NL

NL

NL

EUROPESE COMMISSIE

Brussel, 7.7.2010
COM(2010)365 definitief

GROENBOEK
naar adequate, houdbare en zekere Europese pensioenstelsels

SEC(2010)830

NL

NL

GROENBOEK
naar adequate, houdbare en zekere Europese pensioenstelsels

1.

INLEIDING

Een adequaat en houdbaar pensioeninkomen voor de EU-burgers nu en in de toekomst is een
prioriteit voor de Europese Unie. Het bereiken van dit doel in een vergrijzend Europa is een
grote uitdaging, en de meeste lidstaten hebben pensioenhervormingen doorgevoerd om zich
hierop voor te bereiden.
De recente financiële en economische crisis heeft de gevolgen van de ernstige vergrijzing van
de bevolking nog verder versterkt. Door de achteruitgang in de economische groei,
overheidsbegrotingen, financ iële stabiliteit en werkgelegenheid is de noodzaak nog urgenter
geworden om de pensioenpraktijken en de wijze waarop mensen hun pensioenrechten
opbouwen, aan te passen. Uit de crisis is gebleken dat er meer moet gebeuren om de
efficiëntie en de veiligheid van pensioenregelingen te verbeteren. 1 Deze regelingen vormen
niet alleen een middel om een behoorlijke levensstandaard voor de oude dag te verschaffen,
maar ook de beloning voor een leven lang werken.
In zijn beleidslijnen voor deze Commissie heeft presid ent José Manuel Barroso de nadruk
gelegd op het belang van adequate en houdbare pensioenen om de sociale cohesie te
versterken:
"Miljoenen Europeanen zijn volledig afhankelijk van hun pensioen. De crisis heeft laten zien
dat de Europese aanpak op het gebied van pensioenstelsels goed werkt. Ook is gebleken dat
de verschillende pensioenpijlers binnen elke lidstaat onderling afhankelijk zijn en dat de
gemeenschappelijke EU-aanpak op het gebied van solvabiliteit en sociale doelmatigheid van
groot belang is. De pensioenfondsen zijn een belangrijk onderdeel van het financiële stelsel
gebleken. We moeten ervoor zorgen dat pensioenen datgene doen waarvoor ze bedoeld zijn,
namelijk maximale steun bieden aan de huidige en toekomstige gepensioneerden, met
inbegrip van kwetsbare groepen."
De lidstaten zijn verantwoordelijk voor de pensioenvoorziening: dit groenboek zet geen
vraagtekens bij de prerogatieven van de lidstaten op pensioengebied of bij de rol van de
sociale partners, en pretendeert niet dat er één ideaal pens ioensysteem bestaat dat voor alle
lidstaten geschikt is. De principes van solidariteit tussen de generaties en nationale solidariteit
staan hierbij centraal. Op EU-niveau worden de nationale pensioenstelsels ondersteund door
een kader van activiteiten, variërend van beleidscoördinatie tot regelgeving. Sommige
gemeenschappelijke thema's moeten gecoördineerd worden aangepakt, zoals de werking van
de interne markt, de vereisten van het stabiliteits- en groeipact, of zorgen dat
pensioenhervormingen voldoen aan de Europa 2020-strategie. Degelijke en adequate
pensioenstelsels, die mensen in staat stellen om hun levensstandaard redelijkerwijze te
handhaven, zijn doorslaggevend voor de burger en voor de sociale cohesie. De effecten van
1

NL

In het Europees Parlement wordt onder de auspiciën van de Bijzondere Commissie financiële,
economische en sociale crisis ook een beleidsdiscussie gevoerd over de lessen die uit de crisis kunnen
worden getrokken.

2

NL

de overheidsuitgaven aan pensioenen voor de openbare financiën in de ene lidstaat kunnen
ernstige gevolgen hebben in andere lidstaten. De EU-beleidscoördinatie op pensioengebied is
nuttig en noodzakelijk gebleken om op lidstaatniveau vooruitgang te boeken.
Pensioenfondsen zijn een integrerend deel van de financiële markten en de opzet ervan kan
het vrije verkeer van arbeid of kapitaal bevorderen of belemmeren.
Na tien jaar van hervormingen die de pensioenstelsels in de meesten lidstaten een nieuw
aanzicht hebben gegeven, is er nu behoefte aan een grondige herziening van het EU-kader. De
vergrijzing is sneller gegaan dan verwacht, en de recente financiële en economische crisis
heeft dramatische gevolgen gehad voor de begrotingen, kapitaalmarkten en ondernemingen.
Er hebben ook diepgaande structurele veranderingen plaatsgehad, zoals nieuwe verhoudingen
tussen de generaties, de overgang van omslagregelingen ("pay-as-you-go") naar
kapitaalgedekte regelingen en de tendens naar meer risico voor individuen. Dit groenboek
brengt een Europees debat op gang door middel van uitgebreide en vroegtijdige raadpleging
over de belangrijkste uitdagingen waarvoor de pensioenstelsels zich geplaatst zien en hoe de
EU de inspanningen van de lidstaten om adequate en houdbare pensioenen te verschaffen, kan
ondersteunen.
In dit groenboek wordt gekozen voor een geïntegreerde benadering van economisch, sociaal
en financieel marktbeleid en worden de verbanden en synergieën erkend tussen de pensioenen
en de algemene "Europa 2020"-strategie voor intelligente, duurzame en inclusieve groei.
Hierbij worden werkzaamheden van het Comité voor economische politiek en het Comité
voor sociale bescherming op het gebied van pensioenen verwerkt. Het tussentijds gezamenlijk
verslag werd goedgekeurd tijdens de Raad van 7-8 juni 2010 (ECOFIN en EPSCO)2 . Het doel
om adequate en houdbare pensioeninkomsten te generen door middel van
pensioenhervormingen en de doelstellingen van Europa 2020 versterken elkaar. Europa 2020
legt de nadruk op meer en betere banen en positieve overgangen: beide zijn doorslaggevend
voor de opbouw van pensioenrechten door werknemers (mannen en vrouwen). Om de
doelstelling van 75% werkenden te halen, moet de arbeidsparticipatie aanzienlijk hoger
worden dan de huidige niveaus in de leeftijdsgroep van 55 tot 65 jaar. Het dichten van gaten
in de pensioenen, die een belangrijke oorzaak van armoede onder de ouderen kunnen vormen,
kan ook bijdragen aan de armoedebestrijding in het kader van Europa 2020. Beleid op vele
gebieden kan bijdragen aan vermindering van de armoede bij ouderen, en dit zal op zijn beurt
bijdragen aan de adequaatheid, waardoor de pensioenhervormingen worden aangevuld.
Andere doelstellingen zijn het wegnemen van knelpunten bij de voltooiing van de interne
markt, bijvoorbeeld door de interne markt van financiële producten veiliger en beter
geïntegreerd te maken en de mobiliteit van alle werknemers3 en burgers in de EU 4 te
vergemakkelijken. De pensioenhervormingen dragen op hun beurt bij aan het bereiken van de
Europa 2020-doelstellingen voor werkgelegenhe id en houdbaarheid op lange termijn van de
openbare financiën. Bovendien heeft de voltooiing van de interne markt voor
pensioenproducten een directe uitwerking op het groeipotentieel van de EU en draagt daarom
rechtstreeks bij aan het bereiken van de Europa 2020-doelstellingen.

2

3
4

NL

Verslag te vinden op http://europa.eu/epc/publications/index_en.htm, zie conclusies van de Raad
http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ecofin/114988.pdf.
Met inbegrip van zeer mobiele werknemers zoals onderzoekers, zie conclusie van de Raad van 2 maart
2010: http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_Data/docs/pressdata/en/intm/113121.pdf.
De Commissie brengt in 2010 een verslag over burgerschap uit, over de hele levenscyclus van EUburgers, waarin aandacht wordt besteed aan i) belemme ringen van de daadwerkelijke uitoefening van
burgerrechten, waaronder de rechten van vrij verkeer, en ii) de beoogde oplossingen om deze
belemmeringen weg te nemen, samen met een draaiboek voor de goedkeuring ervan.

3

NL

2.

VOORNAAMSTE UITDAGINGEN

2.1.

Vergrijzing

Zoals bekend staat Europa voor een grote demografische uitdaging5 : we komen in een kritieke
fase nu de eerste lichting babyboomers de pensioengerechtigde leeftijd nadert en de Europese
beroepsbevolking vanaf 2012 zal afnemen.
Het is natuurlijk een grote verworvenheid dat we langer leven dan ooit: de afgelopen vijftig
jaar is de levensverwachting in de EU toegenomen met ongeveer vijf jaar. Volgens de laatste
demografische vooruitzichten6 zal een verdere stijging rond 2060 ongeveer zeven jaar
bedragen. In combinatie met de lage vruchtbaarheidscijfers leidt dit tot een dramatische
verschuiving in de leeftijdsopbouw van de bevolking (zie figuur 1). Deze leidt tot een
verdubbeling van de afhankelijkheidsratio van ouderen : nu zijn er vier mensen in de
werkende leeftijd voor elke 65-plusser, maar in 2060 zullen er slechts twee mensen in de
werkende leeftijd voor elke 65-plusser zijn (zie figuur 2).
Er zijn ook andere langdurige ontwikkelingen in de arbeidsmarkten: het voltijdse arbeidsleven
begint later omdat er langer onderwijs wordt gevolgd, en de pensionering begint vroeger door
het leeftijdsmanagement en het arbeidsmarktbeleid. Hoewel er een kentering is te bespeuren
in de tendens naar een vroege pensionering, verlaten de meeste mensen, vooral vrouwen, de
arbeidsmarkt nog altijd ruim vóór de gebruikelijke pensioengerechtigde leeftijd van 65 jaar
(zie figuur 6 en 7), waardoor het genderaspect nog meer op de voorgrond treedt.
Als de huidige ontwikkelingen zich voortzetten, wordt de situatie onhoudbaar. Tenzij de
mensen, nu zij langer leven, ook langer blijven werken, zullen ofwel de pensioenen niet meer
adequaat zijn, ofwel de pensioenkosten stijgen tot een onaanvaardbaar niveau. Door de
vergrijzing, nog verergerd door de crisis, zal de economische groei verminderen en komen de
openbare financiën onder druk te staan. Uit het verslag over de vergrijzing uit 2009 7 blijkt dat,
aangezien de beroepsbevolking afneemt, in 2020 alleen nog groei uit een stijge nde
arbeidproductiviteit is te verwachten. Hoewel er al hervormingen zijn doorgevoerd om de
gevolgen van vergrijzing voor de pensioenkosten in de toekomst sterk te verminderen, zullen
de leeftijdsgebonden openbare uitgaven rond 2060 naar verwachting toenemen met bijna
5 procentpunten van het bbp, waarvan de helft aan pensioenen wordt uitgegeven (zie figuur 3
voor verwachte overheidsuitgaven voor pensioenen door lidstaten).
Een andere langetermijntendens, namelijk de evolutie naar meer eenpersoonshuishoudens,
koppels zonder kinderen en verschillende generaties van een familie die ver uit elkaar wonen,
maakt meer formele zorg noodzakelijk, die anders door de familie werd verleend. Dit maakt
de financiering van de kosten voor gezondheidzorg en langetermijnzorg nog eens extra
moeilijk.
Ook de kapitaalgedekte pensioenen kunnen worden geraakt door de vergrijzing. Een
vergrijzende maatschappij vermindert het groeipotentieel van de economie, hetgeen lagere
5

6

7

NL

Mededeling van de Commissie van 29 april 2009 over de vergrijzing "Opvangen van de gevolgen van
de vergrijzing in de EU (Verslag 2009 over de vergrijzing)" en werkdocument van de diensten van de
Commissie Demography Report 2008: Meeting Social Needs in an Ageing Society" (SEC(2008)2911).
Europese Commissie en Comité voor economische politiek (2009), Verslag over de vergrijzing: "2009
Ageing Report: Economic and budgetary projections for the EU -27 Member States (2008-2060).
European Economy, No 2.
Ibidem.

