2020 Jaarrapportage KEM-programma
KEM wetenschappelijk expert panel

May 2021

Inhoud
Samenvatting ................................................................................................................................................ 3
Executive Summary ...................................................................................................................................... 4
1. Inleiding .................................................................................................................................................... 5
2. KEM strategische ontwikkeling................................................................................................................. 5
2.1 Ontwikkelingen in 2017-2019............................................................................................................. 5
2.2 Ontwikkelingen in 2020-2022............................................................................................................. 6
3. KEM onderzoek, status en resultaten ...................................................................................................... 8
3.1 Onderzoekvragen en onderzoekprojecten Seismische risico’s .......................................................... 8
3.2 Onderzoeksvragen en onderzoekprojecten Bodemdalingsrisico’s .................................................... 9
3.3 Onderzoeksvragen en –projecten over Lekkage risico’s .................................................................. 10
3.4 Onderzoeksvragen en –projecten over Installatie-integriteit risico’s .............................................. 10
4. KEM kennisborging en -verspreiding ...................................................................................................... 11
4.1 Belanghebbenden en onderzoekplatforms ...................................................................................... 11
4.2 Kennisborging in publieke mijnbouw effect DRA tools .................................................................... 11
4.3 Informatiedeling via website kemprogramma.nl ............................................................................. 12
5. KEM wetenschappelijk expert panel ...................................................................................................... 12
5.1 Activiteiten en planning.................................................................................................................... 12
5.2 Aanbesteding en financiën ............................................................................................................... 13
5.3 Organisatie KEM expert panel en KEM-subpanel modelontwikkeling ............................................. 14
6. Conclusies en aanbevelingen.................................................................................................................. 14
6.1 KEM strategie en onderzoek ............................................................................................................ 14
6.2 KEM kennisborging en verspreiding ................................................................................................. 15
6.3 KEM wetenschappelijk expert panel en KEM-subpanel modelontwikkeling ................................... 15
Bijlage A

Kamerbrief KEM-programma ................................................................................................. 16

Bijlage B

Terms of Reference KEM scientific expert panel and KEM-subpanel modelontwikkeling .... 19

Bijlage C

Status van KEM onderzoeksvragen ........................................................................................ 23

Bijlage D

Lijst van rapporten en publicaties .......................................................................................... 24

Bijlage E

Huidige samenstelling KEM Expert panel ............................................................................... 26

Bijlage F

Termen, afkortingen en definities .......................................................................................... 27

Samenvatting
Dit is de 3e jaarrapportage van het Kennisprogramma Effecten Mijnbouw (KEM). In de rapportage komen
voornamelijk de tot en met december 2020 uitgevoerde inhoudelijke activiteiten en resultaten aan de orde. De
jaarrapportage is geen financieel jaarverslag. Deze rapportage omvat conform de kamerbrief van de Minister van
EZK (1) de voortgang van het inhoudelijke onderzoekprogramma, (2) de kennisborging en -uitwisseling en (3) het
werk van het KEM wetenschappelijk expert panel (KEM-panel). De jaarrapportage is een rapportage van het KEMpanel en geeft de duiding en conclusies van het KEM-panel weer.
Het KEM-programma loopt inhoudelijk goed. De kwaliteit van de meeste van de projecten is naar het oordeel van
het KEM expert panel uitstekend en de impact is betekenisvol. De strategische doelstellingen worden behaald. De
verbinding met het wetenschappelijke onderzoekprogramma naar seismiciteit Groningen van NWO (DeepNL) is
versterkt. Er is vanaf 2020 een verschuiving ingezet van onderzoek naar seismiciteit Groningen naar bodemdalingen lekkagerisico’s. Meer aandacht gaat uit naar effecten van mijnbouwactiviteiten, die een onderdeel zijn in de
energie transitie. De prioriteiten aangegeven in het rapport “Naar een (nationale) onderzoekagenda en risico
toolbox in Nederland” zijn daarbij leidend. Het budget voor het KEM-onderzoek was in 2020 gelijk aan de
voorgaande jaren, en zal de komende jaren op dit niveau blijven. Een deel van het beschikbare budget is en wordt
ingezet om de resultaten van de KEM-onderzoeken systematisch te valideren en evalueren en om deze te vertalen
naar bruikbare functionaliteit voor nieuwe versies van het publieke seismische dreiging en risico analyse (publieke
SDRA) instrument Groningen van TNO. Het KEM expert panel constateert met DeepNL dat het Nederland
ontbreekt aan een lange termijn (na 2022) breed gedragen roadmap van mijnbouw onderzoekprogramma’s met
daarin structurele wetenschappelijke, toegepast onderzoek (KEM) en DRA-tool sporen.
Het KEM-panel adviseerde eerder dat de kennisborging het best vorm gegeven kan worden door de inzet van
publieke instrumenten voor de analyse en weergaven van de dreigingen en risico’s van de mijnbouw. Deze tools
kunnen ontwikkeld en geïmplementeerd worden met initiële financiering via KEM, en onderhouden worden met
aanvullende financiering van het KEM-onderzoeksbudget. Dit advies van het KEM-panel heeft in 2020 geresulteerd
in de ontwikkeling en lancering van het publieke seismische dreiging en risico analyse instrument van TNO (= de
publieke SDRA). In 2020 is een KEM-subpanel opgericht dat zal adviseren over plannen voor de verdere
ontwikkelingen van deze publieke SDRA . Het KEM-subpanel zal in 2021 haar eerste advies leveren. De invulling
van de ontwikkeling van publieke instrumenten voor andere mijnbouweffecten staat nog ter discussie. Het
verdient aanbeveling een heldere visie en uniform kader te ontwikkelen vanuit de overheid.
De KEM-website bestaat sinds oktober 2018 en heeft als doel het delen van KEM-onderzoeksresultaten en evaluaties. De website had in 2020 circa 1500 bezoekers, die meer dan 10.000 pagina’s bekeken, voornamelijk de
KEM-projectpagina’s. Op deze pagina’s zijn de onderzoekvraag, de rapporten en de evaluaties te vinden, alsook de
mogelijke impact van onderzoek. EZK en SodM duiden de resultaten (te vinden op nlog.nl en SodM websites. Er is
een groeiende behoefte naar beter leesbare technische informatie. Dat is in 2020 nog niet gerealiseerd. Het
contact met belanghebbenden verschillende mijnbouwregio’s over de resultaten van uitgevoerd onderzoek en het
ophalen van nieuwe onderzoeksvragen is ook beperkt gebleven, mede door Covid19. Een betere modus operandi
voor deze aspecten van de publiekscommunicatie moet nog ontwikkeld worden.
Het KEM expert panel kwam in 2020 vier keer digitaal bij elkaar; de wetenschappelijke expertrol in de
vraagarticulatie, projectbegeleiding, projectevaluatie en duiding werkte in 2020 efficiënt en goed.
Het KEM-panel speelt vanaf 2020 samen met het KEM-subpanel een rol in de advisering over de (verdere)
ontwikkeling van de publieke SDRA. Het KEM-panel realiseert zich dat het geen expertise m.b.t.
faciliteiten/infrastructuur (externe veiligheid) en expertise op het gebied van sociale wetenschappen
(risicobeleving) heeft, maar houdt dit vooralsnog zo.
Samenvattend, het KEM heeft een impuls met impact gegeven aan kennisontwikkeling aangaande mijnbouw
risico’s en het betrekken van gerenommeerde internationale onderzoeksgroepen. KEM liep in 2020 – ondanks de
beperkingen vanwege Covid19 - goed en zal naar verwachting de komende jaren ook zo zijn. Er is afgesproken om
na ruim drie jaar KEM een onafhankelijke evaluatie te doen. Ten eerste, om te zien of in hoeverre de gewenste
doelstellingen van het Kennisprogramma Effecten Mijnbouw behaald zijn in de eerste periode van drie jaar (20172019) en behaald worden in tweede periode van 3 jaar (2021-2022), met name de kennisontwikkeling en
internationale aansluiting. Ten tweede, lijkt het een goed moment om te toetsen of resultaten de professionals
bereiken gewaardeerd worden en of het vertrouwen van het publiek in de beheersing van mijnbouwrisico’s
verbetert. Ten derde, kan geëvalueerd worden of de huidige opzet en organisatie gewerkt heeft en een
voortzetting na 2022 gewenst is en in hoeverre er nog verbeteringen mogelijk zijn.

Executive Summary
This is the 3 rd annual report of the Knowledge Program on Effects of Mining (KEM). The report mainly deals with
the substantive activities and results carried out up to and including December 2020. The annual report is not a
financial annual report. In accordance with the letter to parliament from the Minister of Economic Affairs, this
report encompasses (1) the progress of the substantive research program, (2) the knowledge assurance and
information exchange and (3) the work of the KEM scientific expert panel (KEM panel). The annual report is a
report of the KEM panel and reflects the interpretation and conclusions of the KEM panel.
The KEM program is running well in terms of content. The quality of most of the projects is, in the opinion of the
KEM expert panel, excellent and the impact significant. The strategic objectives are achieved. The connection with
the scientific research program on seismicity Groningen of NWO (DeepNL) has been strengthened. From 2020
onwards, a shift has started from research into seismicity in Groningen to soil subsidence and leakage risks. More
attention is being paid to the effects of mining activities, which are part of the energy transition. The priorities
indicated in the report “Towards a (national) research agenda and risk toolbox in the Netherlands” are leading in
this respect. In 2020 and the coming years, the required KEM research will remain at the same level as in previous
years. Part of the available budget has been used to systematically validate and evaluate the results of the KEM
studies and to translate these into usable functionality for new versions of TNO's public seismic hazard and risk
analysis (public SHRA) tool Groningen. The KEM expert panel concludes with DeepNL that for the long term (after
2022) the Netherlands is lacking a widely supported national roadmap of mining research programs containing
structural scientific, applied research (KEM) and DRA tool traces.
The KEM panel previously advised that knowledge consolidation can best be shaped by the use of public
instruments for the analysis and representation of the hazard and risks of mining. These tools can be developed
and implemented with initial funding through KEM and maintained with additional funding. In 2020 this advice
from the KEM panel resulted in the development and launch of the public Groningen seismic hazard and risk
analysis tool of TNO (= the public SDRA). A KEM subpanel was established in 2020 that will advise on future plans
for the further development of this public SDRA. The KEM subpanel will deliver its first advice in 2021. The details
of the development of public instruments for other mining effects and activities is still under discussion. A clear
vision and uniform framework from the government is lacking for the time being.
The KEM website has been in existence since October 2018 and aims to share KEM research questions, results and
evaluations. The website had approximately 1,500 visitors in 2020, who viewed more than 10,000 pages, mainly
the KEM project pages. On these pages you can find the research question, reports and evaluations, as well as the
possible impact of research. EZK and SSM interpret the results (can be found at nlog.nl and SSM websites. There is
a growing need for more readable technical information. This has not yet been realized in 2020. Contact with
stakeholders in various mining regions about the results of the executed research and the collection of new
research questions has also remained limited, partly due to Covid 19. A better modus operandi for these aspects
of public communication has yet to be developed.
The KEM expert panel met digitally four times in 2020; the scientific expert role in research question articulation,
project supervision, project evaluation and interpretation worked efficiently and well in 2020. From 2020, the KEM
panel, together with the KEM subpanel, will play a role in advising on the (further) development of the public
SDRA. The KEM panel realizes that it has no expertise in facilities / infrastructure (external safety) and expertise in
the field of social sciences (risk perception) but will keep it that way for the time being.
In summary, KEM has given an impactful impulse to knowledge development regarding mining risks involving
leading international research groups. KEM ran well in 2020 - despite the restrictions due to Covid19 - and is
expected to do so in the coming years. It has been agreed to conduct an independent evaluation of KEM after
more than three years of KEM. Firstly, to see whether the desired objectives of the Knowledge Program Effects
Mining have been achieved in the first three-year period (2017-2019) and will be achieved in the second threeyear period (2021-2022), in particular with respect to knowledge development and international affiliation.
Secondly, it seems a good time to test whether the results achieved by the professionals in the field are
appreciated and whether public confidence in the management of mining risks is improving. Thirdly, it can be
evaluated whether the current set-up and organization has worked and whether a continuation after 2022 is
desired and to what extent improvements are still possible.

