Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

Nr. 148

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 juli 2012
Tijdens het VAO van 15 februari jl. (Handelingen II 2011/12, nr. 54, item 2,
blz. 2–5), in vervolg op het AO over een aantal onderwerpen betreffende
de rechtspraak op 1 februari jl. (Kamerstuk 29 279, nr. 139), is een aantal
moties ingediend. Het gaat om de volgende onderwerpen:
Ë Toetsing kwaliteit van vonnissen (motie lid Gesthuizen)1
Ë Klachtenprocedure (motie lid Schouw c.s.)2
Ë Wrakingsprocedure (motie leden Schouw en Berndsen)3.
De motie over toetsing kwaliteit vonnissen en de motie over de wrakingsprocedure zijn aangehouden nadat ik uw Kamer heb toegezegd daarover
een brief te zullen schrijven. De motie over de klachtenprocedure is
aangenomen. Voorts heb ik tijdens voornoemd AO toegezegd het voorstel
van het lid Berndsen om burgers in te zetten als lekenrechters en het
voorstel van het lid Çörüz om te komen tot een pool van deskundigen
(juristen) die de rechterlijke macht bijstaan te verkennen.
Zoals afgesproken ben ik over deze onderwerpen met de Raad voor de
rechtspraak in overleg getreden. In deze brief doe ik hierover verslag.
Toetsing kwaliteit van vonnissen

Kamerstukken II 2011/12, 29 279, nr. 137.
Kamerstukken II 2011/12, 29 279, nr. 135.
3
Kamerstukken II 2011/12 29 279, nr. 136.

In bovengenoemde motie van het lid Gesthuizen wordt de regering
verzocht met de Raad voor de rechtspraak in overleg te treden over de
instelling van een commissie voor interne periodieke toetsing van de
kwaliteit van vonnissen en de Kamer daarover te informeren.
Vanuit de gerechten was reeds naar aanleiding van de eerste visitatieronde in 2008 de wens geuit om de kwaliteit van vonnissen te toetsen.
Dan zou de kwaliteit van vonnissen als zodanig deel gaan uitmaken van
de beoordeling tijdens de visitatieronde. In 2010 heeft de Rechtspraak bij
wijze van experiment in de civiele handelssector een kwaliteitstoetsing
ontworpen in de vorm van «peer review». Door de instelling van een
onafhankelijke commissie van vooraanstaande juristen, waarin ook
advocaten zitting hadden, is een toetsingskader voor civiele handelsvonnissen ontwikkeld. Het toetsingskader voorziet in kwaliteitscriteria met

