Samenwerking tussen huisarts en
openbaar apotheker:
stand van zaken en mogelijkheden voor de toekomst

Liset van Dijk (NIVEL), Marcel Bouvy (SIR), Dinny de Bakker (NIVEL),
Stéphanie van der Burgt (NIVEL), Annemieke Floor-Schreudering (SIR)

Mei 2016

ISBN 978-94-6122-376-0
http://www.nivel.nl
nivel@nivel.nl
Telefoon 030 2 729 700
Fax 030 2 729 729
©2016 NIVEL, Postbus 1568, 3500 BN UTRECHT
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door
middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van het NIVEL te Utrecht. Het gebruik van cijfers
en/of tekst als toelichting of ondersteuning in artikelen, boeken en scripties is toegestaan,
mits de bron duidelijk wordt vermeld.

Inhoud

1

Samenvatting

5

Inleiding: samenwerking tussen huisarts en apotheker binnen de
geïntegreerde eerstelijnszorg

9

2

Beleid en visies op samenwerking

155

3

Stand van zaken samenwerking en taakverdeling

19

4

Opvattingen over taakverdeling huisarts en apotheker

277

5

Financiering en tijd

311

6

Vertrouwen en onderlinge communicatie

355

7

Expertise en opleiding

39

8

Setting

411

9

Conclusie en aanbevelingen

455

Referenties

533

Bijlage: Methoden

577

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

3

4

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

Samenvatting

Zorg vindt steeds meer plaats in de buurt. Daarom is samenwerking in de eerste
lijn van toenemend belang. Dit geldt ook voor de farmaceutische zorg: de zorg
voor patiënten met betrekking tot hun geneesmiddelengebruik. Huisartsen en
openbaar apothekers zijn hierin belangrijke zorgverleners. Deze studie laat zien
dat deze twee beroepsgroepen positief staan tegenover verdergaande
samenwerking. Apothekers zien daarbij voor zichzelf een groter aandeel in de
informatievoorziening en medicatiebegeleiding van patiënten weggelegd dan
nu het geval is. Huisartsen zijn in het algemeen positief over de samenwerking
met apothekers en zien de farmaceutische zorg voor patiënten als een
gezamenlijke verantwoordelijkheid voor huisarts en apotheker.
Uitdagingen in de eerste lijn
Verschillende ontwikkelingen zoals substitutie van zorg van de tweede naar de
eerste lijn en het langer thuis blijven wonen van ouderen maken dat de
zorgvraag in de eerste lijn sterk toeneemt en vaak ook complexer wordt. Zo
gebruiken patiënten met een of meer chronische aandoeningen vaak veel en
complexe medicatie wat veel aandacht vraagt. Dit vraagt om goede afstemming
tussen zorgverleners in de eerste lijn. Huisartsen zijn de spil van de eerste lijn
en werken met veel andere beroepsgroepen samen om aan deze zorgvraag
tegemoet te komen. Als het gaat om het gebruik van geneesmiddelen delen zij
de zorgverlening vooral met openbaar apothekers. Het gaat dan bijvoorbeeld
om taken als informatievoorziening over geneesmiddelen en de begeleiding van
patiënten bij het geneesmiddelgebruik. Maar hoe staan de zorgverleners hier
zelf tegenover? Hoe ervaren zij de huidige samenwerking? En wat stimuleert en
belemmert huisartsen en apothekers om deze samenwerking te intensiveren?
Apothekers en huisartsen: naar verdere samenwerking?
Uit deze studie blijkt dat apothekers en huisartsen die al veel samenwerken en
in het algemeen tevreden hierover zijn: men weet elkaar te vinden en vindt dat
met name goed in het belang van de patiënt. Er zijn ook punten van aandacht.
Huisartsen en apothekers die deelnamen aan dit onderzoek verschillen van
mening over de verdeling van een aantal taken zoals het informeren van
patiënten over geneesmiddelen en het vragen naar ervaringen met medicijnen.
De deelnemende huisartsen vinden dit een gezamenlijke taak, waar de
deelnemende apothekers deze taak vooral als hun verantwoordelijkheid te zien.
Dergelijke verschillende taakopvattingen kunnen leiden tot het niet goed
afstemmen van taken. Voor patiënten is een dergelijke afstemming belangrijk.
Dit bijvoorbeeld om te zorgen dat zij volledige informatie krijgen die niet

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

5

tegenstrijdig is, dat het vragen van ervaringen met geneesmiddelen van
patiënten door beide partijen gebeurt en dat (voorstellen voor) eventuele
veranderingen in de behandeling goed gecommuniceerd worden zodat beide
zorgverleners weten wat er bij de betreffende patiënt speelt.
Vertrouwen en respect voor elkaars expertise cruciaal
Cruciaal voor een goede samenwerking is wederzijds vertrouwen in elkaars
expertise. Dit vertrouwen is er niet vanzelf. Intensief samenwerkende
huisartsen en apothekers geven aan dat deze intensievere samenwerking vaak
het gevolg is van een geleidelijk proces waarbij men elkaars expertise is gaan
leren kennen en waarderen. Goede onderlinge communicatie is daarbij een
belangrijke voorwaarde. Die interprofessionele communicatie is in de praktijk
echter nog niet altijd optimaal, zo laat deze studie zien.
Kansen en mogelijkheden
Samenwerking tussen huisartsen en apothekers gebeurt vooral op lokaal
niveau. Het is daar waar de kansen tot versteviging van de farmaceutische zorg
liggen. Hiertoe is al een aantal lokale maar ook regionale organisatiestructuren
aanwezig die deze samenwerking kunnen ondersteunen. Huisartsen en
apothekers werken al jaren samen in het Farmaco Therapie Overleg. Hierin
maken zij nu vooral afspraken over farmacotherapie maar er is ook ruimte om
afspraken te maken over de invulling van de zorgverlening. Een groeiend aantal
huisartsen en apothekers is bovendien gevestigd op eenzelfde locatie. Dit biedt
goede condities voor overleg, het consulteren van elkaar en het gebruik maken
van elkaars expertise. Ook zorggroepen bieden mogelijkheden voor verdere
samenwerking. Echter, een minderheid van de apothekers is momenteel
aangesloten bij een zorggroep. Ook kan uitbreiding van de samenwerking
tijdens (universitaire) opleidingen en het organiseren van gezamenlijke
(regionale) nascholingen het inzicht in de expertise van de andere
beroepsgroep vergroten en het gemakkelijker maken de ander te raadplegen.
Verder liggen er kansen in het gezamenlijk opzetten van projecten die de
patiëntenzorg verbeteren. Voorbeelden zijn het uitwisselen van
laboratoriumuitslagen, het afstemmen van herhaalmedicatie, het gezamenlijk
organiseren van medicatiebeoordelingen of het opzetten van een ouderenloket.
Projecten kunnen een eerste opstap vormen tot structurelere samenwerking.
Beleidsmakers kunnen samenwerking stimuleren door duidelijke afspraken
over financiering, het tegengaan van concurrentie in de lokale setting en het
verminderen van de regeldruk. Met dit laatste is het afgelopen jaar een begin
gemaakt als gevolg van de actie “Het roer gaat om”.
Tot slot
Samenwerking is geen doel op zich maar een middel om te komen tot betere
zorg voor patiënten. Hoewel het vanzelfsprekend lijkt dat betere samenwerking

6

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

leidt tot betere en efficiëntere zorg, is dit in Nederland niet wetenschappelijk
onderbouwd. Oftewel: wat is het rendement van goede samenwerking voor de
patiënt, voor zorgverleners en voor de maatschappij als geheel? Die vraag goed
beantwoorden, is een uitdaging voor de komende jaren.

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

7

8

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

1 Inleiding: samenwerking tussen
huisarts en apotheker binnen de
geïntegreerde eerstelijnszorg

Deze kennissynthese schetst een beeld van de samenwerking tussen huisartsen
en openbaar apothekers. Daarbij staan de volgende vragen centraal: Welke
samenwerking bestaat er tussen huisartsen en openbaar apothekers? Hoe werkt
die samenwerking in de praktijk uit? Wat stimuleert en belemmert huisartsen
en apothekers om samen te werken? De antwoorden op deze vragen zijn van
belang om beleid te kunnen maken om kwalitatief goede farmaceutische zorg
binnen de geïntegreerde eerstelijnszorg te stimuleren.
Geïntegreerde eerstelijns zorg
Er komen steeds meer chronisch zieken, die vaak meerdere aandoeningen
hebben. Ook groeit het bewustzijn van diversiteit in de samenleving. Enerzijds
zien wij in die samenleving hoog opgeleide, goed geïnformeerde patiënten die
soms meer weten over hun eigen aandoening dan zorgverleners. Anderzijds zijn
er kwetsbare ouderen, mensen met ernstige psychiatrische of
verslavingsproblematiek en mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden,
waaronder relatief veel migranten. In het algemeen worden de zorgvragen van
patiënten complexer en krijgen zij met meer zorgverleners te maken. Het is van
belang dat deze zorgverleners informatie uitwisselen en samenwerken. Zoals de
Evaluatiecommissie Integrale Bekostiging het in haar eindrapport verwoordde:
“Met het stimuleren van multidisciplinaire samenwerking wordt beoogd de
versnippering van zorg voor patiënten met een chronische ziekte tegen te gaan
en daarmee de kwaliteit te verbeteren” (De Bakker e.a., 2012). Hierdoor kan niet
alleen gezondheidswinst voor patiënten worden gerealiseerd, maar kan ook een
bijdrage geleverd worden aan de betaalbaarheid van de zorg.
Veel zorg vindt plaats binnen de eerste lijn. Deze sector is nog steeds
gefragmenteerd terwijl voornoemde ontwikkelingen vragen om samenwerking
en integratie van zorg in plaats van solistische zorg. Maar wat is geïntegreerde
eerstelijns zorg? Er blijkt geen eenduidige definitie voorhanden te zijn. Het Jan
van Es Instituut formuleerde vijf uitgangspunten voor geïntegreerde
eerstelijnszorg: mensgericht, poortwachtersfunctie, een allesomvattend
zorgaanbod, een goede coördinatie en een focus op de behoeften van de
populatie (Jan van Es Instituut, 2012). Om dit te kunnen waarmaken, is
samenwerking tussen disciplines in de eerste lijn noodzakelijk. Er zijn
verschillende vormen van samenwerking mogelijk. Zo zijn er

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

9

aandoeningsgerichte samenwerkingsverbanden die vaak de vorm van een
zorggroep hebben (Jan van Es Instituut, 2012). Daarnaast zijn er meer
wijkgerichte samenwerkingsverbanden, zoals gezondheidscentra. Deze
samenwerkingsverbanden lopen vaak ook nog eens door elkaar aangezien
zorgverleners zowel binnen een zorggroep als binnen een wijkgericht
samenwerkingsverband werkzaam kunnen zijn.
Geïntegreerde farmaceutische zorg in de eerste lijn
In de geïntegreerde eerstelijnszorg neemt farmaceutische zorg een belangrijke
plaats in. Immers, het voorschrijven van geneesmiddelen is de meest
voorkomende behandeling in de eerste lijn. Jaarlijks komt 77% van de
ingeschreven patiënten bij de huisarts en 70% van de ingeschreven patiënten
krijgt een geneesmiddel voorgeschreven. Van alle patiënten die in een jaar bij
de huisarts komen, komt 90% ook bij de apotheek (NIVEL Zorgregistraties,
2015).
Geïntegreerde eerstelijns farmaceutische zorg is een vloeiend zorgproces
rondom het voorschrijven en ter hand stellen van hun geneesmiddelen. Om dat
te bereiken is samenwerking tussen huisarts en apotheker van essentieel
belang. Twee verkenners (Rinnooy Kan en Reibestein) die in 2013 in opdracht
van het ministerie van VWS de toekomst van de extramurale farmaceutische
zorg exploreerden, gaven aan dat deze samenwerking van groot belang is met
het oog op de doorgaande extramuralisatie van de zorg. De verkenners
concludeerden dat “een sterke, geïntegreerde eerstelijnszorg de spil vormt van
1

een toekomstbestendige gezondheidszorg”. Hiertoe moeten bestaande
schotten tussen huisartsen en apothekers verdwijnen. “Nauwe samenwerking
tussen apotheker en huisarts kan leiden tot een veel betere patiëntenzorg tegen
minder kosten”, aldus de verkenners.
Huisarts en openbaar apotheker: professies in beweging
Binnen de geïntegreerde eerstelijns farmaceutische zorg zijn de huisarts en de
openbaar apotheker twee centrale professies. Huisartsen zijn bevoegd om
geneesmiddelen voor te schrijven. Apotheekhoudenden, voornamelijk
apothekers, zijn bevoegd om voorgeschreven geneesmiddelen ter hand stellen.
Hun expertises zijn complementair. Gezien de complexere zorgvragen in de
eerste lijn door vergrijzing en verschuiving van zorg vanuit de tweede lijn, is het
van groot belang dat deze expertises door een goede samenwerking optimaal
benut worden.
Huisartsen en apothekers behoren tot de beroepsgroepen die zich een vrijheid
hebben verworven die veel andere beroepen niet of veel minder hebben: de
1

Brief verkenners farmaceutische zorg d.d. 28 februari 2013, pagina 4.

10

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

zogenaamde professies (Groenewegen en Hansen, 2007). Professies zijn
autonoom in hun werk, met name als het gaat om de inhoud daarvan. Deze
autonomie danken zij aan het feit dat zij beschikken over hoog gespecialiseerde
kennis. Dat professies autonoom zijn, wil niet zeggen dat ze onafhankelijk van
anderen kunnen functioneren. Vaak bestaat tussen professies een onderlinge
afhankelijkheid. Dit betekent dat veranderingen bij de ene professie gevolgen
kunnen hebben voor de andere professie (Abbott 1988). Dit is ook het geval bij
de huisarts en apotheker. Een voorbeeld is de opname van de apotheker in de
Wet op de Geneeskundige Behandel Overeenkomst (WGBO) sinds 2007. Dit
maakt apothekers wettelijk medeverantwoordelijk voor de behandeling van de
patiënt en stimuleert hen om de rol van zorgverlener verder in te vullen. De
uitbreiding van de rol van zorgverlener binnen de professie van apotheker heeft
gevolgen voor de huisarts. Vooral wanneer het gaat om de begeleiding van de
patiënt bij diens geneesmiddelgebruik is er overlap mogelijk tussen de
activiteiten van de apotheker en de huisarts. Deze ontwikkelingen kunnen
leiden tot onduidelijkheid en discussie over wie welk deel van deze taken op
zich neemt. Een discussie daarover zal zich niet zozeer richten op de centrale
taken van een professie, maar veeleer op de grensgebieden. De centrale taken
vormen namelijk het hart van de professie en zijn taken die de andere professie
niet kan uitvoeren. Dit omdat de verdeling wettelijk vastligt of omdat de taak
zo dicht bij de professie ligt dat een andere professie die taak niet licht kan
uitvoeren. Bij huisartsen zijn centrale taken als het gaat om farmaceutische
zorg bijvoorbeeld het stellen van de diagnose en het voorschrijven. Bij de
apotheker zijn dat bijvoorbeeld de productzorg en het ter hand stellen van
geneesmiddelen. Dit zijn taken waarvan de bevoegdheden deels in de
2

Geneesmiddelenwet vastliggen. Andere dan deze centrale taken zijn
bijvoorbeeld het geven van informatie over geneesmiddelen en het begeleiden
van het medicatiegebruik. Dit zijn taken die beide beroepsgroepen verplicht
zijn uit te voeren en tot hun domein kunnen rekenen.