1. Inleiding
Dit is de 3e jaarrapportage van het Kennisprogramma Effecten Mijnbouw (KEM). In de rapportage komen de tot en
met december 2020 uitgevoerde activiteiten en bereikte resultaten aan de orde. De rapportage betreft conform
de kamerbrief van de Minister van EZK (zie bijlage A) de ontwikkelingen van:
1.
2.
3.

KEM-onderzoek. Strategische ontwikkelingen (hoofdstuk 2) en ontwikkeling van onderzoekvragen en projecten in het kennisprogramma effecten mijnbouw gerubriceerd naar risicotype (hoofdstuk 2);
KEM kennisborging en -verspreiding. Versterking platforms voor kennisborging, kennisuitwisseling en
onderzoekagendering: KEM website, publieke Seismische Dreiging en Risico Analyse tool (hoofdstuk 3);
KEM wetenschappelijk expert panel. Voortgang in de toetsing en articulatie van onderzoeksvragen, de
controle op kwaliteit en de duiding van de resultaten (hoofdstuk 4).

Hoofdstuk 5 is gewijd aan de conclusies en aanbevelingen.

2. KEM strategische ontwikkeling
KEM is gestart met het KEM strategisch raamwerk 2017-2019 als kader, waarin de KEM doelstellingen, het proces
van onderzoek en de initiële onderzoekagenda’s afkomstig van EZK, SodM, NCG en de brede kennisplatformondergrond bijeenkomst in Groningen, beschreven worden. Het KEM strategisch raamwerk 2017-2019 vormde de
basis voor de strategische ontwikkeling in de periode 2017-2019 (paragraaf 2.1) en het rapport “Towards a
national research agenda and toolbox for mining effects in The Netherlands” de voornaamste kader voor de
periode 2020-2022 (paragraaf 2.2)
De ontwikkelingen van de strategische doelstellingen van het programma worden met het dashboard in paragraaf
2.1 toegelicht.

2.1 Ontwikkelingen in 2017-2019
KEM Strategie 2017-2019
Het KEM strategische kader is het kader waaraan nieuwe kennisvragen tot en met 2019 inhoudelijk en qua urgentie
aan zijn getoetst. Onderstaande figuur geeft grofweg en kwalitatief aan voor welke mijnbouwactiviteiten en typen
effecten of risico’s bij aanvang van het KEM-programma belangrijke kennishiaten gezien werden en welke mijnbouw
dreiging en risico-instrumenten publiek aanwezig waren. De prioriteit in 2017, 2018 en 2019 is gelegd op
onderzoeksvragen op het gebied van seismische dreiging- en risico’s verbonden aan mijnbouwactiviteiten, zoals de
gaswinning in Groningen, en op de publieke beschikbare dreiging en risico toolontwikkeling om deze risico’s
onafhankelijk te kunnen kwantificeren.
Belangrijk uitgangspunt in dit KEM strategisch
raamwerk is dat de onderzoeksresultaten van
individuele KEM kennisvragen en projecten
moeten gaan bijdragen aan het beter omgaan
met benoemde mijnbouweffecten of -risico’s in
verschillende mijnbouwsectoren. Meer specifiek
wordt beoogd bij te dragen aan het valideren en
verbeteren van publieke beschikbare risicoinstrumenten voor het kwantificeren van
mijnbouwrisico’s en de effecten van eventuele
beheers strategieën, alsook het waar nodig
verbeteren van, in de praktijk gehanteerde,
werkwijzen en protocollen. De urgentie voor
onderzoek wordt bepaald door in te schatten in hoeverre het beantwoorden van de kennisvragen bijdraagt aan het
reduceren van bestaande onzekerheden in de dreiging en risicokwantificering en een betere risicobeheersing, mede
geprioriteerd door de actualiteit. De stand van kennis over de risico’s (zie publicaties Staat van de Mijnbouw
sectoren door SodM) en de behoefte aan publiek beschikbare risico instrumenten worden daarom in de prioritering
meegenomen.

Onderzoek naar de seismisch dreiging en risico’s, vooral van de gaswinning in het Groningen en gasopslagen, kreeg
in de periode 2017-2019 de hoogste prioriteit. Aan het eind van die periode zijn er ook onderzoekprojecten gestart
op het gebied van andere mijnbouwactiviteiten, zoals zoutwinning en geothermie. Relatief weinig aandacht was er in
deze periode nog voor lange termijn effecten. In deze eerste periode is een deel van de projecten (en daarmee een
deel van het beschikbare budget) gericht geweest op het ontwikkelen en met nieuwe kennis verbeteren en borgen
van onafhankelijke, publieke beschikbare, seismische dreiging en risico analyse instrumenten.
Focus KEM-onderzoek 2017-2019

De onderzoeksvragen uit het KEM strategische
raamwerk en enkele onderzoeksvragen die door
het expert panel zelf of door externe
mijnbouwrisico platforms werden aangedragen
waren de basis voor de eerste set van 24
onderzoeksvragen, die in een viertal tranches
door het expert panel besproken zijn (zie
paragraaf 4.1 voor een totaal overzicht). Alle
onderzoekvragen hebben een onderzoeksleider
bij EZK of SodM, die nauw betrokken is bij de
aanbesteding en de begeleiding van een project.
Sinds 2020 volgt een van de panelleden het
project tijdens de uitvoering. Met name voor
onderzoeksvragen die door het KEM Expert panel zelf of door belanghebbenden geagendeerd zijn ging dat soms
traag. In het KEM-dashboard figuur hierboven is te zien op welke mijnbouwactiviteiten en mijnbouw effecten de
eerste 24 onderzoeksvragen betrekking hebben.
Strategisch dashboard eind 2019

Veel van de eerste set van 24 onderzoeken zijn
eind 2020 afgerond. Dit heeft geleid tot nieuwe
resultaten, inzichten op het gebied van mijnbouw
effecten en tot het eerste publiek beschikbare
publieke instrument voor seismische dreiging en
risicoanalyse, ontwikkeld door TNO. De publiek
beschikbare kennis in Nederland met betrekking
tot dreiging en risico’s veroorzaakt door
mijnbouwactiviteiten is daardoor aanzienlijk
vergroot en versterkt. Dit heeft geleid tot enkele
aanpassingen in het KEM-dashboard (zie
gearceerde blokken in figuur hiernaast). Deze
inschatting van de staat van de dreiging en risico
instrumenten zou in een evaluatie bij
autoriteiten, onderzoekers en het publiek getoetst dienen te worden. Contacten met onder andere het Platform
ondergrond in Groningen, Tcbb, TPA, maar ook met onderzoekers, geven aan de bereikte resultaten nog beter
gecommuniceerd kunnen worden.

2.2 Ontwikkelingen in 2020-2022
KEM prioriteiten 2020-2022
Het KEM onderzoeksprogramma 2020-2022 gaat uit van de KEM strategie 2017-2019 (die nog niet geheel voltooid
is) met een strategische bijsturing op hoofdlijnen wat betreft de onderzoeksprioriteiten. De bijsturing volgt het
rapport “Towards a (national) research agenda and risk toolbox for mining effects in The Netherlands”, opgesteld
door TNO, Deltares en KNMI (KEM-03a). Daarin hebben de ambities op het gebied van de energietransitie
gerelateerde nieuwe mijnbouwactiviteiten de relatieve urgentie van onderzoeksvragen beïnvloed.

Vanuit het belanghebbenden en ministerie van EZK, Staatstoezicht op de Mijnen,
Nationaal Coördinator Groningen zijn het merendeel van de specifieke
onderzoeksvragen in 2017 aangedragen. Ook zijn er in 2019 aanvullende
onderzoeksvragen door belanghebbenden en regionale overheden aangedragen
tijdens de open bijeenkomst van het platform Ondergrond te Groningen en daarnaast
door enkele belangengroepen elders (zoals Stichting Bescherming Historisch
Harlingen, SBHH) en vanuit de Technische commissie bodembewegingen, Tcbb.
Samengevat is er in 2020-2022 meer aandacht voor zoutwinning, geothermie, opslag
van vloeistoffen (H2, N2, CO2, CH4), lekkage risico’s en abandonnering vraagstukken.
Tegelijkertijd blijft er aandacht voor de seismische risico’s van andere
mijnbouwactiviteiten dan gaswinning en voor het afronden van de onderzoeksvragen
uit de strategische agenda 2017-2020 (KEM-01 tot en met KEM-24).
In deze strategieperiode zal ook gewerkt worden aan het verbeteren van publieke beschikbare mijnbouw effecten
dreiging en risico analyse instrumenten en aan het delen van resultaten met wetenschappers en publiek in
Nederland.
Focus KEM-onderzoek 2020-2022
Er zijn eind 2020 18 nieuwe onderzoeksvragen
geagendeerd (KEM-25 tot en met KEM-43, zie
(KEM-05b, KEM-09,
KEM-38
KEM-31
(KEM-19), KEM-33
KEM-11c, KEM-14),
ook hoofdstuk 4.1). In de figuur hiernaast is te
Olie en gas productie
KEM-32, KEM-34, KEM35, KEM-36, KEM-41
zien op welke onderzoeksterreinen, deze
Geothermische
(KEM-15)
(KEM-18)
vragen betrekking hebben. Voor de
productie
volledigheid zijn ook de nog lopende
Opslag en berging
(KEM-24)
KEM-27, KEM-28
KEM-29
KEM-27, KEM-28
Zoutcavernes
KEM-39, KEM-40
KEM-26
onderzoeken uit de eerste strategieperiode
Voormalige
KEM-42
tussen haakjes opgenomen.
kolenproductie
Wat opvalt is dat relatief weinig vragen
Publiek HRA
KEM-43
(KEM-16), KEM-25,
instrumenten
KEM-37
betrekking hebben op geothermie. Dit wordt
Bold: loopt,
Niet van toepassing
Kennis en tools
Publieke kennis en Publieke kennis en
mede veroorzaakt door het feit dat er veel
Niet bold: (nog) niet
publiek beschikbaar tools beperkt
tools onvoldoende
(praktisch) onderzoek voor geothermie naast
het KEM-programma plaatsvindt, zoals het SCAN-programma. Ook is het onderzoek naar opslag van nieuwe
stoffen (zoals waterstof) beperkt qua omvang, vanwege het feit dat de vraagarticulatie op dit gebied nog niet in
alle breedte op gang gekomen is.
Mijnbouw Activiteiten
vs Risicotypen

