichting dan varkenshouders.
Dat geldt ook voor het wijzen op risico’s van het achterlaten van etensresten in de natuur.
Een andere maatregel om het risico te verkleinen is het reduceren van de populatie wilde zwijnen. De European Food
Safety Authority (EFSA)1, 2 en de deskundigengroep dierziekten3 hebben aangegeven dat hoe minder wilde zwijnen er
zijn, hoe kleiner de kans is dat zij in contact komen met (besmette) etensresten of met andere verontreinigde
materialen. Dus hoe kleiner het aantal hoe lager de risico’s. Het reduceren van het aantal wilde zwijnen buiten de
leefgebieden is dan ook één van de afspraken die het ministerie met provincies, als bevoegd gezag voor het beheer van
populaties, heeft gemaakt.

Dilemma
Een infectie bij wilde zwijnen heeft niet alleen gevolgen voor de betreffende dieren en populatie, maar ook voor de
varkenshouders en andere belanghebbenden. Vanuit het belang de kans van besmetting van wilde zwijnen te verkleinen
is het wenselijk het aantal zwijnen te reduceren (zie Kamerbrief 12 oktober 2018). Anderzijds is het wild zwijn een
beschermde diersoort en is de provincie, die verantwoordelijk is voor natuurbeleid, gehouden om de soort te
beschermen. Wilde zwijnen vormen wel een risico, maar hebben ook een toegevoegde waarde voor de natuur en
spelen een rol in verschillende natuurlijke processen. Verschillende betrokken organisaties of belanghebbenden, zoals
varkenshouders of natuurorganisaties, particulieren en professionals, kijken elk vanuit hun eigen perspectief en belang
naar dit dilemma en maakt zijn of haar eigen afwegingen.

1 EFSA report ‘African Swine Fever in wild boar’. 12 June 2018. doi: 10.2903/j.efsa.2018.5344. EFSA Journal 2018;16(7):5344
2	EFSA report ‘Risk assessment of African swine fever in the south‐eastern countries of Europe’. 05 November 2019. DOI: 10.2903/j.efsa.2019.5861.
EFSA Journal 2019;17(11):5861
3 Verslag deskundigengroep dierziekten AVP 19 september 2018
19

Het belang van de varkenshouderij wordt met de reductie van aantallen zwijnen behartigd, omdat het risico’s
vermindert. Een besmetting van een populatie wilde zwijnen is ook vanuit natuurbeschermingsoogpunt onwenselijk.
Het is een ziekte die door de mens in Europa is geïntroduceerd en die leidt tot aanzienlijke sterfte onder de wilde
zwijnen. Ook dat is een onwenselijke situatie. Het verlagen van het aantal wilde zwijnen verlaagt de kans van een
besmetting van populaties.
Het dilemma wordt door alle deelnemers van de taskforce onderkend. De taskforce heeft dan ook mede tot doel de
verschillende deelnemers hun standpunten te laten toelichten, anderen kennis te laten nemen van andere standpunten
en belangen om vervolgens te komen tot een oplossing waarmee de taskforce kan instemmen.
Het gezamenlijke doel om het aantal zwijnen terug te dringen behoeft wellicht enige toelichting. In het DGF-convenant
dat in 2019 is ondertekend staat: “De inzet met betrekking tot wilde zwijnen zal met name gericht zijn op een
substantiële reductie van het aantal wilde zwijnen buiten de leefgebieden”. In de bestuurlijke afspraak tussen provincies
en LNV in oktober 2018 is het woord “substantieel” niet vermeld. De provincies hebben op basis van de afspraak in 2018
aangegeven de stand van wilde zwijnen buiten de leefgebieden te gaan verlagen. In het plan van aanpak AVP bij wilde
zwijnen (dd. 12.10.2018) staat: “LNV en de provincie hebben de mogelijkheden besproken van het terugdringen van
aantallen wilde zwijnen, vanuit preventief oogpunt. Streven is om buiten de aangewezen leefgebieden het aantal
zwijnen actief te reduceren. Om de aantallen daadwerkelijk te kunnen verkleinen, zijn extra maatregelen bovenop het
nu bestaande instrumentarium noodzakelijk. Het betreft zowel het tijdelijk toestaan van de zgn.
bewegingsjachtmethode, als het gebruik van de geluiddemper. Hiertoe zijn inmiddels ook verscheidene acties
ondernomen”.
De terreinbeherende organisaties (TBO’s) benadrukken het belang van een brede aanpak om de kans op introductie van
AVP te beperken. De TBO’s ondersteunen een gerichte verlaging van de populatie wilde zwijnen mits er wordt gewerkt
met een gebiedsgerichte aanpak op basis van alle relevante gebiedskenmerken: omvang en ontwikkeling van de
populatie zwijnen, ecologische kenmerken, aan- of juist afwezigheid van varkenshouderijbedrijven en de aanwezigheid
van verkeerswegen (en hun intensiteit). Hiervoor wordt gebruik gemaakt van de bestaande overlegstructuren (FBE,
zwijnentafels, etc.) en faunabeheerplannen.

Bevoegdheden en beleid
Beheer van wilde zwijnen vindt al lange tijd plaats. Sinds de inwerkingtreding van de Flora- en faunawet in 2002 zijn de
provincies het bevoegd gezag en ligt de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het faunabeheer primair bij de
jachthouders met schadebestrijding als primaire taak van de grondgebruikers zelf. Sinds 2017 hebben de provincies deze
bevoegdheid op grond van de Wet natuurbescherming. Het voorkómen en bestrijden van schade aan diverse belangen
is een belangrijk onderdeel van faunabeheer.
Het wilde zwijn is een inheems beschermde diersoort. Gedeputeerde Staten verlenen ontheffing of geven opdracht aan
de Faunabeheereenheid om het faunabeheer uit te voeren. De Faunabeheereenheid onderbouwt en beschrijft in haar
faunabeheerplan de noodzaak tot ingrijpen in relatie tot schade en wettelijke belangen en de effectiviteit van de
beoogde aanpak. Na consultatie van de in haar bestuur vertegenwoordigde maatschappelijke partijen legt de FBE het
door haar vastgestelde faunabeheerplan voor aan Gedeputeerde Staten voor goedkeuring. Het faunabeheerplan dient
daarmee tevens als aanvraag en onderbouwing van de door Gedeputeerde Staten af te geven ontheffingen.
De FBE schrijft de ontheffing door naar de in haar gebied werkzame uitvoerders (al dan niet door tussenkomst van lokale
wildbeheereenheden (WBE’s)) om het populatiebeheer en de schadebestrijding uit te voeren. Grondeigenaren en
-gebruikers kunnen bij de in hun veld actieve jagers verzoeken het afschot conform het Faunabeheerplan te realiseren.
Jachthouders zijn sinds de inwerkingtreding van de Wet natuurbescherming verplicht lid van een WBE. Hun inzet berust
evenwel op vrijwilligheid, m.a.w. een jager kan niet gedwongen worden om afschot uit te voeren.
Er zijn voor wilde zwijnen drie leefgebieden aangewezen (de Veluwe, de Meinweg en het Meerlebroek). In die gebieden
is het beheer gericht op instandhouding van de populaties. Buiten de aangewezen leefgebieden geldt geen instand­

20

houdings­verplichting voor (deel)populaties. Er is géén wettelijke basis het aantal tot nul te reduceren4. LNV heeft op
Rijksoverheid.nl een document gepubliceerd waarin een toelichting wordt gegeven op het begrip nulstandsbeleid wilde
zwijnen (‘Toelichting nulstandsbeleid wilde zwijnen’ 12 oktober 2018)5.
Het begrip ‘nulstandsbeleid’, zoals dat voorheen door veel provincies als term werd gehanteerd, was een beleidslijn,
vaak neergelegd in een provinciale nota en eventueel door de FBE doorvertaald in het faunabeheerplan. Het is geen
wettelijke verplichting. Inmiddels komen niet alleen in Gelderland en Limburg in het wild levende wilde zwijnen voor,
maar ook in andere provincies. Met name in Noord-Brabant en Overijssel leven wilde zwijnen in grotere of kleinere
aantallen. Veel van de populaties groeien in omvang, ook door migratie uit Duitsland en België.
Provincies zien zich geconfronteerd met de realiteit van de groeiende populaties en de geconstateerde onmogelijkheid om
in de praktijk een daadwerkelijke nulstand te bereiken buiten de leefgebieden, indien dat qua beleid gewenst is.
De provincie Gelderland hanteert een nulstandsbeleid in hun terminologie. De andere provincies geven elk een andere
invulling aan het beleid voor wilde zwijnen. Die kan variëren van streven om de populaties buiten de leefgebieden te
reduceren (“richting nul”) tot een zgn. nul-schadebeleid. Vanuit faunabeheeroptiek zijn zij hiertoe gerechtigd.
Zolang er geen besmetting met AVP bij wilde zwijnen heeft plaatsgevonden, heeft alleen de provincie bevoegdheden ten
aanzien van het beheer van populaties in het wild levende zwijnen. De minister van LNV heeft geen bevoegd­heden. Dit
verandert wanneer er een besmetting met AVP bij wilde zwijnen wordt vastgesteld. Naast de bevoegd­heden die de provincies
dan nog hebben op grond van de natuurwetgeving krijgt de minister op dat moment, op grond van de veterinaire regelgeving
(met het oog op bestrijding van besmettelijke dierziekten) wel bevoegdheden op grond van het Besluit ‘niet-gehouden
dieren’. Over de bevoegdheidsverdeling hebben de provincies en LNV afspraken gemaakt (zie het document “Verant­
woordelijk­heidsverdeling Rijk en provincie bij AVP besmetting wilde zwijnen” van 12 oktober 2018 op rijksoverheid.nl).

Provinciaal beleid
De provincies met wilde zwijnen hebben gemeen dat het beheer zich richt op het beperken en beheersbaar houden van
de wilde zwijnenpopulatie. Verschillen zijn er echter ook.
Een van de verschillen is dat de Veluwe een geïsoleerd gebied is en dat de kans dat wilde zwijnen uit andere gebieden
naar deze regio migreren niet groot is. Dat ligt anders bij de overige drie provincies: migratie van wilde zwijnen uit
Duitsland en België komt geregeld voor. Dat betekent dat er voortdurend aanwas kan zijn van nieuwe zwijnen wat het
beheer bemoeilijkt.
De provincie Gelderland voert al heel lang een heel strikt beleid uit: zwijnen zijn alleen toegelaten in de aangewezen
gebieden op de Veluwe, daarbuiten worden zwijnen niet toegestaan. Een uitzondering vormde een gebied nabij
Groesbeek, waar zwijnen tot 2018 wél door de provincie gedoogd werden. De Veluwe is minder voedselrijk en er zijn
veel rasters en hekken. Bovendien is er geen migratie uit Duitsland of België naar de Veluwe. Dit in tegenstelling tot
bijvoorbeeld Groesbeek. Er zijn dus verschillen tussen deze en andere provincies, zowel wat betreft beleid als gebiedsen populatiekenmerken.
De provincie Overijssel heeft geen leefgebieden en geen nulstandsbeleid. Het beleid is schadegestuurd. Dat houdt in
dat ze streeft de schade door wilde zwijnen minimaal te houden door schadebeheer en bestrijding. Overijssel voert dit
schadebeleid op basis van de situatie zoals die was in 2014. In de natuurgebieden van Overijssel hebben wilde zwijnen
een belangrijke rol in de ontwikkeling van de vegetatie. De beheer methoden zijn verruimd om reductie van de
zwijnenpopulatie beter te faciliteren, indien het schadeniveau van 2014 of het aantal aanrijdingen met wilde zwijnen
oploopt. Overijssel heeft wel diverse acties in gezet om het beheer te optimaliseren, zoals het toestaan van 24/7
jaarrond beheer in de vijf aangrenzende WBE’s, en overleg en gezamenlijke jacht met Duitse faunabeheerders.

4 Plan van Aanpak Bestrijding van een besmetting van wilde zwijnen met Afrikaanse varkenspest, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
12.10.2018. Te vinden op www.rijksoverheid.nl
5 Plan van Aanpak Informatie Nulstandsbeleid wilde zwijnen, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, 12.10.2018.
Te vinden op www.rijksoverheid.nl
21

De provincie Noord-Brabant onderkent dat (een groeiende) wilde zwijnenpopulatie risico’s met zich meebrengt en staat
jachtaktehouders daarom alle wettelijk mogelijke middelen en methoden toe om wilde zwijnen te bejagen.
Dat betekent echter niét dat de wilde zwijnenpopulatie in Brabant tot op het laatste exemplaar wordt uitgeroeid.
De provincie ondersteunt regionale maatwerkoplossingen die enerzijds gericht zijn op een zo laag mogelijke
zwijnenstand en anderzijds op het zoveel mogelijk beperken van de schade, een zogenaamde ‘nul-schadeaanpak’.
In de provincie Limburg wordt een gedifferentieerde aanpak gevolgd. De provincie heeft een instandhoudingsplicht voor
de populaties in de twee leefgebieden. Buiten die leefgebieden geldt geen instandhoudingsverplichting.
De aanwezigheid van wilde zwijnen buiten de twee leefgebieden wordt echter wel als een gegeven beschouwd. In die
gebieden volgt de provincie een schade-gestuurde aanpak waarbij nieuwe vestigingen van wilde zwijnen in de buurt van
intensieve veehouderijen in noordwest Limburg actief worden tegengegaan. Hiernaast onderkent ook Limburg dat (een
groeiende) wilde zwijnenpopulatie risico’s met zich meebrengt en staat jachtaktehouders daarom alle wettelijk
mogelijke middelen en methoden toe om wilde zwijnen te bejagen.