3

Samenwerking: diffusiecurve
Samenwerken aan een geïntegreerde eerste lijn is nieuw. De diffusie van deze
samenwerking in de eerste lijn kan beschreven worden aan de hand van
diffusiecurve voor innovaties (Rogers, 2003; Jan van Es instituut). Dit betekent
dat er een kleine groep vernieuwers is die als eerste de innovatie omarmt,
gevolgd door een aantal vroege volgers. Deze groep vernieuwers wordt geleid
door intrinsieke motivatie. Dan volgt theoretisch gezien de meerderheid van de
groep die de innovatie overneemt. Zij worden gestimuleerd tot samenwerking
door prikkels van buitenaf zoals structurele financiering, opleiding en
2
3

http://wetten.overheid.nl/BWBR0021505/geldigheidsdatum_05-02-2015
Zie bijvoorbeeld: https://www.knmp.nl/downloads/taakgebieden-en-competenties-jan2010.pdf

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

11

strategische ondersteuning. Tot slot zijn er de achterblijvers, een kleine groep
die moeilijk tot verandering te bewegen is en vaak sterke maatregelen nodig
heeft zoals het aanscherpen van kwaliteitseisen. Kijken we naar samenwerking
tussen huisarts en apotheker in de geïntegreerde zorg, dan lijkt deze zich nog
in de fase van de “ontwikkelaars/vernieuwers” te bevinden.
Groeiende aandacht voor samenwerking
Er is steeds meer aandacht voor samenwerking, bijvoorbeeld bij de
beroepsorganisaties. De laatste jaren zijn er namelijk verschillende visies op
samenwerking in de eerste lijn gepresenteerd (bijvoorbeeld LHV/NHG, 2014;
KNMP, 2014; Werkgroep Zorg; 2014). Centraal in deze visies staat het streven
naar zorg in de buurt en naar een integrale, mensgerichte benadering van de
patiënt. In hoofdstuk 2, Samenwerking: beleid en visies, gaan we verder op
deze visies in.
Determinanten van samenwerking in de eerste lijn
Diverse factoren kunnen de samenwerking binnen de eerste lijn beïnvloeden.
Zo is bij de early adopters de intrinsieke motivatie van belang terwijl voor de
meerderheid van de zorgverleners geldt dat externe factoren zoals financiering
belangrijk zijn. Meer in het algemeen onderscheiden Hansen e.a. (2010) op
basis van een literatuurstudie de volgende factoren die de partijen binnen de
eerstelijnszorg meer of minder stimuleren om samen te werken: patiëntbelang,
beleidsregels en financiering, en organisatorische randvoorwaarden.
Patiëntbelang
De overgrote meerderheid van de zorgverleners inclusief huisartsen en
apothekers hecht grote waarde aan het belang van de patiënt. Het is echter
mogelijk dat huisartsen en apothekers soms andere opvattingen hebben over
wat het belang van de patiënt is en hoe de zorgverlening daar op aan kan
sluiten. Om goede zorg te kunnen leveren, met name aan patiënten die
complexe zorg nodig hebben, is een gedeeld beeld van het belang van de
patiënt echter essentieel: hebben beide partijen dezelfde visie op het verdelen
van de zorg op dat deze aansluit bij het belang van de patiënt. Aan deze vragen
besteden we in dit rapport aandacht in de onderdelen Huidige samenwerking
en taakverdeling in de patiëntenzorg (hoofdstuk 3) en Ideeën over
taakverdeling ten aanzien van patiëntenzorg (hoofdstuk 4).
Financiering van samenwerking
De financiering van de eerste lijn is grotendeels per discipline geregeld. Er zijn
echter wel specifieke mogelijkheden om samenwerking te financieren (Hansen
e.a., 2010). Zo wordt vanaf 2007 in beleidsregels van de Nederlandse
zorgautoriteit (NZA) bijvoorbeeld expliciet aandacht besteed aan
samenwerking tussen zorgverleners in multidisciplinaire gezondheidscentra.

12

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

Deze beleidsregels geven zorgverzekeraars de ruimte om samenwerking te
stimuleren op die onderdelen waarvoor nog geen tarieven zijn. Voorwaarde is
dat niet de zorgverlener, maar de zorgprestatie centraal staat. Integrale
bekostiging is ook een manier om samenwerken te bevorderen. In deze vorm
van bekostiging, die sinds 2010 is ingevoerd, wordt de zorg voor patiënten met
een specifieke chronische aandoening door verzekeraars gecontracteerd bij
zogenoemde zorggroepen, die op hun beurt specifieke zorgdisciplines subcontracteren. Inmiddels is er een vrijwel landelijk dekkend netwerk van
zorggroepen, gewoonlijk gerund door huisartsen. Farmaceutische zorg is echter
tot dusver uitgesloten van de integrale bekostiging al zijn er wel apothekers die
met zorggroepen samenwerken. In dit rapport besteden we aandacht aan de
financiering van samenwerking in het hoofdstuk Financiering (hoofdstuk 5).
Organisatorische randvoorwaarden
Om goed te kunnen samenwerken zijn er meerdere randvoorwaarden nodig
(Hansen e.a., 2010). Een cruciale randvoorwaarde voor samenwerking is
vertrouwen in elkaar en elkaars expertise. Hierbij valt te denken aan het elkaar
vroeg leren kennen, het gezamenlijke nascholen en het faciliteren van
contacten door huisvesting op dezelfde locatie. De volgende drie paragrafen
besteden aan deze zaken aandacht: Vertrouwen en onderlinge
communicatie (hoofdstuk 6), Opleiding en expertise (hoofdstuk 7 ) en
Setting (hoofdstuk 8).
Leeswijzer en afbakening
Dit rapport is gebaseerd op literatuur (zowel Nederlands als internationaal),
een online survey onder huisartsen en apothekers en interviews met een kleine
groep apothekers en huisartsen (zie kader 1 en bijlage 1). Het rapport start met
de visies van veldpartijen op de samenwerking tussen de huisarts en apotheker.
Vervolgens komende de zes hierboven genoemde thema’s aan bod (huidige
samenwerking en taakverdeling in de patiëntenzorg, ideeën over taakverdeling
ten aanzien van patiëntenzorg, financiering, vertrouwen en onderlinge
communicatie, opleiding en expertise en setting). Deze zes hoofdstukken
beginnen met een korte samenvatting van de belangrijkste resultaten.
Vervolgens geven we achtereenvolgens de resultaten uit de literatuur, uit de
4

online survey en de interviews. Het rapport sluit af met een discussie waarin
we reflecteren op de samenwerking (hoofdstuk 9). We richten ons daarbij
vooral op de organisatie van de samenwerking in de dagelijkse praktijk, in de 1op-1 situaties. Minder aandacht zal uitgaan naar de organisatie van
samenwerking op het niveau van bijvoorbeeld zorggroepen en FTO-groepen.

4

Niet in alle hoofdstukken worden alle drie de databronnen gebruikt (literatuur, online
survey en interviews)

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

13

Totstandkoming van dit rapport
Om tot dit rapport te komen, zijn de volgende methoden gebruikt:
-

-

-

-

Literatuurstudie: zowel wetenschappelijke artikelen en relevante
(beleids)documenten over samenwerking tussen huisartsen en apothekers
zijn bestudeerd. Deze literatuur vormt een belangrijke basis voor dit
onderzoek. Omdat een aanzienlijk deel van deze literatuur internationaal
is – waar betekent dat de context en organisatie van de zorg soms anders
zijn - is voorzien in aanvullende dataverzamelingen.
Online survey onder huisartsen en openbaar apothekers over
samenwerking in de dagelijkse praktijk waarbij zowel naar de huidige
samenwerking en taakverdeling werd gekeken als naar de gewenste
taakverdeling.
Interviews met negen apothekers en zes huisartsen, waarvan het
merendeel in settings met een goede samenwerking. De interviews
dienden om de resultaten uit de literatuur en de online survey meer
duiding en diepgang te geven.
Een invitational conference waar de resultaten en eerste conclusies werden
bediscussieerd met de diverse betrokken partijen en input is verkregen
voor beleids- en onderzoeksaanbevelingen.

Zie Bijlage 1 voor een uitgebreidere beschrijving van de gebruikte methoden.

14

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

2 Beleid en visies op samenwerking

De afgelopen jaren hebben verschillende beleids- en beroepsorganisaties in de
eerstelijnszorg hun toekomstvisie op samenwerking op papier gezet. In dit
hoofdstuk geven we hiervan een kort overzicht.
Zorg in de buurt: mensgericht, generalistisch en complex
De verschillende organisaties delen in hun visie op de (nabije) toekomst van de
zorg dat gestreefd moet worden naar een integrale, mensgerichte benadering
van de patiënt: de patiënt centraal. Daarbij komt dat de zorg voor deze patiënt
complexer wordt en continu geleverd moet worden. Dit vanwege het
chronische karakter van veel aandoeningen. De zorg staat ook onder druk
5

omdat de kosten hoog zijn. Extramuralisatie van de zorg is daarom nodig.
Gepleit wordt voor zorg dichter bij de patiënt: zorg in de buurt, geleverd door
verschillende eerstelijns zorgverleners zoals huisarts, apotheker en
wijkverpleegkundigen. Deze zorg in de buurt is generalistisch met een sterke
focus op chronische aandoeningen (LHV/NHG, 2014). Dit alles vereist
verdergaande samenwerking tussen deze zorgverleners binnen de zorg.
Geïntegreerde eerstelijns zorg is daarmee de “sleutel tot een duurzame,
doelmatige gezondheidszorg van hoge kwaliteit” (LHV/NHG, 2014). Of zoals
Minister Schippers het in 2013 opmerkte: “Een sterke, geïntegreerde
eerstelijnszorg vormt de spil van een toekomstbestendige gezondheidszorg”
(Minister van VWS, 2013). De extramurale farmaceutische zorg is een onderdeel
van deze zorg in de buurt.
Samenwerking binnen de eerste lijn
Zorg in de buurt vraagt de inzet van veel zorgverleners en daarmee ook een
goede afstemming tussen de zorgverleners. In hun toekomstvisie voor de
huisartsenzorg pleiten LHV en NHG, in samenwerking met het Interfacultair
Overleg Huisartsgeneeskunde (IOH), voor lokale samenwerkingsverbanden
met daarin huisartsen, doktersassistenten, generalistisch opgeleide
praktijkverpleegkundigen, POH’s GGZ en – waar nodig en gewenst –
verpleegkundig specialisten (LHV/NHG, 2014). Deze lokale huisartsensamenwerkingsverbanden werken dan weer samen met andere professionals in
de eerste lijn waaronder de apotheker, al dan niet in een zelfde gebouw. De
KNMP ziet de patiënt in een netwerk van zorgverleners, die ieder vanuit hun
5

Brief verkenners farmaceutische zorg d.d. 28 februari 2013; Minister van VWS,
Standpunt bevindingen verkenners extramurale farmacie en marktscan farmacie 2012
van de NZa d.d. 29 mei 2013.

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

15

rol en specialisme en volgens eigen professionele standaarden opereren.
Uitwisseling van informatie is daarbij essentieel (KNMP, 2014). LHV en NHG
pleiten er voor de kring van samenwerkende zorgverleners klein te houden. Dit
omdat de zorgverleners dan weten wat ze van elkaar kunnen verwachten en
elkaar op basis van vertrouwen kunnen aanspreken (LHV/NHG, 2014). De
organisaties voor jonge zorgprofessionals wijzen hier ook op en pleiten voor
een omgeving waar alle zorgverleners zichzelf verantwoordelijk vinden voor
hun eigen deel in zorg, en waarin het veilig genoeg is om elkaar aan te spreken
wanneer de patiëntveiligheid in het geding is. Zij formuleren dit als volgt: “De
hiërarchische cultuur met individuele, autonome, paternalistische dokters en
apothekers heeft in 2025 plaatsgemaakt voor een aanspreekcultuur die
gebaseerd is op teamwork en discipline” (Werkgroep Zorg). De jonge
zorgprofessionals zien een taakverschuiving naar physician assistants (PA),
verpleegkundig specialisten (VS), pharmacy practitioners (PP) en
praktijkondersteuners (POH). Ook de KNMP ziet ruimte voor taakdelegatie
binnen de eerste lijn. Dit biedt dan ruimte voor artsen en apothekers om meer
specialistische taken uit te voeren (KNMP, 2014). Voor complexere patiënten
kan volgens LHV/NHG samenwerking gezocht worden met regionale medisch
specialisten, die steeds vaker op consultbasis in de eerste lijn zullen
participeren (LHV/NHG, 2014).
Rol van de huisarts binnen de farmaceutische zorg
In hun visie op de huisartsenzorg benoemen LHV/NHG niet expliciet de
farmaceutische zorg. Zij lijken dit een vanzelfsprekend onderdeel te vinden van
de generalistische, persoonsgerichte benadering waarmee zij de continuïteit
van zorg voor de patiënt gewaarborgd zien. Ook de KNMP besteedt weinig
expliciete aandacht aan de rol van de huisarts in de farmaceutische zorg in haar
toekomstvisie. De jonge zorgprofessionals doen dit wel expliciet. Zij zien voor
de huisarts een rol weggelegd als spin in het web “zowel in het behouden van
het overzicht in de geleverde zorg aan de patiënt als in het kader van
kostenbeheersing”. De andere zorgverleners voorzien de huisarts hiertoe van
informatie en er zijn goede mogelijkheden voor overleg. De huisarts houdt zo
het overzicht (Werkgroep zorg, 2014).
Rol van de apotheker binnen de farmaceutische zorg
In 2013 gaf de Minister van VWS twee verkenners (Rinnooy Kan en Reibestein)
de opdracht om de extramurale farmaceutische zorg in Nederland te exploreren
en een visie op de toekomst te geven. De verkenners schetsen hun visie op de
rol van de apotheker als volgt: “Eerder was de rol van de apotheker vooral het
bereiden van geneesmiddelen. Tegenwoordig ligt de focus sterk op het
verstrekken van geneesmiddelen. Bij een kwalitatief hoogstaande extramurale
farmaceutische zorg hoort een apotheker die vooral zorgverlener is. Een
zorgverlener die weet of een patiënt een juist middel krijgt, die toezicht houdt

16

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

op de totale medicatie van een patiënt, de therapietrouw bewaakt en die
samenwerkt met andere zorgverleners in de eerste en de tweede lijn. Wij
vinden het belangrijk dat de apotheker als professional kan functioneren en dat
deze in de eerstelijnszorg van de toekomst een centrale rol zal spelen. De
6

apotheker van de toekomst is de specialist voor farmaceutische zorgverlening”.
Hierbij is in de ogen van de verkenners de toekomst van de extramurale
farmaceutische zorg onlosmakelijk verbonden aan verdere integratie met
andere delen van de eerstelijnszorg, met name de huisartsenzorg. In haar
reactie op het rapport van de verkenners stelt de minister eveneens dat de
apotheker van de toekomst nauw samenwerkt met huisartsen en voorschrijvers
in de tweede lijn om hen te adviseren en ondersteunen bij het beter
voorschrijven van geneesmiddelen alsmede bij het tijdig doorvoeren van
gewijzigde voorschriften. Daarnaast, aldus de minister, informeert de apotheker
de patiënten en begeleidt en ondersteunt hij hen bij het goed gebruik van hun
geneesmiddelen. De zorg die de apotheek levert moet volgens de minister dan
ook integraal onderdeel worden van de zorgverlening in de eerste lijn (Minister
van VWS, 2013). De visie van de beroepsgroep van apothekers sluit hier bij aan.
De KNMP stelt in haar toekomstvisie dat het beroep van apotheker zich
kenmerkt “door het verbinden van enerzijds behandeling met een
geneesmiddel, menselijk lichaam, gedrag en anderzijds de zorg voor de patiënt”
(KNMP, 2014). Hierbij richt de KNMP zich op de farmaceutische zorg: “de zorg
rond het geneesmiddel, van het ontwerpen ervan tot de terhandstelling aan de
patiënt” . De KNMP stelt tevens dat apothekers ervoor moeten zorgen dat
patiënten hun geneesmiddelen veilig, effectief en doelmatig gebruiken: “ Vanaf
het ontwerp van geneesmiddelen tot het ter hand stellen en bevorderen van
goed gebruik in de eerste en tweedelijns gezondheidszorg neemt de apotheker
zelfstandig de beslissing om het geneesmiddel wel of niet te produceren, te
verhandelen of ter hand te stellen, en is daarvoor ook volledig aansprakelijk”
(KNMP, 2014). Hierbij moet de apotheker zich richten op de individuele
behoefte van de patiënt, aldus de KNMP. De banden met de patiënt zijn sterk
waarbij communicatieve vaardigheden en communicatietechnologie gebruikt
worden om deze relatie te verstevigen. Ook de jonge zorgprofessionals vinden
dat de apotheker meer zorgverlener moet zijn en als medicijncoach moet
optreden voor de patiënt (Werkgroep Zorg, 2014). Hier vloeit volgens de
minister van VWS uit voort dat de apothekersopleiding meer gericht moet
worden op het begeleiden van het medicatiegebruik door de patiënt (Minister
van VWS, 2013).
Huisarts en apotheker
Uit voorgaande werd al duidelijk dat zowel huisartsen als apothekers streven
naar meer samenwerking binnen de eerste lijn. Voor huisartsen geldt dat zij
6

