Schiphol
13 december 2018

Onderwerp
Inbreng Luchtvaartnota Luchtverkeersleiding Nederland

OPENBAAR

LVNL staat voor: Samen luchtvaart mogelijk maken
Luchtvaart is essentieel voor de bereikbaarheid van Nederland en de omringende
landen. Door sterk samenspel in de keten van luchthaven, overheid,
luchtvaartmaatschappijen en de luchtverkeersleiding, is Schiphol uitgegroeid tot
één van de grootste en kwalitatief meest hoogwaardige luchthavens ter wereld.
Voor een veilige ontwikkeling van de luchtvaart werkt LVNL nauw samen met alle
betrokken partijen. We willen een partij zijn waar partners op kunnen rekenen.
Die meedenkt en verbindt en levert wat nodig is om de luchtvaartambities
mogelijk te maken. We werken samen, staan open, gaan voor resultaat en nemen
verantwoordelijkheid. Dit om onze ambitie te realiseren:
LVNL wil de beste luchtverkeersleidingsorganisatie ter wereld zijn als het gaat om
veiligheid, mensen en leverbetrouwbaarheid.
Luchtvaartnota
Luchtvaart is een sector die altijd in ontwikkeling is. De afgelopen jaren zijn grote
stappen gezet in het verbeteren van veiligheid en efficiency. Rekening houden
met milieu en omgeving is door de groei van luchtverkeer nog belangrijker
geworden. Technologie maakt nieuwe ontwikkelingen mogelijk. Om luchtvaart de
komende jaren door te kunnen blijven ontwikkelen, ligt een aantal grote thema’s
voor ons. Die kunnen en willen we alleen samen aanpakken. De komende tijd
moeten hier beslissende stappen in gezet worden. Wij leveren hieronder graag
onze bijdrage aan de voor ons belangrijke thema’s in de Luchtvaartnota. Wij
geven aan wat wij realiseren of verwachten en geven een aantal handreikingen
voor concrete acties vanuit de overheid om op te nemen in de Luchtvaartnota
2020-2050.
Thema 1: Veiligheid
LVNL wil de veiligste luchtverkeersleidingsorganisatie ter wereld zijn. We zijn elke
dag bezig om verder te verbeteren zodat luchtvaart de veiligste vorm van
transport blijft. Onze ambitie is om veiligheidsrisico’s te verminderen bij nieuwe
ontwikkelingen voor de afhandeling van vliegverkeer op Nederlandse
luchthavens. Voor het proces van continue verbetering van veiligheid zijn de
volgende aspecten belangrijk:
Veiligheid als uitgangspunt van de sector: dit betekent dat de
sectorpartijen voorafgaand aan wijzigingen veiligheidsrisico’s

Ons kenmerk
S&P/2018/6025
Status
Definitief

-

-

-

-

gezamenlijk in kaart brengen, met elkaar afstemmen en mitigeren. Op Schiphol is een uniek
samenwerkingsprogramma actief waarin de verantwoordelijke partijen gezamenlijk opereren
vanuit één veiligheidsmanagementsysteem (Integral Safety Management System, iSMS).
Samenwerking op de luchthaven Schiphol: het iSMS leidt tot een nog betere samenwerking
tussen de sectorpartijen. Samen monitoren de partijen of de veiligheidsprestatie daadwerkelijk
verbetert of waar extra maatregelen nodig zijn.
Vermindering complexiteit: het verminderen van de complexiteit van infrastructuur, luchtruim
en werkwijzen voor de luchtverkeersleider is noodzakelijk. LVNL wil zoveel mogelijk technische
ondersteuning - en vereenvoudigde vliegprocedures gebruiken om de werklast van
verkeersleiders te verminderen. Hierdoor kunnen we tevens het opleidingsrendement van de
opleiding voor verkeersleiders verhogen.
Continuïteit van vitale infrastructuur: door de toenemende automatisering van processen en
werkzaamheden, het delen van informatie tussen luchtvaartpartijen en communicatie via
satellietverbindingen, worden de risico’s bij een storing in systemen steeds groter. LVNL werkt
voortdurend aan het verhogen van de betrouwbaarheid van haar systemen en processen. Voor
alle vitale LVNL systemen is een back-upsysteem en er wordt aan gewerkt om voor een aantal
systemen ook nog een tweede back-upsysteem te bouwen om de veiligheid en de continuering
van de dienstverlening veilig te stellen.
Internationale samenwerking en leren van ‘best practices’: Nauwe internationale
samenwerking met luchtverkeersleidingorganisaties en van elkaar leren is nodig om de
veiligheid op een nog hoger niveau te krijgen. Implementatie van innovatieve technologieën
dient binnen de kaders van allereerst veiligheid, efficiency en milieu te leiden tot een veilig en
toekomstbestendig luchtverkeersleidingsconcept, naast capaciteitsverhoging en beoogde
kostenreducties.