kst-29279-148
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 279, nr. 148

1
2

1

betrekking tot de instructie van de zaak, vaststelling van relevante feiten,
juridische beoordeling, motivering en beslissing, inkleding van het vonnis,
aanvaardbaarheid van het vonnis en het vonnis in zijn geheel. Op basis
van de ervaringen van dit experiment bij de sector civiel is de kwaliteitstoetsing verbreed naar de andere sectoren. Het experiment van «peer
review» waarbij een onafhankelijke commissie een groot aantal vonnissen
analyseert en beoordeelt op basis van kwaliteitscriteria is geslaagd voor
wat betreft de vereiste juridisch-technische kennis, de vereiste ervaring
met analyse van dossiers, het leereffect van toetsing door deskundige
juristen en de waarde die daaraan door rechters wordt toegekend. Tijdens
het experiment is echter gebleken dat een brede toepassing van deze
methode te kostbaar en te tijdrovend is voor de rechtspraak. De inrichting
van een dergelijke op peer review gebaseerde commissie voor alle
rechtsgebieden acht de Rechtspraak om die reden zelf niet reëel.
Inmiddels is wel een pilot kwaliteitstoetsing vonnissen gestart waarin
wordt bezien welke rol gerechtshoven hierin kunnen vervullen.
Het is de bedoeling van de Rechtspraak zelf dat de kwaliteit van vonnissen
periodiek wordt getoetst en dat de resultaten van die toetsing worden
meegenomen in de visitatie van de gerechten en daarmee deel uitmaken
van het kwaliteitssysteem van de Rechtspraak. De toetsing van kwaliteit
van vonnissen zou alle rechtsgebieden moeten omvatten en deze toetsing
zou moeten worden afgerond in het jaar voorafgaand aan de vierjaarlijkse
visitatie. Bij een succesvolle uitkomst van de pilot binnen de gerechtshoven zal begin 2013 worden besloten of in dat jaar een kwaliteitstoetsing
van civiele vonnissen plaats kan vinden, voorafgaand aan de visitatie in
2014. De visitatiecommissie is voornemens de uitkomsten van de toetsing
van de kwaliteit van vonnissen mee te nemen in haar onderzoek en tevens
de toetsingspraktijk van de gerechten te evalueren. De uitkomsten van de
visitatie worden evenals de uitkomsten van de kwaliteitstoetsing
openbaar gemaakt. Uiteindelijk is het de bedoeling om aan de hand van
de kwaliteitstoetsing van vonnissen, de kwaliteitsvisitatie en de waarderingsonderzoeken op permanente basis inzicht te verkrijgen in de kwaliteit
van rechtspraak en de wijze waarop deze verder verbeterd kan worden.
Ik kan mij vinden in deze systematiek en meen dat de Rechtspraak op deze
manier een effectieve en efficiënte invulling geeft aan de wens om de
kwaliteit van vonnissen periodiek te toetsen.
Klachtenprocedure
In bovengenoemde motie over de klachtenprocedure gaven de leden aan
dat klachten over gedragingen van rechters worden behandeld door het
gerecht waar zij werkzaam zijn en is overwogen dat dit de schijn van
partijdigheid kan wekken. De regering is dan ook verzocht te onderzoeken
hoe de behandeling van dergelijke klachten zo kan worden aangepast dat
de onpartijdigheid en daarmee de onafhankelijkheid beter is gewaarborgd
en de Kamer daarover te informeren.
Voorop zij gesteld dat artikel 116, vierde lid, van de Grondwet bepaalt dat
toezicht op de ambtsvervulling door leden van de rechterlijke macht met
rechtspraak belast, wordt uitgeoefend door leden van rechterlijke macht
met rechtspraak belast. Onder toezicht in laatstbedoelde zin dient blijkens
de wetsgeschiedenis betreffende artikel 116, vierde lid, nadrukkelijk ook
klachtrecht te worden gerekend. Met het oog hierop kan de behandeling
van klachten betreffende gedragingen van rechters niet worden toebedeeld aan een instantie buiten de rechtsprekende macht. Klachten over
gedragingen van rechterlijke ambtenaren met rechtspraak belast kunnen
overigens, na de interne klachtbehandeling door het gerechtsbestuur,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 279, nr. 148

2

ingevolge de Wet op de rechterlijke organisatie worden voorgelegd aan
de (procureur-generaal bij) de Hoge Raad.
Het voorgaande betekent niet dat het onmogelijk is om in het proces van
behandeling van klachten over met rechtspraak belaste leden van de
rechterlijke macht componenten in te bouwen die de onpartijdigheid en
onafhankelijkheid van de interne klachtenbehandeling vergroten. Een
goede methode daarvoor is een per gerecht in te stellen klachtadviescommissie die het bestuur adviseert, waarbij die commissie ook uit anderen
dan rechtsprekende leden van de rechterlijke macht bestaat. Een
dergelijke samenstelling van de commissie sluit ook aan bij de aanbevelingen uit het rapport van de binnen de Rechtspraak ingestelde projectgroep «Kwaliteit en Eenheid Klachtbehandeling Rechtspraak». Drie
aanbevelingen uit dit rapport zijn in dit kader relevant.
1. Alle gerechten moeten een klachtadviescommissie instellen
De aanbeveling strekt ertoe dat alle gerechten een klachtadviescommissie
hebben en dat alle klachten over gedragingen van rechters in beginsel
worden voorgelegd aan de voorzitter van die klachtadviescommissie. De
voorzitter van de klachtadviescommissie bepaalt vervolgens of de
klachten in aanmerking komen voor advisering door de klachtadviescommissie aan het gerechtsbestuur, tenzij het gerechtsbestuur de klachtadviescommissie direct om advies vraagt. Het gerechtsbestuur moet in ieder
geval de commissie om advies vragen wanneer de klacht omstreden is
en/of voor opschudding kan zorgen of heeft gezorgd, als kernwaarden van
de rechtspraak in het geding zijn of als de klacht de voorzitter en/of leden
van het gerechtsbestuur betreft.
2. De klachtadviescommissies krijgen een externe voorzitter
De commissie kan zowel voor klachten over rechters als voor klachten
over gerechtsambtenaren worden ingeschakeld. Aanbevolen wordt om
als voorzitter een onafhankelijke externe deskundige (met affiniteit voor
de rechtspraak) te benoemen. Daarnaast bestaat de commissie telkens uit
twee andere leden, waarvoor geput kan worden uit een wat grotere groep.
Bij klachten over gedragingen van rechters zullen die andere leden ook
rechters zijn, maar niet uit de sector/afdeling van de beklaagde. Bij
klachten over gerechtsambtenaren kunnen de andere leden ook gerechtsambtenaren van een andere sector of afdeling zijn.
3. Elk gerecht zal jaarlijks een verslag van de klachtenbehandeling
publiceren
In het jaarverslag Rechtspraak wordt sinds dit jaar gerapporteerd over de
jaarlijks geregistreerde klachten. Aanbevolen wordt om ook per gerecht
een jaarlijks verslag over de klachtenbehandeling op te (laten) stellen en
dit verslag te publiceren op de eigen website op www.rechtspraak.nl. Het
verslag bevat dan ten minste: het aantal ingediende klachten, een
omschrijving van de aard van de klachten, de werkwijze van klachtbehandeling en beslissing, het percentage gehonoreerde klachten en de naar
aanleiding van de klachten getroffen of toegezegde maatregelen ter
verbetering van de organisatie.
In vervolg op een informele bespreking van het concept-rapport in de
presidentenvergadering van 21 mei jl., zal de presidentenvergadering in
het najaar formeel worden voorgesteld de aanbevelingen over te nemen.
Ik ondersteun deze aanbevelingen van harte en verwacht dat ze door alle
gerechten worden overgenomen. Hierdoor zal naar mijn stellige
overtuiging de externe betrokkenheid bij en transparantie van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 279, nr. 148

