Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

29 521

Nederlandse deelname aan vredesmissies

27 925

Bestrijding internationaal terrorisme

Nr. 383

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN, VAN
DEFENSIE, VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING EN VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 mei 2019
Onder verwijzing naar de eerdere artikel-100 brieven ter zake1, sturen wij
u hierbij de toegezegde voortgangsrapportage ten behoeve van een
jaarlijks evaluatiemoment van de Nederlandse inzet in Afghanistan.
Essentie
Na veertig jaar van conflicten snakt de Afghaanse bevolking naar vrede. In
2018 hebben de Verenigde Staten een proces in gang gezet dat de beste
kans tot nu toe heeft om te leiden tot een politiek akkoord tussen de
belangrijkste Afghaanse partijen. Het bereiken van een politiek akkoord in
Afghanistan zal nog geruime tijd duren en de implementatie van een
eventueel akkoord wordt een grote uitdaging. Maar een inclusief,
intra-Afghaans vredesproces dat gesteund wordt door de regio biedt
volgens het kabinet de grootste kans op een duurzame vrede.
Voortzetting van de internationale betrokkenheid bij Afghanistan blijft
cruciaal om de partijen in staat te stellen om het politieke proces verder te
brengen. Ondanks het momentum op het politieke spoor, blijft de
veiligheid van Afghanistan onder druk staan. De Afghaanse regering
werkt daarom met ondersteuning van de NAVO-missie Resolute Support
aan de verdere verduurzaming van de Afghaanse strijdkrachten (Afghan
National Defence and Security Forces – ANDSF). Dat is hard nodig omdat
groepen zoals de Taliban en Islamic State in Khorasan Province (ISKP)
aanslagen blijven plegen en de strijd aanbinden met de Afghaanse
regering. De ondersteuning van de NAVO en zijn partners met de missie
Resolute Support blijft daarom noodzakelijk om de Afghaanse regering zo

1

kst-29521-383
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Zie de artikel 100-brieven uit 2018 (Kamerstuk 27 925, nr. 630), 2017 (Kamerstuk 27 925, nr. 611),
2016 (Kamerstuk 27 925, nr. 601) en uit 2015 (Kamerstuk 27 925, nr. 541) en uit 2014 (Kamerstuk
29 521, nr. 254).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

1

goed mogelijk in staat te stellen zelfstandig de veiligheid in Afghanistan te
verzorgen.
Nederland heeft middels een Train, Advise and Assist (TAA)-programma
een aandeel in de verdere ontwikkeling van de ANDSF. Dit heeft het
afgelopen jaar tot zichtbare resultaten geleid. Het Duits-Nederlands
Special Operations Advisory Team (SOAT) heeft een bijdrage geleverd aan
de training van twee squadrons (A en B) van de Afghan Territorial Force
888 (ATF-888). Deze squadrons worden ingezet om speciale politietaken in
Afghanistan uit te voeren, zoals tijdens de Afghaanse parlementsverkiezingen in oktober vorig jaar. Hierbij worden ze geadviseerd, geassisteerd
en begeleid door het Duits-Nederlandse SOAT.
De Afghaanse regering wil schaarse capaciteiten zoals de Afghan Special
Security Forces (ASSF) flexibeler kunnen inzetten, daar waar de veiligheidssituatie dat vereist. Dat betekent dat eenheden zoals ATF-888 daarom
in staat moeten zijn om, gedurende een beperkte periode, buiten hun
primaire area of operations op te kunnen treden, mocht de veiligheidssituatie hier om vragen. Indien ATF-888 expeditionair wordt ingezet, oftewel
buiten Noord-Afghanistan, dan wil Nederland net als Duitsland deze
ondersteuning kunnen bieden binnen het Duits-Nederlandse SOAT. Op
verzoek vanuit de RS-bevelslijn kan soortgelijke ondersteuning ook
worden verleend aan andere SOAT’s bij hun TAA-activiteiten in Afghanistan. Bij alle operaties van het Duits-Nederlandse SOAT in Afghanistan
gelden dezelfde randvoorwaarden, zoals ten aanzien van de medische
voorzieningen en de beschikbaarheid van vuur- en luchtsteun.
Gronden voor deelneming
De gronden voor de Nederlandse inzet in Afghanistan zijn ongewijzigd.
Onze aanwezigheid in Afghanistan dient de belangen van Afghanistan en
van Nederland.
Internationale steun in Afghanistan blijft benodigd om de geboekte
vooruitgang te bestendigen, zodat Afghanistan niet opnieuw een
vrijhaven wordt voor internationaal terrorisme en een bron van regionale
instabiliteit. Voorts geldt dat verbetering van de veiligheidssituatie in
Afghanistan kan helpen bij het voorkomen van irreguliere migratie naar
Europa.
De Nederlandse inzet in Afghanistan vindt plaats in het kader van de
grondwettelijke taak ter bevordering van de internationale rechtsorde.
Veiligheid is immers een gedeelde opgave van de internationale gemeenschap. Nederland neemt daarbij in nauwe samenwerking met internationale partners zijn verantwoordelijkheid. Bondgenootschappelijke
solidariteit en onze samenwerking met Duitsland spelen in Afghanistan
dan ook eveneens een belangrijke rol.
Politieke ontwikkelingen
Sinds de tweede helft van 2018 spreken de Verenigde Staten onder leiding
van de Speciale Vertegenwoordiger voor Verzoening in Afghanistan,
Zalmay Khalilzad direct met Taliban vertegenwoordigers in Qatar over het
beëindigen van het conflict in Afghanistan. Inmiddels hebben er zes
gespreksrondes plaatsgevonden.
Tijdens deze directe gesprekken is een kaderovereenkomst bereikt,
waarvan de uitwerking kan dienen als basis voor gesprekken over een
vredesakkoord tussen Afghaanse regering en de Taliban. De Taliban
hebben een sterke onderhandelingspositie en hebben tot nu toe dan ook
nauwelijks concessies gedaan. De Taliban zien de gesprekken met
Khalilzad zeer waarschijnlijk als een kans via diplomatieke weg doelen te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

