Jaarrapportage

Bedrijfsvoering Rijk

H1

Jaarrapportage
Jaarrapportage

BedrijfsvoeringRijk
Rijk
Bedrijfsvoering

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

Inhoud

Inleiding6

02 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

Organisatie van de rijksdienst

Rijk als werkgever

1.1	Betekenis regeerakkoord voor organisatie
rijksdienst09

2.1

2.1.1 Meerjarige personeelsplanning (MPP) 

17

1.2

Ontwikkeling van de apparaatsuitgaven

10

2.2

18

1.3

Rijksbrede bedrijfsvoering 

10

1.4

Adviesstelsel 

14

2.2.1 Uitzendkrachten
2.2.2 Topformatie 

19
20

1.5

Zelfstandige bestuursorganen (zbo’s) 

14

2.3

20

Strategisch personeelsbeleid 
Personele bezetting

Personele bewegingen

H1
17

2.3.1 Vacatures

20

2.3.2 Instroom

21

2.3.3 Trainees en stagiairs

21

2.3.5 Uitstroom

23

2.3.6 Begeleiden van werk naar werk

23

2.4

24

Duurzame inzetbaarheid 

2.4.1 Gezond werken 

24

2.4.2 Leren en ontwikkelen

25

2.4.3 Partiële Arbeidsparticipatie Senioren (PAS-regeling)

26

2.5

26

Diversiteit en inclusie

2.5.1 Gender

27

2.5.2 Leeftijd

28

2.5.3 Etniciteit 

28

2.5.4 Arbeidsbeperking

28

2.6

Integriteit

30

2.7

Arbeidsvoorwaarden en rechtspositie 

31

2.8

Medezeggenschap 

32

2.9

Personele kosten

32

2.9.1 Salarisbetalingen

32

2.9.2 Beloning

32

2.10 Externe inhuur

33

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

Duurzaamheid in de bedrijfsvoering

Rijkshuisvesting en inkoop

Rijk en ICT

3.1

Doelstellingen

35

4.1

Inleiding

47

5.1

ICT-kosten van de rijksoverheid

59

3.2

Huisvesting en faciliteiten

Grote ICT-projecten in 2017

59

H1

Prestaties

37

4.2

47

5.2

3.2.1 Energie en klimaat

37

4.2.1 Masterplannen 

47

5.2.1 Interne personeelskosten

59

3.2.2 Gebouwen

39

4.2.2 Toegankelijkheid rijkskantoren

49

5.2.2 Grond-, weg- en waterbouwprojecten

59

3.2.3 Kantoorfaciliteiten en diensten

40

4.2.3 Rijkshuisvesting, faciliteiten en concerndienstverleners 49

5.2.3 Aantal projecten

60

3.2.4 Transport en vervoer

42

4.2.4 Ontwikkeling gebruik rijkskantoren 

50

5.2.4 Daadwerkelijk in 2017 gemaakte kosten

60

3.2.5 Automatisering en telecommunicatie

43

4.3

Verdere professionalisering van de inkoop 

52

5.2.5 Belangrijkste aanpassingen in kostenschattingen

61

3.2.6 Maatschappelijk verantwoord inkopen

43

4.4

Inkoopvolume/-uitgaven Rijk

52

5.2.6 Baten, resultaten en marktpartijen

62

4.5

Inkoop bij het MKB

53

5.2.7 Bevindingen Auditdienst Rijk (ADR)

62

4.6

Inkoop en integriteit

54

5.2.8 BIT-adviezen

63

4.7

Betaalgedrag

55

5.3

63

4.8

Inkoopondersteunende systemen

56

4.8.1 Elektronisch bestellen en factureren (EBF)

56

5.3.1	Rapportage BIR: Stand van zaken informatiebeveiliging
bij de ministeries
63

4.8.2 Elektronisch factureren en aanbesteden

56

4.8.3 Rijksinkoop Register

57

4.9	Categoriemanagement en strategisch
leveranciersmanagement57

Beveiliging en toegang

5.4	Professionalisering en arbeidsmarkt:
versterking HR ICT-rijksdienst

64

5.5

65

Archiefachterstanden

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017| 03

Bijlagen
H1

H2
H3

H4

Bijlage
Personeel 66

Bijlage
Adviescolleges 72

Bijlage
Voorgenomen
verzelfstandigingen
en privatiseringen 78

Bijlage
Grote ICT projecten

H5

Zie tweede
grote boek

B2

B1

B3
B4

04 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 05

Inleiding
O
Ex Rijk
te
Ap rne
pa inh
Fu raa uu
nc ts r
u
Ka tieg itg
de eb av
r
Ri we ouw en
jk t
s
z R
Fy hui bo ijk
sie sv ’s
e
M ke stin
as W g
t e s
PD erp rkp ste
C lan lek lse
No faci ne Ri l
rm lita n k jk
Ra en ir ant
oo
pp ka
rh
Ba ort der
ui
se ag Be
sv
e
l
es
v
i
CI ne gr ei
tin
O- in ot lig
g
CP stel for e IC ing
m
R
T
s
O- el a -p ij
tie ro k
Ca / C
be je
te DI
ve cte
go -s
ili n
rie tel
gi
s
m el
ng
an
Ri
ag
jk
em
en
t

De positie van het Rijk is een bijzondere: enerzijds streeft het Rijk naar een optimale
kwaliteit van dienstverlening met zo veel mogelijk efficiency. Anderzijds moeten die
geleverd worden onder de randvoorwaarden van de eisen die door politiek en maatschappij worden gesteld aan het Rijk op het terrein van duurzaamheid en inclusiviteit.
De Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 laat zien dat het Rijk er op veel terreinen
goed in slaagt die doelstellingen te realiseren.

De minister draagt wel de systeemverantwoordelijkheid voor de rijksbrede bedrijfsvoering, maar is vaak niet verantwoordelijk voor de daadwerkelijke uitvoering van
deze onderdelen.

CA

De Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk (JBR) geeft jaarlijks een samenhangend beeld
van de organisatie en de bedrijfsvoering van het Rijk. De Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk bundelt verschillende verantwoordingsrapportages over bedrijfsvoering
aan de Tweede Kamer, waardoor het aantal rapportages beperkt blijft.

Kerndepartementen
Uitvoeringsorganisaties
Defensie
Rechtspraak
Zelfstandige bestuursorganen

Met het aantreden van het nieuwe kabinet is de indeling van de departementen op
punten veranderd. Dat heeft ook een aantal naamswijzigingen tot gevolg gehad.
De overgang van het personeel is effectief geworden op 1 januari 2018. Daarom wordt
in dit rapport verwezen naar de oude indeling van ministeries. De enige uitzondering
hierop vormen de cijfers uit het ICT-dashboard. Op de peildatum voor deze cijfers,
31 december 2017, was in het ICT-dashboard al de nieuwe indeling doorgevoerd.
In de JBR over 2018 wordt de nieuwe indeling voor alle onderdelen toegepast.

Verantwoordelijkheid minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
De reikwijdte van de verantwoordelijkheid van de minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (BZK) verschilt per onderdeel. De verschillen zijn weergegeven
in nevenstaand schema.

06 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

Personeel & organisatie
Huisvesting

H1

H2
H3

H4
H5

Facilitair
Informatisering
Inkoop

B1
B2

De Algemene Rekenkamer hanteert voor het begrip systeemverantwoordelijkheid de
volgende definitie:
“Bij een systeemverantwoordelijkheid heeft de verantwoordelijke minister een voorwaardenscheppende verantwoordelijkheid en is de verantwoordelijkheid voor het behalen van resultaten
neergelegd bij andere actoren. De minister houdt echter wel een toezichthoudende (toetsende)
verantwoordelijkheid voor de resultaten, zoals die door het systeem worden voortgebracht. Door
bijvoorbeeld monitoring en beleidsevaluatie dient de minister zich ervan te vergewissen dat het
systeem goed functioneert en zo nodig moet de minister kunnen bijsturen.”

B3
B4

De systeemverantwoordelijkheid van de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties krijgt in de praktijk vorm door een of meerdere van de volgende
instrumenten:
• kaderstelling door het vastleggen van normen of standaarden;
• monitoring van de uitvoering in de praktijk;
•	het zo nodig plegen van interventies door betrokkenen aan te spreken op de
naleving van normen en standaarden of, wanneer daarvoor aanleiding is, deze
kaders aan te passen.

H1

H2
H3

Opbouw rapportage

H4

De opzet van deze jaarrapportage is in grote lijnen gelijk aan die van 2016. De cijfers
worden dit keer gepresenteerd over de jaren 2013 tot en met 2017. Hoofdstuk 1 van
deze rapportage doet verslag van de ontwikkelingen in de organisatie van de rijksdienst in 2017. Hoofdstuk 2 geeft inzicht in de wijze waarop het Rijk in 2017 zijn rol
als werkgever inhoud heeft gegeven.

H5

B1
B2

Hoofdstuk 3 geeft een overzicht van de inzet op het thema duurzaamheid in de
bedrijfsvoering. Hoofdstuk 4 omvat ontwikkelingen op het terrein van inkoop,
huisvesting en faciliteiten. Hoofdstuk 5 behandelt de ICT-ontwikkelingen binnen
de rijksoverheid.

B3
B4

Dit jaar bevat de JBR vier bijlagen. De eerste bijlage bevat kengetallen en detailoverzichten op het terrein van personeel. De tweede bijlage omvat betreft een
overzicht van de adviescolleges van het Rijk. De derde bijlage biedt een overzicht van
de voorgenomen privatiseringen en verzelfstandigingen. De vierde bijlage betreft het
overzicht van de ICT-projecten. Vanwege de omvang is deze bijlage als apart document
beschikbaar.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 07

€11,71
Apparaatsuitgaven van de
rijksdienst in miljarden euro’s

H1

H2
H3

111

H4
H5

Aantal zbo’s

B1

Organisatie
van de
rijksdienst

B2

31
Aantal adviescolleges

B3
B4

1.1

Betekenis regeerakkoord voor organisatie
rijksdienst

In oktober 2017 is het regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’ van het kabinet
Rutte III gepresenteerd. Tijdens de vorige kabinetsperiode is de zogenaamde Hervormingsagenda Rijksdienst in het leven geroepen voor de ontwikkelingen in de
bedrijfsvoering. Deze agenda was erop gericht de rijksdienst als één concern te laten
functioneren en zodoende de dienstverlening van de rijksdienst aan burgers en
bedrijven te verbeteren, de slagvaardigheid te vergroten, de bureaucratie te verminderen en de apparaatskosten van de rijksdienst te verlagen.
In de komende kabinetsperiode wordt niet opnieuw gekozen voor een generieke
taakstelling op de rijksdienst. Dit biedt ruimte voor verbetering van de kwaliteit van
de rijksbrede dienstverlening. Het regeerakkoord zet vooral in op verdere digitalisering van de rijksoverheid, maar ook op een goed functionerend openbaar bestuur,
dat zich weet aan te passen aan maatschappelijke en technologische ontwikkelingen.
De afspraken in het regeerakkoord zijn doorvertaald in de uitvoering van de bedrijfsvoering door de rijksbrede dienstverleners. Op het terrein van digitalisering werkt het
Rijk vooral aan een goede digitale dienstverlening en cybersecurity en voldoende
gekwalificeerd personeel.
Het verduurzamen van Nederland is een belangrijk speerpunt voor dit kabinet. Ook
voor de bedrijfsvoering is dit een belangrijk thema, waarbij zij duurzaamheid zowel in
het beleid als in de uitvoering aandacht geeft. Bijvoorbeeld door het stellen van eisen
aan dienstverleners op dit punt (beleid) en door het duurzaam omgaan met huisvesting
en facilitaire zaken (uitvoering).
De secretarissen-generaal (SG’s) hebben in hun brief aan de informateur voorstellen
gedaan voor verbeterpunten voor de rijksdienst. De voorstellen, die worden omgezet
in concrete acties, hebben betrekking op de volgende terreinen:

• energieke samenleving/maatschappelijk onbehagen;
• innovatie in de eigen werkwijze, samenwerken met andere overheden;
• digitalisering, in eigen werk en dienstverlening;
• maatwerk in dienstverlening;
• HRM;
• actieve openbaarheid.

H1

Impactanalyse

H2

Als gevolg van het regeerakkoord hebben de volgende veranderingen in de indeling
van departementen plaatsgevonden:
• Het ministerie van Economische Zaken (EZ) is opgesplitst in een ministerie van
Economische Zaken en Klimaat (EZK) en een ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV).
• Er zijn drie ministers zonder portefeuille bij gekomen: een minister voor Rechtsbescherming (binnen Justitie en Veiligheid, JenV), een minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media (binnen Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, OCW) en een
minister voor Medische Zorg en Sport (binnen Volksgezondheid, Welzijn en Sport, VWS).
• Het dossier Klimaat is overgeheveld van het ministerie van Infrastructuur en Milieu
(IenM) naar EZK.
• De dossiers Ruimtelijke Ontwikkeling, Ruimtelijke Ordening met inbegrip van onder
meer de Wet ruimtelijke ordening en de Crisis- en herstelwet, de Omgevingswet,
het Kadaster en de Kadasterwet zijn van IenM naar BZK overgegaan.
• De ICT overheidsdienstverlening aan bedrijven ging van EZ naar BZK.
• Het dossier Groen onderwijs is overgeheveld van EZ naar OCW.
• Het dossier Maatschappelijke stage is overgeheveld van OCW naar VWS.
• Drie ministeries zijn van naam veranderd: ministerie van Justitie en Veiligheid, ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en ministerie van Economische Zaken en Klimaat.
Deze wijzigingen zijn verwerkt in het historisch overzicht van departementale
herindelingen.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 09

H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

1.2

Ontwikkeling van de apparaatsuitgaven

Het kabinet Rutte II streefde een efficiënte rijksdienst na door taakstellingen op de
departementale apparaatsbudgetten te leggen. Deze liepen op en zijn meerjarig
verwerkt in de meerjarenramingen van de verschillende departementen. Deze
budgetten omvatten de kosten voor eigen personeel, externe inhuur, huisvesting en
Pagina 7: tabel wordt grafiek: Per jaar de omvang
ICT en onderscheiden zich van budget dat rechtstreeks bedoeld is voor burgers en
apparaatskosten als staafdiagram met een lijn voor de
bedrijven, de zogeheten programmabudgetten. Die laatste zijn bijvoorbeeld subsidies,
percentages (wij leveren een gewijzigde grafiek)
inkomensoverdrachten, leningen, bekostiging van instellingen en bijdragen aan
medeoverheden.

4

In figuur 1 staat de feitelijke ontwikkeling van de apparaatsuitgaven van de rijksdienst
(exclusief krijgsmacht en rechterlijke macht) voor de periode van 2013 tot en met
2017. De totale apparaatsuitgaven komen in 2017 uit op € 11,71 miljard. Dit is een
daling ten opzichte van 2016 met € 189 miljoen.

Omvang
apparaatskosten.
Ontwikkeling van de apparaatsuitgaven van de rijksdienst

Figuur 1
14
12

Mld €

10
8

4,7%

4,6%

4,6%

4,7%

4,7%

4,71

4,73

4,65

4,71

4,85

6,75

6,81

6,85

7,19

6,86

2013

2014

2015

2016

2017

6
4
2
0

Kerndepartementen

10 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

b/l-agentschappen

Als % rijksbegroting

Sinds 2013 is er gemiddeld 0,5% stijging in de apparaatsuitgaven per jaar. Deze
beheerste groei is lager dan de nominale kostenontwikkeling en wordt met name
veroorzaakt door een saldo van taakstellingen, technische mutaties, intensiveringen,
extensiveringen en op te lossen budgettaire problematiek.
H1

1.3

Rijksbrede bedrijfsvoering

In 2017 is verder gebouwd aan de doorontwikkeling van de rijksbrede bedrijfsvoering.
Daarbij lag de focus op verdere kwaliteitsverbetering van de dienstverlening. Ook is
inzicht verschaft in het landschap en is door de Auditdienst Rijk (ADR) een evaluatieonderzoek uitgevoerd naar de werking van het stelsel en het overleglandschap rijksbrede bedrijfsvoering.
Op basis van het onderzoek concludeert de ADR dat het stelsel rond bekostiging,
aansturing en kwaliteitsbewaking van de generieke dienstverlening door shared
service organisaties (SSO's) staat. Er is vertrouwen in het huidige stelsel van generieke
dienstverlening door SSO’s. Ook is er waardering voor de generieke dienstverlening,
met name voor de personele administratie door P-Direkt en de facilitaire dienstverlening door FM Haaglanden. Op dit moment lijkt er weinig steun te zijn voor verdergaande centrale financiering. De vormgeving van de rol van afnemers verdient
verdere aandacht. De ADR adviseert de tijd te nemen om dit stelsel in de praktijk
verder te ontwikkelen en af te wegen of verdergaande centrale financiering op dit
moment gewenst is. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
organiseert daarom het gesprek met de coördinerend opdrachtgevers over de coördinerend opdrachtgeversrol en met de afnemers over hun rol in het Bestuurlijk Overleg.

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

1900

1910

1920

1930

1940

1950

1960

1970

1980

1990

2000

2010
Rutte I

2012
Rutte II

2017
Rutte III

2018

Buitenlandse
Zaken

Buza

Oorlog
Oorlog

Def

Defensie

Marine

Defensie

H1

Marine

H2
J&V

Justitie
Veiligheid
& Justitie

Justitie &
Veiligheid

H3
Fin

Financiën

H4
Binnenlandse
zaken

BZK
Binnenlandse
Zaken & Landbouw

Binnenlandse
Zaken

Binnenlandse
Binnenlandse
Zaken Bezitsvorming Zaken
& Publ. R. Bedrijfszorg

Binnenlandse
Zaken &
Koninkrijksrelaties

H5

B1
Koloniën
Uniezaken & Overzeese
Overzeese
Rijksdelen
Gebiedsdelen Overzeese
Rijksdelen

B2

Algemene Oorlogsvoering
AZ
Algemene
Zaken

Algemene
Zaken

B4
I&W

Verkeer &
Energie

Infrastructuur
& Milieu

Verkeer &
Waterstaat

Infrastructuur
& Waterstaat

Waterstaat
EZK
Economische Zaken,
Landbouw & Innovatie

Economische Zaken

Handel, Nijverheid
& Scheepv.

1940

Handel. Nijverheid
& Scheepv.

1930

Handel, Nijverheid
& Scheepv.

1920

Economische Zaken

1910

Arbeid. Handel
& Nijverheid

Handel, Nijverheid
& Scheepv.

1900

Arbeid

Economische Zaken
Economische
Zaken & Arbeid

Waterstaat,
handel &
Nijverheid

1950

B3

1960

1970

1980

1990

2000

2010
Rutte I

Economische Economische Zaken
Zaken
& Klimaat

2017
Rutte III

2018

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 11

1900

1910

1920

1930

1940

1950

1960

1970

1980

1990

2000

2010
Rutte I

2012
Rutte II

2017
Rutte III

2018

LNV
Landbouw
& Visserij

Landbouw, Visserij
& Voedselvoorziening
Scheepvaart
& Visserij

Landbouw
& Visserij

Landbouw
& Visserij

Landbouw,
Handel & Nijverheid

Landbouw,
Natuurbeheer & Visserij

Landbouw, Natuur
& Voedselkwaliteit

Landbouw, Natuur
& Voedselkwaliteit

H1

H2
Volksgezondheid &
Milieuhygiëne

H3
SZW

Sociale zaken

Sociale zaken &
Volksgezondheid

Sociale zaken

Maatschappelijk Werk

Onderwijs, Kunsten &
Wetenschappen

Sociale zaken &
Werkgelegenheid

Cultuur, Recreatie &
Maatschappelijk Werk

Welzijn,
Volksgezondheid
& Cultuur

Openbare Werken
& Wederopbouw

Wederopbouw &
Volkshuisvesting

Volkshuisvesting &
Bouwnijverheid

VWS

H5

OCW

B1

Volksgezondheid,
Welzijn & Sport

Onderwijs,
Cultuur &
Wetenschappen

Onderwijs &
Wetenschappen

H4

Onderwijs,
Cultuur &
Wetenschap

B2

Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening
& Milieubeheer

B3
B4

1900

1910

12 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

1920

1930

1940

1950

1960

1970

1980

1990

2000

2010
Rutte I

2017
Rutte III

2018

In de achterliggende periode is opnieuw gebleken dat de verschillende programma’s
die de afgelopen jaren binnen de rijksdienst zijn uitgevoerd een beweging hebben
ingezet die de bedrijfsvoering van het Rijk beter en efficiënter maken. We zijn er
echter nog niet. Beleid- en kadersteller (ministerie van BZK), departementen (afnemers) en uitvoeringsorganisaties (opdrachtnemers) zetten gezamenlijk stappen om
de eindgebruiker te voorzien van adequate ondersteuning op het gebied van ICT,
Personeel & Organisatie (P&O), facilitair, huisvesting en inkoop.

Landschapskaart Dienstverlening
Rijksbrede Bedrijfsvoering

Domein
I&ICT

Domein
Facilitair

Domein
Huisvesting

Domein
Inkoop

Domein
P&O

Overige
dienstverleners

Landschapskaart rijksbrede dienstverleners
In september 2017 is de landschapskaart dienstverlening rijksbrede bedrijfsvoering
gepubliceerd.1 Deze kaart geeft het spectrum weer van de rijksbrede dienstverleners
binnen het brede bedrijfsvoeringsdomein. Zo zijn opgenomen: departementale
organisatieonderdelen, SSO’s, samenwerkingsverbanden, concern dienstverleners
(CDV’s), de ICT dienstverleners (IDV’s) en andere uitvoeringsorganisaties binnen het
Rijk. Zichtbaar is onder welk domein zij vallen: I&ICT, Facilitair, Huisvesting, Inkoop,
P&O of overige dienstverlening. Ook staat op de kaart de vestigingsplaats, voor wie
zij werken en tot welke organisatie zij behoren.

H1

H2
H3

1.4 Adviesstelsel

H4

Een goed functionerend adviesstelsel is essentieel voor beleidsontwikkeling. Adviescolleges adviseren de rijksoverheid over nieuw beleid en wetgeving. In de periode van
2010 tot en met 2017 is het aantal strategische adviescolleges afgenomen van dertien
in 2010 naar zeven in 2017. In 2017 zijn er negen eenmalige adviescolleges onder de
werking van de Kaderwet ingesteld. In totaal komt het aantal adviescolleges in 2017
op 31, tegenover 30 in 2010.

H5

Bijlage 2 bevat een actueel en gedetailleerd overzicht van de adviescolleges.

1 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kaarten/2017/09/04
landschapskaart-dienstverlening-rijksbrede-bedrijfsvoering

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 13

B1
B2

B3
B4

1.5

Zelfstandige bestuursorganen (zbo’s)

Een zbo is een orgaan van een rechtspersoon dat publieke taken van de centrale
overheid uitvoert en dat niet hiërarchisch ondergeschikt is aan een minister. Zbo’s
kunnen op grond van publiekrecht zijn ingesteld, maar bewindslieden kunnen ook
privaatrechtelijke organisaties aanwijzen om een bepaalde taak met openbaar gezag
uit te voeren. Openbaar gezag houdt in dat eenzijdig de rechtspositie van een ander
kan worden gewijzigd, bijvoorbeeld door het afgeven van een beschikking of het
opleggen van een boete.
Op de peildatum voor de JBR stonden er 111 (clusters van) zbo’s vermeld in het
zbo-register.2 Het zbo-beleid is erop gericht zorg te dragen voor transparante
verantwoordelijkheden en bevoegdheden bij de uitvoering van dergelijke taken.
De Kaderwet zbo’s geeft hiervoor enkele standaarden. De wet is in 2012 voor het
eerst geëvalueerd.

Voorgenomen verzelfstandigingen en privatiseringen
In bijlage 3 is het overzicht te vinden van de stand van zaken van voorgenomen
verzelfstandigingen en privatiseringen. Het jaarlijkse overzicht vloeit voort uit de
parlementaire behandeling naar aanleiding van het rapport ‘Verbinding Verbroken?’
van de Parlementaire Onderzoekscommissie Privatisering/Verzelfstandiging
Overheidsdiensten.3 In dat rapport heeft de commissie een besliskader opgesteld aan
de hand waarvan het parlement tijdig en adequaat geïnformeerd kan worden over
voorgenomen verzelfstandigingen en privatiseringen. De minister voor Wonen en
Rijksdienst, inmiddels opgevolgd door de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, benut het besliskader voor de invulling van zijn coördinerende rol
en zet zich in voor het volgen ervan.

H3

H4

B1
B2

B3

Aansluitingen op de rijksbrede infrastructuur voor bedrijfsvoering

B4

Sinds 2015 is in de Kaderwet zbo’s de mogelijkheid opgenomen dat zbo’s met eigen
rechtspersoonlijkheid onder voorwaarden aansluiten op voorzieningen van de
rijksbrede bedrijfsvoeringsinfrastructuur. In 2017 is de Nederlandse Zorgautoriteit
aangesloten op de voorziening Publicatieplatform voor Uitvoeringscontent (PUC) van
het Kennis- en Exploitatiecentrum Officiële Overheidspublicaties (KOOP).

14 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

H2

H5

De tweede evaluatie, naar de doeltreffendheid en de effecten van de wet in de
praktijk, over de periode 1 januari 2012 tot en met 31 december 2016, wordt in het
tweede kwartaal van 2018 naar de beide Kamers der Staten-Generaal verzonden.

2 www.zboregister.nl

H1

3 Eerste Kamer, vergaderjaar 2012-2013, C,B en de brief van 21 januari 2015.

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 15

110.649
Aantal fte sector Rijk 2017

H1

53%
Gebruik Partiële
Arbeidsparticipatie
Senioren regeling

H2
H3

H4
H5

Rijk als
werkgever

€ 1.472
Bedrag aan scholing en
opleiding per arbeidsjaar

B1
B2

B3
B4

34%
Percentage vrouwen
in topfuncties

Met ruim 110.000 fte is de rijksoverheid één van de grootste en meest veelzijdige
werkgevers van Nederland. Het Rijk streeft ernaar een aantrekkelijke, inclusieve en
maatschappelijk verantwoorde werkgever te zijn – nu en in de toekomst. In samenspraak met zijn medewerkers werkt het Rijk aan zijn strategische agenda, die bijdraagt aan dit streven. Dit hoofdstuk beschrijft de belangrijkste ontwikkelingen
binnen het rijksbrede personeels- en organisatiebeleid. Bijlage 1 licht enkele aanvullende kengetallen toe, onder andere over de personeelsopbouw.

