Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

33 037

Mestbeleid

Nr. 441

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 18 mei 2022
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit over de brief van 26 april 2022 over
Derogatie van de Nitraatrichtlijn (Kamerstuk 33 037, nr. 439).
De vragen en opmerkingen zijn op 28 april 2022 aan de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit voorgelegd. Bij brief van 18 mei
2022 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Geurts
De griffier van de commissie,
Jansma

kst-33037-441
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersoon
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie en
reactie van de bewindspersoon
De leden van de VVD-fractie hebben met bezorgdheid kennisgenomen van
de door de Minister beschreven consequenties van het verlies van
derogatie. Niet alleen betekent dit een acute kostenpost voor de bedrijfsvoering van individuele boerenbedrijven, maar ook heeft derogatieverlies
potentieel grote schadelijke milieueffecten. Door wegvallende plaatsingsruimte van organische mest zal meer kunstmest worden aangewend, met
extra CO2-uitstoot als gevolg. Daarnaast zal het onder derogatiebedrijven
vereiste grasland vaker omgezet worden naar bouwland, wat aanzienlijk
gevoeliger is voor uitspoeling naar grond- en oppervlaktewater. Deze
leden vragen de Minister of, en zo ja, op welke wijze, deze milieuconsequenties serieus worden genomen door de Europese Commissie.
1. Antwoord:
De diensten van de Europese Commissie (hierna: EC) nemen de milieuconsequenties als gevolg van het niet verlenen van derogatie van de
Nitraatrichtlijn serieus. Hierbij merkt de EC op dat een actieprogramma
van een lidstaat ervoor dient te zorgen dat de doelen van de Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Water, voor zover het de bijdrage uit de
landbouw betreft, worden bereikt en dat een derogatie hiervoor niet het
instrument kan zijn.
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat de norm die is
vastgelegd in de Nitraatrichtlijn om 170 kilogram stikstof uit dierlijke mest
te mogen plaatsen, zeer eenzijdig is. Deze norm brengt de Nederlandse
bodem namelijk op één lijn met andere lidstaten, terwijl de klimaat-,
bodem- en milieusituatie tussen lidstaten aanzienlijk kan verschillen. Deelt
de Minister de mening dat de Nitraatrichtlijn meer gebiedsgericht
maatwerk zou moeten bieden, waarbij de uitspoelinggevoeligheid van de
bodem de norm zou moeten bepalen, in plaats van de huidige generieke
norm? Indien de Minister dit met deze leden eens is, dan vernemen zij
graag welke stappen de Minister neemt richting de Europese Commissie
om de Nitraatrichtlijn daarop aan te passen. Indien de Minister dit niet
met hen eens is, dan vernemen zij graag waarom dit het geval is. Hoe kijkt
de Minister in dit opzicht tegen de mogelijkheid van gewasderogatie?
2. Antwoord:
Bij de implementatie van de Nitraatrichtlijn houdt Nederland in het
mestbeleid al rekening met de uitspoelingsgevoeligheid van de bodem.
Hiervoor is bijvoorbeeld in de gebruiksnormen voor stikstof en fosfaat een
onderscheid gemaakt naar de bodemsoorten klei-, veen-, zand- en
lössgronden die voor de verschillende teelten een onderscheid in de
normen hebben waarmee recht wordt gedaan aan de uit- en afspoeling
van nutriënten.
Met de huidige generieke norm doelt de VVD- fractie op de gebruiksnorm
voor stikstof uit dierlijke mest die in de Nitraatrichtlijn op 170 kg per
hectare is vastgelegd en die daarmee leidend is. In de Nitraatrichtlijn is de
derogatiemogelijkheid opgenomen om op grond van objectieve criteria te
kunnen afwijken van de gebruiksnorm voor dierlijke mest. Een aanpassing
van de Nitraatrichtlijn zal vele jaren vergen en biedt geen garantie dat de
aanpassingen beter aansluiten bij de situatie in Nederland. Hierbij is de
driehoek Europese Raad, EC en Europees Parlement uiteindelijk bepalend.
Ik richt mij daarom nu op het verleend krijgen van derogatie voor dit jaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

2

en de komende drie jaren. Op een later moment zal ik verder bekijken of
een aanpassing binnen het Europese krachtenspel gewenst en realistisch
is.
Het uitbreiden van de huidige derogatie voor onbewerkte dierlijke mest
met een gewasderogatie zie ik nu niet als haalbaar. Ik zet wel in op een
landenspecifieke derogatie voor kunstmestvervangers die ook voor
akkerbouwgewassen benut kan worden.
In de opeenvolgende actieprogramma’s Nitraatrichtlijn en het bijbehorende addendum staat tot in detail beschreven welke maatregelen
Nederland voorschrijft aan boeren om de gewenste waterkwaliteit te
behalen en de bredere milieusituatie te verbeteren. De leden van de
VVD-fractie willen er geen misverstand over laten bestaan dat zij waarde
hechten aan het nakomen van afspraken en behalen van afgesproken
doelen. Echter, de huidige voorschriften, die veel meer zijn toegeschreven
op middelen- dan op doelniveau, werken in veel gevallen verstikkend voor
het agrarisch ondernemerschap. De Minister beschrijft dat de Europese
Commissie belang hecht aan sturingsmogelijkheden om zeker te stellen
dat de beoogde transitie in de Nederlandse landbouw wordt gerealiseerd.
Hoe kijkt de Minister aan tegen het detail- en middelenniveau waarmee de
Europese Commissie treedt in bedrijfsbeslissingen en de agrarische
uitvoeringspraktijk voor boeren?
3. Antwoord:
In voornoemde brief van 26 april 2022 heb ik aangegeven dat ik het van
groot belang acht dat voorwaarden verbonden aan een derogatie ook
uitvoerbaar zijn in de agrarische bedrijfspraktijk. Ik ben dan ook geen
voorstander van bepalingen op detail- en middelenniveau. Mochten
dergelijke bepalingen in het onderhandelingstraject met de EC ter tafel
komen, dan zullen de gevolgen van dergelijke bepalingen worden
ingebracht. Voor de EC is het van belang dat dergelijke bepalingen ook het
beoogde effect zullen realiseren.
Kan de Minister toelichten welke aanvullende bepalingen aan Ierland zijn
opgelegd en welke bepalingen de Europese Commissie in de beschikking
aan Nederland zou willen opnemen?
4. Antwoord:
In de definitieve derogatiebeschikking 2022 aan Ierland1 zijn enkele
aanvullende bepalingen opgenomen ten opzichte van de vorige
beschikking uit 20182:
– Ierland krijgt een derogatie voor een maximum van 250 kg N/ha uit
dierlijke mest. Vanaf 2024 mag deze maximumhoeveelheid als gevolg
van de tweejaarlijkse evaluatie niet meer bedragen dan 220 kg N/ha
per jaar in de gebieden a) waar de gemiddelde waarden van de
nitraatconcentraties boven de 50 mg/l liggen of de nitraatconcentratie
ten opzichte van 2021 een stijgende trend vertoont; b) die de status
«eutroof» of «kan eutroof worden» hebben, waarbij de trend ten
opzichte van 2021 stabiel of verslechterend is (artikel 6 en 12).
– Voorwaarden voor bedrijven zijn verder gedefinieerd (artikel 8).
• Grasland scheuren alleen tussen 1 maart en 31 mei (was lente)
(artikel 8.1).
• Verplicht klaver inzaaien bij herzaai (artikel 8.4).
• De percelen worden voorzien van hekken die een minimumafstand
van 1,5 meter tussen vee en waterlopen garanderen, en drinkpunten bevinden zich op een afstand van ten minste 20 meter van een
waterloop (artikel 8.5).
1
2

eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32022D0696.
eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32018D0209.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

3

–

Er wordt een maximum van 15% ruw eiwit in krachtvoer voor grazende
dieren gesteld in de periode 15 april tot 30 september (artikel 9).
– Ierland moet 10% (in plaats van 5%) van de derogatiebedrijven jaarlijks
administratief en fysiek (artikel 11).
In voornoemde brief van 26 april 2022 ben ik ingegaan op de aandachtspunten die de EC naar voren heeft gebracht over verlening van derogatie
waaronder de ontwikkeling van de waterkwaliteit en de bredere milieusituatie als ook de verdere Europese context van derogatieverleningen. Er is
momenteel nog geen voorstel van de EC voor maatregelen die voor
Nederland kunnen gaan gelden bij het verlenen van de derogatie.
Wat bedoelt de Minister met de mogelijkheid om de hoogte van mestproductieplafonds aan te scherpen en wat zouden de gevolgen hiervan zijn
voor de veehouderij in Nederland? Kan de Minister de onwenselijkheid
bevestigen dat dit een koude sanering van de Nederlandse veestapel ten
gevolg heeft? Graag ontvangen deze leden een toelichting.
5. Antwoord:
Met de mogelijkheid om de hoogte van mestproductieplafonds aan te
scherpen doel ik op een neerwaartse bijstelling van het nationale en de
sectorale mestproductieplafonds die vooruit kan lopen op het tempo van
de realisatie van de gebiedsgerichte integrale aanpak. Mocht een
dergelijke bepaling opgenomen worden, dan zou het ter voldoening aan
de neerwaartse bijgestelde mestproductieplafonds nodig kunnen zijn een
generieke korting op te moeten leggen aan de melk-, varkens- en
pluimveehouderij. Dit vind ik ongewenst.
De Minister wijst erop belang te hechten aan een haalbare inzet in Brussel
die tegelijkertijd langjarig duidelijkheid zou moeten geven voor de sector
en die recht doet aan de noodzakelijke transitie in de landbouw. Aan het
verkrijgen van derogatie worden zware voorwaarden verbonden. Zo heeft
Nederland aan de vorige beschikking het fosfaatrechtenstelsel overgehouden, hetgeen gepaard ging met een grillige en rigide invoering
waardoor tot op de dag van vandaag nog steeds individuele boerenfamilies tussen wal en schip zijn gevallen. De leden van de VVD-fractie
benadrukken nogmaals dat afgesproken doelen in de Vogel- en Habitatrichtlijn en de Nitraatrichtlijn dienen te worden nagekomen. Ditzelfde
geldt voor de doelen in de Kaderrichtlijn Water. Deze leden constateren
dat de Minister daartoe ook bereid is tot het nemen van ingrijpende
maatregelen. Daarbij valt te denken aan de aanpak om te komen tot de
vermindering van stikstofdepositie op, en herstel van beschermde
natuurgebieden. Ook heeft de Minister het voornemen om binnen tien
jaar te komen tot een grondgebonden melkveehouderij. Uit doorrekeningen blijkt dat de effecten van het samenhangende pakket aan
beleidsvoornemens tot een indicatieve krimp van 30% van de veestapel
zal leiden. Deze leden vragen de Minister of deze voornemens op enige
wijze beklijven bij de Europese Commissie en zo nee, wat er nog meer
voor nodig is om de Commissie ervan te overtuigen dat Nederland
serieus werk gaat maken van het behalen van de afgesproken doelen.
6. Antwoord:
Mijn indruk is dat de effecten van het samenhangende pakket aan
beleidsvoornemens beklijven bij de diensten van de EC. Voor de EC is het
daarbij nodig dat de Nederland ook daadwerkelijk de doelen van de
Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Water voor zover het de landbouw
betreft zal behalen. De EC hecht hierbij belang aan diverse sturingsmogelijkheden om zeker te stellen dat realisatie van de doelen zal plaatsvinden.
Als onderdeel van het transitiefonds voor de Kaderrichtlijn Water is het
kabinet voornemens in te zetten op grootschalig herstel van beekdalen op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