2

bereiken die militair veel kostbaarder zouden zijn. De Taliban nemen de
gesprekken met de VS echter serieus, maar directe gesprekken tussen de
Taliban en de Afghaanse regering worden vooralsnog niet gevoerd. De
komende tijd moet blijken of de Afghaanse regering en de Taliban een
akkoord kunnen bereiken.
De Afghaanse regering heeft een Leadership Council for Reconciliation
opgericht van ongeveer 35 leden, waarvan vijf vrouwen, die gesprekken
moet gaan voeren met de Taliban. In deze raad zitten onder andere Chief
Executive Officer (CEO) Abdullah en voormalig President Karzai. De
Council zal de Afghaanse regering adviseren als vertegenwoordiging van
de bevolking en beslissingen nemen over vrede. Wanneer en of er
intra-Afghaanse onderhandelingen met de Taliban kunnen plaatsvinden is
nog niet bekend. Het intra-Afghaanse overleg dat eerder gepland stond
voor 19 tot 21 april 2019 in Doha is uitgesteld en er is vooralsnog geen
nieuwe datum vastgesteld.
Daarnaast vond van 29 april tot 3 mei 2019 in Kaboel een Consultative
Peace Loya Jirga plaats met ruim 3.200 deelnemers uit heel Afghanistan.
De deelnemers spraken over richtlijnen voor toekomstige intra-Afghaanse
gesprekken met de Taliban. Het is echter onduidelijk hoe breed deze
uitkomsten worden gedeeld omdat verschillende oppositieleden niet
deelnamen.
De Afghaanse regering is daarnaast voornemens om met de landen uit de
regio alsmede andere internationale partners te spreken over het
vredesproces tijdens een Kaboel III bijeenkomst, maar hiervoor is
vooralsnog geen datum vastgesteld.
Zoals recent gemeld aan uw Kamer (Kamerstuk 27 925, nr. 648),
verwelkomt het kabinet deze Amerikaanse inzet en alle inspanningen die
leiden tot een inclusief, intra-Afghaans vredesproces dat gesteund wordt
door de regio. Het is uiteindelijk aan Afghanen zelf om hun vrede vorm te
geven. Nederland zit niet aan tafel in Doha, maar ons land is wel sinds
2001 betrokken bij Afghanistan. We zetten ons daarom in voor een
inclusieve vrede die recht doet aan de offers die Nederland hierbij heeft
gebracht.
Binnen de EU, NAVO en andere internationale fora pleit Nederland voor
een einde aan het geweld en het voorkomen van een vrijhaven voor
terrorisme in Afghanistan. Samen met internationale partners onderstrepen we het belang van een uitkomst van het vredes- en verzoeningsproces waarbij de mensenrechten van alle Afghaanse burgers, inclusief
vrouwen en minderheden, worden beschermd. In dat kader zal Nederland
ook de belangen van slachtoffers van het conflict en een rechtvaardige
vrede blijven benadrukken. Nederland staat hierin niet alleen; ook de
Europese Unie schaart zich achter deze boodschappen.2
Verkiezingen
Op 20, 21 en 27 oktober 2018 vonden in Afghanistan parlementsverkiezingen plaats, na herhaaldelijk uitstel. De Afghanen waren voor het eerst
zelf verantwoordelijk voor de organisatie van en de veiligheid tijdens de
parlementsverkiezingen. Exacte cijfers over de opkomst zijn niet bekend,
maar de Afghaanse regering meldde dat naar schatting 4 miljoen kiezers
van de circa 8,9 miljoen geregistreerde kiezers zijn gaan stemmen in ruim
2

De Raad Buitenlandse Zaken nam op 8 april 2019 Raadsconclusies aan over Afghanistan en de
inspanningen van de EU inzake het politieke proces. Zie ook: https://www.consilium.europa.eu/
en/press/press-releases/2019/04/08/afghanistan-council-adopts-conclusions-on-the-afghanistans-peace-process/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

3

5.000 stembureaus. Daarbij vonden vooral op 20 oktober diverse
geweldsincidenten plaats, alhoewel dit aantal aanzienlijk lager was dan bij
de vorige verkiezingen. De Afghan National Security Defense Forces
(ANDSF) hebben dan ook indrukwekkend werk verricht.
Het verloop van de verkiezingen liet echter te wensen over. Zowel in de
aanloop naar als tijdens de verkiezingsdagen zelf waren er veel
problemen. In totaal zijn er door de Independent Election Complaints
Commission 11.000 klachten geregistreerd. Deze klachten gingen onder
andere over te late opening van stembureaus, onduidelijkheid over het
gebruik van biometrische apparatuur en incomplete kies-en kiezersregistratielijsten. Het nieuwe parlement is op 26 april geïnstalleerd.
De Afghaanse regering wordt ondersteund door de VN-missie in
Afghanistan om de geleerde lessen van de parlementsverkiezingen toe te
passen op de presidentsverkiezingen later dit jaar. De oorspronkelijke
datum voor de presidentsverkiezingen van 20 april 2019 zou volgens de
Afghaanse regering en de oppositie te vroeg komen om de lessen te
implementeren. De presidentsverkiezingen staan nu gepland op
28 september 2019.
Mensenrechten en gendergelijkheid
De mensenrechtensituatie in Afghanistan blijft zorgelijk. Het verbeteren
van de mensenrechtensituatie blijft een proces van de lange adem en is
nauw verbonden met het conflict. De VN-missie in Afghanistan (UNAMA)
meldde dat het aantal burgerslachtoffers in Afghanistan in 2018 ten
opzichte van 2017 is toegenomen. In totaal vielen er in 2018 10.993
burgerslachtoffers (3.804 doden, 7.189 gewonden) tegenover 10.453
burgerslachtoffers in 2017 (3.438 doden, 7.015 gewonden). Ook leven
volgens UNAMA door de verslechtering van de veiligheidssituatie in
Afghanistan meer mensen in armoede en is volgens UNICEF het aantal
kinderen dat in 2018 naar school kan gaan, met name meisjes, gedaald
ten opzichte van 2017. De meest recente cijfers van de Wereldbank zijn
afkomstig uit 2017, maar de rapportages van de genoemde
VN-instellingen laten zien dat de resultaten van de afgelopen 18 jaar niet
onomkeerbaar zijn.
Ontwikkelingen rondom het vredesproces bieden zicht op een mogelijk
einde aan het geweld en kansen voor verbetering van de situatie. Tegelijk
nopen de onderhandelingen tot blijvende aandacht vanuit de internationale gemeenschap voor mensenrechten, en specifieke steun waar het
gaat om het behoud en versterken van de positie van vrouwen, jeugd en
minderheden. Afghaanse vrouwen vanuit het hele land laten hun stem
horen om te bepleiten dat een vredesakkoord niet ten koste mag gaan van
de positie van vrouwen.
Het is daarbij bemoedigend dat inmiddels steeds meer vrouwen dat
vanuit een positie van invloed doen. Zo bekleden meer vrouwen dan ooit
in de Afghaanse geschiedenis leidinggevende posities in ministeries en
bedrijven. Ook werken er steeds meer vrouwen bij de overheid (ongeveer
25%) en in de veiligheidssector (inmiddels 4.800 vrouwen). De steun van
de internationale gemeenschap is in dat opzicht cruciaal. In internationale
fora, zoals de Geneve conferentie van oktober 2018, en tijdens het bezoek
van de Nederlandse mensenrechtenambassadeur aan Afghanistan in
februari 2019 spreekt Nederland zich hier consequent voor uit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