Brief verkenners farmaceutische zorg d.d. 28 februari 2013

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

17

zich hierbij vanuit hun rol als poortwachter, en veelal eerste aanspreekpunt
voor de patiënt, op veel partijen richten (LHV/NHG, 2014). Deze poortwachtersrol wordt ook erkend door andere partijen, waaronder de KNMP. Voor
apothekers geldt dat zij zich met name richten op de driehoek huisarts –
apotheker – wijkverpleegkundige (KNMP, 2014). De samenwerking tussen
huisartsen en apothekers kan op verschillende manieren vormgegeven worden.
Welke vorm optimaal is, hangt af van de lokale omstandigheden. Elektronische
uitwisseling van patiëntgegevens kan de samenwerking ondersteunen (Minister
van VWS, 2013). Hiertoe is aansluiting op het Landelijk schakelpunt (LSP)
wenselijk. Onderlinge transparantie en kennisdeling op patiëntniveau is
essentieel om te komen tot de beste behandeling voor iedere patiënt (Minister
van VWS, 2013). Hiervoor is onder andere een gezamenlijke taal nodig. In de
toekomstverkenning van de KNMP pleitten de jonge apothekers er daarom
voor om meer gezamenlijke vakken voor artsen en apothekers aan te bieden in
de opleiding.
In de komende hoofdstukken staat de samenwerking tussen de huisarts en de
apotheker centraal. We kijken dan in hoeverre de visies van de verschillende
partijen in het veld nu al werkelijkheid zijn. We beginnen daarbij met een
inzicht in de taakverdeling tussen huisartsen en apothekers.

18

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

3 Stand van zaken samenwerking en
taakverdeling

In het kort
- Huisartsen en apothekers participeren vaak samen in het farmacotherapie
overleg (FTO) maar minder vaak binnen zorggroepen.
- Huisartsen hebben met geen andere zorgverlener in de eerste lijn zo vaak
structureel of regulier overleg al dan niet contractueel vastgelegd.
- Het overgaan tot aflevering van geneesmiddelen in weekdoseringen, het
aanpassen van recepten en medicatiebeoordelingen zijn onderwerpen
waarover huisartsen en apothekers vaak afspraken maken.
- Apothekers vinden dat het vooral hun beroepsgroep is die taken rondom
informatievoorziening en medicatiebegeleiding op zich neemt. Huisartsen
vinden dat apothekers en artsen dit samen doen.

Samenwerking tussen huisartsen en apothekers kan op diverse niveaus
plaatsvinden. Bekende samenwerkingsverbanden zijn die binnen het Farmaco
Therapie Overleg (FTO) en zorggroepen. We besteden hier als eerste kort
aandacht aan. Daarna gaan we over naar de “dagelijkse” samenwerking: de
samenwerking in de zorg van alledag, op de werkvloer.
Samenwerking in FTO (literatuur)
Sinds het begin van de jaren negentig bestaat het Farmaco Therapie Overleg
(FTO) in Nederland. FTO-groepen bestaan gemiddeld genomen uit ongeveer 10
huisartsen en 2 openbaar apothekers. Vrijwel alle huisartsen en apothekers zijn
lid van een FTO-groep. De groepen hebben zich ontwikkeld van informele
overlegstructuren tot meer professioneel werkende groepen waarin afspraken
over voorschrijven worden gemaakt. Er bestaan vier niveaus binnen het FTO
(Van Dijk e.a. 2001; Cambach & Essink 2013). Volgens de meest recente cijfers
(2011) functioneert ongeveer vier van de tien FTO-groepen op het hoogste
niveau (zie tabel 1). Het laagste niveau (geen gestructureerd overleg) komt niet
vaak voor. In de meest recente peiling van het Instituut voor verantwoord
medicijngebruik (IVM) betrof dit 11% van de FTO-groepen.

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

19

Tabel 1: Deelname aan Farmaco Therapie Overleg op vier niveaus
% van de
a)
FTO-groepen
niveau 1: geen gestructureerd overleg
niveau 2: regelmatig overleg zonder concreet afspraken te
maken
niveau 3: regelmatig overleg met concrete afspraken
niveau 4: regelmatig overleg met toetsing van gemaakte
afspraken

11
29
19
41

a) Cambach en Essink 2013, gebaseerd op cijfers uit 2011

Samenwerking in zorggroepen (literatuur)
Huisartsen en apothekers kunnen ook binnen zorggroepen met elkaar
samenwerken. Alle bestaande zorggroepen contracteren huisartsen (De Jongvan Til e.a., 2012). Uit de jaarpeiling van de NIVEL Zorgregistraties in 2015 blijkt
dat 82% van de deelnemende huisartspraktijken dan ook deelneemt aan een
zorggroep. Veel minder zorggroepen contracteren apothekers. In 2011 nam
slechts 13% van de zorggroepen die op diabetes gericht zijn diensten van
apothekers af. Voor CVRM (cardiovasculair risicomanagement) en COPD
(chronisch obstructieve longziekte) lagen deze percentages respectievelijk op
7% en 10%. Uit de eerder genoemde peiling van de NIVEL Zorgregistraties blijkt
dat tussen de 15-20% van de huisartsen deelnemen aan een zorggroep waarin
ook een apotheker participeert. In de online survey die wij hielden, geeft een
groter deel van de responderende apothekers (n-153), namelijk een derde (51,
33%), aan deel te nemen aan een of meer zorggroepen met huisartsen. Van de
responderende huisartsen (n=76) neemt 40% deel aan een zorggroep waar een
of meerdere apothekers aan deelnemen, ook duidelijk meer dan in de peiling
van de NIVEL Zorgregistraties. Inhoudelijk zijn diabetes, CVRM en COPD de
onderwerpen waarop huisartsen en apothekers het vaakst samen deelnemen in
een zorggroep. Ouderenzorg lijkt op te komen als thema binnen zorggroepen,
in elk geval in groepen waar zowel huisartsen als apothekers aan deelnemen
(tabel 2). Dit laatste hangt mogelijk samen met het verschijnen van de
multidisciplinaire richtlijn polyfarmacie bij ouderen in 2011.

7

20

7

https://www.nhg.org/sites/default/files/content/nhg_org/uploads/
polyfarmacie_bij_ouderen.pdf

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

Tabel 2: Onderwerpen waarop huisartsen en apothekers zich in gezamenlijke
zorggroepen richten*
Onderwerp

Apotheker (n=51)

Huisarts (n=76)

Diabetes
75%
90%
CVRM
45%
73%
COPD
65%
87%
Ouderenzorg
63%
40%
Astma
35%
27%
Depressie
8%
20%
Bron: online survey NIVEL/SIR
* Percentages berekend voor apothekers en huisartsen die zeggen met elkaar
in een zorggroep te zitten.
Reguliere samenwerking (literatuur)
Anno 2014 werkt 90% van de huisartsen structureel samen met apothekers (Van
Hassel e.a., 2015). Hieronder wordt verstaan dat men structureel of regulier
overleg heeft dat al dan niet formeel is vastgelegd. Als het gaat om een
samenwerkingscontract, dan geeft ruim een kwart van de huisartsen aan
(27,6%) een dergelijk contract te hebben met de apotheker (Van Hassel e.a.
2015). Dit is vaker dan met welke andere zorgverlener in de eerste lijn dan ook.
Ook als het gaat om het samen naar buiten treden, geldt dat de huisarts dit het
vaakst doet met de apotheek (21% in 2007; 23% in 2009).
Afspraken op de werkvloer (online survey)
Daarnaast zijn er vele minder formele ‘werkafspraken’ over procedures en
taakverdeling. Dit beschrijven we hieronder op basis van door NIVEL en SIR
verzamelde gegevens via een online survey. Huisartsen en apothekers kunnen
deels dezelfde taken uitvoeren of deze taken juist onderling verdelen. In het
belang van de patiënt moeten er goede afspraken zijn tussen de huisarts en de
apotheker over wie wat doet in bepaalde procedures in de zorg. Dit om te
voorkomen dat zaken dubbel gebeuren of juist helemaal niet. Maar ook om te
voorkomen dat de patiënt tegenstrijdige informatie krijgt. Uit de online survey
blijkt dat huisartsen en apothekers vaak afspraken maken over de te volgen
procedures rondom het starten van weekdoseringen (geïndividualiseerde
distributievormen of GDV), de mate waarin de apotheker recepten mag
aanpassen zonder voorafgaand overleg met de huisarts of het uitvoeren van
8

medicatiebeoordelingen bij patiënten met polyfarmacie (Tabel 3). Op andere
terreinen geeft ongeveer de helft tot twee derde van de apothekers en
huisartsen aan hier afspraken over te maken. Dit geldt bijvoorbeeld voor de
8

De vraag is als volgt gesteld: Zijn er inhoudelijk afspraken gemaakt tussen uw apotheek
en de huisartsenpraktijk(en) waarmee u in de FTO, de zorggroep en/of dagelijks
samenwerkt omtrent de volgende procedures en activiteiten?

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

21

vraag wie voorlichting geeft aan patiënten. Over uitwisseling van gegevens
heeft eveneens ongeveer de helft van de apothekers en huisartsen afspraken
(Tabel 3). Opvallend is dat de mate waarin apothekers en huisartsen aangeven
dat zij deze afspraken maken in grote lijnen overeenkomt. Dit maakt het
aannemelijk dat deze percentages een goede afspiegeling van de huidige stand
van zaken zijn. Deze afspraken komen tegemoet aan de wensen die de
overgrote meerderheid van de patiënten heeft als het gaat over informatieuitwisseling tussen zorgverleners (Jansen 2015).

Tabel 3: Percentage zorgverleners dat zegt zorginhoudelijk afspraken te
hebben met de andere beroepsgroep

Apothekers
(n=151)*
94
90

Huisarts
(n=79)*
87
77

Procedure bij starten weekdoseringen
Procedure bij eventuele aanpassingen van
receptuur
Procedure bij uitvoeren van gemeenschappelijke
79
81
medicatiebeoordelingen bij polyfarmacie
Procedure bij constatering/twijfel over
65
56
therapietrouw
Procedure bij vastleggen van aandoeningen van
58
62
patiënten
Welke zorgverlener bij welke medicatie
55
55
voorlichting geeft
Uitwisseling laboratoriumwaarden van de patiënt
67
81
Voorkeursmedicatie bij specifieke aandoeningen
59
66
Procedure medicatieoverdracht
59
62
Informatie-uitwisseling over diagnose patiënt
36
53
Bron: online survey NIVEL/SIR
* totaal: 151 apothekers en 79 huisartsen echter niet alle respondenten
beantwoorden alle vragen; percentages berekend op respondenten per vraag

Frequentie van overleg (online survey)
Apothekers geven in de online survey vaker aan overleg met huisartsen te
hebben dan andersom (figuur 1). Het vaakst is er overleg over het starten met
een weekdosering bij patiënten met veel medicatie en in geval van een
medicatiebeoordeling. Dit zijn taken waar inzet of informatie van beide partijen
voor nodig is. Minder vaak is er overleg bij twijfels aan therapietrouw van een
patiënt. Dit geldt ook voor aanpassingen van receptuur. Dit laatste hangt
vermoedelijk deels samen met het feit dat er overkoepelende afspraken zijn
over de aanpassingen van de receptuur. Zo kan het zijn dat huisartsen en

22

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

apothekers bijvoorbeeld een algemene afspraak hebben over de aanpassing van
doseringen van antibiotica voor kinderen. Daardoor hoeft niet voor elk
individueel recept contact te worden opgenomen.

Uitvoeren van medicatiebeoordelingen (H)
Uitvoeren van medicatiebeoordelingen (A)
Starten weekdoseringen (H)
Nooit

Starten weekdoseringen (A)

Soms

Constatering/twijfel over therapietrouw
(H)
Constatering/twijfel over therapietrouw
(A)

Vaak
Altijd

Aanpassingen van receptuur (H)
Aanpassingen van receptuur (A)
0%

50%

100%

Bron: online survey NIVEL/SIR,
Apothekers: n=133-136; Huisartsen=68-70
Figuur 2: Frequentie van overleg voor verschillende taken
Wie doet wat? (online survey)
Op de vraag wie bepaalde taken uitvoert, zien we dat zowel huisartsen als
apothekers in grote meerderheid zeggen dat de huisarts de patiënt voorlicht
over de reden van voorschrijven (tabel 4). Dit is niet vreemd gezien de kerntaak
van de huisarts: deze diagnosticeert en schrijft voor. Hiermee is hij of zij degene
die de patiënt hierover voorlicht. Kijken we naar het bewaken van interacties
van geneesmiddelen, dan zien we dat huisartsen in meerderheid zeggen dat
beide partijen dit doen. Huisartsen zijn verplicht aan medicatiebewaking te
doen en mogen pas voorschrijven als er een actueel medicatieoverzicht is.
Apothekers zeggen dat zij de medicatiebewaking vooral uitvoeren. Mogelijk
verstaan de beide beroepsgroepen iets anders onder medicatiebewaking.
Andere taken betreffen het informeren van patiënten en het vragen naar
ervaringen met medicijnen. We zien ook hier grote verschillen tussen de
beroepsgroepen in hun antwoorden. Waar de meerderheid van de huisartsen
bij veel taken aangeeft dat zowel zij als de apotheker deze taak uitvoeren, geven
apothekers in meerderheid aan dat zij deze taken vooral uitvoeren. Het is van
belang dat huisartsen en apothekers onderling duidelijkheid hebben over wie
deze taken uitvoert. Dit om te voorkomen dat zaken mogelijk (onnodig) dubbel

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

23

gebeuren of dat de patiënt juist helemaal geen begeleiding krijgt. Dat er
meerdere zorgverleners betrokkens zijn bij een aantal van deze taken is
overigens vaak nodig. Een apotheker die een interactie constateert zal met de
voorschrijver overleggen. En het herhalen van een instructie bij een
geneesmiddel is vaak geen overbodige luxe, omdat uit onderzoek bekend is dat
patiënten instructies vaak vergeten of niet volledig kunnen reproduceren
(bijvoorbeeld Linn e.a. 2013). Het lijkt er – gezien de resultaten – echter op dat
het niet altijd duidelijk is wie wat doet en wie waarvoor verantwoordelijk is.