4

NL

rendementen en hogere prijzen voor financiële activa met zich mee kan brengen. Deze
potentieel geringere rendementen van beleggingen door de pensioenfondsen kunnen leiden tot
hogere premies, lagere pensioenuitkeringen, meer kapitaaluitstroom naar opkomende markten
of het nemen van grotere risico's.
Tegen de achtergrond van vergrijzing heeft de Europese Raad van Stockholm in 2001
overeenstemming bereikt over een drieledige strategie om de gevolgen voor de
overheidsbegrotingen te pareren. Deze strategie bestaat uit:
– een snelle vermindering van de schuld;
– verhoging van de arbeidsparticipatie en de productiviteit, en
– hervorming van de stelsels voor de pensioenen, de gezondheidszorg en de langdurige zorg.
Bovendien heeft de Europese Raad van Laken van 2001 overeenstemming bereikt over een
reeks gemeenschappelijke doelstellingen voor pensioenen en benadrukt dat zij adequaat,
houdbaar en flexibel moeten zijn8 .
2.2.

Veranderingen in de pensioenstelsels

De stelsels verschillen per lidstaat aanzienlijk, maar de meeste zijn de afgelopen decennia
zodanig aangepast dat ze een meer houdbare basis hebben. Tegelijkertijd hebben de lidstaten
het nodige gedaan om de adequaatheid te beschermen en om beter in te spelen op de
veranderingen in de arbeidsmarkten en in de rollenpatronen. De belangrijkste tendensen
waren9 :
(1)

de mensen aanmoedige n om meer en langer te werken en zo dezelfde rechten op te
bouwen als voorheen; verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd; latere
pensionering belonen en vroegere pensionering ontmoedigen (zie figuur 8); overgang
van aanspraken op basis van verdiensten in de beste jaren naar rechten op basis van de
gemiddelde inkomsten tijdens de hele carrière; afsluiten of beperken van trajecten voor
vervroegde uittreding; arbeidsmarktmaatregelen om oudere werknemers aan te
moedigen en in staat te stellen op de arbeidsmarkt te blijven, en aanmoedigen van
gendergelijkheid op de arbeidsmarkt.

(2)

De overgang van stelsels van één niveau naar stelsels met meerdere niveaus. Dit is het
resultaat van de tendens in de meeste, maar niet alle, lidstaten om het aandeel van
pensioenen op basis van een omslagstelsel in de totale voorzieningen te verlagen en
een belangrijkere rol toe te kennen aan aanvullende, vooraf betaalde particuliere
stelsels, die vaak beschikbare-premiestelsels zijn (zie figuur 10).

(3)

Maatregelen om de pensioengaten te dichten, bijvoorbeeld door middel van
inspanningen om de dekking uit te breiden, de toegang tot pensioenen voor kwetsbare
groepen te vergemakkelijken en de financiële ondersteuning voor minder welvarende
gepensioneerden te vergroten.

8

"Kwaliteit en houdbaarheid van de pensioenen: Gezamenlijk verslag inzake doelstellingen en
werkmethoden op pensioengebied" [10672/01 ECOFIN 198 SOC 272]
Het tussentijds gezamenlijk verslag over pensioenen van het Comité voor economische politiek en het
Comité voor Sociale Bescherming omv at een meer gedetailleerde beoordeling, zie voetnoot 2.

9

NL

5

NL

(4)

Genderaspect: naar verhouding veel vrouwen hebben atypische contracten, zij
verdienen vaak minder dan mannen en zij onderbreken vaker dan mannen hun carrière
om zorgtaken te vervullen. Daardoor zijn hun pensioenen doorgaans lager en is de
kans op armoede hoger bij oudere vrouwen, ook omdat zij langer leven. In sommige
omslagregelingen worden zorgperiodes erkend, maar dit is minder vanzelfsprekend bij
kapitaalgedekte regelingen. Dit leidt tot de vraag hoe deze solidariteit moet worden
gefinancierd.

De hervormingen hebben bijgedragen aan de recente verhogingen van de effectieve
pensioenleeftijd en nieuwe wegen geopend om op houdbare wijze adequate pensioenen te
verschaffen.
Tegelijkertijd
hebben
de
hervormingen
tot
meer
individuele
verantwoordelijkheid voor het resultaat geleid en zullen zij dit blijven doen. Nu de mensen
meer keuze hebben, staan zij ook bloot aan meer risico. Willen de hervormingen succes
hebben, dan moeten alle pensioenregelingen hun deel bijdragen en moeten risico's goed
worden onderkend en beheerd. De adequaatheid van de pensioenen in de toekomst moet
berusten op een combinatie van rendementen in de financiële markten en arbeidsmarkten die
loopbanen met langere en minder versnipperde premies mogelijk maken. Met het oog op een
grotere sociale samenhang bestaat er bij sommige lidstaten behoefte om bestaande problemen
aan te pakken, zoals minimumpensioenen, de pensioenen van atypische werknemers en de
dekking van bepaalde onvrijwillige werkonderbrekingen, bijvoorbeeld bij de zorg voor
hulpbehoevende familieleden.
Met de herziene regelingen neemt voor veel werknemers de kans op inadequate pensioenen
toe. Het nettovervangingspercentage zal in veel lidstaten afnemen, hoewel de uitgangspositie
en de mate van vermindering aanzienlijk variëren en deze in sommige landen, vooral die met
aanvankelijk een zeer laag niveau, zijn verhoogd (zie figuur 5). Verhoging van de
uittredingsleeftijd kan de afname remmen.
In veel lidstaten kunnen extra hervormingen nodig zijn om de toekomstige omvangrijke
demografische veranderingen het hoofd te bieden en een duurzaam succes van de
hervormingen te garanderen. In lidstaten waar het hervormingsproces nog niet voldoende is
voortgeschreden, is er veel behoefte aan een herziening van de pensioenbelofte, waarbij moet
worden bezien welke bijdrage van de rest van de economie – en de overheidsbegrotingen –
kan worden verwacht.
2.3.

De gevolgen van de financiële en economische crisis

Door de financieel-economische crisis is het vergrijzingsprobleem aanzienlijk toegenomen.
De crisis heeft de onderlinge afhankelijkheid van de verschillende regelingen en de zwakke
plekken in de opzet van sommige regelingen aan het licht gebracht, en daardoor alle
pensioenstelsels wakker geschud, zowel de omslagstelsels en als de kapitaalgedekte
regelingen: door de toegenomen werkloosheid, minder groei, hogere nationale schulden en de
volatiliteit van de financiële markten is het voor alle stelsels moeilijker geworden om de
toegezegde pensioenen uit te betalen. De particuliere regelingen kunnen de druk op de
openbare pensioenvoorziening verminderen. Het toenemend gebruik van particuliere
regelingen gaat echter ten koste van belastinginkomsten, gezien de wijdverbreide praktijk om
tijdens de opbouwfase belastingvoordelen te bieden. De kosten van de belastingvoordelen zijn
vaak aanzienlijk en er kunnen vraagtekens worden gezet bij de doelmatigheid en de gevolgen

NL

6

NL

voor de inkomstenherverdeling 10 . Nu de overheidsbegrotingen onder zware druk staan,
onderwerpen sommige lidstaten de doelmatigheid van deze uitgaven aan een nieuw
onderzoek. Een betere informatie-uitwisseling over de kosten en de doelmatigheid kan voor
beleidsmakers in de hele EU van nut zijn11 . Bovendien is te verwachten dat indien de
particuliere regelingen hun toezeggingen niet kunnen nakomen, de overheidsbegroting onder
druk komt te staan om een deel van de lasten op zich te nemen.
Met hun veilige inkomsten uit openbare pensioenen, die in het algemeen hun rol als
automatische stabilisatoren hebben kunnen spelen, behoren de huidige gepensioneerden tot
degenen die het minst onder de crisis te lijden hebben. Uitzonderingen daargelaten, spelen de
inkomsten uit de kapitaalgedekte stelsels nog steeds een marginale rol en waren slechts enkele
lidstaten met zeer acute begrotingsproblemen of degelijke verankerde automatische
correctiemechanismen genoodzaakt om de uitbetaalde openbare pensioenen te verlagen. De
crisis en de geringere vooruitzichten op groei zullen echter hun weerslag hebben op alle
soorten pensioenregelingen.
De daling van de fiscale inkomsten na de crisis komt erop neer dat twintig jaar fiscale
consolidering ongedaan is gemaakt. Dit leidt tot zeer sterke fiscale beperkingen in het
volgende decennium. Volgens schattingen zal de crisis de uitgaven aan de openbare
pensioenen op lange termijn meer onder druk zetten, omdat de economische groei naar
verwachting veel geringer zal zijn en het zeer onzeker is hoeveel tijd een volledig herstel in
beslag zal nemen. 12 . In een aantal lidstaten zijn bepaalde sociale premies naar nieuw
opgerichte verplichte kapitaalgedekte pensioenen gevloeid. De crisis heeft dit probleem van
de dubbele daling verergerd en was voor een aantal regeringen aanleiding om hun bijdragen
aan particuliere pensioenen stop te zetten of te verlagen om de financiën van de openbare
pensioenen te verbeteren.
Op korte termijn zijn de rendementen en de solvabiliteit van de kapitaalgedekte regelingen
aangetast door de lagere rentes en de verminderde waarden van de activa: de particuliere
pensioenfondsen hebben in 2008 meer dan 20% van hun waarde verloren13 . Bovendien waren
verschillende sponsors van bedrijfspensioenfondsen niet in staat om hun verplichtingen na te
komen. Aangezien echter slechts weinig fondsen verliezen moesten boeken om hun lopende
verplichtingen na te komen, konden de toezichthouders de waarderings- en de
solvabiliteitsvoorschriften versoepelen zodat de markten zich konden herstellen. Weliswaar
konden de pensioenfondsen in 2009 een deel van hun verliezen goedmaken14 , maar veel ervan
voldoen nog lang niet aan het voorgeschreven solvabiliteitsniveau.
De kapitaalgedekte regelingen hebben de crisis niet allemaal even goed doorstaan, hetgeen
erop wijst dat verschillen in opzet, regelgeving en beleggingsstrategie duidelijk uitmaken. De

10

11

12
13
14

NL

Hoofdstuk 4.2 blz. 26 van SPC-verslag "Privately managed funded pension provision and their
contribution to adequate and sustainable pensions" (2008)
http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=752&langId=en
Een mogelijkheid is de uitwisseling van ervaringen met methoden zoals "communicerende vaten",
waarbij het bedrag van het belastingvoordeel voor vrijwillig individueel sparen omgekeerd evenredig is
met het bedrag van de wettelijke en de bedrijfspensioenen waarover een individu reeds beschikt. Zie
"Proposal for a pension model with a compensating layer" door G.J.B. Dietvorst, EC Tax Review 2007
nr. 3, blz. 142-145.
Zie voetnoot 6.
OESO, "Pensions and the crisis – How should retirement income systems respond to financial and
economic pressures" 2009.
OESO "Pension Markets in Focus", oktober 2009, nummer 6.