4

zandgronden. In onderliggend onderzoek wordt gerekend met een
bufferbreedte van 100 en 250 meter ter weerszijde van een beek. De leden
van de VVD-fractie wijzen de Minister erop dat dit potentieel grote
consequenties heeft voor de beschikbaarheid van landbouwgrond. Deze
leden vernemen graag van welke breedte de Minister uitgaat. Is hier net
als bij de stikstofaanpak de gebiedsgerichte opgave het uitgangspunt? Op
welke wijze is de agrarische sector betrokken bij de totstandkoming van
deze plannen? Kan de Minister toelichten welke vormen van landbouw
mogelijk zijn en/of blijven in en rond de beekdalen en of hij bereid is om
een impactstudie te doen naar de gevolgen van de voornemens om te
komen tot beekdalherstel en deze te delen met de Kamer?
7. Antwoord:
De transitie van het landelijk gebied, met het oog op de realisatie van
doelen voor natuur, water en klimaat, zal inderdaad ingrijpende consequenties hebben voor de agrarische sector. Om de KRW-doelen voor
waterkwaliteit te behalen in de beken op zandgronden heeft WUR
berekend dat er zones nodig zijn van 100 tot 250 meter aan weerszijden
van de beken om de belasting vanuit landbouw voldoende terug te
brengen. Dit is gemotiveerd in het rapport dat als bijlage bij Kamerstuk
35 334, nr. 170, aan uw Kamer is gestuurd. De exacte breedte is onder
meer afhankelijk van de kenmerken van het gebied en het gebruik van de
zone. Dit zal samen met de betrokken partijen gebiedsgericht nader
onderzocht worden. De Startnotitie NPLG zal een verdere uitwerking
geven van de hoofdlijnenbrief van 1 april (Kamerstukken 35 576 en 35 334,
nr. 265)) over de wijze waarop de uitvoering wordt gegeven aan de
maatregelen.
De leden van de VVD-fractie spreken hun waardering uit voor de inzet van
de Minister op het verkrijgen van de mogelijkheid van kunstmestvervanging door hoogwaardige producten uit dierlijke mest, waarmee
afhankelijkheid van kunstmest wordt verminderd. Is het mogelijk dat –
indien Nederland geen derogatie krijgt toegewezen – het als gevolg
daarvan te verwachten mestoverschot volledig dan wel gedeeltelijk kan
worden opgevangen door dit te verwerken als kunstmestvervanging? De
Minister beschrijft dat het «de inschatting is dat er momenteel onvoldoende capaciteit in Nederland is om het overschot volledig te kunnen
gaan verwerken». Doelt de Minister hier op mestbeschikbaarheid of op
verwerkingscapaciteit?
8. Antwoord:
Het is de verwachting dat het mestoverschot dat zou ontstaan bij het
volledig wegvallen van een grasland derogatie slechts gedeeltelijk kan
worden opgevangen door mest te verwerken als kunstmestvervanger. De
mestverwerkingscapaciteit om het volledige mestoverschot te verwerken
ontbreekt. Deze capaciteit kan de komende jaren toenemen als Nederland
een derogatie krijgt voor kunstmestvervangers op basis van dierlijke mest.
Beschikt de Minister over onderzoek dat over voorgaande punten
duidelijkheid biedt en kan dit gedeeld worden met de Kamer? Graag
vernemen deze leden ook hoe het toestemmingstraject eruitziet voor
kunstmestvervanging.
9. Antwoord:
Jaarlijks monitort het Nederlands Centrum Mestverwaarding (NCM) de
mestverwerkingscapaciteit in Nederland. Het laatste rapport geeft de
cijfers over het jaar 2020: Landelijke inventarisatie 2020 export en
verwerking dierlijke mest (mestverwaarding.nl). Over economische
effecten van derogatie op de kosten van mestafzet heeft Wageningen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

5

Economic Research een studie gedaan Effecten van derogatie op de
kosten van mestafzet – Research@WUR.
Nederland heeft in het toestemmingstraject voor kunstmestvervanging
een verzoek aan de Europese Commissie gedaan tot een landenspecifieke-toestemming om verwerkte mestproducten, die voldoen aan
essentiële landbouwkundige en veiligheidscriteria toe te passen boven de
gebruiksnorm voor dierlijke mest. Nederland heeft verzocht voor een
periode van 8 jaar toestemming te krijgen. De EC heeft dit verzoek
momenteel in beraad.
Het uitrijdseizoen is inmiddels al vergevorderd. De leden van de
VVD-fractie ondersteunen daarom de inzet van de Minister om de omvang
van de derogatie voor 2022 op hetzelfde niveau te houden als de
afgelopen jaren. Voor deze leden geldt overigens dat deze inzet niet alleen
voor 2022 maar ook voor komende jaren zou moeten gelden. Toch is
derogatie verkrijgen geen vanzelfsprekendheid. Daarom vragen zij de
Minister bij het onverhoopt niet verkrijgen van derogatie, om boeren die
hier voor 2022 wel rekening mee hebben gehouden, niet te gaan
handhaven. Graag vernemen zij een bevestiging op dit punt.
10. Antwoord:
Mijn inzet is om voorafgaand aan het Nitraatcomité, dat nu is gepland op
13 juni aanstaande, door middel van een intentiebrief van de Europees
Commissaris voor Milieu duidelijkheid te hebben over inhoud en
voorwaarden van een derogatie. Het is voor boeren daarom nu verstandig
binnen de norm van 170 kg stikstof per hectare te blijven en hiermee
rekening te houden in de bemesting in 2022.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie en
reactie van de bewindspersoon
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de brief over de
Derogatie van de Nitraatrichtlijn d.d. 26 april 2022 en hebben nog enkele
vragen.
Consequenties verlies derogatie
De leden van de CDA-fractie maken zich ernstig zorgen over de
mogelijkheid van het verlies van derogatie en de gevolgen die dit zal
hebben voor de Nederlandse agrarische sector, die nu al onder druk staat.
Deze leden lezen dat het eventueel wegvallen van de mogelijkheid tot
derogatie grote gevolgen zal hebben voor de mestmarkt in Nederland. Zij
vragen hoeveel het de Nederlandse agrarische sector (in totaal en op
bedrijfsniveau) zal kosten wanneer geen derogatie wordt verkregen.
Volgens diverse bronnen zou het namelijk gaan om een kostenpost van
minimaal 10.000 euro per melkveehouderij bedrijf per jaar. Heeft de
Minister al nagedacht over welke gevolgen dit heeft voor de agrarische
sector, ook in relatie tot de andere opgaven, bijvoorbeeld het werken naar
grondgebondenheid?
11. Antwoord:
In voornoemde Kamerbrief van 26 april 2022 heb ik de mogelijke
financiële en milieukundige gevolgen geschetst bij verlies van de
derogatie. Tevens heb ik uw Kamer in dezelfde brief aangegeven op welke
kernwaarden ik in zal zetten tijdens de onderhandeling. De gevolgen voor
de agrarische sector in relatie tot grondgebondenheid zijn afhankelijk van
de uitkomst van die onderhandeling én van de definitie van grondgebondenheid voor de melk- en rundveehouderij. Ik streef er naar dat voor het
Nitraatcomité dat op 13 juni 2022 is gepland, de contouren van het
onderhandelingsresultaat gereed zijn. Zoals ik uw Kamer eerder heb

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

6

geïnformeerd ben ik momenteel bezig met de nadere uitwerking van de
definitie voor grondgebondenheid en hierbij betrek de gevolgen voor de
sectoren. Ik zal de Kamer in juni van dit jaar informeren over de
uitwerking van de definitie van grondgebondenheid. Hierbij betrek ik ook
de uitkomsten van de derogatieonderhandeling.
Naast de extra kosten die het verlies van derogatie de agrarische sector
oplevert zal het ook schade aan het milieu toebrengen. Zo wordt in de
brief gesteld dat de waterkwaliteit, agrobiodiversiteit en het klimaat erop
achteruit zullen gaan. Welke gevolgen voor Nederland heeft deze
milieuschade wanneer het gaat om het behalen van internationale doelen
en de (toenemende) regeldruk?
12. Antwoord:
Nederland heeft zich verplicht om te voldoen aan de milieu- en klimaatdoelen die in Europees verband zijn vastgesteld. Mocht derogatie
onverhoopt uitblijven, dient Nederland onder meer te blijven voldoen aan
de Nitraatrichtlijn door middel van implementatie en uitvoering van de
maatregelen uit het 7e actieprogramma Nitraatrichtlijn en de daarbij
behorende regeldruk.
Welke effecten zullen de toenemende transportbewegingen als gevolg van
de export van mest naar het buitenland hebben op het klimaat?
13. Antwoord:
Toenemende transportbewegingen als gevolg van een groeiende export
van mest naar het buitenland zullen leiden tot een verhoging van de
uitstoot aan broeikasgassen vanuit verkeer. De export van mest vervult in
het buitenland een behoefte aan nutriënten, die anders wellicht met
kunstmestproducten was ingevuld, dit verlaagt de uitstoot van broeikasgassen weer.
Deelt de Minister de gedachte dat het bemesten van de akker met
onbewerkte dierlijke mest de meest pure vorm van bemesten is in relatie
tot de kringloopgedachte? Kan de Minister hierop een reflectie geven, ook
hoe er door de Europese Commissie naar kringlooplandbouw wordt
gekeken?
14. Antwoord:
In kringlooplandbouw worden de bodem en de planten gevoed met
bemestingsproducten die zijn toegesneden op de teelt van de gewassen
en bodemgesteldheid. Dat kan met een basisbemesting van dierlijke mest,
maar daarnaast opmaat geproduceerde hoogwaardige organische
meststoffen op basis van gewasresten, dierlijke mest of andere
reststromen. Daarmee neemt de nu nog belangrijke rol van kunstmest
steeds verder af. In een dergelijke aanpak neemt de efficiëntie van het
gebruik van nutriënten toe, en de emissies naar het milieu af.
De EC meldt in de van-Boer-tot-Bord-strategie dat men maatregelen zal
nemen om nutriëntenverliezen met ten minste 50% terug te dringen en er
tegelijkertijd voor te zorgen dat de bodemvruchtbaarheid niet verslechtert.
Het gebruik van meststoffen zal hierdoor tegen 2030 met ten minste 20%
verminderd zijn. Dit kan als de desbetreffende milieu- en klimaatwetgeving volledig wordt uitgevoerd en gehandhaafd, als samen met de
lidstaten wordt bepaald welke vermindering van de nutriëntenbelasting
nodig is om deze doelstellingen te verwezenlijken, als evenwichtige
bemesting en duurzaam nutriëntenbeheer worden toegepast en als
stikstof en fosfor tijdens hun gehele levenscyclus beter worden beheerd.
De EC zal samen met de lidstaten een actieplan voor het geïntegreerde
beheer van nutriënten ontwikkelen om nutriëntenverontreiniging bij de
bron aan te pakken en de duurzaamheid van de veehouderijsector te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