Rol overheid
De overheid heeft een essentiële rol op het gebied van veiligheid. Het gaat hier om:
Een door de overheid te ontwikkelen gemeenschappelijk afwegingskader. Dit dient gebaseerd
te zijn op internationale en nationale wet- en regelgeving. ICAO, EASA en de wet luchtvaart zijn
hierbij het uitgangspunt.
De Nederlandse overheid neemt een actieve rol in het Europese speelveld en streeft naar een
Europese samenwerking die de veiligheid van de sector nog verder verhoogt.
Het stimuleren van onderzoek en ontwikkeling op het gebied van veiligheid en cybersecurity
met gebruikmaking van de bestaande kennisinfrastructuur (universiteiten, hogescholen,
onderzoeksinstituten, Knowledge Development Centre Mainport Schiphol).
Het altijd blijven werken aan een Just Culture.
Thema 2: Duurzaamheid en efficiency
De luchtvaart is de afgelopen decennia enorm gegroeid. Dit heeft gezorgd voor economische
ontwikkeling. De groei heeft echter ook gezorgd voor een toename van de uitstoot van schadelijke
stoffen en tot meer geluidsoverlast voor omwonenden van vliegvelden. Daarnaast is het aantal
vertragingsminuten toegenomen.
De komende jaren zal de luchtverkeersleiding een bijdrage leveren aan verduurzaming. LVNL maakt de
operatie klaar voor de toekomst om aan de vraag naar luchtvaart op een zo duurzame wijze met zo min
mogelijk vertraging te kunnen voldoen. Om verbeteringen te bereiken op het gebied van duurzaamheid
en efficiency is een aantal zaken van belang:
1. Samenwerken aan verbeteringen in het Nederlandse en Europese luchtruim: dit moet zorgen
voor een efficiëntere indeling van het luchtruim en kortere routes waardoor minder brandstof
nodig is. Efficiëntere vliegprocedures, bijvoorbeeld door de introductie van Flexible Use of
Airspace en 4D trajectory based operations, leiden tot minder brandstofverbruik. Efficiëntere

Inbreng Luchtvaartnota Luchtverkeersleiding Nederland

S&P/2018/6025

7 pagina's

2

2.

3.

4.

start- en landingsprocedures kunnen in sommige gevallen zorgen voor minder geluidsoverlast.
Wij verwachten dat op mondiaal niveau deze technieken worden gestandaardiseerd onder
ICAO.
Inzicht: het vergroten van de efficiency van luchtverkeersleiding vergt inzicht in de operatie en
de aspecten waar nog verbeteringen mogelijk zijn. Het delen van relevante operationele
informatie (bij planning en uitvoering) tussen stakeholders, om daarmee het hele proces te
optimaliseren, is hiervoor noodzakelijk. Big data analyse, patroon herkenning en artificial
intelligence kunnen inzicht geven en de efficiëntie van onze operatie verbeteren.
Innovatie: technologische innovatie is noodzakelijk om structurele oplossingen te bieden die de
efficiency bevorderen én zorgen voor een afname van geluidsoverlast en CO2-uitstoot. Dit is
waar SESAR aan werkt. Het gaat dan onder andere over de implementatie van System Wide
Information Management (SWIM), Flight Objects (voor Time Based Operations), Air-ground
datalinks en satelliet navigatie en communicatie. Het is van belang dat SESAR subsidies niet
meer uitgereikt worden voor plannen, maar op basis van werkelijk aantoonbare aanpassingen
en verbeteringen, conform de INEA systematiek.
Optimalisatie over grenzen heen: wanneer efficiency verbeteringen worden gericht op één stuk
luchtruim, of één luchtverkeersleidingorganisatie, dan is het potentieel beperkt. Verdergaande
samenwerking binnen het Nederlandse luchtruim met de militairen, over (sector) grenzen en
landsgrenzen heen, is van belang om significante verbeteringen te realiseren. Als we door
samenwerking planningsprocessen verbeteren, kunnen we duurzamere operationele
concepten zoals de eerder genoemde 4D trajectory based operations toepassen. Deze
samenwerking kan plaatsvinden binnen FABEC, maar ook via andere bilaterale of multilaterale
‘coalitions of the willing and able’.