Huidige instrumentarium

De provincies hebben verschillende middelen om hun beleid te kunnen (laten) uitvoeren. Zij zetten deze in om invulling te
geven aan de intentie de aantallen wilde zwijnen te reduceren. Dit doen zij in samenwerking met de WBE’s die het provinciale
faunabeleid uitvoeren. Bij de opsomming hieronder is in het algemeen geen onderscheid gemaakt tussen de provincies.

Technische instrumenten voor beheer
• Reguliere beheermethode (aanzitjacht). Deze methode wordt al decennia gebruikt. De gemiddelde duur om een zwijn
te schieten is ongeveer 40 uur maar dit kan per gebied verschillen en loopt in de praktijk zeer uiteen. De duur hangt
onder andere af van bejagingsdruk en populatiegrootte.
• Beperkte bewegingsjacht. Sinds het najaar van 2018 is een beperkte bewegingsjacht toegestaan, waarbij met
maximaal zes mensen en drie aangelijnde honden de zwijnen langzaam in de richting van een of meer schutter(s)
worden ‘gedirigeerd’. Doel daarvan is de efficiëntie van beheer te verhogen.
• Op provinciaal niveau is geregeld dat bewegingsjachten worden gemeld bij de FBE, zodat tussentijdse evaluaties
mogelijk zijn en van alle ervaringen kan worden geleerd.
• De provincies hebben ook de mogelijkheid geboden om nachtzichtapparatuur (eventueel d.m.v. subsidies)
te gebruiken.
• Inzet van vangkooien.
• In Limburg bestaat de mogelijkheid gebruik te maken van afwijkende munitie (Brennekepatroon voor afschot dichtbij
en reewildpatroon voor afschot tot 30kg).
• Geluiddemper. Door het gebruik van een geluiddemper kan het zwijn niet goed bepalen waar het schot en dus het
gevaar vandaan komt. Dit kan de efficiëntie van de jager verhogen. Volgens de huidige machtiging ingevolge de
Wet wapens en munitie (Wwm) mag de geluiddemper door particuliere jagers uitsluitend worden toegepast om wilde
zwijnen te schieten ter preventie van AVP en niet voor andere diersoorten. In andere provincies, waaronder
Gelderland, mag een geluiddemper volgens de wet Natuurbescherming ook worden gebruikt voor het beheren van
andere soorten zoals reeën, edelherten en ganzen.
• Door middel van cofinanciering van maximaal 50% heeft Limburg een subsidieregeling ingesteld voor de aanschaf of
het plaatsen van duurzame preventieve maatregelen en/of middelen ter voorkoming van schade aan
landbouwgewassen of vee in de bedrijfsmatige landbouw, veroorzaakt door in het wild levende beschermde
diersoorten. Deze regeling is tevens van toepassing voor praktijkgericht onderzoek gericht op het voorkomen van
schade aan onder andere gewassen of vee veroorzaakt door in het wild levende beschermde diersoorten. Dat is een
kanteling in het beleid waarbij uitkering bij schade wordt gekanteld naar preventieve maatregelen.
• Alhoewel deze regeling niet tot stand is gekomen met preventie AVP in gedachten kan deze wel indirect dit doel
dienen. Zo kan het strategisch plaatsen van rasters rondom landbouwpercelen schade voorkomen aan gewassen en
de doorgang naar het bedrijf voor wildlife bemoeilijken.

Juridische en andere instrumenten
• Er wordt vorm gegeven aan een ondersteuningsteam Wildbeheereenheden en zwartwild-coördinatoren.
• In Limburg en Noord-Brabant zijn er schadetafels / ‘wilde-zwijnentafels’ ingesteld waarin lokaal de betrokken partijen
(boeren, gemeenten, WBE’s etc.) in het kader van wild zwijnbeheer de situatie bespreken en acties onderling afstemmen.

22

• Opdrachtverlening. De provincie kan bij uiterste noodzaak op verzoek van de FBE, buiten de toestemming van
grondeigenaren om, een opdracht geven om de stand te verlagen.
• De ontheffingen voor afschot zijn inmiddels dag en nacht (24/7) inzetbaar (ook op zon- en feestdagen).
• Gebruik van nachtzichtapparatuur, vangkooien, afwijkende munitie is mogelijk gemaakt.
• Verruiming van het gebruik van lokvoer.

Monitoring aantallen wilde zwijnen
Op dit moment worden populaties wilde zwijnen gemonitord op basis van tellingen door de WBE’s en terrein­
beheerders. Die methode geeft niet het exacte aantal wilde zwijnen in een bepaald gebied weer, omdat de telling is
gebaseerd op waarnemingen door tellers, aangevuld met jaarrond waarnemingen van jagers, op afschot, schade
veroorzaakt door wilde zwijnen en op verkeersslachtoffers. Cijfers van afschot en/of tellingen zeggen niet één op één
iets over populatieomvang, maar geven wel inzicht in de trend, dat wil zeggen een aantalstoename of –afname van de
populatie, mits jaarlijks op de zelfde manier uitgevoerd. Datzelfde geldt ook voor cijfers over verkeers­slachtoffers, over
schade of over observaties in het veld. De monitoring is op deelpopulatie-/gebiedsniveau, wat soms ook de extrapolatie
voor een hele provincie bemoeilijkt (als niet alle deelpopulaties in de provincie worden geteld). Voor sommige
provincies wordt dit nog extra ingewikkeld door de migratie van zwijnen uit Duitsland en België.
De efficiëntie en het effect van het beheer hangen onder andere af van de dichtheid van de zwijnenpopulaties, of het
nieuwe of oude gebieden betreft waar wilde zwijnen worden aangetroffen en de ervaring van de jagers. Specifieke
aantallen te reduceren zwijnen of aantallen zwijnen in een gebied kunnen niet worden gegeven. Zoals aangegeven lenen
de bovengenoemde indicatoren zich daar niet voor en een goede methode om aantallen zwijnen in een gebied vast te
stellen is er niet. De cijfers kunnen mogelijk wel een trend weergeven, maar de periode waarover de cijfers nu
beschikbaar zijn (oktober 2018-februari 2020) is te kort, omdat veel middelen pas onlangs beschikbaar zijn gekomen en
er nog onvoldoende gegevens zijn verkregen. Daarnaast hebben de provincies samen met de faunabeheer­eenheden,
wildbeheereenheden en jagers tijd nodig om bekend te raken en ervaring op te doen met de nieuwe middelen en
methoden en om kennis op te doen over de wijze deze op een veilige manier in te zetten.

Optimalisatie bestaand instrumentarium
Aanbeveling 2.1: Risico-inventarisatie per gebied - differentiatie in populatiebeheer per terrein
In bepaalde gebieden is de kans groter dat AVP in de populatie wilde zwijnen wordt geïntroduceerd dan in andere door
bijvoorbeeld de nabijheid van parkeerplaatsen met veel internationaal verkeer en kans op contact tussen afval en wilde
zwijnen. Ook zijn er gebieden waar een besmetting van wilde zwijnen meer gevolgen kan hebben voor de varkens­
houderij of andere sectoren dan in andere gebieden of waar de bestrijding van AVP bij wilde zwijnen door bijvoorbeeld
elementen in het landschap wordt bemoeilijkt. De mogelijk (economische) gevolgen van een besmetting op de
varkenshouderij vallen buiten deze aanbeveling.
Een goed onderbouwde risicoanalyse, na het vaststellen van de risicofactoren, waarin de aanwezigheid van zwijnen­
populaties in Nederland wordt vergeleken met locaties waar de kans op een introductie van AVP het grootst is helpt bij
het aanwijzen van urgentiegebieden. Ook de aanwezigheid van intensieve varkenshouderijen dient in deze risico­analyse
te worden meegenomen. In deze gebieden zal het beheer (of de reductie van) het aantal wilde zwijnen van groter
belang zijn dan in andere gebieden. Zo wordt de reductie van aantallen zwijnen specifieker gemaakt per terrein (een
gedifferentieerde aanpak).
Het gaat bij een risicoanalyse om risico’s wat betreft de kans op introductie van AVP virus en om de consequenties van
een introductie. De risico-inventarisatie per gebied wordt vervolgens gebruikt om optimaal beheer specifiek per gebied
uit te werken. Op deze wijze komt er een differentiatie in beheer per terrein tot stand wat een genuanceerder beleid
laat zien. Dit helpt bij het prioriteren van maatregelen en van een gebiedsgerichte aanpak.
Deze analyse houdt onder andere in: een inventarisatie van de doelstellingen van de terreinen, de locatie, mogelijke
beheermethoden, de nabijheid van varkenshouderijen, de nabijheid van parkeerplaatsen langs grote wegen, bezoekers,
kwantificeren van de risicofactoren en de impact van een besmetting op een gebied.
Hierbij dient tevens duidelijkheid en draagvlak bij terreineigenaren te worden georganiseerd om het beheer van wilde
zwijnenpopulaties op hun terrein te stimuleren. Dit kan door middel van het stimuleren van communicatie en

23

coördinatie. Het nalaten van beheer van wilde zwijnen is niet aan de orde. Bovendien betekent het uitvoeren van de
risicoanalyse niet dat het uitvoeren van andere acties, voor zo ver hieraan niet direct gerelateerd, worden uitgesteld.
Uitwerking

Maart 2020 – December 2020

Eigenaar

Provincies

Betrokkenen

Provincies, TBO’s en andere terreineigenaren, FBEs, LNV, WBVR, POV

Indicatie kosten

Nader te bepalen

Financier

Provincies, LNV

Aanbeveling 2.2: Evaluatie bestaand instrumentarium: inzet en effectiviteit
Door nog onvoldoende ervaring met het (recent) ter beschikking gesteld instrumentarium voor zwijnenbeheer is nu niet
bekend welke beheerinstrumenten of beheermethoden het beste werken, of ze efficiënt zijn en of ze een meerwaarde
hebben ten opzichte van het eerdere, al langer bestaande instrumentarium (van voor 2018). Meer inzicht in de
efficiëntie en werkbaarheid kan mogelijk leiden tot verbeteringen.
Sommige instrumenten zijn pas net beschikbaar gekomen of zijn pas recent ingezet. Met de cijfers en de ervaringen
vanuit het veld van de afgelopen jaren wordt in het voorjaar van 2020 de efficiëntie van de methoden geëvalueerd.
Met de gegevens kan echter nog geen trend worden vastgesteld. Daarvoor is het nodig om over langere tijd gegevens te
verzamelen.
Daarnaast kan nog worden uitgezocht welke andere maatregelen kunnen worden uitgevoerd, uitgaande van ervaringen
uit het verleden, zoals het plaatsen van afrastering om schade aan gewassen te voorkomen. Verschillende provincies
verstrekken subsidies voor bijvoorbeeld het afrasteren van locaties ter voorkoming van schade aan gewassen. In de
provincie Limburg en Noord-Brabant zijn dergelijke subsidies beschikbaar (geweest). De provincie Limburg heeft
bijvoorbeeld een subsidieregeling (cofinanciering van maximaal 50%) voor de aanschaf of het plaatsen van duurzame
preventieve maatregelen en/of middelen ter voorkoming van schade aan landbouwgewassen of vee in de bedrijfsmatige
landbouw, veroorzaakt door in het wild levende beschermde diersoorten. Deze regeling is tevens van toepassing voor
praktijkgericht onderzoek gericht op het voorkomen van schade. Alhoewel deze regeling niet tot stand is gekomen met
preventie AVP in gedachten kan deze wel indirect dit doel dienen. Zo kan het strategisch plaatsen van rasters rondom
landbouwpercelen schade voorkomen aan gewassen en de doorgang naar het bedrijf voor in het wild levende dieren
bemoeilijken. De mogelijkheden van dergelijke instrumenten kunnen nog verder worden uitgezocht.
Uitwerking

Maart 2020 – September 2020

Eigenaar

Provincies en LNV

Betrokkenen

Provincies, TBO’s, FBE, POV en LNV

Indicatie kosten

Nader te bepalen

Aanbeveling 2.3: Optimaliseren van de beheermethoden
Deze aanbeveling bestaat uit vier delen:
2.3a
Melden van bewegingsjacht
2.3b t/m 2.3d Verbeteren en evalueren van inzet van nieuwe instrumenten (bewegingsjacht, gebruik demper,
vangkooien)
Met de nieuwe beheermethoden is nog niet veel ervaring opgedaan. Sommige personen die de methoden al hebben
toegepast of willen toepassen hebben enkele mogelijke knelpunten benoemd. Hoewel dus nog geen evaluatie heeft
plaatsgevonden, is de aanbeveling de methoden te optimaliseren.