7

vergroten. De EC heeft recent een mededeling over dit actieplan uit
gedaan en zal aan het einde van 2022 met een definitief actieplan komen.
Kunstmestvervanging door hoogwaardige producten uit dierlijke mest
De leden van de CDA-fractie lezen in de brief van de Minister dat er wordt
ingezet op het verkrijgen van de mogelijkheid van kunstmestvervanging
door hoogwaardige producten uit dierlijke mest. Ook schrijft de Minister
dat omvangrijke investeringen van bedrijven nodig zijn om dit mogelijk te
maken. Deze leden vragen wat wordt verstaan onder «omvangrijke
investeringen» en in hoeverre het nog mogelijk is om van boeren te
vragen om in deze (financieel) onzekere periode omvangrijke investeringen te doen. Dit zal voor veel boeren onmogelijk zijn, ook wanneer er
wordt ingezet op een terugverdientijd van acht jaar. Hoe kijkt de Minister
hiernaar en wat is voor deze boeren een alternatieve oplossing?
15. Antwoord:
Ik realiseer mij dat we in financieel onzekere tijden leven. Daarom heb ik
de EC gevraagd om een mogelijkheid voor kunstmestvervanging door
hoogwaardige producten uit dierlijke mest voor een periode van 8 jaar.
Hiermee probeer ik de onzekerheid voor ondernemers te verminderen,
zodat investeerders kunnen worden aangetrokken. Daarnaast ben ik
voornemens een subsidieregeling hoogwaardige mestverwerking te
openen, zodat hoogwaardige mestverwerking ook ondersteund wordt
vanuit het Rijk. Alternatieve routes voor boeren die hun mest niet
verwerken tot kunstmestvervangers, zijn om de mest af te zetten bij een
akkerbouwer of te laten exporteren.
Proces nieuwe derogatie
De leden van de CDA-fractie maken uit de brief op dat de kans klein is dat
de derogatie op dezelfde manier als de afgelopen jaren kan worden
voortgezet. Mogelijk worden meer voorwaarden gesteld, waardoor het
voor boeren steeds lastiger wordt om het in praktijk te brengen, bijvoorbeeld omdat weersomstandigheden invloed kunnen hebben op de
waterkwaliteit. Kan de Minister aangeven in hoeverre de Europese
Commissie bij het stellen van voorwaarden rekening houdt met externe
factoren, zoals weersomstandigheden?
16. Antwoord:
Dat weersomstandigheden, met name (extreme) droogte, impact hebben
op de waterkwaliteit beseft de EC zeker. Daardoor hebben zij in de
voorgaande jaren met enige coulance naar de waterkwaliteitsgegevens
van Nederland gekeken. Tegelijkertijd heeft de EC aan Nederland en
andere lidstaten duidelijk gemaakt dat het geen reden is om de verslechtering van de waterkwaliteit te accepteren, zeker in het licht van de
klimaatveranderingen.
De leden van de CDA-fractie spreken tot slot steun uit voor de inzet van de
Minister wat betreft de drie kernvoorwaarden, zoals gesteld in de brief, en
benadrukken nogmaals het belang van het verkrijgen van derogatie voor
in ieder geval de agrarische sector en het milieu. Is er door middel van
experimenteerruimte of pilots een mogelijkheid om toch nog meer ruimte
te creëren voor boeren en tuinders om te werken aan kringlooplandbouw?
17. Antwoord:
Experimenteerruimte en pilots zijn bedoeld om te onderzoeken of en hoe
verder gewerkt kan worden aan kringlooplandbouw zonder dat daarbij
(extra) afwenteling naar het milieu plaats vindt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

8

Experimenteerruimte en pilots zijn altijd beperkt in omvang en tijd
vanwege de intensieve wetenschappelijke begeleiding en monitoring
ervan. Op basis van wetenschappelijk onderbouwde resultaten uit pilots
vindt besluitvorming plaats over eventuele opschaling van de uitgeprobeerde werkwijze. Bij deze besluitvorming worden ook andere aspecten
zoals uitvoerbaarheid en handhaving betrokken.
Experimenteerruimte of pilot(s) is hiermee geen manier om op grotere
schaal ruimte te creëren voor boeren en tuinders om te werken aan
kringlooplandbouw.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie en de
GroenLinks-fractie en reactie van de bewindspersoon
De leden van de PvdA-fractie en de GroenLinks-fractie hebben de brief
gelezen en hebben hier enkele vragen en opmerkingen bij.
De leden van de PvdA-fractie en de GroenLinks-fractie zijn niet verbaasd
over het dreigende verlies van derogatie. Sinds de jaren ’60 worstelt
Nederland met een mestoverschot. Alle beloftes om dit op termijn op te
lossen zijn niet nagekomen. Nederland heeft keer op keer uitstel van de
Europese normen bedongen en gekregen onder de belofte dat de
vervuiling van bodem en water door meststoffen nu echt zou worden
aangepakt. Het is wederom niet gelukt. Deze leden hebben daarom begrip
voor de resolute houding die de Europese Commissie nu inneemt en voor
mogelijke extra eisen, bepalingen en toezicht hierop. Nederland heeft
bewezen geen betrouwbare partij te zijn en politiek niet in staat de
problemen adequaat aan te pakken. Is de Minister het met hen eens dat
Nederland het niet halen van de normen aan zichzelf te danken heeft?
18. Antwoord
De inzet van Nederland is altijd gericht op het behalen van de doelen van
de Nitraatrichtlijn. Door middel van de opvolgende actieprogramma’s
Nitraatrichtlijn geeft Nederland uitvoering aan de gestelde verplichtingen
uit de Nitraatrichtlijn. Deze actieprogramma’s zijn voor de EC voldoende
gebleken om Nederland de procedure naar opvolgende derogatieverleningen te laten doorlopen. Daarbij zijn natuurlijke omstandigheden van
invloed op de waterkwaliteit, zoals bijvoorbeeld de droogte in de
afgelopen jaren. Ook zijn de effecten van geïmplementeerde maatregelen
uit actieprogramma’s pas na enige tijd zichtbaar in de waterkwaliteit.
De Minister schetst in het tweede deel van zijn brief de stappen die hij wil
zetten om alsnog derogatie (deels) te verkrijgen. Het sluit aan bij zijn
eerdere opmerkingen in de Kamer. De leden van de PvdA-fractie en de
GroenLinks-fractie lezen vooral wanhoop en paniek in de woorden van de
Minister. Het gaat waarschijnlijk niet lukken. Maar hoe kan dit een
verrassing zijn? De Nitraatrichtlijn werd 30 jaar geleden vastgesteld. Elk
jaar rapporteert de regering keurig weer aan de Kamer dat we gefaald
hebben. Hoe kan het dan dat de Brusselse reactie kennelijk niet is
voorzien?
19. Antwoord
De maatregelen die in de afgelopen jaren geïmplementeerd zijn uit
opvolgende actieprogramma’s hebben een positief effect op de waterkwaliteit en grote impact op de agrarische sector gehad. De doelen zijn nog
niet bereikt. Ook de weersomstandigheden zijn van invloed op de
waterkwaliteit. Met uw Kamer is steeds het debat gevoerd over de inhoud
van deze actieprogramma’s.
Mijn ambtsvoorganger en ook ik hebben uw Kamer diverse keren
geïnformeerd dat derogatie van de Nitraatrichtlijn geen vanzelfspre-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

9

kendheid is. Het is positief dat het gesprek met de EC gaande is over de
inhoud en voorwaarden van een derogatie.
Overigens rapporteert Nederland conform artikel 10 van de Nitraatrichtlijn
elke vier jaar over de implementatie van de Nitraatrichtlijn en jaarlijks
conform de derogatiebeschikking over de derogatie.
De leden van de PvdA-fractie en de GroenLinks-fractie hebben zich
verbaasd over de geschetste gevolgen van het wegvallen van de
derogatie. Hoe is de Minister tot deze conclusies gekomen? Waarom dit
scenario, geheel los van alle andere beleidsopgaven en de gevolgen voor
de mestproductie? De stelling dat na afschaffing van de derogatie volgend
jaar de aantallen dieren en dus de mestproductie hetzelfde blijven en de
mestproductie dus verwerkt of geëxporteerd moet worden, is toch in geen
enkel toekomstbeeld reëel? Waarom wordt dit dan zo geschetst? Deze
leden zouden graag een toelichting willen op hoe dit scenario tot stand is
gekomen en hoe dit is ingebed in alle andere verwachtingen voor de
toekomst van de Nederlandse landbouw.
20. Antwoord:
De geschetste gevolgen van het wegvallen van de derogatie komen onder
meer uit een onderzoek van dat Wageningen Economic Research een
aantal jaar geleden heeft uitgevoerd over de gevolgen bij het wegvallen
van de derogatie3. Hierin constateren de onderzoekers dat de mestverwerkingscapaciteit en exportmogelijkheden op korte termijn onvoldoende
zullen zijn om het gehele mestoverschot te kunnen plaatsen bij verlies van
de derogatie. De druk op de mestmarkt zal zo fors toenemen dat de
gevolgen daarvan zeer grote impact kunnen hebben op de gehele
landbouw in Nederland. Tegelijkertijd zal de milieukwaliteit kunnen
verslechteren, en door meer kunstmestgebruik, meer gebruik van fossiele
brandstoffen en een hogere CO2-uitstoot het gevolg zijn.
De Minister voor Natuur en Stikstof en ik hebben de Kamer eerder dit jaar
(Kamerstuk 33 037, nr. 434) aangegeven dat een opgave resteert voor
doelbereik van de Nitraatrichtlijn en Kaderrichtlijn Water (KRW), voor
zover het de bijdrage uit de landbouw betreft. Overeenkomstig het
Coalitieakkoord is verbetering van de waterkwaliteit een integraal en
onlosmakelijk onderdeel van de geïntegreerde, gebiedsgerichte aanpak.
Hierbij voorziet de gebiedsgerichte aanpak op onontkoombare wijze in het
tijdig bereiken van de resterende opgave voor de waterkwaliteit in
combinatie met beleidsopgaven voor stikstof en klimaat. In juni ontvangt
uw Kamer een brief over het perspectief voor de landbouw.
Aanvullend ontvangen de leden van de PvdA-fractie en de GroenLinksfractie graag een scenario waarbij alle Nederlandse landbouw binnen tien
jaar grondgebonden en circulair is, waarbij we met ingang van komend
jaar grootschalig de veestapel en dus de mestproductie afbouwen, de
veehouderij in veenweidegebieden extensiveren en de intensieve
veehouderij (varkens en pluimvee) op de zandgronden zo goed als
verdwijnt. Hoe pakt een dergelijk scenario, gecombineerd met de vele
kleinere maatregelen op techniek, beheer en landbouwpraktijk uit op het
mestoverschot, de waterkwaliteit en de Europese Nitraat(en fosfaat)richtlijn? Wat zijn de gevolgen van het stikstofbeleid voor de Nitraatrichtlijn en de waterkwaliteit? Wat zijn de gevolgen van het klimaatbeleid
(en peilverhogingen) voor nitraat en waterkwaliteit? Kan de Minister een
dergelijk scenario met de Kamer delen en dit ook uitgangspunt maken van
de inzet naar Brussel?

3

https://www.wur.nl/nl/nieuws/Wegvallen-derogatie-sterke-toename-benodigdemestverwerkingscapaciteit-of-aanzienlijk-minder-graasdieren.htm.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

10

21. Antwoord:
In juni ontvangt uw Kamer een brief over het perspectief voor de
landbouw. In de gebiedsplannen wordt onder leiding van de provincies de
transitie verder geconcretiseerd. Daarnaast heb ik eerder aangegeven
(Kamerstuk 33 037, nr. 437) dat ik uw Kamer in juni van dit jaar zal
informeren over de uitwerking van grondgebondenheid voor de graasdierhouderij. Zie verder ook het antwoord op vraag 22.
In de derogatieonderhandelingen zoek ik een balans tussen een inzet die
haalbaar is in Brussel, maar ook duidelijkheid geeft voor de sector en
rechtdoet aan de noodzakelijke transitie van de landbouw in het kader van
de integrale, gebiedsgerichte aanpak.
In de brief gaat de Minister slechts zeer summier in op de combinatie van
opgaven en het oplossende vermogen van de afbouw van de veestapel
voor meer dan één probleem. Slechts de verwijzing naar de zeer
algemene brief over de gecombineerde aanpak en een verwijzing naar de
«gebiedsprocessen» en de «transitie» als argument om meer tijd te
krijgen. Maar de Minister schrijft niet hoe de Kaderrichtlijn Water (KRW)
en de Nitraatrichtlijn als afrekenbaar doel zijn meegegeven aan die
gebiedsprocessen. Nog steeds is niet duidelijk hoe de gebiedsprocessen
tot hun targets moeten komen, of wat die targets zijn, of deze alleen
ammoniak betreffen of ook de andere landbouwproblemen, zoals klimaat
en water, en hoe die verschillende doelen zich tot elkaar en tot de
maatregelen verhouden. De leden van de PvdA-fractie en de GroenLinksfractie vragen de Minister om hier nu meer duidelijkheid over te scheppen
en adviseren de Minister om dit ook met Brussel te delen.
22. Antwoord:
Op 1 april is uw Kamer geïnformeerd over de integrale, gebiedsgerichte
aanpak voor natuur, water en klimaat in het landelijk gebied. Met deze
integrale aanpak stuurt het kabinet op het onontkoombaar realiseren van
vier dwingende doelen op het gebied van stikstof, natuur, water en
klimaat die voortkomen uit internationale en nationale verplichtingen.
Binnen het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) formuleert het
Rijk, samen met de provincies, de gebiedsgerichte opgaven en maatregelen om te kunnen voldoen aan deze onontkoombare doelen. Duidelijke
en stabiele gebiedsdoelen en -opgaven inclusief ruimtelijke keuzes zijn
nodig om langjarig zekerheid te bieden aan boeren en andere grondgebruikers. De aanpak krijgt voor een belangrijk deel vorm via gebiedsplannen. Het Rijk stelt daarvoor aan de voorkant de kaders vast. Hierin
zullen per provincie (of delen van een provincie) taakstellende doelen
worden geformuleerd. Deze zullen zijn afgeleid van die (inter)nationale
verplichtingen op het terrein van natuur, stikstof, water (zowel waterkwaliteit als waterbeschikbaarheid) en broeikasgassen (landbouw en
landgebruik). Vanuit hun expertise in de gebieden en passend bij hun
bevoegdheid leggen de provincies in de gebiedsplannen de maatregelen
en het instrumentarium vast om de doelstellingen te realiseren. Daarbij is
een absolute randvoorwaarde voor het kabinet dat in de gebiedsplannen
ook zicht geven op langjarig economisch perspectief voor de agrarische
sector. Dit langjarig perspectief voor de landbouwsector kan alleen
bestaan wanneer agrarische ondernemers in de toekomstplannen die zij
maken voor hun bedrijf, ook andere gerelateerde doelen meenemen om
rekening mee te houden. Voorbeelden daarvan zijn het rekeninghouden
met mestregelgeving, minder gebruik en emissies van gewasbeschermingsmiddelen en het beheersen van zoönoserisico’s. Over de verdere
uitwerking van het NPLG en het perspectief voor de landbouwsector
wordt uw Kamer in juni verder geïnformeerd.
De Minister bepleit in zijn brief wederom het streven om aan de normen
voor waterkwaliteit en natuur te willen voldoen en tegelijk zekerheid te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