4

Hervormingen en corruptiebestrijding
De Afghaanse regering heeft in 2018 voorzichtige positieve stappen gezet
om hervormingen door te voeren. Afghanistan steeg hierdoor in 2019 van
plek 183 naar de 167 op de doing-business-ranking en kreeg van de
Wereldbank de vermelding top-verbeteraar. Corruptiebestrijding blijft
daarnaast hoog op de agenda staan, bijvoorbeeld door de veroordeling
van meer dan 100 hoge ambtenaren door het in 2017 opgerichte
Anti-Corruption Justice Centre. Mede hierdoor steeg Afghanistan licht op
de Transparency International Index naar plek 172 van de 180. Deze
voorzichtige stijging laat tegelijkertijd zien hoe endemisch corruptie in
Afghanistan is en dat de implementatie van wetgeving cruciaal blijft om
corruptie aan te pakken.
Veiligheid
Sinds 2015 is de veiligheidssituatie in Afghanistan verslechterd, zoals ook
uiteen wordt gezet in het Ambtsbericht van 1 maart jl.3 Het is duidelijk dat
de Afghaanse overheid noch opstandelingen, zoals de Taliban, erin slagen
om het conflict militair te beslechten. Beide partijen blijven militaire druk
op elkaar uitoefenen om steviger te staan in een uiteindelijk onderhandelingsproces.
De Afghaanse regering blijft in staat om de grote steden en de belangrijkste bevolkingscentra onder controle te houden. Op het platteland
echter weten de Taliban aan invloed te winnen en voeren zij dagelijks
acties uit tegen de Afghaanse veiligheidstroepen waarbij veel slachtoffers
vallen. Dankzij hun fysieke controle over het omliggende platteland
kunnen de Taliban invloed uitoefenen op diverse provinciehoofdsteden,
waaronder Maimanah en Kunduz. Ook slagen zij erin om kortstondig,
grootschalige offensieven te voeren zoals in de provincie Ghazni in
augustus 2018. Aanslagen van de Taliban, het in de Taliban opgenomen
Haqqani netwerk en Islamic State in Khorasan Province (ISKP) zetten de
veiligheidssituatie verder onder druk. Daartegenover staat dat de ANDSF
vooral reactief optreden. Er is relatief weinig personeel beschikbaar voor
offensieve operaties, omdat een groot deel van militairen en politieagenten permanent veiligheidsposten langs de hoofdroutes of bij
belangrijke steden en dorpen bezet moet houden.
De Afghaanse overheid wordt hierdoor de afgelopen jaren gedwongen
een proces van hervormingen van de krijgsmacht uit te voeren. Meer dan
drieduizend oudere hoofdofficieren zijn met pensioen gestuurd of
herplaatst op civiele plaatsen om plaats te maken voor jongere, progressievere militairen. Ieder jaar zullen honderden officieren de actieve
militaire dienst verlaten. Dit verjongingsproces, dat gepaard gaat met
verschillende uitdagingen, is een aanzet naar een meer dynamische en
slagvaardiger krijgsmacht. De Afghaanse krijgsmacht wordt uitgedaagd
om pro-actiever op te treden, terwijl zij tegelijkertijd geconfronteerd wordt
met een veerkrachtige tegenstander. Vooral de afgelopen winter heeft de
ANDSF, net als de Taliban, aanhoudend zware verliezen geleden. Vooral
de Taliban, maar ook ISKP, hebben leger en politie voortdurend op
meerdere plaatsen onder druk gezet, waardoor de ANDSF te weinig
troepen beschikbaar heeft. Voortdurend inzet van de ANDSF beperkt
bovendien de ruimte voor trainingen en voor verlof, wat een negatief
effect heeft op het moreel.

3

Zie ook: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/ambtsberichten/2019/03/01/algemeenambtsbericht-afghanistan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