Rol overheid
De overheid kan bijdragen aan een duurzamere en efficiëntere luchtverkeersleiding door:
Investeringsruimte te bieden aan LVNL, voor investeringen in, bijvoorbeeld, geavanceerde data
analyse systemen, planningstools en extra toepassingen in iCAS.
Onderzoek en ontwikkeling stimuleren door strategische samenwerkingsprogramma’s met
binnen- of buitenlandse partijen. Onderzoeksbudgetten van bijvoorbeeld het NLR of het KNMI
inzetten op de thema’s die voor de luchtvaartsector van belang zijn. Ook is actieve sturing in
Europese context vanuit de overheid op innovatieve ontwikkeling, zoals in SESAR verband, van
belang.
Belangrijk is dat de overheid de samenwerking met buurlanden bevordert. Dit is met name van
belang bij bijvoorbeeld het project luchtruimherziening.
Te investeren in de scholing van het (technisch) personeel van de toekomst. Voor alle opgaven
in de luchtvaart zijn nu en in de toekomst goed opgeleide mensen nodig. De overheid is de
uitgelezen partij om met opleidingen en luchtvaartpartijen in gesprek gaan over wat de
medewerker van de toekomst moet kunnen. Door te blijven investeren in technische
opleidingen kan aan de vraag voor de toekomst worden voldaan.
Als we er in slagen om efficiënter te werken en de planning van luchtvaartmaatschappijen beter af te
stemmen op onze operatie, zijn wij ervan overtuigd dat het aantal vertragingsminuten omlaag kan. Dit is
positief voor de planning van de luchtvaartmaatschappijen en voor hun passagiers. Als we er in slagen
efficiëntere routes en duurzame vliegprocedures te ontwikkelen, zal een reductie in emissies en
geluidsoverlast geleverd worden.
Thema 3: De opkomst van drones
LVNL maakt zich klaar voor verdere groei en toepassingen van drones in het Nederlandse luchtruim.
Veiligheid is topprioriteit in alles wat wij doen. Wij zien het als onze taak om de wensen van de nieuwe

Inbreng Luchtvaartnota Luchtverkeersleiding Nederland

S&P/2018/6025

7 pagina's

3

luchtruimgebruikers mogelijk te maken. Daarom werken we aan een veilige integratie van drones in het
luchtruim en kijken we daarbij naar wat er wél kan.
Om de veilige integratie van drones in het luchtruim te borgen, wil LVNL haar dienstverlening zodanig
aanpassen dat het betrouwbare ATM-systeem in tact blijft en tegelijkertijd een Unmanned Traffic
Management (UTM)-systeem realiseren dat voldoende veiligheid biedt aan alle luchtruimgebruikers.
Gezien de ontwikkeling van de techniek, toepassingen en groei in omvang van drones is het een grote
uitdaging eenzelfde betrouwbaar systeem op te bouwen als het ATM-systeem. Daarom wil LVNL op
basis van experimenten in een gecontroleerde omgeving het UTM-systeem uitwerken. De eerste
stappen hiervoor zijn al gezet. LVNL wil dit samen met technologie partners doen.
Om een veilige integratie van drones te borgen voorziet LVNL de volgende dienstverlening:
U-Space Service Provision :
o Gebruikers van drones toegang verschaffen tot informatie over waar het is toegestaan
om te vliegen en welke restricties gelden;
o Bemande luchtvaart en onbemande luchtvaart toegang verschaffen tot luchtruim- en
vluchtinformatie, zowel van bemande als onbemande vluchten;
o In de luchtruimklassen waar we vliegverkeer separeren, de betreffende diensten
verlenen aan zowel bemand als onbemand verkeer;
Garanderen van veiligheid. Het gaat hierbij primair om het detecteren van drones van vliegers
die zich niet bewust zijn van hun vlucht in een niet toegestaan gebied, of kwaadwillend een
vlucht maken zonder toestemming. Op basis hiervan kan LVNL ander verkeer informeren en
separeren en de politie alarmeren;
Het adviseren van overheden, overige sectorpartners, UTM-aanbieders en piloten over de
integratie van drones.
Rol overheid
De Nederlandse overheid heeft een belangrijke rol om drones op een veilige manier te integreren.
Het stimuleren van onderzoek en ontwikkeling: om veilige integratie mogelijk te maken is het
belangrijk dat het ministerie onderzoek financiert dat leidt tot meer inzicht in de impact van
toekomstige drone-gebruik en toepassingen in het luchtruim. Bovendien is het van belang dat
de overheid technologische ontwikkeling, zoals op het gebied van detect-and-avoid systemen,
stimuleert.
Voorlichting aan en regelgeving voor drone-gebruikers: de overheid heeft een belangrijke rol in
het voorlichten, verstrekken van informatie over de regelgeving voor drone-gebruikers. Zo kan
veilig dronegebruik geborgd worden. Het betreft bijvoorbeeld informatie over en eisen aan
certificering, kennis van het luchtruim en gebruik van applicaties.
Taken en bevoegdheden vastleggen om LVNL in staat te stellen systemen, procedures,
opleiding en training te implementeren. De volgende zaken hebben gevolgen voor de inrichting
van het UTM-systeem van LVNL:
o Samenwerkingsvorm wat betreft dataontsluiting en databeheer
o Inrichten van security, privacy en gebruik van infrastructuur
o De afspraken die het ministerie maakt over het toezicht op het lagere luchtruim, met
bijvoorbeeld gemeentes en provincies
o Handhavingsbeleid ten aanzien van onjuist dronegebruik
Flexibele wetgeving en kostenstructuur: tot slot hebben wij flexibele wetgeving nodig om
experimenten in een gecontroleerde omgeving te kunnen uitvoeren en zelf agile in te kunnen
spelen op de ontwikkelingen rond drones. Bovendien is het van belang dat de overheid een
kosten- en opbrengstenstructuur op zet ten behoeve van het doorberekenen van de kosten aan
de gebruiker.