24

De bewegingsjacht wordt nu nog beperkt uitgevoerd. WBE’s hebben beperkte of geen ervaring met de in Nederland
toegelaten vorm van bewegingsjacht in Nederlandse terreinen. Daarom zijn de jagers voorzichtig met deze manier van
jagen. Uit de eerste ervaringen blijkt wel dat deze manier van jagen kan worden verbeterd.
Ook andere methoden voor effectief beheer zouden wellicht kunnen worden geoptimaliseerd: de demper zou
bijvoorbeeld slechts mondjesmaat worden gebruikt omdat deze alleen mag worden ingezet bij het afschot van wilde
zwijnen. Voor en na het monteren van de demper dient het geweer opnieuw te worden ingeschoten (wat elders
gebeurt). Dat maakt het gebruik ervan omslachtig en daarom is er tot nu toe niet veel gebruik van gemaakt. De evaluatie
van de methoden kan hiervoor meer informatie opleveren.
a. Voor de provincies is het zinvol te weten of en op welke wijze een bewegingsjacht wordt uitgevoerd (ook indien er
geen afschot heeft plaatsgevonden). De provincies NB en LI hebben daarom in hun lokale ontheffingen opgenomen
dat jagers melding doen bij de FBE over iedere bewegingsjacht die ze hebben gehouden. Provincies kunnen
voorwaarden opnemen in ontheffingen en doen dat ook. Dit punt kan in de ontheffing voor afschot van wilde
zwijnen worden opgenomen.
b. Het aanlijnen van honden bij de bewegingsjacht is een discussiepunt, vanwege mogelijk gevaar voor de
hondenbegeleider. Als een wild zwijn zich bedreigd voelt en de hond aanvalt, kan dit gevolg hebben voor de
begeleider. Naar verluidt is dit voor sommigen een reden om niet aan een bewegingsjacht mee te doen. Onderzocht
moet worden hoe reëel dit gevaar is en welke mogelijkheden er zijn dit vermeende risico te minimaliseren.
c. Bredere toepassing toestaan voor het gebruik van de geluiddemper. De demper is nu alleen toegestaan voor het
beheer van wilde zwijnen ter preventie van AVP. Het is voor jagers omslachtig, omdat zij niet alleen wilde zwijnen
beheren. Ook dit leidt er toe dat de demper nog niet vaak wordt gebruikt. Het verzoek ligt op het moment van
schrijven van deze roadmap bij Ministerie van Justitie en Veiligheid.
d. Vangkooien worden nog niet stelselmatig en veelvuldig gebruikt bij het beheer van wilde zwijnenpopulaties. Omdat
deze methode efficiënt lijkt te zijn, is de aanbeveling om meer gebruik te maken van vangkooien en het gebruik
ervan te evalueren.
De aanbeveling is te bekijken of er belemmeringen zijn voor de inzet van de methoden, die te kwantificeren, de risico’s
van aanpassingen in kaart te brengen en oplossingen aan te dragen. De evaluatie van de nieuwe jachtmethoden, zoals
gepland voor 2020, draagt daaraan bij.
Uitwerking

September 2020 – September 2021

Eigenaar

Provincies

Betrokkenen

Provincies, TBO’s, FBE, POV en LNV

Indicatie kosten

Nader te bepalen

Aanbeveling 2.4: Onderzoek naar aantallen wilde zwijnen
Het is nu niet mogelijk is om concrete afspraken te maken over aantallen wilde zwijnen buiten de drie aangewezen
leefgebieden, noch kan de vraag of het aantal wilde zwijnen is gereduceerd ten opzichte van de situatie voor oktober
2018 worden beantwoord. Er is nu geen goede methode om het aantal wilde zwijnen in een gebied vast te stellen.
Op dit moment wordt de populatie wilde zwijnen in de leefgebieden gemonitord op basis van tellingen en buiten de
leefgebieden in sommige provincies door schattingen door de WBE’s. Dit geeft wel een beeld van het aantal, maar het is
een grove schatting. Ook andere cijfers, zoals over afschot, aanrijdingen of schademeldingen, zijn indicatoren, maar die
zijn evenmin één op één gerelateerd aan aantallen zwijnen. Er worden wel gegevens verzameld over langere tijd die
kunnen helpen om trends vast te stellen.
Er is behoefte aan een betere meetmethode om aantallen wilde zwijnen te bepalen. In opdracht van de provincies
Noord-Brabant en Limburg en LNV is begin 2020 een onderzoeksproject gestart om hiervoor een betere meetmethode
te ontwikkelen. De looptijd van dit onderzoeksproject is twee jaar en is gestart in februari 2020. Doel van het onderzoek
is om inzicht te krijgen in werkelijke aantallen wilde zwijnen om zo de monitoringmethoden van wilde zwijnenaantallen
te verbeteren. Met deze methoden zou een beter beeld worden verkregen van de werkelijke stand van populaties.

25

Uitwerking

Februari 2020 – September 2022

Eigenaar

Provincies NB en LI en LNV

Betrokkenen

Provincies, TBO’s en andere terreineigenaren, FBE, LNV

Uitvoerende

WENR

Vastgestelde kosten

€ 270.000 incl. btw

Financier

Provincies NB en LI, LNV

Aanbeveling 2.5: Operationalisering gebiedsgerichte aanpak
Bovenstaande aanbevelingen, methoden, gegevens en instrumenten komen samen in aanbeveling 2.5, de
operationalisering van de gebiedsgerichte aanpak. Bij het uitwerken en opvolgen van de aanbevelingen wordt rekening
gehouden met al gemaakte afspraken, al bestaande gebiedsplannen en overlegstructuren. Gebiedsplannen zijn echter
niet statisch en worden regelmatig opnieuw bekeken en geëvalueerd. De aanbevelingen leiden dus tot optimalisatie van
bestaande en helpen bij het opstellen van nieuwe gebiedsplannen.
De structuur voor het ontwikkelen of optimaliseren van een gebiedsgerichte aanpak is al beschikbaar. Op lokaal niveau
kunnen betrokken partijen via de al bestaande gebiedstafels / schadetafels / zwijnentafels de plannen en aanpak
bespreken, evalueren en kunnen zij, indien nodig, acties inzetten. Er zijn, naast de kennis en ervaringen van WBE’s,
indicatoren beschikbaar zoals afschotcijfers, aantal schademeldingen en aanrijdingen, die kunnen helpen bij het
opstellen of optimaliseren van gebiedsplannen. Gaandeweg zullen ook de nieuwe beheermethoden worden ingezet en
wordt daar meer ervaring mee opgedaan. Ook komen er meer gegevens uit het onderzoek van WENR beschikbaar die
kunnen helpen bij het verder vastleggen van de gebiedsgerichte aanpak en gebiedsplannen.
Nadat de risicobepaling van een bepaald gebied is opgeleverd moet er specifiek worden gekeken hoe het beheer (indien
nodig) wordt aangescherpt. Met de bevindingen en beschikbaar komende gegevens wordt de komende jaren geregeld
gemonitord of de acties die worden ingezet en afspraken die zijn gemaakt resultaat hebben. Gesprekken en overleggen
over gebiedsgerichte aanpak moeten regelmatig worden gevoerd (bijv. 2x per jaar) waarbij voldoende aandacht moet
zijn voor het nakomen van de afspraken. Bepaald wordt ook hoe effectief de gebiedstafels zijn, welke acties er zijn
ingezet, wat de inzet was en wat daarvan de resultaten zijn. De rol van de FBE wordt hiermee vergroot en zij zullen
worden aangesproken door de provincies op het moment dat nodig is.
Uitwerking

Continu, vanaf maart 2020

Eigenaar

FBE

Betrokkenen

Provincies, TBO’s en andere terreineigenaren, FBE, WBE, POV en LNV

Indicatie kosten

Binnen bestaand budget of eventueel nader te bepalen

Andere preventieve maatregelen/nieuwe instrumenten/acties

Alvorens nieuwe instrumenten te bedenken of te introduceren dient er eerst voldoende ervaring te worden opgedaan
met bestaande en recent mogelijk gemaakte instrumenten en methoden. Mogelijk leidt eventuele optimalisering van de
instrumenten al tot het beoogde gezamenlijke doel: verlagen van het aantal wilde zwijnen buiten de leefgebieden.

Aanbeveling 2.6: Kennis, ervaring, opleiding jachthouders
Het beheer van de populatie is afhankelijk van de vrijwillige inzet van jagers. Jagers zullen actief moeten worden
gestimuleerd tot de uitvoering van het provinciaal beleid. Het jagersbestand is aan vergrijzing onderhevig en de kennis
over en de ervaring met de ‘beperkte bewegingsjacht’ in het Nederlandse landschap zijn beperkt. Bovendien kost de
aanschaf van materiaal veel geld. Om die reden zal er extra stimulering moeten komen om de jacht op wilde zwijnen
door jagers te vergemakkelijken.

26

Naast de kosten die jagers maken bij de voorbereidingen van het beheer van wilde zwijnen lukt het ze vaak niet meer
om geschoten wilde zwijnen te vermarkten. Zij moeten aanvullende kosten maken om van het karkas af te komen.
Daarom zijn de volgende aanbevelingen gedaan:
• Plaats bruikbare en duidelijke informatie op websites: de jagersvereniging wordt verzocht nog actiever informatie en
waarschuwingen over verspreiding van AVP door jachtactiviteiten in andere lidstaten te delen met haar achterban,
bijv. in bijeenkomsten.
• Investeer extra in de opleiding van nieuwe jagers.
• Stimuleer jagers bij de aanschaf van materiaal om de jacht op wilde zwijnen te vergemakkelijken. Deze stimulans kan
zitten in de aanschaf van dempers, nachtzichtapparatuur, vangkooien, opleiding etc.
• Stimuleer de uitwisseling van ervaringen tussen jagers, de samenwerking tussen jagers en tussen TBO’s, provincies, FBE’s,
WBE’s en gemeenten om het populatiebeheer van wilde zwijnen te optimaliseren. Een optie (binnen een regio) is het
inzetten van professionele proces-coördinatoren die gesprekken tussen de verschillende organisaties en/of partijen
kunnen begeleiden en/of door mensen uit het gebied op te leiden tot proces-coördinator. Tevens wordt intensievere
afstemming tussen provincies bepleit. Bestaande structuren (zwijnentafels, FBE’s en zwartwild commissies) kunnen
hiervoor worden gebruikt. De gesprekken en overlegstructuren tussen deze organisaties zijn er al deels.
• Stimuleer of organiseer de afzet van karkassen van wilde zwijnen, zodat er geen vlees verloren gaat (maak
bijvoorbeeld gebruik van het concept: www.koopeenvarken.nl; “www.koopeenwildzwijn.nl”).
Uitwerking

Maart 2020 – December 2020

Eigenaar

FBE’s / WBE’s

Betrokkenen

Provincies, TBO’s, FBE, KNJV, LNV

Uitvoerende

Nader te bepalen

Financier

Provincies / LNV

Aanbeveling 2.7: mogelijke aanpassing/verduidelijking wet en regelgeving
Door sommige belanghebbenden wordt aangegeven dat er sprake zou zijn van onduidelijke wet- en regelgeving. Niet
duidelijk is gemaakt echter om welke regelgeving het dan gaat. Ook zijn er nog zaken omtrent de jacht op wilde zwijnen
niet geheel duidelijk. Zolang dit geluiden zijn zonder concrete voorbeelden of zaken kunnen er geen verbeteringen
worden aangebracht. Wat wel bekend is, is dat verschillende gemeenten op verschillende wijze omgaan met de
verwerking van afval van geschoten wilde zwijnen. Verschillende partijen wijzen naar elkaar omtrent de afvoer van afval
dat ontstaat na verwerking van het karkas (denk daarbij aan het maag-darmpakket van geschoten wild).
1. Inventariseer welke regelgeving tot onduidelijkheid leidt en wat eventueel verbetering behoeft.
2. Organiseer de verwerking van afval van wilde zwijnenkarkassen.
3. Duidt de term nulstandsbeleid en draag het vervallen van deze term hiervan actief uit. In Nederland is er op dit
moment sprake van ‘leefgebieden’ of ‘niet-leefgebieden’. De uitleg ervan net als de uitleg over nulstand staat in een
document dat is gepubliceerd door LNV (rijksoverheid.nl).
Uitwerking