5

Positiever is dat de Afghaanse speciale eenheden bij leger en politie in
staat zijn om het verschil te maken. Wel bestaat juist hierdoor het risico
van overbelasting van deze eenheden omdat ze vanwege hun slagkracht
vaker worden ingezet. De modernisering en ontwikkeling van de
Afghaanse luchtmacht verloopt volgens plan.
Situatie in het Noorden
Het gros van de Nederlandse troepen is actief in Noord-Afghanistan. De
veiligheidssituatie in Noord-Afghanistan heeft zich de afgelopen periode
in dezelfde richting ontwikkeld als in de rest van Afghanistan. De Taliban
voerden bijvoorbeeld in het eerste kwartaal van 2019 bijna dagelijks
(verstorende) aanvallen uit op controleposten en konvooien van de
ANDSF.
De meeste geweldsincidenten waren in Faryab, het westen van Balkh en
de zogenaamde Kunduz-Baghlan corridor. In deze gebieden hebben de
Taliban het initiatief en winnen zij terrein. Gedurende het najaar van 2018
en de daaropvolgende wintermaanden leden de ANDSF in het noorden
van Afghanistan aanhoudend zware personele en materiele verliezen.
Islamic State Khorasan Province
De Islamic State Khorasan Province (ISKP) heeft de afgelopen twaalf
maanden aanzienlijke verliezen geleden door de aanhoudende luchtaanvallen van de coalitie en gevechten met de Taliban. Daarnaast werden
onder andere in de stad Kaboel tientallen ISKP-strijders en facilitators
gearresteerd door Afghaanse veiligheidsinstanties.
Ondanks deze verliezen heeft ISKP nog steeds een machtsbasis in de
oostelijke provincie Nangarhar. Bovendien lijkt de groepering in de
provincie Kunar, eveneens in het oosten van Afghanistan, meer voet aan
de grond te krijgen. In deze provincies was en is de controle van de
Taliban en de Afghaanse overheid relatief zwak. Naast Oost-Afghanistan
zijn er ook gebieden in het westen en noorden van het land waar
sympathie bestaat voor ISKP. In deze regio’s controleert ISKP echter geen
grondgebied zoals dat in Nangarhar en Kunar wel het geval is.
ISKP is het meest actief en dreigend in de hoofdstad Kaboel en in en nabij
Jalalabad, de hoofdstad van de provincie Nangarhar. Op deze locaties
voert de groepering regelmatig (hit-and-run) aanvallen, aanslagen en
liquidaties uit, waaronder complexe zelfmoordaanslagen. Deze acties
worden vaak voorbereid vanuit Nangarhar en ondersteund door cellen en
facilitators ter plaatse. De veelal nietsontziende bloedige aanslagen van
ISKP in Kaboel en Jalalabad zijn voornamelijk gericht op de Afghaanse
overheid en minderheden zoals sjiieten en soms hindoes.
Ontwikkelingssamenwerking
Nederland levert sinds 2001 een substantiële bijdrage aan de ontwikkeling
van Afghanistan. Deze bijdrage sluit aan op de prioriteiten die de
Afghaanse autoriteiten in samenwerking met de internationale gemeenschap hebben vastgelegd in het Afghanistan National Peace and
Development Framework (ANPDF) en de National Priority Programs
(NPPs).
Inzichtelijk maken van voortgang
Op 27 en 28 november 2018 vond in Geneve de Ministeriële Afghanistan
Conferentie plaats. Tijdens de conferentie spraken Afghanistan en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

6

internationale donoren over de sociaaleconomische ontwikkeling van
Afghanistan. Indicatoren om de gezamenlijk vastgestelde ontwikkelingsdoelen te meten zijn vastgesteld in het Geneva Mutual Accountability
Framework (GMAF)4, de opvolger van de in 2016 in Brussel overeengekomen Self-Reliance Through Mutual Accountability Framework (SMAF).
In aanloop naar de conferentie werd duidelijk dat tien van de 24 indicatoren uit de SMAF volledig zijn behaald. Vier indicatoren zijn voor 75%
behaald, de rest voor 50% of minder. Zo heeft Afghanistan onder andere
een anti-corruptie strategie ontwikkeld en vijf van de zogenoemde
«inkomende genererende» ministeries rapporteren sindsdien over de
implementatie van de strategie. Ook heeft Afghanistan progressie geboekt
op het doorvoeren van IMF-hervormingen. De doelen die niet volledig
behaald waren, waaronder de implementatie van het Nationale Actie
Programma 1325, zijn opgenomen in de GMAF met een aangescherpte
target. Hoewel tien indicatoren niet volledig zijn behaald, staat Afghanistan er sociaaleconomisch aanzienlijk beter voor dan 18 jaar geleden en
blijft Afghanistan zich ontwikkelen. Nederland heeft in Genève de
voortgang verwelkomd, maar gewezen op de actievere inzet die de
Afghaanse overheid dient te plegen bij het bevorderen en het intensiveren
van de inzet voor gelijke rechten van mannen en vrouwen en het
tegengaan van corruptie.
Donorcoördinatie
De Nederlandse bijdrage aan de wederopbouw van Afghanistan is
onderdeel van een internationale inspanning. Coördinatie van deze
inspanningen is van groot belang met het oog op effectiviteit van de inzet.
Zo leidt het Afghaanse Ministerie van Financiën sectorale dialogen om
alle internationale inspanningen bij elkaar te brengen en voortgang te
meten.
Ook coördineert Nederland direct met internationale partners, onder
andere binnen het Nordic+ verband. Dit is een samenwerkingsverband
van Denemarken, Finland, Noorwegen, Zweden en Nederland. Coördinatie vindt ook plaats in de EU. Nederland levert via de EU een belangrijke
bijdrage aan de ontwikkeling van Afghanistan. Binnen het ontwikkelingssamenwerkingsinstrument van de EU is 1,4 miljard euro beschikbaar voor
Afghanistan voor de periode 2014–2020. De programmering van de EU
richt zich onder andere op het versterken van de landbouwsector, de
gezondheidszorg en de rechtsstaat, waarbij gender een dwarsdoorsnijdend thema is.
Nederlandse accenten
De focus van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking met Afghanistan als onderdeel van het geïntegreerde Afghanistanbeleid is
ongewijzigd. Speciale aandacht blijft uitgaan naar het speerpunt
Veiligheid en Rechtsorde en gender is binnen het gehele programma een
dwarsdoorsnijdend thema. Nederlandse inspanningen zijn onder meer
gericht op het versterken van de rechtstaat in Noord-Afghanistan.
Ook ondersteunt Nederland vanuit het Addressing Root Causes (ARC)fonds projecten die gericht zijn op bevordering van de toegang tot
basisvoorzieningen voor kwetsbare bevolkingsgroepen in Afghanistan en
bevordering van de werkgelegenheid voor jonge Afghanen. Deze
projecten worden uitgevoerd door Cordaid en Norwegian Refugee Council
4

Een overzicht van alle GMAF afspraken is te vinden via https://unama.unmissions.org/sites/
default/files/gmaf_final_26_nov_2018.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