3

klachtbehandeling, binnen de grenzen van de Grondwet, aanzienlijk
worden vergroot. Dit komt de onpartijdigheid van de klachtbehandeling
bij de gerechten ten goede en komt daarmee in mijn ogen tegemoet aan
het gestelde in de motie. Ik zal de ontwikkelingen op dit punt met
aandacht volgen.
Wraking
In bovenbedoelde motie over de wrakingsprocedure verzoeken de leden
Schouw en Berndsen de regering te onderzoeken hoe de beoordeling van
wrakingsverzoeken zo kan worden aangepast dat de onpartijdigheid en
daarmee de onafhankelijkheid beter is gewaarborgd en de Kamer
daarover te rapporteren.
Het aantal wrakingsverzoeken vertoont in de afgelopen periode een
stijging: waar in 2009 nog 418 wrakingsverzoeken werden ingediend,
waren dat er in 2011 587. Dit komt neer op circa één wrakingsverzoek op
de 50 000 zaken. Van de wrakingsverzoeken wordt overigens slechts een
klein deel toegewezen: in 2009 15 keer (3,6%), in 2010 21 keer (4%), en in
2011 36 keer (6,1%), waarvan 33 bij de rechtbanken en 3 bij de gerechtshoven.1 Hoewel deze stijging, afgezet tegen het aantal zaken dat per jaar
wordt behandeld, nog steeds gering te noemen is, kan de conclusie
worden getrokken dat de laatste jaren steeds vaker om wraking van
rechters wordt verzocht. Deze groei lijkt samen te hangen met veranderingen in de opstelling van partijen en hun vertegenwoordigers tijdens de
zitting.
De stijging van het aantal wrakingsverzoeken is voor de Raad voor de
rechtspraak en de gerechten aanleiding geweest om een interne
werkgroep in te stellen die de opdracht heeft gekregen om de oorzaken en
gevolgen van wrakingsverzoeken te analyseren en aanbevelingen te doen
over hoe de rechtspraak hiermee om kan gaan. De werkgroep kijkt of de
huidige wettelijke wrakingsregelingen en het wrakingsprotocol nog
voldoen of dat deze zouden moeten worden gewijzigd (en zo ja, hoe), en
met welke voor- en nadelen een gewijzigde regeling gepaard kan gaan. De
werkgroep baseert zich daarbij mede op twee externe wetenschappelijke
onderzoeken die in opdracht van de Raad voor de rechtspraak worden
uitgevoerd. Daarbij gaat het om een rechtsvergelijkend onderzoek naar de
wrakingsregelingen en -praktijk in andere landen en een onderzoek dat
zich richt op de vraag hoe de wijze waarop de behandeling van wrakingsverzoeken is ingericht overkomt op burgers. De onderzoeken zullen eind
augustus a.s. worden afgerond, waarna de werkgroep aanbevelingen zal
doen die vervolgens binnen de Rechtspraak worden besproken. Daarna
zal de rechtspraak zijn conclusies en aanbevelingen die zien op de
aanpassing van de huidige regeling aan mij doen toekomen. Ik zal uw
Kamer hierover dit najaar nader informeren.
Deskundigen (leken) als rechter