Maart 2020 – December 2020

Eigenaar

LNV

Betrokkenen

Provincies, FBE’s, KNJV, LNV

Indicatie kosten

Binnen bestaand budget

27

Thema 3

28

Risico’s menselijk handelen
Inleiding

Over korte afstand verspreidt AVP virus door direct contact tussen besmette en niet-besmette varkens. Over langere
afstanden verspreidt het virus vooral door indirect contact, dat eigenlijk alleen samenhangt met menselijk handelen.
Verspreiding gebeurt in dat geval via transporten van besmette dieren, via met virus gecontamineerde wagens en
materialen, kleding en schoeisel, door het achterlaten van producten met vlees van besmette varkens op plekken waar
varkens dit kunnen opeten etc. De spreiding via de lucht is geen belangrijke factor, net zo min als verspreiding via
insecten of (aas etende) vogels.
Alle materialen die in contact zijn geweest met besmette varkens of besmette wilde zwijnen kunnen zijn
gecontamineerd: verontreiniging gebeurt door contact met mest, urine, bloed, speeksel en weefsels van besmette
varkens. Ook vlees en organen van besmette varkens kunnen virus bevatten. Dit levert geen gevaar op voor mensen,
maar als dat wordt gevoerd aan varkens, al dan niet bewust, wordt het varken besmet.
Het virus is resistent en kan onder gunstige omstandigheden langdurig besmettelijk blijven. Hoe lang hangt onder
andere af van de omgevingstemperatuur en de luchtvochtigheid. In een vriezer kan virus in vlees wel jaren
infectieus blijven. Het virus wordt geïnactiveerd door onder andere verhitting en het gebruik van desinfectantia.
Bioveiligheidsmaatregelen en het achterwege laten van het verwerken van producten van besmette varkens in etens­
waren zijn de geëigende manieren om verspreiding over grote afstand te voorkómen. Veel professionals kennen de
risico’s en weten wat de manieren zijn om verspreiding te voorkómen. Toch zijn er nog mensen, professionals of burgers,
die de gevaren niet of onvoldoende onderkennen of wellicht doelbewust zaken veronachtzamen.
Om de kans op verspreiding via menselijk handelen te verkleinen zijn tal van maatregelen mogelijk. Het komt samen­
gevat neer op reiniging en ontsmetting (R&O) van materialen, het nemen van hygiënemaatregelen, het nalaten van het
(al dan niet bewust) voeren van keukenafval (voedselresten) aan varkens en daarmee samenhangend het niet
achterlaten van varkensvleesproducten in een omgeving met wilde zwijnen of varkens.

Huidige instrumenten

Er is in Nederland een aantal preventieve maatregelen van toepassing indien in een land (EU lidstaat of derde land) een
besmetting van een dierziekte is bij gehouden dieren. Ook zijn sinds de eerste besmettingen in de oostelijke
EU-lidstaten, in 20014, verschillende acties uitgevoerd of worden uitgevoerd.
• Geladen vervoermiddelen waarmee in Nederland evenhoevigen worden gebracht worden eerst gelost, waarna ter
plekke een eerste R&O plaatsvindt, waarna dit nogmaals (tweede R&O) gebeurt op een erkende R&O-plaats (artikel
34 van de regeling preventie, bestrijding en monitoring van besmettelijke dierziekten en zoönosen en TSE’s).
• Vervoermiddelen voor evenhoevigen die leeg terugkomen uit derde landen waar een uitbraak is geweest van een
bestrijdingsplichtige ziekte moeten onmiddellijk na binnenkomst in Nederland een tweede R&O ondergaan op een
erkende R&O-plaats (art. 35 van de regeling preventie, bestrijding en monitoring van besmettelijke dierziekten en
zoönosen en TSE’s).
• De NVWA voert een 100% administratieve controle uit op de uitvoering van de tweede R&O; de NVWA heeft ook het
fysieke toezicht op de R&O van vervoermiddelen geïntensiveerd.
• Er vinden risico-gebaseerde controles plaats door de douane op bagage van passagiers; dit zijn bestaande afspraken
tussen NVWA en douane.
• Varkenshouders en andere professionals uit de varkenssectoren worden geregeld op de risico’s gewezen en dringend
verzocht passende bioveiligheidsmaatregelen te nemen.
• LNV heeft een preventieteam opgericht om nieuwe doelgroepen te identificeren die LNV kan informeren over risico’s
en eventuele maatregelen die ze kunnen nemen. Het preventieteam bestaat uit vertegenwoordigers van COV, KNMvD,
KNJV, POV, V&LNL, NBvH, Nevedi, GD, Vion, NVWA, LNV. Het preventieteam komt geregeld bij elkaar en identificeert

29

specifieke doelgroepen voor aanvullende informatievoorziening. Tevens wordt in dit overleg gesproken over mogelijke
aanvullende maatregelen met betrekking tot bijvoorbeeld transport vanuit besmette gebieden of andere acties die de
kans op introductie kunnen verkleinen.
• Rijkswaterstaat (RWS) en de provincies hebben informatieborden geplaatst bij parkeerplaatsen in de buurt van
populaties wilde zwijnen (najaar 2018) om bezoekers er op te attenderen geen voedselresten achter te laten.
• Er zijn mondelinge afspraken gemaakt over het legen en reinigen van vuilnisbakken op deze parkeerplaatsen
(afspraken met RWS, najaar 2018). Het preventieteam heeft een aantal parkeerplaatsen geïnspecteerd en de
bevindingen gebundeld in een overzicht. De bevindingen zijn aan RWS teruggekoppeld.
• Flyers en posters, in een aantal talen, zijn beschikbaar op de website van de NVWA. Ook Wageningen Bioveterinary
Research (WBVR, het nationale referentielaboratorium), en het Dutch Wildlife Health Centre (DWHC) hebben
informatie op hun websites gepubliceerd. Ook andere belanghebbenden informeren hun achterban zoals GD, POV, de
hobbyverenigingen en de Jagersvereniging.
• Er vindt geregeld overleg plaats in nationale en internationale gremia: Standing Committee on Plants, Animals,
Food and Feed (Scopaff), bijeenkomsten van Chief Veterinary Officers (CVO) (in de EU, en wereldwijd bij de jaarlijkse
bijeenkomst van de Wereldorganisatie voor Diergezondheid OIE), de Landbouw- en Visserijraad, OIE meetings, overleg
met sectorpartijen in Nederland, bilateraal met overheden uit Duitsland en België, Standing Group of Experts (SGE GF
TAD), overleg met collega’s (ambtelijk of bij verenigingen) in de Benelux, etc.
• LNV verzorgt geregeld updates van de ontwikkelingen over de epidemiologische situatie, maatregelen (o.a. binnen de
Europese Unie), OIE standaard, etc.
• WBVR voert een aantal onderzoeken uit gefinancierd door LNV. Dit betreft het onderzoek in het kader van wettelijke
onderzoekstaken (WOT). WBVR rapporteert halfjaarlijks aan LNV.
- “Rapid risk assessment tool (RRAT)”. Hiermee wordt het introductierisico van besmettelijke dierziekten beoordeeld
op basis van semi-kwantitatieve risicoscores. De tool evalueert het introductierisico via handel in levende dieren en
handel in dierlijke producten en evalueert onder andere het risico voor Afrikaanse varkenspest (AVP). Dit project
loopt door in 2020.
- “AVP: introductiekansen en preventie (AVIP)”. In dit onderzoek worden de belangrijkste routes voor introductie van
AVP in de Nederlandse varkenssector of wilde zwijnenpopulatie vanuit Oost-Europa in kaart gebracht. Ook wordt
informatie verzameld om de kans op introductie via deze routes te beoordelen en preventieve maatregelen
geïdentificeerd en geëvalueerd. Dit project is gestart in 2019 en loopt tot december 2021.
• De Koninklijke Nederlandse Jagersvereniging en de Europese federatie voor Jagen en wildconservatie (FACE)
informeren op hun website hun achterban over de ontwikkelingen rondom AVP en over hygiëne- en andere
voorzorgsmaatregelen6. De Nederlandse organisatie voor jacht en grondbeheer (NOJG) geeft eveneens informatie
over AVP op de website.

Optimalisatie van huidige instrumenten en identificeren nieuwe doelgroepen
Aanbeveling 3.1: risico’s van bepaalde materialen en routes in kaart brengen en mogelijk
verlagen
Er worden verschillende foerageproducten (stro, hooi, gras, andere voedermiddelen) en andere producten vanuit OostEuropa naar Nederland getransporteerd. Het is mogelijk dat hiermee risico’s ontstaan met betrekking tot introductie van
AVP door contaminatie van dergelijke producten met virus uit een kadaver of uit bijvoorbeeld mest. Diverse factoren,
waaronder de condities waarin het product bewaard wordt en waar het terecht komt, bepalen uiteindelijk de kans op
besmetting. Veel hierover is echter nog onduidelijk. Verondersteld wordt dat een grote kans op introductie van AVP lijkt te
zijn geassocieerd met de import van vers-gevoerd gras/graan/maïs. Naast fourage­producten is er ook transport van
kalveren en wordt er in het buitenland gejaagd, ook in landen met geconstateerde AVP besmettingen in wilde zwijnen.
Transportbewegingen die hierdoor plaatsvinden kunnen een mogelijk risico vormen voor de verspreiding van AVP naar
Nederland. Een ander mogelijk risico hangt samen met wagens die mest transporteren of andere wagens die uit besmette
gebieden komen en die niet onder de verplichting van een extra R&O vallen.

6 https://www.jagersvereniging.nl/jagen/ecologie/afrikaanse-varkenspest en www.face.eu
30

EFSA heeft een enquête gehouden in de EU om te inventariseren hoe groot de stroom aan dergelijke producten is en
wat de bijbehorende risico’s kunnen zijn. EFSA zal hierover, ‘the ability of products or materials to present a risk to
transmit ASF virus’, een ‘scientific opinion’ opstellen, op verzoek van de Europese Commissie. Het rapport wordt juni
2020 verwacht. Ook WBVR doet onderzoek naar handelsstromen en bijbehorende risico’s.
Naast de al lopende projecten hierover is een aanbeveling om nog de risico’s van fourageproducten, jagen in het
buitenland en de kalvertransporten in beeld te brengen en de gerelateerde organisaties te vragen hun leden/
werknemers actief te informeren over preventie en risico’s. Voor zover dat niet al is gedaan of loopt zal deze
inventarisatie worden uitgevoerd.
Uitwerking

Maart 2020 – December 2020

Eigenaar

LNV

Betrokkenen

POV, WBVR, LNV, KNJV, Vee & Logistiek NL, Nevedi

Indicatie kosten

Binnen bestaand budget

Aanbeveling 3.2: controle op dubbele R&O van wagens die terugkeren uit landen met uitbraken
Er is een verplichting voor een tweede R&O van wagens die leeg terugkeren uit landen met een uitbraak van een bestrijd­
ingsplichtige dierziekte bij gehouden dieren. De NVWA voert administratieve controles uit (100%) en fysieke controles op
de wasplaats. Het is de NVWA bekend dat chauffeurs die vertrekken uit een lidstaat met een uitbraak via een andere,
niet-besmette lidstaat kunnen terugrijden. Dan is uit de administratie niet meer te herleiden dat de vervoer­middelen uit
een besmet land zijn vertrokken en zou de tweede R&O niet (hoeven) worden uitgevoerd. De aanbeveling is om controles
op te voeren en te bezien of er meer inzicht in de routes van wagens kan worden verkregen.
Uitwerking

Continu

Eigenaar

NVWA

Betrokkenen

LNV, NVWA, Vee & Logistiek NL

Indicatie kosten

Binnen bestaand budget

Aanbeveling 3.3: communicatiestrategie optimaliseren
Sinds de eerste uitbraken van AVP in Europa in 2014 is er door de verschillende betrokken partijen veelvuldig
gecommuniceerd over de risico’s van AVP en mogelijke preventieve maatregelen die er genomen kunnen en moeten
worden. Het is belangrijk dat ook de aandacht van ‘het publiek’ behouden blijft. Er zal nog steeds moeten worden
gecommuniceerd, maar het is van belang dat de ontvangers van de boodschap niet ‘moe’ worden van de boodschap.
Eén van de mogelijke oplossingsrichtingen is dat er na het wekken van bewustzijn een boodschap wordt verzonden die
ook handelingsperspectieven biedt, voor zowel (professionele) varkenshouders, werknemers van bedrijven,
hobbyhouders en anderen die beroeps- of hobbymatig met varkens in aanraking komen (bv. kinder- en zorgboerderijen),
of bezoekers van natuurgebieden.