2.1

Strategisch personeelsbeleid

In de cao Rijk van 2015-2016 is afgesproken dat werkgever en vakbonden gezamenlijk
komen tot een Strategische personeelsagenda voor de Rijksoverheid (SPAR) 2025.
Er is een traject gestart dat in mei 2017 leidde tot Het gedroomde Rijk. Gezamenlijke wegwijzer van vakbonden en werkgever voor een modern personeelsbeleid Rijk. Dit stuk, dat is
vastgesteld in het Sectoroverleg Rijk, geeft richting op belangrijke thema’s.
Bijvoorbeeld de wendbare overheidsorganisatie, veranderende arbeidsverhoudingen,
vitale loopbaan en mobiliteit en cultuurverandering op het werk.
Om deze doelen van het personeelsbeleid door te vertalen naar de werkvloer is met
de bonden afgesproken om te experimenteren met voorbeelden van modern personeelsbeleid via proeftuinen bij verschillende onderdelen van het Rijk. Het gaat dan
om onderwerpen als tijdelijke contracten gekoppeld aan extra investering in ontwikkeling en inzetbaarheid, horizontale doorstroom, of het benadrukken van de rol van
leidinggevenden voor de loopbaanoriëntatie en mobiliteit van medewerkers. Hier
wordt de komende tijd verder aan gewerkt.
Daarnaast is in 2017 de herijking gestart van de uitgangspunten voor het strategisch
personeelsbeleid, die in 2013 zijn vastgelegd in de Hervormingsagenda. Economische,
technologische en demografische veranderingen maken het noodzakelijk om dit strategisch personeelsbeleid te actualiseren. In de loop van 2018 verschijnt daarom een

nieuw strategisch personeelsbeleid voor de rijksdienst, afgestemd op de actuele ontwikkelingen. Tegelijk wordt het overleg met de vakbonden voortgezet om te bekijken
op welke manier de doelstellingen uit het strategisch personeelsbeleid kunnen
worden omgezet in cao-afspraken.

2.1.1

H1

Meerjarige personeelsplanning (MPP)

Het Rijk zet Meerjarige personeelsplanning (MPP) in om ervoor te zorgen dat alle
organisaties binnen het Rijk in personele zin voorbereid zijn op de toekomst. Eind
2016 heeft de toepassing van MPP binnen de rijksoverheid breed ingang gevonden.
In interdepartementaal verband wordt gewerkt aan de doorontwikkeling van MPP.
Eén van de manieren waarop de doorontwikkeling van MPP vorm krijgt, is de instelling van een rijksbreed Leernetwerk MPP. Ook is bepaald dat alle organisaties binnen
het Rijk minimaal eens in de drie jaar een MPP moeten opleveren. Op deze manier
wordt invulling gegeven aan de motie van Denk, die in 2017 door de Tweede Kamer
is aangenomen. In deze motie wordt de regering verzocht de aanbevelingen van de
Algemene Rekenkamer (AR) in de Staat van de Rijksverantwoording 2016 te omarmen
en ervoor te zorgen dat de strategische personeelsplannen verbeteren op de door de
AR genoemde punten. Deze verbeterpunten hebben met name betrekking op grote
verschillen in detaillering en uitwerking van de Meerjarige personeelsplannen.
Volgens de AR worstelen ministeries met het vertalen van actuele en verwachte
ontwikkelingen naar een concrete (toekomstige) personele behoeftestelling, met
name in kwalitatief opzicht. Mede naar aanleiding van deze bevindingen besloot
de minister van BZK in 2018, net als in 2014, een arbeidsmarktanalyse van het Rijk
te laten uitvoeren. Dit ter ondersteuning van het arbeidsmarkt- en personeelsbeleid
bij het Rijk. Thema’s die daarin worden betrokken, zijn de toenemende krapte op de
arbeidsmarkt en de transformatie van de aard van het werk als gevolg van technologische ontwikkelingen (digitalisering, robotisering en automatisering).

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 17

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

2.2 Personele bezetting
In 2017 telde het Rijk 110.649 fte. Tabel 1 geeft een overzicht van het aantal medewerkers in fte per ministerie. Dit betekent een lichte stijging van 1% (ruim 1.000 fte) ten
opzichte van 2016. In 2017 waren er geen organisaties met substantiële krimp.
De groei vond vooral plaats bij een aantal uitvoeringsorganisaties en bij organisaties
in de bedrijfsvoering van het Rijk, met name op het terrein van ICT.
Uitvoeringsorganisaties met groei waren de AIVD bij BZK (8%), RVO.NL (6%) en de
Overheidsdienst Groningen (27%) bij EZ, DUO (10%) bij OCW en de kleinere uitvoeringsorganisaties CBG, CIBG en DUSI van VWS (12%). In de bedrijfsvoering was sprake van
doorgaande uitbreiding van de Rijksschoonmaakorganisatie bij SZW (45%) en een
aantal rijksbrede Shared Serviceorganisaties bij BZK. Dit was het gevolg van de groei
naar de toegestane formatie. Op het terrein van organisaties in ICT en ICT-ondersteuning
heeft uitbreiding plaatsgevonden (DICTU 14%, LOGIUS 23%, SSC-ICT 16%). Onder meer
door verambtelijking zijn deze organisaties gegroeid naar de beoogde formatie.

Verdeling
fte's over
de ministeries
Verdeling
fte'over
de ministeries

Financiën 29321

IenM 12412

BZK 9180
H1

Overig 1449

H2
H3

EZ 9133

VWS 4424

H4
H5

Rechtspraak 7631
VenJ 27276

BZ 2652

B1
B2

OCW 4191

AZ 353

B3
B4

SZW 2626

18 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

2.2.1 Uitzendkrachten

Tabel 1
Personele bezetting Rijk in fte
Sector Rijk
2013

2014

2015

2016

2017

AZ

358

346

347

351

353

BZ

2.666

2.648

2.695

2.669

2.652

BZK

6.222

6.694

7.680

8.561

9.180

EZ

8.803

9.036

8.820

9.089

9.133

Financiën

30.358

31.598

30.992

29.738

29.321

IenM

12.172

11.968

11.928

12.200

12.412

OCW

3.838

3.920

3.962

4.069

4.191

SZW

2.186

2.254

2.279

2.486

2.626

VenJ

29.348

28.139

27.460

27.248

27.276

VWS

4.056

3.957

4.081

4.253

4.424

HCvS

1.635

1.603

1.569

1.506

1.449

Rechtspraak

7.192

7.324

7.337

7.411

7.631

Totaal (in fte)

108.834

109.487

109.150

109.581

110.649

Bron: P-Direkt.

Tabel 2

Personele bezetting zbo’s en overige sectoren in fte
2013
2014
2015

Zbo’s

39.796

Sector Defensie

59.445

Sector Politie*

63.451

In het vierde kwartaal van december 2017 werkten 5.840 uitzendkrachten binnen de
rijksoverheid. Een belangrijk deel van deze uitzendkrachten werkt in deeltijd. De
laatste jaren is het aantal uitzendkrachten gedaald (in 2015 waren er 7.146 uitzendkrachten, in 2016 waren dat er 6.134). Op nagenoeg alle raamovereenkomsten binnen
de rijksoverheid is de uitzend-cao van de brancheorganisatie Algemene Bond
Uitzendondernemingen (ABU) van toepassing. Hierin wordt gewerkt met fases A, B
en C. In fase A zijn vaak de bijzondere bepalingen van de uitzendovereenkomst van
toepassing, onder andere over het einde van deze uitzendovereenkomst. In fase B
heeft de uitzendkracht een arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd en is de ketenregeling van het artikel van kracht, over de totstandkoming van een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd. In fase C heeft de uitzendkracht een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd.

2016

2017

Tabel 3
Uitzendkrachten werkzaam in Q4 2017
Ministerie
Fase A

38.998

40.365

40.418

AZ

58.016

56.458

55.894

55.596

62.364

60.890

61.130

60.920

39.032

Fase B

Fase C

Totaal

3

0

0

3

BZ

59

55

8

122

BZK

299

91

8

398

EZ

393

132

9

534

Sector RM

Financiën

935

1.047

107

2.089

890

IenM

226

122

33

381
491

801

837

831

860

Rechtspraak

2.183

2.170

2.169

2.148

2.315

OCW

438

51

2

Totaal RM (in fte)

2.984

3.007

3.000

3.008

3.205

SZW

44

2

0

46

665

686

760

751

809

VenJ

903

441

27

1.371

VWS

121

17

2

140

HCvS

15

4

0

19

Rechtspraak

190

55

1

246

3.626

2.017

197

5.840

Rijksdienst Caribisch Nederland**
** Aantallen in personen.
Bron: inventarisatie.

Totaal (in personen)

H2
H3

H4
H5

B1

*Nationale Politie, inclusief Aspiranten, alsmede de Politieacademie
OM

H1

Bron: inventarisatie.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 19

B2

B3
B4

Het aantal topfuncties nam met ruim 0,4% toe in het jaar 2016. Het niveau ligt nu op
dat van ultimo 2013. De cijfers laten zien dat bij alle departementen een of meer
functies zijn toegevoegd, de meeste in schaal 16 (22 functies), gevolgd door schaal 17
(11 functies). Bekijken we de individuele departementen, dan zien we dat Veiligheid
en Justitie de grootste totale stijging in het aantal topfuncties laat zien: een stijging
met acht functies, waarvan drie in schaal 17 en vijf in schaal 16. EZ kent daarna de
grootste stijging met een uitbreiding van vijf functies in schaal 16. Deze zijn vooral
het gevolg van de wijziging in en versterking van de structuur van het Staatstoezicht
op de Mijnen. Kijken we alleen naar het schaalniveau, dan is bij SZW, als gevolg van
een administratieve correctie, de toename het grootst.

Uitzendkrachten
bij het Rijk
Daling aantal uitzendkrachten

7.146

6.134

2015

5.840

2016

2017

2.2.2 Topformatie
In augustus 2017 stelde de minister voor Wonen en Rijksdienst de topformatie van de
ministeries vast per 31 december 2016. De topformatie bestaat uit de functies in de
schalen 16 en hoger bij alle ministeries. Ruim de helft van de functies is gewaardeerd
op het niveau van schaal 16; een derde betrof schaal 17. In totaal betrof het 784 topfuncties. Het aantal topfuncties ontwikkelde zich in de afgelopen vijf jaar als volgt:
Tabel 4

Topformatie per 31 december
2012

2013

2014

2015

2016

Aantal

809/812

784/787

769/772

763/766

784

Bron: Bureau ABD.

In deze cijfers zijn PM-posten inbegrepen: functies waarvan het niveau nog niet
definitief is bepaald. De marge van drie functies ultimo 2011-2015 betreft een pool
van senior programmamanagers bij BZK. Deze pool is in 2016 in het totaal
meegeteld.

Het ministerie van BZK houdt toezicht op de topstructuur en topfuncties. De ministeries kunnen de departementale topstructuur wijzigen binnen de grenzen van het
kader Topstructuur en Topfuncties Rijk 2017 en het kader Functiegebouw Rijk.

H2
H3

H4
H5

B1

2.3

Personele bewegingen

2.3.1

Vacatures

B2

B3

Het Rijk heeft 8.420 vacatures opengesteld in 2017. In totaal nam het aantal vacatures
ten opzichte van 2016 toe met 24%. In 2017 was er bij het Rijk verhoudingsgewijs veel
vraag naar ICT-medewerkers, economen, verpleegkundigen, bewaarders, inspecteurs
en schoonmaakpersoneel.
Tabel 5
Aantal vacatures
Sector Rijk

2013

2014

2015

2016

2017

Aantal

3.867

3.670

5.042

6.753

8.420

Bron: EC O&P.

20 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

H1

B4

2.3.2 Instroom
In 2017 kwamen er 7.755 mensen bij het Rijk werken. Hiervan was net als in 2016
ruim de helft (58%) jonger dan 35 jaar. 35% was tussen de 35 en 55 jaar oud en 7%
was 55 jaar of ouder.

Binnen het Rijk bestaan ook verschillende traineeships die zich richten op een bepaalde
expertise, bijvoorbeeld op het gebied van ICT, financiën en civiele techniek. In 2017 zijn
daar twee nieuwe specialistische traineeships bij gekomen voor startende inkopers:
Traineeship RijksInkoop Professionals (TRIP) en De Ontdekking van Procurement (DOP).
Onderstaande grafiek laat zien dat in 2017 131 trainees in het Rijkstraineeprogramma
zijn gestart en 251 trainees in de verschillende specialistische programma’s. Ten
opzichte van de instroom in 2016 is dit een stijging van 20%. Bijlage 1 bevat een
gespecificeerd overzicht van deze specialistische programma’s.

FiguurInstroom
2 Instroomnaar
naarleeftijdscategorie.
leeftijdscategorie
10.000
8.000

nog geen
titel.bij het Rijk
FiguurIk3 heb
Instroom
trainees

6.000

500

4.000

400

H1

H2
H3

H4
H5

B1
2.000

300

B2
0

2013

2014
<35 jaar

2015
35-54 jaar

2016

2017
>55 jaar

200

B3
100

B4

2.3.3

Trainees en stagiairs

Het Rijk kent diverse traineeprogramma’s die zijn bedoeld om starters te laten
kennismaken met werken bij het Rijk. Het generieke Rijkstraineeprogramma (RTP)
biedt trainees de mogelijkheid om zich breed te oriënteren op de verschillende
werksoorten en organisaties binnen het Rijk. In 2017 stroomden 131 trainees in.

0

2013

2014
Rijkstrainees

2015

2016

2017

Specialistische trainees

In 2017 zijn 4.558 personen binnen het Rijk gestart met een stagetraject. Het Rijk
streeft ernaar op jaarbasis 4.000 stageplekken aan te bieden aan leerlingen en
studenten van allerlei verschillende onderwijsinstellingen. Dit streefgetal is ook in
2017 behaald.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 21

Ten opzichte van 2016 is het aantal stages met 17% gedaald. Deze afname hangt
samen met de beslissing om de administratie van eendaagse meeloopstages te
harmoniseren en deze niet langer in de administratie op te nemen.
Tabel 6
Stagiairs
Opleidingsniveau

2014

Tabel 7

2016

1.264

1.147

1.203

1.035

1.502

2.041

2.258

1.484

wo

1.667

1.811

2.001

2.018

28

18

20

21

4.461

5.017

5.482

4.558

* Voor stagiairs bij deze organisaties wordt geen opleidingsniveau geregistreerd.
Bron: P-Direkt.

2.3.4 Mobiliteit
In 2017 is de mobiliteit van de medewerkers van het Rijk in kaart gebracht op basis van
de feitelijke bewegingen in de personeelsadministratie. 13% van de medewerkers van
het Rijk was in 2017 mobiel: zij stroomden door naar een andere functie binnen het Rijk
of verlieten het Rijk.4 Dit cijfer is exclusief personele bewegingen als gevolg van
reorganisaties. Ook is gecorrigeerd voor leeftijdgebonden uitstroom (pensionering).
De mogelijkheden tot mobiliteit stonden de afgelopen kabinetsperiode onder druk,
mede als gevolg van de taakstellingen. Desondanks heeft de mobiliteit zich op een
substantieel niveau van ongeveer 13% weten te handhaven.

4 1,3 procentpunt is mobiel op verzoek van de organisatie.

22 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

Mobiliteit

10,7

Mobiliteit excl.Pensionering

10,1

2015

2016

2017

14,0

13,5

14,8

14,2

13,3

12,6

13,2

13,0

2017

mbo

stagiair Eerste of Tweede Kamer*

2014

Bron: P-Direkt.

2015

hbo

Totaal

Mobiliteit in procenten
2013

De afgelopen kabinetsperiode hebben mobiliteit en flexibele inzetbaarheid van personeel bij het Rijk extra aandacht gekregen met de Mobiliteitsagenda (TK 31 490 nr. 193).
De doelen van deze agenda zijn deels bereikt. Voor het overige deel worden de beleidsintensiveringen gecontinueerd in het bestaande arbeidsmarkt- en personeelsbeleid.
Het Rijk blijft aandacht geven aan bevordering van mobiliteit en flexibele inzetbaarheid.

Bureau Algemene Bestuursdienst
Bureau Algemene Bestuursdienst (ABD) verzorgt onder meer de werving, selectie en
loopbaanbegeleiding van ambtenaren in de top van de rijksdienst. In 2017 bestond
deze groep uit ruim 500 (top)managers en directeuren vanaf schaal 17 en directeuren
met integrale eindverantwoordelijkheid in een specifiek daartoe aangewezen functie
in schaal 15 en 16. In 2017 zijn maatregelen genomen om managers binnen de Algemene Bestuursdienst (ABD) te stimuleren regelmatig van functie te wisselen, bij voorkeur na ongeveer vijf jaar en uiterlijk na zeven jaar. Er wordt strakker gestuurd op het
3-5-7-loopbaanbeleid voor ABD-managers. Van de huidige doelgroep is ongeveer
89% minder dan zeven jaar geleden begonnen met zijn huidige functie; ongeveer 11%
zit langer dan zeven jaar in de huidige functie.
Bureau ABD begeleidt jaarlijks een groot aantal werving- en selectieprocedures. In
2017 leidde dit tot 112 nieuwe benoemingen in de ABD. 17% hiervan werd vervuld
door mensen van buiten het Rijk, 83% door mensen die al werkzaam waren bij het
Rijk. Mede dankzij de doorstroom in managementfuncties vervult de ambtelijke top
een belangrijke voorbeeldrol in het streven naar meer mobiliteit en flexibele inzet van
personeel binnen de rijksdienst.

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

2.3.5 Uitstroom

De aanpassingen zijn onder meer:

In 2017 verlieten 6.796 rijksambtenaren het Rijk. Hiervan was 25% jonger dan 35 jaar,
29% was tussen de 35 en 55 jaar oud en 45% was 55 jaar of ouder.
Figuur 4

Uitstroom naar leeftijdscategorie
Uitstroom
naar leeftijdscategorie.

10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
0

2013

2014
<35 jaar

2015
35-54 jaar

2016

2017
>55 jaar

2.3.6 Begeleiden van werk naar werk
Het Van Werk Naar Werk (VWNW) beleid betreft voorzieningen voor de begeleiding
van werk naar werk van rijksambtenaren van wie de functie wordt opgeheven, of die
op een andere manier overtollig worden.
Het beleid had een tijdelijk karakter tot 31 december 2017. In juni 2017 is overeenstemming bereikt met de bonden over structurele voortzetting van het VWNW-beleid
en aanpassingen in het beleid. Per 1 januari 2018 is dit opgenomen in de rechtspositie.

• Voor VWNW-kandidaten met een kort dienstverband (minder dan vijf jaar) bij
de sector Rijk is de duur van de salarissuppletie beperkt tot maximaal de duur
van het dienstverband.
• ·De optie bestond om bij uitbesteding het werk niet te volgen, maar bij de
sector Rijk achter te blijven met voorzieningen uit het VWNW-beleid en
begeleiding naar een andere functie. Deze optie is omgezet in een
terugkeergarantie.
• Meer maatwerkmogelijkheden.
• Een bovengrens aan afkoop van voorzieningen bij vertrek buiten de sector Rijk.
Omdat de eenmalige afkoop bij VWNW-voorzieningen soms buitenproportionele bedragen oplevert, geldt hier net als bij de stimuleringspremie een
maximum van € 79.000.
• Beperken van stimuleringspremie bij het bereiken van de AOW-gerechtigde
leeftijd.
• Per 2020 verandert de positie van AOW-gerechtigden bij overtolligheid.
Dit conform de regels die het UWV daarvoor hanteert. De AOW-gerechtigden
vloeien als eerste af omdat zij een alternatieve inkomstenbron hebben.
Medewerkers die voor hun inkomsten afhankelijk zijn van het behoud van
werk hebben dan een betere kans op plaatsing in een andere functie bij
overtolligheid.

Het VWNW-beleid kent twee opeenvolgende fasen: de vrijwillige fase (sinds 2018
de ‘voorbereidende fase’) en de verplichte fase. In de vrijwillige fase is er nog geen
sprake van opheffing van functies of overtolligheid, maar deze dreigt wel. In de
verplichte fase is er een klassieke reorganisatie, waarbij sprake is van overtolligheid
en/of opheffing van functies.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 23

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

In- en uitstroom per leeftijdscategorie

2.4.1

In- en uitstroom per leeftijdscategorie

< 35 jaar

< 35 jaar

58,5%

25,3%

35-54 jaar

35-54 jaar

34,9%

29,4%

> 55 jaar

6,6%

> 55 jaar

45,3%

2.4 Duurzame inzetbaarheid
Het Rijk vindt het belangrijk dat medewerkers gezond, gemotiveerd, competent en
productief aan het werk blijven. Daarom investeert het Rijk in zijn medewerkers.
Zo levert het een bijdrage aan de duurzame inzetbaarheid van deze medewerkers.
Onder duurzame inzetbaarheid verstaan we het vermogen werk te hebben en te
houden, waarbij aandacht is voor gezondheid, leren en ontwikkelen en mobiliteit.
Gezond werken en leren en ontwikkelen komen hieronder aan bod, mobiliteit is al
in paragraaf 2.3.4 aan de orde geweest.

Gezond werken

De focus bij gezond werken ligt zowel op preventie als op het goed begeleiden van
verzuim en het bevorderen van vitaliteit. Het gemiddelde ziekteverzuim bij het Rijk
is ten opzichte van 2016 gelijk gebleven en staat op 5,4%. Bij de ministeries van AZ,
Financiën en VWS is het verzuim gedaald. Bij de overige ministeries zien we een stijging.

H1

Pag. 17 Verzoek om dit te ontwerpen: Infographic ziektever-

H2

Tabel 8
Ziekteverzuim in procenten
zuim obv voorzet hieronder
Ministerie
2013

2014

2015

2016

2017

3,2
4,7
4,1
5,9
4,4
4,3
4,7
5,9
4,3
4,8
5,2

4,3
3,3
5,0
4,1
6,0
4,4
4,6
5,4
6,0
4,7
5,1
5,4

4,1
3,5
5,3
4,2
5,9
4,5
5,1
5,5
6,3
4,3
5,0
5,4

achter de paragraaf over oorzaken
ziekteverzuim.
3,4
3,7
3,7

AZ
BZ
BZK
EZ
Financiën
IenM
OCW
SZW
VenJ (excl. Rechtspraak)
VWS
Rechtspraak
Totaal

3,2
4,7
4,3
5,6
4,3
4,2
4,8
6,0
4,5
5,5
5,2

3,2
4,8
4,0
5,3
4,3
4,3
4,3
5,9
4,1
4,6
5,0

H4
H5

B1
B2

B3

Bron: P-Direkt.

Welke klachten leiden het vaakst tot verzuim?
Demografische factoren

30,0%
46,1%

Overig
Psychische klachten
Bewegingsapparaat
Griep/verkoudheid

OUDEREN 55 tot 65 jaar
verzuimen gemiddeld 5 dagen
langer.

10,7%
13,2%
VROUWEN verzuimen
gemiddeld 1,3% meer.

24 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

H3

14

B4

Het verzuimpercentage van de sector Rijk ligt hoger dan het verzuim bij andere grote
organisaties, maar lager dan bij bijvoorbeeld gemeenten. Op hoofdlijnen zijn factoren
die het verzuim beïnvloeden in beeld. Het personeelsbestand van het Rijk naar leeftijd en geslacht wijkt af van de samenstelling van de werkende beroepsbevolking van
Nederland. Er werken relatief veel ouderen en vrouwen; beide groepen hebben een
hoger ziekteverzuim. Ook is het aandeel uitvoerend en zwaar werk hoog. Bij het Rijk
werken in 2017 665 mensen met een WIA-indicatie (arbeidsongeschiktheidsuitkering
in het kader van Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen). Vanaf 2015 is dit aantal licht gestegen (597).
Deze factoren beïnvloeden het verzuim bij de sector Rijk, maar verklaren niet volledig
de hoogte ervan en de verschillen tussen de onderdelen. Daarom wordt aanvullend
onderzoek gedaan. Uit een eerste analyse van bestaande data op basis van de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden door TNO5 blijkt dat één op de vijf werknemers
bij het Rijk meer dan gemiddeld verzuimt. Het gaat dan vooral om ouderen, vrouwen
en middelbaar- of laagopgeleide werknemers. Meer dan de helft van de verzuimgevallen kent als oorzaak griep of fysieke klachten. Een kleine 10% heeft een psychische
oorzaak. Van de verzuimers geeft 18,1% aan dat hun laatste verzuim deels door het
werk werd veroorzaakt. In die gevallen wordt psychosociale arbeidsbelasting het
vaakst als oorzaak genoemd.
Opvallend is dat klachten over fysieke werkomstandigheden de laatste twee jaar
sterk toenamen. Het gaat dan met name om computerwerk en herhaling van dezelfde handelingen. Werkkenmerken die vooral samenhangen met bovengemiddeld
verzuim zijn: conflicten op de werkvloer, weinig autonomie, lage sociale steun van de
leidinggevende en fysiek belastend werk. Een flexibel contract, thuis kunnen werken
en regelmatig overwerken hangen samen met een lager verzuim.

5 Zie www.monitorarbeid.tno.nl

Onderzoek naar verschillen tussen onderdelen met een relatief laag en een relatief
hoog verzuim loopt momenteel nog. Dat geldt ook voor het kwalitatief onderzoek
onder leidinggevenden. Op basis van de inzichten zal gerichter worden gewerkt aan
verzuim, preventie en duurzame inzetbaarheid.

2.4.2 Leren en ontwikkelen

H1

In 2017 is gewerkt aan het verder professionaliseren van de leer- en ontwikkelinfrastructuur bij het Rijk. In april is onder andere een online community voor leer- en
ontwikkelprofessionals (L&O) gelanceerd, waar eind 2017 meer dan vijfhonderd
personen op zijn aangesloten. Op deze community kunnen L&O-professionals elkaar
vinden, ze kunnen elkaar vragen stellen, en ze kunnen relevante informatie en bijeenkomsten delen. Met subsidie van de Stichting Arbeidsmarkt en Opleidingsfonds (A+O
fonds) is er ook geëxperimenteerd met leergroepen en zijn manieren om kennis
binnen de organisatie te borgen geïnventariseerd, Begin 2018 zullen hier publicaties
over verschijnen. Deze zijn gericht op praktische toepasbaarheid binnen het Rijk (zie
ook: www.derijkscampus.nl).