7

in samenwerking met andere organisaties. Tevens financiert Nederland
een programma van de Aga Khan Foundation, dat zich richt op economische ontwikkeling van gemeenschappen met bijzondere aandacht voor
vrouwen. De Aga Khan Foundation heeft een zeer goede reputatie in
Afghanistan en werkt direct met lokale gemeenschappen. Ten slotte
ondersteunt Nederland projecten van het World Food Programme (WFP)
in Afghanistan. Deze projecten richten zich op het bieden van een
inkomen en toekomstperspectief en beogen tevens bij te dragen aan het
voorkomen van irreguliere migratie binnen Afghanistan en naar andere
landen. Terugkeerders en ontheemden zijn bovendien onderdeel van de
doelgroep van het WFP.
Naast de focus op Veiligheid en Rechtsorde inventariseert Nederland of
(extra) inzet op water en landbouw en Private Sector Development
toegevoegde waarde heeft. De Nederlandse Ontwikkelingsbank FMO heeft
op dit moment EUR 13 miljoen in Afghanistan geïnvesteerd.
Humanitaire hulp
De humanitaire situatie in Afghanistan verslechterde in 2018, onder
andere als gevolg van aanhoudende droogte. Het aantal mensen in
Afghanistan dat voedsel-onzeker was steeg mede daardoor snel.
Nederland droeg in 2018 via diverse kanalen bij aan humanitaire
hulpverlening in Afghanistan.
Nederland besteedde meer dan de helft van het wereldwijde humanitaire
budget (totaal 220 miljoen euro in 2018) via ongeoormerkte bijdragen aan
de belangrijkste humanitaire VN-organisaties en het Internationale Comité
van het Rode Kruis. Hiermee zijn deze organisaties in staat om snel en
flexibel in te springen op humanitaire noden waar die zich voordoen,
onder andere in Afghanistan.
Daarnaast droeg Nederland via de Dutch Relief Alliance, een consortium
van Nederlandse NGO’s, 5,7 miljoen euro bij aan hulpverlening in
Afghanistan. Tot slot werd via het Wereldvoedselprogramma van de VN
3 miljoen euro beschikbaar gesteld voor hulpverlening ten gevolge van de
grote droogte in Afghanistan.
LOTFA
Nederland ondersteunt het Law and Order Trust Fund for Afghanistan
(LOTFA) sinds 2002. LOTFA richt zich enerzijds op de verdere professionalisering van het Afghaanse politieapparaat en het Afghaanse Ministerie
van Binnenlandse Zaken. Anderzijds wordt het fonds ingezet voor de
salarisbetaling aan agenten. De jaarlijkse bijdrage van 15 miljoen euro is
een belangrijk onderdeel van het Nederlandse geïntegreerde beleid in
Afghanistan en het OS-speerpunt Veiligheid en Rechtsorde.
Bij de inzet voor de wederopbouw van Afghanistan hanteert Nederland
strikte voorwaarden en zet het kabinet in op uitgebreide monitoring. Zoals
aan de Tweede Kamer gemeld (Kamerstuk 27 925, nr. 611) besloot
Nederland in 2017 om de bijdrage aan LOTFA tijdelijk op te schorten,
omdat het programma een groot kasoverschot had en omdat uit
voorlopig onderzoek van de Wereldbank bleek dat een aantal agenten dat
salarisbetaling ontving, niet kon worden geverifieerd. Als co-voorzitter
van de Oversight and Coordination Body en lead donor van LOTFA heeft
Nederland het voortouw genomen om hier verandering in aan te brengen.
Sinds april 2018 worden uit het LOTFA alleen salarissen aan personeel
betaald dat is geverifieerd aan de hand van biometrische gegevens (zie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

8

Kamerstuk 27 925, 630). Vervolgens zijn mede dankzij Nederlandse
inspanningen in november 2018 nieuwe terms of reference voor het fonds
aangenomen. Hiermee kan LOTFA worden ingezet voor een bredere,
geïntegreerde hervorming van de gehele Afghaanse justitie-keten (politie,
OM, rechterlijke macht en gevangeniswezen), en het resterende kasoverschot effectief en duurzaam kan worden aangewend.
Hiermee zijn de redenen voor opschorting van de bijdrage weggenomen.
Nederland heeft daarom besloten om in 2019 conform eerdere toezegging
15 miljoen euro aan LOTFA bij te dragen. Nederland vraagt binnen LOTFA
specifiek aandacht voor de rol van vrouwen binnen de Afghaanse politie.
Het gaat dan zowel om aantallen als om het waarborgen van hun
veiligheid. Meer vrouwen bij de politie verlaagt de drempel voor vrouwen
om naar de politie te gaan en aangifte te doen van bijvoorbeeld huiselijk
geweld.
Samenwerking op het gebied van migratie
Afghanistan is een van de belangrijkste herkomstlanden voor Nederland
en Europa voor wat betreft de asielinstroom. De meerderheid van de
asielaanvragen wordt zowel in Nederland als elders in de EU afgewezen.
Daarom is de Afghaanse medewerking aan (gedwongen) terugkeer
noodzakelijk. Het kabinet blijft dit op politiek niveau bij de Afghaanse
regering aankaarten, zowel bilateraal als in EU-verband.
De bilaterale terugkeersamenwerking is arbeidsintensief en leidt
vooralsnog tot onvoldoende resultaat. In 2018 werd met medewerking
van de Afghaanse autoriteiten de terugkeer gerealiseerd van ongeveer
twintig Afghanen op gedwongen basis en van ongeveer dertig Afghanen
op vrijwillige basis. Het betreft een fractie van het totale aantal Afghanen
dat vanuit Nederland zou moeten terugkeren. Een belangrijke uitdaging
vormt het realiseren van adequate opvang in Afghanistan voor alleenstaande minderjarige asielzoekers, waarvan er relatief veel in Nederland
verblijven. In EU-verband wordt Afghanistan ondersteund bij het bieden
van opvang voor vluchtelingen, binnenlands ontheemden en terugkeerders. Hierbij is tevens aandacht voor de grote aantallen terugkeerders
uit de regio, met name uit Pakistan en Iran, die gastgemeenschappen en
voorzieningen onder druk zetten.
In 2019 starten daarnaast twee meerjarige projecten met Nederlandse
financiering in Afghanistan met als doel potentiële migranten in staat te
stellen een goede afweging te maken van de risico’s van irreguliere
migratie en de mogelijke legale en veilige alternatieven. Voor de
uitvoering van deze programma’s zijn de organisaties Internews en
Danish Refugee Council verantwoordelijk.
Mandaat
Resolute Support Mission
Op voorstel van de commandant van Resolute Support heeft de
NAVO-verschuivingen aangebracht in de missie om te komen tot meer
een adaptieve, expeditionaire en doelgerichte organisatie. Zo wordt de
personele bezetting van het hoofdkwartier van Resolute Support per 1 juli
2019 teruggebracht en zal Train, Advise and Assist (TAA) binnen de
verschillende regio’s worden uitgevoerd waar de behoefte bij de
Afghaanse strijdkrachten het grootst is.
Separaat van de genoemde ontwikkelingen binnen Resolute Support, is
de internationale staf van de NAVO een prudente planning gestart voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