31

De aanbeveling ziet ook op de vraag of het plaatsen van informatieborden op plekken in natuurgebieden een effect
heeft op bezoekers. Ook dit kan door een communicatie-expert worden meegenomen in het optimaliseren van de
communicatiestrategie. Hierbij wordt gedacht aan de locatie van dergelijke borden en/of het benaderen van
Nederlandse touroperators met buitenlandse toeristen. Ook kan een evaluatie plaatsvinden van de reeds geplaatste
borden langs provinciale wegen en op parkeerplaatsen.
Uitwerking

Maart 2020 – Juli 2020

Eigenaar

LNV

Betrokkenen

LNV, Provincies, Rijkswaterstaat, TBO’s, POV, HVV, NBvH

Indicatie kosten

€ 15.000

Financier

LNV - POV

Aanbeveling 3.4: r isico van insleep door (internationale) reizigers: betrekken van recreatie- en
toeristensector
De angst bestaat dat toeristen die uit het buitenland komen varkensvleesproducten meenemen en die achterlaten bij
varkensbedrijven, locaties met varkens of in de natuur. Dit betreft dan altijd illegale import of illegale activiteiten,
aangezien de EU strenge importeisen kent en ook het intraverkeer aan strenge regels is gebonden.
De mogelijkheden moeten worden onderzocht om controles op (illegale) import van vlees(producten) te verscherpen of
te verbeteren, zowel op vliegvelden, zeehavens en/of auto’s/bussen. Ook kan mogelijk de informatievoorziening beter,
zoals bij het vertrek van toeristen uit het land van herkomst of bij Nederlanders die naar een besmet gebied reizen.
Een voorbeeld is een vermelding van de AVP-status van het land bij de reisadviezen van het Ministerie van Buitenlandse
Zaken.
Een mogelijke oplossingsrichting in deze aanbeveling is het betrekken van de recreatie- en toeristensector. Verschillende
partijen binnen de recreatie- en toeristensector zouden kunnen helpen in het vergroten van bewustwording en het
verstrekken van informatie over de risico’s van de insleep van AVP. Partijen zoals ‘ANWB’, ‘Recron’, ‘Federatie Particulier
Grondbezitters’ (FPG) en ‘Vereniging Bos- en Natuureigenaren’ (VBN) kunnen helpen bij het verspreiden
van informatie aan ‘risicogroepen’.
Uitwerking

Continu

Eigenaar

LNV/NVWA

Betrokkenen

LNV/NVWA, TBO’s, ANWB, Recron, FPG, VBN

Indicatie kosten

Binnen bestaand budget

32

33

Thema 4

34

Bestrijden aan de bron
Acties wereldwijde opererende organisaties
FAO
De Food and Agriculture Organization (FAO) heeft kantoren in diverse landen, waaronder landen in Azië. Zij verlenen
hulp aan landen die daarom vragen. Dit kunnen adviezen zijn, maar ook financiering of onderzoeksprojecten.

OIE
De Wereldorganisatie voor Diergezondheid (OIE) heeft ook een rol. Zij adviseren landen bij de bestrijding van AVP en
organiseren in de regio ook bijeenkomsten.
GF TADs is the Global Framework for the Progressive Control of Transboundary Animal Diseases (GF-TADs). GF-TADs is
een gezamenlijk initiatief van FAO en OIE om grensoverschrijdende dierenziekten (TADs) te voorkomen, op te sporen en
te bestrijden. Het initiatief, begonnen in 2004, combineert de sterke punten van beide internationale organisaties om
overeengekomen gemeenschappelijke doelstellingen te bereiken. GF-TADs is een faciliterend overleg dat tracht
regionale allianties in de strijd tegen grensoverschrijdende dierziekten (TADs) te versterken, te voorzien in
capaciteitsopbouw en te helpen bij het opzetten van programma’s voor de specifieke controle van bepaalde TADs op
basis van regionale prioriteiten.
Sinds de eerste meldingen van de ziekte in China, in augustus 2018, hebben de OIE en de FAO uitgebreid gewerkt aan
het verbeteren van regionale samenwerking en het delen van informatie die de impact van deze dodelijke varkens­ziekte
zou kunnen helpen verminderen. Om deze samenwerking te bevorderen, werd in april 2019 de permanente groep van
deskundigen (Standing group of experts, SGE) voor Azië opgericht om te helpen bij de opbouw van nationale en
regionale capaciteit voor de bestrijding van AVP. Deze permanente groep maakt deel uit van GF TADs.
In juli dit jaar zijn de 30e en 31e bijeenkomst van de SGE belegd in Tokio, Japan. De bijeenkomsten beogen aan­
bevelingen te ontwikkelen over bioveiligheid en grenscontroles die kunnen helpen de verspreiding van ASF en de
verwoestende gevolgen ervan te beteugelen.

Acties in Europa
De Europese Commissie
De focus van de EC ligt uiteraard in de Europese Unie. De EC heeft daarin een coördinerende en regelgevende rol.
De regelgeving betreffende AVP is de richtlijn 2002/60, waarin staat wat EU lidstaten moeten doen om de ziekte te
bestrijden; het doel is en blijft uitroeien van de ziekte in de EU. In Beschikking 2014/709 staan de maatregelen die
moeten worden genomen wanneer dieren of producten uit bepaalde zones worden verhandeld. Deze zones zijn
bepaald om te zorgen dat de handel in varkens en producten van varkens zoveel mogelijk door kan gaan zonder risico
van verdere verspreiding van de ziekte.
Verder geeft de EC advies aan besmette lidstaten, voert zij missies en audits uit in lidstaten en heeft zij een strategie
opgesteld de ziekte bij wilde zwijnen te bestrijden of beheersen.
Uiteindelijk zijn het de lidstaten zelf die verantwoordelijk zijn voor de bestrijding.
De Europese Commissie doet veel om lidstaten te ondersteunen (met kennis en met geld en middelen). De EC heeft op
haar website een overzicht geplaatst met daarin alle acties en maatregelen die zij sinds 2014 heeft genomen7.
De Europese Commissie heeft ook contacten in Aziatische landen en deze ook bezocht. Ook neemt de EC deel aan de GF
TAD bijeenkomsten.

7 https://ec.europa.eu/food/sites/food/files/animals/docs/ad_control-measures_asf_chronology_en.pdf
35

Internationale overlegstructuren

LVR, CVO, Scopaff
AVP staat geregeld op de agenda van de Landbouw- en Visserijraad. Er zijn ministeriële conferenties geweest. Maat­
regelen die lidstaten nemen worden besproken in het permanent veterinair comité (Scopaff). De Chief Veterinary
Officers (CVO’s) bespreken vrijwel elke maand de AVP ontwikkelingen.
SGE
De SGE ASF van GF TADs voor de regio Europa is 14 keer bij elkaar geweest. De laatste keer was september 2019. Hierin
worden ‘best practices’ en kennis en ervaring uitgewisseld. Nederland woont waar mogelijk deze bijeenkomsten bij.
BTFS
Voor de BTSF-activiteiten (Better Training for Safer Food) worden trainingen georganiseerd voor het bevoegd gezag in de
lidstaten en omliggende landen. Hieronder staan enkele presentaties en bijeenkomsten opgesomd die zijn gehouden in
het kader van AVP.
• ASF – BTSF - the most complete and updated material from all sessions
• ASF – BTSF in Warsaw 3 to 5 October 2016
• ASF – BTSF in Minsk 16 to 18 November 2016
• ASF – BTSF in Prague 25 to 27 October 2017
• ASF – BTSF in Belgrade 27 February to 1 March 2018
• ASF – BTSF in Belgrade 6 to 8 November 2018
• ASF – BTSF in Luxembourg 23-25 September 2019

Overig

EFSA
The European Food Safety Authority (EFSA) voert op verzoek van de EC literatuuronderzoek uit en brengt risico’s in
kaart, analyseert de epidemie in de lidstaten, en brengt routes van transmissie, introductie in kaart. EFSA heeft diverse
rapporten en aanbevelingen gepubliceerd op haar website:
• Scientific Report on Epidemiological analyses of African swine fever in the European Union (November 2017 until
November 2018)
• Scientific Opinion on African Swine Fever in wild boar
• Scientific Report on Epidemiological analyses of African swine fever in the Baltic States and Poland
• Supporting publication Report on Simulation-based investigation of African swine fever spread and control in wildlife
without consideration of human non-compliance to biosecurity
• Scientific report - African Swine Fever epidemiological analysis
• Scientific Opinion on African Swine Fever and wild boar
• Updated Scientific Opinion on African Swine Fever on the risk of introduction into the EU
• Scientific Report of EFSA on the Evaluation of possible mitigation measures to prevent introduction and spread of
African swine fever virus through wild boar
• Scientific Opinion on the Role of Tick Vectors in African Swine Fever in Eurasia
• Scientific Opinion on African Swine Fever on the risk of introduction into the EU
• Scientific opinion Risk assessment of African swine fever in the south-eastern
• Countries of Europe
• Verwacht in juni 2020: Scientific opinion on the ability of products or materials to present a risk to transmit ASF virus

Inzet Nederland
Bestrijden aan de bron houdt in dat de ziekte wordt bestreden waar die voorkomt. Op dit moment zijn verschillende
lidstaten in de EU besmet, net als landen in Europa en Azië en Afrika. Nederland kan bijdragen aan de bestrijding
daarvan in de vorm van overdracht van kennis en ervaring, middelen en van financiële steun. Dat geldt eveneens voor
andere organisaties, in Nederland, de EU en daarbuiten.

36

Op verzoek van lidstaten of derde landen kan Nederland kennis en expertise bieden. De Chief Veterinary Officer is
in 2019 in Vietnam geweest om te praten over het diergezondheidsfonds (DGF), de preventie in Nederland en de
bestrijding van dierziekten in het algemeen en AVP in het bijzonder. Ook heeft de CVO daar het EU-concept van
regionalisering toegelicht. In andere landen speelt de EC vooral een rol en biedt hulp aan besmette landen. Ook de
NVWA draagt kennis en expertise over, vooral over dierziektebestrijding in het algemeen.
Nederland draagt als lidstaat van de EU financieel bij aan de preventie en bestrijding van besmettelijke dierziekten,
via de reguliere kanalen van EU bijdragen.
Vertegenwoordigers van Nederland nemen deel aan de diverse nationale en internationale overlegstructuren zoals
hiervoor al gemeld.
Nederland financiert onderzoek van Wageningen Bioveterinary Research (WBVR). Dit betreft op dit moment funda­
menteel onderzoek naar vaccinontwikkeling, het Rapid risk assessment onderzoek en het AVIP project. De laatste twee
onderzoeksprojecten richten zich op de introductie van het virus via diverse routes. WBVR deelt kennis en gegevens uit
onderzoek via de wetenschappelijke kanalen, zoals wetenschappelijke tijdschriften, congressen en andere
bijeenkomsten.
Verder draagt LNV bij aan de financiering van het Dutch Wildlife Health Centre (DWHC) dat veel voorlichting geeft over
de ziekte, en onderzoek doet naar kadavers die niet (meer) zijn verdacht van AVP.

Aanbeveling 4.1: Gestructureerd overleg met buurlanden
Overleg tussen de lidstaten van de EU vindt dus geregeld plaats, zowel in grotere groepen als bilateraal. Dit vindt op
nationaal niveau gestructureerd, hoogfrequent en regelmatig plaats. Op lokaal niveau, dus tussen provincies en
counterparts in België en Duitsland wordt aanbevolen dit eveneens te structureren, en geregeld overleg te voeren om
kennis en ervaring te delen.
Uitwerking

Continu

Eigenaar

LNV/NVWA/provincies

Betrokkenen

LNV/NVWA/provincies

Indicatie kosten

Binnen bestaand budget

37

38

Uitvoering van de roadmap
Het doel van deze roadmap is acties uit te werken gericht op het zoveel mogelijk reduceren van de kans op introductie
van Afrikaanse varkenspest in gehouden varkens en wilde zwijnen. De opgestelde aanbevelingen bevatten concrete
acties en adviezen, voor korte en lange termijn.
De taskforce adviseert aanbevelingen uit te voeren conform de opgestelde planning (bijlage 5) waarbij op korte termijn
met voorrang de volgende acties worden gestart:
1. Gehouden varkens
1.1 Verbetering van de bioveiligheid in de huidige houderij
1.2 Scholing, communicatie en voorlichting
2. Wilde zwijnen
2.1 Risico-inventarisatie per gebied
2.5 Operationalisering van de gebiedsgerichte aanpak (betekent operationalisering van aanbeveling 2.1 t/m 2.4)
3. Menselijk handelen
3.1 Risicotransporten in kaart brengen
3.4 Risico van introductie van virus door toeristen
Om het proces van uitvoering te waarborgen doet de taskforce hierover de volgende aanbeveling.