H2

Voor laagopgeleide medewerkers is een aparte visiekaart verschenen. Dit is een
specificatie van de Visie op Leren en Ontwikkelen bij het Rijk (2015). Deze visiekaart
voorziet in een behoefte: laagopgeleide medewerkers (medewerkers met een
opleidingsniveau van maximaal mbo-1, dus zonder startkwalificatie) staan vaak
anders in leren en ontwikkelen en vragen mogelijk om een andere benadering en
ondersteuning.
Bureau ABD zorgt voor een gericht ontwikkelaanbod op het gebied van leiderschapsen talentontwikkeling voor ambtenaren in de top van de rijksdienst. In 2017 is het
leer- en ontwikkelaanbod voor topmanagers verder uitgebreid. In het bijzonder is
ingezet op het vergroten van ICT-kennis bij topmanagers. Daarnaast wordt in het
ontwikkelaanbod aandacht besteed aan vraagstukken op het gebied van leiderschap

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 25

H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

en reflectie. In 2017 hebben meer dan 650 mensen deelgenomen aan één of meer van
de ABD-ontwikkelactiviteiten.
Binnen de rijksoverheid wordt ingezet op zowel formeel leren (training en opleiding)
als informeel leren (leren op het werk). Het belang van informeel leren wordt breed
onderkend en krijgt steeds meer aandacht. Er zijn in 2017 twee onderzoekspublicaties
verschenen: een met praktische tips en tricks over informeel leren en een tweede die
ingaat op kenmerken van een effectieve leer- en ontwikkelpraktijk. Met betrekking
tot formeel leren blijkt dat de opleidingsbudgetten die de ministeries per arbeidsjaar
beschikbaar hebben sinds 2012 schommelen rond de € 1.500. In tabel 9 zijn deze
budgetten per ministerie gespecificeerd.
Tabel 9
Bedrag aan scholing en opleiding per arbeidsjaar in euro’s
Ministerie
2013
2014
2015

2.4.3 Partiële Arbeidsparticipatie Senioren (PAS-regeling)
In 2017 maakten 17.030 ambtenaren van 57 jaar en ouder gebruik van de PAS-regeling.
Met de PAS-regeling kunnen rijksambtenaren hun werktijd met 15,8% terugbrengen
door een deel van hun salaris in te leveren. In de afgelopen jaren is het gebruik van de
PAS-regeling toegenomen. Mannen maken wat meer gebruik van de PAS-regeling dan
vrouwen. Ambtenaren in de lagere (schaal 1-4) en de hogere schalen (schaal 14-16,
maar vooral vanaf schaal 17) maken minder gebruik van de PAS-regeling. De deelname
aan de PAS-regeling bij de Belastingdienst is in 2017 opvallend hoger (66%) dan bij de
rest van de rijksdienst (47%).
Tabel 10 Gebruik PAS-regeling in percentages
Sector Rijk
2013
2014

2016

2015

2016

Wel

45

50

51

51

53

55

50

49

49

47

AZ

1.651

1.677

1.693

1.454

1.610

BZ

1.727

1.681

2.092

2.261

2.310
1.450

Bron: P-Direkt.

BZK

1.285

1.210

1.175

1.265

EZ

1.549

1.574

1.267

1.166

1.311

Financiën

1.853

1.784

1.611

1.872

1.654

IenM

1.209

1.234

1.357

1.358

1.331

OCW

1.597

1.565

1.851

1.765

1.531

SZW

1.943

1.913

2.113

2.308

2.282

VenJ

1.276

1.175

1.138

1.161

1.278

VWS

1.463

1.462

1.366

1.447

1.180

1.512

1.466

1.412

1.505

1.472

Rechtspraak*
Totaal

* De cijfers zijn onvoldoende betrouwbaar en komen ook niet in jaarverslag rechterlijke macht).
Bron: Enquête.

26 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

H2
H3

H4

2017

Geen

H1

2017

H5

B1
B2

2.5 Diversiteit en inclusie
Het Rijk hecht waarde aan een divers samengestelde en inclusieve organisatie, zowel
in het belang van medewerkers als van de organisatie. Diversiteit kent vijf dimensies:
gender, leeftijd, seksuele oriëntatie, culturele/etnische/religieuze achtergrond en
arbeidsbeperking. Het Rijk heeft behoefte aan diversity of thought omdat verschillende
perspectieven, achtergronden en inzichten de denkkracht van de rijksoverheid vergr0ten.
De rijksoverheid streeft daarom naar een diverse samenstelling van haar personeelsbestand en naar een inclusieve werkomgeving, met aandacht voor bewustwording en
het voorkomen van (onbewuste) vooroordelen.

B3
B4

De diversiteit van het personeelsbestand verschilt per ministerie. Daarom wordt het
beleid op het gebied van diversiteit vormgegeven per ministerie. Mede naar aanleiding van de ondertekening van het Charter Diversiteit hebben alle ministeries ook in
2017 gewerkt aan de uitvoering van hun departementale plannen van aanpak ter bevordering van diversiteit en inclusie. Om kennis en ervaring op het terrein van diversiteit en inclusie rijksbreed te delen, overleggen de departementale contactpersonen
Diversiteit en Inclusie regelmatig.
Enkele voorbeelden van acties in 2017:
• Er zijn diverse themabijeenkomsten en netwerkbijeenkomsten over diversiteit
en inclusie georganiseerd voor onder andere HR-adviseurs en managers.
• Enkele ministeries hebben in het kader van het vergroten van bewustwording
de Week van de Diversiteit georganiseerd.
• Enkele departementen hebben deelgenomen aan het wijktraineeprogramma
van de gemeente Den Haag, waarbij zij een wijktrainee een jaar lang in dienst
namen.
• Er is expliciet aandacht besteed aan het voorkomen van bias bij de werving en
selectie voor het rijkstraineeprogramma. Onder andere door het aanbieden van
de trainingen ‘selecteren zonder vooroordelen’ aan selecteurs van het programma en door het bevorderen van divers samengestelde selectieteams. Bij
een aantal ministeries worden trainingen gericht op professionalisering van het
selectiegesprek (waaronder voorkoming van bias) breed aangeboden aan
selecteurs.
• Het thema diversiteit en inclusie is onderdeel in leiderschapsvisies en van
diverse managementprogramma’s bij de departementen.
• ·Enkele ministeries hebben in het medewerkerstevredenheidsonderzoek
vragen opgenomen over de beleving van inclusiviteit in de werkomgeving.

De onderstaande subparagrafen gaan in op de verdeling binnen het personeelsbestand
in termen van de diversiteitsdimensies gender, leeftijd, etniciteit en arbeidsbeperking.
Er zijn geen cijfers beschikbaar over de diversiteitsdimensie seksuele oriëntatie.

2.5.1 Gender

H1

De man-vrouwverdeling bij het personeelsbestand van het Rijk is 55,1% versus 44,9%.
Ook de in- en uitstroomcijfers zijn redelijk evenwichtig wat betreft man-vrouwverdeling: de instroom van vrouwen is 54,2% en de uitstroom van vrouwen is 45,1%. Tot en
met 47 jaar is het aandeel vrouwen iets groter, in de leeftijd vanaf 47 jaar is het aandeel mannen flink groter. Het aandeel vrouwen is lager in de hogere salarisschalen,
met name schalen 14-16 (30,9%) en 17 of hoger (27,5%). Ook in de lagere salarisschaal
(1-4) zijn vrouwen minder vertegenwoordigd (31,5%). Dit geldt juist niet voor de Rijksschoonmaakorganisatie; daar is 82,2% vrouw.

Rijksmedewerkers
van 50 jaar en ouder
Rijksmedewerkers van 50 jaar en ouder zijn beduidend vaker man dan vrouw
zijn beduidend vaker man dan vrouw.

H2
H3

H4
H5

Figuur 5

B1

3000

B2

B3
B4
1500

0

20

30

40

50

60

70

Leeftijd

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 27

De rijksoverheid streeft naar meer vrouwen op topfuncties in de rijksdienst. De inzet
is om in de subtop te beschikken over voldoende vrouwelijk potentieel dat kan doorstromen naar de top. Bureau ABD schuift bij vacatures actief het vrouwelijk talent
naar voren, zodat dit talent eerder onder de aandacht komt. Het aandeel vrouwen
dat een managementfunctie bekleedt in de top van de rijksdienst groeit gestaag en
was eind 2017 34%.

2.5.2 Leeftijd
Wat betreft leeftijd vormt het personeelsbestand van het Rijk geen evenredige afspiegeling van werkend Nederland. Er zijn weinig jongeren en veel ouderen. De
gemiddelde leeftijd bij het Rijk schommelt sinds 2015 rond de 47,5 jaar. Er zijn in 2017
wel meer jongeren (tot 30 jaar) ingestroomd dan het jaar ervoor (van 6,4% naar 6,9%).
Voor meer informatie zie ook paragraaf 2.3 Personele bewegingen, en de tabel in
bijlage 1.

2.5.3 Etniciteit
In 2017 is het aandeel rijksmedewerkers met een niet-westerse migratieachtergrond
10,3%. Van de instromers bij het Rijk had 16,3% een niet-westerse migratieachtergrond. Bij de uitstromers was dit 11,3%. Gegevens over de doorstroom van medewerkers
met een niet-westerse migratieachtergrond zijn niet beschikbaar, wel is de verdeling
naar salarisschalen bekend. Uit deze cijfers blijkt dat het aandeel medewerkers met
een niet-westerse migratieachtergrond in de schalen 11 en hoger iets is gestegen ten
opzichte van 2016. In 2018 zal het Rijk bezien via welke (aanvullende) acties en instrumenten verder kan worden gewerkt aan het bevorderen van (etnische) diversiteit.

28 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

Figuur
De leeftijdsverdeling bij
wijkt afwijkt
van die van de totale
De6	
leeftijdsverdeling
bijrijksmedewerkers
rijksmedewerkers

af vanberoepsbevolking
die van de totale beroepsbevolking.

35
30

H1

25

Rijk 2017 Q4

H2

20

H3

15
10

Werkenden
NL 2017 Q4

5
0

H4
H5

15-25

25-35

35-45

45-55

55-65

65-75

Leeftijd

B1
B2

2.5.4

Arbeidsbeperking

In het Sociaal Akkoord van 2013 is afgesproken dat werkgevers in de markt en overheid banen realiseren voor mensen met een arbeidsbeperking. Het ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) monitort de voortgang van deze banenafspraak in de private en publieke sector. De metingen laten zien dat de werkgevers
in de publieke en private sector samen eind 2016 in totaal 22.554 banen ten opzichte
van de nulmeting hebben gerealiseerd. Met dit resultaat is voldaan aan de doelstelling dat werkgevers tezamen eind 2016 in totaal 20.500 banen moesten realiseren.
De overheid heeft daarvan 3.597 banen gerealiseerd. Daarmee is de doelstelling van
6.500 banen eind 2016 niet gerealiseerd.

B3
B4

Omdat de doelstelling niet gehaald is, heeft het kabinet besloten per 1 januari 2018
voor de overheid de wettelijke quotumregeling te activeren. Het quotumpercentage
voor 2018 is vastgesteld op 1,93%. Realisatie van het quotum onder de huidige wettelijke kaders plaatst de ministeries voor grote uitdagingen. Bij de activering van het
quotum heeft het kabinet verschillende onderzoeken aangekondigd. De resultaten
komen medio 2018 beschikbaar.
Bij het Rijk staat inclusief werkgeverschap hoog in het vaandel. In het kader van de
instroom van mensen met een arbeidsbeperking zijn – vanaf het moment dat het
Sociaal Akkoord was gesloten – instrumenten en diensten ontwikkeld om de ministeries te ondersteunen bij de baancreatie. Een voorbeeld van een instrument is
www.toolboxinclusief.nl. Deze toolbox is beschikbaar voor alle overheidswerkgevers
en werkgevers in de markt. De dienstverlening en expertfunctie is structureel belegd
bij het Team Inclusief van het Expertisecentrum Organisatie en Personeel van het Rijk.
Het Rijk en de sector Defensie hebben in 2017 een raamovereenkomst gesloten voor
de inhuur van de banendoelgroep. De acht aanbieders uit de raamovereenkomst
zorgen samen voor een landelijke dekking en kunnen zowel de kandidaten als de
benodigde voorzieningen voor deze doelgroep leveren. Ook ontwikkelde het Rijk een
meerjarenaanpak langs verschillende sporen. Het gaat hierbij onder meer om individuele plaatsingen in bestaande werkprocessen via jobcarving en functiecreatie,
collectieve plaatsingen op specifieke werksoorten in de facilitaire sfeer, inzet van
mensen uit de doelgroep in diensten van leveranciers en het benutten van social
returnverplichtingen van leveranciers. Voorbeelden van de individuele plaatsingen
zijn administratief medewerker, communicatiemedewerker en baliemedewerker.
Ook zijn takenpakketten gecreëerd in de logistieke ondersteuning en projectondersteuning.

De rijksbrede programmaorganisatie Binnenwerk verzorgt de collectieve plaatsingen.
Binnenwerk regelt de werving, begeleiding en organisatie van banen. Het gaat om
teams van vijftien personen, bestaande uit vaste collega’s, een vaste teamleider en
een jobcoach, die zorgen voor voldoende aandacht en begeleiding. Het gaat om banen
voor ondersteuning in de schoonmaak, zoals toetsenbordreiniging, het wassen van
auto’s zonder water, etage-assistentie en het opschonen van personeelsdossiers.
Anno november 2017 heeft Binnenwerk in totaal 159 banen gecreëerd.
De werkgever Rijk ziet de toegevoegde waarde van de samenwerking met inkoop
en leveranciers. Het benutten van social return is hierbij een van de mogelijkheden.
In 2017 zijn voorbereidingen getroffen om – per januari 2018 – binnen de rijksoverheid bij wijze van proef een bredere inzet van social return mogelijk te maken. Dit
onder de noemer ‘Maatwerk voor Mensen’.
Maatwerk voor Mensen is zo opgesteld dat het goed aansluit op de Wet op de banenafspraak en quotumregeling. In 2017 zijn een aantal proeftuinen voor social return
geïnitieerd. Hieruit blijkt dat samenwerking en maatwerk mogelijkheden bieden voor
werkervaringsplekken of banen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt,
waaronder arbeidsbeperkten. Social return maakt binnen het Rijk onderdeel uit van
maatschappelijk verantwoord inkopen. Meer informatie en data over maatschappelijk
verantwoord inkopen leest u in hoofdstuk 3.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 29

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

2.6 Integriteit
Integriteit is een belangrijke basis voor het professioneel handelen van rijksambtenaren. Integriteit is direct verbonden met de primaire processen van de overheid en
met het vertrouwen dat de samenleving in de overheid heeft.
Integriteitsmanagement is het geheel aan inspanningen die een organisatie levert ter
bevordering van integriteit.
In 2017 zijn rijksbreed de volgende activiteiten ontplooid:
• Op 12 december is een geactualiseerde versie van de Gedragscode Integriteit
Rijk (GIR) gepubliceerd in de Staatscourant. De wijziging ten opzichte van de
GIR 2016 betreft een nieuwe paragraaf over betrokkenheid bij onderzoek en
wetenschappelijke integriteit. In afstemming met UBR|HIS is de code voor
externen afgestemd op de GIR. De ministeries zijn verantwoordelijk voor de
implementatie binnen hun eigen organisaties.
• Veilig en integer kunnen werken is voor ambtenaren erg belangrijk. In 2017 is
voor agressievrij werken invulling gegeven aan het borgen van de resultaten
van het in 2016 afgeronde programma Veilige Publieke Taak. De borging vindt
plaats door het onderhouden van het netwerk van regionale VPT-coördinatoren en het faciliteren van kennisontwikkeling en -uitwisseling.
• Om de positie van vertrouwenspersonen te versterken zijn door het Netwerk
Vertrouwenspersonen diverse positief ontvangen activiteiten georganiseerd voor
vertrouwenspersonen en management (bijvoorbeeld trainingen en workshops).
Daarnaast vormde het netwerk een juridische vraagbaak en sparringpartner.
Ministeries registreren meldingen van integriteitsschendingen met een uniform
formulier. De volgende tabellen geven een overzicht van de aantallen vermoedelijke
en geconstateerde schendingen in 2017 en van de opgelegde disciplinaire sancties in
dat jaar. Van de 732 vermoedelijke schendingen in 2017 zijn er na onderzoek 414

30 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

vastgesteld. Het aantal betrokkenen is kleiner, omdat per betrokkene sprake kan zijn
van meer dan één schending.
Het aantal vermoedelijke schendingen is aanzienlijk gedaald. De daling in het aantal
geconstateerde schendingen zet zich door t.o.v. 2016 en voorgaande jaren.
Aandachtspunt blijft de categorie ‘oneigenlijk gebruik van middelen/overschrijding
interne regels’. De #metoo-discussie heeft in 2017 binnen de categorie ‘ongewenste
omgangsvormen’ niet geleid tot een toename in het aantal vermoedelijke schendingen; er is (zelfs) sprake van een afname. Het aantal geconstateerde schendingen in
deze categorie is nagenoeg gelijk gebleven t.o.v. 2016.

Financiële schendingen
Misbruik positie en belangenverstrengeling
Lekken en misbruik van informatie
Misbruik van bevoegdheden
Misbruik van geweldsbevoegdheid
Ongewenste omgangsvormen
Misdragingen in de privésfeer
Oneigenlijk gebruik van dienstmiddelen /
overschrijding interne regels
Misstand volgens de klokkenluidersregeling
Totaal

H2
H3

H4

Er zijn in totaal 220 disciplinaire sancties opgelegd. Daarnaast zijn er andere
afdoeningen geweest zoals corrigerende gesprekken, waarschuwingen, trainingsen coachingstrajecten, beëindiging van tijdelijke aanstellingen en ontslag op aanvraag van de medewerker.
Tabel 11 Type integriteitsschendingen
Vermoedelijke schendingen

H1

H5

B1

2013

2014

2015

2016

2017

165
71
60
25
10
124
108
371

88
72
60
24
7
105
235
364

79
58
52
18
3
157
226
286

76
77
73
29
5
188
228
257

48
46
76
22
3
146
99
291

4
939

1
956

0
879

3
936

1
732

B2

B3
B4

Tabel 11 Vervolg
Geconstateerde schendingen

2013

2014

2015

2016

2017

Financiële schendingen
Misbruik positie en belangenverstrengeling
Lekken en misbruik van informatie
Misbruik van bevoegdheden
Misbruik van geweldsbevoegdheid
Ongewenste omgangsvormen
Misdragingen in de privésfeer
Oneigenlijk gebruik van dienstmiddelen /
overschrijding interne regels

97
24
22
11
3
49
71
287

59
31
33
16
3
48
171
246

34
28
34
16
3
91
164
185

35
31
38
15
4
72
148
145

28
21
45
10
5
71
48
186

Misstand volgens de klokkenluidersregeling
Totaal

2
566

0
607

0
555

0
488

0
414

Bron: inventarisatie.

Tabel 12 Type disciplinaire sancties
Disciplinaire sancties

Ook is een start gemaakt met de implementatie van de Wet normalisering ambtelijke
rechtspositie. De planning is erop gericht dat deze wet per 1 januari 2020 in werking
treedt. Ter voorbereiding op het opstellen van de eerste privaatrechtelijke cao Rijk
zijn onder andere alle rijksbrede rechtspositieregelingen geïnventariseerd op strijdigheid en overlap met het private arbeidsrecht. Het Expertisecentrum Organisatie en
Personeel heeft voor de ondersteuning van P&O-ers het Kennispunt Nieuwe
Rechtspositie Rijksambtenaren ingericht.
Ten slotte is op 1 november 2017 met de bonden een beleidsarme cao Rijk afgesproken waarin een loonsverhoging van 1,4% per 1 januari 2017 is afgesproken.
Hierdoor is koopkrachtbehoud voor de medewerkers bij het Rijk gerealiseerd.
Aanpassing WW

2013

2014

2015

2016

2017

Schriftelijke berisping

73

85

67

66

86

Strafontslag

132

121

105

102

90

Vermindering vakantie

16

34

28

11

7

Financiële afdoening

39

21

23

16

25

Verplaatsing

14

19

7

12

8

Overig

2

4

1

1

4

Totaal

276

284

231

208

220

Bron: inventarisatie.

2.7 Arbeidsvoorwaarden en rechtspositie

H1

H2
H3

H4
H5

• De bovenwettelijke aanvulling op de WW bij het Rijk wordt gewijzigd zodra de
transitievergoeding van toepassing is (planning is gericht op 1 januari 2020).
• Reparatie derde WW-jaar: voor ieder gewerkt jaar wordt een maand uitkering
opgebouwd met een maximum van 38 maanden (waarvan 24 maanden WW en
14 maanden bovenwettelijke aanvulling).
• Vangnet pre-AOW: voor de medewerker die meer dan 10 jaar bij het Rijk heeft
gewerkt en nog maximaal 8 jaar heeft tot aan de AOW-leeftijd wordt de duur
van de uitkering verlengd tot aan de AOW-leeftijd.
• Aanvulling boven maximum dagloon: de uitkering bedraagt in de eerste twee
maanden 75% en daarna 70% van het laatstverdiende salaris.
• De transitievergoeding wordt uitgekeerd bij ontslag. Deze bedraagt momenteel
maximaal € 79.000.

In 2017 zijn met bonden afspraken gemaakt over het structureel voortzetten van het
Van Werk Naar Werk-beleid waarin verbeterpunten uit de praktijk zijn meegenomen.
In combinatie hiermee zijn ook afspraken gemaakt over versobering van de bovenwettelijke aanvulling op de WW (zie kader).

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 31

B1
B2

B3
B4

2.8 Medezeggenschap
Naast de departementale ondernemingsraden, is er de Groepsondernemingsraad
(GOR) Rijk. De GOR Rijk en de bestuurder (de secretaris-generaal van het ministerie
van BZK) bespreken rijksbrede onderwerpen aan de centrale overlegtafel. In 2017
heeft de GOR Rijk over diverse onderwerpen instemming verleend, onder andere
voor de overdracht van personeelsgegevens voor de rijksbrede Mobiliteitskaart,
voor het gebruik van werk e-mailadressen voor uitvoering van onderzoeken via de
Personeelsenquête Rijk en voor de wijziging van de Gedragscode Integriteit Rijk.

2.9 Personele kosten
2.9.1

Salarisbetalingen

De salarisbetalingen aan het rijkspersoneel in dienst van tien ministeries (uitgezonderd het ministerie van Defensie) bedroegen in 2017 ruim € 8,2 miljard. Aan salaris
(de grootste component), vakantie-uitkeringen, eindejaarsuitkeringen en toeslagen
gaf de rijksoverheid 2,1% meer uit dan in 2016. Dit komt voornamelijk door de caoafspraken, die met terugwerkende kracht zijn gaan gelden vanaf 1 januari 2017, en de
compensatie voor de stijgende pensioenpremies. De pensioenlasten voor de werkgever namen toe met 11,9%. Dit is toe te schrijven aan de stijging van de werkgeverspremie ouderdomspensioen/nabestaandenpensioen ABP.
Salarisuitgaven in de categorie ‘overig’ zijn weer gedaald ten opzichte van 2016.
In 2016 zat in deze categorie nog een aanzienlijke post aan stimuleringspremies in
verband met de vertrekregeling bij de Belastingdienst.

32 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

Tabel 13

Salaristabellen in miljoenen euro's
2013

Salaris
Vakantie-uitkering
Eindejaarsuitkering
Toe(s)lagen
Kortingen
Inconveniënten
Overwerk
Jubilea
Reiskosten
Vergoedingen-Schadeloosstellingen
Overig
WG-last pensioen
WG-last SV
WG-last ZVW
Totaal

4.854
390
393
52
-76
109
13
17
118
38
91
893
283
364
7.539

2014

2015

2016

2017

4.900
392
397
52
-78
106
13
20
110
31
97
876
293
362
7.571

5.017
395
405
49
-82
104
13
19
109
28
106
765
322
346
7.596

5.260
412
424
51
-87
103
12
16
101
47
214
793
362
347
8.055

5.370
423
433
52
-90
101
12
17
96
47
154
887
384
348
8.234

Bron: Salarisadministratie.

H1

H2
H3

H4
H5

B1

2.9.2 Beloning

B2

Voor het verstrekken van bijzondere beloningen aan rijksambtenaren is het beleidskader Bijzonder Belonen van toepassing. Een extra beloning kan bestaan uit het
toekennen van een eenmalige of periodieke toeslag of een verhoging van het vaste
salaris. Arbeidsmarktoverwegingen, bijzondere prestaties of bijzondere functiekenmerken kunnen redenen zijn om ambtenaren een toeslag te geven.

B3

Toekenning van toeslagen gebeurt in 2017 voor 72,3% op grond van bijzondere
prestaties, voor 2,8% op basis van bijzondere kenmerken, voor 2,9% op basis van
arbeidsmarktoverwegingen en voor 22% op basis van overige overwegingen. Het
totaal aan eenmalige toeslagen schommelt licht door de tijd en ligt in 2017 weer op
het niveau van 2015.

B4

Het totaal aan periodieke toeslagen is gedaald. Het aantal eenmalige toeslagen ligt
onder de norm van maximaal 25% van de medewerkers in een schaalcategorie.
Tabel 14 Bijzondere beloningen naar toeslag in euro's
Aantal toekenningen
2013
2014
bijzondere beloning
Eenmalige toeslag
Periodieke toeslag
Totaal bijzondere beloning*)
Bedrag bijzondere beloning (x €1.000)
Gemiddeld bedrag per beloonde
medewerker
Gemiddeld bedrag per arbeidsjaar

2015

2016**)

2017

13.922
2.653
16.167
30.063
1.860

12.591
2.716
15.007
28.959
1.930

13.867
2.545
15.807
28.588
1.808

13.198
2.978
15.762
31.453
1.995

13.789
2.309
15.783
29.038
1.842

276

265

261

287

266

* Door samenloop kan het totaal minder zijn dan de som der delen.
** Verdeling Eenmalige en Periodieke toeslag 2016 is met terugwerkende kracht aangepast.
Bron: P-Direkt.