Seismische risico's

Bodemdaling risico's Lekkage risico's

Fysieke integriteit
installaties risico's

Abandonnering risco's

Strategisch dashboard eind 2022
Mijnbouw Activiteiten
vs Risicotypen

Seismische risico's

Bodemdaling risico's Lekkage risico's

Fysieke integriteit
installaties risico's

Abandonnering risco's

KEM-31

(KEM-19), KEM-33

Het streven is te bereiken dat kennis van
seismische risico’s en bodemdaling dreiging en
risico kennis internationaal state-of-the-art is
Geothermische
(KEM-15)
(KEM-18)
productie
en dat er dreiging en risico analyse tools
Opslag en berging
(KEM-24)
KEM-27, KEM-28
KEM-29
KEM-27, KEM-28
beschikbaar publiek zijn. Daarna kan volstaan
Zoutcavernes
KEM-39, KEM-40
KEM-26
worden met het verwerken van
Voormalige
KEM-42
voortschrijdend inzicht en incrementele
kolenproductie
verbeteringen. Wat betreft lekkage en
Publiek HRA
KEM-43
(KEM-16), KEM-25,
instrumenten
KEM-37
abandonnering risico’s kan er een belangrijke
Bold: loopt,
Niet van toepassing
Kennis en tools
Publieke kennis en Publieke kennis en
stap gemaakt zijn eind 2022. De verwachting is
Niet bold: (nog) niet
publiek beschikbaar tools beperkt
tools onvoldoende
dat de beschikbare publieke dreiging en risico
tools op dit gebied daarna nog een ontwikkeltraject nodig hebben. Het is raadzaam om na de evaluatie van KEM
en vanuit een nationale onderzoekstrategie de ontwikkelingen van dreiging en risico instrumenten verder vorm te
geven.
Olie en gas productie

(KEM-05b, KEM-09,
KEM-38
KEM-11c, KEM-14),
KEM-32, KEM-34, KEM35, KEM-36, KEM-41

3. KEM onderzoek, status en resultaten
Het feitelijke onderzoek start met onderzoeksvragen, ingebracht door EZK, SodM en overige belanghebbenden,
die door het KEM wetenschappelijk expertpanel getoetst en soms wetenschappelijk gearticuleerd worden. Daarna
worden onderzoeksprojecten door EZK en SodM aanbesteed, opgestart en begeleid en door het KEM
wetenschappelijk expert panel gevolgd en uiteindelijk op kwaliteit en mogelijke impact geëvalueerd. De status dd.
31-12-2020 van alle onderzoeksvragen en- projecten is te vinden in bijlage B. In paragrafen 3.1-3.4 wordt
respectievelijk gerapporteerd over het onderzoek op het gebied van de verschillende dreigingen en risico’s van
mijnbouwactiviteiten: seismiciteit, bodemdaling, lekkage en fysieke integriteitrisico’s.

3.1 Onderzoekvragen en onderzoekprojecten Seismische risico’s
Huidige status opvolging onderzoeksvragen aangaande seismische risico’s
Het grootste aantal onderzoekvragen van KEM-01 – KEM-24 (9) gaat over kennis over de seismische dreiging- en
risico’s. Ze zijn specifiek gericht op het beantwoorden van onderzoeksvragen over wijze van berekenen van de
seismische risico’s in Groningen teneinde de SDRA Groningen modellentrein verder te valideren en te verbeteren .
Daarnaast zijn 2 onderzoeksvragen uitgevoerd relevant voor
aardbevingsdreiging- en risico’s bij kleinere gasvelden (KEM07, KEM-11) en zijn er 3 onderzoekvragen over seismische
risico’s, verbonden aan geothermie (KEM-06, KEM-12, KEM15) en 2 onderzoeksvragen gericht op seismische risico’s bij
gasopslag (KEM-01, KEM-24).
Met uitzondering van KEM-05a, KEM-19, en KEM-24 zijn al
deze onderzoekprojecten inmiddels aanbesteed, gestart en
afgerond. De resultaten van deze onderzoeksprojecten zijn
beschikbaar op de KEM website. De resultaten van KEM-14,
KEM-15, KEM-16, KEM-18, KEM-19 en KEM-24 volgen naar
verwachting in 2021. Een viertal onderzoekvragen zijn met
argumenten door het KEM panel afgewezen, niet behandeling genomen of aangehouden (KEM-12, KEM-21, KEM-22,
KEM-23).
Samen met het DeepNL programma van NWO wordt onderzoek onderling programmatisch en bestuurlijk afgestemd
en besproken. Er is intussen een colloquiumserie opgestart om KEM onderzoeksresultaten te delen en
wetenschappelijke onderzoekers in Nederland en (internationale) KEM onderzoekers te verbinden.
Status publiek SDRA projecten
Er zijn er een drietal KEM projecten uitgevoerd voor de opzet
van publieke seismische risico-toolbox voor Groningen (KEM03b, KEM-10 en KEM-35).
Er is een KEM-subpanel opgezet (zie hoofdstuk 5.3) om te
adviseren over de verdere modelontwikkelingen van het
resulterende publieke SDRA tool bij TNO en over het gebruik
van een gevalideerde versies door overheid of derden. KEMsubpanel leden kunnen vanuit hun expertise in de toekomst
ook sommige andere KEM onderzoeksprojecten, die sterk
gerelateerd zijn aan de pSDRA, helpen begeleiden.
Resultaten en impact van onderzoek naar seismische dreiging- en risico’s
Het KEM-panel is van mening dat eind 2020, ten opzichte van 2017, grote stappen zijn gemaakt in de publieke
kennisontwikkeling ten aanzien van seismische mijnbouwrisico’s. Enkele specifieke uitkomsten en impact van KEMonderzoek met betrekking tot seismische risico’s zijn:
 2018: Er is een beter inzicht verkregen in de te hanteren minimum en maximum reservoirdrukken en de
maximale opslag- en productiesnelheden voor de opslag van gas in voormalige gasvelden. De seismische
















risico’s worden daarmee geminimaliseerd. Deze receptuur is inmiddels verwerkt in praktische richtlijnen
(KEM-01);
2019: Voor de berekening van seismische risico’s in kleine gasvelden is een alternatieve, fysisch-gebaseerde
evaluatiemethodiek ontwikkeld en gedemonstreerd. Op basis daarvan is het inzicht ontstaan dat een dichter
netwerk van seismologische data en een completere set van reservoirdata nodig zijn voor betrouwbaardere
voorspellingen met de huidige of alternatieve methodieken. Dit heeft al effect op de seismologische
monitoringseisen bij alle mijnbouwactiviteiten en het basis seismisch meetnetwerk in Nederland (KEM-07);
2019-2020: Mede door het gebruik in enkele KEM projecten is gesignaleerd dat een deel van de (vroegere)
grondversnellingsmetingen in Groningen problematisch waren. Het KEM-11 project heeft een impuls gegeven
aan de verbetering van de kwaliteit van het seismologische netwerk en de aardbevingencatalogus van
Groningen. Het KNMI neemt resultaten mee in het verbeteren van het netwerk en de catalogus (KEM-11);
2020: Er zijn suggesties gedaan voor mogelijke verbeteringen in de (seismologische) modellen, die het
voorkomen van bevingen voorspellen. Deze zullen in overweging genomen worden voor de verdere
ontwikkeling van het “seismic source model, SSM” in het publieke (TNO) seismische dreiging en risicoanalyse
tool (KEM-08);
2020: TNO heeft een publiek beschikbare SDRA-tool voor Groningen opgeleverd waarmee de seismische
dreiging en risico’s voor een gegeven productiescenario honderd tot duizend maal sneller dan voorheen en
onafhankelijk kunnen worden berekend (KEM-03, KEM-10, KEM-35). De TNO SDRA-tool is vergeleken met de
uitkomsten van met de vs6 HRA berekeningen van NAM. Bij gelijke aannames en parameters zijn de
uitkomsten vrijwel dezelfde. Het TNO SDRA tool zal in 2021 door de overheid gebruikt worden als
onderbouwing voor de operationele strategie van het Groningen gasveld voor gasjaar 2021-2022. In het KEMprogramma zal een gevoeligheidsanalyse plaatsvinden (KEM-09);
2020: Ontdekt is dat de grondversnellingsmetingen in Groningen van plaats tot plaats door lokale variaties in
de ondergrond meer worden beïnvloed dan met de huidige modellen kan worden beschreven. Onderzoek
toont aan hoe relatief klein (aanwezigheid van Peelogeulen, variaties in de dikte van het Zechstein) of groot
(door topografie, de Holoceenlagen direct onder het oppervlak , door aanwezigheid van zoutkoepels) de
ruimtelijke variabiliteit in bodembewegingen ten gevolge van heterogeniteit in de ondergrond kunnen zijn.
Mogelijk kunnen deze inzichten in volgende versies van de publieke SDRA worden verwerkt (KEM-02, KEM04). Topografische effecten worden verwerkt in het grondbewegingsmodel GMM-V7, wat nog onder leiding
van NAM wordt opgeleverd in 2021. In dit model worden Wierden als aparte objecten meegenomen.
2020: Er is een project opgestart naar de lange termijn drukvereffening, vloeistofstroming in en rondom
gasvelden in Noord-Nederland en de lange termijn bodembewegingseffecten daarvan na sluiting van het
gasveld in Groningen nader analyseert (KEM-19);
2020. Er is een project opgestart dat het effect bestudeert van gasinjectie ter beïnvloeding van reservoir
drukken (stoppen of terugdraaien van de drukdaling) op de seismische risico’s (KEM-24);
2020: Er is een project gestart dat de kans op waterinjectie en thermisch geïnduceerde aardbevingen bij
geothermische activiteiten nader onderzoekt (KEM-15).

3.2 Onderzoeksvragen en onderzoekprojecten Bodemdalingsrisico’s
Status bodemdaling onderzoekprojecten
Het betreft 4 onderzoekvragen gerelateerd aan
bodemdalingsrisico’s door zoutcavernes (KEM-17, KEM-25,
KEM-26), geothermie en gasopslag (KEM-19). KEM-17 is
afgerond en de resultaten daarvan zijn intussen beschikbaar.
KEM-19 loopt nog. Het besluit om onderzoeksvragen KEM-25
en/of KEM-26 op te pakken is aangehouden totdat KEM-16
afgerond is.
Status bodemdaling toolbox projecten
Er is ook een KEM onderzoeksvraag voor de opzet van de
publieke dreiging en risico analyse tool voor bodemdaling
(KEM-16) behandeld. Tezamen met belanghebbenden wordt op dit moment vorm gegeven aan drie deelprojecten
voor KEM-16. Eén deelproject zal ondiepe oorzaken en diepe oorzaken van bodemdaling in een gebied in kaart
brengen, één deelproject behandeld een gebied met meerdere oorzaken van bodemdaling die veroorzaakt worden
door mijnbouw (gas- en zoutwinning). Het laatste deelproject kijkt naar de relatie van bodemdaling met de

gebouwen aan het oppervlak. De verschillende beschikbare tools worden zo gebruikt en in kaart gebracht voor
verschillende doeleinden. Na afloop van KEM-16 zal een gecombineerde toolbox voor bodemdaling beschikbaar zijn.
Daarbij is het van belang om goed af te stemmen met bestaand bodemdaling (monitoring) ontwikkelingen in
Nederland zoals bij vanuit de Nationale Informatievoorziening Bodembewegingen (NIB, www.bodembeweging.nl).
Resultaten en impact onderzoek bodemdaling dreiging en -risico’s
Ten opzichte van 2017 is het KEM panel van mening dat eind 2020 de eerste stappen zijn gemaakt in de
kennisontwikkeling ten aanzien van de bodemdalingsrisico’s door mijnbouw. Enkele specifieke uitkomsten en impact
van KEM-onderzoeken op dit gebied zijn:
 2019: Het inzicht is ontstaan dat veel beter moet worden nagedacht over de beste methode om - met name
meer dan 1000 meter diepe - zoutcavernes na afloop van de winningsperiode achter te kunnen laten (KEM17), zonder toekomstige bodemdaling of lekkagerisico’s. Hiermee kunnen de bodemdaling randvoorwaarden
voor gasopslag operaties en de wijze van abandonnering van zoutcavernes worden aangepast;
 2020: Er is een begin gemaakt met het specificeren van een publieke bodemdalingsdreiging en risico-analyse
toolbox op basis van de verschillende tools die nu beschikbaar zijn (KEM-16);
 2020: De KEM-25 en KEM-26 onderzoeksvragen zijn aangehouden. Mogelijk worden deze later opgepakt,
nadat het lopende project KEM-16 is zijn afgerond;
 2020: Het KEM-19 project dat – na stopzetting van gaswinning- lange termijn vloeistoflekkage en -migratie
dreiging en daaraan gerelateerde bodembewegingsrisico’s bestudeerd is in 2020 gestart .