1

Jaarverslag Rechtspraak 2011, pg. 12
Nieuwsbericht van 15 december 2011, Raad
voor de rechtspraak: «Deskundigen rechter
verkenning waard». Bron: www.rechtspraak.nl
2

Tijdens het wetgevingsoverleg over het wetsvoorstel herziening gerechtelijke kaart van 28 november 2011 en in het bovenvermelde AO van
1 februari jl. zegde ik toe de Kamer te informeren over de inzet van
deskundigen als rechter, waarbij wordt ingegaan op de door de heer
Çörüz voorgestelde inzet van deskundige rechters-plaatsvervangers en op
de door mevrouw Berndsen voorgestelde inzet van deskundige leken. De
rechtspraak had al eerder, via een persbericht op www.rechtspraak.nl2,
laten weten de inzet van deskundigen als rechter – in aanvulling op wat nu
al gebeurt – een verkenning waard te vinden. Die verkenning vindt
momenteel plaats en levert een aantal interessante denkrichtingen op.
Voorop staat het principe dat de rechter uiteindelijk zijn gezag ontleent
aan de wijze waarop hij het proces leidt, zijn informatie inwint en zijn
beslissing motiveert. De rechter is geen superdeskundige of geleerde die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 279, nr. 148

4

altijd de volledige feiten boven tafel kan krijgen, maar iemand die het vak
beheerst om een geschil in de samenleving via een proces van informatieverzameling, hoor en wederhoor, analyse van feiten en omstandigheden
naar een beslissing te leiden. Met de toenemende behoefte aan specialisatie is het gezag van de rechterlijke uitspraak wel steeds meer onder druk
komen te staan. Als rechters onvoldoende kennis hebben van specialistische vakgebieden, zoals forensische opsporingsmethoden, milieu,
mensenhandel of ICT, dan dreigt hun beslissing daardoor aan gezag in te
boeten. Het staat natuurlijk buiten kijf dat de rechter over voldoende
basiskennis moet beschikken om in een willekeurige rechtszaak – ook als
die specialistische aspecten bevat – de juiste feiten en omstandigheden
boven water te krijgen. Rechters volgen daarom waar nodig opleidingen
waarvan het verkrijgen van algemene kennis van wetenschappen en
wetenschappelijke methoden, en kennis om de rapportages van deskundigen te begrijpen belangrijke componenten zijn. Met die kennis kan de
rechter herkennen en onderkennen waar de grens ligt van wat hij als
rechter zelf kan en moet bevatten, en waar hij terug zal moeten vallen op
de inbreng van een deskundige.
Als van een deskundige gebruik wordt gemaakt, dan is het met het oog op
de controleerbaarheid van de rechtspraak van belang dat de inbreng van
de deskundige niet alleen ter terechtzitting aan de orde komt, maar dat
deze ook voldoende begrijpelijk moet zijn voor partijen en publiek. Als dat
niet zo is dan is de controleerbaarheid van de rechtspraak in het geding.
Dit stelt eisen aan de kwaliteit van de deskundige. Aan die kwaliteit is met
de totstandkoming van het Nederlands Register van Gerechtelijk
Deskundigen (NRGD) in strafzaken een belangrijke impuls gegeven.
Ingevolge de huidige wetgeving kent de Nederlandse rechtspraak een
aantal bijzondere kamers waarin mede door niet-rechters wordt rechtgesproken. Zo zijn er de militaire leden van de militaire kamers en de
deskundige leden van de pachtkamer, de kamers voor het kwekersrecht,
de ondernemingskamer en de penitentiaire kamer. Naast deze bij wet
aangewezen bijzondere kamers van de gerechten met leken-deskundigen
zijn er ook gerechten met kamers waaraan bij wet bij uitsluiting de
rechtspraak in bepaalde soorten zaken is toebedeeld (zoals de
intellectueel-eigendomkamer in Den Haag, art. 80 Rijksoctrooiwet 1995, en
de mededingingskamer in Rotterdam, art. 93 Mededingingswet) of die zijn
voortgekomen uit een feitelijke concentratie van speciale zaken (bijvoorbeeld de natte kamer in Rotterdam). Het roulatiebeleid voor rechters in
deze kamers wordt minder stringent gehanteerd en er is soms sprake van
een gericht aannamebeleid van rechters, waarbij niet alleen juridische
maar ook materiedeskundige expertise wordt gezocht.
Er is dus een brede verzameling aan praktijken, ervaringen en onderzoeken beschikbaar over de inzet van materiedeskundigen in de rechtspraak maar een eenduidig antwoord op de vraag naar specialistische,
deskundige kennis is niet direct voorhanden. Helder is in elk geval dat
sommige specialistische aspecten zo algemeen voorkomend zijn (DNA,
wapens en munitie, psychologie) dat alle rechters en raadsheren over
voldoende basiskennis moeten beschikken om de inbreng van deskundigen op waarde te kunnen schatten. Daarnaast zal, afhankelijk van de
maatschappelijke behoefte, maatwerk in specialisatie onder rechters
moeten worden gezocht en geboden. De schaalgrootte die door de
herziening van de gerechtelijke kaart wordt beoogd zal de mogelijkheden
tot specialisatie door rechters, raadsheren en juridische medewerkers
aanzienlijk vergroten. De inzet van rechters- of raadsherenplaatsvervangers vormt daarop een goede aanvulling. De specifieke
materiedeskundigheid van een rechter-plaatsvervanger is bij het eigen
gerecht bekend. Zij zijn veelal immers juist met het oog op deze deskundigheid als zodanig benoemd. Bij het landelijk ontsluiten van informatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 279, nr. 148