Tabel 15
Schaal

Bijzondere beloningen naar toeslag per schaalcategorie in procenten
% aantal
% aantal
% aantal
% aantal
meer dan één verhoging naast
periodieke
eenmalige
hogere schaal
periodiek
toeslag
toeslag

Schaal 01-05
Schaal 06-10
Schaal 11-14
Schaal 15-19
Totaal

10,6
9,0
13,0
11,8
10,6

2,1
2,1
2,4
10,7
2,4

0,3
0,6
1,0
2,4
0,8

4,9
4,0
4,8
6,2
4,6

2.10 Externe inhuur
De totale uitgaven voor externe inhuur over het jaar 2017 bedroegen € 1.288 miljoen.
Ten opzichte van het jaar 2016 (€ 1.287 miljoen) zijn de uitgaven voor externe inhuur
nagenoeg gelijk gebleven. Bij het ministerie van EZ heeft zich een relatief grote
stijging voorgedaan van de uitgaven voor externe inhuur ten opzichte van 2016 met
€96 miljoen. Het ministerie van EZ heeft deze toename nader toegelicht in het eigen
departementale jaarverslag. De ministeries van OCW, EZ, BZK en IenM komen aanzienlijk boven de uitgavennorm van 10% uit (met respectievelijk 22,6%, 19,6%, 18,1%
en 18,1%). De ministeries van VenJ en VWS komen met 11,5% respectievelijk 11,1% net
boven de 10% uit. De ministeries van Financiën en Buitenlandse Zaken komen met
8,0% en 8,4% iets onder de norm uit. De drie overige ministeries (AZ, Defensie en
SZW ) blijven ruim onder de 10%.
Bijlage 1 bevat een detailoverzicht van de percentages per ministerie. Rijksbreed
maken de uitgaven voor externe inhuur in 2017 10,4% uit van de totale personele
uitgaven. Over 2016 was dit 10,7%. In de departementale jaarverslagen over 2017
hebben de ministeries gerapporteerd hoe vaak en waarom het maximumuurtarief is
overschreden. In bijlage 1 is per ministerie ook het aantal gerapporteerde overschrijdingen van het maximumuurtarief vermeld.

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

Bron: P-Direkt.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 33

Energieverbruik per m2

- 12%

H1

H2
H3
CO2 uitstoot

- 9%

H4
H5

B1

Duurzaamheid
in de
bedrijfsvoering
34 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

256.710 ton

B2

CO2 uitstoot na compensatie

B3
B4

€ 7,4 miljoen
Rijksmarktplaats bespaard

Impact van bestedingen aan productgroepen door het Rijk
Impact van bestedingen aan productgroepen door het Rijk
Deze infographic laat zien welke productgroepen de grootste milieu-voetafdruk hebben. De getoonde productgroepen zijn die productgroepen met de
Deze infographic laat zien welke productgroepen de grootste milieu-voetafdruk hebben.
meeste impact en waar het Rijk zelf invloed kan uitoefenen op de grootte van
De getoonde productgroepen zijn die productgroepen met de meeste impact en waar het Rijk
de milieu-impact. Vier onderdelen zijn niet in de infograhic meegenomen:
zelf invloed kan uitoefenen op de grootte van de milieu-impact. Vier onderdelen zijn niet in de
GWW, energiegebruik bij datacenters, dienstreizen en woon-werkverkeer.
infographic meegenomen: Grond-, Weg- en Waterbouw (GWW), energiegebruik bij datacenNaar verwachting kunnen deze onderdelen wel een grote milieu-afdruk
ters, dienstreizen en woon-werkverkeer. Naar verwachting kunnen deze onderdelen wel een
hebben, maar er is momenteel geen inzicht in de exacte uitgave of omvang
grote milieu-afdruk hebben, maar er is momenteel geen inzicht in de exacte uitgave of omvang
van deze onderdelen.
van deze onderdelen.

Duurzaamheid van de rijksbedrijfsvoering staat al een aantal jaren in de belangstelling. Voor verschillende beleidsthema’s geldt dat van de overheid verwacht wordt dat
zij het goede voorbeeld geeft en zelf bijdraagt aan de maatschappelijke doelstellingen
van het kabinet. Met de ambitieuze klimaatdoelstellingen van het nieuwe kabinet is
dit belang verder toegenomen. Zo staat in het regeerakkoord expliciet benoemd dat
de overheid haar inkoopkracht beter gaat benutten voor het versnellen van duurzame
transities, voor het inschakelen van kwetsbare groepen en om innovatief in te kopen.

Indicatie
milieu-voetafdruk

In dit hoofdstuk zijn de doelstellingen, inspanningen en prestaties wat betreft
duurzaamheid in de bedrijfsvoering uitgewerkt. De resultaten van de participatiewet
en quotumregeling zijn uitgewerkt in hoofdstuk 2.

Indicatie zichtbaarheid
en voorbeeldfunctie

Energie

Bouw &
onderhoud

Datacenter- &
ICT-hardware

Dienstauto’s

3.1

Doelstellingen

Bedrijfskleding

H2
H3

H4
H5

Het Rijk werkt aan een duurzame bedrijfsvoering: een efficiënte en effectieve bedrijfsvoering waarbij sprake is van een evenwicht tussen ecologische, sociale en economische
belangen. Zo beperken we negatieve gevolgen voor mens en milieu, genereren we
positieve impact en is het Rijk is een voorbeeld in het toepassen van het duurzaamheidsbeleid waar het kabinet voor staat. Om het resultaat te vergroten, richten we
onze inspanningen met name op de sectoren en productgroepen waar we de meeste
impact kunnen behalen.

Catering

Kantoorinrichting

H1

Er is daarom een quickscan uitgevoerd naar de meest impactvolle thema’s en
productgroepen voor de bedrijfsvoering van het Rijk. Deze thema’s en productgroepen zijn beoordeeld op de uitgaven en invloed van het Rijk, de voetafdruk en
voorbeeldfunctie en zichtbaarheid. Door onze inspanningen te richten op deze
impactvolle productgroepen zijn we beter in staat om onze duurzaamheidsdoelen
te realiseren. De doelstellingen van het Rijk zijn:

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 35

B1
B2

B3
B4

stellingen rijksbedrijfsvoering

Energie en Klimaat
• Een klimaatneutrale bedrijfsvoering in 2030.
• 	Een bijdrage leveren aan de landelijke doelstelling van het aandeel hernieuwbare energie: 14% in 2020, 16% in 2023, 27% in 2030 en 100%
in 2050.
•
	
Een bijdrage leveren aan de landelijke doelstelling van minimaal
Duurzaamheidsdoelstellingen rijksbedrijfsvoering
20% CO2-reductie in 2020 en 40% in 2030 ten opzichte van 1990.
• Inkoop groene stroom en CO2-compensatie gasverbruik en mobiliteit.

Gebouwen6

• 	Gemiddeld 2% energiebesparing per jaar voor de rijksgebouwen,
oplopend tot 25% besparing in 2020 ten opzichte van 2008.
• 	In 2023 beschikken kantoorgebouwen minimaal over energielabel C,
de rijksoverheid streeft naar label B voor haar eigen kantoorgebouwen.
• 	In 2030 is het energieverbruik van het rijksvastgoed gehalveerd ten
opzichte van 2008.
dsdoelstellingen rijksbedrijfsvoering
• 	In 2030 beschikt de gehele voorraad van het rijksvastgoed over
gemiddeld label A.

ingen rijksbedrijfsvoering

Kantoorfaciliteiten en diensten
• In 2020 zijn zes bedrijfsvoeringcategorieën circulair ingericht.
• 	In 2020 is de hoeveelheid restafval van de rijksoverheid gehalveerd ten
opzichte van 2012.

Transport en vervoer
• 	In 2020 bestaat minimaal 20% van het rijkswagenpark uit elektrische
auto’s.
• 	Dienstauto’s voldoen ten minste aan Euronorm 6 en hebben een lage
uitstoot. Voor transportdiensten geldt minimaal Euronorm 5.

6 De rapportage over de energiebesparingsdoelen heeft betrekking op alle rijksgebouwen, exclusief de militaire
complexen. De rapportage over de labels heeft betrekking op de Rijkskantoren.

36 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

Automatisering en telecommunicatie
• 	Alle hardware, netwerken, telefoniediensten, telefoonapparatuur en
reproductieapparatuur voldoen aan de meest recente Energy Star-eisen.
• 	De meest energie-efficiënte hardware, netwerken, telefoniediensten en
telefoonapparatuur worden ingekocht.
• 	Een jaar gewogen Datacenter infrastructure Efficiency (DCiE) van minimaal
50%.

Mensen

H1

H2

•	Quotumregeling vanaf 2018: het Rijk moet vanaf januari 2018 aan de
quotumregeling voldoen. In 2018 geldt voor elke individuele overheidswerkgever dat 1,93% van het personeelsbestand uit arbeidsgehandicapten
moet bestaan.

H4

Maatschappelijk verantwoord inkopen

H5

• 	Toepassing social return bij alle passende aanbestedingen van ‘werken’ en
‘diensten’ met een loonsom van ten minste € 250.000,- (excl. btw) en een
looptijd van tenminste zes maanden.
• 	Toepassing Internationale Sociale Voorwaarden bij aanbestedingen boven
de Europese drempels in de risicovolle categorieën.
• 	Bij alle aanbestedingen in 45 milieurelevante productgroepen minimum
milieueisen toepassen.
• 	Het in 2020 bij 50% van de 45 milieurelevante productgroepen toepassen
van prestatie belonende gunningscriteria of een hogere minimumeis dan
het basisniveau.
• 	Bij alle aanbestedingen die lopen via het categoriemanagement wordt de
gunning niet alleen op prijs en kwaliteit gebaseerd, maar ook op
duurzaamheidsaspecten.
• 	Het voorkomen van verspilling door mede in te kopen op basis van levensduurkosten en toepassing van waardedrijvers.
• In 2020 10% circulair inkopen bij de relevante productgroepen.

H3

B1
B2

B3
B4

Het Programma Versnelling duurzame bedrijfsvoering
Dit programma werkt aan het verduurzamen van de bedrijfsvoering door het
opschalen en versnellen van de duurzame initiatieven binnen de rijksbedrijfsvoering. Het interdepartementale programmateam (BZK, IenM, EZ) legt de
connectie tussen de beleidsdirecties bij verschillende departementen en de
uitvoeringsorganisaties van het Rijk, ondersteunt projecten inhoudelijk en
financieel en stimuleert innovaties. Ook verbindt het programma collega’s
binnen de bedrijfsvoering en zorgt voor kennisuitwisseling via netwerkbijeenkomsten en de LinkedIn-groep Duurzame bedrijfsvoering Rijksoverheid.

Figuur 7

CO2-uitstoot Rijk in tonnen

600.000

H1

500.000
Elektriciteit

400.000
300.000

H2
H3

Gas

200.000

H4

100.000

3.2 Prestaties

0

Vervoer/mobiliteit
2016

2017

H5

B1

Deze paragraaf beschrijft de prestaties op de impactvolle categorieën.
Bron: inventarisatie.

B2

3.2.1 Energie en klimaat
De rijksoverheid is op weg naar een klimaatneutrale bedrijfsvoering in 2030. Een bedrijfsvoering is klimaatneutraal als alle activiteiten per saldo geen negatieve impact hebben
op het klimaat en dus niet bijdragen aan de klimaatverandering. Dit realiseert het Rijk in
de eerste plaats door de CO2-emissies zoveel mogelijk te beperken. De bruto CO2-uitstoot
in 2017 bedraagt 518.000 ton. Dit is een reductie van bijna 9% ten opzichte van 2016.
Een vergelijking van de totale uitstoot ten opzichte van eerdere jaren is niet meer mogelijk omdat de berekening sinds 2016 is aangevuld met de gegevens van het openbaar
vervoer en de vliegreizen. De CO2-uitstoot wordt veroorzaakt door het gebruik van elektriciteit, gas en vervoer. De daling van de uitstoot is voornamelijk het gevolg van energiebesparing in de gebouwen. In de volgende paragraaf is dit uitgebreider toegelicht.

Naast het beperken van de uitstoot brengen we onze emissies terug door over te
schakelen op hernieuwbare energiebronnen en door de resterende emissies te
compenseren. Daardoor bedroeg de netto CO2-uitstoot in 2017 256.710 ton.
Het elektriciteitsverbruik wordt vergroend door het inkopen van certificaten7
van Nederlandse en Europese wind. In de nettoresultaten tellen we alleen de CO2reductie van de Nederlandse certificaten mee. Voor de buitenlandse certificaten
geldt namelijk dat het land van herkomst de CO2-reductie al rapporteert. Op lange
termijn stappen we volledig over op Nederlandse energie, zoveel mogelijk opgewekt

7 Dit zijn certificaten, ook wel Garanties van Oorsprong genoemd, die aantonen dat een hoeveelheid elektriciteit gelijk aan
het gebruik duurzaam is opgewekt.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 37

B3
B4

op rijksgronden. Het kopen van certificaten heeft een beperkt positief effect op de
investeringen in hernieuwbare energie. Door op rijksgronden zelf nieuwe opwekcapaciteit te initiëren, leveren we een grotere bijdrage aan de hernieuwbare energie
doelstellingen. Ook voorkomen we dat we de markt verstoren door schaars aanbod
op te kopen.
Bruto en netto CO2-uitstoot Rijk

9% gedaald
t.o.v vorig jaar

518.000 ton

We berekenen de volgende emissies:
•	
Directe emissies: Dit zijn de emissies die direct worden uitgestoten door bronnen
die beheerd worden door de organisatie. Denk bijvoorbeeld aan de uitstoot
van dienstauto’s of gasverbruik om gebouwen te verwarmen. Ook het zakelijk
vervoer en de emissies van woon-werkverkeer met openbaar vervoer scharen
we hieronder.
•	
Indirecte energie emissies: Dit zijn de emissies die vrijkomen bij het opwekken van
de elektriciteit en het gas dat de organisatie gebruikt.
Op dit moment is het onmogelijk om de overige indirecte emissies volledig in kaart te
brengen. Dit zijn emissies die het gevolg zijn van activiteiten van andere partijen
in de keten, zoals de uitstoot die vrijkomt bij de productie van de ingekochte
producten en diensten. Wel levert de rijksbedrijfsvoering een zo groot mogelijke
bijdrage aan de reductie van emissies in de keten, onder andere door maatschappelijk verantwoord inkopen (zie paragraaf 3.2.6).

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

256.710 ton
De emissies van het gasverbruik en het zakelijk vliegverkeer worden gecompenseerd
met Golden Standard VER-certificaten. Dit zijn certificaten die bijdragen aan projecten waarbij naast CO2-impact ook sociaal, economisch en ecologische effecten
worden bereikt.

38 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

Werkwijze CO2-voetafdruk

Bedrijfsvoering met impact: Aanbesteding duurzame elektriciteit
In 2017 is het contract getekend voor het leveren van elektriciteit en bijbehorende
certificaten voor de periode 2018 -2022. Een derde deel van de stroom komt van
Nederlandse wind- of zonne-energie, het overige deel uit een aantal Europese
landen. De inkoop van Nederlandse duurzame energie levert een besparing van
160.000 ton CO2 op. Dat staat gelijk aan het jaarlijkse elektriciteitsgebruik van
ruim 110.000 huishoudens. Op de langere termijn wil de rijksoverheid alleen
duurzame elektriciteit inkopen die in Nederland zelf duurzaam is opgewekt,
zoveel mogelijk op rijksgrond. De eerstkomende jaren is dit nog niet haalbaar,
daarom is er gekozen voor een overgangsperiode.

B3
B4

3.2.2 Gebouwen

Figuur 8

Het energieverbruik en de CO2-uitstoot van de rijksbedrijfsvoering worden voor een
belangrijk deel bepaald door het gebruik van elektriciteit en verwarming van de
kantoorgebouwen. Dit energieverbruik wordt zoveel mogelijk beperkt. Voorbeelden
van energiebesparende maatregelen zijn:

7.000

•	kantoren efficiënter gebruiken zodat er minder vierkante meter nodig is en
kantoren afgestoten kunnen worden;
• gebruik van ledverlichting in kantoren;
• optimaliseren van klimaatinstallaties;
•	gebruik van hernieuwbare warmte (door gebruik warmte-koude-opslaginstallaties
met de bodem als bron en warmtepompen met de buitenlucht als bron);
• verbetering van de isolatie van rijksgebouwen.
De doelstelling om 2% energiebesparing per jaar te realiseren wordt met deze maatregelen behaald. Het totaalverbruik (van elektriciteit en gas) is in 2017 met 12%
gedaald ten opzichte van 2016. Over de periode 2008-2017 is circa 40% energie
bespaard; gemiddeld is dat 5% per jaar. Het energieverbruik per m² bruto vloeroppervlak (BVO) voor 2017 is met 12% gedaald ten opzichte van 2016. Over de gehele
periode 2008-2017 is per m² circa 33% energie bespaard; dit is gemiddeld 4% per jaar.
Door een compactere kantoorhuisvesting en het afstoten van panden wordt meer
bespaard op het totaalverbruik dan de besparing per m2 BVO.

Ontwikkeling totaalverbruik in terajoules

Elektriciteitsverbruik TJ

6.000

H1

5.000
Gasverbruik TJ
4.000
Energieverbruik TJ

3.000
2.000

H2
H3

Streven TJ
1.000
0

H4
2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

Bron: inventarisatie.

H5

B1
B2

B3
B4

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 39

Figuur 9

Energieverbruik per m2 bruto vloeroppervlak in megajoules

Bedrijfsvoering met impact: EnergieRijk Den Haag

900,0
Elektriciteitsverbruik
MJ/m 2

800,0
700,0
600,0

Energieverbruik
MJ/m 2

500,0
400,0
300,0
200,0
100,0
0

De rijksoverheid werkt samen met de gemeente Den Haag aan een duurzame
energievoorziening voor een groot aantal overheidskantoren in het centrumgebied van Den Haag. Die gebouwen verbruiken samen bijna evenveel elektriciteit
als 30.000 huishoudens en ongeveer evenveel warmte als 5.000 huishoudens.
De gebouwen zijn nu aangewezen op centrale energievoorzieningen die vooral
fossiele brandstoffen gebruiken. Volgens het Klimaatakkoord moet al het (rijks)
vastgoed uiterlijk 2050 beschikken over een klimaatneutrale energievoorziening.
Den Haag en het Rijksvastgoedbedrijf lopen vooruit op deze doelstelling en
willen deze overheidsgebouwen in het centrumgebied van Den Haag al vanaf
2040 voorzien van een fossielvrije energievoorziening.

2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

Bron: inventarisatie.

De energiezuinigheid van gebouwen kan worden bepaald met twee methoden: de
Energie-Index (EI) en het Energielabel (A-G) De Energie-Index is een instrument
waarmee de energieprestatie van een gebouw kan worden berekend. De gemiddelde
EI waarde voor rijksgebouwen ligt op 1,42. Het gemiddelde energielabel komt op
label D. Het Rijk verwacht de gestelde labeldoelen te halen. Het energieverbruik ten
opzichte van 2015 is flink gedaald en allerlei acties zijn in gang gezet. Dit betreft
portefeuille-ontwikkeling, uitvoeren van energiebesparende maatregelen en het
aanvragen van nieuwe labels voor de gemuteerde voorraad. Het Rijk verwacht door
deze acties volgend jaar een actueler beeld te kunnen schetsen van het energieverbruik.

40 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

H1

H2
H3

H4
H5

3.2.3 Kantoorfaciliteiten en diensten
Naast de energieprestaties wordt de duurzaamheid van de rijksbedrijfsvoering
bepaald door de mate waarin de faciliteiten en dienstverlening voor de rijksbedrijfsvoering duurzaam zijn georganiseerd. Daarbinnen is er toenemende aandacht voor
een circulaire bedrijfsvoering. Doelstelling van het Rijk is dat in 2020 zes van de
inkoopcategorieën circulair zijn. Op dit moment zijn er circulaire projecten in de
categorieën meubilair, bedrijfskleding, papier en drukwerk, ICT-hardware, afval en
grondstoffenmanagement, catering en gebouwen.
In de categorie kantoormeubilair is het doel om zo weinig mogelijk nieuwe kantoorinrichting te kopen en zo veel mogelijk gebruik te maken van bestaand en refurbished
meubilair. Met de Rijksmarktplaats voor kantoormeubilair werd in 2017 bijna
€ 7,5 miljoen bespaard, doordat ministeries gebruikmaken van elkaars meubilair.
Daarmee werd meer dan 323 ton CO2 bespaard. In 2017 werd ook het contract getekend voor het creëren van 100.000 circulaire werkplekken binnen het Rijk.

B1
B2

B3
B4

Bovendien leidt het recyclen van de katoenvezel tot 80% reductie ten opzichte van
het toepassen van virgin PET/katoen8.

Figuur 10 Besparingen door Rijksmarktplaats
10

Bedrijfsvoering met impact: ICT-apparatuur krijgt een tweede leven

9
8,77

8
7

7,91

7,43
6,44

6
5

5,48

4
3
2
1
0

2013

2014

2015

2016

Waar voorheen alle overtollige ICT-apparatuur van de rijksoverheid werd
vernietigd vanwege dataveiligheid, wordt nu hard gewerkt om deze 30.000
apparaten per jaar een tweede leven te geven. In de afgelopen twee jaar is met
verschillende pilots geëxperimenteerd om de levensduur van de overtollige
apparaten te verlengen op een slimme en verantwoorde manier. In december 2017
meldde minister Ollongren (BZK) dat de proefperiode doorloopt tot in ieder geval
juni 2018. Zo gaat het Rijk efficiënter om met grondstoffen en geeft het invulling
aan de doelen uit het nationale grondstoffenakkoord, gericht op het circulair
maken van onze economie.

H1

H2
H3

H4
H5

2017

Bron: inventarisatie.

In de categorie bedrijfskleding worden, door een circulair ingericht bedrijfsvoeringproces, afdankings- en verbrandingskosten uitgespaard van circa € 500.000 per jaar.
Ook wordt werkgelegenheid gecreëerd via een sociale werkplaats waar kleding wordt
gesorteerd en is de milieubelasting afgenomen. Het inrichten van de retourstroom en
het aanbieden van niet meer bruikbare kleding voor recycling tot bijvoorbeeld dekens
leidt tot een reductie van 8.410 ton CO2. Dat staat gelijk aan het jaarlijkse stroomverbruik van circa 2.100 huishoudens.

Het Rijk heeft geen inzicht of het doel om in 2020 de hoeveelheid restafval van de
rijksoverheid te halveren ten opzichte van 2012 gerealiseerd wordt. Voor de jaarrapportage over 2018 wordt daarom gewerkt aan een bijgestelde methode die inzicht
geeft in de verhouding restafval ten opzichte van het totale afval. Doelstelling zal zijn
om de hoeveelheid restafval zo klein mogelijk te maken en in het afval alleen maar
stromen over te houden die geschikt zijn voor hergebruik.
Daarmee wordt aansluiting gezocht op het circulaire economiebeleid van het kabinet.

8 Dit resultaat geldt alleen als het product ook daadwerkelijk wordt hergebruikt. Als producten in opslag blijven liggen dan
is de CO2-emissiereductie nul. Het resultaat is op basis van 79% van de ingeleverde producten. Er kan niet worden
geëxtrapoleerd naar 100% van de producten, omdat de gewichten van die producten niet bekend zijn. Extrapolatie zou
een enorme onzekerheid opleveren. Niet alle productiestappen van de producten zijn inbegrepen (transport, assemblage).
Dit levert een onderschatting op van de CO2-emissiereductie.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 41

B1
B2

B3
B4

De toekomst is circulair
De rijksoverheid werkt samen met het bedrijfsleven en maatschappelijke
partners aan een circulair Nederland in 2050. In deze circulaire economie bestaat
geen afval en worden grondstoffen steeds opnieuw gebruikt. Ook in de bedrijfsvoering geeft de rijksbedrijfsvoering het goede voorbeeld. Een circulaire
bedrijfsvoering gaat verspilling tegen en zorgt voor besparing van kosten.
Daarbij wordt onder andere gekeken naar de volgende kansen:
•	Slimme, duurzame ontwerpen van objecten en producten, die kunnen worden
hergebruikt in een volgende levenscyclus, bijvoorbeeld door demontabele
producten of onderdelen toe te passen.
• Toepassen van duurzame en herbruikbare grondstoffen.
•	Slim onderhoud door te sturen op een zo optimaal mogelijke levensduur en
maximaal hergebruik van producten, onderdelen en materialen.

Figuur 11

CO2 Uitstoot transport en vervoer

200.000

H1
150.000

Vliegen

H2
100.000

H3
Openbaar vervoer

50.000

0

H4

2016

2017

Autoverkeer
zakelijk

Bron: inventarisatie.

3.2.4 Transport en vervoer
De CO2-uitstoot als gevolg van transport en vervoer is nagenoeg gelijk aan 2016. Het
Rijk compenseert de uitstoot van vliegverkeer, maar het lukt nog niet om de uitstoot
zelf terug te dringen. Daarnaast valt op dat de uitrol van elektrische voertuigen
achterblijft bij de ambitie om in 2020 20% zero-emissievoertuigen te hebben. De
uitrol van elektrische voertuigen lijkt de komende jaren echter een vlucht te nemen.

42 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

In december 2017 heeft Rijkswaterstaat honderd oude dieselpersonenauto’s omgewisseld voor elektrische voertuigen. Het in gebruik nemen van de elektrische auto’s is
onderdeel van een rijksbrede aanbesteding. Rijkswaterstaat is de eerste organisatie
die een fors deel van haar wagenpark elektrificeert, maar meerdere rijksonderdelen
zijn hier nu ook mee bezig. Ook zijn meer laadpalen geplaatst bij diverse rijkswaterstaatkantoren en wordt een aanbesteding voorbereid om in één keer bij minimaal
4% van de parkeerplekken van rijkskantoren laadpalen te plaatsen.