3.3 Onderzoeksvragen en –projecten over Lekkage risico’s
Status lekkage onderzoek- en toolbox-projecten
Het betreft 3 onderzoekvragen gerelateerd aan lekkagerisico’s rondom putten (gas, geothermie en gasopslag; KEM17, KEM-18, KEM-19,). KEM-17 is afgerond en de resultaten
daarvan zijn intussen beschikbaar. De andere 3 projecten zijn
inmiddels aanbesteed en gestart.
Er is nog geen KEM onderzoeksvraag gepland voor de opzet
van een publieke risico-toolbox voor lekkages.
Resultaten en impact onderzoek lekkagedreiging en -risico’s
Er zijn eind 2020 de eerste stappen gemaakt in de
kennisontwikkeling binnen het KEM ten aanzien van de
kennis over mijnbouwrisico’s door lekkage.
Er zijn nog weinig uitkomsten en impact van KEM-onderzoek
op dit gebied:
 2019: KEM-17 is afgerond (zie ook bij resultaten Bodemdaling). (>1000m) diepe - zoutcavernes na afloop van
de winningsperiode achter te kunnen laten (KEM-17), zonder toekomstige bodemdaling of lekkagerisico’s.
Hiermee kunnen de pekellekkage randvoorwaarden voor gasopslag operaties en de wijze van abandonnering
van zoutcavernes worden aangepast;
 2020: Het onderzoek naar lange termijn lekkage risico’s van putten (na abandonnering) is gestart, met
specifieke aandacht voor gas en geothermische putten (KEM-18);
 2020: Onderzoek naar het effect de mogelijke lange termijn horizontale (in gas en watervoerende formaties)
en verticale migratie (langs putten) van vloeistoffen na abandonnering van gasvelden is gestart (KEM-19);
 2020: Onderzoek naar het effect van injectie in het Groningen gasveld op drukken en grondbewegingen en de
effecten daarvan op het seismisch risico is gestart (KEM-24).

3.4 Onderzoeksvragen en –projecten over Installatie-integriteit risico’s
De hoeveelheid onderzoeksvragen op dit gebied is tot nu toe beperkt gebleven overeenkomstig de KEM focus tot nu
toe. Er zijn onderzoeksvragen ter tafel gekomen over:





2017: Het onderzoek naar het risico’s van het boren door
zout “stringers” is afgerond en heeft geleid tot de
aanbevelingen voor aanpassingen in de toegepaste
methodiek, o.a. via de noodzaak van daarop gericht 3D
seismisch vooronderzoek (KEM-13);
2019: 2020: Het onderzoek naar de lange termijn
integriteit cement in afgesloten gas en geothermische
putten is gestart (KEM-18).

De onderzoeksvragen met betrekking tot ondergrondse opslag
(KEM-28) en transport van waterstof door bestaande gas
pijpleidingen (KEM-29) zijn nog niet door het KEM panel
opgepakt.

4. KEM kennisborging en -verspreiding
In de KEM kamerbrief (zie annex 1) is opgedragen dat de KEM agendering van kennisvragen en de in KEM
projecten ontwikkelde kennis op het gebied van mijnbouwrisico’s geborgd en gedeeld moeten worden via
kennisuitwisselingsplatforms. Ook in 2020 is daar op drie fronten aan gewerkt:
1. Contact met belanghebbenden en onderzoekplatforms in den lande ten aanzien van verschillende
mijnbouw risico’s;
2. Het initiatief om tot een publiek risico instrumentarium te komen;
3. Het beheren en aanvullen van de KEM-programma website

4.1 Belanghebbenden en onderzoekplatforms
Er is via de KEM expert panel secretaris vanwege corona beperkte e-mail contact geweest met mijnbouwrisico
platforms, zoals: (1) Belanghebbende partijen m.b.t. seismische risico’s Groningen en NCG; (2) kennisplatformen
Bouwen en versterken en Leefbaar en Kansrijk Groningen; (3) Tcbb en TPA; (4) belanghebbenden bodemdaling,
c.q. Harlingen bodemdaling; (5) belanghebbenden geothermie via het Platform Geothermie (via EBN/EZK) en (6)
belanghebbenden kolenmijnbouw via het loket na-ijlingseffecten mijnbouw Limburg (via SodM).
Deze contacten hebben ook in 2020 in een aantal gevallen geleid tot het delen van nieuwe kennisvragen en
bestaande kennis. Voor veel vragen die gesteld worden was geen aanvullend onderzoek nodig om deze te kunnen
beantwoorden. In die gevallen is doorverwezen naar instanties die de beantwoording op zich kunnen nemen.
Er is via de KEM expert panel secretaris en via deelname in elkaars bijeenkomsten intensief contact geweest met
andere Mijnbouw-gerelateerde onderzoekprogramma’s in Nederland, te weten:
 Wetenschappelijk onderzoeksprogramma DeepNL, waarmee in colloquia KEM-onderzoek gedeeld en
besproken wordt en vice versa;
 Publiek toolbox team bij TNO en zusterinstituten, die KEM kennis consolideren in risico-tools;
 Initiatieven in het kader van topsector innovatieprogramma’s, zoals het Geo-energie programma;
 Korte termijn urgente onderzoeken in opdracht van EZK, SodM en NCG, die niet via KEM lopen.
Deze contacten worden gebruikt om de verschillende onderzoekprogramma’s waar nodig op elkaar af te
stemmen. Er wordt en zal worden bijgedragen aan wetenschappelijk symposia en publicaties (KNGMG, NAC). Met
DeepNL is een colloquium serie gestart.

4.2 Kennisborging in publieke mijnbouw effect DRA tools
In de afgelopen jarenzijn op basis van de opgedane ervaringen door het KEM wetenschappelijk expert panel enkele
suggesties gedaan voor het scherper inkaderen, prioriteren en focussen van het Kennisprogramma Effecten
Mijnbouw en op de verbeteringen in het publiek beschikbare mijnbouw risico instrumentarium. Het voorstel voor
het opzetten van publieke mijnbouw risicotoolboxen en de bijdrage daaraan vanuit het KEM-programma is door EZK
en SodM omarmd. Er is vanaf 2018 een proces gestart om het publieke seismisch risico instrumentarium voor
Groningen door TNO te laten ontwikkelen. Er wordt verwacht dat op deze wijze meer vertrouwen ontstaat in met
deze tools onderbouwde keuzes van de overheid inzake dossiers op het gebied van effecten mijnbouw.

In 2020 is het publieke Seismische Dreiging en Risico Analyse instrument (publieke SDRA) door TNO gerealiseerd,
getest met NAM HRA vs6 en beschikbaar voor gebruik vanaf 2021. Er is een KEM-subpanel, gelieerd aan het KEM
wetenschappelijk expert panel, opgericht om technisch-inhoudelijk te adviseren over de verdere ontwikkelingen van
dit instrument (zie paragraaf 4.2 en bijlage D).

4.3 Informatiedeling via website kemprogramma.nl
Het Kennisprogramma Effecten Mijnbouw loopt nu 3,5 jaar. Diverse partijen in het veld en daarbuiten zijn
geïnteresseerd in meer details over de inhoud en werkwijze van het programma. Oktober 2018 is de Engelstalige
versie van de KEM website online gekomen. In januari 2019 volgde de Nederlandse versie online. Op de website zijn
allereerst de algemene informatie over het KEM-programma (de opdracht, het strategische onderzoekraamwerk en agenda’s, de werkwijze van het wetenschappelijk expert panel) te vinden. Ook worden de KEM
voortgangsrapportages gepubliceerd.
Het meest bezochte deel van de website is de informatie over in behandeling genomen individuele
onderzoeksprojecten (vraag, beschrijving, resultaten, status, etc.). Ook is er de mogelijkheid om feedback te geven
op het KEM-programma. De evaluatie die na afsluiting van de KEM projecten door het wetenschappelijk expert panel
gemaakt wordt, maakt onderdeel uit van de projectinformatie. In 2020 zijn er resultaten van 7 projecten bijgeplaatst
en de eindrapportages en evaluaties van een zestal projecten toegevoegd. In het geval van het beschikbaar worden
van de evaluaties en rapportages worden ook nieuwsberichten geplaatst, die attenderen op nieuwe informatie. Eind
2020 is er samen met het NWO programma DeepNL een colloquium serie opgezet met als doel resultaten van
(inter)nationale KEM-onderzoek en onderzoekers met Nederlandse DeepNL onderzoekers te delen en te bespreken.
Opnames (MP4-videos) van deze presentaties worden aan de projectinformatie op de website toegevoegd en
daarmee publiek beschikbaar.
De ervaringen vanaf 2019 laten zien dat de website intussen goed gevonden wordt. De website had in 2020 circa
1500 bezoekers, die meer dan 10.000 pagina’s bekeken, voornamelijk de KEM projectpagina’s. De vindbaarheid zou
nog verbeterd kunnen worden door meer links vanuit andere websites. In 2020 was gepland de website en
communicaties publieksvriendelijker vorm te geven. Dat gaat nu in 2021 plaatsvinden.