9

mogelijke post-conflict scenario’s. De Bondgenoten hebben hiertoe een
opdracht gegeven in verband met de ontwikkelingen op het politieke
spoor.
Rechtsgrond
De rechtsgrond voor Resolute Support wordt gevormd door de expliciete
schriftelijke instemming van Afghanistan, vervat in de Status of Forces
Agreement tussen Afghanistan en de NAVO. Dit document geldt tot 2024.
Mandaat Resolute Support
Het mandaat van Resolute Support is conditions-based. De betrokkenheid
van de NAVO wordt vastgesteld op basis van de mate waarin de ANDSF
aan de gestelde voorwaarden voor zelfstandigheid voldoet.
Deelnemende landen
In totaal nemen 39 landen deel aan Resolute Support, waarvan er 21 in
Train, Advise, Assist Command-North (TAAC-N) zijn vertegenwoordigd.
Invloed
Als lid van de NAVO oefent Nederland invloed uit op de vorm en
uitvoering van Resolute Support (RS). Daarnaast zijn de stafofficieren in
de hoofdkwartieren van RS en TAAC-N op dagelijkse basis betrokken bij
de uitvoering, planning en besluitvorming ter plaatse.
Militaire aspecten van Nederlandse bijdrage aan Resolute Support
Nederlandse bijdrage en vereist militair vermogen
De huidige Nederlandse inzet bedraagt, onderverdeeld in drie delen,
ongeveer 160 militairen:
1. Conventionele eenheden in TAAC-N: circa 95 militairen, waaronder
adviseurs, medische staf, force protection en logistieke ondersteuning.
2. Conventionele eenheden in het NAVO-hoofdkwartier in Kaboel: circa
11 militairen en vier politiefunctionarissen.
3. Special Operations Forces in TAAC-N: circa 50 militairen.
Wijze van optreden conventionele Nederlandse eenheden in TAAC-N
De Nederlandse bijdrage aan TAAC-N is gericht op de verzelfstandiging
van de ANDSF. In samenwerking met de andere deelnemers aan TAAC-N
zetten Nederlandse adviseurs zich in om Afghaanse eenheden te trainen,
te assisteren en te adviseren (TAA). Een adviseur voert doorgaans 6
TAA-taken per week uit. Onder een TAA-taak wordt een ochtend of
middag verstaan waarbij de adviseur ter plaatse advies geeft aan een
Afghaanse functionaris. In 2018 zijn door de Nederlandse adviseurs zo’n
1.500 taken uitgevoerd. TAA vindt onder andere plaats op het gebied van
operationele planning, logistiek, bedrijfsvoering en gender. TAAC-N
opereert in de negen noordelijke provincies van Afghanistan onder leiding
van Framework Nation Duitsland. De Nederlandse eenheden binnen
TAAC-N maken gebruik van Duitse voertuigen en bijbehorend materieel.
Zij opereren het overgrote deel van de tijd in de provincie Balkh, nabij
Mazar-e Sharif en incidenteel in Kunduz of enkele andere provincies in het
noorden van Afghanistan.
Zo is op verzoek van de commandant van TAAC-N het Nederlandse Force
Protection peloton dat geplaatst is in Mazar-e Sharif, van 6 april tot 4 mei

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

10

2019 ingezet op het vliegveld van Maimanah, in de provincie Faryab. Dit
ter ondersteuning van een team van RS-adviseurs dat daar training gaf
om het leiderschap van specifieke Afghaanse landmachteenheden ter
plaatse op een hoger niveau te brengen ten einde hen beter in staat te
stellen zelfstandig de veiligheid in de regio te handhaven. Het Nederlandse personeel voerde in de zogenaamde safe haven beveiligingstaken
uit en trad eveneens op als Guardian Angel voor de trainers. Dit vond
plaats op het vliegveld van Maimanah en conform de reguliere werkzaamheden in Mazar-e Sharif.
Wijze van optreden conventionele eenheden in Kaboel
Vanaf januari 2019 zijn zes functionarissen van de Koninklijke
Marechaussee (twee personen) en de Nationale Politie (vier personen)
toegevoegd aan het Police Institutional Advisory Team (PIAT) van het
hoofdkwartier Resolute Support. Door de optimalisatie van het hoofdkwartier Resolute Support zullen enkele functionarissen van werklocatie
wisselen of krijgen een andere functie. Een Nederlandse functie is
opgeheven.
De Nederlanders in Kaboel worden in hun dagelijkse behoeften grotendeels ondersteund door de NAVO, onder andere op het gebied van
transport, logistiek, medische ondersteuning en bescherming.
Wijze van optreden Special Operations Forces
Nederland levert sinds juli 2018 een bijdrage aan het Duits-Nederlandse
Special Operations Advisory Team (SOAT) in Mazar-e Sharif. In de eerste
maanden werd de invulling van het SOAT verder afgestemd met de
Duitsers en werd bijgedragen aan de training van het A-squadron van de
Afghan Territorial Force (ATF)-888. In september 2018 zijn het eerste
squadron van ATF-888 en het eerste gedeelte van de staf operationeel
geworden. Vanaf dat moment zijn TAA-activiteiten uitgevoerd met het
A-squadron en is tevens bijgedragen aan de training van het B-squadron.
Het ging hierbij om een instructieprogramma voor ongeveer 60 cursisten.
Het Duits-Nederlandse SOAT heeft het A-squadron begeleid bij diverse
operaties, waaronder de ondersteuning aan de parlementsverkiezingen
van 20 oktober 2018. Daarnaast heeft ATF-888 ook onafhankelijke
operaties uitgevoerd. Gedurende deze periode is door de Afghaanse Crisis
Response Unit 222 ondersteuning geleverd in de vorm van kennisoverdracht aan ATF-888. Vanaf april 2019 maakt ook B-squadron deel uit van
ATF-888. Naast de TAA-activiteiten met ATF-888 zal het Duits-Nederlandse
SOAT de komende tijd ook de verdere training van het C-squadron bij de
Special Police Advanced Training Wing ondersteunen
Uw Kamer is op 12 december 2018 geïnformeerd dat in 2019 naar
verwachting speciale politie-eenheden uit andere delen van Afghanistan
tijdelijk worden ingezet in Noord-Afghanistan indien de situatie daar om
vraagt (Kamerstuk 28 676, nr. 307). Nederlandse trainers, kunnen, net als
de Duitse trainers, ondersteuning verlenen aan deze eenheden in geval
van inzet in Noord- Afghanistan. Daarmee is voorkomen dat er een
verschil ontstaat in de ondersteuning die de Nederlandse en Duitse
trainers binnen het SOAT kunnen leveren. Het betreft hier met de ATF 888
vergelijkbare eenheden die zijn gestationeerd in andere delen van het land
en daar ondersteund worden door RSM-partners zoals Noorwegen of het
Verenigd Koninkrijk.
De Afghaanse regering wil schaarse capaciteiten zoals de Afghan Special
Security Forces (ASSF) flexibeler kunnen inzetten, daar waar de veilig-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