H5

B1
B2

B3
B4

3.2.5

Automatisering en telecommunicatie

3.2.6 Maatschappelijk verantwoord inkopen

Het Rijk wil de ICT aanzienlijk verduurzamen door de migratie van circa zestig lokale
datacenters naar vier overheidsdatacenters (ODC’s). In december 2017 waren 41
rijksdatacenters reeds gemigreerd naar een van deze vier overheidsdatacenters.
Dit leidt tot:
• minder gebouwen en minder apparatuur;
• een halvering van het energieverbruik van 235.000 MWh naar 128.000 MWh;.
•	toepassing van de nieuwste datacenterconcepten: hergebruik overtollige warmte,
thermische koeling tot 26 graden en daarna actieve koeling met watergordijn;
•	toepassing slimmere programmatuur (minder regels code, minder capaciteitsbeslag), hergebruik data (minder opslag).

Maatschappelijk verantwoord inkopen (MVI) is een onderwerp dat op veel belangstelling kan rekenen van politiek, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties.
Het draagt bij aan de realisatie van de duurzame ambities van het kabinet en de
rijksbedrijfsvoering.

De doelstelling voor de energie-efficiency van de datacenters wordt behaald. De
energie-efficiency wordt gemeten met de Datacenter infrastructure Efficiency (DCiE).
Deze energie-efficiencymaat kijkt naar de verhouding tussen het energieverbruik van
de ICT-apparatuur en het totale energieverbruik van een datacenter, bijvoorbeeld
koeling en verlichting. De vier overheidsdatacenters scoren beter dan de minimale
norm van een jaargewogen DCiE van 50%. ODC Haaglanden scoort relatief laag.
Begin 2017 lagen de waarden nog onder de 45%, maar eind 2017 boven 60%.
De verwachting is dat de waardes zich in 2018 verder verbeteren.

In de eerste plaats heeft de rijksoverheid in oktober 2017 het Actieplan Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gepubliceerd. Het actieplan beschrijft hoe beleidsdoelen
van de rijksorganisatie zijn doorvertaald naar doelstellingen en acties voor de
toepassing van MVI. Het actieplan is een vervolgactie op het ondertekenen van het
Manifest Maatschappelijk Verantwoord Inkopen 2016-2020. De aangepaste MVIdoelstellingen staan in paragraaf 3.1.

Tabel 16
ODC

uitstoot ODC’s in procenten
DCiE waarde in %

ODC RWS-DJI

81

ODC Belastingdienst

66

ODC Haaglanden

53

ODC Noord

80

MVI ontwikkelt zich van een op inspanning gericht instrument naar een instrument
dat is gericht op impact en effect. Daaraan werken we door de kaders te richten op de
meest impactvolle productgroepen en door meer inzicht te geven in de gerealiseerde
effecten zoals opgenomen in de voorgaande paragrafen. In 2017 zijn een aantal
belangrijke stappen gezet om de focus op duurzame effecten te versterken.

In maart zijn de criteriadocumenten voor maatschappelijk verantwoord inkopen
geactualiseerd. Deze documenten bieden inkopers informatie over hoe zij duurzaamheid kunnen integreren in het inkoopproces voor 45 productgroepen (aandachtspunten, minimumeisen, gunningcriteria en contractbepalingen). Om het inkopen met
ambitie te faciliteren is eind 2017 een opdracht gestart om bij de volgende actualisatie
de criteria in te delen volgens drie ambitieniveaus: een ondergrens, een middenniveau
en een hoge ambitie. Ook worden de circulaire criteria uitgebreid.

Bron: inventarisatie.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 43

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

In 2017 is een aangepast inkoopkader voor Internationale Sociale Voorwaarden
vastgesteld. In de nieuwe werkwijze is een risicoanalyse en due dilligence (een
risicoanalyse en het formuleren van verbetermaatregelen) voor tien risicovolle
productgroepen verplicht. Zo wordt continu inzicht geboden in de eventuele risico’s
op arbeids- en mensenrechtenschendingen die in de internationale keten voorkomen. Verder is in 2017 ook het aangepaste inkoopkader voor social return vastgesteld, dat op 1 januari 2018 is ingegaan. In de nieuwe werkwijze wordt per categorie
gekozen voor een geschikte toepassingsvariant. Ook biedt deze werkwijze meer
ruimte voor maatwerk. Door social return te beleggen op het niveau van categoriemanagement zijn er meer mogelijkheden om sociale impact te creëren.

Toepassing MVI
Hieronder geven we voor 3809 aanbestedingen inzicht in de mate waarin de door het
Rijk vastgestelde kaders zijn toegepast. Dit geeft echter geen inzicht in de gerealiseerde effecten. Een hoger toepassingspercentage hoeft niet tot een groter effect te
leiden. Denk aan een situatie waarbij in 99% van de gevallen de kaders zijn toegepast, maar het in het ene geval waarbij dit niet gedaan is ging om een grote energieaanbesteding. Omgekeerd kan bij een lager toepassingspercentage sprake zijn van
een groter effect. Voor 5 projecten hebben we het CO2-effect van de indirecte
emissies laten berekenen. Dit zijn emissies die het gevolg zijn van activiteiten van
andere partijen in de keten, zoals de uitstoot die vrijkomt bij de productie van de
ingekochte producten en diensten. In de toekomstige jaarrapportages willen we het
inzicht in de effecten verder verbeteren.

9 De aanbestedingen van RWS voor de infrastructurele werken zijn hierin niet opgenomen. Dit geldt tevens voor defensie
aanbestedingen voor operationeel materieel.

44 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

Milieuvriendelijk inkopen
Het Rijk heeft als doel om bij alle aanbestedingen in 45 milieurelevante productgroepen minimum milieueisen toe te passen. 38 van de 380 aanbestedingen
betroffen een relevante productgroep. Bij 84% van deze aanbestedingen zijn de
minimumeisen toegepast en bij 55% van deze aanbesteding ­was duurzaamheid ook
opgenomen in de gunningscriteria.

H1

Social return

H2

Het doel is om bij alle passende aanbestedingen van ‘werken’ en ‘diensten’ met een
loonsom van ten minste € 250.000,- (excl. btw) en een looptijd van ten minste zes
maanden social return toe te passen. Voor 98 van de 380 aanbestedingen was het
social return kader van toepassing. Bij 68 (69%) van deze aanbestedingen is social
return ook toegepast, in 23 gevallen is gemotiveerd afgeweken en in zeven gevallen
is de reden van afwijken onbekend. Het kader biedt ruimte om af te wijken als er
bijvoorbeeld geen geschikte kandidaten zijn voor de aard van het werk of als er
sprake is van disproportionele inspanning en kosten.

Internationale Sociale Voorwaarden
De Internationale Sociale Voorwaarden (ISV) zijn bij 223 aanbestedingen toegepast.
Dat staat gelijk aan 62% van het totaal. Voor de ISV geldt echter dat het kader in de
loop van het jaar is aangepast. Voor deze wijziging werden de ISV via drie zogenaamde regimekeuzes bij alle aanbestedingen toegepast. Op basis van een evaluatie
die Berenschot heeft uitgevoerd, is echter besloten om de ISV te richten op de tien
meest risicovolle productgroepen. Daarbij wordt de leverancier standaard gevraagd
om een due dilligence uit te voeren. De toekomstige monitoring wordt daarop
aangepast.

H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

Bedrijfsvoering met impact: proeftuinen social return
In november zijn twaalf ‘proeftuinen social return’ gelanceerd om mensen met
een afstand tot de arbeidsmarkt aan het werk te helpen. Bijzonder aan dit traject
is dat er in afstemming met leveranciers verkend is hoe maatschappelijke impact
het beste gecreëerd kan worden. In de twaalf maatwerkoplossingen krijgt social
return op innovatieve wijze invulling. Ten minste veertig kandidaten met een
afstand tot de arbeidsmarkt worden aan het werk geholpen. De proeftuinen laten
zien hoe we de maatschappelijke opdracht van de rijksoverheid en het inkoopbeleid met elkaar kunnen verbinden.

Maatregelen
van het Rijk
Rijksmarktplaats

Retourstroom
bedrijfskleding

Afgedankte
kleding recyclen

Gerecycled katoen

Duurzame lunches

CO2-reductie
in tonnen
per jaar

323

1.975

1.081

25

6,6

Huishoudens
1 jaar lang van
stroom voorzien

223

1.362

746

17

4,6

Vluchten
naar Parijs

2.261

13.825

7.567

175

46,2

Toelichting

Aanschaf van meubilair via Rijksmarktplaats in plaats van nieuw meubilair,
besparing berekend op basis van de
minimale wint in 2017 door 10
ministeries.
Inzameling, sortering en hergebruik van
gebruikte bedrijfskleding en uitrusting,
in plaats van aanschaf van nieuwe
producten. Besparing gerealiseerd in
2016 door het ministerie van Defensie.
Inzet afgedankte kleding voor dekens
in plaats van aanschaf nieuwe dekens.
Besparing gerealiseerd in 2016 door het
ministerie van Defensie.
Inkoop van handdoeken, washandjes
en overalls met gerecycled katoen.
Besparing gerealiseerd in 2016 door
het ministerie van Defensie.
Besparing gerealiseerd van januari tot
juni 2017 op twee locaties. Het gaat om
een klein deel van alle bestelde
vergaderlunches.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 45

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

2.838.114
Totaal aantal bruto vierkante
meters vloeroppervlak
kantoorruimte

H1

H2

24,8 m2

H3

Gemiddeld vloeroppervlak
per kantoorwerkplek

H4
H5

B1

Rijkshuisvesting
en inkoop

58%

B2

Percentage inkoopuitgaven
bij het MKB

B3
B4

95,8%
Betaaltermijn binnen
30 dagen

4.1 Inleiding

4.2.1 Masterplannen

In de komende jaren werkt de overheid verder aan een flexibele rijksdienst. De
ambitie daarbij is dat de kwaliteit van de werkomgeving toeneemt. Daarbij hoort
speciale aandacht voor ICT, het stroomlijnen van de dienstverlening en de verduurzaming van de bedrijfsvoering. Dit heeft uiteraard zijn weerslag op de rijkshuisvesting.

In 2011 stelde de ministerraad het rijkskantorenlocatiebeleid vast. Als uitwerking
van dit beleid zijn voor Den Haag en voor alle twaalf provincies masterplannen voor
de rijkskantoorhuisvesting opgesteld. In de masterplannen wordt de geprognosticeerde huisvestingsvraag van departementen en rijksdiensten in de komende vijf jaar
gematcht met de vastgoedportefeuille van het Rijksvastgoedbedrijf. Binnen het
ministerie van BZK zijn het Directoraat-Generaal Overheidsorganisatie en het
Rijksvastgoedbedrijf gezamenlijk verantwoordelijk voor effectieve en efficiënte
rijkskantoorhuisvesting.

Ook in 2017 was het streven om de rijkskantoorhuisvesting zoveel mogelijk te concentreren in gebouwen die voor langere tijd huisvesting bieden aan verschillende rijkspartijen. In de rijksbreed vastgestelde kaders is vastgelegd dat een rijkskantoor flexibel
moet zijn (verschillende soorten werkplekken kunnen bieden); dat medewerkers er op
een veilige en comfortabele manier moeten kunnen werken; en dat het gebouw de
mogelijkheid moet bieden om meerdere diensten tegelijkertijd te huisvesten, zodat
voorzieningen kunnen worden gedeeld.

H1

H2
H3

H4

Rijkskantorenlocaties Nederland

H5

B1

Professioneel en maatschappelijk verantwoord inkopen (MVI) is de doelstelling van
de inkooporganisatie van het Rijk. Met name door met elkaar samen te werken en te
specialiseren kunnen de inkooporganisaties van het Rijk de gestelde doelen halen.

B2

B3

4.2 Huisvesting en faciliteiten

B4

In de hierna volgende paragrafen wordt vooral ingegaan op het rijkshuisvestingsstelsel
voor kantoren. Dit stelsel is sinds 1 januari 2016 van kracht. Daarnaast geldt sinds 1
januari 2017 het rijkshuisvestingsstelsel voor specialties. Een specialty is een rijksgebouw waarvan de hoofdfunctie niet een kantoorfunctie is, als gevolg van speciale
eisen vanuit het primair proces. Bijvoorbeeld een gevangenis of een laboratorium.
Of het is een kantoorgebouw dat geen gedeelde huisvesting kan bieden voor organisaties die geen deel uitmaken van het betreffende primair proces. Redenen hiervoor
kunnen zijn de dwingende eisen die de gebruiker stelt aan de locatiekeuze, de kwaliteit
van huisvesting of de mate waarin werkzaamheden afgeschermd kunnen worden.
Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 47

In 2017 is er ook op ingezet om het gevoel van gezamenlijk belang en collectieve
verantwoordelijkheid bij de departementen voor de goede werking van het rijkshuisvestingsstelsel voor kantoren te versterken. Ook het proces rondom de masterplannen was hier onderdeel van. Dit gebeurde onder meer door actieve communicatie met gebruikers over de uitgangspunten en mogelijkheden van het stelsel.
In 2011 is het eerste masterplan, voor Den Haag, uitgebracht. Vervolgens werden in
2013 voor de twaalf provincies masterplannen vastgesteld. In 2015 zijn de dertien
masterplannen herzien (dezelfde systematiek, maar met een nieuwe huisvestingsvraag bij departementen).
De vraag naar rijkshuisvesting is voortdurend in beweging. Het is daarom nodig om
de masterplannen periodiek te actualiseren. Dit gebeurt op basis van voortschrijdend
inzicht over kantoorhuisvesting en om allerlei ontwikkelingen binnen de rijksdienst te
accommoderen (verhuizingen van organisatieonderdelen, mutaties in de vastgoedportefeuille en dergelijke). Daarnaast worden periodiek bestaande beleidskaders ten
aanzien van de huisvesting aangescherpt en er worden nieuwe kaders ontwikkeld.

Actualisatie masterplannen in 2017
In de eerste helft van 2017 zijn de masterplannen geactualiseerd. Daarbij zijn voor alle
dertien masterplannen de verhuisbewegingen en mutaties in de vastgoedportefeuille
tot en met 31 december 2016 verwerkt. De actualisatie is bewust beperkt tot de lichte
procedure. Het was namelijk in de eerste helft van 2017 niet duidelijk welke wijzigingen het nieuwe regeerakkoord de komende jaren zou brengen. Overigens vergt
een actualisatie van alle dertien masterplannen via de lichte procedure nog altijd een
forse tijdsbesteding.
Bij deze lichte procedure worden alle mutaties in de huisvestingsbehoefte en de vastgoedportefeuille aan de hand van door departementen ingediende Verzoeken tot
Wijziging (VtW’s) verwerkt.

48 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

Per brief van 6 juli 2017 is de Tweede Kamer geïnformeerd over de geactualiseerde
masterplannen. Daarbij is ook aangekondigd dat in de loop van 2018 de masterplannen opnieuw worden geactualiseerd, deze keer via de zware procedure. De zware
procedure omvat een omvangrijke actualisatie, waarbij een gedetailleerde uitvraag
bij departementen plaatsvindt naar de voorziene huisvestingsbehoefte voor de
komende vijf jaar, dus tot en met 2023.

H1

Uitvoering masterplannen in 2017

H2

Jaarlijks vindt een beoordeling plaats van de uitvoering van de masterplannen.
Daarbij wordt in het bijzonder gekeken naar de vorderingen om de doelstellingen die
voor 2020 zijn geformuleerd, te bereiken. Het algehele beeld dat uit de geactualiseerde
masterplannen 2017 naar voren komt, is dat het ruimtegebruik, gemeten in vierkante
meters bruto vloeroppervlakte (BVO) per werkplek, efficiënter is geworden. Het ruimtegebruik in m2 BVO per kantoorwerkplek is in 2017 gedaald en bedraagt thans 24,8 m2
BVO. De efficiëntie van het ruimtegebruik is onder meer gestegen door toepassing
van scherpere huisvestingsnormen.
Het totaal aantal vierkante meters BVO kantoorruimte dat bij de rijksdienst in gebruik
is, kende landelijk gezien in 2017 een kleine toename. In 2017 bedroeg dit in totaal
2.838.114 m2 BVO. De leegstand neemt landelijk af en bedroeg in 2017 119.409 m2
BVO. Deze daling werd grotendeels veroorzaakt door afstoot van huurpanden.
Het is uit beleidsoverwegingen wenselijk een zeker niveau van leegstand te bewaren,
om mutaties in de voorraad op te kunnen vangen. In 2017 werd duidelijk dat deze
frictieleegstand in steden als Den Haag en Utrecht dermate sterk daalt, dat het steeds
lastiger wordt om in deze steden nieuwe of tijdelijke huisvestingsvragen op te vangen.
Hierdoor wordt de uitvoering van de masterplannen bemoeilijkt. Daarom is in de
tweede helft van 2017 een verkenning gestart naar de mogelijkheden om in deze
steden het frictieleegstandsniveau te verhogen.

H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

De geactualiseerde masterplannen 2017 zoomen in op de vastgoedstrategische
component van beoogde portefeuilleontwikkelingen. Het gaat daarbij onder meer
over de flexibiliteit van de voorraad op korte en middellange termijn, en de kwaliteit
en waardeontwikkeling van de voorraad op lange termijn. Op basis van de geactualiseerde masterplannen 2017 is geconcludeerd dat de vastgoedportefeuille als geheel
op niveau blijft op het aspect flexibiliteit, hoewel dit per regio varieert. De portefeuille
zal in voorkomende gevallen hierop moeten worden aangepast.

4.2.2 Toegankelijkheid rijkskantoren
Om de toegankelijkheid van rijkskantoren voor mensen met een fysieke beperking
te waarborgen, voerde het Rijksvastgoedbedrijf in 2017 meerdere toegankelijkheidsscans uit. De scans laten zien dat de zeven onderzochte rijkskantoren in Den Haag
die onderdak bieden aan de bestuursdepartementen, voldoen aan het wettelijk kader
voor toegankelijkheid. De scans laten echter ook zien dat, om een hoger kwaliteitsniveau voor zelfstandige toegankelijkheid te realiseren, een aantal aanvullende maatregelen genomen moet worden. Het aantal verbeterpunten en de omvang ervan
variëren per gebouw.

Het Rijksvastgoedbedrijf heeft in kaart gebracht hoe en wanneer de maatregelen het
beste kunnen worden doorgevoerd. Een deel van de maatregelen is in 2017 reeds
genomen. Een ander deel van de maatregelen wordt de komende tijd in regulier
onderhoud, bij verbouwingen of bij grote renovaties meegenomen. Met deze maatregelen komt de zelfstandige toegankelijkheid van de zeven rijkskantoren op een kwaliteitsniveau dat hoger ligt dan wettelijk voorgeschreven en dat goed past bij de ambities
van het Rijk. Het Rijk beziet de te nemen maatregelen in overleg met Ieder(in), de overkoepelende belangenorganisatie voor mensen met een beperking of chronische ziekte.

H2

4.2.3 Rijkshuisvesting, faciliteiten en concerndienstverleners

H3

Fysieke Werkomgeving Rijk en werkconcepten

H4

De rijksoverheid gaat ervan uit dat rijkskantoren door meerdere organisatieonderdelen moeten kunnen worden gebruikt. Alle kantoren zijn in principe ‘rijkskantoren’.
Behalve dat rijkskantoren het primaire proces zoveel mogelijk moeten ondersteunen,
is het streven om huisvestingsfaciliteiten efficiënt te gebruiken.

H1

H5

B1
B2

B3
B4

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 49

De Fysieke Werkomgeving Rijk is een concept voor een werkomgeving voor ambtenaren dat flexibel, tijd- en plaatsonafhankelijk (samen)werken in kantoren mogelijk
maakt. Voor de kantoren van alle departementen is activiteit gerelateerd werken
uitgangspunt voor de inrichting van de fysieke werkomgeving. Dat houdt in dat voor
de belangrijkste soorten activiteiten van het kantoorwerk (bureauwerk, geconcentreerd bureauwerk, telefoneren, overleggen en vergaderen), specifieke en voldoende
werkplekken beschikbaar zijn. Op basis van gebruikersprofielen van de te huisvesten
organisaties is de basiswerkplekmix bepaald. De basiswerkplekmix beschrijft de
gewenste verhoudingen tussen aantallen en grootte van werkplekken in een kantoor.
Dit betekent nadrukkelijk niet dat de werkomgeving er overal hetzelfde uit gaat zien:
op basis van het kader Fysieke Werkomgeving Rijk is een diversiteit aan interieurontwerpen en faciliteiten mogelijk.

Rijksbrede concerndienstverleners
In 2011 is gestart met de concentratie van de facilitaire dienstverlening. Daardoor vindt
stapsgewijs de overdracht van departementen plaats aan de vier (rijks)concern dienstverleners: die van de Belastingdienst, RWS, DJI en FMHaaglanden. Het verzorgingsgebied van deze vier concerndienstverleners omvat inmiddels ruim 80% van de rijkskantoren. In 2020 zijn naar verwachting alle reguliere kantoorlocaties overgedragen.

RBO ook de beveiliging voor circa 20 andere rijksafnemers. Net als de RSO is de RBO
in korte tijd uitgegroeid tot een landelijk opererende dienstverlener.
Het aantal te beveiligen locaties nam toe van 15 naar 300 en het aantal beveiligingsopdrachten van 50 naar 125 per jaar. De RBO groeide daarmee van 60 naar 400 fte
RBO-personeel en 600 fte particuliere beveiligers, alles onder regie van RBO. Het RBO
heeft jaarlijks een omzet van € 65 miljoen.
De Interdepartementale Post- en Koeriersdiensten (IPKD) is ook onderdeel van UBR
en handelt post- en koeriersdiensten af voor departementen en agentschappen. In
2015 is de IPKD gestart met het bezorgen van gerechtelijke brieven, waardoor enkele
tientallen chauffeurs konden instromen. De IPKD is in 2017 gegroeid naar 140 fte.
Inmiddels heeft de IPKD op jaarbasis een omzet van € 15 miljoen.

4.2.4 Ontwikkeling gebruik rijkskantoren
Ontwikkeling huisvestingskosten

Vanuit een politieke opdracht in 2013 zijn binnen het facilitaire domein een aantal
rijksleveranciers gestart of ze hebben hun diensten verder uitgebreid. Zo voert de
Rijksschoonmaakorganisatie (RSO) sinds 2016 met eigen personeel de reguliere
schoonmaak in rijkspanden uit. In de periode 2016-2017 kwamen ruim 700 schoonmaakmedewerkers in dienst van het Rijk. Dit aantal neemt de komende jaren verder toe.

De departementen hebben een eigen huisvestingsbudget en betalen hieruit een
gebruiksvergoeding aan het Rijksvastgoedbedrijf. In onderstaande tabel is het totaal
van deze vergoeding samengevat voor 2017 en de jaren daarvoor. Het betreft hier de
gebouwgebonden huisvestingskosten voor zowel het rijkshuisvestingsstelsel voor
kantoren als het rijkshuisvestingsstelsel voor specialties. De facilitaire kosten vallen
hier buiten, maar kosten voor energie worden wel meegerekend. De huisvestingskosten voor het Koninklijk Huis, het ministerie van Algemene Zaken, de Hoge Colleges
van Staat en de meeste gebouwen en terreinen van Defensie vallen daarbuiten.

De Rijks Beveiligings Organisatie (RBO) is onderdeel van de Uitvoeringsorganisatie
Bedrijfsvoering Rijk (UBR). RBO verzorgt en adviseert over de beveiliging en veiligheid
van rijkslocaties en bijzondere beveiligingsopdrachten zoals rijksevenementen.
Zij doen dit vooral in opdracht van de concerndienstverleners. Daarnaast verzorgt de

Vergeleken met 2016 is rijksbreed een daling van de totale gebruiksvergoedingen te
zien. Dit is mede gevolg van het feit dat er in 2017 minder vierkante meters rijkshuisvesting verhuurd zijn ten opzichte van 2016, onder andere door een afname in de
vreemdelingenketen. De cijfers fluctueren per jaar door een toenemende of afne-

50 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

mende vraag van departementen naar huisvesting, als gevolg van een andere
prioriteitsstelling of beleidsintensiveringen. Daarnaast zijn acties van invloed om de
benodigde frictieleegstand te realiseren.
Tabel 17

Totale gebruiksvergoedingen in miljoenen euro’s
2013
2014

Gebruiksvergoeding

1.223

1.075

2015

2016

2017

927

958

806

Bron: inventarisatie.

Het Rijksvastgoedbedrijf financiert de rijkshuisvesting met een lening bij het ministerie van Financiën. Uit deze lening betaalt het Rijk de investeringen in de rijkshuisvesting. De lening wordt afgelost via de componenten rente en aflossing uit de
gebruiksvergoeding. Voor deze lening geldt een leenplafond, dat samenhangt met
het effect van de lening op het saldo van de Economische en Monetaire Unie (EMU).
Voor 2017 bedroeg het leenplafond volgens de ontwerpbegroting € 425 miljoen. Het
beroep op de leenfaciliteit bleef in 2017 onder dit plafond.
Tabel 18

Beroep op leenfaciliteit in miljoenen euro’s
2013
2014

Beroep op leenfaciliteit

141

199

2015

2016

2017

196

313

283

Bron: inventarisatie.

In 2017 was het beroep op de leenfaciliteit lager dan in 2016. Maar nog steeds is dit
hoger dan de jaren ervoor. In de jaren voor 2016 waren minder investeringsmiddelen
nodig, vanwege vertraging in de start en uitvoering van projecten. Het vergde meer tijd
dan verwacht om projecten tot uitvoering te laten komen. Daarnaast is sprake van een
boeggolfeffect als gevolg van de stelselherziening rijkshuisvesting. In afwachting van
het nieuwe stelsel zijn projecten uitgesteld. Dit betekent dat de financieringsbehoefte is
verschoven naar latere jaren. Het gaat daarbij in het bijzonder om de projecten uit de
masterplannen en uit het instandhoudingsprogramma.