Tabel 4: Door apothekers en huisartsen ervaren verantwoordelijkheid voor
aspecten van farmaceutische zorg

Voorlichting over reden voorschrijven
2
27
71
0
16
Voorlichting over bedoelde effecten medicatie 16
75
9
0
23
Voorlichting over mogelijke bijwerkingen
67 32
1
16 64
medicatie
Voorlichting over gebruik medicatie
64 36
0
31
65
Er op toe zien dat combinatie van
89
11
0
16
81
medicijnen kan
Patiënt vragen naar goed medicatiegebruik
64 36
0
14
58
Patiënt vragen naar tevredenheid over
54 44
2
3
52
medicatie
* Gecombineerde antwoord categorie: voornamelijk apotheker + alleen
apotheker en voornamelijk huisarts + alleen huisarts
Bron: online survey NIVEL/SIR

Ha*

Beiden

Huisarts
(n=69)
Apo*

Ha*

Apo*

Wie voert deze taak uit ->

Beiden

Apothekers
(n=129)

84
77
20
4
3
28
45

Resultaten interviews
Om de gegevens uit de literatuur en de online survey te verdiepen, is met een
beperkt aantal zorgverleners (negen apothekers, zes huisartsen) een interview
gehouden. Vrijwel alle geïnterviewden werken goed samen met de andere
beroepsgroep. Allemaal nemen ze regulier deel aan het Farmaco Therapie
Overleg (FTO) al verschilt de intensiteit hiervan. In deze FTOs worden vaak
afspraken tussen apothekers en huisartsen gemaakt. De afspraken betreffen
verschillende onderwerpen zoals medicatiebewaking, farmacotherapie voor
specifieke aandoeningen, geïndividualiseerde medicatiedistributie (baxters),
aanpassingen aan recepten en de taakverdeling bij therapietrouwbegeleiding.

24

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

Een aanzienlijk deel van de geïnterviewde zorgverleners neemt ook deel aan
een zorggroep. Deze richten zich vaak op verschillende onderwerpen zoals
diabetes, CVRM, COPD, depressie, hartfalen, ‘het dikke kind’ en valpreventie.
Ook medicatiebewaking wordt in een enkele zorggroep als onderwerp
genoemd. Voordelen van deelname aan een zorggroep die de geïnterviewden
noemen, zijn: meer inzicht in wat bij huisartsen speelt (twee apothekers,
huisarts), het gemakkelijker delen van laboratoriumuitslagen (apotheker),
vaker overleg (apotheker, huisarts) , kortere communicatielijnen (apotheker,
twee huisartsen) en een goede financiële vergoeding (huisarts). Ook geeft een
huisarts aan dat vanuit de zorggroep een aantal afspraken gemaakt is wat
betreft de taken van huisarts en apotheker. De taakverdeling is hierdoor helder
en duidelijk en in overeenstemming gemaakt. De medicatievoorlichting is door
de zorggroep bij de apotheker weggelegd (huisarts). Een apotheker geeft aan
dat binnen zijn zorggroep wordt gestreefd naar gelijkwaardigheid, wat inhoudt
dat de huisarts en de apotheker even belangrijk worden geacht (apotheker).
Een nadeel van de zorggroep dat genoemd is, is dat het tijd kost omdat nog
niet iedereen er voor open staat. Het is een verandering van de werkwijze en
komt als extra werk naast de ‘normale’ taken (apotheker, huisarts). Een
huisarts noemt als nadeel dat door deelname aan de zorggroep een deel van de
autonomie opgegeven wordt.
Een aantal geïnterviewden geeft aan dat er naast het FTO en de zorggroep ook
nog regulier overleg is, bijvoorbeeld met de apothekers en de huisartsen uit het
gezondheidscentrum waar men gevestigd is. Dit gaat dan bijvoorbeeld over
lopende zaken, praktische zaken, organisatorische zaken of nieuwe ideeën
voor samenwerking (drie apothekers). Tot slot is er het overleg en contact in de
dagelijkse praktijk, vooral over zaken die patiënten betreffen. Dit vindt zeer
geregeld, vrijwel dagelijks, plaats. In gezondheidscentra loopt men dan bij
elkaar binnen. Dit contact wordt zowel door de apothekers als de huisartsen
geïnitieerd. Een specifieke vorm van samenwerking in de dagelijkse praktijk
betreft het gezamenlijk doen van medicatiebeoordelingen. Dit wordt door de
meerderheid van de geïnterviewden gedaan.
In de interviews is ook gevraagd of men samen speciale projecten heeft
opgezet. De meerderheid van de geïnterviewden geeft aan dat dit het geval is.
Voorbeelden betreffen:
- Projecten waarbij waarden van nierfuncties voor mensen met nierfalen
direct van het ziekenhuislaboratorium (ook) naar de apotheker gaan (drie
apothekers).
- Een ouderenloket met als idee “welzijn op recept”. Als er ouderen zijn met
een welzijn vraag schrijft de huisarts een recept met de specifieke zorgvraag.
Vervolgens wordt de patiënt doorverwezen naar het ouderenloket. Daar

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

25

wordt gekeken welke zorg op maat nodig is, bijvoorbeeld speciale voeding
(apotheker).
- Het betrekken van de patiënt bij de samenwerking tussen huisarts en
apotheker door klankbordgroepen. Door middel van deze klankbordgroepen
kunnen alle drie de partijen van elkaar leren. De patiënt leert bijvoorbeeld
wat het werk van een apotheker inhoudt (apotheker, huisarts).
- Het opzetten van een lokale zorggroep die is ontwikkeld omdat alle
zorgverleners samen wilden werken vanuit de behoefte aan een meer
officiële en professionele manier van samenwerken (apotheker; huisarts).
9

- Het POINT -project: Het project wordt uitgevoerd in tien
huisartsenpraktijken in Nederland. Er is een apotheker werkzaam in de
huisartsenpraktijk zodat de communicatielijn zo kort mogelijk is (apotheker,
huisarts).

9

26

POINT staat voor: Pharmacotherapy Optimization through Integration of a
Nondispensing pharmacist in a primary care Team)

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

4 Opvattingen over taakverdeling huisarts
en apotheker

In het kort
- Apotheker en huisartsen hebben verschillende opvattingen over de ideale
taakverdeling in de zorg; met name apothekers zien een grotere rol voor
zich zelf weggelegd in de begeleiding van patiënten bij het gebruik van
geneesmiddelen.
- Internationaal is de rol van de apotheker meer in beweging dan de rol van
de huisarts.
In het voorgaande hoofdstuk beschreven we hoe de verdeling van taken tussen
de huisarts en apotheker is (zoals gepercipieerd door huisartsen en apothekers).
We stelden daarbij vast dat het niet altijd duidelijk is wie wat doet en wie
waarvoor verantwoordelijk is. Om tot goede afspraken daarvoor te komen, is
het van belang dat men vergelijkbare ideeën heeft over hoe de taakverdeling
zou moeten zijn. Dit hoofdstuk gaat in op deze vraag.
Rol die huisartsen voor apothekers weggelegd zien (literatuur)
In de internationale literatuur zijn veel onderzoeken gedaan die in gaan op hoe
huisartsen en apothekers aankijken tegen de rol van de apotheker in de
eerstelijns zorg. Hoewel het gezondheidszorgsysteem van veel landen anders is
dan in Nederland en daardoor de rollen van huisarts en apotheker ook anders
(kunnen) zijn, kan de literatuur wel aanknopingspunten bieden voor de vraag
hoe de beroepsgroepen in de praktijk tegen elkaar aankijken.
Eén van de kerntaken van de apotheker is de medicatiebewaking, zoals het
checken van de medicatie op het bestaan van interacties, contra-indicaties,
intoleranties, dubbelmedicaties en de hoogte van de dosering. Huisartsen
erkennen deze rol van de apotheker (Bryant e.a., 2009; Cote e.a., 2013). Maar
hoe kijken huisartsen aan tegen andere taken die de apotheker kan uitvoeren?
Huisartsen zien een rol voor de apotheker als het gaat om voorlichting over
medicatie aan de patiënt zoals het geven van uitleg over de werking en
bijwerkingen van geneesmiddelen (Cote e.a., 2013; Freeman e.a., 2012; Tarn e.a.,
2012). Ook zien huisartsen een actieve rol weggelegd voor de apotheker in
medicatiereviews (Freeman e.a., 2012). Daarnaast vinden huisartsen dat de
apotheker een rol kan hebben in de ondersteuning, motivering en begeleiding
van patiënten bij het innemen van de medicatie, waardoor bijvoorbeeld het
goed gebruiken van geneesmiddelen bevorderd wordt (Cote e.a., 2013; Freeman

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

27

e.a., 2012; Tarn e.a., 2012; Chui e.a., 2014; Kelly e.a., 2013; Edmunds & Calnan,
2001). In een Amerikaans onderzoek stelden huisartsen dat apothekers een
goede intermediair zijn bij eventuele discussies tussen arts en patiënt. Dit
omdat apothekers vaak vertrouwelingen voor patiënten zijn wanneer deze
problemen hebben met hun medicatie (Tarn e.a., 2012). Een ander Amerikaans
onderzoek liet echter zien dat slechts een derde (35,8%) van de huisartsen
positief stond tegenover het ondersteunen van het geneesmiddelgebruik door
de apotheker. Een iets grotere groep (40%) stond er juist negatief tegenover
(Alkhateeb e.a., 2009).
Apothekers kunnen volgens huisartsen niet alleen patiënten ondersteunen
maar ook huisartsen zelf, bijvoorbeeld als het gaat om het voorlichten van
huisartsen over farmacotherapie (Freeman e.a., 2012; Kelly e.a., 2013). In een
Nederlands onderzoek gaven huisartsen aan een rol voor apothekers weggelegd
te zien in het FTO en het verzorgen van prescriptiecijfers. Dit mede vanwege
hun expertise over medicatie (Muijrers e.a., 2003).
Als het gaat om de in te zetten therapie bij een individuele patiënt dan zien
artsen geen bepalende rol voor de apotheker weggelegd. In het zojuist
genoemde Nederlands onderzoek zag 77% van de huisartsen een adviserende
rol voor de apotheker weggelegd in de keuze voor de farmacotherapie van de
patiënt tegenover slechts 20% die vond dat de apotheker moet meebeslissen
hierover. Bij apothekers zelf lagen deze percentage ongeveer omgedraaid.
Nederlandse huisartsen gaven aan geen bezwaar te hebben tegen generieke
substitutie, maar therapeutische substitutie door de apotheker uit den boze te
vinden (Muijrers e.a., 2003). Hierbij moet opgemerkt worden dat deze studie 13
jaar geleden plaatsgevonden heeft. Aanpassen van recepten past volgens
huisartsen uit Nieuw-Zeeland niet bij de taak van de apotheker (Bryant e.a.,
2009). Uit de meeste internationale onderzoeken blijkt dat huisartsen geen rol
voor de apotheek zien als het gaat om het beslissen over de therapie. Zo is
volgens huisartsen voorschrijven geen taak voor de apotheker (Bryant e.a.,
2009; Freeman e.a., 2012). Ook zien zij geen rol voor apothekers als het gaat om
de keuze voor een middel of het vaststellen van de dosering (Kelly e.a., 2013).
Huisartsen staan daarnaast ambivalent tegenover het overnemen van klinische
taken of screeningsactiviteiten door de apotheker (Hatah e.a., 2012; Edmunds &
Calnan, 2001; Spencer & Edwards, 1992). Momenteel zijn er internationaal
overigens ontwikkelingen om apothekers meer verantwoordelijkheid te geven
bij voorschrijven van geneesmiddelen (Bidwell & Thompson, 2015). En in
Nederland zijn er diverse plekken waar apothekers – in overleg met en na
fiattering van de huisarts – de herhaalmedicatie verzorgen (Kwint e.a., 2003). In
een Brits onderzoek uit het begin van deze eeuw komt ook naar voren dat
huisartsen wel een rol zien voor de apotheker in het afhandelen van
herhaalreceptuur (Edmunds & Calnan, 2001).

28

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

Rol die apothekers voor zichzelf weggelegd zien (literatuur)
Apothekers zien zichzelf primair als verstrekker van geneesmiddelen waarbij zij
de geschiktheid van het geneesmiddel voor de individuele patiënt beoordelen
(Bryan e.a., 2009). Apothekers zien voor zichzelf daarnaast een grotere rol dan
nu weggelegd in de patiëntenzorg: in de voorlichting, als intermediair tussen
huisarts en patiënt, als begeleider van (chronisch) medicatiegebruik, in het
uitvoeren van medicatiereviews en in therapietrouwbevordering (Bryant e.a.,
2009; Tarn e.a., 2012; Chui e.a., 2014; Edmunds & Calnan, 2001). Waar
huisartsen weinig heil lijken te zien in een uitbreiding van de klinische taken
van de apotheker, zien apothekers dat zowel in Nederland als in verschillende
andere landen wel. Bijvoorbeeld in de vorm van meer verantwoordelijkheid in
de behandeling van kleine kwalen, het zelfstandig herhalen van geneesmiddelen bij chronische ziekten, het aanpassen van doseringen of de keuze van
een voor de patiënt geschikter geneesmiddel of de toediening van vaccins
(Edmunds & Calnan, 2001; Robson e.a., 2009; Mossialos e.a., 2015). In het
hierboven genoemde Nederlandse onderzoek zagen huisartsen vooral een
adviserende rol voor apothekers weggelegd in de keuze voor de behandeling.
Uit hetzelfde onderzoek bleek dat 69% van de apothekers vindt dat zij moeten
kunnen meebeslissen over de keuze van de behandeling. Een minderheid van
26% ziet zichzelf slechts in een adviserende rol. Uit hetzelfde onderzoek blijkt
dat een meerderheid van de apothekers vindt dat zij een belangrijke rol hebben
in het FTO en het verzorgen van prescriptiecijfers, mede vanwege hun expertise
over medicatie (Muijrers e.a., 2003).
Wie zou wat moeten doen: resultaten van een online survey onder
huisartsen en apothekers
In aanvulling op de literatuur zijn in de eerder genoemde online survey van
NIVEL/SIR vragen gesteld over de ideale taakverdeling tussen huisartsen en
apothekers. De vragen zijn dezelfde als de vragen die werden gesteld naar de
huidige ervaren verantwoordelijkheid (tabel 4). De vraag was of de situatie
zoals die nu wordt ervaren – in de ogen van de beroepsbeoefenaar zelf – ook de
ideale situatie weerspiegelt. Dat blijkt in grote lijnen het geval te zijn: ook
wanneer gevraagd wordt naar de ideale situatie zien we dat de huisartsen voor
vrijwel alle taken vinden dat zowel huisarts als apotheker die moeten doen
(tabel 5). Apothekers vinden van vier van de zeven gevraagde taken dat zij
vooral degenen moeten zijn die deze taken uitvoeren.

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

29

Tabel 5: Ideale verdeling van taken volgens apothekers en huisartsen

Voorlichting patiënt over reden
1
37 62
0
13
voorschrijven
Voorlichting patiënt over bedoelde effecten me 16
72
12
3
29
Voorlichting patiënt over mogelijke
70 29
1
13
70
bijwerkingen medicatie
Voorlichting patiënt over gebruik medicatie
70 29
1
24 70
Er op toe zien dat combinatie van
84 16
0
26
71
medicijnen kan
Patiënt vragen naar goed medicatiegebruik
60 38
2
16
72
Patiënt vragen naar tevredenheid over
42 56
2
7
62
medicatie
* Gecombineerde antwoordcategorie: voornamelijk apotheker + alleen
apotheker en voornamelijk huisarts + alleen huisarts
Bron: online survey NIVEL/SIR

30

Ha*

Beiden

Huisarts
(n=69)
Apo*

Ha*

Apo*

Wie voert idealiter taak uit ->

Beiden

Apothekers
(n=129)

87
68
17
6
3
12
31

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

5 Financiering en tijd

In het kort
- Voor de voorlopers is financiering niet de belangrijkste drijfveer tot
samenwerking en zorginnovatie.
- Voor de middengroep en achterblijvers is dit wel het geval.
- De complexe financiering van de zorg belemmert de verdere integratie van
de eerstelijns farmaceutische zorg .