Inbreng Luchtvaartnota Luchtverkeersleiding Nederland

S&P/2018/6025

7 pagina's

4

Governance
De opgaven die voor ons liggen kunnen succesvol worden volbracht als we samenwerken. LVNL wil de
volgende governance onderwerpen agenderen voor de luchtvaartnota.
Toekomst van luchtverkeersleiding
Op dit moment zijn civiele luchtverkeersleidingstaken via de Wet luchtvaart belegd bij LVNL als
zelfstandig bestuursorgaan van het Ministerie van IenW en bij MUAC (Maastricht Upper Area Control).
LVNL werkt samen met de militaire verkeersleiding aan de vorming van één geïntegreerd ATM bedrijf
zodat in de toekomst civiele (tot 7,5 km) en militaire luchtverkeersleiding geïntegreerd zijn.
Op Europese schaal zien we dat andere partijen onderdelen van het operationele proces (gaan)
uitvoeren. We zien dat de torenoperatie in bijvoorbeeld Groot-Brittannië en Duitsland door andere
partijen wordt uitgevoerd dan de nationale ANSP. LVNL is van mening dat de grootste efficiency bereikt
kan worden als binnen de Nederlandse FIR sector, area control, approach en toren in samenhang
georganiseerd wordt.
Remote tower
Ten aanzien van remote tower levert het toekomstige remote tower center op Schiphol, voor de
regionale velden in Beek en Eelde, schaalvoordelen. Deze voordelen zijn nog te vergroten wanneer dit
center in de toekomst wordt uitgebreid met remote towers voor militaire luchthavens en eventuele
nieuwe, nu nog ongecontroleerde velden, waarbij de interesse vanuit Twente voor ATC on demand
concreet is. Een verdere stap hierin zou internationale expansie kunnen zijn.
Positie van General Aviation (GA)
Diverse GA locaties in Nederland staan onder druk vanwege de groei van het luchtverkeer in de
afgelopen jaren. LVNL is van mening dat er op korte termijn een visie nodig is op de toekomst van GA in
het Nederlandse luchtruim.
Civiel militaire integratie
LVNL en het Commando Luchtstrijdkrachten (CLSK) werken aan integratie. Het doel is efficiënter en
effectief gebruik maken van het Nederlandse luchtruim door middel van meer geïntegreerde
luchtverkeersdienstverlening. Dit is belangrijk om de economische positie, bereikbaarheid en vrede en
veiligheid van Nederland te borgen. Optimaal beheer van het luchtruim is nodig voor veilig en duurzame
ontwikkeling van de burgerluchtvaart. De hub-functie van Schiphol wordt versterkt en kan zich
ontwikkelen als er voorspelbare en punctuele luchtverkeersdienstverlening wordt geleverd. De militaire
missie effectiviteit moet geborgd zijn teneinde de grondwettelijke defensietaken te kunnen blijven
uitvoeren. Geïntegreerde dienstverlening van de civiele en militaire luchtverkeersleiding biedt de
mogelijkheid tot efficiëntere verkeersafhandeling. In het project Luchtruimherziening wordt door LVNL
en CLSK samen met het ministerie van IenW en Defensie en MUAC de komende jaren hard gewerkt.
Daarnaast zorgt integratie voor gegarandeerde en transparante dienstverlening aan de afnemers.
Deloitte heeft recent onderzoek gedaan naar de realisatie van één ATM-bedrijf. LVNL en CLSK hebben
beiden voorkeur om het model ‘volledige integratie binnen de LVNL organisatie’ verder uit te werken.
Dit model levert de grootste bijdrage aan het efficiënter en effectiever gebruik van het Nederlandse
luchtruim. Bij de verdere uitwerking van dit model zijn er nog aandachtspunten ten aanzien van het
defensiebelang, roadmap en overgang militair personeel, businesscase, de rol van toezichthouders en
de transitie.
Single European Sky
Om de Europese luchtvaart in de toekomst milieuvriendelijker, efficiënter en goedkoper te maken, zet
de Europese Unie in op Single European Sky (SES). LVNL is voorstander van betere samenwerking in
Europees verband, zowel via SES als met bilaterale afspraken. Wij vragen de Nederlandse overheid zich