7

NL

verliezen zijn afhankelijk van de beleggingspraktijken, en het vermogen om de schok op te
vangen is ook afhankelijk van de vraag hoe goed de last tussen de aanbieders, de
premiebetalers en de ontvangers is verdeeld. In de landen waar de solvabiliteitsvoorschriften
soepeler en de verliezen van het vermogen bijzonder groot waren, bieden de stelsels helaas
vaak minder bescherming voor de opgebouwde aanspraken en hebben zij de minst flexibele
mechanismen voor de lastenverdeling. Hierdoor kunnen rechten verloren gaan en kunnen
aanbieders besluiten hun regelingen stop te zetten omdat zij zich niet kunnen veroorloven de
regelingen weer solvabel te maken.
De crisis zal ook grote gevolgen voor de toekomstige pensioenen hebben, aangezien veel
werknemers hun betrekking verloren hebben en enige tijd werkloos zijn geweest, terwijl
anderen gedwongen zijn geweest om een lager loon of minder arbeidsuren te accepteren15 .
Een van de uitdagingen zal zijn om ook in deze gevallen voor adequate pensioenen te zorgen
(zie figuur 9).
Zo heeft de crisis de volgende punten aan de reeds bestaande hervormingsagenda toegevoegd:
– een grotere noodzaak om de pensioengaten te dichten;
– een dringendere behoefte aan
overheidsfinanciën verbeteren;

hervormingen

die

de

houdbaarheid

van

de

– meer nadruk op de verhoging van de effectieve pensioenleeftijd;
– de noodzaak om de voorschriften voor de kapitaalgedekte pensioenregelingen zo te herzien
dat zij efficiënt en crisisbestendig zijn en dat de wettelijke voorschriften evenredig zijn,
zodat de werkgevers niet tot insolventie worden gebracht of de bedrijfspensioenregelingen
opheffen;
– een behoefte aan doeltreffende en doordachte regelgeving voor de financiële markten die
inspeelt op de toenemende rol van de pensioenfondsen. Tijdens de G20-topontmoetingen
van Pittsburgh en Toronto werd benadrukt dat alle financiële instellingen gereguleerd
moeten worden en dat er meer behoefte is aan gemeenschappelijke voorschriften.
3.

PRIORITEITEN OM
MODERNISEREN

HET

PENSIOENBELEID

IN

DE

EU

TE

Het hoofddoel van de pensioenhervormingen is het verwezenlijken van adequate en houdbare
pensioenstelsels. Er is een tendens om de driepuntenstrategie van Stockholm te gebruiken als
een lijstje waaruit naar believen gekozen kan worden. Maar wanneer de pensioenstelsels
moeten functioneren en de Europa 2020-strategie moet slagen, moeten de drie kwesties
gecoördineerd worden aangepakt.
3.1.

Algemene doelstellingen: adequaatheid en houdbaarheid

Adequaatheid en houdbaarheid zijn twee zijden van dezelfde medaille. Wanneer de
pensioenen inadequaat dreigen te worden, kan dit tot ad-hoc- verhogingen van de premies of
een grotere vraag naar andere prestaties leiden, waardoor de houdbaarheid in gevaar komt.

15

NL

Hoofdstukken 3.3 – 3.5 van het tussentijds gezamenlijk verslag over pensioenen, zie voetnoot 2.

8

NL

Ook zal een niet-houdbaar pensioenstelsel op lange termijn ondoeltreffend blijken wanneer er
plotseling correcties nodig zijn. Adequate pensioenen en houdbaarheid kunnen bijgevolg niet
los van elkaar worden gezien.
Adequate pensioenen
Pensioenstelsels hebben als doel, een adequaat pensioeninkomen te garanderen – dat is een
zaak van fundamentele solidariteit binnen en tussen de generaties. Tot nu toe hadden de
meeste hervormingen van pensioenstelsels als doel de houdbaarheid te verbeteren. Meer
hervormingen van pensioenstelsels zijn nodig om de gaten te dichten. Aangezien het
vervangingspercentage van de openbare pensioenen in de meeste gevallen zal verminderen
(zie figuur 4) is het belangrijk om voldoende mogelijkheden voor aanvullende rechten te
verschaffen: bijvoorbeeld door een langere loopbaan of een betere toegang tot aanvullende
pensioenregelingen mogelijk te maken. Pensioengaten kunnen ook ontstaan door te weinig
compensatie voor perioden van werkloosheid, ziekte of zorgverplichtingen; wanneer
kwetsbare groepen zoals werknemers met tijdelijke contracten en atypische werknemers
buiten de regeling vallen of wanneer de minimale pensioengaranties of de
inkomstenverschaffing voor ouderen onvoldoende zijn – al deze punten werpen vragen over
financiering op. In kapitaalgedekte regelingen kan de adequaatheid van het pensioeninkomen
door de verlaging van het beleggingsrisico, vooral kort voor en tijdens de uitbetalingsfase, en
door een gelijkmatige verdeling van het risico over de deelnemers en de aanbieders van de
regeling, waarbij zij de voordelen van collectieve verzekering benutten, duidelijk verbeterd
worden. In bepaalde gevallen kan worden overwogen om het inkomen na de pensionering een
bredere basis te geven dan alleen een pensioen.
Financiële houdbaarheid
Veel pensioenhervormingen hebben bijgedragen aan een verminderde stijging van de
openbare pensioenuitgaven, maar er zijn dringend meer maatregelen nodig om de stelsels een
meer houdbare basis te geven, en daardoor bij te dragen aan de houdbaarheid van de
overheidsfinanciën, en vooral in de landen waar hoge overheidsuitgaven aan pensioenen
worden verwacht. Wanneer resolute beleidsmaatregelen voor een betere houdbaarheid
uitblijven, wordt de last van de noodzakelijke aanpassingen gelegd op de schouders van de
toekomstige werkenden of van de toekomstige gepensioneerden, die wellicht niet zijn
voorbereid op een lager pensioen dan verwacht, zoals door de Europese Raad werd
benadrukt 16 . Gezien de penibele situatie van de overheidsfinanciën en de verwachte
onhoudbare toename van de overheidsschulden wanneer het beleid niet verandert, wordt
begrotingsconsolidatie dringend noodzakelijk voor alle beleidsgebieden, waaronder
pensioenen. Het stabiliteits- en groeipact (SGP) verschaft het kader om toe te zien op de
houdbaarheid van de openbare financiën, met inbegrip van pensioenstelsels. 17 Bovendien kan
er extra druk voor zorguitgaven voor ouderen ontstaan wanneer de formele zorg de informele
zorg steeds meer vervangt. Daarom zijn de hervormingen die het groeipotentieel van de EU,
bijvoorbeeld door het aanbod van arbeidskrachten te ondersteunen, bijzonder belangrijk. Een
toenemende groei van de arbeidsproductiviteit is van nut voor alle bur gers, aangezien het een

16

17

NL

Volgens de conclusies van het voorzitterschap van de Raad van de Europese Unie van 23 maart 2005,
7619/1/05, REV 1, moet worden gewerkt "aan het waarborgen van de houdbaarheid van de openbare
financiën op de lange termijn, het bevorderen van de groei en het voorkomen van buitensporige lasten
voor de toekomstige generaties."
Met betrekking tot het SGP heeft de Commissie voorgesteld om ook rekening te houden met impliciete
verantwoordelijkheden, met name in verband met vergrijzing, en andere factoren in verband met
toekomstige risico's (COM(2010)367/2).

9

NL

hogere levensstandaard mogelijk maakt. Wat de fiscale houdbaarheid betreft, is een hogere
arbeidsparticipatie, met name bij oudere werknemers, zelfs nog belangrijker.
(1)

Hoe kan de EU de lidstaten ondersteunen bij hun inspanningen om de adequaatheid
van de pensioenstelsels te verbeteren? Moet de EU proberen duidelijker te definiëren
wat onder een adequaat pensioeninkomen moet worden verstaan?

(2)

Is het bestaande pensioenkader op EU-niveau voldoende om houdbare openbare
financiën te garanderen?

3.2.

Houdbare balans tussen arbeidsperiode en pensioenperiode

De doorgebrachte pensioentijd is de afgelopen eeuw aanzienlijk gestegen en er zijn grote
verschillen tussen de lidstaten. Tegenwoordig wordt gemiddeld een derde van het volwassen
leven in pensioen doorgebracht en dit aandeel zal met de stijgende levensverwachting18
aanzienlijk toenemen, tenzij de arbeidsperiode wordt verlengd en de mensen later met
pensioen gaan. Minder dan 50% van de bevolking is met 60 jaar nog aan het werk. Dit is in
strijd met de toezeggingen van de lidstaten bij de Europese Raad van Barcelona om de leeftijd
waarop de mensen stoppen met werken te verhogen met vijf jaar 19 . Het staat ook haaks op het
streven om in 2020 een arbeidsparticipatie van 75% te bereiken en heeft een negatieve
weerslag op het groeipotentieel. De sterke toename van de afhankelijkheidsratio van de
ouderen kan grotendeels worden vermeden indien mensen langer zouden werken (zie
figuur 2). Anders zou een pijnlijke combinatie van lagere uitkeringen en hogere premies
onvermijdelijk zijn.
De adequaatheid en de houdbaarheid worden bevorderd wanneer wordt gezorgd dat de
pensioenperiode niet langer wordt in verhouding tot de arbeidsperiode. Dit betekent een
verhoging van de leeftijd waarop met werken wordt gestopt en een pensioen wordt
uitgekeerd. Te veel lidstaten hebben al besloten om de leeftijd waarop het recht ontstaat op
een volledig pensioen in hun openbare pensioenregelingen te verhogen (zie figuur 6). Het
besef neemt toe dat dit een belangrijk signaal voor werknemers en werkgevers is, dat hen
motiveert om naar een hogere effectieve pensioenleeftijd te streven. Een aantal lidstaten heeft
aangetoond dat een automatische aanpassing – die de pensioengerechtigde leeftijd parallel
met de toekomstige verhoging va n de levensverwachting laat stijgen – een veelbelovende
beleidsoptie voor een betere houdbaarheid van de pensioenstelsels is. Deze aanpak van
incidentele aanpassingen kan ook voor andere risico's worden overwogen, maar de
doorvoering van periodieke beoordelingen van de adequaatheid en de houdbaarheid van
pensioenen kunnen een alternatieve of een aanvullende manier zijn om tijdig en soepel te
kunnen reageren op de veranderende omstandigheden, waarvan vele moeilijk voorspelbaar
zijn.
De vaststelling van een algemene pensioengerechtigde leeftijd is altijd omstreden geweest in
verband met de verschillen in de leeftijd van toetreding tot de arbeidsmarkt en de
gezondheidsstatus van de werknemers in de verschillende beroepen. De meeste lidstaten
nemen deze uitdaging aan met ingrijpende maatregelen om de gezondheid en de veiligheid op
het werk te verbeteren en tegelijkertijd een mogelijkheid voor vervroegde uittreding te bieden
voor degenen die dit werkelijk nodig hebben vóór de pensioengerechtigde leeftijd. De
18
19

NL

Hoofdstuk 3.2.1. van het tussentijds gezamenlijk verslag over pensioenen, zie voetnoot 2.
Conclusies van het voorzitterschap van 15-16 maart 2002, EUROPEAN COUNCIL SN 100/1/02 REV
1.