Resultaten verkopen masterplanpanden 2017
Door de uitvoering van de masterplannen zijn in 2017 acht panden verkocht die
overbodig waren geworden. In totaal betreft het 35.527 m2 bruto vloeroppervlakte.
Het verkoopresultaat van de afgestoten panden bedraagt netto € 2,6 miljoen. Dit
betreft de verkoopopbrengst minus de verkoopkosten en de boekwaarde op de
verkoopdatum.
Bij verkoopbesluit en taxaties hebben, op grond van accountancyregels, al afwaarderingen plaatsgevonden op de boekwaarde. Deze afwaarderingen zijn in eerdere jaren
door het Rijksvastgoedbedrijf als verlies verwerkt in de betreffende jaarrekeningen.
Om het netto-resultaat zuiver te kunnen bepalen, worden de afwaarderingen
(verliezen) ad € 10,8 miljoen meegenomen, waardoor het effectieve verkoopresultaat
€ 8,2 miljoen negatief is.
De structurele besparing die hierdoor wordt bereikt bedraagt € 2,5 miljoen per jaar.
De besparing wordt berekend als de som van de uitgespaarde afschrijf- en rentekosten
en de normatieve kosten voor beheer, onderhoud en energie.

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3

35.527 m2

B4
verkoop

kantoorruimte

structurele besparing
per jaar 2,5 miljoen

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 51

4.3 Verdere professionalisering van de inkoop

4.4 Inkoopvolume/-uitgaven Rijk

Het overgrote deel van de inkoop van het Rijk loopt via de twintig inkoopcentra, waar
kennis en kunde organisatorisch zijn gebundeld. Met de invoering van categoriemanagement is geregeld dat één departement een categorie van producten of diensten
rijksbreed inkoopt.

Eens per jaar worden uit de financiële administraties van alle ministeries de facturen
verzameld en opgeslagen in de zogeheten ‘inkoopuitgaven database’.
De inkoopuitgaven zijn de uitgaven die door de rijksoverheid aan goederen en
diensten worden gedaan bij leveranciers uit de markt. Het Het ministerie van BZK
gebruikt deze informatie om de categoriemanagers van het Rijk, die voor de generieke inkoopcategorieën inkopen en aanbesteden, van rijksbrede inkoopinformatie te
voorzien. Met deze gegevens kan het Rijk beter en slimmer inkopen.

Dat gebeurt door het departement met de meeste kennis van en ervaring met de
betreffende categorie. Inmiddels gaat het om 31 inkoopcategorieën. In categorieplannen is per categorie vastgelegd wat de inkoopstrategie is en welke aanbestedingen worden uitgevoerd. Ieder departement heeft een Coördinerend Directeur
Inkoop (CDI). Samen met de Chief Procurement Officer (CPO) is deze verantwoordelijk voor de sturing van het inkoopstelsel.
Een aantal jaar geleden is het Rijk gestart met de rijksbrede manier van werken met
inkoopcategorieën, inkoopcentra en het CPO-CDI-stelsel. Daarmee zal de inkoop
van het Rijk verder verbeteren. Zo blijft inkoop ook in de toekomst bijdragen aan de
succesvolle uitvoering van taken van het Rijk.
Niet alleen via de inrichting van het inkoopstelsel wordt gewerkt aan verdere professionalisering. De Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering (RAFEB)
levert een belangrijke bijdrage via haar reguliere opleidingsaanbod op het gebied van
inkoop. Ook is door de inkoopuitvoeringscentra (IUC’s) samen met de RAFEB het
Traineeship Inkoopprofessional (TRIP) gestart. De combinatie van werken bij een IUC
en het volgen van een opleiding maakt dat deze trainees meteen al een belangrijke
bijdrage leveren aan de inkoopactiviteiten van het Rijk.

Uit de op dit moment bekende gegevens over 2017 blijkt dat de inkoopuitgaven bij
marktpartijen in 2017 een omvang hebben van ongeveer € 10,2 miljard. In onderstaande grafiek worden de inkoopuitgaven aan marktpartijen over de afgelopen vijf
jaar weergegeven.

€ 11
10,4

€9

10,2

H4
H5

9,9

10,2

B3

9,9

B4

€7
€6
€5
€4
€3
€2
€1
2013

Bron: Inkoopuitgaven database.

52 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

H3

B2

€ 10

€-

H2

B1

Figuur 12 Inkoopuitgaven aan marktpartijen in miljarden euro’s

€8

H1

2014

2015

2016

2017

Inkoopuitgaven 2016 naar organisatietype

De inkoopuitgaven over de jaren 2013 tot en met 2016 in de grafiek kunnen afwijken van
de inkoopuitgaven die in eerdere jaarrapportages zijn opgenomen. Dit komt doordat de
database steeds, ook met terugwerkende kracht, wordt geactualiseerd naar het laatste
inzicht. Daardoor zijn alle cijfers in de grafiek actueel en onderling vergelijkbaar.

MKB

Figuur 13 Inkoopuitgaven 2016 naar organisatietype
overig

Inkoopuitgaven 2016 naar organis
MKB

42%
44%

4.5 Inkoop bij het MKB

37%

H2

Het midden- en kleinbedrijf (MKB) bestaat uit ondernemingen met maximaal
250 medewerkers. Volgens de cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
valt 99% van alle Nederlandse bedrijven in deze categorie.
De ministeries leveren jaarlijks uiterlijk op 1 april de inkoopuitgaven van het
voorgaande jaar aan, zodat de inkoopvolumes in de Jaarrapportage Bedrijfsvoering
Rijk kunnen worden opgenomen. Daarna volgen nog veel stappen. Zo worden onder
meer de nummers van de Kamer van Koophandel toegevoegd aan de inkoopuitgaven-database. Hierna ontvangt het CBS het totaalbestand, om vervolgens een
analyse uit te voeren naar het MKB-aandeel. Door dit zorgvuldige, maar tijdrovende
proces hebben de MKB-cijfers in deze jaarrapportage betrekking op 2016. De gegevens over 2017 worden vermeld in de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2018.

H1

overig

H3

14%
14%
37%

>250

100-250

2-100

medewerkers

medewerkers

medewerkers

2%
2%

2%
4%

eenmanszaak

Niet bekend

H4
H5
14%
14%

B1

Bron: Inkoopuitgaven database.

Van het totaal aantal leveranciers van het Rijk in 2016 (ongeveer 40.000), is>250
het
MKB-aandeel 90% (eenmanszaken 30%, 2 tot 100 medewerkers 56% enmedewerkers
100 tot
250 medewerkers 3%). Het aandeel van het Grootbedrijf bedraagt 4%. Van de
overige leveranciers (6%) is de organisatiegrootte onbekend.

100-250

medewerkers

Aan 90% van het aantal leveranciers in de inkoopuitgaven-database van het Rijk is
inmiddels een Kamer van Koophandel-nummer toegevoegd. Dat is een stijging ten
opzichte van de vorige rapportage.
Van de totale inkoopuitgaven van de rijksoverheid aan de markt is in 2016 58%
besteed aan het MKB (eenmanszaken 2%, 2 tot 100 medewerkers 42% en 100 tot
250 medewerkers 14%). Het aandeel van het Grootbedrijf (> 250 medewerkers)
bedraagt 37%. Van de overige inkoopuitgaven (4%) is de organisatiegrootte van
de leveranciers niet bekend.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 53

B2

2-10

medew

B3
B4

Figuur 14 MKB aandeel 2016 in overheidsopdrachten
2%
3%

4%

6%

30%

Profit eenmanszaak
Profit 2 tot 100 medewerkers
Profit 100 tot 250 medewerkers
Profit > 250 medewerkers

56%

Leveranciers waarvan
grootteklasse onbekend

Bron: Inkoopuitgaven database.

4.6 Inkoop en integriteit
Het onderwerp integriteit heeft de voortdurende aandacht van de rijksoverheid.
De ADR voert, als onderdeel van zijn wettelijke taak, werkzaamheden uit om de
rechtmatigheid en de integriteit van inkopen te onderzoeken. Ook moet de dienst
erover rapporteren als de rechtmatigheid inderdaad in het geding is. Onderdeel
daarvan is het beoordelen van procedures, bijvoorbeeld de transparantie van
beslissingen en motiveringen in het inkoopproces. Deze procedures en het zichtbaar
vastleggen hiervan zijn belangrijk om de integriteit binnen de inkoopfunctie te
borgen.

Daarnaast bespreekt de ADR op periodieke basis meldingen van fraude met de
functionaris binnen het ministerie die daarvoor is aangewezen. De uitkomsten van
het onderzoek van de ADR over 2017 zijn de volgende:
• In 2017 is een verbetering zichtbaar in het functioneren van de inkoopcentra.
Inkoopcentra spelen een belangrijke rol in het waarborgen van de rechtmatigheid
van het inkoopproces.
• Een aandachtspunt blijft het achteraf aantoonbaar maken van keuzes en genomen
beslissingen in het inkoopproces. Ook de meer zachte aspecten op het gebied van
cultuur en gedrag verdienen blijvende aandacht.
• Op meerdere plekken is voortgang geboekt in het door de organisatie zelf monitoren van de rechtmatigheid van de inkopen. Dit maakt het mogelijk eerder in te
grijpen bij mogelijke knelpunten in het inkoopproces.
Bij het verder verbeteren en doorontwikkelen van de rijksinkoop zullen de constateringen van de ADR worden meegenomen.
Jaarlijks spreekt de CPO Rijk met alle Coördinerend Directeuren Inkoop. Onderwerp van
deze afzonderlijke gesprekken is de wijze waarop departementen de sturing op inkoop
hebben ingericht en de wijze waarop de verdere professionalisering van inkoop wordt
vormgegeven. Tijdens deze gesprekken komt ook het waarborgen van integriteit aan de
orde. Verder bespreken de betrokkenen de identificatie van mogelijke risico’s en het
treffen van maatregelen. Deze maatregelen variëren per departement.
Voorbeelden zijn: het onderwerp integriteit inbrengen als een vast onderdeel van de
functioneringsgesprekken; jaarlijks structurele voorlichting geven over integriteit;
handreikingen opstellen om integriteitsrisico’s te kunnen inschatten en ten slotte het
toepassen van een volledig ingevoerd systeem om integriteitskwesties te onderzoeken.
Bij alle departementen is geregeld dat integriteitschendingen die aan inkoop zijn
gerelateerd, worden gemeld aan de CDI.

54 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

De Aanbestedingswet 2012 verplicht de aanbestedende dienst om bij het aanbesteden van een opdracht op objectieve gronden te kiezen welk type aanbestedingsprocedure moet worden toegepast en welke ondernemers worden geselecteerd en
tot de procedure worden toegelaten. Bij het gunnen van opdrachten onder de
Europese drempelwaarden bleek het noodzakelijk om binnen het Rijk afspraken te
maken over de eenduidige interpretatie van die verplichting. Vanwege verantwoordings- en controledoeleinden was het ook noodzakelijk dat departementen daarbij
afspraken maken over de verplichting deze keuzes te motiveren in het inkoopdossier.
Hierbij is gezocht naar een juiste balans tussen enerzijds de professionaliteit van de
rijksinkoop en anderzijds de toegevoegde waarde van de controle op deze verplichtingen. Sinds 1 januari 2017 controleert de ADR de inkoopuitgaven van de departementen op basis van deze afspraken, beschreven in het zogenoemde
afsprakenpakket.

Tabel 19
Betaaltermijnen binnen 30 dagen in procenten
Ministerie
2013
2014

2015

AZ

92,4

93,1

BZ

92,6

94,8

BZK

91,0

Defensie
EZ

2016

2017

94,0

95,0

97,0

92,9

98,0

97,3

94,2

92,2

94.2

89,2

85,9

91,0

92,7

94,1

94,2

92,4

90,4

94,1

95,9

97,4

Financiën

97,1

96,7

96,7

98,5

98,4

IenM

96,0

97,0

95,0

94,9

96,0

OCW

96,8

96,7

97,7

97,2

97,3

SZW

97,4

97,0

95,3

92,0

95,7

VenJ

82,0

93,0

94,0

93,7

95,9

VWS

92,3

94,6

92,8

92,8

95,2

Gemiddeld

92,4

94,4

94,3

95,1

95,8

Het is voor ondernemers van groot belang dat zij op tijd betaald krijgen voor de
geleverde goederen en diensten. Daarom heeft de rijksoverheid in de rijksinkoopvoorwaarden een maximale betaaltermijn van dertig dagen opgenomen. Per departement wordt gemonitord in hoeverre deze termijn wordt gehaald.
In 2016 heeft de rijksoverheid de ambitie verhoogd van 90% naar 95% betalingen
voor ingekochte goederen en diensten die binnen dertig dagen moeten zijn afgerond.
Over het boekjaar 2017 is de (ongewogen) gemiddelde score voor de rijksoverheid
95,8%. Daarmee voldoet het Rijk aan de norm. Hieronder volgt een overzicht per
departement.

H2
H3

H4
H5

Bron: inventarisatie.

4.7 Betaalgedrag

H1

Twee ministeries realiseren de norm voor de betaaltermijnen niet. Voor het ministerie
van BZK geldt dat de overgang naar een nieuw systeem en de voorbereiding van de
overdracht van de financiële administratie naar het Financieel Diensten Centrum
(FDC) aan het begin van het jaar grote druk hebben gelegd op de administratieve
processen. Daardoor zijn de betaaltermijnen enige tijd in het gedrang gekomen. Na
de overdracht aan het FDC heeft het ministerie van BZK de norm wel weer gehaald.
Bij het ministerie van Defensie zijn de factuurblokkades bij de afwikkeling van
facturen de oorzaak van de langere betaaltermijnen. Er is een verbetering noodzakelijk in de processen rondom de registratie van bestelorders en het tijdig afhandelen van prestatieverklaringen.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 55

B1
B2

B3
B4

4.8 Inkoopondersteunende systemen
4.8.1 Elektronisch bestellen en factureren (EBF)
De rijksoverheid maakt voor elektronisch bestellen en factureren (EBF) gebruik van
inkoopsystemen. Binnen de ICT-architectuur van EBF functioneert DigiInkoop als
dominant inkoop/eProcurement-systeem. Het is in gebruik bij het merendeel van
de ministeries. EBF verbindt de inkoopsystemen en financiële systemen van de
rijksoverheid met de leveringssystemen van bedrijven. Door toepassing van EBF
verlopen inkoopprocessen efficiënter en tegen lagere kosten dan de traditionele
manier van werken. Ook ondersteunt dit systeem de levering van producten en de
financiële afhandeling ervan. Administratieve lasten voor het bedrijfsleven en de
rijksoverheid zijn verminderd. Management-rapportages sturen de inkoop van
producten en diensten. Met DigiInkoop is in 2017 voor € 613 miljoen ingekocht,
zijn meer dan 86.000 inkooporders aangemaakt en 104.000 facturen verwerkt.

Leveranciers met inkoopovereenkomsten ingegaan voor 1 januari 2017 zijn [vooralsnog] uitgezonderd van de verplichting tot elektronisch factureren. Bij het vernieuwen van overeenkomsten zal het percentage elektronische facturen in de
komende jaren toenemen. Voor dit groeipad is gekozen om te vermijden dat bestaande overeenkomsten worden opengebroken, waar negatieve consequenties
uit kunnen voortvloeien.
Door de factuurplicht is het aantal facturen dat in 2017 in elektronische vorm is ontvangen, van maand tot maand gestegen. In 2017 ontving de rijksoverheid iets meer
dan 1,6 miljoen facturen. 46,5% van deze facturen werd als elektronisch verwerkbare
factuur ingediend. Dat is 4% meer dan in 2016. Conform de EU-richtlijn ‘elektronisch
facturen’ worden PDF facturen niet meer meegerekend. Voor opdrachten boven
Europese drempelwaarden geldt vanaf 1 juli 2017 de Europese verplichting om de
aanbestedingsprocedure volledig digitaal uit te voeren.

H3

H4
H5

46,5%

B2

digitaal ingediend

B3
B4

1,6 miljoen facturen

56 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

H2

B1

4.8.2 Elektronisch factureren en aanbesteden
Het recht van leveranciers om elektronische facturen te zenden is eind 2017 in de
Aanbestedingswet verankerd. Voor de rijksoverheid is dit recht op grond van een
ministerieel besluit omgebogen naar een verplichting tot elektronisch factureren
voor inkoopovereenkomsten met een ingangsdatum vanaf 1 januari 2017. De rijksoverheid gaat hiermee verder dan de EU-richtlijn die aanbestedende diensten verplicht elektronisch factureren te ontvangen en te verwerken. De rijksoverheid treedt
hiermee op als pilotorganisatie en stimuleert de toepassing van elektronische facturen bij andere overheden en het bedrijfsleven.

H1

stijging

4%

4.8.3 Rijksinkoop Register
Het Rijksinkoop Register bevat digitale informatie over de rijksaanbestedingen en
de contracten die onder categoriemanagement vallen. Dat is inkoopinformatie die
gebruikers binnen het Rijk nodig hebben om hun werk te kunnen doen. Zo kunnen
bijvoorbeeld departementen bepalen aan welke rijksaanbestedingen zij willen meedoen. Ook kunnen inkopers zien welke rijksbrede contracten zij kunnen benutten.
Het Rijksinkoop Register is sinds 1 maart 2017 operationeel. Sinds die datum wordt
elk kwartaal de rijksaanbestedingskalender openbaar gemaakt en gepubliceerd op
www.rijksoverheid.nl en www.data.overheid.nl. Met deze informatie kunnen bedrijven zich beter op rijksaanbestedingen voorbereiden. Het voornemen is om in
2018 ook het overzicht van rijkscontracten te publiceren. Hiermee kunnen bedrijven
zien aan welke leverancier of dienstverlener het rijkscontract is gegund, dat uit de
rijksaanbesteding voortkomt.

en IUC Belastingdienst (Enterprise Business Applicaties en Totaaloplossingen).
Hiermee is het eigenaarschap van de verschillende rijksbrede categorieën over
de departementen verdeeld en kopen zij voor elkaar in.
De ervaring leert dat strategisch leveranciersmanagement rijksbreed inzicht en
overzicht oplevert ten aanzien van diverse leveranciers. Dit versterkt de positie van
het Rijk als opdrachtgever. De belangrijkste doelstellingen van rijksbreed strategisch
leveranciersmanagement zijn het verbeteren van de aansturing van de ICT-leveranciers, het creëren van meer toegevoegde waarde voor de organisatie en het reduceren van kosten door het beter organiseren van de vraag vanuit het Rijk aan de
markt. Met rijksbreed strategisch leveranciersmanagement is ten aanzien van de
leveranciers SAP, Microsoft en Oracle ervaring opgedaan. Inmiddels worden ook
ten aanzien van de leveranciers KPN en IBM rijksbrede plannen uitgewerkt. Dit zal
in 2018 worden afgerond.

H1

H2
H3

H4
H5

B1

4.9 Categoriemanagement en strategisch
leveranciersmanagement

B2

B3

In 2017 is het ICT-categoriemanagement verder ontwikkeld. Het uitvoeren van
aanbestedingen en contractmanagement zijn daarbij belangrijke elementen.

B4

Er zijn diverse generieke ICT-aanbestedingen, met een rijksbreed karakter of voor
een cluster van organisaties, uitgevoerd vanuit het rijksbrede categoriemanagement.
Daarnaast ondersteunen inkoopcentra aanbestedingen en voeren ze deze uit voor
beleidsprojecten met een substantiële ICT-component. Het ICT-categoriemanagement is geconcentreerd binnen zes van de twintig inkoopcentra: IUC Noord (Datacenters), IUC VenJ (standaardpakketsoftware), IUC EZ (Inhuur ICT), IUC Haagse inkoop
Samenwerking (werkplekgerelateerde ICT), IUC Rijkswaterstaat (dataverbindingen)

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 57

125
Aantal ICT-projecten
boven de 5 miljoen

H1

13

H2

Aantal BIT-adviezen

H3

H4
H5

Rijk en ICT

2,68

B1

Totale ICT-uitgaven
in miljarden euro’s

B2

B3

41
Aantal ICT-trainees

B4

5.1

ICT-kosten van de rijksoverheid

Het kabinet is begin 2015 een meerjarig traject gestart om de uitgaven voor ICT
binnen de rijksoverheid beter inzichtelijk te maken.
Onderstaande bedragen over 2017 geven een indicatie, maar betreffen nog schattingen. Deze cijfers betreffen de kerndepartementen en agentschappen (exclusief
de wapensystemen van Defensie).
In 2017 bedroegen de te herleiden ICT uitgaven van de rijksoverheid € 2.681 miljoen.
Hiervan is aan eigen personeel ten behoeve van ICT in 2017 € 813 miljoen uit gegeven.
De materiële ICT uitgaven zijn tevens door het ministerie van Financiën op
Verantwoordingsdag als open data gepubliceerd op de site
http://opendata.rijksbegroting.nl/
Figuur 15 ICT-kosten in miljoenen euro's

813

Ieder jaar rapporteert het Rijk over alle projecten met een ICT-component van ten
minste € 5 miljoen, gerekend over de hele looptijd van het project. De ministeries
rapporteren zelf, op basis van rijksbreed gemaakte afspraken, de projecten voor deze
lijst. Ook de publiekrechtelijke zbo’s melden hun projecten aan. Hiermee is het bereik
gelijk aan het werkingsgebied van het Bureau ICT-Toetsing (BIT). De rapportagegegevens uit bijlage 4 (Grote ICT-projecten) zijn ook terug te vinden op het Rijks
ICT-dashboard (www.rijksictdashboard.nl).

5.2.1 Interne personeelskosten

1868

H1

H2
H3

H4

Sinds 2015 worden ook de kosten van intern personeel in de rapportage opgenomen.
Deze uitgaven zijn voor een deel gebaseerd op schattingen. Voor 2017 zijn de regels
toegepast die binnen het departement gelden voor het toerekenen van de kosten van
de inzet van eigen personeel. Dit wordt per project toegelicht in bijlage 4 en in het
Rijks ICT-dashboard. Vanaf 2018 zal gebruik worden gemaakt van de nieuwe definitie
van ICT-kosten, die in de rijksbegrotingsvoorschriften is aangepast.

H5

B1
B2

5.2.2 Grond-, weg- en waterbouwprojecten

B3

Sinds 2015 wordt ook gerapporteerd over de Grond-, Weg- en Waterbouw (GWW)projecten van Rijkswaterstaat, als deze een ICT-component hebben van tenminste
€ 5 miljoen. Bij deze projecten is sprake van een integrale prestatie (dus niet gespecificeerd in onderdelen) die marktpartijen moeten leveren. Voor de lopende projecten
beperkt de wet- en regelgeving, onder andere de Aanbestedingswet, de mogelijkheden
om per project een opgave te doen van de ICT-kosten als onderdeel van de integrale
prestatie. Desondanks worden deze projecten voor de volledigheid ook gemeld op het
Rijks ICT-dashboard. In bijlage 4 en in het Rijks ICT-dashboard zijn zowel de gerealiseerde als de geraamde ICT-kosten van deze projecten als nul gerapporteerd.

B4

Materiële kosten
Personeelskosten

Bron: Inkoopuitgaven database.

5.2 Grote ICT-projecten in 2017

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 59

Met ingang van 1-1-2018 wordt in de (integrale) aanbesteding van GWW-projecten
de opdrachtnemende partij opgedragen de ICT-kosten apart inzichtelijk te maken.
Hiermee wordt het vanaf 1-1-2019 mogelijk ook voor GWW-projecten de ICT-kosten
in de aanbesteding te presenteren.

Figuur 16 Percentage projecten naar actuele geschatte projectkosten in miljoenen euro’s

7%
3%

0-10

8%

5.2.3 Aantal projecten

33%

Eind 2017 bevatte het Rijks ICT-dashboard informatie over 125 lopende, of in 2017
afgeronde grote ICT-projecten bij het Rijk. Hiervan zijn er 25 nieuw ten opzichte van
de rapportage over 2016. Dertien projecten zijn in 2017 gestart. Er zijn in 2017 29
projecten afgerond en één geannuleerd.
Tabel 20

Aantal projecten op ICT-dashboard per einde kalenderjaar
2013
2014
2015*

Aantal

42

46

113

20-30
11%

2017

130

125

*voor het eerst zijn alle € 5 miljoen projecten meegeteld.
Bron: Rijks ICT-dashboard.

Van de projecten waarvan een kostenschatting beschikbaar is, is 33% kleiner dan
€ 10 miljoen (over 2016 was dat 40%), 28% is tussen de € 10 en € 20 miljoen (over 2016
was dat 25%). Er zijn acht projecten groter dan € 100 miljoen, één meer dan vorig jaar.
Het totale overzicht van de aantallen projecten naar geschatte omvang is als volgt.

40-50
10%

50-100

H2
H3

H4

>100

H5
Bron: Rijks ICT-Dashboard.

B1

5.2.4 Daadwerkelijk in 2017 gemaakte kosten

B2

Naast schattingen rapporteerden de departementen ook de kosten per project die zij
daadwerkelijk in 2017 maakten. In 2017 gaven zij in totaal € 633 miljoen uit aan alle
projecten die in deze rapportage zijn gemeld. Daarin zijn de uitgaven voor de GWWprojecten niet altijd meegerekend, omdat die niet in alle gevallen bekend zijn. In 2016
is er € 611 miljoen uitgegeven.

B3

De departementen verwachten dat voor de 82 (niet GWW-)projecten die eind 2017
nog liepen, na 2017 nog € 1.237 miljoen wordt uitgegeven.

60 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

H1

30-40

28%

2016

10-20

B4

5.2.5 Belangrijkste aanpassingen in kostenschattingen
De geschatte totale meerjarige kosten in 2017 van alle 114 gerapporteerde, gestarte
en afgeronde (en niet GWW-)projecten bedragen € 3.279,57 miljoen. Dat is een
stijging van 15% ten opzichte van 2016.

Bij het programma E-Dienstverlening van het ministerie van JenV vindt jaarlijks een
herijking van de business case plaats. Voor 2018 is er een aanvullend batenpotentieel
geïdentificeerd, dat ten opzichte van de daarmee gepaard gaande kosten een meer
dan voldoende zakelijk rechtvaardiging met zich meebrengt om de scope, budget en
doorlooptijd van het programma bij te stellen. De bijstelling en verantwoording zijn
verankerd in het actuele programmaplan.

H1

Alle herijkingen zijn met een toelichting opgenomen in bijlage 4.

H2

Het ministerie van IenW had ook in 2017 het grootste projectportfolio voor een totaal
van € 667 miljoen aan geschatte kosten, gevolgd door de ministeries van Financiën
en BZK. De complete lijst staat hieronder.