Inbreng Luchtvaartnota Luchtverkeersleiding Nederland

S&P/2018/6025

7 pagina's

5

in Europa te blijven inzetten voor het behalen van de SES doelstellingen. Hierin moet met het oog op de
schaarse capaciteit in het Europese luchtvaartsysteem niet de wens van de Europese Commissie om de
kosten van ANSP’s te verlagen de boventoon voeren, maar juist de noodzaak tot investeren om
veiligheid te verbeteren, capaciteitsuitbreiding te realiseren evenals de efficiency te verbeteren.
Positionering in de sector
LVNL verwacht van IenW dat zij in de Luchtvaartnota duidelijkheid schept over de verschillende spelers
in de keten, hun rol daarin en de afspraken waar een ieder zich aan moet houden (zoals de afspraken
binnen het Normen en Handhavingsstelsel). In de luchtvaart zijn de rollen en verantwoordelijkheden
van de partijen scherp gedefinieerd. Om de luchtvaartambities succesvol samen uit te voeren, is een
sterke regierol nodig vanuit de overheid. Het kabinet is verantwoordelijk voor het opstellen van
duidelijke en richtinggevende kaders.
Duidelijkheid en stabiliteit van de kaders is essentieel. LVNL heeft een duidelijke taak. LVNL is
faciliterend aan de ontwikkelingen op de luchthavens en in het luchtruim en adviseert wat de
consequenties voor de operatie zijn van (politieke) keuzes. LVNL zorgt voor een stabiele en voorspelbare
operatie binnen de afgesproken kaders. Als de kaders veranderen, dan zal LVNL zich hierop aanpassen
zolang dit binnen de veiligheidsnormen blijft.
We zien mogelijkheden om het pro-actieve omgevingsmanagement van IenW te versterken. In
discussies met de omgeving is het van belang dat IenW transparant is over beleid en de belangen die in
sommige gevallen tegenstrijdig zijn.
Rechtsvorm LVNL
Een aantal (toekomstige) ontwikkelingen kunnen maken dat de huidige rechtsvorm van LVNL ter
discussie komt te staan. Dit gaat om:
Een toenemende dubbeling in sturing vanuit de Nederlandse overheid enerzijds en sturing
vanuit Brussel anderzijds. Vanuit Brussel krijgt LVNL regels en targets opgelegd, wordt haar
tarief vastgesteld op basis van het performance plan en verantwoording afgelegd. Nationaal
valt LVNL als ZBO onder overheidsregelgeving met eveneens verantwoordingsverplichtingen.
Het Ministerie van IenW is eigenaar van LVNL en moet goedkeuring geven op de begroting. De
Nederlandse overheid geeft (politieke) opdrachten aan LVNL die tegenstrijdig kunnen zijn aan
de gestelde Europese targets. Ook kan de nationale regelgeving niet (meer) passen bij de
Europese regelgeving, denk aan internationale samenwerking en het eventueel werken van
LVNL buiten de landsgrenzen.
Zoals eerder aangegeven, vindt in verschillende landen de uitvoering van torendienstverlening
door een andere ANSP dan de nationale ANSP plaats. LVNL is als ZBO wat betreft haar
wettelijke taakstelling in beginsel op Nederland ingericht. Het meedingen op het verlenen van
diensten in het buitenland, past daar in principe niet bij. Van een ‘level playing field’ is dan ook
geen sprake. Wellicht biedt een privaatrechtelijke rechtsvorm van LVNL meer kansen in de
toekomst.
De discussie over de bekostiging van de torenverkeersleiding op de Nederlandse
burgerluchthavens die plaatsvindt op basis van een One Group of Airports (OGA) systematiek.
Wanneer de markt open wordt gesteld, is een ZBO minder geschikt om in een hoog
concurrerende markt mee te dingen. Hiermee zou de eerder genoemde integrale aanpak van
ATM in Nederland in gevaar komen. Met het Ministerie van IenW is afgesproken dat het
openstellen van de markt in ieder geval niet zal gebeuren voordat LVNL een remote tower
centre voor de velden Beek en Eelde op Schiphol-Oost heeft gerealiseerd (centralised base).
Gezien haar kennis en kunde is LVNL er van overtuigd dat zij in staat zal zijn in de toekomst in
een competitieve marktomgeving succesvol te zijn.