Aanbeveling 5.1: Uitvoering van de roadmap
De taskforce zal gedurende de uitvoering van de aanbevelingen en/of de acties één keer per half jaar bijeenkomen om
de uitvoering en resultaten van de verschillende aanbevelingen te bespreken en eventueel ondersteuning of hulp te
bieden. De resultaten van de verschillende acties zullen worden gemonitord om het uitvoeringsproces van de
verschillende aanbevelingen te stimuleren en voorspoedig te laten verlopen.
Uitwerking

Continu of tot einde van beoogd project

Eigenaar

LNV

Betrokkenen

LNV, Provincies, TBO’s, POV

Indicatie kosten

Binnen bestaand budget

39

Bijlagen
1. Overzicht afkortingen
2. Leden Taskforce, kernteam, werkgroepen
3. Lopende acties
4. Overige overlegstructuren: doelstellingen en deelnemers
5. Overzicht aanbevelingen
6. Samenvatting van het Plan van Aanpak Roadmap

40

Bijlage 1: Overzicht afkortingen
Overzicht afkortingen
ANWB
Algemene Nederlandse Wielerbond
ASF
African swine fever
AVP
Afrikaanse varkenspest
BTSF
Better Training for Safer Food
COV
Centrale Organisatie voor de Vleessector
CoViVA
Coalitie Vitale Varkenshouderij
CVO
Chief Veterinary Officer
DAD	Directie dierlijke Agroketens en Dierenwelzijn,
DG Agro Ministerie van LNV
EC
Europese Commissie
EFSA
European Food Safety Authority
EU
Europese Unie
CPD
Collectief Praktiserende Dierenartsen
DWHC
Dutch Wildlife Health Centre
FAO
Food and Agriculture Organization
FBE
Faunabeheereenheid
FD	Faculteit Diergeneeskunde Universiteit
Utrecht
FPG
Federatie Particulier Grondbezitters
GD
Gezondheidsdienst voor Dieren
GF	TAD The Global Framework for the Progressive
Control of Transboundary Animal Diseases
HVV
Hobbyvarkenvereniging
KKSHV
Ketenkwaliteitssysteem Holland Varken
KNJV
Koninklijke Nederlandse Jagersvereniging.
KNMvD	Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor
Diergeneeskunde
LICG	Landelijk Informatiecentrum
Gezelschapsdieren
LNV	Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit
LVR
Landbouw- en Visserijraad
NBvH	Nederlandse Belangenvereniging van
Hobbydierhouders
Nevedi
Nederlandse Vereniging Diervoederindustrie
NM
Natuurmonumenten
NVWA
Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit
OIE
Wereldorganisatie voor Diergezondheid
POV
Producenten Organisatie Varkenshouderij
R&O
Reinigen en ontsmetten
Recron	Vereniging van Recreatieondernemers
Nederland

RVO
Rijksdienst voor ondernemend Nederland
RWS
Rijkswaterstaat
SBB
Staatsbosbeheer
Scopaff	Standing Committee on Plants, Animals, Food
and Feed (EU) Standing committee
SGE
Standing Group of Experts
TBO
Terreinbeherende Organisatie
VBN
Vereniging Bos- en Natuureigenaren
Vion
Vleesproducent van varkens- en rundvlees
V&LNL
Vee en Logistiek Nederland
WBE
Wildbeheereenheid
WBVR
Wageningen Bioveterinary Research
WENR
Wageningen Environmental Research
WOT
Wettelijke Onderzoekstaken
WUR
Wageningen University and Research

41

Bijlage 2: Leden Taskforce, kernteam,
werkgroepen

Leden van werkgroep 1 (wilde zwijnen)
Affiliatie

Naam

Leden van de taskforce

Voorzitter

Jan Workamp

Affiliatie

Naam

LNV – DAD

Annemarie Bouma

Voorzitter

Jan Workamp

LNV – DAD

Martijn Stijntjes

LNV - DAD

Lieke Hendrix

Prov. Limburg

Milou Mouchart

LNV - CVO

Christianne Bruschke

Prov. Noord-Brabant

Arno Teunissen

LNV - Natuur

Lejo v.d. Heiden

Prov. Gelderland

Teun Achterkamp

POV

Linda Janssen

Prov. Overijssel

NN

POV

Alfred v. Lenthe

FBE Limburg

Alfred Melissen

Prov. Noord-Brabant

Jeroen Smarius

FBE Gelderland

Erik Koffeman

Prov. Limburg

Cecile Salomons

FBE Noord-Brabant

Hilde van Lankveld

Staatsbosbeheer

Marc de Wit

Jagersvereniging

Wim Knol

Natuurmonumenten

Teo Wams

Natuurmonumenten

Michiel v.d. Weide

LandschappenNL

Hank Bartelink

LandschappenNL

Berry Lucas

POV

Henk Boelrijk

POV

Eric Stiphout

Agendaleden
Prov. Gelderland

Albert Thijssen

Prov. Overijssel

Henk Jonkers

Leden van werkgroep 2 (gehouden varkens)

Leden van het kernteam

Affiliatie

Naam

Voorzitter

Jan Workamp

Affiliatie

Naam

LNV – DAD

Annemarie Bouma

Voorzitter

Jan Workamp

LNV – DAD

Martijn Stijntjes

LNV

Lieke Hendrix

Prov. Limburg

Milou Mouchart

LNV

Annemarie Bouma

Prov. Noord-Brabant

Annelies Schoenmakers

LNV

Martijn Stijntjes

Prov. Gelderland

Teun Achterkamp

LNV

Gertine v. Ingen

Prov. Overijssel

NN

POV

Theo Duteweerd

POV

Eric Stiphout

Natuurmonumenten

Michiel v.d. Weide

NVWA

Suyin Oldenburg

Hobbyvarkenvereniging

Ragnhild Diepens

NBvH

Paula Polman

Faculteit diergeneeskunde

Arie v. Nes

Gezondheidsdienst voor
Dieren

Manon Houben

KNMvD

John Vonk

42

Leden van werkgroep 3 (menselijk handelen)
Affiliatie

Naam

Voorzitter

Jan Workamp

LNV – DAD

Annemarie Bouma

LNV – DAD

Martijn Stijntjes

Prov. Limburg

Milou Mouchart

Prov. Noord-Brabant

Annelies Schoenmakers

Prov. Gelderland

Teun Achterkamp

Prov. Overijssel

NN

POV

Theo Duteweerd

POV

Henk Boelrijk

Natuurmonumenten

Michiel v.d. Weide

NVWA

Arco v.d. Spek

WBVR

Tosca Ploegaert

WBVR

Clazien de Vos

Leden van werkgroep 4 (nadere uitwerking van de
aanbevelingen)
Affiliatie

Naam

Voorzitter

Jan Workamp

LNV – DAD

Annemarie Bouma

LNV – DAD

Martijn Stijntjes

Prov. Limburg

Milou Mouchart

Prov. Noord-Brabant

Annelies Schoenmakers

Prov. Gelderland

Teun Achterkamp

Prov. Overijssel

NN

POV

Henk Boelrijk

Natuurmonumenten

Michiel v.d. Weide

Staatsbosbeheer

Meta Rijks

WBVR

Tosca Ploegaert

FBE Gelderland

Erik Koffeman

FBE Noord-Brabant

Hilde v. Lankveld

Jagersvereniging

Wim Knol

HVV

Ragnhild Diepens

Fac. Diergeneeskunde

Tijs Tobias

Gezondheidsdienst voor
Dieren

Jobke v. Hout

43

Bijlage 3: Lopende acties
Overzicht acties en afspraken provincies en LNV ten behoeve van het minimaliseren van de introductiekans van
Afrikaanse varkenspest bij wilde zwijnen
Afrikaanse varkenspest is in 2014 in de oostelijke lidstaten van de Europese Unie geïntroduceerd en sindsdien verspreid
naar negen lidstaten. In september jl. is de ziekte ook vastgesteld bij wilde zwijnen in België. Sinds die tijd heeft in
Nederland het Rijk (ministerie van LNV) met de provincies waar wilde zwijnen voorkomen diverse acties in gang gezet en
afspraken gemaakt. Naar aanleiding hiervan zijn recent enkele aanvullende afspraken gemaakt.
Hieronder volgt een overzicht van de gemaakte afspraken en acties van provincies en LNV gezamenlijk.

Afspraken en acties in 2018
• LNV en de provincies hebben bestuurlijk afgesproken dat de provincies de jacht op wilde zwijnen intensiveren en
het aantal buiten de drie leefgebieden reduceert. De provincies informeren LNV over de resultaten (zie Tweede
Kamerbrief 12 oktober 2018 (29 683 nr. 245) en het Plan van Aanpak).
• Het Rijk heeft de mogelijkheden voor de bejaging van wilde zwijnen verruimd.
- De beperkte bewegingsjacht is toegestaan.
- Het gebruik van geluiddempers is onder voorwaarden toegestaan.
• Provincies en Rijk hebben voor de bestrijding van AVP bij wilde zwijnen een aantal gezamenlijke documenten
opgesteld met daarin afspraken en acties (https://www.rijksoverheid.nl/documenten/richtlijnen/2018/11/12/
plan-van-aanpak-pva-afrikaanse-varkenspest-bij-wilde-zwijnen-oktober-2018).
- Plan van Aanpak AVP bij wilde zwijnen opgesteld (Plan van Aanpak (PvA) bij wilde zwijnen).
- Rollen en verantwoordelijkheden provincies en Rijk zijn benoemd (bijlage bij PvA Beleids- en
uitvoeringsverantwoordelijkheden).
- Kostenverdeling tussen provincies en Rijk uitgewerkt (bijlage PvA Kostenverdeling).

Afspraken en acties in 2019
• LNV doet samen met de provincies een verkenning naar de mogelijkheden om de verantwoordelijkheden van Rijk ten
aanzien van dierziektepreventie en -bestrijding en provincies ten aanzien van wildbeheer, en de samenhang,
te verduidelijken.
• LNV stelt een werkgroep in met de vier provincies en faunabeheereenheden en LNV. Deze groep heeft als doel om
acties in gang te zetten om verdere reductie van het aantal zwijnen te kunnen bewerkstelligen (preventie) en om de
crisisparaatheid en -structuur verder uit te werken (bestrijding). Hiervoor zal de groep een aantal acties uitwerken die
hieronder zijn opgesomd.
Preventief
• Provincies geven gedurende de komende tijd aan of en zo ja welke middelen verder nodig zijn het aantal wilde zwijnen
verder te reduceren.
• Opnemen, indien mogelijk, van een meldplicht voor het uitvoeren van beperkte bewegingsjacht.
• In opdracht van de provincies Noord-Brabant en Limburg en LNV zal onderzoek worden gedaan om de huidige
monitoringsmethodiek (bepalen van aantallen wilde zwijnen) te verbeteren zodat inzichtelijker wordt wat de
werkelijke aantallen wilde zwijnen zijn.
Crisisparaatheid / bestrijding
• De aanspreekpunten bij de provincies en FBEs bij de aanpak van AVP bij wilde zwijnen worden verder in kaart gebracht.
• LNV organiseert een oefening (simulatie/desk top) met de casus ‘besmetting bij wilde zwijnen’ om de rollen,
verantwoordelijkheden van verschillende belanghebbenden te toetsen. Het voornemen is deze oefening in het
voorjaar van 2020 te houden.
• Uitwerken van gestructureerd overleg met lokale overheden in buurlanden.
• Uitwerken inzet van provinciale toezichthouders in een besmet gebied ten behoeve van de bestrijding.
• Uitwerken van inzet van mensen voor de uitvoering van bepaalde taken voor de bestrijding, bijvoorbeeld in
voorkomend geval het ruimen van karkassen.
• Gezamenlijk communicatieplan opstellen over bestrijding en preventieve maatregelen.

44

Bijlage 4: Overlegstructuren: doelstellingen en deelnemers
Preventieteam
LNV heeft een preventieteam opgericht om nieuwe doelgroepen te identificeren die LNV zou kunnen informeren over
risico’s en eventuele maatregelen die ze zouden kunnen nemen. Het preventieteam komt geregeld bij elkaar en
identificeert specifieke doelgroepen voor aanvullende informatievoorziening. Tevens wordt in dit overleg gesproken over
mogelijke aanvullende maatregelen met betrekking tot bijvoorbeeld transport vanuit besmette gebieden of andere
acties die de kans op introductie kunnen verkleinen.
Deelnemers: het preventieteam bestaat uit vertegenwoordigers uit COV, KNMvD, KNJV, POV, V&LNL, NBvH, Nevedi, GD,
Vion, NVWA, LNV.
Provincieoverleg
LNV heeft een werkgroep ingesteld met de vier provincies en faunabeheereenheden en LNV. Deze groep heeft als doel
om acties in gang te zetten om verdere reductie van het aantal zwijnen buiten de leefgebieden te kunnen
bewerkstelligen (preventie) en om de crisisparaatheid en -structuur in het geval een besmetting plaatsvindt verder uit te
werken. Hiervoor zal de groep een aantal acties uitwerken die hieronder zijn opgesomd.
Deelnemers: beleidsambtenaren van de provincies Noord-Brabant, Limburg, Overijssel, Gelderland, medewerkers van
de FBE uit Noord Brabant, Limburg en Gelderland, en beleidsambtenaren van LNV.

45

46

Nr.