5

over de aanwezige specialisaties worden ook de specialisaties van
rechters-plaatsvervangers meegenomen.
Voorts heeft de Rechtspraak zich voor de komende jaren ten doel gesteld
om de bestaande kwaliteitsnormen aan te scherpen en de kennis van
rechters en raadsheren van methoden van empirische wetenschappen uit
te breiden.1 Deze punten zijn inmiddels in uitvoering genomen in het plan
van aanpak «vergroten kennis van methoden van empirische wetenschap
in de Rechtspraak». Dit plan bevat naast opleidingsprojecten op het
terrein van deskundigen, waarheidsvinding en bewijswaardering,
forensische expertise en forensische gedragskunde ook
twee pilots. De eerste pilot ziet op de inschakeling van materiedeskundigen in de niet-juridische ondersteuning. In drie gerechten worden
alumni forensic science van de Universiteit van Amsterdam ingezet om
rechters van advies te dienen. De doelstelling van de pilot is om vast te
stellen of en op welke wijze deze niet-juridische ondersteuning het beste
vorm en inhoud kan krijgen. De tweede pilot gaat verder en richt zich op
de inschakeling van materiedeskundigen in het rechtscollege. Omdat de
huidige wetgeving, met uitzondering van de eerder genoemde
deskundige leden, niet toestaat dat personen die niet rechterlijk
ambtenaar zijn deelnemen aan de rechtspraak, wordt vooralsnog gezocht
naar deskundigen die kunnen worden benoemd tot rechterlijk ambtenaar.
Doel van deze pilot is om vast te stellen in hoeverre met deze materiedeskundigen op een zinvolle manier kan worden bijgedragen aan de
maatschappelijke behoefte aan specialistische rechtspraak.
De uitkomsten van de pilots zullen naar verwachting in de loop van
volgend jaar bekend zijn. Afhankelijk van die uitkomsten zal ik vervolgens
in overleg met de Raad voor de rechtspraak een koers bepalen. Daarbij
kan nu al wel worden aangetekend dat de variant om leken-deskundigen
aan de rechtspraak deel te laten nemen, in de uitvoering zeer complex is.
Zo moeten de vergoedingen voldoende zijn om goede materiedeskundigen aan te trekken, moet er een voldoende aantal kunnen worden
aangetrokken, moet ervoor worden gezorgd dat de betreffende materiedeskundigen niet bekend staan als behorende tot een bepaalde stroming,
waardoor hun oordeel voorspelbaar en per definitie omstreden zou
worden, en moet duidelijk zijn dat ook anderszins hun onafhankelijkheid
en onpartijdigheid gewaarborgd is. Bovendien moet het gaan om zaken
die door een meervoudig college worden beslist. Deze variant zou dan
ook alleen een optie kunnen zijn in een beperkt aantal zware en ingewikkelde zaken en als andere varianten onvoldoende soelaas bieden. Als uit
de pilots van een dergelijk gemis zou blijken, zal ik bezien of deze variant
bij wet moet wordt geregeld.

1

Agenda van de Redhtpraak 2011–2014,
Gericht op de samenleving, pg.21 e.v.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 279, nr. 148

6