10

NL

Europese gezondheids- en veiligheidsstrategie ondersteunt deze nationale inspanningen.
Enkele lidstaten houden rekening met de verschillen in de toetredingsleeftijd door
maatregelen om de pensioengerechtigde leeftijd te verhogen te combineren met maatregelen
om het aantal jaren van bijdrage aan een volledig pensioen te laten toenemen. Afgezien van
de maatregelen om de loopbaan te verlengen, moet ook aandacht worden besteed aan kwesties
zoals de genderverschillen, zowel in de lonen als op de arbeidsmarkt.
Aangezien de uittredingsleeftijden nog laag zijn, is de vraag of gemeenschappelijke EUbeginselen en trajecten naar adequate en houdbare pensioenen, gedifferentieerd toegepast, om
in te spelen op de verschillen in pensioenstelsels, nuttig zouden zijn. Deze trajecten zouden de
mensen in staat moeten stellen om adequate rechten op te bouwen en tegelijkertijd de
economieën in de EU houdbaarder maken. Daartoe moeten de hervormingen van de
pensioenstelsels worden aangevuld met ingrijpende maatregelen zodat werknemers gedurende
hun hele loopbaan inzetbaar blijven, met de reële mogelijkheid om zich om te scholen.
Nieuwe technologieën en diensten om flexibele werkregelingen mogelijk te maken – door
telewerken en het verbeteren van vaardigheden – kunnen ertoe bijdragen dat oude
werknemers langer werkzaam blijven.
Enkele van de belangrijkste maatregelen om de oudere werknemers, zowel vrouwen als
mannen, langer aan het werk te houden, zijn toegang voor iedereen, ongeacht leeftijd, geslacht
en ras, tot de arbeidsmarkt en tot opleiding, en aanpassingen aan lichamelijke beperkingen20 .
Het Europees Sociaal Fonds ondersteunt maatregelen om de inzetbaarheid te verbeteren en de
arbeidsparticipatie van vrouwen en mannen van alle leeftijden te verhogen. De Commissie
werkt aan de voorbereiding van het Europees Jaar voor actief ouder worden 2012, dat de
lidstaten, sociale partners en andere belanghebbenden moet aanmoedigen om betere kansen en
arbeidsvoorwaarden voor oudere werknemers op de arbeidsmarkt te creëren.
Hiervoor kan een aanpassing van de sociale en financiële stimulansen om te gaan werken
nodig zijn, waarbij de lidstaten ook de rol van hun fiscale regelgeving onderzoeken. Andere
mogelijke maatregelen zijn de aanpassing van het leeftijdsmanagement, arbeidsregelingen en
attitudes in de arbeidsmarkt en op de werkvloer, en overleg over voorwaarden voor oudere
zelfstandigen. Gezien de voortdurende stijging van de levensverwachting zou de verlenging
van de arbeidsloopbaan twee voordelen hebben: een hogere levensstandaard en een
houdbaarder pensioen. Om beter houdbare en adequatere pensioenen te verkrijgen, is het
belangrijk dat werknemers, en vooral de jongere, meer tijd besteden aan banen met lonen en
arbeidsuren die hun in de toekomst pensioenrechten verschaffen.
De lidstaten nemen al maatregelen om een langere arbeidsloopbaan te bevorderen21 .
Gezondheidsbeleid om de burgers gezonder oud te laten worden, kan bijdragen aan de
verlenging van de arbeidsloopbaan, de druk op de pensioenstelsels verminderen en de
houdbaarheid verbeteren. 22 Een slechte gezondheid is een van de belangrijkste redenen om
vroeg met pensioen te gaan.

20

21
22

NL

Noodzakelijk zijn een betere omzetting en toepassing van de richtlijn gelijke behandeling in arbeid en
beroep (2000/78/EG) en het besef dat oudere werknemers een meerwaarde hebben. Bij het zoeken naar
werk wordt leeftijd het vaakst als nadeel ervaren, zie
http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_317_en.pdf.
Hoofdstuk 2.1. van het tussentijds gezamenlijk verslag over pensioenen, zie voetnoot 2.
Zie Werkdocument van de Commissie (SEC(2010)830).

11

NL

(3)

Hoe kan een hogere effectieve pensioenleeftijd het best worden bereikt en hoe kan een
verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd hieraan bijdragen? Moeten er in
verband met de demografische veranderingen automatische aanpassingsmechanismen
in de pensioenstelsels worden aangebracht om het evenwicht tussen de
arbeidsloopbaan en de pensioenperiode te herstellen? Welke rol kan de EU hierbij
spelen?

(4)

Hoe kan de uitvoering van de Europa 2020-strategie worden gebruikt om een langere
arbeidsloopbaan met de bijbehorende voordelen voor het bedrijfsleven te bevorderen
en leeftijdsdiscriminatie op de arbeidsmarkt te bestrijden?

3.3.

Wegnemen van belemmeringen voor mobiliteit in de EU

Het beleid en de regelgeving moeten het vrije verkeer van productiefactoren – met name
arbeid en kapitaal – vergemakkelijken, teneinde bronnen efficiënt te gebruiken en gunstige
voorwaarden voor de maximalisering van inkomens te scheppen. Meer flexibiliteit in
arbeidsmobiliteit versterkt het aanpassingsvermogen van de economie en het Europees sociaal
model. Wanneer het lukt om het volledige potentieel van de interne markt vrij te maken,
levert dit significante voordelen voor alle burgers op. 23
3.3.1.

Versterken van de interne markt voor pensioenen

De vaststelling van de richtlijn betreffende instellingen voor bedrijfspensioenvoorziening
(IBPV-richtlijn) in 2003 van een grote stap voorwaarts. Deze richtlijn betreft echter alleen de
kapitaalgedekte pensioenen die door bedrijven worden verstrekt, en zelfs niet alle
bedrijfspensioenen vallen eronder. Zo zijn regelingen op basis van boekreserve uitgesloten.
Het is geen kaderrichtlijn, wat het moeilijk maakt om de regelgeving aan te passen aan de
ontwikkelingen in de markt. De eerste ervaringen hebben geleerd dat de grensoverschrijdende
activiteiten nog altijd op grote hindernissen stuiten. Hierdoor kan niet alle efficiëntiewinst uit
schaalvoordelen en concurrentie worden geboekt, hetgeen de kosten van de pensioenen
verhoogt en de keuzemogelijkheden van de consument beperkt. Deze hindernissen zijn vaak
het gevolg van verschillen in regelgeving en van rechtsonzekerheid, zoals een onduidelijke
definitie van het begrip "grensoverschrijdende activiteiten", gebrek aan harmonisering van
toezichtswetgeving en een complexe wisselwerking tussen de wetgeving op EU- en op
nationaal niveau. Voor het wegnemen van deze hindernissen is een herziening van de IBPVrichtlijn nodig, meer convergentie van het toezicht en meer duidelijkhe id over nationale
verschillen. Bovendien moeten er aspecten van beheer 24 en bestuur van pensioenfondsen aan
de orde komen, zoals een goed begrip van en toezicht op beleggingsbeslissingen, vergoeding,
de beloningsstructuur voor dienstverleners en maatschappelijk verantwoord beleggen.
Passende en vergelijkbare standaarden voor jaarrekeningen zijn belangrijk om de
transparantie over pensioenverplichtingen te verbeteren. De International Accounting
Standards Board (IASB) heeft een project opgestart om zijn standaard voor jaarrekeningen
van pensioenen IAS 19 te herzien. 25 Samen met haar technisch adviseur, de European

23
24

25

NL

Zie voetnoot 22 voor meer informatie over het huidige EU -kader voor pensioenen.
Verslag van de Commissie over enkele kernaspecten van richtlijn 2003/41/EG betreffende de
werkzaamheden van en het toezicht op instellingen voor bedrijfspensioenvoorziening (IBPV-richtlijn)
van 30.4.2009, COM(2009) 203 definitief, zie
http://ec.europa.eu/internal_market/pensions/docs/legislation/iorp_report_en.pdf.
IAS 19 Employee Benefits is van toepassing op de sponsorende ondernemingen.

12

NL

Financial Reporting Advisory Group (EFRAG), volgt de Europese Commissie met veel
aandacht het IASB-project om de jaarrekeningen van pensioenen te verbeteren,
mogelijkerwijze ook voor de pensioenfondsen zelf, overeenkomstig het goedkeuringsproces
dat in de IAS-verordening is vastgesteld 26 .
De lidstaten maken het vrij verkeer van kapitaal mogelijk door wanneer zij een gelijke
behandeling geven aan de dividenden en de interest die worden ontvangen door IBPV's die op
hun grondgebied investeren maar elders in de Europese Economische Ruimte (EER) zijn
gevestigd. Nadat Commissie een inbreukprocedure tegen een aantal lidstaten wegens fiscale
discriminatie op dit gebied heeft ingeleid, hebben enkele lidstaten hun fiscale wetgeving voor
pensioenen inmiddels aangepast aan het EU-recht.
Hoewel de interne markt voor verzekeringsproducten reeds lang bestaat, zijn de
grensoverschrijdende activiteiten voor levensverzekeringsproducten altijd beperkt gebleven
en maken zij minder dan 10% van de totale levensverzekeringspremies in de meeste lidstaten
uit. De interne markt kan ook nuttig zijn bij het verbeteren van de toegankelijkheid van
aanvullende bronnen van oudedagsinkomsten naast pensioenen, zoals omgekeerde
hypotheken. Ook gaan er stemmen op voor een regelgevend kader voor een EU-brede
particuliere pensioenregeling naast de bestaande pensioenregelingen in Europa 27 .
(5)

Hoe moet de IBPV-richtlijn worden gewijzigd om de voorwaarden voor
grensoverschrijdende activiteiten te verbeteren?

3.3.2.

Mobiliteit van pensioenen

Sinds vijftig jaar beschermen EU- verordeningen ter coördinatie van socialezekerheidsstelsels
de pensioenrechten van mobiele EU-burgers en hun gezinsleden. De nieuwe verordeningen
nr. 883/2004 en nr. 987/2009 breiden deze bescherming uit en zorgen dat bij het opbouwen
van pensioenrechten de verzekeringsperioden die in andere lidstaten zijn opgebouwd, worden
meegeteld. Deze verordeningen zijn beperkt tot verplichte en bedrijfspensioenregelingen
waarbij de rechten op de wetgeving zijn gebaseerd. Gezien de hierboven vermelde recente
nationale hervormingen kan een uitbreiding van de coördinatieverordeningen en de
minimumnormen dan ook nodig zijn om de toegankelijkheid van de aanvullende
pensioenrechten binnen en tussen de lidstaten voor de mobiele werknemers te verbeteren.
In 2005 heeft de Commissie een richtlijn voorgesteld om de minimumnormen voor de
verwerving, het behoud en de overdraagbaarheid van aanvullende pensioenrechten vast te
stellen. De interne mobiliteit was daarbij inbegrepen omdat een scheiding van interne en
externe mobiliteit onwerkbaar was.
In 2007 heeft de Commissie het voorstel herzien en daarbij het aspect van de
overdraagbaarheid laten vallen, omdat dit door sommigen als technisch gecompliceerd,
potentieel belastend en fraudegevoelig werd afgewezen. Hierdoor kwam de nadruk te liggen
op de tijdige verwerving van pensioenrechten en het behoud ervan. Toch is het tot nu toe nog

26
27

NL

IAS-verordening 1606/2002.
Het verslag-Monti stelt ook als optie voor om een 28e regeling voor rechten inzake aanvullend pensioen
voor. Zie "Een nieuwe strategie voor de eengemaakte markt ten dienste van de Europese economie en
samenleving, Rapport ter attentie van de Voorzitter van de Europese Commissie José Manuel Barroso"
door Mario Monti, 9 mei 2010, blz. 58.

13

NL

niet mogelijk gebleken om de unanimiteit in de Raad te bereiken die nodig is om de richtlijn
goed te keuren.
Er zijn nieuwe impulsen nodig om een oplossing voor alle mobiele werknemers te vinden28 .
In de arbeidsmarkt van vandaag, die het hoofd moet bieden aan de extra uitdagingen door de
financiële en economische crisis, moeten mensen die in de loop van hun arbeidzaam leven
gemakkelijk van baan kunnen wisselen, en moeten werkgevers in staat zijn om de juiste
persoon met de juiste vaardigheden in dienst te nemen. De noodzaak van verdere maatregelen
blijkt ook uit het toenemende belang van kapitaalgedekte pensioenen in verschillende vormen.
Dit leidt tot de kwestie van de werkingssfeer: moeten bijvoorbeeld wettelijk voorgeschreven
kapitaalgedekte regelingen onder de EU- maatregelen vallen?
Sommige lidstaten hebben pensioenopsporingsdiensten die de mensen helpen om hun
pensioenaanspraken uit de verschillende bronnen binnen die lidstaat op te sporen. Gezien de
toenemende arbeidsmobiliteit en de gebruikmaking van meer verschillende openbare en
particuliere bronnen van pensioeninkomen, kan een opsporingssysteem op EU- niveau nuttig
zijn om mobiele individuen te helpen hun pensioenrechten te achterhalen.
Discriminerende belastingregels kunnen een belemmering te zijn voor de mobiliteit van
pensioene n. Volgens het Hof van Justitie is het in strijd met het EU-recht om belasting te
heffen op overdrachten van het pensioenkapitaal van pensioenfondsen in het land van
oorsprong naar fondsen elders in de EER, indien overdrachten van pensioenkapitaal tussen
binnenlandse pensioenfondsen belastingvrij zijn. 29 De Commissie is van plan te onderzoeken
of er andere lidstaten met soortgelijke regels zijn.
(6)

Wat moet de werkingssfeer zijn van de regelingen waarvoor de EU maatregelen neemt
om de belemmeringen van het vrije verkeer weg te nemen?