5. KEM wetenschappelijk expert panel
5.1 Activiteiten en planning
Het KEM wetenschappelijke expert panel is sinds begin 2019 compleet, naar de inzichten bij aanvang in 2017. Na de
tweedaagse kick-off bijeenkomst in mei 2017 heeft het KEM wetenschappelijk expert panel (kernteam) elk jaar twee
fysieke (behalve in 2020 i.v.m. Covid19) en twee conference call bijeenkomsten gehad. De secretaris van het KEM
expert panel bereidt de bijeenkomsten voor, alsook de tussentijdse onderlinge emailcontacten. Hij is één dag in de
week (voor Covid19) aanwezig op kantoor bij SodM en af en toe bij EZK of NCG. Het KEM wetenschappelijk expert
panel werkt meestal efficiënt en goed en panelleden zijn bereidwillig buiten de vergaderingen om (vraagarticulatie-,
projectevaluatie-)acties uit te voeren.
Planning onderzoek
Elke onderzoeksvraag is door het expertpanel beoordeeld en waar nodig aangescherpt. Van de 24
onderzoeksvragen in de eerste 4 tranches van de eerste strategieperiode 2017-2019, zijn er 17 zeer relevant voor
onderzoek geacht en in het proces van aanbesteding gebracht, 4 onderzoeksvragen betreffen toolboxontwikkelingen (pSDRA) en 3 vragen zijn om diverse redenen niet doorgezet.
Tranche
1 (2017)

Status
Nummers
De 9 voorstellen in de 1e Tranche zijn tussen oktober 2017 en januari 2018 geheel afgehandeld KEM-01 t/m KEM-07
door het KEM wetenschappelijk expertpanel. Ze zijn door het panel besproken en beoordeeld
en waar nodig in communicatie over en weer met de indieners aangepast en bijgesteld. Ook

2 (2017)

3 (2018)

4 (2018)

heeft het panel geadviseerd door welke partijen de voorgestelde onderzoeken het beste
kunnen worden uitgevoerd. Deze onderzoeksvragen zijn nu allemaal uitgevoerd. Alleen KEMvraag 5a en 5b waren na een jaar nog niet in aanbesteding.
Een tweede tranche van 6 onderzoeksvoorstellen is tussen november 2017 en maart 2018
KEM-08 t/m KEM-12
afgehandeld door het KEM wetenschappelijk expert panel. Vijf van de zes onderzoekvragen
zijn na 1 jaar afgerond, in uitvoering of in aanbesteding. KEM-11 is tweemaal verlengd (KEM11b, KEM-11c).
Een derde tranche van 8 onderzoeksvoorstellen is behandeld tussen januari en juli 2018 door KEM-13 t/m KEM 20
het wetenschappelijk expert panel en is eind juni 2018 op 1 na afgehandeld door het panel. 3
van de acht onderzoekvragen zijn in aanbesteding. 3 worden doorgegeven aan het toolbox
programma en wachten op de definitie en het opzetten van de kaders daarvoor en 2 zijn
beargumenteerd afgewezen.
De 3 vragen in de vierde tranche zijn tussen maart en juli 2018 als relevant beoordeeld. 1
KEM-21 t/m/KEM 24
onderzoekvraag is met argumenten afgewezen. 2 onderzoeken krijgen geen prioriteit van
SodM of EZK, “Weeskind” onderzoekvragen, en krijgen geen prioriteit bij aanbesteding en
begeleiding. Wellicht is de oplossing om een kennisinstelling voor de aanbesteding en
begeleiding aan te wijzen (TNO?).

De tweede strategieperiode 2020-2022 is in 2019 gestart. In de tweede helft van 2019 zijn er diverse
onderzoekvragen uit tranche 5 tot en met 9 in het KEM wetenschappelijk expert panel besproken.
Tranches
5 (2019)
6 (2019)
7 (2019)
8 (2020)

9 (2020)

Status
Vragen met betrekking tot bodembewegingen en zout (vervolg KEM-17, resp. KEM-25, KEM26). Deze zijn aangehouden tot na afronding van KEM-16.
Eerste vragen m.b.t. energietransitie. Het betreft vragen met betrekking tot waterstof en CO2
opslag (KEM-27-29), infrageluid (KEM-31), abandonnering faciliteiten (KEM-33) en seismische
risico-alert voor infrastructuur (KEM-34). KEM-32 wacht op afronding van KEM-11.
KEM-35 het ontwikkelen van het seismische DRA-tool Groningen vs 6 is afgerond. KEM-36
wacht op het advies van het KEM-subpanel ivoorjaar 2021.
Een aantal nieuwe vragen opgehaald in de Groningen platform ondergrond bijeenkomst in
2019 en ingebracht door Tcbb, Deze betreffen deel extra vragen met betrekking tot
bodemdaling (KEM-27, KEM-38 en KEM-40) en een over opslag (KEM-39, vervolg KEM-01) en
het FCM model in de pSDRA (KEM-41)
Een vraag met betrekking tot lokale bodemdaling effecten KEM-42), o.a. bij voormalige
kolenwinning of cavernes en KEM-43 gericht op het verbeteren van het pSDRA tool.

Nummers
KEM-25 t/m KEM-27
KEM-27 t/m KEM-34
KEM-35 t/m KEM-36
KEM-37 t/m KEM-41

KEM-42 t/m KEM-43

Eind 2019 of begin 2020 zijn KEM-31, KEM-33, KEM-34 en KEM-35 gestart. KEM-33 en KEM-35 zijn intussen
afgerond. De vragen op het gebied van bodemdaling zijn in het KEM wetenschappelijk expert panel ter sprake
gekomen. De projecten op het gebied van zout, waterstof en CO2 opslag hebben in 2020 nog geen invulling
gekregen. Een deel van deze vragen zullen 2021 en verder in behandeling en aanbesteding genomen worden.

5.2 Aanbesteding en financiën
De uitvraag van de onderzoeken is belegd bij de Bureau Inkoop IUC van EZK (incl. vragen vanuit SodM en NCG). Op
24 juli 2017 heeft overleg plaatsgevonden met de afdeling inkoop van EZK en met haar inhoudelijk adviseur
(bijzonder hoogleraar aanbestedingsrecht). Op basis van het advies van laatstgenoemde is duidelijk geworden dat
de aanbesteding van KEM-onderzoek niet onder Europese aanbestedingsregels valt zolang het om
wetenschappelijk onderzoek gaat. Wel gelden een aantal andere voorwaarden waar in de aanbesteding rekening
mee gehouden moet worden.
Een flink aantal onderzoeken (circa 20) zijn tot en met eind 2020 in de markt gezet via Bureau Inkoop of een deel
(circa 10) zijn in de werkprogramma’s van TNO, Deltares en KNMI opgenomen. De ervaringen zijn tot nu toe positief.
In totaal zijn er 27 onderzoeken in uitvoering genomen waarvan het merendeel inmiddels afgerond is, 8
onderzoeksvragen door het KEM expert panel goedgevonden en in (voorbereiding van) aanbesteding, een tiental
bestaande onderzoeksvragen zijn in afwachting van onderzoeksresultaten of moeten nog in het expert panel
besproken worden. Een zestal onderzoeksvragen zijn beargumenteerd afgewezen of vanwege lage prioriteit niet
doorgezet.
De KEM onderzoekskosten bedragen tot nu toe ongeveer 4 miljoen euro per jaar (inclusief de ontwikkelkosten van
de publieke SDRA tool voor Groningen).

5.3 Organisatie KEM expert panel en KEM-subpanel modelontwikkeling
Het onafhankelijke KEM wetenschappelijk expert panel is primair verantwoordelijk voor de borging van de
wetenschappelijke kwaliteit en de onafhankelijkheid van het KEM onderzoek programma. Het panel beoordeelt de
onderzoekvragen adviseert over de, articulatie daarvan, beveelt partijen aan die geschikt zijn om de onderzoeken uit
te voeren en evalueert de wetenschappelijke kwaliteit en de duiding van de onderzoeksresultaten. Het KEM
wetenschappelijk expert panel werkt tot nu toe naar behoren, zoals aangegeven in voortgangsgesprekken met EZK
en SodM naar aanleiding van eerdere jaarverslagen.
In bijlage D zijn de leden van beide KEM panels te vinden. Het KEM panel heeft overwogen qua expertise uit te
breiden, maar vooralsnog gezien het beperkt aantal vragen op deze gebieden en de mogelijkheid om ad hoc experts
in te schakelen daar niet voor gekozen. Tot nu toe is er geen behoefte gebleken aan een tweede grotere ring van
domeinexperts buiten het KEM Expert panel. Het is mogelijk dat in een later stadium alsnog leden met expertise op
het gebied van putten en bovengrondse installaties aan het team toegevoegd worden. Appendix A geeft een
overzicht van de huidige leden van het kernteam. In een later stadium zal de behoefte aan een formele tweede ring
netwerk van domeinexperts opnieuw bekeken worden.
In 2020 is het onafhankelijke KEM wetenschappelijk expert panel aangevuld met het KEM-subpanel voor
modelontwikkeling. In het KEM-subpanel modelontwikkeling zitten wetenschappelijke experts op het gebied van
seismische dreiging en risico tools. Het KEM-subpanel modelontwikkeling start vanaf februari 2021 met advisering
over de modelontwikkeling van huidige publieke seismische dreiging en risicoanalyse tool van TNO . Het KEMsubpanel modelontwikkeling brengt via het KEM wetenschappelijk expert panel haar advies uit aan het Ministerie
van Economische Zaken en Klimaat en het Staatstoezicht op de Mijnen. De ‘terms of reference’ van het KEM
wetenschappelijk expert panel zijn aangevuld met de taken van het KEM-subpanel modelontwikkeling aangaande
de advisering over de ontwikkelingen van de publiek SDRA (zie Bijlage B).

6. Conclusies en aanbevelingen
6.1 KEM strategie en onderzoek
Het KEM-programma loopt inhoudelijk goed. De kwaliteit van de meerderheid van de projecten is naar het
oordeel van het KEM expert panel uitstekend en de impact betekenisvol. Er is vanaf 2020 een verschuiving van
onderzoek naar seismiciteit Groningen naar andere effecten van mijnbouw gerelateerd aan de energie transitie,
conform de prioriteiten gesteld in het rapport “Naar een (nationale) onderzoekagenda en risico toolbox in
Nederland”. Het KEM-programma is nu 3,5 jaar actief en loopt nog 2 jaar. In 2020 was en komende jaren blijft het
KEM-onderzoek op hetzelfde niveau als in voorgaande jaren.
Aandachtspunten:
- Een aspect dat aandacht blijft vragen is de doorlooptijden van de vraagarticulatie (3-6 maanden, met
uitzonderingen van 1 jaar of meer), aanbesteding (3-6 maanden) en de publicatie van resultaten (3-6
maanden). Er is er inmiddels wel een spoedprocedure beschikbaar voor uitzonderingsgevallen met hoge
urgentie;
- Naar verwachting blijven de KEM onderzoekskosten de komende jaren op of boven op het huidige
niveau. In toenemende mate is budget nodig zijn om de resultaten van de KEM-onderzoeken
systematisch te kunnen valideren en evalueren en om deze te vertalen naar bruikbare functionaliteit
voor nieuwe versies van de publieke mijnbouw dreiging- en risico analyse tools, zoals de publieke SDRA
Groningen.
- De verbinding met de wetenschappelijke onderzoekprogramma’s van NWO, c.q. DeepNL, verloopt steeds
beter maar er is naar de mening van het KEM expert panel ook in de toekomst, na 2022, nog noodzaak
voor onderzoek in het kader van andere mijnbouwactiviteiten. Een gezamenlijk gedragen en structureel
nationaal wetenschappelijk en toegepast/KEM onderzoekagenda wordt daarvoor door DeepNL
programma voorzitter en de voorzitter van het KEM expert panel opportuun geacht.
- Na meer dan vier jaar KEM wordt een onafhankelijke evaluatie van het KEM nodig geacht. Ten eerste, om
te zien of in hoeverre de gewenste doelstellingen van het Kennisprogramma Effecten Mijnbouw behaald

zijn in de eerste periode van drie jaar (2017-2019) en behaald gaan worden in tweede periode van 3 jaar
(2021-2022). Specifiek gaat het om publieke kennisontwikkeling en aansluiting bij internationale
expertise. Ten tweede, lijkt het een goed moment om te toetsen of resultaten de professionals bij EZK,
SodM, relevante kennisinstellingen en mijnbouwbedrijven bereiken en of deze positief gewaardeerd
wordt en of KEM het vertrouwen in de beheersing van mijnbouwrisico’s bij het publiek toegenomen is.
Ten derde, kan geëvalueerd worden of de - in eerste instantie tijdelijke, impuls gerichte - opzet en
organisatie gewerkt heeft en gewenst is voor de lange termijn en in hoeverre er nog verbeteringen
mogelijk zijn.