11

bieden aan de boeren. Is de Minister het met de leden van de PvdA-fractie
en de GroenLinks-fractie eens dat dit bij boeren tot het misverstand kan
leiden dat zekerheid betekent dat er niets voor ze verandert?
23. Antwoord:
Ik deel de constatering van de PvdA-fractie en de GroenLinks-fractie niet.
Het bieden van zekerheid ziet op de inhoud en voorwaarden van een
derogatie waardoor boeren voor de komende jaren weten waar zij aan toe
zijn en niet tussentijds geconfronteerd worden nieuwe eisen en daardoor
niet tijdig kunnen anticiperen met aanpassingen in de bedrijfsvoering.
In mijn brief van 20 januari 2022 (Kamerstuk 33 037, nr. 437) heb ik
aangegeven dat het Coalitieakkoord 2021–2025 «Omzien naar elkaar,
vooruitkijken naar de toekomst» (Bijlage bij Kamerstuk 35 788, nr. 77) met
een gebiedsgerichte integrale aanpak voorziet in een forse investering in
een transitie naar een duurzame kringlooplandbouw en een robuust
natuurareaal. De brede aanpak heeft als doel om de natuur, klimaat en
water in Nederland in goede staat te brengen, gericht op de verscheidenheid aan gebieden, en te werken aan een duidelijk en goed toekomstperspectief voor boeren. Deze aanpak richt zich niet alleen op stikstof,
maar ook op de (Europese) normen en opgaven ten aanzien van de
waterkwaliteit, bodem, klimaat en biodiversiteit. De uitwerking van deze
aanpak vindt momenteel plaats en zal leiden tot grote veranderingen in de
agrarische sector.
Dit terwijl de enige zekerheid die er nu is, is dat het wel heel erg veel, heel
snel en heel ingrijpend zal veranderen, dat voor duizenden boerenbedrijven geen toekomst meer is en voor duizenden anderen de praktijk
ingrijpend moet wijzigen? Is het perspectief van grootschalige krimp van
de veehouderij niet de enige zekerheid voor de sector die we nu hebben,
wat voor vrijwel alle individuele bedrijven gevolgen heeft? Is de Minister
het met deze leden eens dat het eerlijker is om dit duidelijker te zeggen?
24. Antwoord:
De Minister voor Natuur en Stikstof en ik hebben u eerder dit jaar
(Kamerstuk 33 037, nr. 434) aangegeven dat een opgave resteert voor
doelbereik van de Nitraatrichtlijn en Kaderrichtlijn Water (KRW), voor
zover het de bijdrage uit de landbouw betreft. Overeenkomstig het
Coalitieakkoord is verbetering van de waterkwaliteit een integraal en
onlosmakelijk onderdeel van de geïntegreerde, gebiedsgerichte aanpak.
Hierbij voorziet de gebiedsgerichte aanpak op onontkoombare wijze in het
tijdig bereiken van de resterende opgave voor de waterkwaliteit in
combinatie met beleidsopgaven voor stikstof en klimaat. In juni wordt uw
Kamer geïnformeerd over het perspectief voor de landbouw.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdD-fractie en
reactie van de bewindspersoon
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie stellen allereerst dat het
kabinet uit zichzelf – en dus niet louter vanwege internationale afspraken –
de waterkwaliteit, bodemkwaliteit en de natuur zou moeten beschermen
en verbeteren. Als het kabinet die taak zelfstandig serieus had genomen,
dan had het geen uitzondering op de Nitraatrichtlijn (derogatie) hebben
aangevraagd om meer mest uit te mogen rijden. In plaats daarvan zou het
kabinet het aantal dieren in de veehouderij jaren geleden al hebben
beperkt, zodat we niet met een mestoverschot zouden kampen en zodat
alle geproduceerde mest verantwoord op het land zou kunnen worden
gebruikt. In plaats daarvan smeekt Nederland echter al jaren bij de
Europese Commissie om die derogatie, in een poging om ten minste een
deel van het mestoverschot daarmee weg te werken. Deze leden
waarschuwen al jarenlang dat deze gecreëerde afhankelijkheid van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

12

Europese Commissie boeren in een zeer kwetsbare positie brengt. Want
wanneer de derogatie niet meer wordt verleend, komen de kosten op het
bordje van de individuele melkveehouder: deze produceert dan van de
ene op de andere dag te veel mest en moet vroegtijdig een deel van zijn
koeien naar de slacht brengen, of excessieve kosten maken voor
mestverwerking en/of -export. Kan de Minister uitleggen waarom hij het
risico heeft genomen door te blijven gaan met de derogatie-aanvraag,
terwijl alle seinen al tijdenlang op rood stonden?
25. Antwoord:
In diverse Kamerbrieven zijn de voor- en nadelen van derogatie voor
zowel het milieu als voor de sector met uw Kamer gedeeld, recentelijk in
voornoemde brief van 26 april 2022 waarbij ik ben ingegaan op de
consequenties van het niet verleend krijgen van de derogatie. Ik vind het
belangrijk met het oog op de levensvatbare landbouw, milieu en klimaat
dat de derogatie aan Nederland wordt verleend. Daarbij wil ik opmerken
dat ik ook uitvoering geef aan een wens van de meerderheid van uw
Kamer die eind vorig jaar heeft aangegeven voor het aanvragen van een
aan de derogatie te zijn (Kamerstuk 33 037, nr. 420).
De Minister schrijft in zijn brief terecht dat de Europese Commissie de
laatste twee keer geen derogatie heeft verleend voor de gebruikelijke vier
jaar, maar slechts voor twee jaar. Dit werd gedaan omdat onze waterkwaliteit ruim ondermaats is. Erkent de Minister dat indien bij de meest
recente derogatie-verlening (in 2020, toen ook de stikstofcrisis al speelde)
reeds was ingezet op een forse krimp van het aantal melkkoeien, de
mestproductie mogelijk al zo ver was verminderd dat een derogatieaanvraag voor 2022 niet meer nodig was geweest? Zo nee, waarom niet? Zo
ja, deelt de Minister het inzicht dat dit een gemiste kans was, met kwalijke
gevolgen?
26. Antwoord:
Ik deel uw mening niet dat er sprake zou zijn van een gemiste kans. Het
vorige kabinet heeft de weg naar kringloop landbouw ingezet en dit
kabinet gaat met grote inzet door op deze route. Zoals ik in de beantwoording op vraag 25 heb aangegeven zijn aan de derogatie ook positieve
milieueffecten verbonden.
Deelt de Minister het inzicht dat niet alleen vanwege stikstof en het
klimaat, maar ook vanwege de waterkwaliteit een drastische krimp van
het aantal dieren in de veehouderij noodzakelijk is? Zo nee, waarom niet?
27. Antwoord:
Het aantal dieren hangt niet direct samen met de waterkwaliteit. Deze
wordt vooral beïnvloed door de juiste toepassing van mest, in de juiste
hoeveelheid, plaats en tijd. Ook de teelt van bepaalde gewassen speelt
hierin een rol. De uitspoelingsgevoeligheid van nutriënten is daarnaast
verschillend voor bepaalde teelten en grondsoorten. Dit is de reden dat
duurzame bouwplannen, waarbij voorwaarden worden gesteld aan de
rotatie van bepaalde teelten op bepaalde grondsoorten, een belangrijke
rol innemen in het zevende actieprogramma Nitraatrichtlijn.
Ook de voorwaarden die gesteld worden in de derogatiebeschikking, zoals
de 80%-grasland eis, laten zien dat de hoeveelheid dieren geen nadelige
invloed hoeft te hebben op de waterkwaliteit. De waterkwaliteit bij
derogatiebedrijven is immers vaak beter dan op niet-derogatiebedrijven.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben er de afgelopen
anderhalf jaar ook meerdere malen op gewezen dat een late beslissing
door de Europese Commissie over de derogatie (die nu werkelijkheid
wordt) een onacceptabele onzekerheid voor boeren met zich meebrengt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

13

Waarschijnlijk zal nu pas half juni meer duidelijkheid komen, terwijl een
groot deel van de mest dan al zal zijn uitgereden. Waarom heeft de
Minister melkveehouders niet al begin 2022, voor de start van het
mestseizoen, duidelijk verteld dat Nederland (nog) geen derogatie had
gekregen, wat de facto betekent dat boeren minder mest zullen kunnen
uitrijden dan ze gewend waren, zodat boeren zich hierop konden
voorbereiden? Waarom heeft de Minister de boeren zo aan het lijntje
gehouden?
28. Antwoord:
Zowel mijn ambtsvoorganger als ik hebben uw Kamer op diverse
momenten geïnformeerd over de stand van zaken in het proces over
derogatieverlening en het niet nog niet verleend zijn van de derogatie.
Daarnaast heeft RVO4 vanaf eind 2021 door middel van de nieuwsbrieven
en op onder meer 3 januari 2022 via de website boeren gewezen op het
feit dat het nog niet bekend is of Nederland in 2022 derogatie heeft en dat
de gesprekken met de EC nog geen uitsluitsel hebben gegeven of
Nederland in 2022 derogatie krijgt. Hierbij is aangegeven dat boeren er
verstandig aan doen zich aan de standaard gebruiksnorm voor dierlijke
mest van 170 kg Na/H per jaar aan te houden bij het opstellen van het
bemestingsplan 2022. Ik heb boeren er ook op gewezen dat ze wellicht
meer mest moeten afzetten buiten het eigen bedrijf.
Ik begrijp dat de huidige situatie veel onzekerheid met zich meebrengt
voor boeren en daarom is mijn inzet is om hierover in juni meer duidelijkheid te kunnen geven.
Hoe groot acht de Minister de kans dat, bij verlies van derogatie, dieren
vervroegd naar de slacht zullen worden gestuurd? Deelt de Minister de
mening dat het fokken van minder dieren altijd de voorkeur heeft boven
het afvoeren van dieren naar de slacht?
29. Antwoord:
Momenteel zijn de gesprekken over de inhoud en voorwaarden van de
derogatie nog gaande zijn en ik vind het te vroeg om hierop vooruit te
lopen. Aangezien de derogatie niet vanzelfsprekend is, is het ook moeilijk
om het fokken van dieren hierop af te stemmen. De beste remedie om
mogelijke vervroegde slacht te voorkomen is door te zorgen dat we aan
de eisen voldoen voor derogatie. Ik richt dan ook alles erop om de
derogatie voor de komende jaren te verkrijgen.
Deelt de Minister de zorg dat melkveehouders bij verlies van derogatie de
verlaagde norm voor dierlijke mest op zullen vullen met kunstmest, wat
zeer onwenselijk is vanwege de negatieve langetermijneffecten van
kunstmest op de bodem en vanwege de grote hoeveelheden (deels
Russisch) fossiel gas die nodig zijn voor kunstmestproductie? Is de
Minister voornemens om (in nationale wetgeving) ook de bemestingsnormen voor kunstmest te verlagen, zodat de totale bemesting daadwerkelijk omlaag gaat en boeren de dierlijke mest niet zullen vervangen door
kunstmest? Zo nee, waarom niet?
30. Antwoord:
Nederland kent twee gebruiksnormen voor stikstof: de gebruiksnorm voor
stikstof uit dierlijke mest en de gebruiksnorm voor stikstof-totaal. De
gebruiksnorm voor stikstof uit dierlijke mest wordt bepaald door de
Nitraatrichtlijn en eventuele derogatiebeschikking. De gebruiksnorm voor
stikstof-totaal wordt bepaald door de behoefte die het gewas heeft. Als de
gebruiksnorm voor stikstof uit dierlijke mest verlaagd wordt, kan een boer
de stikstofbehoefte die het gewas heeft invullen met overige meststoffen,
4

www.rvo.nl/onderwerpen/mest/veranderingen-2022.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