4
4.1

3.3
3.4

3
3.1
3.2

2.7

2.5
2.6

2.3
2.3a
2.3b
2.4

2.2

2
2.1

1.2c
1.3
1.4

1
1.1
1.1a
1.1b
1.1c
1.2
1.2a
1.2b

Gestructureerd overleg met buurlanden

BESTRIJDEN BIJ DE BRON

Risico van insleep door (internationale) reizigers

Controle op dubbele R&O van wagens
Communicatiestrategie optimaliseren

RISICO'S MENSELIJK HANDELEN
Risico’s van bepaalde materialen en routes in kaart brengen

Kennis, ervaring en opleiding jachthouders
Mogelijke aanpassing/verduidelijking wet en regelgeving

Verbeteren en evalueren van inzet van nieuwe instrumenten
Onderzoek naar aantallen wilde zwijnen
Operationalisering gebiedsgerichte aanpak

Optimaliseren van de beheermethoden
Bewegingsjacht

WILDE ZWIJNEN
Risico-inventarisatie per gebied - differentiatie in populatiebeheer per terrein
Evaluatie bestaand instrumentarium: inzet en effectiviteit

Scholing en informatievoorziening van en aan varkenshouders/medewerkers
Communicatie en informatievoorziening hobbyhouders
Optimalisatie database en registratie van fokkers en hobbyhouders
Bioveiligheid verankeren in nieuwe houderijconcepten of stalsystemen

GEHOUDEN VARKENS
Verbetering van de bioveiligheid in de huidige houderij
Hygiënescan
Kosten/baten van bioveiligheid in beeld brengen
Benadering varkenshouderijen met suboptimaal bioveiligheidsniveau
Scholing, communicatie, voorlichting
Rol erfbetreders: advisering

Titel aanbeveling

Bijlage 5: Overzicht aanbevelingen
Maand

Mrt

Jaar 2020
Apr

Mei

Jun

Jul

Aug

Sept

Okt

Nov

Dec

47

Nr.

Maand

Risico van insleep door (internationale) reizigers

BESTRIJDEN BIJ DE BRON
Gestructureerd overleg met buurlanden

4
4.1

Controle op dubbele R&O van wagens
Communicatiestrategie optimaliseren

RISICO'S MENSELIJK HANDELEN
Risico’s van bepaalde materialen en routes in kaart brengen

Kennis, ervaring en opleiding jachthouders
Mogelijke aanpassing/verduidelijking wet en regelgeving

Onderzoek naar aantallen wilde zwijnen
Operationalisering gebiedsgerichte aanpak

Evaluatie bestaand instrumentarium: inzet en effectiviteit
Optimaliseren van de beheermethoden
Bewegingsjacht
Verbeteren en evalueren van inzet van nieuwe instrumenten

Risico-inventarisatie per gebied - differentiatie in populatiebeheer per terrein

WILDE ZWIJNEN

Scholing en informatievoorziening van en aan varkenshouders/medewerkers
Communicatie en informatievoorziening hobbyhouders
Optimalisatie database en registratie van fokkers en hobbyhouders
Bioveiligheid verankeren in nieuwe houderijconcepten of stalsystemen

GEHOUDEN VARKENS
Verbetering van de bioveiligheid in de huidige houderij
Hygiënescan
Kosten/baten van bioveiligheid in beeld brengen
Benadering varkenshouderijen met suboptimaal bioveiligheidsniveau
Scholing, communicatie, voorlichting
Rol erfbetreders: advisering

3.3
3.4

3
3.1
3.2

2.7

2.4
2.5
2.6

2.3a
2.3b

2
2.1
2.2
2.3

1.2c
1.3
1.4

1
1.1
1.1a
1.1b
1.1c
1.2
1.2a
1.2b

Titel aanbeveling

Jan

Jaar 2021
Feb

Mrt

Apr

Mei

Jun

Jul

Aug

Evaluatie

Sept

Okt

Nov

Dec

48

Nr.

Evaluatie bestaand instrumentarium: inzet en effectiviteit

2.2
2.3
2.3a
2.3b

4
4.1

3
3.1
3.2
3.3
3.4

2.5
2.6
2.7

2.4

WILDE ZWIJNEN
Risico-inventarisatie per gebied - differentiatie in populatiebeheer per terrein

2
2.1

Gestructureerd overleg met buurlanden

BESTRIJDEN BIJ DE BRON

Controle op dubbele R&O van wagens
Communicatiestrategie optimaliseren
Risico van insleep door (internationale) reizigers

RISICO'S MENSELIJK HANDELEN
Risico’s van bepaalde materialen en routes in kaart brengen

Kennis, ervaring en opleiding jachthouders
Mogelijke aanpassing/verduidelijking wet en regelgeving

Optimaliseren van de beheermethoden
Bewegingsjacht
Verbeteren en evalueren van inzet van nieuwe instrumenten
Onderzoek naar aantallen wilde zwijnen
Operationalisering gebiedsgerichte aanpak

GEHOUDEN VARKENS
Verbetering van de bioveiligheid in de huidige houderij
Hygiënescan
Kosten/baten van bioveiligheid in beeld brengen
Benadering varkenshouderijen met suboptimaal bioveiligheidsniveau
Scholing, communicatie, voorlichting
Rol erfbetreders: advisering
Scholing en informatievoorziening van en aan varkenshouders/medewerkers
Communicatie en informatievoorziening hobbyhouders
Optimalisatie database en registratie van fokkers en hobbyhouders
Bioveiligheid verankeren in nieuwe houderijconcepten of stalsystemen

Maand

1
1.1
1.1a
1.1b
1.1c
1.2
1.2a
1.2b
1.2c
1.3
1.4

Titel aanbeveling

Jan

Jaar 2022
Feb

Mrt

Apr

Mei

Jun

Jul

Aug

Evaluatie

Sept

Okt

Nov

Dec

Bijlage 6: Samenvatting van het Plan van Aanpak Roadmap
Datum definitieve versie 24.09.2019

Plan van aanpak Roadmap
Strategische aanpak preventie
Afrikaanse varkenspest
24.09.2019
Versie 3.0
Dit plan van aanpak is opgesteld door de taskforce, bestaande uit:
Mevr. L. Hendrix Directeur DAD Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Mevr. G. van Ingen MT DAD Ministerie van LNV
Dhr. L. van der Heiden NVLG Ministerie van LNV
Mevr. C. Bruschke, Chief Veterinary Officer, Ministerie van LNV
Dhr. J. Smarius Directeur Provincie Noord-Brabant
Mevr. C. Salomons Clustermanager Natuur en Water Provincie Limburg
Dhr. M. de Wit Hoofd Staatsbosbeheer Noord-Brabant
Dhr. T. Wams Directeur natuurbeheer Natuurmonumenten
Dhr. H. Bartelink Directeur-bestuurder LandschappenNL
Mevr. L. Jansen Voorzitter POV
Dhr. A. van Lenthe Dagelijks bestuur POV
Voorzitter Dhr. J. Workamp
Secretaris Dhr. M. Stijntjes. A Bouma
Verslaggeschiedenis
Versie 0.0

17.06.2019

Eerste opzet op basis van roadmap vogelgriep

Versie 0.1

19.06.2019

Eerste opzet op basis van overleg 17.06.2019

Versie 1.0

25.06.2019

Concept plan voorgelegd aan de Taskforce

Versie 1.1

03.07.2019

Aangepaste versie n.a.v. kick-offbijeenkomst 2 juli 2019 ter accordering door Taskforce

Versie 2.0

12.07.2019

Voorlopig definitieve versie na verwerking opmerkingen door Taskforce

Versie 3.0

24.09.2019

Vastgestelde versie n.a.v. TF-overleg 18.09.2019

49

1. Aanleiding
Afrikaanse varkenspest (AVP) is een besmettelijke virusziekte bij varkens en vormt, gezien de ontwikkelingen in de
Europese Unie, een structurele dreiging voor de varkenshouderij en voor de wilde zwijnenpopulaties in Nederland.
Een uitbraak van AVP leidt tot het ruimen van varkens en tot veel beperkende maatregelen. Dit heeft grote gevolgen
voor de varkenshouders en hun bedrijfsvoering in de getroffen gebieden. Ook een besmetting van wilde zwijnen heeft
nadelige gevolgen voor varkensbedrijven in de besmette omgeving, vanwege beperkende maatregelen die naar
verwachting langdurig van toepassing zijn. Besmettingen bij wilde zwijnen leiden ook tot schade bij belanghebbenden
uit het natuurbeschermingsdomein en de recreatie. Uitbraken en besmettingen bij wilde zwijnen leiden naar
verwachting tot (onrechtvaardige) handelsbeperkingen door derde landen. Zowel uitbraken bij gehouden varkens als
besmettingen bij wilde zwijnen hebben een grote impact. Daarnaast worden aspecten als dierenwelzijn, economie
(kosten voor sector en overheid) en imago van de varkenssector negatief beïnvloed. Er is een breed belang bij het
verkleinen van het risico op besmettingen met AVP bij zowel de wilde zwijnen als bij gehouden varkens.
Van het grootste belang is om introductie van AVP in Nederland te voorkomen, zowel in de wilde zwijnenpopulaties als
in de gehouden varkens. Door het uitbreken van de ziekte in verschillende landen in Oost-Europa was daar in Europa en
Nederland al een verhoogde aandacht voor. De afgelopen maanden is er naar aanleiding van het uitbreken van de ziekte
in het zuiden van België nog meer aandacht besteed aan het voorkomen van introductie van de ziekte in Nederland.
De volgende zaken hebben er sindsdien plaatsgevonden:
• Er is een preventieteam opgericht dat nieuwe doelgroepen identificeert voor informatievoorziening en eventuele
aanvullende preventieve maatregelen voorstelt. In dit team zitten vertegenwoordigers van belanghebbenden uit de
gehele sector waaronder dierenartsen, transportbedrijven, diervoerfabrikanten, slachterijen, hobbyhouders en
varkenshouders.
• Er zijn afspraken met de provincies om het aantal zwijnen buiten de leefgebieden8 te reduceren. De mogelijkheden
om dit te realiseren zijn daartoe verruimd (beperkte bewegingsjacht, het gebruik van een geluiddemper).
• Er is een Plan van Aanpak “Bestrijding van een besmetting van wilde zwijnen met Afrikaanse varkenspest”
gepubliceerd (12.10.2018) waarin ook een paragraaf is opgenomen met preventieve maatregelen.
• In de Regeling “preventie, bestrijding en monitoring van besmettelijke dierziekten en zoönosen en TSE’s” is
opgenomen dat een vervoermiddel dat is gebruikt voor het vervoeren van evenhoevigen bij terugkomst uit een land
met een uitbraak van AVP gereinigd en ontsmet moet worden. Dit gebeurt bovenop de R&O die al heeft
plaatsgevonden nadat de dieren op de locatie van aankomst zijn gelost.
• Er wordt steekproefsgewijs gescreend op aanwezigheid van AVP bij alle geschoten en dood gevonden wilde zwijnen
uit Nederland.
• Het verstrekken van een opdracht aan de Wageningen Universiteit voor nader onderzoek naar introductieroutes van
AVP naar Nederland. Als onderdeel daarvan is er op 13 juni 2019 een workshop georganiseerd met als doel tot een
inventarisatie te komen van risicofactoren.
De meeste van bovenstaande maatregelen zijn er op gericht om de kans op introductie van de ziekte zo klein mogelijk te
maken. Er is echter behoefte om de maatregelen verder aan te scherpen en/of om aanvullende maatregelen te nemen
om de introductiekans verder te verlagen. Hiervoor zijn afspraken gemaakt in het convenant dat is gesloten tussen het
Ministerie van LNV en de sector voor het diergezondheidsfonds. Eén van die afspraken is het opzetten van een roadmap
om te komen tot een vermindering van het risico van insleep van Afrikaanse varkenspest in Nederland. Dit plan van
aanpak beschrijft hoe er gekomen wordt tot deze roadmap.