6.2 KEM kennisborging en verspreiding
Het KEM-programma heeft de ontwikkeling van publieke mijnbouw effecten toolboxen voor mijnbouw risico
instrumenten mede op gang gebracht door de stimulering van de publieke SDRA Groningen. Het KEM expertpanel
is van mening dat de borging van de onderzoeksresultaten het best vorm gegeven kan worden door de
ontwikkeling van een mijnbouw dreiging en risico-toolbox instrumentarium met een – naar verwachting
substantiële – financiering, deels via KEM voor het ontwikkelen van de eerste versies en deels buiten het kader
van de financiering van het KEM onderzoeksbudget voor onderhoud en ondersteuning van een dergelijke
instrumentarium. In 2020 is het gelukt om de ontwikkeling van de eerste versie van het publieke seismische
dreiging en risico analyse instrument van TNO af te ronden en over te gaan naar een meer gecontroleerde
beheersituatie. De invulling van andere publieke dreiging en risico analyse tools staat nog ter discussie. Heldere
visie en kaders daarvoor moeten door overheden nog ontwikkeld worden.
Voor het communiceren en delen van KEM onderzoeksresultaten en -evaluaties is de KEM website sinds oktober
2018 in de lucht en functioneert. Gekozen is de duiding van onderzoeksresultaten voor beleid en toezicht geen
onderdeel uit te laten maken van de website. Hiervoor worden links gemaakt met duiding door SodM of verder
uitleg naar nlog.nl.
Aandachtspunten zijn:
- De vindbaarheid van de kemprogramma.nl website zou vergroot kunnen worden;
- Er is echter een grotere behoefte naar meer gebruikersvriendelijke technische informatie. Een grondige
update is op zijn plaats of een goede link naar andere sites, die dit al doen;
- Het publieksvriendelijk communiceren met belanghebbenden in verschillende mijnbouwregio’s en met
verschillende belangenplatforms over de resultaten van KEM-onderzoek en het ophalen van eventuele
nieuwe onderzoeksvragen is in 2020 onderbelicht gebleven, mede door Covid19. Hier moet nog een
betere modus operandi voor gevonden worden.

6.3 KEM wetenschappelijk expert panel en KEM-subpanel modelontwikkeling
Het KEM wetenschappelijke expert panel kwam in 2020 vier maal digitaal bij elkaar; de wetenschappelijke
expertrol in de vraagarticulatie (6 onderzoekvragen), projectbegeleiding (acht projecten), projectevaluatie (zeven
eindrapportages) en duiding werkte in 2020 efficiënt en goed.
Het KEM expert panel speelt vanaf 2020 met het KEM-subpanel modelontwikkeling een rol in de begeleiding van
de ontwikkeling van het publieke SDRA. Het inregelen van het KEM-subpanel modelontwikkeling verdient nog
aandacht in 2021.
Het KEM wetenschappelijk expert panel realiseert zich dat het geen expertise m.b.t. faciliteiten/infrastructuur
(externe veiligheid) en expertise op het gebied van sociale wetenschappen (risicobeleving) heeft. Het KEM panel
heeft overwogen zich met deze expertises uit te breiden, maar vooralsnog gezien het beperkt aantal vragen op
deze gebieden en de mogelijkheid om ad hoc experts in te schakelen daar niet voor gekozen.

Bijlage A

Kamerbrief KEM-programma

Bijlage B Terms of Reference KEM scientific expert panel and KEMsubpanel modelontwikkeling
Terms of Reference
International Expert Panel on Mining Effects
MEA, October 2020
Objective and scope
The International Expert Panel on Mining Effects advises the Directorate Energy and Environment of the Dutch
Ministry of Economic Zaken en Klimaat (MEZK), the Regulator for natural resources extraction Staatstoezicht op de
Mijnen (SodM) and the Groningen crisis organisation Nationaal Coördinator Groningen (NCG) on the development
and implementation of research projects related to the use and associated risks of Natural Resources extraction.
The role of the panel is to ensure that specifications of research requests coming from MEZK, SodM, NCG and
other public bodies meet criteria of relevance and completeness in the context of issues they are supposed to
address and to advise on which parties are best qualified to carry out the proposed research.
Specific tasks include:




Assess and advice on the scientific description of the proposed research questions
Indicate which scientific disciplines should be involved in the individual research projects
Give advice on which national and international institutes and/or universities could best be involved in
the research projects
Assess progress and impartialness of knowledge development and its fitness to address questions
concerning mining effects and associated risks.
Identify and report knowledge gaps, e.g. important research request not raised by MEA, SodM or NCG
Report any suggestions how KEM can help in improving management of Mining Risks
Scientific sounding board on Mining risk assessment protocols (for SodM) and publicly available Mining
risk quantification instruments (for TNO c.s.)






The Expert Panel was installed by the Minister of Economic Affairs in Q2 2017.
Context and mission
In their report on induced seismicity risks in Groningen (2015) the Netherlands Safety Investigation Council (OVV)
ascertained shortcomings in the knowledge development concerning the risks of natural gas production. Specific
recommendations were:




Improve the insights in the risks and associated uncertainties
Conduct the research independent from the mining industry
Stimulate multidisciplinary research projects and put more effort in integrating research results of the
various scientific disciplines.

The OVV stated that these recommendations should also apply to mining activities other than natural gas
production.

Knowledge program on the effects of Mining
To meet these recommendations the Dutch Government decided to initiate a knowledge development program
specifically aimed at mining activities and associated risks. The goals of this program (Kennisprogramma Effecten
Mijnbouw, KEM) are to:



Accelerate and intensify research concerning mining effects and associated risks
Enhance the multidisciplinary collaboration between research centres and universities



Develop independently authoritative knowledge which can be verified

Elements of KEM are:




The actual research framework and program (the research projects)
A knowledge exchange platform to both initiate and stimulate scientific debate within the scientific
community and to consolidate and exchange scientific results with society
A scientific panel on mining effects, as described in this document, that ensures quality, relevance,
completeness, fitness and independence of the conducted research.

Composition
The panel consists of a chairperson and 4-6 members, appointed for periods of three years. The panel and its
members will have an outstanding scientific reputation, function independently and will also be perceived as such;
they will have no relationship with the mining industry in general and are not involved in research commissioned
by the Dutch oil and gas industry in particular. The individual members act without a mandate or instruction from
their organisations. They are selected on the basis of their expertise and scientific reputation.
The main areas of expertise to be covered by the panel are:






Induced seismicity
Subsidence and uplift
Containment and confinement
Long term effects of mining activities
Technical aspects (pipelines, construction aspects)

The panel may be assisted by sub-panels or guest experts in case additional expertise is required.
Reporting line
The panel reports to the Directorate Energy and Environment of the Ministry of Economic Affairs; the Dutch
Regulator for Natural Resources Staatstoezicht op de Mijnen (SodM); and the Nationaal Coördinator Groningen
(NCG).
At least once a year, the panel chair will inform the Minister of Economic Affairs about the State of The
Programme.
Working method
The panel will have four formal meeting moments in any given year. The panel is expected to meet physically
twice a year in The Netherlands. Due to the current situation (Covid-19) this requirement cannot be met. Instead
of the in-person meetings, online meetings (spread over two days) are arranged. The two other meetings and any
ad hoc meetings are expected to be conducted by video / teleconferencing apart from usual email
correspondence. The panel is supported by a secretariat. The members receive a remuneration and compensation
for travel time and expenses.
Confidentiality and communication
The members of the panel can communicate about the jointly approved status of the KEM research framework
and program. The KEM panel will not disclose any information on ongoing research requests and projects. The
outcome of the research projects will only be communicated by panel members after informing the Ministry of
Economic Affairs. The outcome of all projects will become publicly available through the KEM website.

KEM-subpanel on model development
From 2021 onwards the yearly probabilistic seismic hazard and risk analysis for gas production of the Groningen
gas field, previously performed by the operator of the Groningen gas field (NAM), will be performed by TNO using
the model chain which TNO has developed under the umbrella of the KEM program.
Additionally, the Study and Data acquisition plan of NAM finishes in 2021, meaning that NAM will cease to
develop new model versions to be used in the yearly probabilistic seismic hazard and risk analysis from 2021.

Recognizing that:
1. seismicity in Groningen is decreasing but still occurring,
2. gas production will only cease from 2022, barring limited gas production for security of supply,
3. the strengthening program will continue,
4. Damages may still occur due to ongoing earthquakes,
EZK recognised a need to further develop the models for the yearly analysis as well as a need for a decision on
model versions to be used in the yearly risk analysis. For this reason a KEM-subpanel is formed to:
1. advise on model development for the models included in the model chain developed by TNO (called
public SDRA Groningen).
2. give input to the advise of SodM on the versions of the models to be used in the yearly public seismic
hazard and risk analysis.
Reporting line
The KEM-subpanel gives advice on the further SDRA model development, yearly in November. The advice is
presented to the KEM panel who will send the advice, with an accompanying letter to the Directorate Energy and
Environment of the Ministry of Economic Affairs.
Additionally the KEM-subpanel gives input to the Dutch Regulator for Natural Resources, Staatstoezicht op de
Mijnen (SodM) for their yearly advice on the model versions to be used in the yearly public seismic hazard and risk
analysis.
Working method
The KEM-subpanel will have two formal meeting moments in any given year on the SDRA model development.
Additionally, online meetings will be arranged as needed to advice on model development. The subpanel reports
once a year to the full KEM panel in the meeting in November. The subpanel is supported by a secretariat (the
same as the KEM panel). The members receive a remuneration and compensation for travel time and expenses.
Specific tasks
Specific tasks of the KEM sub-panel include:
 Review of studies with a view on further model development:
o KEM studies (ongoing)
o DEEP-NL studies (first results expected in 2021)
o SDAP studies (NAM research program, ends in 2020, perhaps some limited activity in 2021)
o Scientific publications in peer reviewed journals
 Advice on proposed SDRA model train development in November of each year. In the advice, the KEMsubpanel:
o will review the annual public SHRA model train roadmap development reports of TNO,
specifically focusing on their scientific quality
o can propose new research questions and activities on SDRA model train development within the
KEM program;
o can propose new implementations of SDRA model train components into the SDRA model train
framework, typically carried out by TNO.
 Every six months a meeting on SDRA model train development, to inform the KEM-subpanel on model
development. Participant will be the KEM-subpanel, TNO, SodM and EZK as well as other parties which
have recently finished research on parts of the models included in the SDRA model train.
o Beginning of October
 Start of advice on the further SDRA model train development,
 TNO will present their public SHRA model train development and implementation plan,
 other presentations on model development (if applicable)
o April
 TNO will present work program current calendar year
 discussion on model development and planning
 other presentations on model development (if applicable)
 Two extra online meetings for the advice on model roadmap development in autumn of each year.
 input to SodM for the model versions to be implemented for the public SHRA for the next calendar year;



Submit request for review of (parts of) new models to other experts with complementary expertise

Composition
The KEM-subpanel on public SDRA Groningen model development consists of 4-6 members, appointed for a
period of three years. The members will have an outstanding scientific reputation, function independently and will
also be perceived as such. The individual members act without a mandate or instruction from their organisations.
They are selected based on their expertise and scientific reputation. Two KEM expert panel members will also be
member of the KEM SDRA subpanel.
The main areas of expertise to be jointly covered by the KEM-subpanel are:






Geological/reservoir model
Seismological model
Ground motion model
Fragility and consequence model
Probabilistic hazard and risk methodology

The subpanel may be assisted by guest experts in case additional expertise is required. The necessary funds will be
arranged by MEZK.
Confidentiality and communication
The members of the subpanel can communicate with the KEM panel, the Directorate Energy and Environment of
the Ministry of Economic Affairs and to the Dutch Regulator for Natural Resources, Staatstoezicht op de Mijnen
(SodM) about the SDHR model development.
The KEM-subpanel and its members will not disclose any information from ongoing research and projects and or
their concept advice to other parties than mentioned above. The advice will only be communicated by the KEM
panel to other parties after the decision of the Ministry of Economic Affairs on SDRA model development. The
advice will become publicly available on the KEM website.