(7)

Moet de EU de kwestie van de overdraagbaarheid nog eens onder de loep nemen of
zijn minimumnormen voor verwerving en behoud, plus een opsporingsdienst voor alle
typen pensioenrechten een betere oplossing?

3.4.

Zekerdere, transparantere pensioenen met meer bewustzijn en informatie

De zekerheid van pensioenen is belangrijk met het oog op de adequaatheid. Bovendien zijn de
macro-economische voordelen snel voelbaar omdat gepensioneerden een steeds belangrijkere
bron van stabiele en regelmatige consumptie zijn. De sterk uiteenlopende ontwikkelingen in
de pensioenstelsels van de lidstaten en de tendens naar toegezegde-premieregelingen leiden
echter weer tot nieuwe beleidskwesties.
3.4.1.

Gaten in de EU-wetgeving dichten

Aangezien de pensioenvoorziening een tendens van enkelvoudige naar meervoudige stelsels
en van simpele naar gecompliceerde pensioenpakketten laat zien, is het huidige
gefragmenteerde en onvolledige Europese kader niet meer afdoende.

28

29

NL

Een van de mogelijkheden is de oprichting van een grensoverschrijdend EU-pensioenfonds voor de zeer
mobiele werknemers (zoals onderzoekers). Zie "Feasibility Study of a Pan-European pension fund for
EU researchers", door Hewitt Associates, in opdracht van de Europese Commissie (DG RTD), mei
2010.
Commissie/België, zaak C-522/04.

14

NL

(1)

Hervormingen hebben ertoe geleid dat sommige kapitaalgedekte pensioenregelingen,
zowel openbaar als particulier, in sommige lidstaten onder de EU-voorschriften vallen,
maar in andere niet. Dit is in strijd met de desbetreffende verklaring van de G20-top
van Pittsburgh ("13. […] Alle bedrijven waarvan een failliet een risico vormt voor de
financiële stabiliteit, moeten worden onderworpen aan een consistent, geconsolideerd
toezicht en een regeling met strenge normen. […]"), zoals bekrachtigd tijdens de G20top van Toronto, en ook niet te rijmen met he t gegeven dat pensioenfondsen
belangrijke spelers in de financiële markten zijn geworden.

(2)

Vergelijkbare pensioenregelingen vallen onder verschillende EU- voorschriften,
hetgeen tot inconsistenties kan leiden.

(3)

Er zijn onduidelijke scheidslijnen tussen: socia lezekerheidsregelingen en particuliere
regelingen; bedrijfs- en individuele regelingen; vrijwillige en verplichte regelingen.

(4)

Ook is het verschil tussen algemene spaarplannen en pensioenen niet altijd duidelijk.
Dit leidt tot de vraag of de aanduiding "pensioen" niet moet worden beperkt tot een
product met bepaalde voorzieningen zoals zekerheid en toegangsbeperkingen,
inclusief een uitbetalingregeling met een regelmatige stroom van betalingen aan de
gepensioneerde.

Bovendien zet de tendens naar meer toegeze gde-premieregelingen en minder toegezegdepensioenregelingen zich voort. Het doel om werknemers door middel van
bedrijfspensioenregelingen aan het bedrijf te binden, verliest aan belang: door de
technologische ontwikkelingen zijn de werkgevers zijn minder afhankelijk van
bedrijfsspecifieke vaardigheden en de werknemers geven steeds meer de voorkeur aan
flexibiliteit en mobiliteit. Weliswaar bieden toegezegde-pensioenregelingen van werkgevers
meer zekerheid over toekomstige pensioeninkomens en reduceren zij de kosten dankzij hun
grootschaligheid en de risicodeling, maar zij kunnen een onhoudbare last voor de werkgevers
betekenen.
Momenteel nemen bijna 60 miljoen Europeanen deel aan een toegezegde-premieregeling30 .
Deze regelingen komen nu veel vaker voor dan tien jaar geleden en zullen nog in belang
toenemen. De sponsor draag geen financieel risico en toegezegde-premieregelingen zijn een
betere stimulans voor een langer werkzaam leven. Maar een belangrijk gevolg is dat zij de
risico's van de beleggingen, de inflatie en een hoge levensverwachting afwentelen op de
deelnemers, die minder goed in staat zijn om deze risico's individueel te dragen. Er bestaan
echter manieren om deze risico's te verminderen. Minumumrendementsgaranties en een aan
de levensfase aangepaste samenstelling van de portefeuille brengen kosten met zich mee,
maar uit de goede praktijken van de lidstaten is gebleken dat zij de volatiliteit op korte termijn
kunnen verminderen. De prestaties van de markt kunnen worden bevorderd door een goed
economisch en begrotingsbeleid en een betere regelgeving. Door betere beleggingspraktijken
en een betere opzet van de regelingen kunnen de risico's wezenlijk worden verminderd en kan
het vermogen om de schokken op te vangen worden vergroot, waardoor een betere balans
tussen risico's, veiligheid en betaalbaarheid ontstaat voor de deelnemers en de aanbieders.
Een collectieve verdeling van de risico's door middel van hybride regelingen, zoals een
toegezegde-premieregeling met een minimumrendementsgarantie of een combinatie van een

30

NL

Onder zoek van Europese
premiepensioenen 2010.

Federatie

voor

15

Pensioenvoorziening

(EFRP)

naar

toegezegde-

NL

toegezegde-pensioenregeling en een toegezegde-premieregeling kan de huidige tendens naar
geïndividualiseerde toegezegde-premieregelingen ombuigen. Bovendien bevorderen de
initiatieven van de bedrijfstak regelingen van hoge kwaliteit. Sommige toegezegdepremieregelingen van bedrijven zijn ook aangepast aan de demografische en structurele
veranderingen door de risico's te verdelen tussen sponsors, werknemers en gepensioneerden.
De bestaande structuren van collectief bestuur in de toegezegde-pensioenregelingen maken dit
gemakkelijker. Voorbeelden hiervan zijn de overgang van regelingen op basis van eindsalaris
naar regelingen op basis van gemiddeld salaris, het opzetten van kassaldoregelingen, het
toestaan van aanpassingen aan de levensverwachting, wijziging van opbouwpercentages,
aanpassing van de normale pensioenleeftijd en toepassing van voorwaardelijke indexering.
Internationale beleidsdiscussies werpen de kwestie op of de huidige EU-regelgeving is
aangepast aan de tendens naar toegezegde-premieregelingen31 . Wellicht is een herbeoordeling
van de IBPV-richtlijn nodig op het gebied van bestuur, risicobeheer, bewaring van activa,
beleggingsvoorschriften en informatievoorziening. Bovendien komt de opbouwfase in het
huidige EU-rechtskader niet aan de orde. Dit omvat i) plannen om de volatiliteit op korte
termijn van de opbrengsten te verminderen en ii) de keuzemogelijkheid uit een zelfgekozen
beleggingsstrategie of de standaardbeleggingsoptie. Aangezien bovendien het bedrag van het
pensioen in toegezegde-premieregelingen kan afhangen van het jaar waarin de betrokkene met
pensioen gaat, moet de marktregulering voorzieningen voor de uitbetalingsfase omvatten,
zoals voorschriften voor de aankoop van een lijfrente (bijvoorbeeld of deze verplicht of
vrijwillig is, en het tijdschema).
(8)

Moet de huidige EU-wetgeving worden herzien met het oog op consistente regelgeving
en toezicht op kapitaalgedekte pensioenregelingen en producten? Zo ja, welke
elementen?

(9)

Hoe kan Europese regelgeving of een gedragscode de lidstaten helpen om voor
deelnemers en pensioenaanbieders een betere balans te vinden tussen risico's,
zekerheid en betaalbaarheid?

3.4.2.

Beter solvabiliteitsregeling voor pensioenfondsen

De minimale prudentiële vereisten van de IBPV-richtlijn omvatten solvabiliteitsvoorschriften
voor toegezegde-pensioenregelingen. Deze solvabiliteitsvoorschriften zijn op het ogenblik
dezelfde als die voor levensverzekeringsmaatschappijen. Met de inwerkingtreding van de
tweede solvabiliteitsrichtlijn in 2012 kunnen de verzekeringsmaatschappijen gebruikmaken
van een uit drie pijlers bestaande, op risico gebaseerde solvabiliteitsregeling, en de vraag is of
deze nieuwe regeling ook moet gelden voor IBPV's. Hierover bestaat weinig
overeenstemming onder de belanghebbenden, wat gedeeltelijk voortkomt uit de verschillende
manieren waarop de bedrijfspensioenen worden aangeboden: boekreserve, pensioenfonds of
verzekeringscontract.
Wat de pensioenfondsen betreft, zijn er tussen de lidstaten ook verschillen in aanpak om de
verworven pensioenrechten te beschermen32 . De Commissie heeft hierover in 2008 een
raadpleging gehouden en in mei 2009 een openbare hoorzitting georganiseerd. Tijdens deze

31
32

NL

OECD Pension Markets in Focus, oktober 2009.
De huidige veiligheidsmechanismen berusten op een realistische waardering van technische
voorzieningen, eigen middelen, sponsorconvenanten, pensioengarantiefondsen of een combinatie
hiervan (bron: CEIOPS SSC-verslag).

16

NL

procedure hebben de belanghebbenden opgemerkt dat er een sui generis-solvabiliteitsregeling
voor pensioenfondsen moet komen en dat procyclische solvabiliteitsvoorschriften absoluut
vermeden moeten worden. De aanpak in de tweede solvabiliteitsrichtlijn kan een goed
uitgangspunt zijn, waarin aanpassingen kunnen worden opgenomen om rekening te houden
met de aard en de duur van de pensioentoezegging, voor zover van toepassing. De vraag of de
tweede solvabiliteitsrichtlijn geschikt is voor pensioenfondsen, moet worden beantwoord na
een diepgaande effectbeoordeling, waarbij met name de invloed op prijzen en
beschikbaarheid van pensioenproducten moet worden onderzocht.
Een daarmee samenhangende vraag is of er, gezien de ontwikkelingen in het bank-,
verzekerings- en beleggingswezen, behoefte is om pensioengarantiestelsels in de lidstaten te
bevorderen, wellicht gecoördineerd of mogelijk gemaakt op EU- niveau. Dergelijke stelsels
kunnen niet alleen tekortkomingen in door sponsoren betaalde toegezegde-pensioenregelingen
of een boekreserveregelingen opvangen, maar ook excessieve verliezen in toegezegdepremieregelingen compenseren. Daarbij moet echter aandacht worden besteed aan belangrijke
aspecten zoals moral hazard ('moreel risico') en mogelijke impliciete ondersteuning uit
overheidsmiddelen in zeer turbulente periodes.
(10)

Hoe moet een dergelijke solvabiliteitsregeling voor pensioenfondsen er uitzien?

3.4.3.