11

heidssituatie dat vereist. Het General Command of Police Special Units
(GCPSU) heeft aangegeven dat eenheden zoals ATF-888 daarom in staat
moeten zijn om, gedurende een beperkte periode, buiten hun primaire
area of operations op te kunnen treden, mocht de veiligheidssituatie hier
om vragen. Afghaanse eenheden zoals ATF-888 hebben bij zogenoemde
«expeditionaire inzet» belang bij ondersteuning van hun internationale
partnereenheid bij de voorbereiding, de ontplooiing, de operatie ter
plaatse en de verplaatsing terug.
Indien ATF-888 expeditionair wordt ingezet, dus buiten NoordAfghanistan, dan wil Nederland net als Duitsland deze ondersteuning
kunnen bieden binnen het Duits-Nederlandse SOAT. Op verzoek vanuit de
RS-bevelslijn kan soortgelijke ondersteuning ook worden verleend aan
andere SOAT’s bij hun TAA activiteiten in Afghanistan. Bij alle operaties
van het Duits-Nederlandse SOAT in Afghanistan gelden dezelfde
randvoorwaarden, zoals ten aanzien van de medische voorzieningen en
de beschikbaarheid van vuur- en luchtsteun.
Bijdrage aan Afghan National Army (ANA) Trust Fund
Via het ANA Trust Fund leveren 33 NAVO-bondgenoten en partners
financiële assistentie aan de Afghaanse regering bij investeringen in de
verdere verzelfstandiging van de Afghaanse veiligheidssector. Nederland
heeft een bijdrage van 5 miljoen euro per jaar uit het Stabiliteitsfonds
toegezegd aan het fonds tot 2024. Mede vanwege de opschorting van de
Nederlandse bijdrage aan het Law and Order Trust Fund, heeft Nederland
in 2018 een additionele bijdrage van 2 miljoen euro geleverd. Met de
Nederlandse bijdrage zijn onder andere geletterdheidtrainingen voor de
Afghan Special Security Forces (ASSF) en medische voorzieningen voor
de ANDSF gefinancierd.
Gevolgen voor veiligheid in Nederland
De (intensivering van de) Nederlandse bijdrage aan Resolute Support
heeft op dit moment geen gevolgen voor het dreigingsbeeld in Nederland.
Verhoogde (media-) aandacht voor de Nederlandse inzet in Afghanistan
kan hier verandering in brengen, zeker in het geval van incidenten. Indien
sprake is van een verhoging van de dreiging zal uw Kamer hierover via de
geëigende kanalen worden geïnformeerd.
Bevelstructuur
De reguliere adviseurs in TAAC-N zijn ingebed in de multinationale
eenheden van TAAC-N.
Het SOAT valt binnen Resolute Support onder het NATO Special Operations Component Command Afghanistan (NSOCC-A). Dit hoofdkwartier
heeft de leiding over alle speciale operaties met Afghaanse partnereenheden die worden uitgevoerd in opdracht van de Afghaanse Ministeries
van Binnenlandse Zaken en Defensie.
Om de uitgebreide Nederlandse aanwezigheid te ondersteunen is een
contigentscommando (CONTCO) opgericht als belangenbehartiger van de
Commandant der Strijdkrachten (CDS). Het CONTCO treedt op als red
card holder voor de reguliere Nederlandse bijdrage. De commandant NLD
SOCOM fungeert namens de CDS als red card holder voor de Nederlandse Special Operations Forces.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