Financiering en tijd zijn twee voorwaarden die vaak genoemd worden om
binnen de gezondheidszorg zaken voor elkaar te krijgen. In dit hoofdstuk
kijken we in hoeverre dit opgaat voor samenwerking tussen huisartsen en
apothekers.
Tijd is kostbaar (literatuur)
Samenwerking vraagt een tijdsinvestering. Dit baart artsen en apothekers
zorgen vanwege een mogelijk toenemende werkdruk (Kelly e.a., 2013; Brock
e.a., 2004; Pottie e.a. 2008; Tan e.a., 2013). Zaken die volgens deze zorgverleners
extra tijd kunnen kosten zijn afstemming en het dubbel uitvoeren van
zorgtaken (Kelly e.a., 2013; Tan e.a., 2014). Overigens geven professionals ook
aan dat samenwerking, na een initiële investering, juist tijd kan opleveren
bijvoorbeeld omdat men de taken kan verdelen waardoor juist tijd vrijkomt
voor zorgtaken waar de zorgverleners daarvoor onvoldoende aan toe kwamen
(Pottie e.a., 2008; Tan e.a., 2014). Toch ziet met vooral de extra tijd die het kost.
Gebrek aan financiering en medewerking van de zorgverzekeraars worden in de
literatuur dan ook regelmatig als barrières genoemd. Het geven van een
vergoeding geldt als een stimulerende factor (Freeman e.a., 2012; Hatah e.a.,
2012; Kelly e.a., 2013; Brock e.a., 2004; Tan e.a., 2014; Rey e.a., 2011).
Weinig extra financiering voor samenwerking huisartsen-apothekers
(online survey)
In Nederland is er – naast de reguliere financiering voor zorg – weinig extra
financiering om de samenwerking tussen huisartsen en apothekers te
bevorderen. Driekwart van de apothekers en ruim 80% van de huisartsen
ontvangt geen extra financiering (tabel 6). Als er extra financiering beschikbaar
is, dan komt dat het vaakst van de zorgverzekeraar, bij de apothekers gevolgd
door inzet van eigen middelen. De percentages die we in 2014 zien, zijn wel een
fractie hoger dan in 2009 toen 5% van de huisartsen aangaf met apothekers

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

31

samen te werken op basis van een financiering van een zorgverzekeraar
(Hansen e.a., 2010).

Tabel 6: Manier waarop samenwerking tussen huisartsen en apothekers wordt
gefinancierd

Geen extra financiering
Eigen middelen
Overheidssubsidie
Zorgverzekeraar
Particuliere fondsen
Overig
Bron: online survey NIVEL/SIR

% van de zorgverleners
Apotheker (n=153)
Huisarts (N=69)
75
83
7
1
2
0
17
13
1
0
2
3

Investeren in samenwerkingsprojecten loont (interviews)
Ook uit interviews met zorgverleners blijkt dat extra financiering om de
samenwerking tussen de beroepsgroepen te intensiveren of verbeteren meestal
niet beschikbaar is. Dit terwijl samenwerking tijd kost volgens veel
geïnterviewde zorgverleners. Eén van de geïnterviewde apothekers verwoordt
dit als volgt: “Een belemmerende factor van de zorggroep en de samenwerking is
dat het erg veel tijd kost. Tijd die de zorgverlener zelf moet vrij maken.” Echter,
een huisarts die met zijn huisartsenpraktijk in hetzelfde gebouw zit als de
apotheek, en die intensief samenwerkt met deze apotheek maar financieel
zelfstandig is, zegt: “Op deze manier samenwerken kost niet veel extra tijd,
uiteindelijk win je zelfs tijd” (huisarts).
Tijdgebrek weerhoudt overigens niet alle huisartsen en apothekers ervan om
samenwerkingsprojecten op te zetten. Bijvoorbeeld op het gebied van het
uitwisselen van nierfunctiewaarden, een gezamenlijk loket voor ouderen of
herhaalreceptuur. Soms is er voor een dergelijk project geen financiering, soms
wel. Ook blijkt in enkele gevallen dat er financiering komt tijdens het project of
dat de financiering na de projectfase wordt overgenomen door de
zorgverzekeraar: “De zorgverzekeraar vond dit een belangrijk project omdat het
voor een deel de huisartsen ontlast. Door de samenwerking van de huisarts en
apotheker bij dit project hebben wij beiden ons kennisniveau kunnen ophogen.
Doordat beide partijen baat hebben bij dit project is er veel enthousiasme wat de
samenwerking bevordert” (apotheker). Financiering voor extra activiteiten, zoals
het opstellen van een formularium en het betrekken van de patiënt in de
samenwerking tussen huisarts en apotheker, komen in één geval ook van de
zorggroep (huisarts).

32

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

Een apotheker geeft aan dat de samenwerking goed gaat omdat geld niet
leidend is in de samenwerking: “We willen ons werk goed doen. Financiën zijn
hierbij geen drijfveer, het gaat om beroepseer”. Dit kan komen omdat de
samenwerking bij deze apotheker is gestart met het uitwisselen van
laboratoriumwaarden waarbij geen enkele partij financieel voordeel heeft. Een
andere apotheker geeft namelijk aan dat het van belang is dat samenwerking
bestaande vergoedingen niet beïnvloedt: “Als samenwerking inhoudt om wat
werk af te geven aan de ander is er angst ook minder inkomsten te genereren.
Door het maken van afspraken op ‘neutrale’ onderwerpen kan het vertrouwen en
de samenwerking groeien”. Enkele apothekers geven aan dat het gebrek aan
begrip ook voortkomt uit het feit dat huisartsen denken dat apothekers nog
steeds grootverdieners zijn: “Het besef bij artsen dat het bij apothekers qua geld
wel voorbij is, dringt niet door. Dit begrip ontbreekt nog vrijwel volledig”
(apotheker). Een andere belemmerende factor die wordt genoemd, is de relatie
tot de zorgverzekeraar. Eén apotheker geeft aan het gevoel te hebben dat: “De
zorgverzekeraar de beide beroepsgroepen tegen elkaar uitspeelt wat ook een
negatieve invloed heeft op het contact en de samenwerking tussen beide
beroepsgroepen onderling”.

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

33

34

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

6 Vertrouwen en onderlinge
communicatie

In het kort
- Vertrouwen is een basisvoorwaarde voor goede samenwerking en wordt
bevorderd door continuïteit, goede onderlinge communicatie, investeren in
persoonlijk contact, en hetzelfde belang nastreven: goede zorg voor
patiënten.
- In Nederland vindt onderlinge communicatie het vaakst plaats via de
telefoon: twee derde van de apothekers heeft minimaal wekelijks telefonisch
contact met huisartsen.

Vertrouwen als basis voor samenwerking (literatuur)
Vertrouwen, een goede verstandhouding, een goede werkrelatie, elkaar kennen:
het zijn in de literatuur veel genoemde begrippen als het gaat om het hebben of
bereiken van een goede samenwerking (Bradley e.a., 2012; Bradley e.a., 2008;
Van e.a., 2011; Van e.a., 2012; Zillich e.a., 2004; Doucette e.a., 2005). Belangrijk
voor blijvend en groeiend vertrouwen is de continuïteit in de
personeelsbezetting (Bradley e.a., 2008). Zo prefereren Britse huisartsen
zelfstandige apothekers boven ketenapothekers en een vaste apotheker boven
wisselende apothekers (Bradley e.a., 2012). In een Australisch project waar
openbaar apothekers hun werk gingen doen in een huisartspraktijk werd het
proces van groeiend vertrouwen als volgt beschreven: “In het begin voelden de
apothekers zich een buitenstaander en vonden het lastig hun positie te bepalen.
Langzaam maar zeker gebeurt dat wel, al gaat het wel met horten en stoten. Na
bijna een half jaar in de huisartspraktijk te werken, vinden ze hun draai en
worden ze ook meer door de huisartsen gewaardeerd. Zij gaan bijvoorbeeld
steeds meer adviezen geven. Ze hebben niet alleen meer contact met de
huisarts maar ook met andere eerstelijns zorgverleners en met patiënten”
(Pottie e.a., 2009). Vergelijkbare ervaringen maakten de apothekers in het
10

Nederlandse POINT project mee toen zij tussen 2014 en 2015 in tien
verschillende huisartsenpraktijken werkzaam waren. Een duidelijk beeld van de
respectievelijke rollen van huisarts en apotheker leidt ook tot onderling
vertrouwen en begrip waardoor de samenwerking gefaciliteerd wordt (Zillich
e.a., 2004; Van e.a., 2011; Van e.a., 2012). Goede onderlinge communicatie is

10

Zie pagina 41 voor een uitleg van dit project; de hierboven vermelde uitspraak werd
gedaan tijdens de slotbijeenkomst van het POINT-project.

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

35

daarbij een belangrijke randvoorwaarde (Hatah e.a., 2012; De Rey e.a., 2011;
Bradley e.a., 2012; Zillich e.a., 2004; Doucette e.a., 2005; Dieleman e.a., 2004;
Pottie e.a. 2008; Farrell e.a., 2013).
De communicatie is echter niet altijd optimaal. Verschillende onderzoeken
geven aan dat het gebrek aan goede face-to-face communicatie een barrière is
voor goede onderlinge samenwerking (Tarn e.a., 2012; Kelly, e.a., 2013).
Overigens werd in Duits onderzoek gevonden dat huisartsen en apothekers,
ondanks dat er weinig onderlinge interactie is, wel vertrouwen hebben in
elkaar. Wel wilde men meer interactie om de patiëntenzorg verder te
verbeteren (Wustmann e.a., 2013).
Contact als basis voor een goede samenwerking (online survey)
Goede interactie is een belangrijke voorwaarde voor vertrouwen en een goede
samenwerking. Een dergelijke interactie houdt bijvoorbeeld in dat er regelmatig
contact is, dat deze laagdrempelig is en dat er respect is voor elkaars
deskundigheid. In de online survey vroegen we naar de frequentie van het
contact. Huisartsen en apothekers in Nederland hebben het vaakst contact via
de telefoon (Figuur 2). Een kwart van de apothekers spreekt dagelijks een
huisarts via de telefoon en 40% doet dat ten minste wekelijks. Voor huisartsen
liggen deze percentage lager (respectievelijk 15 en 31%). Dit is logisch gezien het
feit dat huisartsen met minder apothekers samenwerken dan andersom. Face to
face contact is er dagelijks bij 10% van de apothekers en 7% van de huisartsen.
Mail is het minst gebruikte communicatiemiddel.

mail (H)
mail (A)
< 1 x per maand
face to face (H)

elke maand
enkele keren per maand

face to face (A)

elke week
elke dag

telefoon (H)
telefoon (A)
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 2: Frequentie van contact tussen apothekers (A; n=124-127) en
huisartsen (H; n=61-67)

36

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

Investeren in persoonlijk contact loont (interviews)
Vertrouwen
Vertrouwen is – zoals aangegeven – een basis voor een goede
samenwerkingsrelatie tussen huisarts en apotheker. Eén apotheker verwoordt
dit als volgt: “Doordat er vertrouwen in elkaar is, zijn problemen bespreekbaar. Er
mag gediscussieerd worden. Je mag elkaar aanspreken op professionele kwaliteit
van iemands werk”. Vertrouwen ontwikkelen vergt tijd en investering van zowel
de apotheker als de huisarts. Een apotheker merkt op: “ In onze gemeente is een
“voedingsbodem” voor samenwerking. Het is van oudsher gebruikelijk om altijd
kennis met elkaar te maken. Als je nieuw komt als apotheker of huisarts stel je
jezelf voor aan de collega’s ” (apotheker). Regelmatig professioneel overleg staat
voorop bij het ontwikkelen van vertrouwen, maar een meer persoonlijke
benadering speelt ook een rol. Regelmatig persoonlijk contact kan het
onderling vertrouwen bevorderen: “Zorg voor persoonlijk onderhoud tussen
artsen en apothekers. Drink bijvoorbeeld samen een kop koffie of trakteer bij een
verjaardag (apotheker)” of “persoonlijk contact buiten het werk, bijvoorbeeld
samen sporten, kan de werkverhouding ook doen veranderen” (apotheker). Het
delen van een gebouw wordt door een aantal geïnterviewden genoemd als een
voordeel omdat men dan gemakkelijker bij elkaar binnenloopt. Overigens
merkt een apotheker op dat alleen een goede relatie niet voldoende is: “Je moet
iets toe te voegen hebben in de zorg, je moet kennis van zaken hebben” .
Naast investeren in het persoonlijke contact noemt men ook andere zaken die
het vertrouwen kunnen bevorderen, zoals het hebben van hetzelfde belang
waarbij een aantal geïnterviewden, zowel huisartsen als apothekers, aangeeft
dat dit dan wel het belang van de patiënt moet zijn. Een andere manier om
vertrouwen te creëren is om gezamenlijke projecten op te starten zoals de
projecten genoemd in hoofdstuk 3. Een huisarts refereert aan de formele kant:
“Heb geen wantrouwen naar elkaar als huisarts en apotheker zijnde. De
apotheker is ook een zorgaanbieder met een BIG- registratie waaraan hij moet
voldoen” .
Onderlinge communicatie via ICT
De mogelijkheden tot het uitwisselen van gegevens via ICT is de afgelopen
jaren alleen maar toegenomen. Uit de interviews blijkt echter niet dat
gegevensuitwisseling via ICT een belangrijke bijdrage levert aan de mate van
samenwerking, al heeft men wel vrijwel allemaal een zelfde systeem waardoor
uitwisseling van gegevens snel gaat. Wel ziet men voordelen in de uitwisseling
van gegevens. Het niet hebben van een gezamenlijk ICT-systeem wordt door
een van de apothekers als knelpunt genoemd.

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

37

38

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

7 Expertise en opleiding

In het kort
- Professioneel respect en begrip voor elkaars expertise bevordert de
samenwerking tussen huisartsen en apothekers.
- Door huisartsen en apothekers al tijdens hun opleiding met elkaar kennis te
laten maken wordt professioneel respect en inzicht in elkaars expertise
bevorderd.

Dit hoofdstuk gaat in op de rol die expertise en opleiding in de samenwerking
hebben. Het waarderen van elkaars expertise werd in het vorige hoofdstuk al
aangestipt als een belangrijk element van goede interactie tussen de twee
beroepsgroepen. In dit hoofdstuk werken we dit aspect verder uit.
Respect voor elkaars expertise belangrijk in samenwerking (literatuur)
Professioneel respect en begrip voor elkaars expertise is een factor die de
samenwerking tussen huisartsen en apothekers kan bevorderen (Bradley e.a.,
2012; Dieleman e.a., 2004). Dit respect is niet altijd vanzelfsprekend. Zo
twijfelden artsen in een studie uit Nieuw-Zeeland of apothekers voldoende
kennis hebben om patiënten te begeleiden bij het gebruik van hun
geneesmiddelen. De onderzoekers van de betreffende studie noemen deze
twijfels bij de artsen een uitdaging voor het doorvoeren van veranderingen in
de complexe eerstelijns setting (Bryant e.a., 2009). Uit een Australisch
onderzoek komt naar voren dat, wanneer het gaat om het bredere chronic
disease management (CDM), een meerderheid van de artsen een gebrek aan
vertrouwen heeft in de kennis van de apotheker aangaande CDM. Dit terwijl de
apothekers aangeven daarin wel een rol te willen vervullen (Rieck, 2013). Uit
een ander Australisch onderzoek komt ook naar voren dat artsen twijfelen over
de kennis die apothekers hebben, bijvoorbeeld als het gaat om het inschatten
van de behoeften die patiënten aan zorg hebben (Farrell e.a., 2010; Dey e.a.,
2010). Apothekers vinden juist dat hun vaardigheden onderbenut worden
(Edmunds, 2001). Artsen lijken de competenties en expertise van de apotheker
niet altijd te kennen (Hughes e.a., 2003). Soms heeft een verschil in status
tussen artsen en apothekers een negatieve invloed op de relatie tussen beide
beroepsgroepen. Profilering van apothekers als zorgverleners kan mogelijk
helpen om het verschil in status te verminderen, waardoor de competenties en
expertise van de apotheker beter uit de verf kunnen komen (Tarn e.a., 2012;
Rieck, 2014). Verschillende partijen in een Australisch onderzoek (patiënten,

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

39

artsen, apothekers, managers) vinden dat het goed zou zijn als de apotheker
beter opgeleid wordt voor de rol als zorgverlener (Freeman e.a., 2012).
Respect voor elkaars expertise belangrijk in samenwerking (interviews)
De voor dit onderzoek geïnterviewde zorgverleners zagen vertrouwen als een
basisvoorwaarde voor goede samenwerking. Elkaars expertise waarderen is daar
een onderdeel van volgens een apotheker: “Vertrouwen kun je onder andere
creëren door elkaars werk te waarderen. Daarom is het belangrijk om elkaar te
kunnen/durven aanvullen, bijvoorbeeld qua kennis. Je samen ontwikkelen is
belangrijk voor de integratie van de zorg. Huisarts en apotheker moeten dezelfde
taal spreken en elkaar respecteren in zowel sterke als minder sterke kanten”. Ook
andere apothekers wijzen erop dat begrip voor en vertrouwen in elkaars werk
en expertise belangrijk is. Een van hen geeft aan dat “bij een ideale
samenwerking de expertise van de apotheker beter gebruikt zou kunnen worden,
denk hierbij bijvoorbeeld aan bijwerkingen etc. ….. Een randvoorwaarde hierbij is
dat de apotheker kennis van zaken moet hebben en dus iets toe te voegen heeft”
Een van de apothekers benadrukt dat hiermee niet vroeg genoeg begonnen kan
worden, namelijk tijdens de opleiding: “Een begin hiervoor kan gemaakt worden
bij de opleiding, door huisarts en apotheker bijvoorbeeld al samen les te geven in
farmacotherapie. Dan leren ze elkaar begrijpen”. Een aantal geïnterviewde
huisartsen geeft aan dat ook in Nederland het imago van de apotheker nadelig
kan zijn voor de waardering van de expertise van de apotheker: “Het
grootgeldverdieners beeld van de apotheker moet echt verdwijnen. Dat is
tegenwoordig zeker niet meer zo”.