Het risico van insolventie van de werkgever

Gezien de belangrijke rol van sponsorende ondernemingen bij de verlening van
verstrekkingen en de financiering van IBPV's, vormt hun insolventie een bijzonder risico. De
insolventierichtlijn33 beschermt de rechten van werknemers op aanvullende
bedrijfspensioenen bij insolventie van hun werkgever. Er is echter geen verplichting voor de
lidstaat om de rechten te financieren en evenmin moet volledige garantie worden verschaft,
zodat er veel beoordelingsvrijheid voor het niveau en de voorwaarden van de bescherming
overblijft. Bovendien is de IBPV-richtlijn niet van toepassing op ondernemingen die
regelingen op basis van boekreserve gebruiken voor de betaling van pensioeninkomsten aan
hun werknemers. De noodzaak om aanvullende bedrijfspensioenen in die omstandigheden te
beschermen, wordt dringender in de huidige situatie aangezien door de financiële en
economische crisis meer ondernemingen failliet zullen gaan.
De Commissie heeft een werkdocument 34 ingediend over de uitvoering van de bepaling
betreffende aanvullende bedrijfspensioenen in de insolventierichtlijn. In vervolg op dit
document heeft de Commissie in 2009 een studie 35 opgezet naar toegezegdepensioenregelingen en boekreserveregelingen en verzamelt zij nu informatie over de
bescherming van niet-betaalde bijdragen aan toegezegde-premieregelingen wanneer de
werkgever failliet raakt.
(11)

Moet de door de EU-wetgeving geboden bescherming in geval van insolventie van
werkgevers die in pensioenen investeren worden verbeterd en zo ja, hoe?

33

2008/94/EG
SEC(2008) 475 van 11.4.2008.
PB 2009/S 230-329482.

34
35

NL

17

NL

3.4.4.

Weloverwogen besluitvorming mogelijk maken

De tendens naar toegezegde-premieregelingen maakt de behoefte aan transparante en
duidelijke communicatie groter. De IBPV-richtlijn en de levensverzekerings richtlijnen
bevatten voorschriften voor informatieverschaffing. Deze voorschriften zijn echter gebaseerd
op minimale harmonisatie en de nationale benaderingswijzen verschillen aanzienlijk.
Bovendien zijn zij ontworpen voor toegezegde-pensioenregelingen en moeten daarom
wellicht worden bijgesteld. Het is wellicht van belang om specifiek voor pensioenregelingen
en -producten de belangrijkste informatie te herzien (bv. risico, aard van de toezegging,
kosten/premies, uitbetalingsmethode, enz.). Daarbij moet rekening worden gehouden met wat
voor andere financiële producten wordt ontwikkeld, en moet worden geprobeerd vergelijkbare
informatie te garanderen. Consumententests in combinatie met economisch onderzoek kunnen
worden ingezet om de kwaliteit van de informatie met het oog op duidelijkheid en
vergelijkbaarheid te verbeteren.
Wanneer de keuze en de verantwoordelijkheid bij het individu worden gelegd, moeten de
mensen de informatie begrijpen om weloverwogen keuzes te maken, vooral omdat de
pensioenen complexer zijn geworden. Zoals uit de werkzaamheden van de OESO is gebleken,
kan financiële voorlichting hierbij helpen, en de EU werkt hier samen met de lidstaten al aan.
Financiële voorlichting is een goede aanvulling op de regulering van de sector, zowel
prudentiële (bv. de IBPV-richtlijn) als gedragsregels voor de bedrijfstak, en
productinformatievoorschriften. Het is van belang dat elk individu over een behoorlijke
economische kennis beschikt en een planning kan maken om de eigen behoefte aan financiële
en sociale bescherming goed te beoordelen en irrationele gedragspatronen te voorkomen. Nu
bijvoorbeeld de toegezegde-premieregelingen steeds belangrijker worden, moeten de mensen
weloverwogen beslissingen over beleggingen nemen. Bovendien moeten de mensen, vooral in
de context van een transnationale mobiliteit, met hun vragen over pensioenen terecht kunnen
bij een bevoegde instantie.
Tegelijkertijd blijkt uit ervaringen op nationaal niveau dat de mate van engagement die door
informatieverplichtingen en financiële voorlichting kan worden bereikt, zijn beperkingen
kent. Er moet derhalve een diepgaand onderzoek worden overwogen naar de voordelen van
automatische inschrijving met een recht om van deelname af te zien.
Weloverwogen beslissingen gaan hand in hand met adequate pensioenvoorzieningen.
Wanneer een individu beslissingen over sparen neemt, is het belangrijk dat er passende
mogelijkheden worden geboden. Daarom zijn er redenen om nauwkeurig te definiëren wat de
wenselijke kenmerken van pensioenen zijn: indien bepaalde belangrijke kenmerken
ontbreken, kan dit niet alleen tot verwarring leiden, maar ook tot te lage voorzieningen bij
pensioenen, bijvoorbeeld wanneer door te vroege pensionering het gespaarde bedrag raakt
uitgeput of er geen vast inkomen door de opgebouwde activa wordt gegenereerd. De lidstaten
kunnen ook overwegen een betrouwbare pensioenadviesdienst in te stellen om de keuze voor
de consumenten gemakkelijker te maken.

NL

(12)

Zijn er redenen om de huidige minimumvoorschriften voor informatieverstrekking
over pensioenproducten te moderniseren (bv. qua vergelijkbaarheid, standaardisering
en duidelijkheid).

(13)

Moet de EU een gemeenschappelijke aanpak voor standaardopties voor deelname en
keuze van beleggingen ontwikkelen?

18

NL

4.

VERBETERING VAN EU-STATISTIEKEN VAN PENSIOENEN

De gegevens over pensioenstelsels die beschikbaar zijn bij de verschillende bronnen op
nationaal en EU-niveau, kunnen worden gestroomlijnd om de vergelijkbaarheid ervan te
verbeteren en veel kosten te besparen. Op basis van de bestaande internationale
werkzaamheden (bv. de OESO) en verschillende EU- initiatieven, kan de ontwikkeling van
een EU- methode voor pensioenstatistieken helpen bij de beoordeling van de uitdagingen op
het gebied van het gemeenschappelijk beleid en van de regelgeving. De pensioenfo ndsen zijn
belangrijke institutionele beleggers en hun beleggingsbeleid kan de financiële stabiliteit
beïnvloeden. De burgers zouden voordeel hebben bij de verzameling van nauwkeurige
statistieken van hun pensioeninkomen uit de verschillende bronnen. De consumentengroep
van gepensioneerden zal nog groter worden en de bedrijven zouden baat hebben bij
betrouwbare en actuele informatie over totaal beschikbaar inkomen.
Bovendien kan het toezicht op impliciete verantwoordelijkheden worden verbeterd met het
oog op een betere beoordeling van de gevolgen voor de houdbaarheid van publieke
financiering van pensioenregelingen die door publieke en door particuliere entiteiten worden
beheerd.
5.

BETER BEHEER VAN PENSIOENBELEID OP EU-NIVEAU

Europa moet bijdragen aan een antwoord op de vragen van de burgers over de pensioenen in
de toekomst en onderzoeken hoe een strategie kan worden vastgesteld om adequate, houdbare
en zekere pensioenen aan te bieden, onder meer door beter gebruik van EU- instrumenten.
In het algemeen zijn de lidstaten verantwoordelijk voor de opzet en de organisatie van hun
pensioenstelsels, maar sommige specifieke gebieden in verband met pensioenen vallen
rechtstreeks onder de bevoegdheden van de EU. De lidstaten hebben ook erkend dat samen
handelen doeltreffender en efficiënter kan zijn en dat het EU-niveau toegevoegde waarde
heeft, niet in de laatste plaats omdat de uitdagingen in de hele EU dezelfde zijn en het
hervormingsbeleid consistent moet zijn met bestaande kaders zoals het stabiliteits- en
groeipact en Europa-2020.
In het kader van deze strategie draagt de EU bij met maatregelen zoals toezicht, coördinatie
en een gezamenlijk leerproces. Enkele voorbeelden daarvan zijn de uitwisseling van beste
praktijken, peer reviews, afspraken over doelstellingen en indicatoren, en het verzamelen van
vergelijkbare statistieken. De EU-regelgeving voorziet in de coördinatie van openbare
pensioenen, voorschriften voor bedrijfspensioenfondsen, meeneembaarheid en de
bescherming van aanvullende pensioenrechten bij insolventie van de werkgever, alsmede
voorschriften voor levensverzekeringsmaatschappijen.
Indien de EU passende steun aan nationale hervormingen verleent, moet het kader van
beleidscoördinatie een geïntegreerde benadering kiezen die de toenemende complexiteit van
de pensioenstelsels weerspiegelt. Gezien de toenemende economische en financiële integratie
worden bovendien het regelgevingskader op EU-niveau en goede coördinatie tussen het beleid
op EU- niveau en het beleid op lidstaatniveau steeds belangrijker.
Pensioenbeleid is een gemeenschappelijke aangelegenheid voor de overheden, sociale
partners, de bedrijfstak en het maatschappelijk middenveld op nationaal en EU- niveau. Een
gemeenschappelijk platform om toezicht te houden op alle aspecten van pensioenbeleid en
regelgeving op geïntegreerde wijze en om alle belanghebbenden bijeen te brengen, kan

NL

19

NL

bijdragen aan de realisatie en het behoud van adequate, houdbare en zekere pensioenen. De
Commissie wil daarom graag onderzoeken hoe dit het best kan worden bereikt ter
ondersteuning van de algemene economische en sociale doelstellingen van de EU.
(14)

NL

Moet het beleidscoördinatiekader op EU-niveau worden versterkt? Zo ja, welke
elementen moeten worden versterkt om het ontwerp en de uitvoering van
pensioenbeleid te verbeteren door middel van een geïntegreerd beleid? Kan de
oprichting van een platform om op geïntegreerde wijze toezicht te houden op alle
aspecten van pensioenbeleid deel uitmaken van deze vooruitgang?

20

NL

6.

BEANTWOORDING VAN DE RAADPLEGING

De Commissie verzoekt alle belanghebbende partijen de vragen in de groenboek, eventueel
met extra commentaar, vóór 15 november 2010 te beantwoorden door middel van de
vragenlijst
die
beschikbaar
is
op
het
volgende
adres:
http://ec.europa.eu/yourvoice/ipm/forms/dispatch?form=pensions
Degenen zonder internetaansluiting kunnen de antwoorden per post insturen naar:
Europese Commissie
Directoraat-generaal Werkgelegenheid, sociale zaken en gelijke kansen
Groenboek Raadpleging over pensioenen
Eenheid E4
Jozef II-straat
Kamer J-27 1/216
B – 1040 Brussel
NB: Ontvangen bijdragen en de identiteit van de bijdrager worden bekendgemaakt op
internet, tenzij de betrokkene bezwaar maakt tegen de bekendmaking van de persoonlijke
gegevens omdat bekendmaking hiervan zijn of haar gerechtvaardigde belangen kan schaden.
In dat geval kan de bijdrage in anonieme vorm worden bekendgemaakt. Anders wordt de
bijdrage niet bekendgemaakt en wordt de inhoud ervan in principe niet in aanmerking
genomen.

NL

21

NL

GLOSSARIUM EN STATISTISCHE BIJLAGE
1.