14

zoals kunstmest. In het zevende Nitraatactieprogramma (paragraaf 5.4.2.3)
heb ik aangekondigd een actualisatie doen van de stikstofgebruiksnormen
en stikstof werkingscoëfficiënten. Dit kan leiden tot stikstofgebruiksnormen, die beter passen bij de daadwerkelijke behoefte van het gewas,
tot een betere stikstofbenutting en daarmee lager risico op uitspoeling
naar het grondwater. Deze actualisatie is inmiddels gestart.
Ten slotte wijzen de leden van de Partij voor de Dieren-fractie op het
lock-in effect van investeringen in nieuwe mestverwerkingscapaciteit. De
mestverwerkende industrie ziet bij verlies van derogatie uiteraard een
gouden kans om meer mestfabrieken te bouwen. Tegelijkertijd weten we
dat omwille van de stikstofcrisis, het klimaat, de natuur, de waterkwaliteit
en het zoönoserisico het aantal dieren in de veehouderij – en daarmee de
mestproductie – de komende jaren onontkoombaar zal moeten krimpen.
Deelt de Minister het inzicht dat investeringen die nu nog gedaan worden
in mestfabrieken, niet meer terugverdiend zullen kunnen worden wanneer
het mestoverschot in de toekomst niet meer bestaat?
31. Antwoord:
Ik ben van mening dat verwerking van mest tot hoogwaardige bemestingsproducten past in een toekomstige landbouw, die toewerkt naar
vermindering van het gebruik van fossiele grondstoffen en vermindering
van emissies naar het milieu. Ook in de situatie waarin op nationale
schaal er evenwicht is tussen mestproductie en mestgebruik, kan de
verwerking van mest een belangrijke rol spelen om mest-op-maat
producten te maken. Investeringen in mestverwerking kunnen ook in de
toekomst worden terugverdiend.
Deelt de Minister het inzicht dat er in ieder geval geen belastinggeld meer
gestoken moet worden in mestfabrieken, zoals waartoe de motie van de
leden Ouwehand en Simons (Kamerstuk 35 925, nr. 31) en de gewijzigde
motie van het lid Vestering (Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 13) oproepen? Zo
ja, hoe gaat de Minister hier uitvoering aan geven?
32. Antwoord:
Ik verwijs naar de brief over de openstelling van de SDE++ van 18 maart
2022 (Kamerstuk 31 239, nr. 342), waarin de reactie van het kabinet op de
twee moties wordt gegeven.
Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUnie-fractie
en reactie van de bewindspersoon
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met bezorgdheid kennisgenomen van de brief van de Minister over de stand van zaken van het
verlengen van de derogatie. Deze leden bedanken de Minister voor de
heldere uiteenzetting van de gevolgen van het verlies van derogatie op
het gebruik van kunstmest en andere negatieve gevolgen voor agrarische
ondernemers, milieu en waterkwaliteit. Zij zien hiermee de zorgen die zij
eerder in commissiedebatten hebben geuit bevestigd. Verlies van
derogatie bemoeilijkt de sluiting van lokale mineralenkringlopen en zorgt
door de stijging van het gebruik van kunstmest voor een grotere impact
op klimaat en milieu. Bovendien zal veel vast grasland omgezet worden,
wat weer meer risico op nitraatuitspoeling met zich meebrengt en meer
broeikasgasemissies. Dit alles staat nog los van de enorme financiële
impact die verlies van de derogatie kan hebben op individuele bedrijven
en daardoor op de sector als geheel, waardoor een transitie naar
kringlooplandbouw nog moeilijker zal worden. Wat is de reactie van de
Europese Commissie op deze inschatting? Deelt zij de analyse van de
Minister?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

15

33. Antwoord:
De argumentatie over de negatieve economische gevolgen van het verlies
van derogatie, zoals ik in voornoemde brief van 26 april 2022 uiteen heb
gezet, heb ik ook in de gesprekken met de Europese EC gedeeld. Voor de
EC is het belangrijk dat Nederland zorgt draagt voor het behalen van de
waterkwaliteitsdoelen. Dit is een belangrijke voorwaarde voor derogatie.
Deze leden zijn zich ervan bewust dat de reputatie van Nederland op het
gebied van natuur en milieu niet best is in Brussel, maar kan de Europese
Commissie daar echt niet overheen kijken en zich focussen op de rationale
onder de derogatie? Of wordt het niet eens tijd om deze discussie voort te
zetten en te beslechten op het niveau van de Europese Raad?
34. Antwoord:
Derogatie is een uitzondering op de vastgelegde gebruiksnorm voor
dierlijke mest in de Nitraatrichtlijn waaraan geen rechten kunnen worden
ontleend. Het verkrijgen van derogatie is dan ook nooit een vanzelfsprekendheid geweest, ook voorgaande termijnen niet. Voor de EC is het
belangrijk dat Nederland zorg draagt voor het behalen van de waterkwaliteitsdoelen. Dit is een voorwaarde voor derogatie. Nederland heeft zich
verplicht om te voldoen aan de milieu- en klimaatdoelen die in Europees
verband zijn vastgesteld. Dit betekent dat Nederland moet blijven voldoen
aan de maatregelen zoals opgenomen in het 7e AP, ook als de derogatie
wordt afgebouwd of uitblijft. Het overleg met de EC loopt en wordt
vervolgd. Opschaling naar het niveau van de Europese Raad acht ik
daarom nu niet opportuun.
De leden van de ChristenUnie-fractie willen, in het licht van bovenstaande,
benadrukken dat naar hun inzicht de huidige Nitraatrichtlijn zoals de
Europese Unie nu hanteert géén geschikte juridische basis is voor
adequate milieubescherming. Gelet op klimaat (groeiseizoen), bodem en
gewas is de situatie mét derogatie voor Nederland een «normale» situatie.
De Europese Commissie lijkt echter een Nederlandse landbouw zonder
derogatie als normaal te beschouwen. Eén nitraatnorm voor bijna een
heel continent met zo’n verscheidenheid aan klimaatzones, bodemsoorten
en gewasvariaties slaat wat deze leden betreft de plank volledig mis.
Bovendien zorgt de loskoppeling van milieudoelen ervoor dat bepaalde
ingrepen op het ene milieudoel het andere milieudoel verder weg
brengen. Zo bemoeilijkt de voorgenomen toepassing van de huidige
Nitraatrichtlijn het halen van de klimaat- en stikstofdoelen. Tegelijkertijd
zijn deze leden ervan doordrongen dat de juridische realiteit op dit
moment is dat het Nitraatcomité beslist over het verlenen van derogatie.
Als derogatie niet als «het normaal» door de Europese Commissie wordt
gezien, waarom is mestverwerking als pendant daarvan niet «het
normaal»? Met andere woorden: waarom biedt de Europese Commissie
waarschijnlijk slechts een tijdelijke uitzondering ten faveure van mestverwerking tot hoogwaardige mestproducten en waarom behandelt het
Nitraatcomité/de Europese Commissie mestverwerking niet als een nieuw
normaal?
35. Antwoord:
De EC heeft in het meest recente Nitraatcomité van 17 maart 2022
aangegeven dat de Nitraatrichtlijn «producten van dierlijke mest» nog
steeds als dierlijke mest worden beschouwd. Dit houdt in dat alleen via
een derogatie ruimte voor dergelijke producten aan lidstaten gegeven kan
worden. De derogatie-route is hiervoor de enige juridische ruimte die de
Nitraatrichtlijn biedt. Nederland heeft bij de EC aangegeven dat gezien de
innovatie en ontwikkelingen op het gebied van hergebruik van organische
reststromen Nederland voorstander is van een permanente voorziening

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

16

binnen de Nitraatrichtlijn voor het gebruik van hoogwaardige meststoffen
uit dierlijke mest.
De inzet van de Minister is ten minste een termijn van acht jaar, maar is
een inzet gericht op kunstmestvervanging door producten uit dierlijke
mest voor onbepaalde tijd niet meer voor de hand liggend dan wel
haalbaar en kansrijk, zeker gelet op de situatie in Oekraïne en op
«Fit-for-55»?
36. Antwoord:
De inzet momenteel is om op korte termijn een mogelijkheid te voor
kunstmestvervanging te creëren, waarbij Nederland bij de EC heeft
aangegeven dat gezien de innovatie en ontwikkelingen op het gebied van
hergebruik van organische reststromen Nederland voorstander is van een
permanente voorziening binnen de Nitraatrichtlijn voor het gebruik van
hoogwaardige meststoffen uit dierlijke mest. Ik acht als eerste stap de
inzet op toelating voor een bepaalde tijd het meest haalbaar en kansrijk.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de Minister om in Brussel te
pleiten voor integraal milieu- en natuurbeleid, toegespitst op de specifieke
bodems en habitats van lidstaten, in plaats van het nu gehanteerde
normenstelsel voor heel de Europese Unie, met aparte derogaties met
bijbehorende voorwaarden.
Uit de brief van de Minister begrijpen de leden van de ChristenUnie-fractie
dat een derogatie onder nog strengere voorwaarden dan het addendum
op het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn, waar de Europese Commissie
op zinspeelt, de facto een wurggreep voor de Nederlandse landbouw
betekent en totaal onwerkbaar dreigt te worden. Derhalve delen deze
leden geheel de drie door de Minister geformuleerde kernvoorwaarden.
Gelet op het tijdpad zal de Minister de komende weken zeer snel moeten
schakelen en krachtig moeten onderhandelen in Brussel, wil het Nitraatcomité uiteindelijk op 15 juni 2022 nog tot een enigszins tevredenstellend
resultaat kunnen leiden. Begrijpen deze leden de brief goed dat de
Minister gegeven de Brusselse context en (on)mogelijkheden streeft naar
een vorm van derogatie voor vier jaar die verdere Brusselse wurggrepen,
boven op het al afgedwongen addendum op het 7e Actieprogramma,
voorkomt en dat om die reden helaas niet kan worden gerekend op een
volwaardige derogatie, zoals Nederland die in het verleden gekend heeft?
Wat zegt dat over een eventuele volgende derogatie over vier jaar? Of
hebben we tegen die tijd een betere Nitraatrichtlijn, die meer recht doet
aan bodem, gewas, klimaat, milieu, water en boer? Is de Minister in staat
om nog voor de zomer duidelijkheid voor in ieder geval dit jaar te geven,
zodat boeren hun seizoensgebonden investeringen nog op tijd kunnen
doen?
37. Antwoord:
Voortzetting van de derogatie zoals die in de afgelopen jaren aan
Nederland was toegekend, is steeds lastiger. Ook bij andere lidstaten zie ik
dat de EC steeds kritischer kijkt en mogelijkheden tot ingrijpen inbouwt in
de derogatiebeschikking. Dit maakt dat ik een balans moet zoeken tussen
een inzet die haalbaar is in Brussel, maar ook (langjarig) duidelijkheid
geeft voor de sector en rechtdoet aan de noodzakelijke transitie van de
landbouw. Daarnaast moet het besluit uitvoerbaar zijn in de agrarische
bedrijfspraktijk. Tijdens de nu lopende onderhandeling zet ik in op drie
kernvoorwaarden:
– Ik zet mij in om een derogatiebeschikking voor 4 jaar te verkrijgen
– Ik zet mij daarnaast in de omvang van de derogatie voor 2022 op
hetzelfde niveau te houden als afgelopen jaren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