40

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

8 Setting

In het kort
- De afgelopen 10 jaar is het aantal huisartsenpraktijken en apotheken die
onder één dak gevestigd zijn toegenomen.
- Gezamenlijke huisvesting maakt samenwerking gemakkelijker maar is geen
noodzakelijke voorwaarde voor goede samenwerking.
- In het POINT-project werken apothekers in huisartsenpraktijken en leveren
daar ter plekke farmaceutische zorg. Een deel van deze apothekers blijft dit
na de projectfase doen.

Huisartsen en apothekers steeds vaker onder één dak (online survey)
Binnen de eerstelijnsgezondheidszorg zien we dat verschillende disciplines zich
steeds vaker op een gezamenlijke plek vestigen. In de online survey geeft bijna
de helft (46%) van de apothekers (n=147) aan in een vestiging te werken waar
een of meer huisartsen werken. Van de huisartsen (n=74) geeft 42 procent aan
in een vestiging te werken met een apotheek. Uit de NIVEL Monitor
samenwerking in de eerste lijn bleek dat in 2007 ongeveer 23% van de
huisartsen met een apotheker in dezelfde vestiging zaten. In 2009 was dat
aandeel gestegen tot 28% (Hansen e.a. 2010). Overigens gaat deze gezamenlijk
huisvesting niet altijd verder dan een gezamenlijke entree, gezamenlijke ICTvoorzieningen en een gezamenlijke website (tabel 7). Het delen van het
zorgdossier wordt door 7-8% van de zorgverleners genoemd.

Tabel 7: Percentage gezamenlijke faciliteiten huisarts en apotheker (online
survey)
Apotheker (n=67)*
Huisarts (n=31)*
% van apothekers in % van huisartsen in een
een gezamenlijke
gezamenlijke vestiging
vestiging
Entree
73
74
Balie
2
7
Spreekkamer/behandelruimte
3
0
Zorgdossier
8
7
Website
37
16
ICT
44
48
* Percentages van huisartsen respectievelijk apothekers die gezamenlijke
vestigingen hebben

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

41

Onder één dak bevordert de samenwerking (literatuur)
In de internationale literatuur zien artsen en apothekers gezamenlijke
huisvesting als een bevorderende factor voor samenwerking. Dit omdat men
dan meer van elkaar kan leren, men zich bewuster wordt van de professionele
vaardigheden van de ander en omdat vertrouwen ontwikkeld kan worden. Ook
de onderlinge communicatie en als gevolg daarvan de samenwerking verlopen
beter als men onder één dak zit (Tan e.a., 2013; Harding e.a., 1990). Uit een
Australisch onderzoek komt echter naar voren dat met name huisartsen niet
echt voordeel zien in een gezamenlijke huisvesting, als de communicatie met
de apotheker maar goed is (Dey e.a, 2011). Een Amerikaans onderzoek laat ook
geen effect zien van gezamenlijke huisvesting op de mate van samenwerking
(Doucette e.a, 2005). Bij het opstarten van samenwerking is een nabije ligging
van de praktijken ten opzichte van elkaar belangrijk, maar ook de
belangstelling van de praktijkmanagers voor samenwerking is van belang
(Rubio-Valera e.a., 2012). Veranderingen in management kunnen – als de
samenwerking eenmaal begonnen is- juist weer een barrière vormen. Een
speciale vorm van onder één dak werken, is wanneer binnen de huisartspraktijk
een apotheker werkzaam is. In Nederland gebeurt dit momenteel in het kader
van een onderzoeksproject in 10 praktijken (zie kader 1). De resultaten van dit
project zijn nog niet bekend. In Australië kennen ze deze werkwijze ook. De
mening van de deelnemende huisartsen over de integratie van de apotheker in
de huisartspraktijk is positief. Uitdagingen die hierbij genoemd werden zijn: het
aanpassen van de dagelijkse routine op zo’n manier dat de apotheker goed
ingezet kan worden en het vinden van tijd om apothekers bij het werk te
betrekken.

Kader 1: Proefproject “Apotheker in dienst van de huisarts”
In het project “Apotheker in dienst van de huisarts” werken apothekers in de
huisartspraktijk. Het project heeft in 10 praktijken gelopen. Een deel van de
apothekers blijft na het project in deeltijd in dienst van de huisartspraktijk. De
apothekers besteden het overgrote deel van hun tijd aan patiëntenzorg. Ze
houden consulten met patiënten in hun eigen spreekkamer, doen
huisbezoeken en worden door de huisarts of praktijkondersteuner in hun
consulten geroepen voor consultatie. Naast deze directe patiëntenzorg
coördineren de apothekers projecten in de huisartspraktijk en geven ze
onderwijs aan andere zorgverleners in de praktijk.
Bron: Interviews met initiatiefneemster Anne Leendertse in Farmamagazine en
11
het Pharmaceutisch Weekblad

11

42

http://farma-magazine.nl/anne-leendertse-apotheker-dienst-van-de-huisarts/;
http://www.pw.nl/nieuws/nieuwsberichten/2015/huisartsen-omarmen-apotheker-inhun-team

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

Onder één dak bevordert de samenwerking (interviews)
Ruim de helft van de geïnterviewde zorgverleners voor dit onderzoek werkt
onder één dak met de andere beroepsgroep. Men deelt soms ook faciliteiten
zoals een gezamenlijke entree of heeft een gezamenlijke website. Het samen
delen van een gebouw wordt door sommigen expliciet benoemd als voordeel in
het contact: “Face-to-face contact is een pre als het gaat om het onderhouden van
de relatie tussen huisarts en apotheker. Het samen delen van een gebouw maakt
dit eenvoudiger, helemaal als er gezamenlijke ruimtes in dit gebouw zijn”
(apotheker). Een andere apotheker zegt: “ Door het delen van een gebouw is er
meer fysiek en persoonlijk contact tussen huisarts en apotheker. Op de manier
komen de apotheker en de huisarts regelmatig bij elkaar over de vloer. Dit is een
bevorderlijke factor voor vertrouwen en samenwerking”. Een huisarts noemt als
voordeel dat samenwerken onder één dak ook kan betekenen dat men
patiënten voor elkaar aantrekt. In één geval werkte de geïnterviewde apotheker
in de huisartspraktijk (zie ook kader 1). De betreffende apotheker en huisarts
gaven aan dat het voor de apotheker een extra dimensie is om echt op locatie te
zitten in de huisartsenpraktijk en de patiënten echt in die omgeving te zien.
Doordat beiden contact hebben met de patiënten leer je elkaar ook anders
kennen. Je ziet hoe de ander met de patiënt om gaat. Een kijkje in elkaars
keuken helpt om elkaar te begrijpen en bouwt vertrouwen op (apotheker,
huisarts). Het niet bij elkaar in een gebouw zitten hoeft geen belemmering te
zijn om bij elkaar binnen te lopen, blijkt uit het interview met een apotheker
die geen gebouw deelt met huisartsen.

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

43

44

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

9 Conclusie en aanbevelingen

-

“Een sterke, geïntegreerde eerstelijnszorg vormt de spil van een
toekomstbestendige gezondheidszorg”
“Nauwe samenwerking tussen apotheker en huisarts kan leiden tot een veel
betere patiëntenzorg tegen minder kosten”

Bovenstaande citaten uit de brief van de verkenners Farmacie geven aan dat,
om kwalitatief hoogwaardige en doelmatige farmaceutische zorg aan patiënten
te leveren, samenwerking tussen de huisarts en de openbaar apotheker in de
eerste lijn van cruciaal belang is. Huisartsen zijn bevoegd om geneesmiddelen
voor te schrijven. Apotheekhoudenden, voornamelijk apothekers, zijn bevoegd
om voorgeschreven geneesmiddelen ter hand stellen. De expertises van
huisartsen en apothekers zijn deels complementair en deel overlappend. Juist
omdat hun expertises complementair zijn, hebben huisartsen en apothekers in
de regel andere kernkwaliteiten. Door goede samenwerking kunnen deze
expertises optimaal benut worden waardoor ook patiënten hier baat van
hebben. Dit is nodig omdat de zorg in de eerste lijn complexer wordt
bijvoorbeeld door de vergrijzing en de verschuiving van zorg vanuit de tweede
lijn. Maar hoe is de samenwerking momenteel? In dit rapport gingen we
hiernaar op zoek. We keken hoe de taakverdeling momenteel is en hoe beide
beroepsgroepen daar tegenaan kijken. We keken ook naar een aantal factoren
die samenwerking beïnvloeden zoals het vertrouwen dat de beroepsgroepen in
elkaar hebben, de financiering van de zorg en de setting waarin men werkt. In
dit hoofdstuk kijken we eerst terug op de resultaten. Vervolgens bespreken we
de implicaties voor beleidsmakers en onderzoek.

Samenwerking tussen huisarts en apothekers
Samenwerking volgens de koepels
De koepels van beide beroepsgroepen stellen in hun toekomstvisie dat binnen
de zorg gestreefd moet worden naar een integrale, mensgerichte benadering
van de patiënt: de patiënt centraal. Gepleit wordt voor zorg dichter bij de
patiënt: zorg in de buurt. Zorg in de buurt vraagt de inzet van veel
zorgverleners en daarmee ook een goede afstemming tussen de zorgverleners.
Beide beroepsgroepen pleiten dan ook voor nauwe samenwerking in de eerste
lijn (zie citaten onder).

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

45

Huisartsen, apothekers en wijkverpleegkundigen vormen een
driehoek, die zorg op maat mogelijk moet maken (KNMP,
toekomstvisie)
De patiënt ontvangt zorg in de eigen woonomgeving door
maximale inzet van de huisarts, samenwerking met andere
eerstelijns zorgverleners en zorginnovatie (LHV/NHG
Toekomstvisie).
De hiërarchische cultuur met individuele dokters en apothekers
maakt in 2025 plaats voor een aanspreekcultuur gebaseerd op
teamwork (Werkgroep 2025, jonge zorgprofessionals)

In welke vorm werken huisartsen en apothekers samen?
Huisartsen en apothekers werken op verschillende manieren met elkaar samen
en hebben vrijwel allemaal geregeld en structureel overleg (Van Hassel e.a.,
2015). Dit overleg vindt onder andere plaats in het farmacotherapie overleg
(FTO). Vrijwel alle huisartsen en apothekers zijn lid van een FTO-groep en een
meerderheid maakt deel uit van een FTO-groep waar gezamenlijke afspraken
gemaakt worden over farmacotherapie. Hoewel lang niet alle apothekers bij een
zorggroep aangesloten zijn, komen huisartsen en apothekers elkaar daar ook in
toenemende mate tegen. Ruim een kwart van de huisartsen heeft formele
samenwerking met de apotheker; dat is meer dan met welke andere
beroepsgroep in de eerste lijn (Van Hassel e.a., 2015). Daarnaast zijn er
afspraken over de dagelijkse patiëntenzorg. Het vaakst maakt men daarbij
afspraken over het overgaan tot aflevering van geneesmiddelen in
weekdoseringen, het aanpassen van recepten en medicatiebeoordelingen.
Apothekers en huisartsen kijken verschillend aan tegen de huidige verdeling
van een aantal taken zoals het informeren van patiënten en het vragen naar
ervaringen met medicijnen. Apothekers vinden dat het vooral hun
beroepsgroep is die deze taken op zich neemt. Huisartsen vinden dat
apothekers en artsen dit samen doen. Uit interviews die gehouden zijn met
apothekers en huisartsen blijkt dat beide beroepsgroepen ook gezamenlijk
speciale projecten starten, bijvoorbeeld rondom de uitwisseling van uitslagen
van laboratoriumtesten, het opzetten van een ouderenloket, het opzetten van
een lokale zorggroep en het betrekken van patiënten bij de samenwerking.
Hoe kijken huisartsen en apothekers tegen hun rolverdeling aan?
Uit dit onderzoek blijkt dat Nederlandse apothekers graag een grotere rol
willen hebben in de zorg voor patiënten. Het gaat dan om taken als

46

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

medicatiebegeleiding en het geven van informatie. Huisartsen staan daar
gematigd positief tegenover. De huisartsen die deelnamen aan dit onderzoek
zien de farmaceutische patiëntenzorg als een gezamenlijke
verantwoordelijkheid. Uit de internationale literatuur blijkt dat apothekers
meer klinische taken willen vervullen; huisartsen zien hier echter weinig in.
Factoren die samenwerking tussen huisarts en apothekers beïnvloeden
Een cruciale factor voor samenwerking is het vertrouwen dat de
beroepsgroepen in elkaar hebben. Elkaar leren kennen en een goede onderlinge
communicatie zijn belangrijke randvoorwaarden voor vertrouwen en daarmee
voor een goede samenwerking. De communicatie is echter niet altijd optimaal.
Verschillende internationale onderzoeken – en ook een aantal geïnterviewde
zorgverleners – geven aan dat het gebrek aan goede face-to-face communicatie
tussen huisartsen en apothekers een barrière is voor goede onderlinge
samenwerking. Hoewel het werken onder één dak geen noodzakelijke
voorwaarde is voor goede samenwerking is het wel zo dat het contact tussen de
beroepsgroepen wordt bevorderd door het hebben van gezamenlijke
huisvesting of een werkplek vlakbij elkaar. Er is dan vaker overleg, men leert
meer van elkaar en is zich bewuster van de professionele vaardigheden van de
ander. Dit hangt wel af van hoe de samenwerking onder één dak is ingestoken.
In sommige gevallen is een gezondheidscentrum bijvoorbeeld vooral een
“bedrijfsverzamelplaats” waar men niet noodzakelijkerwijs veel samenwerkt. In
andere gevallen is men samen eigenaar en deelt men de zorg voor de patiënten.
Een voorbeeld van intensieve samenwerking is het POINT-project. Binnen dit
project zijn apothekers in huisartspraktijken apothekers werkzaam. Hun taken
zijn daar bijvoorbeeld het houden van consulten met patiënten in hun eigen
spreekkamer, het doen van huisbezoeken en het ondersteunen van de huisarts
of praktijkondersteuner in hun consulten. Na afloop van het project blijft een
deel van de apothekers in deeltijd in de huisartspraktijk werkzaam.
Professioneel respect en begrip voor elkaars expertise zijn eveneens factoren die
de samenwerking tussen huisartsen en apothekers kunnen bevorderen. Dit
respect is niet altijd vanzelfsprekend. Uit de internationale literatuur blijkt dat
apothekers soms vinden dat hun vaardigheden onderbenut worden en dat
artsen de competenties en expertise van de apotheker niet altijd lijken te
kennen. Elkaar beter leren kennen is belangrijk en dit zou bij voorkeur al
tijdens de academische opleiding moeten beginnen, maar ook tijdens de
respectievelijke vervolgopleidingen tot huisarts en openbaar apotheker en
daarna life long in het post academisch onderwijs.
Tot slot zijn financiering en tijd twee voorwaarden die vaak genoemd worden
om binnen de gezondheidszorg zaken voor elkaar te krijgen. In Nederland is er
weinig financiering om samenwerking te stimuleren. Zorgverleners zien dit als

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

47

een barrière omdat samenwerking volgens hen tijd kost, zeker in de beginfase.
Overigens geven zorgverleners ook aan dat samenwerking, na een initiële
investering, juist tijd kan opleveren omdat men taken efficiënter onderling kan
verdelen. Tijdgebrek weerhoudt dan ook niet alle huisartsen en apothekers
ervan om samenwerkingsprojecten op te zetten, bijvoorbeeld op het gebied van
het uitwisselen van nierfunctiewaarden, een gezamenlijk loket voor ouderen of
herhaalreceptuur. Naast gebrek aan tijd en geld en tijd spelen er soms ook
andere zaken die samenwerking beïnvloeden. Een voorbeeld is de privacy
wetgeving waardoor voor het uitwisselen van gegevens toestemming van
patiënten gevraagd moet worden.