GLOSSARIUM:

Aanvullende pensioenregeling – verplicht of vrijwillig pensioenstelsel dat doorgaans een
pensioeninkomen uit het wettelijk verplichte pensioenstelsel aanvult.
Afhankelijkheidsratio van ouderen – verhouding tussen 65-plussers en de beroepsbevolking
(doorgaans gedefinieerd als personen van 15 tot en met 64) in procenten.
Automatisch correctiemechanisme – betekent doorgaans een correctie van de hoogte van
uitkeringen, rechten en/of premies aan veranderende omstandigheden, zoals economische
omstandigheden, opbrengsten uit de financiële markt en veronderstellingen over de
levensduur.
Automatische deelname – betreft doorgaans werknemers die automatisch deelnemen aan de
pensioenregeling, met de mogelijkheid om hier op verzoek van af te zien.
Bedrijfsregeling – een pensioenregeling waarbij de toegang afhankelijk is van een betrekking
of een beroepsmatige relatie tussen de deelnemer en de entiteit die de regeling heeft opgezet
(de sponsor van de regeling). Bedrijfsregelingen kunnen worden opgezet door werkgevers of
groepen werkgevers (bijv. brancheorganisaties) of vakbonden of beroepsverenigingen, samen
of afzonderlijk, of door zelfstandigen. De regeling kan rechtstreeks worden bestuurd door de
sponsor of door een onafhankelijke entiteit (een pensioenfonds of een financiële instelling die
als pensioenverstrekker fungeert). In het laatstgenoemde geval kan de sponsor nog
verantwoordelijk zijn voor de supervisie op de uitvoering van de regeling.
Bestuur (van pensioenfonds) – het exploiteren van en leiding geven aan een pensioenfonds.
Het bestuursorgaan is verantwoordelijk voor het beheer maar mag een beroep doen op andere
specialisten, zoals actuarissen, bewaarnemers, consultants, vermogensbeheerders en adviseurs
die specifieke operationele taken verrichten of de directie van het fonds of het bestuurorgaan
adviseren.
Effectieve pensioenleeftijd – leeftijd waarop een individu daadwerkelijk met pensioen gaat.
Deze stemt niet noodzakelijkerwijs overeen met de uittredingsleeftijd of de normale
pensioenleeftijd. (Zie ook: Uittredingsleeftijd en Normale pensioenleeftijd).
Hybride pensioenregeling – een pensioenregeling met elementen van een toegezegdepremieregeling en een toegezegde-pensioenregeling of, meer algemeen, waarin het risico
wordt gedeeld door de aanbieder van de regeling en de rechthebbenden.
Individuele pensioenregeling – regeling waarvan de toegang niet afhankelijk is van een
arbeidsverhouding. Deze regelingen zijn ingesteld en worden rechtstreeks beheerd door een
pensioenfonds of een financiële instelling die handelt als pensioenverstrekker zonder
betrokkenheid van werkgevers. Individuen zijn onafhankelijk bij het kopen en kiezen van de
materiële aspecten van de regeling. Het is echter mogelijk dat werkgevers een bijdrage
leveren aan individuele regelingen. Sommige regelingen hebben een beperkt lidmaatschap
Informatievoorzieningsvoorschriften – de voorschriften betreffende de frequentie,
procedure, aard en omvang van de informatie die moet worden verstrekt aan deelnemers van
pensioenregelingen en/of de toezichthoudende autoriteit.

NL

22

NL

Institutionele belegger – doorgaans een belegger uit de categorie van pensioenfondsen,
verzekeringsmaatschappijen, beleggingsfondsen en – in sommige gevallen – banken.
Kapitaalgedekte regeling – een pensioenregeling waarbij de toegezegde pensioenen worden
gegarandeerd door een fonds van activa die zijn gereserveerd en belegd om te kunnen voldoen
aan de betalingsverplichtingen van de regeling op het moment dat deze ontstaan.
Kapitaalgedekte regelingen kunnen collectief of individueel zijn. (Zie ook: omslagstelsel).
Levenscyclusstrategie – beleggingsstrategie die in beschikbare-premiesystemen wordt
gebruikt om het beleggingsrisico en de volatiliteit te verlagen door het beleggingsrisico van de
deelnemers van de regeling geleidelijk en automatisch te verlagen naarmate zij de
pensioenleeftijd naderen. (Zie ook: toegezegde-premieregeling).
Lijfrente
–
een
financieel
contract,
verkocht
door
bijvoorbeeld
een
levensverzekeringsmaatschappij, dat een vast of variabel inkomen (per maand, kwartaal, half
jaar of jaar) garandeert gedurende het leven van een persoon (de lijfrentetrekker) of gedurende
een bepaalde periode. Het verschilt van een levensverzekeringspolis die de rechthebbende een
inkomen garandeert na de dood van de verzekerde. Een lijfrente kan worden betaald in
termijnen of in één vast bedrag. De uitkering kan meteen beginnen, ofwel op een vooraf
bepaald moment in de toekomst, ofwel vanaf een specifieke leeftijd. Een lijfrente is één
manier om een regelmatig pensioeninkomen te garanderen voor individuen die hebben
gespaard in een beschikbare-premiesysteem. (Zie ook: toegezegde-premieregeling).
Minimumrendementsgarantie – minimumniveau van pensioenuitkering die in een
toegezegde-premieregeling wordt uitbetaald, ongeacht de beleggingsresultaten.
Normale pensioenleeftijd – leeftijd waarop een deelnemer van de pensioenregeling in
aanmerking komt om de volledige pensioenuitkeringen te ontvangen.
Omslagstelsel – pensioenstelsel waarbij met de lopende premies de lopende pensioenuitgaven
worden gefinancierd (Zie ook: kapitaalgedekt stelsel).
Opbouwfase – periode waarin premies worden betaald en belegd in een toegezegdepremieregeling. (Zie ook: toegezegde-premieregeling).
Opbouwpercentage – percentage waarmee de toekomstige pensioenuitkeringen worden
opgebouwd. Het wordt toegepast in toegezegde-pensioenregelingen en gebaseerd op de
formule die aan de regeling is verbonden. Het opbouwpercentage kan bijvoorbeeld 1,5% van
de pensioengrondslag bedragen voor elk pensioenjaar (zie ook: beschikbareuitkeringssysteem).
Operationeel risico – het risico op verliezen door inadequate of falende interne procedures,
personeel of systemen of door externe gebeurtenissen.
Overdraagbaarheid – het recht om opgebouwde voordelen of opgebouwd kapitaal over te
dragen van een pensioenregeling naar een andere, bijvoorbeeld naar de pensioenregeling van
de nieuwe werkgever.
Pensioengarantiestelsel – een regeling om compensatie te betalen aan deelnemers of
rechthebbenden van pensioenregelingen bij insolventie van het pensioenfonds en/of de
sponsorende werkgever. Voorbeelden van een pensioengarantiestelsel zijn de Pensions-

NL

23

NL

Sicherungs-Verein Versicherungsverein auf Gegenseitigkeit (PSVaG) in Duitsland en het
pension protection fund (pensioenbeschermingsfonds) in het Verenigd Koninkrijk.
Pensioenhypotheek – dit begrip dekt zowel het proces als de producten die huiseigenaars in
staat stellen om aanzienlijke forfaitaire bedragen of een regelmatig inkomen te verwerven
door een deel van de waarde van hun huis te verzilveren terwijl ze erin kunnen blijven wonen.
Pensioenregeling op basis van boekreserve – een boekhoudmethode die door sommige
sponsorende werkgevers wordt gebruikt om toegezegde pensioenen te financieren. Bedragen
worden opgevoerd op de balans van de sponsor van de regeling als reserves of voorzieningen
voor pensioenuitkeringen. Sommige activa kunnen worden bijgehouden in afzonderlijke
rekeningen om uitkeringen te financieren, maar het zijn juridisch of contractueel geen activa
van een pensioenregeling. (Zie ook: toegezegde-pensioenregeling).
Pensioenzuil – de verschillende soorten pensioenregelingen worden doorgaans ingedeeld in
twee, drie, vier of meer zuilen in het pensioenstelsel. Er bestaat echter geen algemeen
aanvaarde classificatie. Veel pensioenstelsels maken een onderscheid tussen wettelijke,
bedrijfs- en individuele pensioenregelingen of tussen verplichte en vrijwillige
pensioenregelingen. Deelname aan bedrijfs- en individuele pensioenregelingen, doorgaans
particuliere pensioenovereenkomsten, kan verplicht of vrijwillig zijn.
Regeling op basis van het eindsalaris – een regeling met een vaste uitkering waarbij de
pensioenuitkering is gebaseerd op het salaris van het laatste jaar of de laatste jaren vóór de
pensionering. (Zie ook: toegezegde-pensioenregeling).
Regeling op basis van gemiddeld salaris – een regeling met een vaste uitkering waarbij de
toekomstige pensioenuitkering voor een specifiek jaar afhankelijk is van de hoogte van de
inkomsten van de deelnemer voor het desbetreffende jaar. (Zie ook: toegezegdepensioenregeling).
Regeling op basis van kassaldo – een regeling waarbij de werkgever deelnemers een
pensioenbedrag toezegt, uit te betalen op de normale pensioenleeftijd, waarmee zij een
lijfrente kunnen kopen. (Zie ook: normale pensioenleeftijd; lijfrente).
Solvabiliteit – het vermogen van de activa van een geschillenregeling om de verplichtingen
van de regeling na te komen. De verplichtingen van de regeling omvat alle toekomstige
uitbetalingen van pensioenen en moeten daarom tot ver in de toekomst worden
verdisconteerd, waarbij veronderstellingen over de levensduur van groot belang zijn. De
waarde van de activa van de regeling is afhankelijk van het gebruikte type standaarden voor
jaarrekeningen Indien het solvabiliteit van een regeling naar verwachting niet voldoende is,
moet worden beslist of de bijdragen moeten worden verhoogd dan wel de rechten worden
verlaagd, voor zover de voorschriften van de regeling dit toestaan.
Sponsorconvenant – het vermogen van de sponsor om de volatiliteit van het pensioenfonds
te compenseren door zo nodig extra activa te verschaffen. Het convenant komt in dit verband
sterk overeen met het begrip "kredietwaardigheid" bij geldleningen. Eenvoudig gezegd:
indien een pensioenfonds een tekort heeft, stemt het in veel opzichten overeen met een
obligatiehouder in termen van de financiële markt. Het fonds is afhankelijk van het vermogen
van de onderneming om extra bijdragen te betalen in de toekomst indien het rendement van de
belegginge n niet voldoende is om het tekort aan te vullen.

NL

24

NL

Technische voorzieningen – het bedrag aan verplichtingen dat overeenkomt met de
financiële verplichtingen van een pensioenfonds die voortvloeien uit zijn portefeuille met
bestaande pensioencontracten. Zie ook artikel 15 van Richtlijn 2003/41/EG.
Toegezegde -pensioenregeling – pensioenregeling waarbij de opgebouwde aanspraken
afhankelijk zijn van de inkomsten en de carrière (de toekomstige inkomsten uit pensioen zijn
vooraf bepaald en toegezegd aan de deelnemer). Gewoonlijk draagt de sponsor van de
regeling het beleggingsrisico en vaak ook het langlevenrisico: indien de verwachtingen over
het rendement en de levensverwachting niet uitkomen, moet de sponsor zijn premies verhogen
om het toegezegde pensioen te kunnen betalen. Het betreft doorgaans bedrijfspensioenen. (Zie
ook: toegezegde-premieregeling).
Toegezegde -premieregeling – pensioenregeling waarbij de hoogte van de bijdrage, en niet de
uiteindelijke uitkering, vooraf is bepaald: er wordt geen toezegging over het uiteindelijke
pensioen gedaan. Regelingen met een vaste bijdrage kunnen publieke, bedrijfs- en
persoonlijke pensioenen zijn: afhankelijk van de regeling kunnen de premies worden betaald
door de deelnemer, de werkgever of de staat. De hoogte van het pensioen is afhankelijk van
het resultaat van de gekozen beleggingsstrategie en van de hoogte van de premies. De
individuele deelnemer draagt dus het beleggingsrisico en beslist vaak zelf hoe hij dit risico wil
verminderen. (Zie ook: toegezegde-pensioenrege ling).
Toetsingsvermogen (wettelijk verplicht) – heeft betrekking op de toegevoegde activa van
een pensioenfonds naast de technische voorzieningen die als buffer dienen. In de regelgeving
wordt doorgaans bepaald dat deze activa vrij moeten zijn van alle voorzienbare verplichtingen
en dienen als veiligheidskapitaal om verschillen tussen de verwachte en de daadwerkelijke
uitgaven en winsten op te vangen. Wordt ook toetsingsvermogen genoemd. (Zie ook:
technische voorzieningen).
Uitbetalingsfase of afbouwfase – periode waarin de activa die in de opbouwfase zijn
opgebouwd, worden uitbetaald aan de deelnemer van een kapitaalgedekte regeling. Een
voorbeeld van een uitbetalingsfase is een periode waarin een regelmatig pensioeninkomen
wordt ontvangen door middel van de aanschaf van een lijfrente. (Zie ook: lijfrente).
Uittredingsleeftijd – leeftijd waarop een individu daadwerkelijk de arbeidsmarkt verlaat.
Omdat niet alle gegevens beschikbaar zijn, wordt de uittredingsleeftijd vaak gebruikt als
indicatie voor de effectieve pensioenleeftijd. Deze twee kunnen verschillen omdat sommige
mensen de arbeidsmarkt verlaten voordat zij daadwerkelijk met pensioen gaan, terwijl
anderen na hun pensionering blijven werken. (Zie ook: effectieve pensioenleeftijd).
Vervangingspercentage – doorgaans een indicator voor de hoogte van het pensioeninkomen
na de pensionering als percentage van het individuele inkomen op het moment van de
pensionering of van het gemiddelde inkomen. Het vervangingspercentage geeft aan in welke
mate een pensioenstelsel de gemiddelde werknemer in staat stelt om zijn vroegere
levensstandaard te handhaven wanneer hij met pensioen gaat.
Voorwaardelijke indexatie – betreft beschikbare uitkeringssystemen waarbij de uitbetaling
van geïndexeerde uitkeringen (doorgaans ge herwaardeerd naar inflatie of lonen) afhankelijk is
van de financiële rendementen van de regeling. (Zie ook: toegezegde-pensioenregeling).
Wettelijk verplichte pensioenregeling – een socialezekerheids- of soortgelijk wettelijk
programma dat wordt beheerd door de overheid (namelijk centrale, federale of plaatselijke
overheid, of een andere instantie uit de openbare sector, zoals een

NL

25

NL

socialezekerheidsinstelling).
omslagstelsel gebaseerd.