17

–

Ten slotte streef ik naar een derogatie zonder directe interventies
vanuit de EC in gebiedsgerichte aanpak gedurende de looptijd van de
beschikking.
Verder zet ik ook in op een landenspecifieke derogatie voor kunstmestvervangers.
Mijn inzet is om de juni duidelijkheid te hebben over de inhoud en de
voorwaarden voor een derogatie.
Het is niet mogelijk nu vooruit te lopen op het proces voor een eventuele
volgende derogatie over vier jaar. Een aanpassing van de Nitraatrichtlijn
zal vele jaren vergen en biedt geen garantie dat de aanpassingen beter
aansluiten bij de situatie in Nederland. Hierbij is de driehoek Europese
Raad, EC en Europees Parlement uiteindelijk bepalend. Ik zet mij daarom
nu in op het verleend krijgen van derogatie voor dit jaar en de komende
drie jaren. Op een later moment zal ik verder bekijken of een aanpassing
binnen het Europese krachtenspel gewenst en realistisch is.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat de inzet op het grootschalig herstel van beekdalen op zandgronden gebaseerd is op een
analyse van Wageningen University and Research, en dat hiermee wordt
ingeschat dat via de voorgenomen maatregelen op termijn de uitspoeling
op de zandgronden voor stikstof met 40% tot 70% afneemt en voor fosfor
met 20% tot 30%. De zorgen over de economische impact van deze
maatregelen is erg groot in de sector, met name in de regio’s Gelderse
Vallei en Twente. Is de Minister bereid om snel een impactanalyse te doen
van het Addendum, met name ten aanzien van de beekdalen, zoals ook is
gedaan destijds met het 7e actieprogramma zonder Addendum? Kan de
Minister snel concretiseren welke breedtes bijvoorbeeld gehanteerd gaan
worden en heeft hij al meer zicht op de compensatie die geboden gaat
worden?
38. Antwoord:
Het is in dit stadium niet mogelijk om de financiële impact nauwkeurig te
bepalen. Deze hangt namelijk af van een groot aantal factoren. Denk
hierbij aan de breedte van de zones en in welke mate deze zones nog
gebruikt kunnen worden voor extensievere vormen van landbouw. De
realisatie en precieze uitwerking hiervan wordt onderdeel van de integrale
gebiedsgerichte aanpak, zoals opgenomen in het Coalitieakkoord, waarin
een breed palet aan instrumenten beschikbaar is. Het is aan het gebied
zelf om te bepalen, als onderdeel van deze integrale, gebiedsgerichte
aanpak welke breedte noodzakelijk is voor doelbereik van de KRW per
gebied, waarbij ook de andere opgaven worden betrokken. Dit is dus
afhankelijk van de omstandigheden in het gebied en welke maatregelen
het meest effectief zijn onder de lokale omstandigheden. Daarmee is het
precieze areaal wat hieronder gaat vallen op dit moment nog niet bekend.
In het coalitieakkoord is een bedrag van 811 miljoen euro gereserveerd
voor het behalen van de doelen van de KRW en die richt zich met name op
de realisatie van deze brede beekdalen.
Vervolgens willen de leden van de ChristenUnie-fractie benadrukken dat
de landbouwsector voor enorme uitdagingen staat, maar dat ook een
duurzame transitie in gang gezet is. Onze sector is door zijn hoge niveau
in staat om problemen op mondiale en nationale schaal op te lossen,
zoals de kennis en het uitgangsmateriaal bieden die nodig is om voedselzekerheid te bewerkstelligen voor een alsmaar groeiende wereldbevolking, bijdragen aan welzijn en gezondheid in Nederland of het mede
aanpakken van het klimaatprobleem door carbon farming. Daarvoor is een
sterke primaire sector in eigen land een noodzakelijke voorwaarde. Deze
leden hopen dat de Europese Commissie deze inspanningen op waarde
schat, net als de Nederlandse agrarische sector zelf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

18

Ten slotte zijn de leden van de ChristenUnie-fractie net als de Minister
doordrongen van het belang van derogatie voor de Nederlandse
melkveehouderij, voor de waterkwaliteit en voor het klimaat (meer vast
grasland, meer biodiversiteit, minder kunstmest). Tegelijk zien deze leden
dat het Nitraatcomité/de Europese Commissie op ramkoers liggen en zij
de duimschroeven steeds verder aandraaien voor de Minister en de
sector. Zij wensen de Minister sterkte, wijsheid en stevigheid bij de
onderhandelingen in Brussel.
Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP-fractie en
reactie van de bewindspersoon
De leden van de SGP-fractie onderstrepen de analyse van de Minister dat
de huidige derogatie vanwege de graslandeis juist een bijdrage levert aan
de verbetering van de waterkwaliteit en dat het wegvallen van de
derogatie vanwege de omzetting van grasland in bouwland juist
negatieve gevolgen kan hebben voor de waterkwaliteit. Deze leden willen
in dit verband er ook op wijzen dat een toename van het mestoverschot
door verlies van de derogatie ook kan zorgen voor meer, ook ongewenst,
gebruik van dierlijke mest op bouwland met bijbehorende risico’s voor de
waterkwaliteit. Zij horen graag hoe de Minister de potentiële negatieve
gevolgen van het verlies van de derogatie voor de waterkwaliteit richting
de Europese Commissie en het Nitraatcomité onder de aandacht heeft
gebracht en hoe hierop gereageerd is.
39. Antwoord:
De argumentatie over de negatieve gevolgen van het verlies van
derogatie voor waterkwaliteit, zoals ik in voornoemde brief van 26 april
2022 uiteen heb gezet, heb ik ook in de gesprekken met de EC gedeeld.
Alsmede ook het advies van de Commissie Deskundige Meststoffenwet
over de milieueffecten van derogatie van de Nitraatrichtlijn, welke ik
eerder met uw Kamer heb gedeeld (Kamerstuk 33 037, nr. 369). Voor de EC
is het belangrijk dat Nederland zorgt draagt dat de waterkwaliteitsdoelen
behaald worden. Dit is een belangrijke voorwaarde voor derogatie.
De leden van de SGP-fractie willen erop wijzen dat als de Europese
Commissie kiest voor het niet verlenen van derogatie en daardoor ook
voor bijbehorende verslechtering van de waterkwaliteit en meer kunstmestgebruik, het draagvlak in de agrarische sector voor het nemen van
maatregelen ten behoeve van waterkwaliteit en klimaat wordt ondermijnd. Wil de Minister deze waarschuwing meenemen?
40. Antwoord:
Het overleg met de EC over derogatie loopt nog, maar ik houd er rekening
mee dat voortzetting van de derogatie, zoals die voorgaande jaren aan
Nederland was toegekend, steeds lastiger wordt. Ik realiseer mij heel goed
dat het pijnlijk is voor de agrarische sector, om ook hiermee geconfronteerd te worden, terwijl we in Nederland ook staan voor andere grote
opgaven, met grote gevolgen voor de sector. In de derogatieonderhandelingen zoek ik een balans tussen een inzet die haalbaar is in Brussel, maar
ook duidelijkheid geeft voor de sector en rechtdoet aan de noodzakelijke
transitie van de landbouw in het kader van de gebiedsgerichte aanpak. Ik
kan niet vooruitlopen op de uitkomsten van de onderhandelingen, maar
streef naar een derogatie die zoveel mogelijk aansluit bij de uitvoerbaarheid in agrarische bedrijfspraktijk.
De leden van de SGP-fractie onderstrepen de analyse van de Minister dat
verlies van de derogatie zal leiden tot meer gebruik van kunstmest. In
verband met de klimaatproblematiek, de gewenste sluiting van kringlopen
en de hoge kunstmestprijzen vanwege onder meer de oorlog in Oekraïne

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

19

is juist minder gebruik van kunstmest gewenst. Deze leden horen graag
hoe de Minister de negatieve gevolgen van het verlies van de derogatie
voor klimaat, kringloop en kunstmestafhankelijkheid richting de Europese
Commissie en het Nitraatcomité onder de aandacht heeft gebracht en hoe
hierop gereageerd is.
41. Antwoord:
De argumentatie over de negatieve gevolgen van het verlies van
derogatie voor klimaat, kringloop en kunstmestafhankelijkheid, zoals ik in
voornoemde brief van 26 april 2022 uiteen heb gezet, heb ik ook in de
gesprekken met de EC gedeeld. Alsmede ook het advies van de
Commissie Deskundige Meststoffenwet over de milieueffecten van
derogatie van de Nitraatrichtlijn, welke ik eerder met uw Kamer heb
gedeeld (Kamerstuk 33 037, nr. 369). Voor de EC is het belangrijk dat
Nederland zorgt dat de milieudoelen behaald worden. Dit is een belangrijke voorwaarde voor derogatie.
De leden van de SGP-fractie merken op dat de Europese Commissie de
huidige problemen met de waterkwaliteit en de aanpak daarvan sterk
koppelt aan actuele bemesting. Deze leden vinden dit onvoldoende recht
doen aan de situatie in Nederland. Zij willen erop wijzen dat onder meer
de natuurgebieden Oostvaardersplassen, het Harderbroek en de WiedenWeerribben en het Markiezaatsmeer slecht scoren als het gaat om stikstof
en fosfor. Is de veronderstelling juist dat hier andere problemen spelen
dan de actuele bemesting? Hoe wordt dit met de Europese Commissie
gedeeld?
42. Antwoord:
In de Stroomgebiedbeheerplannen 2022–2027, zoals recent aan de EC
aangeboden, staat per bron de belasting met chemische stoffen en
nutriënten beschreven, waaronder de actuele bemesting. In achterliggende factsheets is per KRW-waterlichaam beschreven wat de huidige
toestand is, en wat de belastingen zijn.5 Dit is gebiedsspecifiek, voor
nutriënten kan het naast actuele bemesting gaan om onder andere
nalevering uit de bodem en rioolwaterzuiveringsinstallaties. Voor Natura
2000-gebieden staat de toestand en oorzaken uitgebreid beschreven in de
Natura 2000-beheerplannen evenals de noodzakelijke maatregelen.
De leden van de SGP-fractie constateren dat in verschillende landbouwgebieden in Nederland de scores met betrekking tot stikstof en fosfor in
KRW-waterlichamen goed zijn, zoals Flevoland, het rivierengebied in
Gelderland/ Utrecht/ Zuid-Holland, delen van Zeeland, Drenthe en
Groningen. Zet de Minister erop in dat de derogatie ten minste voor
dergelijke gebieden behouden blijft?
43. Antwoord:
Er zijn regionale verschillen in de resterende opgave voor de Kaderrichtlijn Water (Kamerstuk 27 625, nr. 555). Het aantal waterlichamen dat
voldoet aan de norm voor stikstof en het aantal waterlichamen dat
voldoet aan de norm voor fosfaat is op dit moment nagenoeg gelijk en
rond de 55%. Voor nutriënten geldt dat één van de nutriënten een goede
kwaliteit moet hebben om als oordeel «goed» te krijgen. In ruim 70% van
de KRW-waterlichamen voldoet één van beide nutriënten aan de norm.
Op 26 april 2022 heb ik in de brief aan Uw Kamer aangegeven dat ik in de
onderhandelingen over derogatie de optimale ruimte zal zoeken. Omdat ik
de Nederlandse onderhandelingspositie niet wil schaden, vraag ik om