Bijlage C

Status van KEM onderzoeksvragen

In de onderstaande tabel is de status van alle onderzoekvragen en projecten eind 2020 weergegeven. De in
vetgedrukte KEM projecten waren in 2020 actief.
In 2020 zijn 8 projecten gestart (KEM-05a, KEM-14, KEM-15, KEM-16, KEM-18, KEM-19, KEM-24, KEM-35), 1 in
2019 gestart project loopt door (KEM-34), 8 projecten zijn afgerond (KEM-02, KEM-04, KEM-06, KEM-08, KEM-10,
KEM-11b, KEM-31, KEM-35).
Hiermee zijn bijna alle onderzoeksvragen uit de oorspronkelijke onderzoek agenda van 2017 opgepakt.
T
1

2

3

4

5

6
7

8

KEM nr
KEM-01
KEM-02
KEM-03a
KEM-03b
KEM-03c
KEM-04
KEM-05a
KEM-05b
KEM-06
KEM-07
KEM-08
KEM-09
KEM-10
KEM-11a
KEM-11b
KEM-11c
KEM-12
KEM-13
KEM-14
KEM-15
KEM-16
KEM-17
KEM-18
KEM-19
KEM-20
KEM-21
KEM-22
KEM-23
KEM-24
KEM-25
KEM-26
KEM-27
KEM-28
KEM-29

Bron
SodM
NCG/EZK
KEM/SodM
EZK/KEM
EZK/SodM
NCG/EZK
NCG/EZK
NCG/EZK
SodM
SodM
SodM/KEM
NCG/EZK
EZK/KEM
SodM
SodM
SodM/KEM
SodM
SodM
NCG/EZK
SodM/EXT
EZK/KEM
SodM/NCG
SodM/EXT
NCG/EZK
NCG/SodM
KEM/SodM
EXT/SodM
EXT/SodM
EXT/EZK
EXT/SodM
EXT/SodM
EZK
EZK
SodM

Periode
2017-18
2018-20
2018-19
2018-19
2018
2018-20
2020-21
2021
2018-20
2018-19
2019-20
2021
2019-20
2018-19
2019-20
2021
2018
2018-19
2020-21
2020-21
2020-21
2018-19
2020-21
2020-21
2019
2021
2021
2019
2020-21
2019
2021
2021
2021
2021

Status
Klaar
Klaar
Klaar
Klaar
klaar
klaar
90% gereed
in aanbesteding
klaar
klaar
klaar
in aanbesteding
klaar
klaar
klaar
in aanbesteding
No go (extra risico’s)
klaar
90% gereed
20% gereed
kaar
klaar
20% gereed
20% gereed
Nogo (geen onderz.)
in planning
in planning
nogo (extra risico’s)
20% gereed
Nogo (geen onderz.)
in planning
in planning
in planning
in planning

SodM

Short beschrijving
Veilige injectiedruk en -snelheid gasopslagen
Invloed inhomogene ondiepe ondergrond ‘site response’
Inventarisatie publieke HRA-Toolbox en onderzoekvragen
Nabouw NAM vs2 in publieke Groningen modeltrein
NJG publicatie onderzoek seismiciteit Groningen
3D golfvoortplantingseffecten op seismische signatuur
Effect herhaalde aardbevingen op bodemzettingen
Effect herhaalde aardbevingen op gebouwen
Risicoanalyse UDG/EGS (geothermie)
Geïnduceerde seismiciteit kleine gasvelden
Volgende generatie aardbeving modellen
Review voortplanting onzekerheden in risico modeltrein
Ontwikkeling publieke seismische HRA-modeltrein, vs5
Review catalogus aardbevingen Nederland
Seismologische data kwaliteit
Upgrade seismische catalogus aardbevingen Nederland
Advies uitbesteding review Warmtestad QRA
Risico doorboren van Carbonaat stringers in zout
Risico verweking door geïnduceerde bevingen
Seismische risico waterinjectie geothermie
HRA-Modeltrein bodemdaling
Stabiliteit zoutcavernes
Risico’s geothermische boringen, well integriteit
Risico’s lekkages en bodembewegingen na gaswinning
Afstemming impact modellen in risicobeoordelingen
Seismiciteit & schade waarschuwing systemen
Data gedreven modellen voor seismiciteit in ruimte, tijd
Risicoreductie seismiciteit d.m.v. opwekken van breuken
Risicoreductie seismiciteit d.m.v. ‘fluid’ injectie
Bepaling bodemdaling cumulatieve mijnbouwactiviteiten
Zinkgatontwikkeling, kwantificering dreiging en risico’s
Kwantificering korte en lange termijn risico’s CO2 opslag
Kwantificering korte en lange termijn risico’s H2 buffers
Evaluatie extra risico’s bij transport H2 of CO2 in bestaande
gastransportnetwerken
Classificatie veiligheidscultuur,effect op mijnbouwrisico’s

KEM-30

2019

SodM
NCG/EZK
SodM
EXT/EZK
EZK/KEM
NCG/EZK
EXT/EZK
EXT/SodM
EXT/SodM
EXT/SodM
EXT/EZK
EZK/TCbb
EZK

Infrageluid opwekking, dreiging en (gezondheid)risico’s
Optimalisatie strategie monitoren grondtrillingen
Review Brent ontmantelingsplan en ‘second opinions’
Informatievoorziening infrastructuur bij aardbevingen
Ontwikkeling seismische DRA-tool Groningen TNO, vs6
KEM-04 update voor versie 6 DRA tool Groningen
Bodemdaling impact modellen in DRA-tool en data
Optimalisatie strategie monitoren bodemdaling/stijging
Veilige drukken voor CO2, H2, N2 storage (zie KEM-01)
Mechanische verweking tgv cyclische belasting opslag
Model/data afstemming DRA tool en NPR (cf. KEM-20)
Bodemdaling risico’s voormalige kolenwinning Limburg
Ontwikkeling PSHRA vs7

2020-21
2021
2019
2020-22
2020
2021
2021
2021
2021
2021
2021
2021
2021

Nogo (geen
expertise)
20% gereed
in planning
klaar
30% gereed
klaar
in aanbesteding
in planning
in planning
in planning
in planning
in planning
in planning
in aanbesteding

KEM-31
KEM-32
KEM-33
KEM-34
KEM-35
KEM-36
KEM-37
KEM-38
KEM-39
KEM-40
KEM-41
KEM-42
KEM-43

Bijlage D

Lijst van rapporten en publicaties

Hieronder volgt de lijst van tot en met 2020 verschenen KEM rapporten en publicaties. De KEM projecten in rood
hebben nog geen definitieve rapportages in 2020.
Webpage

Risk

Mining

Year

Authors

Title

Report

KEM-01

Seismic
(SSM)

Gas storage

2018

Safe operational reservoir pressure
bandwidth for underground gas storage (3
reports)

Link to final Univeristy of
report

Padua

KEM-02

Seismic
GMM)

Gas
production

2020

Evaluation, validation and improvement of
the site amplification component of the
Groningen HRA model

Link to

Witteveen & Bos,
TNO, TUDelft

KEM-03a

All

All

2019

Towards a national research and HRA
toolbox for mining effects in The
Netherlands: a techinical reconnaisance

Link to final TNO. Deltares,

KEM-04

Seismic
GMM)

Gas
production

2020

Data driven study on seismic 3D structural
features of Groningen ground motions

Link to final Fugro, Politecnica

KEM-05a

Seismic
GMM)

Gas
production

2021

Ferronato, M.,
Franceschini, A.,
Isotton, G., Janna, C.,
Teatini , P., Tosatto, O.,
Zoccarato, C.
Besseling, F,
Bougioukos, A., Greef
de J., Pruiksma, J.,
Tsouvalas, A.
Dost, B., Gessel, van,
S., Hoogendoorn, B.,
Huijgen, M., Marsman,
M,. Pluymaeker, M.,
Thienen-Visser, K.,
Ameri, G., Dijkstra, O.,
Mazzieri, I., Ozcebe,
A.G., Paolucci, P.,
Piunno, G. , Smerzini,
C, Vanini, M.
Korff, M. et al

KEM-06

All

Geothermal

2020

KEM-07

Seismic
GMM)

Gas
production

2018

A'Campo, Y.W.L.,
Baisch, S., Besselink, F.,
Boter, E.L., Laenen, B.
Slob, S.
Baisch, S., Voros, R.

KEM-08

Seismic
GMM)

Gas
production

2020

KEM-09

Seismic
(All)

Gas
production

2021

KEM-10

Seismic
(All)

Gas
production

2018

KEM-11

Seismic
(GMM)

Gas
production

2019

KEM-11b

Seismic
(GMM)

Gas
production

2020

KEM-11c

Seismic
(GMM)

Gas
production

2021

KEM-13

Leakage
(LSM)

Facility

2017

KEM-14

Seismic
(GMM)

Gas
production

KEM-15

Seismic
(SSM)

Dahm, T., Hainzl, Kühn,
S., D., Oye, V., Richter,
G., Vera Rodriguez, I.
Pluymaekers et al.

summary
report

report

Consortium

KNMI

report

Milano, Seister,
Hanzehogeschool,
GR8-Geo, CMconsult
Deltares

Risk assessment for UDG and EGS and an
inventory of preventive and mitigation
measures

Link to

Witteveen & Bos,
Q-Con, VITO

Geomechanical study - Small gas fields in
The Netherlands

Link to final Q-Con

Review, alternatives and future
seismogenic source models for HRA model
Groningen (3 reports)

Link to last

Cumalitive effect of repetitive earthquakes
on soil settlement

main report

report

report

GfZ Potsdam,
Norsar

Sensitivity analysis public seismic hazarda
and risk model train Groningen

TNO

Breunese, J.,
Kraaijpoel, D., Osinga,
S.et al

Public Seismic Hazard and Risk Assessment
model train Groningen, vs5 (3 reports)

Link to final TNO

Goertz-Allmann,B.,
Kühn,D., Langet,N.,
Lindholm, C., Meslem,
A., Oye, V.
Christensen, J.M.,
Dando, B.D.E. ,
Dichiarante, A.M.,
Ghione, F., Kühn, D.,
Langet, N., Oye, V.
Kühn,D., Oye, V. et al.