12

Risico’s
Veiligheid
De veiligheidssituatie in Afghanistan staat onder druk door de opstandelingen. Afghaanse overheidsinstanties, veiligheidstroepen, maar ook
coalitietroepen in en rondom Mazar-e Sharif zijn doelwitten voor
dergelijke aanvallen. Raketaanvallen, (zelfmoord)aanslagen, of insider
attacks blijven mogelijk. Er is voor de Nederlandse adviseurs dan ook
altijd sprake van uitgebreide voorzorgsmaatregelen en beveiliging. De
Nederlandse militairen zijn getraind en uitgerust om met deze dreiging te
kunnen omgaan.
Zoals bij uw Kamer bekend is, geldt daarnaast voor het Duits-Nederlandse
SOAT dat de Afghaanse speciale eenheden die zij begeleiden uiteindelijk
risicovolle acties moeten uitvoeren, zoals High Risk Arrests en het
optreden bij High Profile Attacks.Zij moeten daarbij ook hoog in het
geweldsspectrum kunnen optreden. Hierdoor kan een grotere dreiging
uitgaan tegen de Afghaanse eenheid en hun begeleiders. Hoewel
eenheden van Resolute Support niet offensief optreden (non-combat
missie), mogen zij wel zichzelf en de Afghaanse eenheid verdedigen als
sprake is van een vijandelijke daad of het voornemen daartoe (hostile act,
hostile intent). De reactie moet te allen tijde proportioneel zijn.
Tijdens operaties zorgen onbemande systemen voor zicht op de
omgeving voor de veiligheid van de eenheid. In geval van uiterste
noodzaak tot zelfverdediging kan een Joint Terminal Attack controller
(JTAC) van het Nederlandse SOAT doelen aanwijzen die met luchtsteun
van coalitiepartners kunnen worden uitgeschakeld.
Mission safety capaciteit is toegevoegd aan het CONTCO vanaf april 2019
en ondersteunt de detachementen bij het identificeren van de risico’s die
zijn verbonden aan het gebruik van de faciliteiten, voorzieningen,
middelen en materieel, die de militairen ter beschikking hebben.
Daarnaast ondersteunt deze veiligheidsfunctionaris bij het toezicht
houden op de beheersing van onderkende risico’s.
Medisch
Als gevolg van de aanwezigheid van ziektes, lokale hygiënische omstandigheden en extreme klimatologische omstandigheden, zijn de gezondheidsrisico’s vooral in de zomermaanden hoog. Door aanvullende
voorbereidende en preventieve maatregelen worden deze gezondheidsrisico’s zo klein mogelijk gehouden.
Vooral in de wintermaanden is sprake van ernstige luchtvervuiling in MeS
en Kaboel. In Kaboel is al eerder gemeten en zijn maatregelen genomen
om deze overlast te verminderen (gedragsprotocol, maskers en luchtzuiveringsapparatuur). In MeS vinden metingen plaats. Op basis van de
uitslagen van deze metingen zullen maatregelen worden genomen.
De medische verzorging wordt zowel door eigen als door partnervoorzieningen geleverd. In alle gevallen is de garantie van tijdige medische zorg
een voorwaarde voor militaire operaties. In MeS is binnen TAAC-N een
Nederlandse arts op de internationale Role 1 aanwezig voor eerstelijns
zorg en een Role 2 enhanced medische faciliteit, met een Nederlands
chirurgisch team, voor levensreddende chirurgie. Voor gewondentransport beschikt men over diverse gepantserde voertuigen en
MEDEVAC-helikopters.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

13

Het SOAT heeft personeel met een aanvullende medische opleiding in de
gelederen. Medische afvoer wordt per operatie gepland met de daarvoor
beschikbare middelen Een patiënt krijgt behandeling van een Forward
Surgical Team, van het Role 2 op kamp Marmal of van een Damage
Control Surgery Unit (DCSU) elders. Hiermee is voorzien in de benodigde
medische capaciteit om te kunnen voldoen aan tijdige medische zorg.
In Kaboel is op diverse plaatsen (HQ en NKC) een Role 1 ingericht door
een partnerland. En op het vliegveld een multinationale Role 2 (HKIA).
Tijdens verplaatsingen naar de advieslocaties wordt zorg verleend door
(para)medisch personeel (MEDIC of CLS) ingedeeld bij de KSF en medisch
personeel van de Quick Reaction Force (QRF).
Inlichtingenpositie
Ter ondersteuning van force protection beschikt het SOAT over een eigen
inlichtingencapaciteit. Deze is ingebed in de bredere inlichtingenorganisatie van Resolute Support. Op basis van de gegevens vanuit die
inlichtingenorganisatie en de beoordeling van de eigen inlichtingencapaciteit kan het voorkomen dat activiteiten niet of anders worden
uitgevoerd.
Gevolgen voor de gereedheid en de geoefendheid
Vanwege de komst van het SOAT is de ondersteuning van de Nederlandse
bijdrage aan Resolute Support uitgebreid (zowel qua logistiek, force
protection als medische ondersteuning). Ook is er een contingentscommando (CONTCO) opgericht. Deze uitbreiding komt grotendeels uit
eenheden van het Commando Landstrijdkracht (CLAS). De missie heeft
ondanks de kleine schaal, maar vanwege het langdurige karakter, een
significante impact op schaars technisch en specialistisch personeel bij
het CLAS.
Het SOAT is flexibel in opzet en ondersteunt en begeleidt de Afghan
Special Security Forces (ASSF) met een train-the-trainer benadering. De
taakstelling en grootte van de Special Operations Forces-eenheid maakt,
dat de missie past in het operationeel gereedstellingstraject van de
Nederlandse Special Operations Forces.
Financiën
De Nederlandse deelname aan Resolute Support heeft in 2018 totaal
ongeveer 18 miljoen euro gekost. Voor de additionele uitgaven m.b.t. de
Nederlandse inzet in Afghanistan in 2019 is momenteel 39 miljoen
geraamd. De verhoging van 10 miljoen euro ten opzichte van de eerdere
begroting van 2019 heeft te maken met de operationele behoeften van het
SOAT en nieuwbouw van het kamp. De totale raming omvat naast de
voortzetting van de conventionele trainingsmissie en de inzet van het
SOAT en het PIAT ook de uitgaven in het kader van de bouw van het SOAT
kamp en de daaraan gerelateerde personele exploitatie van ca.
18,5 miljoen euro. In de eerste paar maanden van 2019 is ongeveer
8,6 miljoen euro van het budget gerealiseerd. Het merendeel van de
uitgaven voor de bouw van het logistieke complex en het SOAT-kamp
worden conform de bouwplanning in de tweede helft van 2019 verwacht.
De additionele uitgaven worden gefinancierd uit het Budget Internationale
Veiligheid (BIV) voor crisisbeheersingsoperaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

14

De Nederlandse bijdrage aan de ontwikkeling van Afghanistan wordt in
2020 geconsolideerd circa 50 miljoen euro per jaar. Deze uitgaven worden
gefinancierd uit de begrotingen van Buitenlandse Zaken en voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok
De Minister van Defensie,
A.Th.B. Bijleveld-Schouten
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
S.A.M. Kaag
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 521, nr. 383

15