5

www.waterkwaliteitsportaal.nl/WKP.WebApplication/Beheer/Data/
Publiek?viewName=Factsheets&year=20222027&month=Ontwerp.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

20

begrip voor het feit dat ik mijn concrete onderhandelingsinzet niet met uw
Kamer deel.
De leden van de SGP-fractie delen de inzet van de Minister om ruimte te
krijgen voor de zogenoemde kunstmestvervanging. Gaat hij ervoor zorgen
dat er ten minste ruimte komt voor derogatie voor dergelijke kunstmestvervangers?
44. Antwoord:
In voornoemde brief van 26 april 2022 heb ik aangegeven gelijktijdig met
de derogatieaanvraag voor graasdiermest in te zetten op het verkrijgen
van de mogelijkheid van kunstmestvervanging door hoogwaardige
producten uit dierlijke mest voor een periode van 8 jaar. Momenteel zijn
de gesprekken met de EC over de inhoud en voorwaarden gaande.
De leden van de SGP-fractie maken zich grote zorgen over de gevolgen
van mogelijke verlies van de derogatie voor onder meer melkveebedrijven. De Land- en Tuinbouworganisatie Nederland (LTO) gaf eerder aan
dat dit voor ondernemers een kostenpost van 10.000 tot 20.000 euro per
bedrijf zou betekenen. Deelt de Minister deze inschatting van de financiële
gevolgen? Wat betekent dit voor de mogelijkheden om te investeren in
emissiereductie en andere verduurzamingsmaatregelen?
45. Antwoord:
Bij het niet verlenen van de derogatie, zullen de financiële gevolgen per
bedrijf verschillen. Voor individuele graasdierhouders, die momenteel
derogatie hebben, zal op bedrijfsniveau de plaatsingsruimte echter hoe
dan ook afnemen bij geen derogatie wat zal leiden tot hogere kosten voor
de afvoer van dierlijke mest. Ondernemers zullen de hogere kosten
moeten opvangen binnen de bedrijfsvoering. Voor investeringen in
emissiereductie en andere verduurzamingsmaatregelen zijn verschillende
subsidieregelingen beschikbaar om ondernemers te ondersteunen.
De leden van de SGP-fractie hebben enkele vragen over de in het
addendum bij het zevende actieprogramma opgenomen maatregel voor
grondgebonden melkvee- en rundveebedrijven ten behoeve van het
verkrijgen van derogatie. Hoeveel extra grond zou de melk- en rundveehouderij nodig hebben als op basis van de huidige omvang en de huidige
plaatsingsruimte per hectare alle bedrijven volledig grondgebonden
moeten worden? Hoeveel zou de melk- en rundveehouderij moeten
krimpen als op basis van de huidige grondoppervlakte (landbouwkundig
gebruik) en de huidige plaatsingsruimte alle bedrijven volledig grondgebonden moeten worden? Hoe weegt de Minister dit?
46. Antwoord:
De vraag hoeveel grond de melk- en rundveehouderij nodig heeft als alle
bedrijven volledig grondgebonden moeten worden hangt af van de
definitie van grondgebondenheid: de hoogte van de norm, welke grond
meetelt, de mogelijkheden van samenwerkingsovereenkomsten met
akkerbouwers in de buurt en dergelijke. Eerder heb ik aangegeven dat ik
uw Kamer in juni van dit jaar zal informeren over de uitwerking van
grondgebondenheid.
Vragen en opmerkingen van het lid van de BBB-fractie en reactie
van de bewindspersoon
Het lid van de BBB-fractie heeft teleurgesteld kennisgenomen van de brief
van de Minister inzake de voortgang van de derogatieonderhandelingen.
Teleurgesteld omdat er een zeer eenzijdige kijk op waterkwaliteit wordt
gehanteerd, waarbij de boeren in Nederland verantwoordelijk worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

21

gehouden voor het oplossen van problemen van de waterkwaliteit zonder
daarbij ook andere partijen te betrekken. Dit lid vindt het onbegrijpelijk dat
er geen aandacht is voor het feit dat er steeds minder mest wordt
uitgereden onder steeds strengere voorwaarden. Het idee dat een
verslechtering van waterkwaliteit voortdurend op het conto van de boeren
komt is volgens haar dan ook onhoudbaar. Welke analyse ligt hieraan ten
grondslag en hoe wordt deze vervuiling dan gekoppeld aan de landbouw?
47. Antwoord:
De waterkwaliteit verbetert in het algemeen. Dat is mede te danken aan de
maatregelen die al in de agrarische sector zijn genomen. Plus andere
maatregelen, zoals aanvullende zuivering op rioolwaterzuiveringsinstallaties. Vaak is de verbetering nog niet voldoende en op sommige plaatsen
is ook sprake van een verslechtering. In de stroomgebiedbeheerplannen
2022–2027 (bijlage bij Kamerstuk 35 325, nr. 5), die op grond van de KRW
zijn opgesteld, staan daarom veel maatregelen voor de komende jaren.
Deze maatregelen betreffen zeker niet alleen de landbouw. Aan het
maatregelpakket liggen diverse analyses voor rijk en regionale partijen ten
grondslag. Uw Kamer is hier afgelopen najaar over geïnformeerd
(Kamerstuk 27 625, nr. 555).
Het lid van de BBB-fractie merkt verder op dat in de verschillende regio’s
waar al jarenlang gewerkt wordt aan een betere waterkwaliteit in beeld is
gebracht waar overschrijdingen van nitraat en fosforgehaltes vandaan
komen. Daarbij is er al vaker gebleken dat natuurlijke processen onderbelicht blijven, zoals de hoeveelheden nitraat en fosfaat die vrijkomen
doordat sloten in de herfst vol met bladeren komen te liggen. Dit lid is van
mening dat nu de KRW-doelen gekoppeld worden aan de derogatievoorwaarden, deze natuurlijke processen als veroorzaker van hogere gehaltes
eerst in kaart moeten worden gebracht. Zij hoort graag van de Minister
hoe dit nu geregeld is en waar en hoe dit in beeld is gebracht.
48. Antwoord:
Industrie, landbouw, natuur en verstedelijking hebben invloed op de staat
van grond- en oppervlaktewater. De invloed van deze drukfactoren is
voldoende in beeld, zoals recent aangegeven in de beantwoording van
vragen van de leden Minhas en Van Campen (Aanhangsel Handelingen II
2021/22, nr. 2471). In de Stroomgebiedbeheerplannen 2022–2027 staat per
bron de belasting met chemische stoffen en nutriënten beschreven. In
achterliggende factsheets is per KRW-waterlichaam beschreven wat de
huidige toestand is, en wat de belastingen zijn.6 Daarnaast is in de
plannen gebruik gemaakt van bronnenanalyses van regionale waterbeheerders. Zo is in het stroomgebied van de Maas een gedetailleerde
bronnenanalyse uitgevoerd voor nutriënten. Er wordt steeds gebruik
gemaakt van de meest recente studies over de herkomst van verontreinigende stoffen. De gegevens worden voortdurend geactualiseerd.
Het lid van de BBB-fractie is verbaasd over de bewering van de Minister
dat fosfor uit zou spoelen. Fosfor spoelt niet uit maar spoelt hooguit af.
Kan de Minister uitleggen waarom hij beweert dat fosfor wel uitspoelt?
Zijn er wetenschappelijke inzichten gewijzigd? Zo ja, kan de Minister dan
het onderliggende rapport delen?
Verder zijn er verschillende gebieden in Nederland waar een tekort aan
vrij opneembare fosfor in de grond is ontstaan. Het komt dan ook
merkwaardig over dat fosfor uitspoeling (wat volgens dit lid überhaupt
niet kan) een probleem zou zijn. Graag ontvangt zij hierover meer duiding.

6

www.waterkwaliteitsportaal.nl/WKP.WebApplication/Beheer/Data/
Publiek?viewName=Factsheets&year=20222027&month=Ontwerp.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

22

49. Antwoord:
Bedoeld wordt de transmissie van fosfor naar het oppervlaktewater, dat
kan oppervlakkige afstroming na hevige regenbuien of een natte periode
in de winter, ondiep transport als de bodem tot een geringe diepte
waterverzadigd raakt, ondiep transport als gevolg van verdichte bodemlagen en bij hellende percelen en percelen met plassen nabij waterlopen.
Metingen van nutriëntenvrachten uit landbouwpercelen zijn alleen
mogelijk in onderzoeksopstellingen. In de reguliere monitoring worden
concentraties gemeten in bodemvocht, in grondwater, in uitstromend
water uit drainbuizen, in sloten en in grotere watergangen. Door de
concentraties te combineren met informatie over waterstromen worden
stofvrachten afgeleid. De wetenschappelijke inzichten zijn niet gewijzigd.
De term uitspoeling van fosfor heeft betrekking op de uitspoeling van
fosfor in drainbuizen en komt uit het rapport «Kansen van de stikstofaanpak voor het doelbereik van de KRW voor nutriënten» van
Wageningen Environmental Research en is al aan uw Kamer aangeboden
(Kamerstuk 35 334, nr. 170, bijlage 9).
Het lid van de BBB-fractie is blij dat de Minister inziet dat verlies van
derogatie veel negatieve effecten zal hebben, bijvoorbeeld op
CO2-uitstoot, biodiversiteit en waterkwaliteit. Hoe staat de Europese
Commissie daar tegenover op het moment dat zij geen derogatie zouden
verlenen?
50. Antwoord:
De EC neemt de milieuconsequenties als gevolg van het niet verlenen van
derogatie van de Nitraatrichtlijn serieus. Hierbij merkt de EC op dat een
actieprogramma van een lidstaat ervoor dient te zorgen dat de doelen van
de Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Water, voor zover het de bijdrage uit
de landbouw betreft, worden bereikt en dat een derogatie hiervoor niet
het instrument kan zijn.
Het lid van de BBB-fractie vraagt waarom de Minister geen inschatting kan
maken van de hoeveelheid mest die minder op de markt komt als gevolg
van de Saneringsregeling Varkenshouderij. Het is juist de Minister die de
gegevens om deze berekening te maken tot zijn beschikking heeft. Dit lid
ontvangt hier graag een inschatting van.
51. Antwoord:
Zoals aangegeven in de brief over de stand van zaken Subsidieregeling
sanering varkenshouderijen van 30 juni jl. (Kamerstuk 28 973, nr. 244)
hebben 278 varkenshouders een overeenkomst getekend. In antwoorden
op uw vragen naar aanleiding van voorgenoemde brief (Kamerstuk
28 973, nr. 247) heb ik aangegeven dat als al deze 278 varkenshouderijlocaties daadwerkelijk beëindigd worden, dit een afname van 580.477
varkenseenheden betekent, wat overeenkomt met circa 6,7% van het
binnen het stelsel van productierechten beschikbare aantal varkenseenheden. Hoeveel varkens hierdoor minder gehouden kunnen worden is
afhankelijk van welke categorieën van varkens op grond van deze 580.477
varkenseenheden gehouden werden.
In bijlage 2 bij de Meststoffenwet is bepaald hoeveel varkenseenheden
benodigd zijn voor het houden van de onderscheiden categorieën van
varkens. Het houden van een vleesvarken vraagt bijvoorbeeld om één
varkenseenheid, voor het houden van een big tot 25 kilogram volstaat
0,36 varkenseenheid. De afname van het aantal varkens is daarmee niet
gelijk aan de afname van het aantal varkenseenheden.
Het lid van de BBB-fractie vraagt of de Minister kan aangeven hoe er op
dit moment gerapporteerd wordt aan de Europese Commissie over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