Review of theKNMI induced earthquake
catalogue from the Groningen gas field (2
reports)

Link to final Norsar

Review of theKNMI induced earthquake
catalogue from the Groningen gas field,
continued phase 2A

Link to final Norsar (KNMI)

Review of theKNMI induced earthquake
catalogue from the Groningen gas field,
continued phase 2B

Norsar (KNMI)

Drilling in carbonate stringers occurring in
salt formations

2021

Heege ter, J., Zijp, M.,
Huijgen, M.,
Bouroullec, R.,
Wilpshaar, M.
Korff, M. et al

Liquefaction (settlement, damage) risk
quantification risk module

Deltares

Geothermal

2021

???

Fugro/GfZ

KEM-16

Subsidence Gas
(All)
production

2021

???

Optimal thermal production regime for
prevention of the generation of seismicity
during water injection given faults and
production
Subsidence risks due to gas/oil production
(newsubsidence model train

KEM-17

Leakage
(LSM)

2019

Salt mining

Baumann, T., Brouard,
J., Kaus, B., Schmatz,

Over-pressured salt solution mining
caverns ansd possible leakage mechanisms:

report

report

report

Link to final TNO
presentation

TNO

Link to final Microstructures
report

and Pores GmbH,
Brouard

J.J., Klaver, Popov, A.,
Urai, J.L.

review and modelling on pore, cavern and
salt dome scales (5 reports)

Consulting, Smart
tectonics

What are the long term sealing risks
associated with (geothermal) wells and
what are the typical loss of containment
risks
Post reservoir abandonment long term
fluid migration hydromechanical risks and
monitoring strategy

EVO

Why and how are risk assessment
Groningen model for buildings different
from assessment using building norms
(NPR)
Seismic risk reduction by fluid injection and
pressure maintenance

Link to KEM None

KEM-18

Leakage
(LSM)

Gas
production

2021

???

KEM-19

Leakage
(LSM)

Gas
production

2021

???

KEM-20

Seismic
(FCL)

Gas
production

2018

???

KEM-24

Seismic
(SSM)

Gas storage

2021

Dijkstra, O. et al.

KEM-31

Sound

Gas

2021

Evers, L. et al

Infrasound generation and observation

KEM-33

Leakage
(LSM)

Facility

2019

As van, D., Eftekari,
A.A., Feilberg, K., Nick,
H,M.

Review, evaluation of Brent spar
decommissioning plan and second opinions

KEM-34

Seismic
(FCL)

Gas
production

2021

Martinelli, M. et al

Enhancing information flow on impacted
infrastructure after seismic events

KEM-35

Seismic
(All)

Gas
production

2020

Breunese, J.,
Kraaijpoel, D., Osinga,
S.et al

Public Seismic Hazard and Risk Assessment
model train Groningen, vs6

TNO. Deltares

comments
Fugro et al.
KNMI, RIVM

Link to final DTU et al
report
Deltares et al

Link to final TNO
report

KEM gepubliceerde wetenschappelijke artikelen
Netherlands Journal of Geosciences, Special issue on Groningen seismicity (Sponsored by KEM)
Paolucci, R, Mazzieri, I, Piunno, G, Smerzini, C, Vanini, M, Özcebe, A. Earthquake ground motion modeling of
induced seismicity in the Groningen gas field. Earthquake Engineering Structural Dynamics. 2021; 50: 135– 154.
https://doi.org/10.1002/eqe.3367
Ameri, G., Martin, C, Oth, A. Ground-Motion Attenuation, Stress Drop, and Directivity of Induced Events in the
Groningen Gas Field by Spectral Inversion of Borehole Records, July 2020, Bulletin of Seismological Society of
America 110(5), DOI: 10.1785/0120200149

Bijlage E

Huidige samenstelling KEM Expert panel

KEM expertpanel
Voorzitter
Prof. Frank Baaijens
Leden
Prof. Iunio Iervolino
Prof. Stefan Wiemer

https://www.tue.nl/en/research/researchers/frank-baaijens/ Voorzitter KEM. Rector
Magnificus Eindhoven.
http://wpage.unina.it/iuniervo/ Hoogleraar Napels, Stanford en Colombia. Expert op het

gebied van schade en risico’s door aardbevingen

http://www.seismo.ethz.ch/en/about-us/all-employees/stefan-wiemer/ Hoofd

Zwitserse Seismologische Dienst, hoogleraar ETH. Expert geïnduceerde seismiciteit
Prof. Robert Zimmerman
https://www.imperial.ac.uk/people/r.w.zimmerman Hoogleraar
gesteentemechanica Imperial College London. Editor in Chief International Journal of Rock
Mechanics en auteur handboek Fundamentals of Rock Mechanics.
Prof. Majid Hassanizadeh
http://www.geo.uu.nl/hydrogeology/majid/cvmajid.html / Hoogleraar Universiteit
Utrecht. Expert in vloeistofstroming in poreuze media.
Prof. Margot Gerritsen https://icme.stanford.edu/people/margot-gerritsen / Hoogleraar Stanford University.
Expert in computer and data sciences in earth sciences
Secretaris
Ipo Ritsema
https://www.linkedin.com/in/ipo-ritsema-4502481a/
KEM coördinatoren SodM
Hans de Waal (2020)
https://www.linkedin.com/in/dr-hans-de-waal-4905b713/
Barend van Engelenburg (vanaf 2021)
KEM coördinator EZK
Karin van Thienen-Visser https://www.linkedin.com/in/karin-van-thienen-visser-52624b17/
Contact NCG
Herman van Os
https://www.linkedin.com/in/vanosherman/?originalSubdomain=nl

KEM-subpanel
Prof. Stefan Wiemer (see above)
Prof. Iunio Iervolino (see above)
Prof. Fabrice Cotton

https://www.gfz-potsdam.de/staff/fabrice-cotton/ Hoogleraar in Seismologie<
Geoscience group at Potsdam University, Topic Director Geo-Hazards at GfZ

Prof. Femke Vossepoel

Prof. Pierre-Yves Bard
Secretaris
Ipo Ritsema

https://www.tudelft.nl/citg/over-faculteit/afdelingen/geoscienceengineering/sections/reservoir-engineering/staff/academic-staff/dr-ir-fc-femkevossepoel/ Associate Professor in Geophysical data assimilation at Delft University
https://www.linkedin.com/in/pierre-yves-bard-b8847717/?originalSubdomain=fr
Professor Seismic risks at Grenoble University, Researcher at ISTere/IFFSTAR, Grenoble
https://www.linkedin.com/in/ipo-ritsema-4502481a/

Bijlage F

Termen, afkortingen en definities

Bodembewegingen
Bodemdaling
Dashboard
DeepNL
EZK
Geïnduceerde aardbeving
FCM

GMM

HRA model
IMG
KEM

KEM Expert panel
KEM-programma
KEM-subpanel
KNGMG
KNMI
NAC
NAM
NCR
NiB
NPR

Hieronder vallen seismische grondbewegingen of trillingen en langzame
bodemdaling of -stijging onder.
Bodemdaling is de zakking van het aardoppervlak. Hiervoor kunnen
diverse oorzaken zijn.Het proces verloopt langzaam en onderscheid zich
daardoor bodemtrillingen.
Eenvoudige presentatie van strategische doelstellingen. In dit kader het
kennis niveau en beschikbaarheid van publieke tools voor dreiging en
risico analyse van mijn effecten
NWO wetenschappelijk onderzoeksprogramma naar aardbevingen in
Groningen
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
Een aardbeving veroorzaakt door menselijke activiteit zoals het
produceren van gas uit de diepere ondergrond
Fragility and Consequence Model, waarmee - gegeven berekende
grondbewegingen (PGA, PGV) - de veiligheidsrisico’s worden berekend
op basis van de kwetsbaarheid van gebouwen. Op dit moment is versie
7 in gebruik.
Ground Motion Model, model waarmee de (kansen op)
grondbewegingen worden berekend die kunnen optreden tijdens 48
een aardbeving van een gegeven magnitude die op een gegeven locatie
optreedt. Het Groningen GMM is in verschillende stappen ontwikkeld.
Het eerste eenvoudige model GMM-versie 0 (V0) werd begin 2013
gemaakt voor het 2013 Winningsplan. In de jaren daarna is het model
stapsgewijs steeds geavanceerder geworden. Het huidige model heeft
versienummer 6. NAM werkt momenteel aan de ontwikkeling van
versie 7
Computermodel waarmee de seismische dreiging en het seismisch
risico in Groningen worden berekend
Instituut Mijnbouwschade Groningen
Kennisprogramma Effecten Mijnbouw, onderzoekprogramma voor
ontwikkeling van een onafhankelijke kennispositie dat op advies van de
Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) in opdracht van de Minister van
EZK wordt uitgevoerd. Doel is het inzicht in mogelijke dreigingen en
risico’s van mijnbouwactiviteiten in Nederland te vergroten
Panel van onafhankelijke wetenschappelijke deskundigen dat toeziet op
de kwaliteit, relevantie, volledigheid, geschiktheid en onafhankelijkheid
van het KEM-programma
Het programma van KEM onderzoeken, begeleid dootr het KEM expert
panel
KEM-subpanel modelontwikkeling, gericht op de (via het KEM expert
panel) advisering over ontwikkeling van het publieke SDRA
Koninklijk Nederlandse Geologisch en Mijnbouwkundig Genootschap
Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut
Nederlands Aardwetenschappelijk Congres
Nederlandse Aardolie Maatschappij
Nationaal coördinator Groningen
Nationale informatievoorziening Bodemdaling
Nationale Praktijk Richtlijn. Een rekenkundige beoordeling volgens

PGA
PGV
Seismische grondbewegingen
Seismische grondsnelheid
Seismische grondversnelling
Shake maps
SodM
SDRA
SHRA
State-of-the-art
Tcbb
TCMG
TNO
Validatieonderzoek

de NPR geeft aan of een gebouw sterk genoeg is om de belasting van
een aardbeving te kunnen weerstaan. De NPR biedt opdrachtgevers,
constructeurs en aannemers een (technisch) houvast bij nieuwbouw en
bij het preventief versterken van bestaande gebouwen
Peak Ground Acceleration: de hoogste grondversnelling die optreedt op
een bepaalde locatie tijdens een aardbeving
Peak Ground Velocity: de hoogste snelheid waarmee de grond beweegt
op een bepaalde locatie
De trilling van de grond ten gevolge van een aardbeving
De snelheid waarmee de grond trilt ten gevolge van een
aardbeving
De verandering van de snelheid waarmee de grond trilt ten gevolge van
een aardbeving
Kaarten met de contouren van de opgetreden maximale
grondversnelling (de PGA), maximale grondsnelheid of maximale
pseudo spectrale versnelling (PSA) voor een gegeven aardbeving
Staatstoezicht op de Mijnen (toezichthouder op o.a. de olie en
gaswinning in Nederland)
Seismische dreiging en risicoanalyse
Seismic Hazard and Risk Analysis
Hoogste niveau van ontwikkeling naar de huidige stand van zaken
Technische commissie bodembewegingen
Tijdelijke Commissie Mijnbouwschade (per 1 juli 2020 opgegaan in het
Instituut Mijnbouwschade Groningen)
Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk
Onderzoek
Het controleren van een waarde of een methode om aan te
tonen dat een apparaat, systeem of instrument met een grote
mate van zekerheid in staat is bedoelde resultaten op te leveren