2. Doelstelling, afbakening / resultaat
De doelstelling van dit traject is dat er een concreet, gedragen plan (roadmap ‘preventie Afrikaanse varkenspest’)
komt met gekozen maatregelen, aanpassingen en/of (richtingen van) veranderingen, waarvoor commitment met alle

8 In Nederland zijn er drie leefgebieden aangewezen als leefgebied voor het wilde zwijn. Dit zijn ‘De Veluwe’ en de ‘de Meinweg/Meerlebroek’. Binnen deze
gebieden hebben de provincies de plicht de populaties in stand te houden. Buiten deze gebieden geldt die plicht niet, en worden de populaties wilde zwijnen
door de provincies op verschillende wijzen beheerd. Die kan variëren van het streven tot het reduceren van de populaties buiten de leefgebieden (“richting
nul”) tot een zgn. nulschadebeleid. Vanuit faunabeheer optiek zijn zij hier gerechtigd toe.
50

partijen is bereikt. Het doel van de Roadmap is acties uit te werken gericht op het zoveel mogelijk reduceren van de
risico’s van introductie van Afrikaanse varkenspest in gehouden varkens en wilde zwijnen. De inzet met betrekking tot
wilde zwijnen zal onder andere gericht zijn op een substantiële reductie van het aantal wilde zwijnen buiten de
aangewezen leefgebieden.
Het plan richt zich op de preventie van introductie van AVP in de wilde zwijnen en de varkenshouderij. Het plan gaat
nadrukkelijk NIET over de bestrijdingsaanpak AVP, noch bij gehouden varkens noch bij wilde zwijnen.
In het plan worden concrete acties, voor korte en lange termijn, beschreven waarmee het risico op besmet­ti ngen van
AVP bij zwijnen en gehouden varkens verder kunnen worden verkleind alsmede de economische gevolgen daarvan.
Daarbij wordt een inschatting van de duur van de acties gegeven en wordt per actie aangegeven wie de uitvoering
oppakt. Eventueel kan de taskforce aan de voorzitter vragen urgente deelonderwerpen op een eerder tijdstip separaat
op te leveren. Na het opleveren van het eindrapport dienen in een vervolgtraject de gekozen aanpassingen concreet te
worden ingevuld.
Toelichting
In het DGF-convenant is beschreven: “De inzet met betrekking tot wilde zwijnen zal met name gericht zijn op een
substantiële reductie van het aantal wilde zwijnen buiten de leefgebieden”. In de bestuurlijke afspraak tussen provincies
en LNV is het woord “substantieel” niet vermeld, de provincies hebben op basis van deze afspraak aangegeven de stand
van wilde zwijnen buiten de leefgebieden te gaan verlagen. In het plan van aanpak AVP bij wilde zwijnen (dd.
12.10.2018) staat: “LNV en de provincie hebben de mogelijkheden besproken van het terugdringen van aantallen wilde
zwijnen, vanuit preventief oogpunt. Streven is om buiten de aangewezen leefgebieden het aantal zwijnen actief te
reduceren. Om de aantallen daadwerkelijk te kunnen verkleinen, zijn extra maatregelen bovenop het nu bestaande
instrumentarium noodzakelijk. Het betreft zowel het tijdelijk toestaan van de zgn. bewegings­jachtmethode, als het
gebruik van de geluiddemper. Hiertoe zijn inmiddels ook verscheidene acties ondernomen.
De terrein beherende organisaties (TBO’s) benadrukken het belang van een brede aanpak om de kans op insleep en
uitbraak van AVP te beperken. De TBO’s ondersteunen een gerichte verlaging van de populatie wilde zwijnen mits er
wordt gewerkt met een gebiedsgerichte aanpak op basis van alle relevante gebiedskenmerken: omvang en ontwikkeling
van de populatie zwijnen, ecologische kenmerken, aan- of juist afwezigheid van varkenshouderijbedrijven en de
aanwezigheid van verkeerswegen (en hun intensiteit). Hiervoor wordt gebruik gemaakt van de bestaande
overlegstructuren (FBE, zwijnentafels, etc.) en faunabeheerplannen.

3. Organisatie
Er is een taskforce gevormd die bestaat uit vertegenwoordigers op bestuurlijk niveau van de volgende deelnemende
partijen:
• Provincies met wilde zwijnen, vertegenwoordigd door
- Limburg
- Noord-Brabant
• Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselveiligheid
- DG Agro, Directie DAD
- DG NVLG
• Producentenorganisatie varkenshouderij (POV)
• Natuurbeschermingsorganisaties: Staatsbosbeheer, Landschappen, Natuurmonumenten
Het team functioneert onder voorzitterschap van een externe voorzitter. De voorzitter ontvangt secretariële
ondersteuning vanuit het ministerie van LNV. Deze ondersteuning is gericht op organisatorische zaken (data, locatie en
uitnodigingen verzorgen) en op inhoud (verslaglegging bijeenkomsten en mede opstellen van het eindrapport in een stijl
die gericht is op het verkrijgen van commitment).
De provincies Gelderland en Overijssel worden vertegenwoordigd door de provincies Noord-Brabant en Limburg.
In de werkgroepen zullen wel deelnemers uit iedere provincie deelnemen.

51

De taskforce heeft de verschillende facetten geclusterd in een aantal onderwerpen. De taskforce zal voorzien worden
van informatie door een werkgroep. Die zal worden samengesteld met vertegenwoordigers van partijen die direct
betrokken zijn bij de roadmap AVP. Aan de beoogde partijen wordt op organisatieniveau een uitnodiging verstuurd, met
het verzoek een vertegenwoordiger beschikbaar te stellen voor deelname aan de betreffende werkgroep.
Rolverdeling Taskforce - Werkgroepen
De werkgroep heeft als doel de onderwerpen inhoudelijk uit te werken. Daarbij is het van belang dat deze per
onderwerp alle feitelijkheden op tafel krijgt en een advies (m.b.t. acties en/of aanbevelingen) uitbrengt aan de task­force
voor besluitvorming. Het is de taak van de werkgroep om de stand van zaken, knelpunten en aanbevelingen op het
betreffende onderwerp aan de taskforce te rapporteren. Indien er in de werkgroep geen unaniem advies (m.b.t. acties
en/of aanbevelingen) kan worden uitgebracht, wordt door de werkgroep aangegeven wat de verschillende
oplossingsmogelijkheden zijn en worden daarbij de voor- en nadelen van de verschillende oplossingsmogelijkheden
beschreven. Besluiten worden genomen in de taskforce.

4. Indeling onderwerpen
De taskforce heeft een clustering van onderwerpen vastgesteld. Per thema zal een inventarisatie worden gedaan van
bestaande instrumenten en acties; vervolgens wordt per instrument bekeken of en zo ja hoe deze kan worden
geoptimaliseerd of verbeterd en zal tevens worden bepaald of nieuwe instrumenten of aanvullende acties nodig dan
wel wenselijk zijn.
1. Varkenshouderij
• Bioveiligheid: (alle typen bedrijven, uitloop, kleinschalig): bestaande instrumenten
• Bioveiligheid: optimalisatie of verbeteren van huidige instrumenten
• Andere preventieve maatregelen/nieuwe instrumenten/acties
2. Wilde zwijnenbeheer
• Beheer van populaties buiten de leefgebieden: doelen en bestaande instrumenten
• Inventarisatie van de rollen en verantwoordelijkheden (TBO, provincies, Rijk, FBE, particulieren, jagers)
• Monitoring aantallen wilde zwijnen
• Optimalisatie huidige instrumentarium
• Andere preventieve maatregelen/nieuwe instrumenten/acties
3. Risico’s menselijk handelen
• Inventarisatie huidige instrumenten en doelgroepen
• Risico-en succesfactoren
• Optimalisatie van huidige instrumenten en identificeren nieuwe doelgroepen
• Nieuwe preventieve maatregelen/instrumenten/acties
• Omgang met publieke opinie
4. Bestrijden aan de bron
• Inventarisatie huidige acties (NL, EU, wereldwijd)
• Analyse inzet NL

5. Opzet bijeenkomsten
Taskforce
De taskforce komt vier maal bij elkaar. De input vanuit de werkgroepen wordt in de taskforce besproken. De taskforce
besluit vervolgens per onderwerp welke oplossingsrichtingen verder zullen worden uitgewerkt. Ook zal er per
onderwerp en oplossingsrichting commitment worden gevraagd bij de deelnemers van de taskforce. De leden van de
taskforce dienen voldoende tijd en ruimte krijgen om de voorstellen en consequenties ervan met hun achterban te
bespreken.

52

In iedere taskforce bijeenkomst komt per onderwerp aan bod:
1. Stand van zaken
2. Knelpunten
3. Aanbevelingen
4. Besluitvorming
5. Aanpak op hoofdlijnen; uitvoering/monitoring
De werkgroepen zorgen ervoor dat de input die aan de taskforce meegegeven moet worden minimaal een week voordat
de taskforce bijeenkomt verstuurd wordt aan de taskforce via het secretariaat.
Aanbevelingen die in de werkgroepen worden geformuleerd worden ter besluitvorming voorgelegd aan de Taskforce en
bij akkoord opgenomen in de roadmap. Daarin zullen de aanbevelingen nader worden uitgeschreven en de volledige
roadmap wordt eveneens ter accordering aan de Taskforce voorgelegd. Uiteindelijk wordt er een laatste overleg
georganiseerd waarvoor bestuurders van de meest betrokken belanghebbende partijen die relevant zijn voor de in de
roadmap opgenomen aanbevelingen worden uitgenodigd. De taskforce zal worden gevraagd een lijst met meest
betrokken belanghebbenden op te stellen welke worden uitgenodigd voor deze afsluitende bijeenkomst. Gedurende
deze bijeenkomst worden de aanbevelingen aan hen voorgelegd en wordt hen gevraagd te reflecteren op de gestelde
aanbevelingen. Ook zal hen door de taskforce om bestuurlijk commitment worden gevraagd bij de uitvoering van deze
aanbevelingen.
Werkgroepen
Voor de bijeenkomsten van de werkgroep worden, naast de vertegenwoordigers van de betrokken partijen, per
onderdeel externe deskundigen gevraagd voor het inbrengen van hun expertise betreffende een specifiek thema of
onderdeel. Het gaat bij de externe partijen die op verzoek aan de werkgroep deelnemen nadrukkelijk om experts en niet
om belanghebbenden.
Bij elke werkgroepbijeenkomst wordt eerst een overzicht gegeven van bestaand instrumentarium en vervolgens bekeken
of en zo ja hoe deze kunnen worden verbeterd en/of geoptimaliseerd. Tevens bepaalt de werkgroep of en zo ja welke
instrumenten of acties nodig zijn voor het verder invulling geven aan de gezamenlijke opdracht.
Voorafgaand aan de bijeenkomst van een werkgroep ontvangen de deelnemers vanuit het secretariaat:
a. Algemene info vanuit de taskforce
b. Documentatie van het betreffende deelonderwerp met een overzicht van de huidige werkwijze en kennis en
verwachte nieuwe ontwikkelingen. Tevens worden knelpunten aangegeven. De documentatie wordt opgesteld door
de externe deskundige en na afstemming met de taskforce verstuurd.
In iedere werkgroepbijeenkomst komt aan bod:
• Toelichting op het onderwerp
• Inventarisatie bestaand instrumentarium
• Inventarisatie mogelijke knelpunten
• Mogelijke richtingen van verandering/aanpassing/optimalisatie van instrumenten
• Mogelijke nieuwe instrumenten of acties
• Nadere uitwerking / consequenties van deze voorstellen
• Commitment
Gestreefd wordt naar: open brainstorming en discussie, gebaseerd op feiten. De resultaten worden gedeeld met de
taskforce die hierover besluiten neemt.

53

Op 2 juli 2019 heeft een kick-offbijeenkomst plaats gevonden met alle vertegenwoordigers van de taskforce en ‘vaste’
werkgroepleden: POV, provincies, natuurbeschermingsorganisaties. Ministerie van LNV.
Hierbij zijn de volgende onderwerpen aan de orde:
• Vaststellen van het doel van de bijeenkomst en roadmap
• Kennismakingsrondje
• Elkaars wereld beter leren kennen: varkenshouderij en veterinaire aspecten en natuur
• Opdracht concretiseren en uitwerken; proces tot vaststellen definitieve Plan van Aanpak
• Globale uitwerking van de roadmap (afbakening, eerder gemaakte afspraken, tijdsplanning)

6. Communicatie
Vooraf
Behalve de communicatie naar de beoogde deelnemende partijen en sprekers, wordt een aantal andere partijen, zoals
de hobbysector, geïnformeerd over dit proces. LNV zal dit verzorgen via een informerende mail aan het adressenbestand
voor het Technisch Uitvoeringsoverleg (TUO). De Minister van LNV heeft in een brief aan de Tweede Kamer dd. 26 april
2019 aangekondigd dat dit traject van start gaat en dat in het najaar van 2019 een strategie wordt aangeboden.
Tijdens het traject
Aan alle betrokkenen wordt gevraagd geen mededelingen aan media te doen over tussentijdse resultaten of
afwegingen. Uiteraard kan het wenselijk zijn dat de betrokkenen hun achterban raadplegen. Bij vragen vanuit de media
verwijzen betrokkenen door naar de voorzitter. De voorzitter heeft de ruimte uitleg te geven over de dilemma’s en
oplossingsrichtingen.
Tussentijds zal het preventieteam worden gebruikt als klankbordgroep waarin tussentijdse resultaten zullen worden
besproken en gereflecteerd. Hen wordt gevraagd dezelfde vertrouwelijkheid toe te passen als de leden van de taskforce
en werkgroepen.
In de taskforce wordt besloten over eventuele tussentijds gezamenlijke communicatie bijvoorbeeld op basis van een
persbericht.
Na afloop
Na het opstellen van het conceptrapport wordt een afsluitende bijeenkomst gehouden met vertegenwoordigers van de
organiserende partijen en werkgroepleden: Provincies, POV, Ministerie van LNV en Natuurbescherming en
vertegenwoordigers van alle partijen die een bijdrage hebben geleverd. Na het opleveren van het eindrapport wordt
een gezamenlijk communicatiebericht uitgegeven.

54