H3

H4

Tabel 22

H5

Tabel 21 	Aanpassingen ramingen totale meerjarige kosten ten opzichte van het vorige
jaar in procenten
Kosten

2013

2014

2015*

2016

2017

+7,9

+9,1

+1,6

+5,6

+15

*voor het eerst zijn alle €5 miljoen projecten meegeteld.
Bron: Rijks ICT-dashboard.

Van alle projecten wordt ieder jaar een schatting gemaakt van de totale meerjarige
kosten. Van 51 projecten is zowel eind 2016 als eind 2017 een raming gemaakt. Het
totaal van deze ramingen was in 2017 9,4% hoger dan het totaal van deze ramingen in
2016. Er zijn 69 ramingen naar boven bijgesteld en 20 naar beneden. Alle bijstellingen
naar boven blijven onder de € 10 miljoen, met als uitzonderingen: Klantoptimalisatie
schenk- en erfbelasting (KOS) (Fin) (€ 14 miljoen), Programma Regie Modernisering
IV-landschap (Fin) (€ 30 miljoen), AIR 2020 (IenW) (€ 34 miljoen), Beveiligd werken
Rijkswaterstaat (IenW) (€ 13 miljoen) en E-Dienstverlening (JenV) (€10 miljoen).
De aanpassingen bij de projecten Klantoptimalisatie schenk- en erfbelasting (KOS)
en Programma Regie Modernisering IV-landschap (Fin) zijn al bij de Kamer bekend.
Bij de planfase van het project AIR2020 van het ministerie van IenW is alleen een startbudget opgenomen om in de onderzoeksfase tot een totale inschatting van de
kosten en een businesscase te komen. Bij Beveiligd werken Rijkswaterstaat is de
realisatie € 13 miljoen hoger geworden doordat in 2017 gebleken is dat een groter
deel van de door het programma gesignaleerde zaken met maatregelen bestreden
konden worden, die tevens vóór de einddatum konden worden voltooid.

Lijst van ministeries, in volgorde van omvang ICT-portfolio
Aantal projecten
Actueel geschatte Gemiddelde kosten per
kosten
project
in miljoenen
in miljoenen
2016

2017

2016

2017

2016

2017

IenW*

21

22

€ 575,80

€ 667,11

€ 27,42

€ 30,32

Financiën

17

21

€ 533,90

€ 589,43

€ 31,41

€ 28,06

BZK

8

14**

€ 279,05

€ 480,67

€ 34,88

€ 34,33

JenV

16

14

€ 416,23

€ 400,96

€ 26,01

€ 28,64

OCW

8

7

€ 314,73

€ 309,50

€ 39,34

€ 44,21

EZK

12

11

€ 255,10

€ 296,10

€ 21,26

€ 26,92

SZW

16

13

€ 234,06

€ 259,38

€ 14,63

€ 18,00

Defensie

9

9

€ 185,93

€ 157,65

€ 20,66

€ 17,52

BZ

2

2

€ 53,60

€ 51,75

€ 28,80

€ 25,88

LNV

-

1

-

€ 37,46

-

€ 37,46

VWS

1

1

€ 7,30

€ 19,49

€ 7,30

€ 19,49

AZ

0

0

0

0

0

0

* Exclusief GWW-projecten.
** Inclusief in kader van departementale herindeling overgebrachte projecten van vml. EZ en IenM.
Bron: Rijks ICT-dashboard.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 61

B1
B2

B3
B4

5.2.6 Baten, resultaten en marktpartijen

5.2.7 Bevindingen Auditdienst Rijk (ADR)

Bij veel gerapporteerde projecten worden de baten aangegeven. Voor het merendeel
gaat het daarbij om kwalitatieve of moeilijk te kwantificeren baten, zoals het verminderen van administratieve lastendruk voor burgers. Van veel projecten wordt verwacht
dat zij efficiency- en effectiviteitswinst gaan behalen. Bovendien rapporteren 32 projecten in 2017 voor € 465,92 miljoen aan jaarlijkse kwantificeerbare baten. Het totaal
aan eenmalige baten bedraagt € 23,47 miljoen.

De ordelijke, controleerbare en deugdelijke totstandkoming van de departementale
rapportages inzake grote ICT-projecten, zoals opgenomen in het Rijks ICT-dashboard,
is door de ADR onderzocht. Het onderzoek heeft alleen betrekking op de totstandkoming van de rapportages en omvat geen beoordeling van de individuele projecten.

Beduidend vaker dan in 2016 worden bij projecten concrete tussentijdse resultaten
gemeld. In 2017 bij 71 projecten, ten opzichte van 42 in 2016. Daarbij werden 223
tussentijdse resultaten gemeld. Het voorgaande jaar waren dat er nog 76. Het gaat
daarbij zowel om delen van het eindresultaat die al zijn opgeleverd, als om afgeronde
fases binnen het project. De aanwezigheid van tussentijdse resultaten vormt een
indicatie voor een gefaseerde projectopbouw en schept mogelijkheden voor effectievere bijsturing gedurende het project. De belangrijkste marktpartijen die zijn
betrokken bij de uitvoering van deze projecten zijn: Capgemini (17), Atos (11), IBM (9),
KPN (7) en Ordina(6).
Tabel 23 Betrokken marktpartijen
Projecten 2016

Projecten 2017

Capgemini

8

17

Atos

5

11

IBM

7

9

KPN

4

7

Ordina

4

6

Bron: Rijks ICT-dashboard.

62 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

Bij de departementen is het portfoliomanagement als permanent proces van inventarisatie van (voorziene) projecten met een meerjarige ICT-component van ten minste
€ 5 miljoen ingericht. Bij een aantal departementen heeft dit een decentraal karakter.
De beoordeling van de aansluiting tussen de rapportages voor publicatie op het ICTdashboard en de projectadministraties door de departementale controlorganisatie
zelf, is ten opzichte van 2016 verbeterd. De controleerbaarheid van de aansluiting
tussen de gegevens op het ICT-dashboard, de projectadministraties en de financiële
administraties van de departementen blijft echter nog een belangrijk aandachtspunt.
Vanaf 2015 moeten, zoals aanbevolen door de Tijdelijke commissie ICT-projecten
(commissie Elias), de interne personeelskosten en enkele nieuwe gegevens worden
gepubliceerd. De interne personeelskosten zijn in de rapportage van vier departementen volledig opgenomen. In de rapportage van de projecten van de zes overige
departementen ontbreken soms (delen van) de interne personeelskosten of is een
schatting achterwege gebleven. De verwachting is dat deze departementen bij het
verder invoeren van de nieuwe definitie voor ICT-kosten ook de interne personeelskosten steeds beter in beeld gaan krijgen.
Het proces van de totstandkoming van de rapportage grote ICT-projecten op het
ICT-dashboard is, afgaande op de resultaten van de ADR-onderzoeken, bij vijf van
de tien departementen ten opzichte van vorig jaar verbeterd. Bij vier van de tien
departementen was het proces vorig jaar al goed geborgd.

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

5.2.8 BIT-adviezen
Om problemen rondom ICT-projecten bij de rijksoverheid te voorkomen, is het
Bureau ICT-Toetsing (BIT) opgericht. Het BIT is in september 2015 gestart met het
toetsen van ICT-projecten en geeft advies over de risico’s en slaagkans van een
project. Het BIT richt zich op projecten met een ICT-component van ten minste
€ 5 miljoen. In 2017 zijn 13 BIT-adviezen uitgebracht. De Tweede Kamer heeft
kortgeleden de BIT-rapportage over de periode 2016-2017 ontvangen.10

5.3 Beveiliging en toegang
5.3.1 Rapportage BIR: Stand van zaken informatiebeveiliging bij
de ministeries
In het najaar van 2017 is de vernieuwde Baseline Informatiebeveiliging Rijksdienst
(BIR2017) vastgesteld. In 2018 wordt deze nog verder aangevuld met een derde
beveiligingsniveau. De BIR2017 is een gemeenschappelijk normenkader voor de
beveiliging van de informatie(systemen) van de rijksdienst. Daarnaast concretiseert
de BIR2017 een aantal controls uit de ISO27002 tot verplichte operationele afspraken.
De BIR is nu praktischer toepasbaar voor de departementen. Conform het meegeleverde transitieplan geldt de nieuwe BIR vanaf 1 januari 2018 voor nieuwe systemen
en moeten departementen zelf aangeven hoe ze de transitie voor bestaande
systemen in hun eigen plan-do-check-act cyclus integreren.
De BIR2017 is in samenwerking met de departementen opgesteld en met uitvoeringstoetsen bij enkele departementen getoetst. De ADR heeft ten slotte de nieuwe opzet
10 Kamerstuk 26643 nr. 526

op toetsbaarheid als verbetering ten opzichte van de oude BIR beoordeeld. In de
BIR2017 zijn de maatregelen onderverdeeld in verschillende beveiligingsniveaus.
Ook zijn standaard rollen toegewezen en zijn optionele handreikingen opgenomen.
Vorig jaar werd door de ADR en de Algemene Rekenkamer (AR) geconstateerd dat
er weinig groei qua volwassenheid zichtbaar was bij de ministeries. Dit jaar is in het
rijksbrede ADR-onderzoek naar informatiebeveiliging daarom een nieuwe pilotaanpak gekozen. Die is erop gericht om minder op losse maatregelen te auditen,
maar juist de focus te leggen op de beheersing van het informatiebeveiligingsproces
binnen het ministerie. In het onderzoek kijkt de ADR ook hoe het ministerie zelf
controlemechanismes heeft ingericht. De intentie van dit type onderzoek is dat
hiermee de beveiligingsaanpak van de rijksdienst over de gehele linie blijvend
versterkt wordt. Of deze aanpak resultaat heeft, kan pas na een jaar gemeten
worden. In een evaluatie met de departementen is vastgesteld dat men tevreden is
met de nieuwe aanpak, omdat het model het mogelijk maakt intern gerichter het
gesprek aan te gaan over wat de doelen zijn en waar de prioriteiten liggen. In 2018 zal
dan ook op deze lijn worden voortgebouwd.
Om de voortgang te monitoren zijn vanuit het ministerie van Binnenlandse Zaken
met de Chief Information Officers (CIO’s) en de Chief Information Security Officers
(CISO’s) van de departementen formele gesprekken gevoerd. Die gesprekken gingen
over het wegwerken van bevindingen van de ADR, onvolkomenheden van de AR en
van de risico’s zoals de ministeries zelf hadden gemeld in hun In Control Verklaring
(ICV). Ook dit jaar is het departementale verantwoordingsproces over informatiebeveiliging voortgezet. Alle departementen hebben een verklaring afgegeven aan het
ministerie van Binnenlandse Zaken waarin zij aangeven in control te zijn ten aanzien
van hun informatiebeveiliging.
De ADR constateert dat departementen met een onvolkomenheid uit vorig jaar
planmatig hebben gewerkt aan de verdere verbetering van de sturing op informatie-

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 63

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

beveiliging. Er zijn centraal meer randvoorwaarden aanwezig voor deze sturing.
Tegelijk constateert de ADR dat deze departementen tijd nodig hebben om de
verbeteringen volledig in uitvoering te brengen en vast te houden. Rijksbreed blijft
daarnaast het inzicht in de status en opvolging van verbeterplannen achter. De CIO
Rijk en de departementen hebben twee bevindingen onderkend als hoge prioriteit
om rijksbreed te agenderen. Dat zijn het beter inzichtelijk maken van het proces van
risicobeheersing en risicoacceptatie bij de shared service organisaties (SSO’s), en de
beperkte capaciteit die beschikbaar is om de beveiliging van informatie op het juiste
niveau te krijgen en te houden waardoor sleutelposities kwetsbaar kunnen zijn.

5.4 Professionalisering en arbeidsmarkt:
versterking HR ICT-rijksdienst
Het versterken van het ICT-werkgeverschap is een van de prioriteiten in de
Strategische I-Agenda voor de rijksdienst en het jaarplan van CIO Rijk 2017.
De belangrijkste directe oorzaak hiervoor zijn de (geprognosticeerde) tekorten aan
I(CT)-personeel bij het Rijk. Het Rijk acteert hier in een overspannen vraagmarkt
(zowel publiek als privaat), waarin de concurrentieslag voor ICT’ers verder wordt
versterkt door de toenemende vervlechting van ICT met het primaire proces en
vergrijzing binnen de rijksdienst.

Mede op basis van dit onderzoek en diverse interdepartementale bijeenkomsten is
een groslijst van mogelijke oplossingen geïnventariseerd om de geschetste problematiek gericht en in samenhang aan te pakken. Dit heeft geresulteerd in een plan van
aanpak ‘Versterking HR ICT Rijksdienst'11. Met de uitvoering van een eerste tranche
van initiatieven wordt in 2018 een start gemaakt.
Een deel van de initiatieven in het plan betreft een continuering van activiteiten die in
2017 zijn opgezet. Medio 2017 zijn twee pilots van start gegaan om rijksbrede samenwerking voor het werven van ICT’ers te versterken:
•	Een pilot voor het delen van Curricula Vitae van afgewezen ICT-kandidaten
binnen het Rijk (met toestemming van de afgewezen kandidaat);
•	Een pilot voor de opzet van een rijksbreed ICT-stagebureau, waar ICTstudenten doorlopend ICT-stageverzoeken kunnen indienen. Daarna wordt een
passende match gemaakt met aangesloten rijksonderdelen.
Daarnaast is in 2017 de tweede lichting van het Rijks ICT-Trainee Programma van start
gegaan met 41 deelnemers. Ook vonden twee rijksbrede arbeidsmarktcampagnes (in
juni en november) plaats om ICT’ers te enthousiasmeren voor werken bij het Rijk.

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

In 2017 is een interdepartementale analyse uitgevoerd naar knelpunten en oplossingsrichtingen rond het aantrekken, ontwikkelen en behouden van ICT’ers bij het Rijk.

11 TK 31490 nr. 235

64 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

H1

Delen CV’s en stagebureau
In 2009 werd geschat dat de totale werkvoorraad circa 800 kilometer bedroeg,
waarvan circa 300 kilometer te bewerken archief. In 2012 vond een herijking en
bijstelling van de totale werkvoorraad plaats.

5.5

Archiefachterstanden

Uit de laatste inventarisatie die medio 2017 is afgerond blijkt dat het wegwerken van
deze archiefachterstanden enkele jaren meer in beslag zal nemen dan eerder voorzien. Voor wat betreft de meerkosten bij Doc-Direkt zal tijdig voor een sluitend
dekkingsvoorstel worden gezorgd. De komende maanden wordt in samenspraak met
het Nationaal Archief een nadere analyse uitgevoerd met als doel vast te stellen wat
deze meerkosten zijn. Voor de archieven van na 2005 maken departementen individuele bewerkingsafspraken met Doc-Direkt.
Doc-Direkt heeft in 2017 10,4 km archief intensief bewerkt en 9,3 km vernietigd.

Jaarlijks wordt in de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk gerapporteerd over het
wegwerken van de papieren archiefachterstanden over 1975 tot 2004. In 2009 is
besloten dat deze archiefachterstanden in tien jaar worden weggewerkt. Doc-Direkt
is voor de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties belast met het
monitoren van het wegwerken van de archiefachterstanden. Naast de monitoring is
Doc-Direkt belast met het wegwerken van een deel van de archiefachterstanden;
sommige rijksorganisaties (het ministerie van Defensie, Rijkswaterstaat) voeren deze
werkzaamheden zelf uit.

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

9,3 km
vernietigd

10,4 km

B3

archief weggewerkt
bewerkt

B4

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 65

H1

H2
H3

H4
H5

B1

Bijlage
Personeel

B2

B3
B4

Tabel 24 De leeftijdsopbouw per leeftijdcategorie in procenten
Leeftijdsopbouw
2012
2013
2014
2015

2016

2017

Tabel 26
Schaal

Aandeel vrouwen 2017 in procenten
Bezetting

Instroom

Uitstroom

tot 30 jaar

6,4

6,1

6,1

5,9

6,4

6,9

RSO

82,2

79,5

75,0

30-40

20,8

20,2

19,4

18,8

18,8

18,7

Schaal 01-04

31,5

41,1

50,0

40-50

30,5

29,4

28,4

27,6

27,1

26,4

Schaal 05-09

52,2

63,7

48,4

50-60

33,6

34,2

34,3

34,4

34,3

33,7

Schaal 10-13

42,3

46,0

43,3

60+

8,7

10,2

11,8

13,4

13,4

14,3

Schaal 14-16

30,9

43,2

26,9

Totaal

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

Schaal 17+

27,5

47,1

23,8

Totaal

44,9

54,2

45,1

Bron: P-Direkt.

Bron: P-Direkt.

Tabel 25 Ontwikkeling gemiddelde leeftijd rijksambtenaren per ministerie			
Ministerie

2012

2013

2014

2015

2016

2017

AZ

44,9

45,3

45,8

46,0

46,3

46,6

BZ

48,0

48,2

47,7

47,4

47,8

47,7

BZK

44,6

46,5

46,8

47,0

46,6

46,6

Tabel 27

H2
H3

Aandeel medewerkers ingestroomd bij de sector Rijk naar land van herkomst

in procenten
Ministerie

Nederlands

Niet- Westers

AZ

86,5

13,5

0,0

BZ

77,4

10,7

11,9

BZK

70,6

18,1

11,2

EZ

76,8

12,5

10,7

Financiën

75,5

16,9

7,6

IenM

80,0

11,0

9,0

H4

Westers

EZ

47,1

47,7

48,0

48,1

48,0

48,1

Financiën

49,3

49,4

49,3

49,9

49,6

49,9

IenM

47,5

47,9

48,5

48,8

48,7

48,7

OCW

47,4

47,6

47,9

48,0

47,9

47,5

SZW

47,6

47,6

47,4

47,5

47,6

47,7

OCW

81,9

11,4

6,7

VenJ

43,1

43,8

44,3

45,3

45,6

45,7

SZW

55,9

34,5

9,6

VWS

45,5

45,8

46,2

46,0

45,7

45,6

VenJ

75,2

16,1

8,7

HCvS

44,6

45,0

45,7

46,3

46,9

47,5

VWS

77,9

13,4

8,7
4,0

Rechtspraak

42,7

43,1

43,3

43,7

43,9

43,8

HCvS*

84,0

12,0

Totaal

46,2

46,6

47,0

47,5

47,4

47,5

Rechtspraak

73,2

18,3

8,4

Totaal*

74,7

16,3

9,0

Bron: P-Direkt.

H1

* exclusief EK, TK en RvS.
Bron: P-Direkt/RvIG.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 67

H5

B1
B2

B3
B4

Tabel 28 Aandeel medewerkers uitgestroomd naar afkomst 2017 in procenten
Ministerie
Nederlands
Niet- Westers

Westers

AZ

81,8

6,8

11,4

BZ

79,9

7,8

12,4

BZK

73,6

15,7

10,7

EZ

81,1

8,7

10,2

Financiën

83,1

9,2

7,8

IenM

85,8

5,7

8,5

OCW

77,4

11,3

11,3

SZW*

70,3

22,2

7,5

VenJ

79,2

11,4

9,4

VWS

80,4

10,1

9,5

HCvS*

86,0

5,3

8,8

Rechtspraak

72,8

16,6

10,6

Totaal*

79,2

11,3

9,6

* exclusief EK, TK en RvS.
Bron: P-Direkt/RvIG.

H1

H2
H3

H4
H5

B1

		

B2

B3
B4

68 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

Tabel 29 Aandeel medewerkers met een niet-westerse of westerse migratieachtergrond naar schaalniveau in procenten
Schaalniveau
2013
2014
2015
2016
Niet-westers

Westers

Niet-westers

Westers

Niet-westers

Westers

2017*

Niet-westers

RSO

Westers

Niet-westers

Westers

68,25

10,52

63,10

10,10

Schaal 01-04

14,99

9,84

14,26

10,34

14,75

10,48

14,58

9,91

15,43

9,09

Schaal 05-09

11,89

9,61

12,06

9,50

12,61

9,40

13,29

9,28

13,61

9,22

Schaal 10-13

5,29

9,25

5,44

9,25

5,88

9,21

6,47

9,20

7,05

9,15

Schaal 14-16

1,96

8,41

1,99

8,34

2,08

8,41

2,37

8,47

2,57

8,47

Schaal 17+

1,39

12,67

1,62

12,57

1,70

12,04

1,79

12,68

1,30

12,29

* exclusief EK, TK en RvS.
Bron: P-Direkt/RvIG.

H1

H2
H3

H4
Tabel 30 Aandeel medewerkers met een niet-westerse of westerse migratieachtergrond in procenten
Ministerie
2013
2014
2015
Niet-westers
AZ

Westers

Niet-westers

6,4

13,3

BZ

7,9

BZK

11,7

EZ
Financiën
IenM

5,5

Westers

Niet-westers

2016

Westers
6,6

Niet-westers
13,0

H5

2017
Westers
6,0

Niet-westers
13,6

Westers

6,4

13,1

7,2

11,6

16,0

7,9

16,1

8,0

15,2

8,6

14,6

9,4

14,9

11,1

13,0

11,2

12,6

10,8

13,3

10,6

13,8

10,6

6,3

9,5

6,5

9,5

7,2

9,4

7,5

9,6

8,0

9,7

7,6

8,3

7,8

8,1

8,6

8,1

9,3

7,9

9,6

7,9

8,9

5,6

9,0

5,8

9,2

6,1

9,0

6,5

9,0

OCW

6,3

10,2

6,4

10,3

6,6

10,0

6,8

9,9

7,1

9,4

SZW

10,1

10,0

10,7

10,0

11,5

9,9

21,7

9,8

23,8

9,9

VenJ

11,5

9,4

10,9

9,3

11,3

9,3

11,6

9,2

11,9

9,2

VWS

7,1

10,7

7,0

10,4

7,3

10,3

7,3

10,4

7,9

10,2

HCvS

11,6

11,5

11,4

12,2

11,1

12,1

11,7

11,9

8,7*

11,9*

Rechtspraak

9,1

9,4

9,2

9,4

9,6

9,4

10,5

9,3

10,9

8,9

Totaal

8,7

9,4

8,8

9,4

9,1

9,3

9,9

9,2

10,3

9,2

* exclusief EK, TK en RvS.
Bron: P-Direkt/RvIG.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 69

B1
B2

B3
B4

Tabel 31

Instroom per jaar bij de specialistische traineeprogramma’s

19

Totaal

Aantal

28

144

220

44

66

502

Percentage

6

29

44

9

13

100

Traineeprogramma

RWS

• ICT/Industriële Automatisering, (civiele)
techniek, inkoop, watermanagement,
verkeersmanagement en duurzaamheid
en milieu

35

FIN
Belastingdienst

• Financial Traineeship
• Audit Traineeship
• HBO Traineeship Financiële administratie
• Tax Talent Traineeship

17
9
-

31
8
5
6

20
14
4
4

27
13
4
5

25
11
4
9

Tabel 34 Leeftijd managers ABD 2017 in aantallen en procenten
Leeftijdscategorie
Aantal
40 jaar en jonger

4

1

EZ

• Traineeship voor beleidseconomen (BoFEB)

24

21

14

20

19

41 t/m 45

45

10

VenJ

• Traineeopleiding wetgevingsjurist
- Academie voor Wetgeving
• Traineeopleiding overheidsjurist Academie voor Overheidsjuristen

10

10

11

11

10

46 t/m 50

95

21

10

10

13

9

11

51 t/m 55

122

27

56 t/m 60

127

28

• Opleiding voor startende beleidsmedewerkers

18

20

33

31

31

61 t/m 65

55

12

41

66 jaar en ouder

6

1

454

100

BZ

2013 2014 2015 2016 2017

Tabel 33 Schaalniveau functies ABD 2017 in aantallen en procenten
In- en doorstroom
15
16
17
18

Departement /
onderdeel

19

30

30

61

Bron: Bureau ABD.

H1

41

Percentage

Rijk

• Rijks ICT Trainee programma (RITP) (gestart)

Rijk

• Traineeship Rijksinkoop Professionals (TRIP)

18

Totaal

Defensie Materieel
Organisatie, RWS,
BZK

• De Ontdekking van Procurement (DOP)

15

Bron: Bureau ABD.

Tabel 35 Aantal jaar op huidige functie ABD 2017 in aantallen en procenten
Functieduur
≤ 3 jaar
3 -4 jaar
5-6 jaar
≥ 7 jaar

Totaal

123

130

143

191

251

Rijkstraineeprogramma

122

125

119

135

131

Bron: inventarisatie.

Totaal

Aantal

241

120

42

51

454

Percentage

53

27

9

11

100

Tabel 36

Aandeel vrouwelijke managers ABD in procenten
2014
2015

Instroom in ABD van buiten de rijksdienst

19

Instroom binnen hetzelfde departement

35

Aantal

Instroom naar een ander departement

10

Totaal instroom

64

Bron: Bureau ABD.

Doorstroom binnen hetzelfde departement

27

Doorstroom naar een ander departement

21

Totaal doorstroom

48

Bron: P-Direkt/RvIG.
70 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

30

31

H3

H4
H5

B1
B2

Bron: Bureau ABD.