Beleidsaanbevelingen
De bevindingen van deze overzichtsstudie zijn gepresenteerd tijdens een
rondetafelgesprek met vertegenwoordigers van verschillende organisaties in de
zorg, met name in de eerste lijn. Op basis van de resultaten en de discussies
tijdens dit rondetafelgesprek is een aantal aanbevelingen voor beleid en
onderzoek geformuleerd.
Samenwerken tussen beroepsgroepen bevorderen
Vertrouwen in elkaar is dé basisvoorwaarde voor goede samenwerking. Dit
vertrouwen kan ontstaan door elkaar beter te leren kennen. Maar ook een
stabiele beleidscontext voor samenwerking in de vorm van consistentie van
beleid met een visie op samenwerking voor de lange termijn is nodig als solide
basis. Dit geldt ook voor onderhandelingen tussen zorgverleners en
zorgverzekeraars. Meerjarige contracten kunnen leiden tot een groeiend
vertrouwen in het feit dat investeren in samenwerken loont. Afspraken met
zorgverzekeraars moeten transparant zijn zodat helder is hoe de financiering
voor de beide beroepsgroepen geregeld is. Daarnaast is er discussie in het veld
over de marktwerking in de zorg. Hierdoor moet concurrentie bevorderd
worden. De vraag is echter hoe dit zich verhoudt tot samenwerking in de lokale
setting.
Financiering van samenwerking
Innovators vinden financiering van samenwerking minder belangrijk. Zij gaan
op basis van idealisme aan de slag. Om samenwerking te verankeren als
standaardonderdeel van de zorg is echter meer nodig. De samenwerking tussen
huisarts en apotheker is dermate cruciaal voor een goede zorg voor een
toenemend aantal complexe geneesmiddelgebruikers dat dit een structurele
plek in de financiering verdient, bijvoorbeeld in het kader van
programmatische zorg of in een aparte beleidsregel. Hierbij is het de uitdaging
om de financiering zo in te richten dat de beroepsgroepen gestimuleerd worden

48

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

gezamenlijk zaken oppakken en in gang te zetten om de patiëntenzorg te
verbeteren zonder dat hierbij discussie ontstaat over de besteding van het geld.
Dit kan bijvoorbeeld door af te spreken dat de beroepsgroepen gezamenlijk
taken oppakken maar de partijen wel elk een eigen financiering te geven.
Vermindering van regeldruk
Samenwerking wordt volgens de beroepsgroepen ook belemmerd door het te
veel aan regels en de bijbehorende administratieve lasten. Dit omdat de tijd van
de zorgverleners beperkt is en samenwerking in hun ogen – zeker in het begin –
ook tijd kost. Vermindering van regeldruk kan tijd opleveren die aan zorg en
samenwerking besteed kan worden. In 2015 is, in elk geval voor huisartsen, een
eerste stap gezet om deze regeldruk te verminderen als gevolg van de actie “Het
roer gaat om”. Deze actie leidde tot een akkoord tussen huisartsen,
zorgverzekeraars en patiënten, waarin afgesproken is te gaan komen tot minder
bureaucratie, gelijkwaardigere contractonderhandelingen en beter zicht op
geleverde kwaliteit. Zorgverzekeraars en apothekers zijn in overleg om dit
proces ook voor apothekers te realiseren. Het ministerie van VWS ondersteunt
dat.

12

Samenwerking op landelijk en regionaal niveau
De koepels van de beide beroepsgroepen kunnen nog meer samenwerken. Door
zelf het goede voorbeeld te geven en een gezamenlijke visie over geïntegreerde
farmaceutische zorg op te stellen, kunnen zij hun achterban hierin meenemen.
Het samen opgeleid worden vergroot het inzicht in de expertise van de andere
beroepsgroep en maakt het gemakkelijker de ander te raadplegen. De
beroepsgroepen zouden daarom bijvoorbeeld kunnen werken aan gezamenlijke
opleidingen zowel als het gaat om het academische als het postacademische
onderwijs. De huisartsen werken binnen de opleiding met de zogenaamde
CanMeds competenties. Deze uit Canada afkomstige methodiek is bedoeld om
opleiding en bij‐ en nascholing voor zorgverleners te kwalificeren in termen van
competenties. Ook de apothekers hebben deze systematiek omarmd. Dit
betekent mogelijkheden voor de toekomst omdat beide beroepsgroepen
volgens eenzelfde systematiek worden opgeleid op samenwerkingscompetenties. Dit is een langetermijnoplossing. Ondertussen kan begonnen
worden de regionale nascholing multidisciplinair aan te bieden
Samenwerking op lokaal niveau
Samenwerking op lokaal niveau kan gestimuleerd worden door te starten met
gezamenlijke projecten. Dit bleek uit de interviews die we in het kader van deze
kennissynthese voerden met apothekers en huisartsen. Hierbij is het kiezen van
12

https://www.knmp.nl/nieuws/actie-2018het-roer-moet-om2019-van-huisartsen-krijgtvervolg-voor-apothekers (laatst geraadpleegd 3 januari 2016)

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

49

een goed en inhoudelijk onderwerp belangrijk: iets waar de meerwaarde voor
de patiënt duidelijk is en waar beide beroepsgroepen iets aan hebben zonder in
elkaars vaarwater te komen en waarbij geld niet meteen een rol speelt. Een
duidelijk voorbeeld is het al eerder genoemde POINT-project. Andere
voorbeelden zijn het uitwisselen van laboratoriumuitslagen, het afstemmen van
herhaalmedicatie, het organiseren van medicatiebeoordelingen of het opzetten
van een ouderenloket. Vanuit die projectvorm kan vervolgens de samenwerking
geïntensiveerd worden. Het FTO vormt een goede basis van waaruit dergelijke
projecten opgezet kunnen worden. Ook zouden grotere (regionale) verbanden
zoals zorggroepen ondersteuning kunnen bieden aan lokale initiatieven
bijvoorbeeld door projecten te ontwikkelen die lokaal uitgevoerd worden zoals
samenwerken in medicatiebeoordelingen. Hiervoor lopen in enkele
zorggroepen pilots.

13

Onderzoeksaanbevelingen
Inzichtelijk maken van - opbrengsten van - goede samenwerking
Samenwerking moet geen doel op zich zijn. Het is een middel om te komen tot
betere zorg voor patiënten. De volgende vraag die zich opdringt, wat goed
samenwerken precies oplevert voor alle betrokkenen: de patiënt, de huisarts, de
apotheker maar ook voor de maatschappij. Oftewel: wat is precies het
rendement van een goede samenwerking? En op welke vlakken ligt dit
rendement: wordt de kwaliteit van zorg erdoor verbeterd, wat levert het aan
gezondheidswinst op en is het doelmatig? Dit zijn vragen die relevant zijn om
te onderzoeken. ZonMW zou bij het honoreren van onderzoek op het gebied
van farmaceutische zorg prioriteit kunnen geven aan onderzoek dat
multidisciplinaire samenwerking stimuleert en de effecten van samenwerking
in kaart brengt. Daarbij geldt dat zowel observationeel als interventieonderzoek een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het bieden van inzicht
in de opbrengsten van samenwerking. In Nederland is nog relatief weinig
observationeel onderzoek gedaan naar de effecten die samenwerking tussen
huisartsen en apothekers kan hebben op de zorg. Het koppelen van gegevens
over samenwerking – zoals hier verkregen in de online survey – aan gegevens
over zorgverlening en zorggebruik zoals bijvoorbeeld voorhanden in de NIVEL
Zorgregistraties, de Stichting Farmaceutische Kengetallen en Vektis kan een
eerste stap hierin zijn.
Naar bredere implementatie van samenwerkingsprojecten
In dit rapport kwamen verschillende voorbeelden van projecten naar voren
waarbij het streven was de zorg te verbeteren door betere samenwerking tussen
13

Mondelinge communicatie Frederik Vogelzang d.d. 15 februari 2016.

50

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

huisartsen en apothekers. Veel van deze projecten werden opgezet door
intrinsiek gemotiveerde zorgverleners, de zogenaamde ‘innovators’ en ‘early
adopters’. Hun streven het beste te willen voor hun patiënten maakte dat er
nieuwe initiatieven van de grond kwamen. Maar, zoals in de inleiding al werd
aangegeven, niet iedere zorgverlener loopt voorop in vernieuwing van de zorg
in de vorm van samenwerking. De vraag is hoe initiatieven die ontwikkeld zijn
door intrinsiek gemotiveerde zorgverleners vertaald kunnen worden naar de
grotere groep van zorgverleners. Hoe zijn zij te motiveren dergelijke projecten
op te zetten in hun lokale situatie? Aan welke voorwaarden moet voldaan
worden? Hiertoe zou explorerend onderzoek in een aantal lokale situaties waar
weinig samenwerking is inzicht kunnen geven. Daarnaast kan een programma
opgezet worden waarop (nieuwe) lokale samenwerkingsinitiatieven kunnen
intekenen. Begeleidend onderzoek moet hierbij inzicht geven in de factoren die
de samenwerking bevorderen en belemmeren en in de opbrengsten van de
samenwerking (zie ook hierboven). Zorgverzekeraars kunnen in een dergelijk
programma een rol spelen door het geven van incentives voor het opzetten van
samenwerking.
Tot slot
Samenwerking is geen doel op zich maar een middel om te komen tot betere
zorg voor patiënten. Hoewel het vanzelfsprekend lijkt dat betere samenwerking
leidt tot betere en efficiëntere zorg, is dit in Nederland niet wetenschappelijk
onderbouwd. Oftewel: wat is het rendement van goede samenwerking voor de
patiënt, voor zorgverleners en voor de maatschappij als geheel? Die vraag goed
beantwoorden, is een uitdaging voor de komende jaren.

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

51

52

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

Referenties

Abbott A. The system of professions. An essay on the division of expert labor. Chicago,
the University of Chicago Press, 1988.
Alkhateeb FM, Clauson KA, McCafferty R, et al. Physician attitudes toward pharmacist
provision of medication therapy management services. Pharmacy world & science :
PWS 2009;31(4):487-93
Bakker D de, Raams J, Schut E, et al. Integrale bekostiging van zorg: werk in uitvoering.
Eindrapport van de Evaluatiecommissie Integrale Bekostiging. Den Haag; ZonMw, 2012.
84 p.
Bidwell S, Thompson L. GPs, community pharmacists and shifting professional
boundaries. N Z Med J. 2015 May 15;128(1414):19-26.
Bradley F, Elvey R, Ashcroft DM, et al. The challenge of integrating community
pharmacists into the primary health care team: a case study of local pharmaceutical
services (LPS) pilots and interprofessional collaboration. Journal of interprofessional
care 2008;22(4):387-98.
Bradley F, Ashcroft DM, Noyce PR. Integration and differentiation: a conceptual model of
general practitioner and community pharmacist collaboration. Research in social &
administrative pharmacy : RSAP 2012;8(1):36-46.
Brock KA, Doucette WR. Collaborative working relationships between pharmacists and
physicians: an exploratory study. Journal of the American Pharmacists Association:
JAPhA 2004;44(3):358-65.
Bryant LJ, Coster G, Gamble GD, et al. General practitioners' and pharmacists'
perceptions of the role of community pharmacists in delivering clinical services.
Research in social & administrative pharmacy: RSAP 2009;5(4):347-62
Cambach W, Essink R. FTO-peiling 2011. Kwaliteit van het Farmacotherapieoverleg in
beeld. Utrecht, IVM, 2012.
Chui MA, Stone JA, Odukoya OK, et al. Facilitating collaboration between pharmacists
and physicians using an iterative interview process. Journal of the American
Pharmacists Association: JAPhA 2014;54(1):35-41;
Cote L, Normandeau M, Maheux B, et al. Collaboration between family physicians and
community pharmacists: opinions of graduates in family medicine. Canadian family
physician Medecin de famille canadien 2013;59(9):e413-20
Dey RM, de Vries MJ, Bosnic-Anticevich S. Collaboration in chronic care: unpacking the
relationship of pharmacists and general medical practitioners in primary care. The
International journal of pharmacy practice 2011;19(1):21-9
Dieleman SL, Farris KB, Feeny D, et al. Primary health care teams: team members'
perceptions of the collaborative process. Journal of interprofessional care 2004;18(1):758.
Dijk L van, Barnhoorn H, De Bakker D. Kwaliteit van Farmaco Therapie Overleg. Utrecht,
NIVEL, 2001.