23

KRW-doelen, met welke rapportage dit gebeurt en hoe de doelen worden
vastgesteld. Wordt er bijvoorbeeld een onderscheid gemaakt in natuurlijke
en niet-natuurlijke wateren? Is de Minister ervan op de hoogte dat veel
meetpunten helemaal niet in landbouwgebied liggen, of in voormalige
landbouwgebieden liggen, zoals het meetpunt dat op de Veluwe ligt in het
kaartje dat in het Addendum staat, dat tot een paar jaar geleden zelfs vlak
bij een riooloverstort lag? Is de Minister het met dit lid eens dat dit soort
vervuilingen niet kunnen worden toegerekend aan de landbouw? Is het
niet eens tijd om alle meetpunten opnieuw te beoordelen, inclusief de
wijze waarop de normering voor de meetpunten tot stand is gekomen?
52. Antwoord:
De Stroomgebiedbeheerplannen 2022–2027 (bijlage bij Kamerstuk 35 325,
nr. 5) zijn begin dit jaar aan de EC gerapporteerd. Hierin staat de huidige
toestand van het water, de doelen, de belastingen, en de maatregelen
voor de komende planperiode. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen
natuurlijk, sterk veranderd of kunstmatig water.
In de Stroomgebiedbeheerplannen 2022–2027 staat het meetprogramma
beschreven. Toestand- en trendmonitoring heeft als doel het vaststellen
en beoordelen van de toestand en van lange termijn trends voor de
effecten van menselijke activiteiten en veranderingen in natuurlijke
omstandigheden. Operationele monitoring heeft als doel de toestand vast
te stellen van de waterlichamen waarvan uit de toestand- en trendmonitoring gebleken is dat ze gevaar lopen de KRW-doelen niet te bereiken en
om wijzigingen in de toestand als gevolg van de maatregelen te beoordelen. De meetpunten zijn zo gekozen dat een representatief beeld wordt
gegeven van alle bronnen en niet alleen van vervuiling afkomstig van
landbouwgronden. De werkwijze voor monitoring en de bewerking van
meetresultaten tot oordelen is gebaseerd op diverse Europese richtsnoeren en nationaal uitgewerkt in een protocol. Ook de eisen aan de
kwaliteit van de analyses is op Europees niveau bepaald7.
Tevens vraagt het lid van de BBB-fractie of Nederland op dezelfde wijze
rapporteert inzake de Nitraatrichtlijn en de KRW als andere EU-landen. Dit
lid heeft vernomen dat andere landen bijvoorbeeld dieper in de grond
meten, terwijl Nederland rapporteert wat men op bouwvoorniveau meet,
waar het nitrificatieproces in volle gang is. Is de Minister het met haar
eens dat er sprake moet zijn van een vergelijkbare manier van meten en
rapporteren? Zo ja, hoe kan hij dit waarborgen? Zij vraagt ook hoe de
Europese Commissie aankijkt tegen de verschillen in normering tussen
landen en tegen het feit dat water uit andere landen met overschrijdingen
van normen Nederland binnen stroomt. Hoe wordt dit meegewogen in de
te behalen doelen voor Nederland?
53. Antwoord:
Nederland rapporteert over de Nitraatrichtlijn en de KRW op dezelfde
manier en als in andere landen, namelijk i) door middel van de meetresultaten van een op de specifieke situatie afgestemd meetnet waarmee ii) de
doelen van de rapportage worden bereikt. Het doel van de rapportages
over de Nitraatrichtlijn en KRW is vast te stellen wat de trend en de
toestand is van de waterkwaliteit in dat land (Kamerstuk 28 385, nr. 192).
Voor de bepaling van de trend moet de ontwikkeling in de tijd in relatie tot
de landbouwpraktijk in beeld worden gebracht. Voor de bepaling van de
toestand moet de landbouwpraktijk en waterkwaliteit in beeld worden
gebracht. De waterkwaliteit die wordt gemeten is afhankelijk van de
specifieke bodemkenmerken van het land en de gebruikte meetmethode.

7

Richtlijn 2009/90/EG inzake vaststelling van technische specificaties voor de chemische analyse
en monitoring van de watertoestand, PbEG L 201, 01.08.2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

24

Dat maakt dat per land een meetnet nodig is dat is afgestemd op de
situatie in dat land.
Nederland maakt gebruik van twee meetnetten voor de grondwaterkwaliteit: het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LMM) waarin de
nitraatconcentratie wordt gemeten in de uitspoeling uit de wortelzone, en
het Landelijk Meetnet Grondwaterkwaliteit (LMG) waarin dieper grondwater wordt gemeten. In het LMM wordt de kwaliteit bepaald van het
water dat uitspoelt uit de wortelzone. Dit betreft met name het water van
het voorgaande groeiseizoen. De wortelzone is het deel van de bodem
waaruit planten water en voeding uit onttrekken (ook via capillaire
opstijging); de wortelzone is hiermee dieper dan de bouwvoor. De
bouwvoor is de bovenste 10cm tot 30cm van de bodem die door de boer
wordt bewerkt. Afhankelijk van de grondsoort en grondwaterstand wordt
dit uitspoelingswater op verschillende diepten gemeten. In de zandregio,
veenregio en delen van de kleiregio gebeurt dit in de bovenste meter van
het grondwater. In gedraineerde delen van de kleiregio gebeurt dit in de
drains. Als het grondwater dieper dan 5 meter gelegen is, wordt het
bodemvocht tussen 1,5 en 3,0 meter diepte bemonsterd. Dit geldt in de
lössregio en lokaal in de zandregio. Het meten van dit jonge water is een
goede manier om in Nederland de relatie tussen milieukwaliteit en
landbouwkundig handelen – en daarmee de effectiviteit van het
mestbeleid – snel in beeld te brengen (Kamerstuk 28 385, nr. 199). De
nitraatconcentraties die in het LMM worden gemeten, zijn een indicatie
van wat er op grotere diepte in het grondwater en verderop in het
oppervlaktewater verwacht kan worden. Door snel inzicht in de kwaliteit
van het bovenste grondwater kunnen problemen in diepere grondwaterlagen voorkomen worden. Naast Nederland hanteren Denemarken,
Engeland, Ierland, Zweden en Noord-Ierland een meetnet dat is gebaseerd
op het meten van uitspoeling uit de wortelzone (bron: Onderzoek RIVM
2009).
In het LMG wordt het diepere (oudere) grondwater gemeten. Hiervoor
wordt gebruik gemaakt van vaste putten. Dit oudere grondwater
weerspiegelt de landbouwpraktijk van de leeftijd van het grondwater. In
de zandgebieden is grondwater op een diepte van 5 tot 15 meter ongeveer
tien jaar oud. Grondwater op een diepte van 15 tot 30 meter kan in
Nederland wel veertig jaar oud zijn. Een meting op die diepte
weerspiegelt dan ook de landbouwpraktijk van eerdere jaren. (Kamerstuk
33 037, nr. 378).
Ik deel met het lid van de fractie BBB dat er sprake moet zijn van een
vergelijkbare manier van meten en rapporteren in Europa. Gelet op de
verschillende bodemomstandigheden in Europa, vind ik ook dat een
meetnet afgestemd moet zijn op de specifieke situatie in een gebied zodat
water wordt bemonsterd dat met elkaar vergelijkbaar is. Omdat de doelen
waaraan de diverse Europese meetnetten moeten voldoen voor alle
landen hetzelfde zijn, acht ik de gewenste gelijkwaardigheid in Europa
daarmee voldoende gewaarborgd.
Indien het water dat ons land binnenstroomt niet voldoet aan de
Nederlandse normen, dan kan dat er toe leiden dat aan Nederlandse zijde
de doelen niet worden gehaald. Dit geldt niet alleen voor de doelen voor
stikstof en fosfor zelf, maar heeft ook doorwerking naar de biologie. De
uitgevoerde Nationale analyse waterkwaliteit (Kamerstuk 27 625, nr. 497)
en de Ex ante-analyse waterkwaliteit (Kamerstuk 27 625, nr. 555) wijzen uit
dat dit van grensregio tot grensregio varieert. In het derde kwartaal van
dit jaar zal de Minister van Infrastructuur en Water, zoals toegezegd tijdens
het Wetgevingsoverleg Water van 22 november 2021, uw Kamer hier
uitgebreider over informeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

25

Het lid van de BBB-fractie vraagt daarnaast waarom het monitoren een
probleem zou vormen. Kan de Minister hier meer uitleg over geven?
54. Antwoord:
Het opnemen van monitoring als voorwaarde voor de derogatie is op
zichzelf niet nieuw. Ook op dit moment rapporteert Nederland in het kader
van de derogatie jaarlijks over de waterkwaliteit van derogatiebedrijven
en de voortgang op de versterkte handhavingsstrategie mest. In de
derogatiebeschikking van Ierland wordt de monitoring echter gekoppeld
aan de mogelijkheid voor de EC om op basis van de monitoringsgegevens
gedurende de looptijd van de beschikking in te grijpen op de hoogte van
de gebruiksnorm. Ik ben hier geen voorstander van, omdat dit
onzekerheid met zich brengt over de omvang van de derogatie gedurende
de looptijd van de beschikking, wat voor boeren juist een belangrijk
gegeven is in hun bedrijfsbeslissingen en in de agrarische uitvoeringspraktijk.
Tevens vraagt het lid van de BBB-fractie of de moeizame onderhandelingen ook niet van doen hebben met de vertraagde invoering van het
digitale vervoersdocument mest. Kan de Minister aangeven wat hierover
besproken is en hoe hij ervoor zorgt dat dit snel van de grond komt?
55. Antwoord:
De onderhandelingen met de EC zien op de inhoud en voorwaarden van
een derogatie vanaf 2022. Het realtime vervoersbewijs dierlijke mest
(rVDM) maakt deel uit van de versterkte handhavingsstrategie mest
waarover jaarlijks in het kader van de derogatiebeschikking wordt
gerapporteerd aan de EC. Deze rapportage over 2021 zal voor de zomer
aan de EC en uw Kamer worden aangeboden.
De stapsgewijze implementatie van rVDM is in volle gang. Hiervoor is het
Besluit van 8 april 2021, houdende wijziging van het Uitvoeringsbesluit
Meststoffenwet in verband met het stellen van regels over digitale
verantwoording van het vervoer van dierlijke meststoffen (Stb. 2021,
nr. 192) in verband met enkele aanpassingen ten aanzien van de startmelding en de noodvoorziening, aangepast en eind maart 2022 aangeboden aan de Raad van State voor advies. Daarnaast heeft er een
internetconsultatie van de ontwerpregeling houdende wijziging van de
Uitvoeringsregeling meststoffenwet (Urm) ten behoeve van rVDM
plaatsgevonden in de periode van 2 april 2022 tot en met 30 april 2022.
Mijn inzet is om zo spoedig mogelijk de Urm ter notificatie aan te bieden
aan de EC
Voor een werkbaar en gebruiksvriendelijk systeem en een zorgvuldig
proces rondom de invoering van rVDM zijn praktijktesten en pilots met
gebruikers essentieel. De afgelopen periode is gewerkt aan de realisatie
en de afronding van het (digitale) systeem en de voorbereiding van de
volledige inwerkingtreding van de nieuwe regels ten aanzien van rVDM.
De eerste praktijktesten («droog oefenen»/ «schaduwdraaien») met een
beperkt aantal vervoerders, leveranciers en afnemers zijn afgerond en ik
streef er naar om begin juni van dit jaar te starten met een representatieve
pilot, waarin vervoerders vooruitlopend op de nieuwe wetgeving hun
transporten kunnen melden via het rVDM-systeem.
Met deze pilot wordt de werking van het nieuwe systeem in de praktijk
getest en kunnen de vervoerders tijdig inspelen op de veranderingen in
hun werkproces. Tevens wordt nagegaan of de (digitale) systemen van de
sector en de overheid goed op elkaar aansluiten. Bij een goed resultaat
kan na afloop van het mestseizoen 2022 het rVDM-systeem voor alle
ondernemers en mesttransporten uitgerold worden. De definitieve
invoering van het rVDM-systeem voor alle ondernemers en mesttransporten is voorzien per 1 januari 2023.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 037, nr. 441

26