Tabel 32 Instroom en doorstroom Algemene Bestuursdienst (ABD) 2017
In- en doorstroom

H2

2106

2017

33

34

B3
B4

Tabel 37

Externe inhuur
Uitgaven externe inhuur in 2017 (in € x 1.000)
AZ

BZ

BZK

Def

EZ

FIN

IenM

OCW

SZW

VenJ

VWS

Totaal

Aandeel
1,3%

1. Interim-management

0

221

4.200

392

2.628

22

3.848

510

234

3.008

2.206

17.269

2. Organisatie- en formatieadvies

0

82

235

608

1.231

61

3.561

840

108

7.648

77

14.451

1,1%

3. Beleidsadvies

14

713

580

227

1.215

2.177

7.779

402

367

727

3.101

17.302

1,3%

4. Communicatieadvisering

254

164

1.235

38

927

1.179

2.199

554

465

1.811

1.745

10.571

0,8%

Totaal Beleid

268

1.180

6.250

1.265

6.001

3.439

17.387

2.306

1.174

13.194

7.129

59.593

4,6%

7

954

377

0

818

163

3.826

177

331

2.217

300

9.170

0,7%

5. Juridisch advies
6. Advisering opdrachtgevers automatisering

0

191

85.520

44.136

106.908

109.063

21.736

2.850

1.608

97.003

15.527

484.542

37,6%

7. Accountancy, financiële en administratieve
organisatie

352

35

2.639

219

6.323

4.697

4.018

166

57

2.490

1.538

22.534

1,8%

H1

H2
H3

H4

Totaal (beleids)ondersteunend

359

1.180

88.536

44.355

114.049

113.923

29.580

3.193

1.996

101.710

17.365

516.246

40,1%

8. Uitzendkrachten (formatie & piek)

919

20.341

46.401

51.244

63.771

78.458

189.823

88.822

3.377

146.315

22.210

711.681

55,3%

Ondersteuning bedrijfsvoering

919

20.341

46.401

51.244

63.771

78.458

189.823

88.822

3.377

146.315

22.210

711.681

55,3%

H5

46.704

1.287.520

100,0%

B1

Totaal uitgaven 2017

1.546

22.701

141.187

96.864

183.821

195.820

236.790

94.321

6.547

261.219

Totale personele uitgaven 2017

29.772

271.258

781.236

3.321.493

937.331

2.439.094

1.313.995

417.085

218.455

2.261.774

419.453 12.410.946

% personele uitgaven

5,2

8,4

18,1

2,9

19,6

8,0

18,0

22,6

3,0

11,5

11,1

10,4

Totaal uitgaven 2016

1.967

11.938

173.527

101.790

87.900

272.183

251.641

101.019

8.604

236.877

39.241

1.286.687

verschil

-421

10.763

-32.340

-4.926

95.921

-76.363

-14.851

-6.698

-2.057

24.342

7.463

833

0

0

0

0

0

0

0

0

0

8

1

9

Aantal overschrijdingen max. uurtarief €225/uur

* Rijksbreed: totale inhuur/ (totale inhuur + totaal ambtelijk personeel) x 100%.
Bron: Bijlagen bij de Departementale Jaarverslagen 2017.

B2

B3
B4

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 71

H1

H2
H3

H4
H5

B1

Bijlage
Adviescolleges
72 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

B2

B3
B4

Er zijn drie typen adviescolleges en -commissies die de rijksoverheid adviseren:
• ambtelijke adviescommissies over beleid of wetgeving;
• onafhankelijke, externe adviescommissies over de uitvoering van beleid of
(voorgenomen) beschikkingen;
• onafhankelijke, externe adviescolleges over nieuw beleid en wetgeving.
De Kaderwet adviescolleges (hierna de Kaderwet) is van toepassing op de laatstgenoemde categorie. Deze adviescolleges zijn permanent (met een strategisch of
technisch-specialistisch karakter), tijdelijk of eenmalig. In 2017 waren er in totaal
31 adviescolleges actief, waarvan 18 permanente, vier tijdelijke en negen eenmalige
adviescolleges. Op verzoek van de Tweede Kamer wordt sinds twee jaar ook een
overzicht gegeven van alle nieuw ingestelde onafhankelijke adviescolleges en
commissies van het Rijk. In 2017 zijn de volgende adviescolleges ingesteld onder
de werking van de Kaderwet:
• Staatscommissie Parlementair stelsel (eenmalig adviescollege);
• Evaluatie- en adviescommissie Wet financiering politieke partijen (eenmalig
adviescollege);
• Commissie Knelgevallen fosfaatrechten (eenmalig adviescollege);
Adviescollege toetsing regeldruk (tijdelijk adviescollege);
• Commissie herijking (schuldenaars)tarieven ambtshandelingen gerechtsdeurwaarders (eenmalig adviescollege);
• Taskforce lijkschouw en gerechtelijke sectie (eenmalig adviescollege).

Ministerie van Economische Zaken:
• Adviescommissie Gids proportionaliteit (ingesteld per 1 juni 2017);
• Adviescommissie voor duurzaamheid Biomassa voor energietoepassingen
(ingesteld per 1 juli 2017);
• Arbiters Bodembeweging (ingesteld per 15 april 2017);
• Welzijnscommissie Dierziekten (ingesteld per 22 december 2017);
• Wetenschappelijke commissie opvang zeehonden (ingesteld per 1 september 2017
tot 1 maart 2018).

H2

Ministerie van Financiën:

H3

• Commissie onderzoek sanering Thermphos (ingesteld per 1 juli 2017 tot
23 augustus 2017).

H4

Ministerie van Veiligheid en Justitie:

H5

• Adviescommissie levenslanggestraften (ingesteld per 1 maart 2017);
• Commissie modernisering opsporingsonderzoek in het digitale tijdperk
(ingesteld per 1 juni 2017 tot 1 januari 2018).

B1

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap:

Buiten de Kaderwet om zijn in 2017 de volgende onafhankelijke adviescommissies
ingesteld:

• Evaluatiecommissie Rathenau Instituut 2017 (ingesteld per 1 juni 2017 tot
1 januari 2018);
• Commissie beoordeling uitingen maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef
(ingesteld per 20 oktober 2017);
• Bevoegdhedencommissie Voortgezet Onderwijs.
• Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport:

Ministerie van Defensie:

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport:

• Tijdelijke Commissie onderzoek naar geconstateerde tekortkomingen mortierongeval Mali (ingesteld per 3 oktober 2017 tot 31 maart 2018);
• Commissie Sociaal Veilige Werkomgeving (ingesteld per 20 november 2017 tot
• 15 juli 2018).

• Commissie onderzoek fipronil in eieren (ingesteld per 1 oktober 2017).

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 73

H1

B2

B3
B4

Overzicht Adviescolleges
Naam Adviescollege

Type
Adviescollege

Instellings
artikel

Instellings
datum

Exp.
Datum

Aantal
leden

%
vrouw

Geslacht
voorzitter

AZ

H1

Geen

H2
BZ
Adviesraad Internationale vraagstukken (AIV)

Strategisch

4

19-3-1998

9

44

M

Commissie van advies inzake volksrechtelijke vraagstukken

Technisch-specialistisch

4

1-1-1998

8

38

M

Staatscommissie internationaal privaatrecht

Technisch-specialistisch

4

14-2-1998

13

38

M

Raad voor het openbaar bestuur (ROB)

Strategisch

4

12-12-1996

10

50

M

Kiesraad

Technisch-Specialistisch

4

31-3-1905

7

29

M

Raad voor de Financiële verhoudingen (Rfv)

Technisch-Specialistisch

4

21-2-1997

7

14

M

Staatscommissie parlementair stelsel

Eenmalig

6

1-2-2017

1-4-2019

8

38

M

Evaluatie- en adviescommissie Wet financiering politieke partijen

Eenmalig

6

29-4-2017

1-3-2018

4

25

M

B1
B2

B3
B4

EZ
Tijdelijk

5 1-5-2000 opgericht
als tijdelijk college.
16-06-'11 (opnieuw
verlengd).

1-6-2017

1-7-2017

Commissie knelgevallen fosfaatrechten

Eenmalig

6

1-4-2017

Raad van deskundigen voor de nationale meetstandaarden

Technisch-Specialistisch

4

2-2-2006

Adviescollege toetsing regeldruk

Tijdelijk

5

1-6-2017

74 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

H4
H5

BZK

Adviescollege toetsing administratieve lasten (ACTAL)

H3

1-6-2021

3

33

M

4

25

M

8

13

M

3

33

V

Naam Adviescollege

Type
Adviescollege

Instellings
artikel

Instellings
datum

Exp.
Datum

Aantal
leden

%
vrouw

Geslacht
voorzitter

FIN
Geen

H1
IenM
Raad voor de leefomgeving en infrastructuur

Strategisch

4

17-1-2012

31-7-2020

10

30%

M

H2
H3

OCW
Onderwijsraad

Strategisch

4

2-4-1905

10

40%

V

Raad voor Cultuur

Strategisch

4

22-11-1995

8

38%

V

Adviesraad voor Wetenschap, technologie en innovatie (AWTI)

Strategisch

4

1-1-1997

10

30%

M

H4
H5

B1

VenJ
Adviescommissie voor Burgerlijk procesrecht

Technisch-Specialistisch

4

1-1-1997

9

33%

M

Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken (ACVZ)

Technisch-Specialistisch

4

1-4-2001

10

60%

M

Autoriteit Persoonsgegevens

Technisch-Specialistisch

4

6-7-2000

2

0%

M

Commissie Vennootschapsrecht

Technisch-Specialistisch

4

1-1-1997

8

13%

M

Commissie Auteursrecht

Technisch-Specialistisch

4

1-1-1997

8

38%

V

Commissie evaluatie Politiewet 2012

Eenmalig

6

26-10-2013

1-7-2018

7

29%

M

Commissie herijking (schuldenaars)tarieven ambtshandelingen
gerechtsdeurwaarders

Eenmalig

6

3-6-2017

1-2-2018

6

33%

M

Taskforce lijkschouw en gerechtelijke sectie

Eenmalig

6

1-1-2017

1-5-2017

8

38%

M

Review Board aanvalsprogramma informatievoorziening Politie

Tijdelijk

4

1-10-2012

1-1-2018

6

17%

M

Commissie Evaluatie Wet herziening gerechtelijke kaart

Eenmalig

6

30-1-2016

1-1-2018

5

20%

M

Commissie Evaluatie puntentelling gesubsidieerde rechtsbijstand

Eenmalig

6

3-9-2016 25-10-2017

5

20%

M

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 75

B2

B3
B4

Naam Adviescollege

Type
Adviescollege

Instellings
artikel

Instellings
datum

Exp.
Datum

Aantal
leden

%
vrouw

Geslacht
voorzitter

6

1-10-2016

1-4-2017

11

55%

V

SZW
Taskforce Samenwerking Onderwijs en Kinderopvang

Eenmalig

H1
VWS
Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS)

Strategisch

4

1-1-2015

Gezondheidsraad

Technisch-Specialistisch

4

1-8-1902

Nederlandse Sport Raad

Tijdelijk/Strategisch

5

1-6-2016

9

1-6-2020

44%

V

113

34%

M

10

30%

M

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

76 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3
B4

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 77

H1

H2
H3

H4
H5

B1

Bijlage
Voorgenomen privatiseringen en
verzelfstandigingen per 1-1-2018
78 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

B2

B3
B4

In deze bijlage wordt per ministerie weergegeven welke privatiseringen en verzelfstandigingen zijn voorgenomen.
Onder privatisering wordt verstaan: de oprichting van staatsdeelnemingen en/of de
verkoop van aandelen van staatsdeelnemingen aan private partijen. Bij de oprichting
van staatsdeelnemingen wordt de voorhangprocedure gevolgd. Bij de verkoop van
aandelen wordt het voornemen tot verkoop en de bijbehorende uitgangspunten
vooraf gemeld aan de Kamer.
Onder verzelfstandiging wordt verstaan: de vorming van een agentschap (interne
verzelfstandiging), de vorming van een zbo, en de vorming van een rwt (voor zover
dit geen zbo is; exclusief schoolbesturen en onderwijsinstellingen) .

Ten aanzien van staatsdeelnemingen die meerdere departementen aangaan
(veelal Financiën en een vakdepartement), is ervoor gekozen deze zoveel mogelijk
te rubriceren onder het vakdepartement dat de deelneming het meest aangaat.
In het overzicht wordt, naast de naam van het te privatiseren of te verzelfstandigen
onderdeel een verwijzining opgenomen naar het eventuele kabinetsbesluit dat er aan
ten grondslag ligt. Bij een privatisering wordt in het overzicht aangegeven wat het
verwacht resterende aandeel is na inwerking treden van het besluit/ de instellingswet. Bij een verzelfstandiging wordt aangegeven of het hier de beoogde vorming van
een agentschap, een zbo, en/of een rwt betreft.
Ten slotte wordt een stand van zaken van het proces aangegeven, en een weergave
van alle bij de verzelfstandiging resp. privatisering gemoeide publieke belangen.
Daarbij wordt zo mogelijk verwezen in welke wetten, beleidsnota’s, besluiten deze
publieke belangen zijn vastgelegd, en wordt waar mogelijk ook ingaan op de afweging tussen die belangen.

H1

H2
H3

H4
H5

B1
B2

B3

AZ

B4

Geen
BUZA

Geen

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 79

BZK
Toelatingsorganisatie kwaliteitsborging bouw
Voorgenomen privatisering of
verzelfstandiging?

Verzelfstandiging.

Kabinetsbesluit? (zo ja, datum)

Voornemen gemeld aan de Tweede Kamer in november 2013 en maart 2014, kamerstukken II, 2013/14 , 32 757, nr. 91 en nr. 97.
Wetsvoorstel ingediend 15 april 2016, kamerstukken II, 2015/16, 34 453, nr. 1 t/m 3.
Voorstel tot aanhouden van het wetsvoorstel bij brief van de minister van BZK aan de EK d.d. 7 juli 2017 (34453, letter G).

Privatisering: beoogd resterende
aandeel van de rijksoverheid

N.v.t.

Verzelf­­standiging:
beoogd type verzelf­­­standiging

Zbo
(instellingsmotief: onafhankelijke oordeelsvorming op grond van specifieke deskundigheid).

Stand van zaken per 1 februari 2018

Parlementaire behandeling loopt.

Opmerkingen

Met het oprichten van de toelatingsorganisatie wordt de Stichting Bouwkwaliteit (SBK) opgeheven. SBK beoordeelt of beoordelings-richtlijnen voldoen aan het
Bouwbesluit 2012 en geeft hierover erkende kwaliteits- verklaringen af. Daarnaast adviseert SBK de ministeries van BZK en IenW en fungeert het als liaison op het
gebied van Europese regelgeving. Deze taken worden uitgevoerd voor de rijksoverheid en daarom is sprake van een publieke taak. Nu met het nieuwe stelsel voor
kwaliteitsborging een publiekrechtelijk zbo wordt opgericht met bredere taken en bevoegdheden, is besloten de taken van SBK onder te brengen bij de publieke
toelatingsorganisatie.

H4

Er is een aantal maal overleg met de TK geweest over de oprichting van de toelatingsorganisatie en over de wijze waarop de kwaliteit van bouwwerken publiekrechtelijk wordt geborgd in het nieuwe stelsel. De overheid blijft verantwoordelijk voor de beleidsontwikkeling, het wettelijk kader en het overheidstoezicht op de goede
werking van de instrumenten. De bouwsector ontwikkelt zelf instrumenten voor de uitvoering van de kwaliteitsborging die voldoen aan de wettelijke regels; de
toelatingsorganisatie houdt toezicht op de werking van het stelsel en toetst of een instrument voor kwaliteitsborging voldoet aan de gestelde regels. Bij de toepassing
van het instrument bij concrete bouwprojecten zal het gekozen instrument voor kwaliteitsborging geschikt moeten zijn voor de specifieke gevolgklasse van het
bouwwerk. Het bevoegd gezag ziet daarbij op de verlening van de omgevingsvergunning voor het bouwen toe. Het publieke belang van een goede kwaliteit van
bouwwerken is daarmee goed geborgd.

B1

Relevante publieke belangen en
waar deze zijn vastgelegd

H1

H2
H3

H5

B2

B3
B4

EZ

Geen

80 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

FINANCIËN
Holland Casino
Voorgenomen privatisering of
verzelfstandiging?

Privatisering.

Kabinetsbesluit? (zo ja, datum)

In het vorige regeerakkoord is het voornemen tot verkoop aangekondigd. Na goedkeuring van de aangepast wet (Wet op de Kansspelen) wordt uitvoering (3e stap uit
het besliskader) gegeven aan de privatisering.

Privatisering: beoogd resterende
aandeel van de rijksoverheid

Geen.

H1

Verzelf­­standiging:
beoogd type verzelf­­­standiging

n.v.t.

H2

Stand van zaken per 1 februari 2018

In januari 2017 heeft de TK ingestemd met het aangepaste wetsvoorstel van de Wet op de Kansspelen. Het wetsvoorstel ligt nu ter behandeling bij de EK.

H3

Opmerkingen
Relevante publieke belangen en
waar deze zijn vastgelegd

H4
Het hoofddoel van het kansspelbeleid is het reguleren en beheersen van kansspelen met bijzondere aandacht voor het tegengaan van kansspelverslaving, het
beschermen van de consument en het tegengaan van illegaliteit en criminaliteit. Uit dit algemene hoofddoel volgt het publiek belang van Holland Casino:
• het kanaliseren van de vraag naar casinospelen door te voorzien in een betrouwbaar, door de overheid aangestuurd aanbod;
• het voorkomen dat concurrentie ontstaat op de casinomarkt, die tot onverantwoord gokgedrag en een toename van de kansspelverslaving zou kunnen leiden;
• het tegengaan van illegale casinospelen door te voorzien in een betrouwbaar en gecontroleerd legaal aanbod;
•	het beschermen van de consument door er op toe te zien dat de sector niet wordt verstoord door oneerlijke, ondeskundige en onbetrouwbare aanbieders van
(casino)spelen.
Deze publieke belangen zijn vastgelegd in:
• Wet op de Kansspelen
• Beschikking Casinospelen 1996
• Besluit College van Toezicht op de Kansspelen
• Kansspelenbesluit
• Speelautomatenbesluit 2000
• Uitvoeringsbesluit Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme
Tweede Kamer, 2002-2003, 24036, nr. 280.

H5

B1
B2

B3
B4

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 81

FINANCIËN
ABN AMRO
Voorgenomen privatisering of
verzelfstandiging?

Privatisering.

Kabinetsbesluit? (zo ja, datum)

Ja, in de toekomstplannen financiële instellingenbrief van 23 augustus 2013 en het bijbehorende AO.

Privatisering: beoogd resterende
aandeel van de rijksoverheid

geen.

Verzelf­­standiging:
beoogd type verzelf­­­standiging

n.v.t.

Stand van zaken per 1 februari 2018

Na de beursgang van ABN AMRO in 2015 en een vervolgplaatsing in 2016 heeft de staat op 28 juni 2017, en 15 september 2017 opnieuw een deel van zijn belang in
ABN AMRO verkocht. Als gevolg van deze transacties is het belang van de staat in ABN AMRO afgenomen naar circa 56%.

H1

H2
H3

Opmerkingen
Relevante publieke belangen en
waar deze zijn vastgelegd

Het kabinet wil een solide, transparante, integere en concurrerende financiële sector, die de klant centraal stelt en dienstbaar is aan de reële economie.
Zie voor meer toelichting op de publieke belangen de brieven: Toekomstplannen financiële instellingen ABN AMRO, ASR en SNS REAAL (Eerste Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, D)
en de Kabinetsvisie Nederlandse Bankensector. (Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 35.) Verkoop ABN AMRO (22 mei 2015).

Volksbank
Voorgenomen privatisering of
verzelfstandiging?

Privatisering.

Kabinetsbesluit? (zo ja, datum)

Op 1 juli 2016 is per brief aan de Kamer gemeld dat het te vroeg is om een besluit over de toekomst van de Volksbank te nemen. Voordat er een besluit wordt genomen
is het van belang dat de onderneming een sterke positie in het Nederlandse bankenlandschap verwerft. Zodra de Volksbank gereed is voor een eventuele exit zullen de
relevante opties voor toekomstige eigendomsstructuren verder worden uitgewerkt. Jaarlijks wordt de voortgang aan de Kamer en de Europese Commissie gerapporteerd. De Tweede Kamer is op 14 september 2017 over de voortgang geïnformeerd.

Privatisering: beoogd resterende
aandeel van de rijksoverheid
Verzelf­­standiging:
beoogd type verzelf­­­standiging
Stand van zaken per 1 februari 2018

Zie kolom over kabinetsbesluit.

Opmerkingen
Relevante publieke belangen en
waar deze zijn vastgelegd

82 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

Zie de Kamerbrief: ‘Toekomst SNS Bank’. TK, 2015-2016, 33532, nr. 61.

H4
H5

B1
B2

B3
B4

FINANCIËN
Invest-NL
Voorgenomen privatisering of
verzelfstandiging?

Privatisering (oprichting deelneming).

Kabinetsbesluit? (zo ja, datum)

In de Kamerbrief over de ‘oprichting van een Nederlandse financierings- en ontwikkelingsinstelling’ van 10 februari 2017 is het voornemen tot oprichting van Invest-NL
aangekondigd.

Privatisering: beoogd resterende
aandeel van de rijksoverheid

100%.

H1

Verzelf­­standiging:
beoogd type verzelf­­­standiging

n.v.t.

H2

Stand van zaken per 1 februari 2018

Zie Kamerbrief ‘Voortgang Invest-NL’ van 15 februari 2018. De oprichtingswet is recentelijk in consultatie geweest. De resultaten hiervan worden verwerkt in het
wetsvoorstel.

H3

Opmerkingen
Relevante publieke belangen en
waar deze zijn vastgelegd

H4
Invest-NL gaat bijdragen aan het financieren van maatschappelijke transitieopgaven door investeringen op gebieden als energie, verduurzaming, mobiliteit en voedsel
en maatschappelijke domeinen als zorg, veiligheid en onderwijs. Invest-NL maakt daarnaast het verbeteren van de toegang tot Europese gelden mogelijk.

IenM

B1

VAMEX
Voorgenomen privatisering of
verzelfstandiging?

De taak van het private zbo VAMEX zullen per 1-1-20 over gaan naar CBR.

Kabinetsbesluit? (zo ja, datum)

Nee. Deze overdracht volgt uit Heroverwegingen zbo’s van de commissie-De Leeuw.

B2

B3
B4

Privatisering: beoogd resterende
aandeel van de rijksoverheid
Verzelf­­standiging:
beoogd type verzelf­­­standiging

De wettelijke taak van VAMEX (afgifte vaarbewijzen) wordt overgedragen aan het CBR. De zbo- taak van VAMEX vervalt daarmee per 1-1-2020.

Stand van zaken per 1 februari 2018

Er wordt gewerkt aan een transitieplan voor taken en personeel.

Opmerkingen
Relevante publieke belangen en
waar deze zijn vastgelegd

H5

Het kabinet heeft naar aanleiding van het rapport Heroverwegingen zbo’s van de commissie-De Leeuw het advies opgevolgd om de wettelijke taken van VAMEX over
te dragen aan CBR. Daarmee wordt het CBR met ingang van 1-1-2020 verantwoordelijk voor de afgifte van vaarbewijzen.

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 83

IenM
Stichting Airport Coordination Netherlands
Voorgenomen privatisering of
verzelfstandiging?

Het privaatrechtelijk zbo SACN zal per 1-1-20 publiek worden.

Kabinetsbesluit? (zo ja, datum)

Nee. Deze omzetting volgt uit het rapport Heroverwegingen zbo’s van de commissie-De Leeuw.

Privatisering: beoogd resterende
aandeel van de rijksoverheid

H1

Verzelf­­standiging:
beoogd type verzelf­­­standiging

H2

Stand van zaken per 1 februari 2018

Wetsvoorstel ligt nu in consultatie.

Opmerkingen
Relevante publieke belangen en
waar deze zijn vastgelegd

Het kabinet heeft naar aanleiding van het rapport Heroverwegingen zbo’s van de commissie-De Leeuw het advies opgevolgd om SACN om te zetten naar een publiekrechtelijk zbo. SACN voert enkel publieke taken uit. Een wetsvoorstel hiertoe is in voorbereiding. Met deze omzetting wijzigt er niets in de taakuitvoering van SACN.

H3

H4
H5

ProRail
Voorgenomen privatisering of
verzelfstandiging?

ProRail wordt een zbo. Beoogde datum 1-1-21.

Kabinetsbesluit? (zo ja, datum)

Ja, volgt uit het regeerakkoord Rutte III.

B2

B3

Privatisering: beoogd resterende
aandeel van de rijksoverheid
Verzelf­­standiging:
beoogd type verzelf­­­standiging

ProRail wordt van beleidsdeelneming een zbo.

Stand van zaken per 1 februari 2018

Er worden voorbereidende werkzaamheden getroffen.

Opmerkingen
Relevante publieke belangen en
waar deze zijn vastgelegd

84 | Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017

B1

In het regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’ is opgenomen dat ProRail wordt omgevormd tot een publiekrechtelijk zelfstandig bestuursorgaan (zbo) met eigen
rechtspersoonlijkheid. De omvorming heeft tot doel om de organisatie van ProRail vorm te geven op een wijze die past bij de publieke taken die ProRail uitvoert, de
sturing van ProRail te vereenvoudigen en de publieke verantwoording over de wettelijke taken en besteding van publieke middelen te versterken. Het gaat om publieke
taken en middelen (ca. €2 miljard per jaar) die conform het kabinetsbeleid dan ook publiekrechtelijk vormgegeven moeten worden. De transitie en de daarmee
verbonden relevante publieke belangen zullen hun beslag krijgen in de instellingswetgeving en onderliggende regelgeving en besluiten en relevante kaders zoals de
Kaderwet zbo’s.

B4

VenJ

Geen
OCW

Geen
H1

SZW

H2

Geen

H3

VWS
H4

Intravacc
Voorgenomen privatisering of
verzelfstandiging?

Privatisering.

H5

Kabinetsbesluit? (zo ja, datum)

Voornemen gemeld aan TK 4 juli 2013 (II 2012/2013, 33 567, nr.2). resp. 22 december 2014 (TK 2014-2015, 34 000 XVI, nr.97 (pag.5), resp. 22 december 2016
(TK 2016-2017, nr. 33567-8).

B1

Privatisering: beoogd resterende
aandeel van de rijksoverheid

Geen.

B2

Verzelf­­standiging:
beoogd type verzelf­­­standiging

BV.

B3

Stand van zaken per 1 februari 2018

Besluitvorming over privatisering is doorgeschoven naar nieuw kabinet.
Plan van aanpak is gereed. Toezending oprichtingsvoor-nemen + concept-statuten beoogd voorjaar 2018.

B4

Opmerkingen
Relevante publieke belangen en
waar deze zijn vastgelegd

Intravacc voert in het kader van verbetering van vaccins of bij lacunes in de markt specifieke opdrachten uit voor het ministerie van VWS. In de toekomst zal via
reguliere aanbesteding worden doorgegaan met het uitzetten van opdrachten, waarbij Intravacc één van de mogelijke kandidaten zou kunnen zijn.

DEFENSIE

Geen

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017 | 85

Dit is een uitgave van:
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
Postbus 20011 | 2500 ea Den Haag
www.rijksoverheid.nl
mei 2018