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

53

Dijk L van , Wolters I, De Bakker DH. Farmaceutische zorg in de integrale bekostiging.
Een analyse op basis van registratiegegevens uit de huisartsenpraktijk. NIVEL, Utrecht,
2011.
Doucette WR, Nevins J, McDonough RP. Factors affecting collaborative care between
pharmacists and physicians. Research in social & administrative pharmacy : RSAP
2005;1(4):565-78.
Edmunds J, Calnan MW. The reprofessionalisation of community pharmacy? An
exploration of attitudes to extended roles for community pharmacists amongst
pharmacists and General Practioners in the United Kingdom. Soc Sci Med
2001;53(7):943-55.
Farrell B, Ward N, Dore N, et al. Working in interprofessional primary health care teams:
what do pharmacists do? Research in social & administrative pharmacy : RSAP
2013;9(3):288-301.
Freeman C, Cottrell WN, Kyle G, et al. Integrating a pharmacist into the general practice
environment: opinions of pharmacist's, general practitioner's, health care consumer's,
and practice manager's. BMC health services research 2012;12:229.
Groenewegen PP, Hansen J, Bekke S ter. Professies en de toekomst: veranderende
verhoudingen in de gezondheidszorg. Utrecht; VVAA, Springer, 2007.
Hansen J, van Greuningen M, Batenburg R. Monitor multidisciplinaire samenwerking
binnen de eerste lijn. Achtergronden en resultaten van een trend- en verdiepingsstudie.
Utrecht, NIVEL, 2010.
Harding G, Taylor KM et al. Professional relationships between general practitioners and
pharmacists in health centres. The British journal of general practice : the journal of the
Royal College of General Practitioners 1990;40(340):464-6.
Hassel D van, Korevaar J, Batenburg R, Schellevis F. De toekomstvisie Huisartsenzorg
2022, waar staat de huisartsenzorg anno 2014. Utrecht, NIVEL, 2015.
Hatah E, Braund R, Duffull S, et al. General practitioners' perceptions of pharmacists' new
services in New Zealand. International journal of clinical pharmacy 2012;34(2):364-73
Hughes CM, McCann S. Perceived interprofessional barriers between community
pharmacists and general practitioners: a qualitative assessment. The British journal of
general practice : the journal of the Royal College of General Practitioners
2003;53(493):600
Jan van Es Instituut. Op weg naar populatiegerichte zorg. White Paper. Almere, 2012
Jansen T, Koppes L, Reitsma-van Rooijen M, Verheij R. Elektronische
gegevensuitwisseling in de zorg: ervaringen en opvattingen van zorgverleners en
zorggebruikers. Utrecht, NIVEL 2015.
Jong-van Til JT de, Lemmens LC, Baan CA, Struijs JN. De organisatie van zorggroepen
anno 2011: huidige stand van zaken en de ontwikkelingen in de afgelopen jaren.
Bilthoven, RIVM, 2012.(Hierbij werd gekeken naar zorggroepen Diabetes, CVRM en
COPD).
Kelly DV, Bishop L, Young S, et al. Pharmacist and physician views on collaborative
practice: Findings from the community pharmaceutical care project. Canadian
pharmacists journal : CPJ = Revue des pharmaciens du Canada : RPC 2013;146(4):218-26.
KNMP. Toekomstvisie Farmaceutische Zorg 2023. Den Haag, 2014.

54

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

Kwint HF, Luchtman T, Krijger-Dijkema JM, et al. Arts en apotheker houden samen
toezicht. Controle van herhaalreceptuur op geneesmiddelgerelateerde problemen.
Pharm Weekbl 2003;138:1732-7
LHV/NHG. Modernisering naar menselijke maat. Toekomstvisie Huisartsenzorg 2022.
Utrecht, 2012; KNMP. Toekomstvisie Farmaceutische Patiëntenzorg 2020, Den Haag,
2014.
Linn AJ, van Dijk L, Smit EG, et al. May you never forget what is worth remembering: The
relation between recall of medical information and medication adherence in patients
with inflammatory bowel disease. Journal of Crohn's and Colitis, 2013, 7, e543-e550.
Minister van VWS, Standpunt bevindingen verkenners extramurale farmacie en
marktscan farmacie 2012 van de NZa d.d. 29 mei 2013.
Mossialos E, Courtin E, Naci H, et al. From "retailers" to health care providers:
Transforming the role of community pharmacists in chronic disease management.
Health Policy. 2015;119:628-39.
Muijrers PE, Knottnerus JA, Sijbrandij J, et al. Changing relationships: attitudes and
opinions of general practitioners and pharmacists regarding the role of the community
pharmacist. Pharmacy world & science : PWS 2003;25(5):235-41.
Pottie K, Farrell B, Haydt S, et al. Integrating pharmacists into family practice teams:
physicians' perspectives on collaborative care. Canadian family physician Medecin de
famille canadien 2008;54(12):1714-17.e5.
Pottie K, Haydt S, Farrell B, et al. Pharmacist's identity development within
multidisciplinary primary health care teams in Ontario; qualitative results from the
IMPACT project. Research in social & administrative pharmacy : RSAP 2009;5(4):319-26.
Rieck A, Pettigrew S. How physician and community pharmacist perceptions of the
community pharmacist role in Australian primary care influence the quality of
collaborative chronic disease management. Quality in primary care 2013;21(2):105-11.
Rieck AM. Exploring the nature of power distance on general practitioner and community
pharmacist relations in a chronic disease management context. Journal of
interprofessional care 2014;28(5):440-6.
Robson RT, Taylor JG, Henry CJ, et al. Taking the lead: community pharmacists'
perception of their role potential within the primary care team. Research in social &
administrative pharmacy : RSAP 2009;5(4):327-36.
Rogers E. Diffusion of innovations. 5th Edition. New York, Free Press, 2003.
Rubio-Valera M, Jove AM, Hughes CM, et al. Factors affecting collaboration between
general practitioners and community pharmacists: a qualitative study. BMC health
services research 2012;12:188.
Spencer JA, Edwards C. Pharmacy beyond the dispensary: general practitioners' views.
BMJ (Clinical research ed) 1992;304(6843):1670-2.
Tan EC, Stewart K, Elliott RA, et al. Stakeholder experiences with general practice
pharmacist services: a qualitative study. BMJ open 2013;3(9):e003214.
Tan EC, Stewart K, Elliott RA, et al. Integration of pharmacists into general practice
clinics in Australia: the views of general practitioners and pharmacists. The
International journal of pharmacy practice 2014;22(1):28-37.

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

55

Tarn DM, Paterniti DA, Wenger NS, et al. Older patient, physician and pharmacist
perspectives about community pharmacists' roles. The International journal of
pharmacy practice 2012;20(5):285-93.
Van C, Mitchell B, Krass I. General practitioner-pharmacist interactions in professional
pharmacy services. Journal of interprofessional care 2011;25(5):366-72.
Van C, Costa D, Abbott P, et al. Community pharmacist attitudes towards collaboration
with general practitioners: development and validation of a measure and a model. BMC
health services research 2012;12:320.
Werkgroep Zorg. Coach, Cure en Care 2025. Een gezamenlijke toekomstvisie van de
nieuwe generatie zorgprofessionals op het zorglandschap in Nederland, 2014.
Wustmann AF, Haase-Strey C, Kubiak T, et al. Cooperation between community
pharmacists and general practitioners in eastern Germany: attitudes and needs.
International journal of clinical pharmacy 2013;35(4):584-92.
Zillich AJ, McDonough RP, Carter BL, et al. Influential characteristics of
physician/pharmacist collaborative relationships. The Annals of pharmacotherapy
2004;38(5):764-70.
Websites
NIVEL Zorgregistraties eerste lijn [internet]. 2013 [Laatst gewijzigd op 31-03-2015;
geraadpleegd op 07-05-2015]. URL: www.nivel.nl/node/3468

56

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

Bijlage: Methoden

Literatuur (internationaal)
Zoekstrategie
Een brede search is gedaan in PubMed met termen voor huisarts en openbaar
apotheker als zoektermen (zie Box 1). Daarnaast is een search gedaan waarin
naast deze termen ook de termen voor samenwerking waren opgenomen. Dit
leidde tot een grote reductie van het aantal gevonden verwijzingen. Vandaar
dat besloten is samenwerking niet als zoekterm op te nemen. Er zijn geen
beperkingen gesteld aan het type onderzoek of het type publicatie. Gezocht is
voor de periode tot 14 juni 2014. De uiteindelijk gebruikte zoekstrategie leidde
tot 768 referenties.
Box: zoektermen
Uiteindelijk gebruikte zoekstrategie
("General Practitioners"[Mesh] OR "Physicians, Family"[Mesh] OR "Physicians,
Primary Care"[Mesh] OR "general practitioner"[tiab] OR "general
practitioners"[tiab] OR "family practitioners"[tiab] OR "family
practitioner"[tiab] OR "general practice physician" OR "general practice
physicians" OR "family doctor"[tiab] OR "family doctors"[tiab]) AND
("Pharmacists"[Mesh] OR "Pharmacists' Aides"[Mesh] OR pharmacist*[tiab])
Niet opgenomen zoektermen
“cooperative behavior”[mesh] OR “interprofessional relations”[mesh] OR
“cooperative”[tiab] OR Cooperation[tiab] OR Collaboration*[tiab] OR
“compliant behavior”[tiab] OR Interprofessional[tiab] OR
Communication[tiab] OR Relation*[tiab]

Inclusiecriteria
De volgende inclusiecriteria zijn gehanteerd.
- Het artikel gaat over:
o Samenwerking/taakverdeling tussen huisarts en apotheker in de
dagelijkse praktijk en/of;
o Samenwerkingsvormen- of modellen en/of;
o Factoren die samenwerking beïnvloeden? en/of;
o Het beeld dat de beide partijen van elkaar/hun positie hebben en/of.

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

57

- De studie moet vanuit perspectief van de arts of de apotheker uitgevoerd
zijn.
- Taal: Engels of Nederlands
- Europa of Anglosaksische landen buiten Europa (VS, Canada, Australië en
Nieuw-Zeeland)
Exclusiecriteria waren:
- Uitgesloten zijn de volgende typen publicaties: editorials die geen
onderzoeksresultaten bevatten, letters die geen onderzoeksresultaten
bevatten, studieprotocollen en interventiestudies waarin niet ingegaan is op
resultaten over het proces van samenwerking;
- Onderzoek naar voorschrijven door apothekers is uitgesloten daar dit in
Nederland wettelijk niet is toegestaan.
Twee onderzoekers (SvdB en LvD) scoorden de abstracts. Na vergelijking van
de resultaten bleven er 48 abstracts over. Hierbij zijn voor zover mogelijk de
full-texts gezocht (n=37). Hiervan werd 13 artikelen op basis van full text
uitgesloten. Uiteindelijk zijn daarom 24 artikelen in de tabel beschreven.
Van de geselecteerde artikelen zijn de literatuurlijsten gecheckt voor
aanvullende literatuur. Daar kwamen 33 titels uit naar voren, waarvan er zeven
niet in PubMed gevonden konden worden. Van de overige 26 titels konden
voorlopig van 20 titels de full-texts gevonden worden. Hiervan werden 7
artikelen op basis van full tekst uitgesloten. Dit betekent dat 13 artikelen in de
tabel beschreven zijn.
Analyse
In totaal zijn 37 artikelen geselecteerd voor de kennissynthese. De gegevens zijn
verwerkt in een extractietabel door één onderzoeker (LvD) en vervolgens in de
tekst verwerkt.
Online enquête
In het voorjaar van 2014 is een online survey gehouden onder apothekers en
huisartsen.
Benaderen apothekers
De apothekers zijn benaderd via UPPER, een initiatief van de afdeling Farmacoepidemiologie en farmacotherapie van de Universiteit Utrecht. UPPER is een
netwerk waaraan ruim 1200 apotheken deelnemen waarvan een groot deel
geïnteresseerd is in onderzoek naar patiëntenzorg (Koster e.a. 2014). UPPER
faciliteert onderzoek waarin data verzameld worden onder apothekers of hun
geneesmiddelgebruikers. Eind april 2014 zijn 1271 openbaar apothekers
benaderd. Zij ontvingen een e-mail met een korte beschrijving van het

58

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

onderzoek, andere relevante informatie voor de respondent (zoals hoe
omgegaan zou worden met de privacy) en een link naar de vragenlijst. Omdat
de ochtend aan het begin van de week relatief rustig is in de apotheek, is op dat
tijdstip de e-mail verzonden. Er is één herinnering verstuurd. De bruto respons
was 182 apothekers. Een deel had minder dan de helft van de vragenlijst
ingevuld. Deze apothekers zijn niet in de analyses betrokken. Uiteindelijk was
de netto respons 153 apothekers. Onder de respondenten waren vrouwelijke
apothekers iets oververtegenwoordigd. De deelnemende apothekers weken op
leeftijd niet af van de totale populatie van apothekers.

14

Benaderen huisartsen
Om huisartsen te benaderen is een steekproef getrokken uit de NIVEL
beroepenregistraties, waarin de grote meerderheid van de in Nederland
werkzame huisartsen opgenomen is. De steekproef bevatte 990 huisartsen. De
huisartsen zijn in april 2014 via een brief benaderd. In de brief stond dezelfde
informatie als in de e-mail die naar apothekers is verstuurd: een korte
beschrijving van het onderzoek, het privacy beleid en een (eenvoudige) link
naar de survey. De huisartsen ontvingen twee reminders. Na 5 weken was de
respons 76 huisartsen. De samenstelling van de onderzoekspopulatie naar
geslacht en leeftijd is te vergelijken met die van (alle) werkzame huisartsen in
Nederland.

15

Vragenlijst
De vragenlijst is ontwikkeld op basis van eerder onderzoek. De lijst is ter
beoordeling voorgelegd aan collega-onderzoekers, aan enkele werkzame
apothekers en huisartsen in het veld en de Internal Review Board van UPPER.
Vervolgens is een kleine pilot gehouden onder enkele apothekers en huisartsen.
De vragenlijst is op basis van de commentaren aangepast. Het invullen van de
lijst duurde ongeveer 15 minuten. De survey bevatte vragen over:
- Regionale, en lokale samenwerkingsverbanden;
- Dagelijkse samenwerking waarbij gevraagd is om één samenwerking in
16

-

gedachten te houden
o tevredenheid over de samenwerking
o mondelinge en/of schriftelijke afspraken binnen de samenwerking
o vorm en intensiteit van contact over zorginhoudelijke zaken
o verwachtingen over de taakverdeling binnen de samenwerking;
Ideale taakverdeling binnen de samenwerking;

14

Vergeleken met de landelijke cijfers uit SFK Cijfers en feiten 2013.

15

Vergeleken met cijfers uit de NIVEL huisartsenregistratie 2013.

16

Om de samenwerking in perspectief te bekijken, is gevraagd in hoeverre de
samenwerking representatief is voor de samenwerking met andere huisartsen c.q.
apothekers en of deze beter/slechter is

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

59

-

Kenmerken van de apotheek c.q. huisartsenpraktijk.

Analyses
Beschrijvende analyses zijn gedaan. De analyses zijn gedaan met Stata versie 13.

Interviews
Deelnemers
Ter aanvulling van de literatuur en de online survey zijn interviews afgenomen
met negen openbaar apothekers en zes huisartsen. Deze zes huisartsen werkten
samen met één van de negen apothekers. Een deel van deze respondenten is
geselecteerd omdat bekend was dat zij een goede samenwerking hadden met
elkaar. Voor een ander deel van de respondenten was dit niet bekend.
Leidraad voor interviews
De interviews waren semi-gestructureerd. De vragenlijst bevatte vragen over de
volgende onderwerpen:
- Samenwerking binnen zorggroepen (o.a. deelname, positie in zorggroep);
- Samenwerking in de dagelijkse praktijk (o.a. ideale samenwerking,
daadwerkelijke samenwerking, ontstaan/verloop van de samenwerking,
afspraken die men heeft over taakverdeling, beoordeling taakverdeling);
- Bevorderende en belemmerende factoren voor samenwerking;
- Samenwerking in speciale projecten.
Analyses
Van elk interview is een samenvatting gemaakt. De analyses zijn gedaan door
één onderzoeker (LvD) die voor elk thema in deze kennissynthese de relevante
informatie uit de interviews voor het betreffende thema onder elkaar zette en
vervolgens een synthese hiervan maakte.
Bespreking met veldpartijen
In januari 2015 is een ronde tafelbijeenkomst gehouden. Op deze bijeenkomst
waren vertegenwoordigers aanwezig van IGZ, InEen, IVM, KNMP, LHV, NHG,
NIVEL, SIR, VELO, VGZ. Tijdens deze bijeenkomst presenteerden we de
belangrijkste resultaten van de kennissynthese. Vervolgens volgde een discussie
over de inzichten uit het onderzoek. Dit gebeurde binnen drie hoofdthema’s:
- Financiering en organisatie: Kost samenwerking geld als je het goed
organiseert?
- Taakverdeling tussen apothekers en huisartsen: Wie doet wat in de
farmaceutische patiëntenzorg?
- Vertrouwen en communicatie: Dé basisvoorwaarde voor goede
samenwerking?

60

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

De uitkomsten van de bijeenkomst zijn gebruikt om conclusies en
aanbevelingen te formuleren en een beleids- en onderzoeksagenda op te
stellen.

NIVEL - SAMENWERKING TUSSEN HUISARTS EN APOTHEKER

61