Inbreng Luchtvaartnota Luchtverkeersleiding Nederland

S&P/2018/6025

7 pagina's

6

Het is zaak proactief deze ontwikkelingen te volgen en te zorgen dat de juridische vorm van LVNL zo is
ingericht dat wij op effectieve en efficiënte wijze een optimale dienstverlening blijven leveren. LVNL zet
de komende jaren in op het versterken van de organisatie en het verder ontwikkelen van het
operationele product. Met een vernieuwde toren, het nieuwe luchtverkeersleidingsysteem ICAS,
verkeersleiding op Lelystad Airport, centralised base (remote tower van Beek en Eelde vanaf Schiphol),
civiel militaire integratie, een heringericht luchtruim en een flexibele en transparante organisatie zet
LVNL een grote stap naar de toekomst. Hiermee worden de randvoorwaarden ingevuld om op termijn,
in ieder geval na 2023, het gesprek over verdere verzelfstandiging (NV) te kunnen voeren.
Toekomst van ATM
Tot slot kijken we vooruit naar grote ontwikkelingen binnen de luchtvaart op de lange termijn die
consequenties hebben voor het ATM systeem.
Multimodaal vervoer in Europa: binnen 4 uur van deur tot deur
Om binnen 4 uur van deur tot deur te komen in Europa, moeten alle processen van betrokken
partijen optimaal op elkaar afgestemd zijn. Van vertrektijden van de bus, tot het doorlopen van
de security tot het vertrek van de trein na aankomst met het vliegtuig. Informatie wordt met
elkaar gedeeld zodat operaties kunnen aansluiten. Dit moet niet alleen in Europa, maar ook
mondiaal is deze informatie nodig. Tot 2030 werken we aan informatie-uitwisseling tussen
ANSP’s en voeren we trajectory based operations binnen Europa in. Grote uitdaging is het
kunnen omgaan met verstoringen, bijvoorbeeld veroorzaakt door het weer. Nu en in de
toekomst moet gewerkt worden aan het kunnen voorspellen van en anticiperen op
verstorende omstandigheden.
Het vliegtuig van de toekomst
Wij verwachten nieuwe soorten vliegtuigen. Bijvoorbeeld elektrische vliegtuigen, supersonische
vliegtuigen voor de lange afstand en/of vliegtuigen die verticaal kunnen opstijgen waardoor
een luchthaven efficiënter benut kan worden. In 2050 is er mogelijk een grote diversiteit in
vliegtuigen, en drones, in hetzelfde luchtruim als nu aanwezig. Deze vliegtuigen zullen
verschillend zijn in hun snelheid en vliegprofiel. Het ATM systeem moet hier klaar voor zijn,
zodat ook in de toekomst vliegen op een veilige manier mogelijk is.
We hebben er vertrouwen in dat we samen tot de inzet kunnen komen die nodig is om de Nederlandse
luchtvaartsector verder te ontwikkelen. We zijn klaar om mee te denken en te werken aan het
luchtvaartbeleid voor de komende 30 jaar en zo samen luchtvaart mogelijk te maken.

Inbreng Luchtvaartnota Luchtverkeersleiding Nederland

S&P/2018/6025

7 pagina's

7