NL

De

openbare

pensioenen

26

zijn

traditiegetrouw

op

het

NL

2.

STATISTICAL ANNEX

Figure 1: Demographic structure of the population in 2008 and 2060
Figure 2: Old-age dependency ratios under different average exit age scenarios
Figure 3: Change in public pension expenditure as a share of GDP over 2007-60 (in
percentage points)
Figure 4: Benefit ratios in EU Member States in 2007 and 2060
Figure 5: Change in theoretical replacement rates for an average wage earner retiring at
65 after 40 years career between 2006 and 2046 in percentage points
Figure 6: Standard pension eligibility age and average labour market exit age in EU-27
Figure 7: Overall, female and older workers employment rates in EU-27, 2000-2008, in
percent
Figure 8: Pension benefit impact of shorter and longer working lives
Figure 9: Pension benefit impact of career breaks due to unemployment
Figure 10: Increasing significance of funded pensions

NL

27

NL

Figure 1: Demographic structure of the population in 2008 and 2060
2008

2060

Source: Commission services, graph published in the 2010 Interim Joint Report on pensions of the Economic
Policy Committee and Social Protection Committee, noted by the 7-8 June 2010 EPSCO and ECOFIN Councils,
p. 9, available at: http://europa.eu/epc/publications/index_en.htm.
Note: the red (dark) bar indicates the most numerous cohort.

NL

28

NL

Figure 2: Old-age dependency ratios under different average exit age scenarios
In 2010, when it is assumed that people leave the labour market on average at age 60, the
dependency ratio, i.e. the number of people of working age relative to the number of people
above age 60, amounts to 5 to 2. If by 2040 people were to remain until 67 the corresponding
ratio would stay constant and the increase by 2060 would far less dramatic than at lower exit
ages. There would be no increase if the exit age would increase another 3 years between 2040
and 2060.
EU-27 old-age dependency ratios, 2010-2060, under four exit
assumptions (working ages from 20 to 59 through 69)
20 to 59 / 60+

20 to 63 / 64+

20 to 66 / 67+

20 to 69 / 70+

0.9
0.8
0.7
0.6
0.5
0.4
0.3
0.2
0.1
0
2010

2020

2030

2040

2050

2060

Source: Eurostat, Population Projections, 2008 data.

NL

29

NL

Figure 3: Change in public pension expenditure as a share of GDP over 2007-60 (in
percentage points)
LU
EL
CY
RO
SI
ES
MT
BE
NO
IE
LT
NL
SK
FI
CZ
BG
EA16
UK
EU27
DE
PT
FR
AT
DK
SE
LV
HU
IT
EE
PL
-8

-6

-4

-2

0

2

4

6

8

10

12

14

16

Social Security Pension /GDP

Source: Ageing report 2009, available at:
http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication13782_en.pdf, data as updated at the Ageing
Working Group in 2010.
Note: Hungary reformed its pension system in 2009. Following the reform, its impact was assessed through a
peer review by the AWG, and endorsed by the EPC at their 22 February 2010 meeting. According to the revised
pension projections, public pension expenditure is projected to decrease from 10.9% of GDP in 2007 to 10.5% of
GDP in 2060, i.e. by 0.4 p.p. of GDP, compared with the projection in the 2009 Ageing Report, where an
increase of 3 p.p. of GDP between 2007 and 2060 was projected.

NL

30

NL

Figure 4: Benefit ratios in EU Member States in 2007 and 2060

BE
BG
CZ
DK
DE
EE
IE
EL
ES
FR
IT
CY
LV
LT
LU
HU
MT
NL
AT
PL
PT
RO
SI
SK
FI
SE
UK
NO

Benefit Ratio (%)
Public pensions
Public and private pensions
2007
2060
% change
2007
2060
% change
45
43
-4
44
36
-20
44
41
-8
45
38
-17
39
38
-4
64
75
17
51
42
-17
26
16
-40
26
22
-18
27
32
16
73
80
10
58
52
-10
62
57
-8
63
48
-25
68
47
-31
54
57
5
24
13
-47
24
25
4
33
28
-16
33
32
-2
46
44
-4
46
44
-4
39
36
-8
39
38
-3
42
40
-6
44
41
-7
74
81
10
55
39
-30
56
26
-54
56
31
-44
46
33
-29
47
33
-31
29
37
26
29
41
41
41
39
-6
41
40
-2
45
33
-27
45
40
-11
49
47
-5
49
30
-39
64
46
-27
35
37
7
51
47
-8

Source: Ageing report 2009, available at:
http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication13782_en.pdf.
Note: The 'Benefit ratio' is the average benefit of public pension and public and private pensions, respectively, as
a share of the economy -wide average wage (gross wages and salaries in relation to employees), as calculated by
the Commission. Public pensions used to calculate the Benefit Ratio includes old-age and early pensions and
other pensions. Private pensions are not included for all Member States. Hence, the comparability of the figures
is limited. The value of indicators might change as some Member States consider reforms of their pension
systems (e.g. Ireland).

NL

31

NL

Figure 5: Change in theoretical replacement rates for an average wage earner retiring at
65 after 40 years career between 2006 and 2046 in percentage points

Change in TRR in pp, 2006-2046
55
45
35
25
15
5
-5
-15

Net RR

RO

BG

CY

EE

DK

NL

HU

AT

BE

IT

SK

SI

DE

LU

LT

UK

EL

MT

FI

IE

ES

LV

SE

FR

PL

PT

CZ

-25

Gross RR

Source: INDICATORS' SUBGROUP OF THE SOCIAL PROTECTION COMMITTEE (ISG) 2009 report on
Theoretical Replacement Rates, "UPDATES OF CURRENT AND PROSPECTIVE THEORETICAL
PENSION REPLACEMENT RATES 2006-2046", p.17, available at:
http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=752&langId=en&moreDocuments=yes.
Note: Replacement rates are defined as the level of pension income during the first year of retirement as a
percentage of individual earnings immediately before retirement. For countries with a projected drop in
replacement rates it should be noted that the decrease can usually be counterbalanced by working longer.
It should be noted that EE, like other countries with a more positive evolutions in replacement rates (RO, BG and
CY), start off from rather low initial levels of the rates.

NL

32

NL

Figure 6: Standard pension eligibility age and average labour market exit age in EU-27
There has been a more or less pronounced increase in the average exit age from the labour
force of nearly all Member States between 2001 and 2008, with an EU27 average exit age of
61.4 years in 2008. For those countries with increasing pensionable ages until 2020 and
beyond, the average exit age is expected to continue to increase. It appears that most countries
are gradually moving to a universal pensionable age of at least 65, but countries such as DK,
DE and UK have already legislated further increases in order to respond to continued
advances in longevity.

NL

33

NL

Average exit age Average exit age from
Statutory retirement
Member State from the labour force the labour force in age for M/W in 2009
in 2001
2008

NL

Statutory retirement
age
for M/W in 2020

Further increases
in the statutory retirement age
for M/W after 2020

Belgium

56.8

61.6*

65/65

65/65

Bulgaria

58.4

61.5

63/60

63/60

Czech Republic

58.9

60.6

62/60y8m

63y8m/63y4m

65/65

Denmark

61.6

61.3

65/65

65/65

67+/67+***

Germany

60.6

61.7

65/65

65y9m/65y9m

67/67

Estonia

61.1

62.1

63/61

63/63

Ireland

63.2

64.1**

65/65

65/65 (66/66)

(68/68)

Greece

61.3°

61.4

65/60

65/60

65/65

Spain

60.3

62.6

65/65

65/65

France

58.1

59.3

60-65

60/60

Italy

59.8

60.8

65/60

65/60****

Cyprus

62.3

63.5*

65/65

65/65

Latvia

62.4

62.7

62/62

62/62

Lithuania

58.9

59.9**

62y6m/60

64/63

Luxembourg

56.8

:

65/65

65/65

Hungary

57.6

:

62/62

64/64

65/65

Malta

57.6

59.8

61/60

63/63

65/65

Netherlands

60.9

63.2

65/65

65/65 (66/66)

(67/67)

Austria

59.2

60.9*

65/60

65/60

65/65

Poland

56.6

59.3*

65/60

65/60

Portugal

61.9

62.6*

65/65

65/65

Romania

59.8

55.5

63y8m/58y8m

65/60 (65/61y11m)

Slovenia

56.6°

59.8**

63/61

63/61 (65/65)

Slovakia

57.5

58.7*

62/59

62/62

Finland

61.4

61.6*

65/65, 63-68

65/65, 63-68

Sweden

62.1

63.8

61-67

61-67

United
Kingdom

62.0

63.1

65/60

65/65

EU 27 average

59.9

61.4

34

***

65/65

(65/65)

68/68

NL

Source: Eurostat, MISSOC, Ageing Report, 2010 Interim Joint Report on pensions of the Economic Policy
Committee and Social Protection Committee, noted by the 7-8 June 2010 EPSCO and ECOFIN Councils,
available at: http://europa.eu/epc/publications/index_en.htm.
Note: ° - 2002, * - 2007, ** - 2006, in brackets – proposed, not yet legislated, *** retirement age evolves in line with life
expectancy gains over time, introducing flexibility in the retirement provision. **** For Italy 65/65 for civil servants, starting
from 2018.
Sweden: guarantee pension is available from the age of 65.
Romania: the National House of Pensions and other Social Insurance Rights.

NL

35

NL

Figure 7: Overall, female and older workers employment rates in EU-27, 2000-2008, in
percent

Overall, female and older workers employment rates
in EU-27 2000-2008 in %

% of respective age population

70
65
60
55
50
45
40
35
30
2000

2001

2002

2003

Total 15-64

2004

2005

Females 15-64

2006

2007

2008

Total 55-64

Source: Eurostat, LFS annual data, graph published in the 2010 Interim Joint Report on pensions of the
Economic Policy Committee and Social Protection Committee, noted by the 7-8 June 2010 EPSCO and ECOFIN
Councils, p.10, available at: http://europa.eu/epc/publications/index_en.htm.

NL

36

NL

Figure 8: Pension benefit impact of shorter and longer working lives

CY
MT

SK
PT

AT
CZ

HU
EE

BG
PL

DE
NL
EL
LV

SE

RO
FI

LT
IT

SI
FR

ES
BE

IE
UK

16,0
14,0
12,0
10,0
8,0
6,0
4,0
2,0
0,0
-2,0
-4,0
-6,0
-8,0
-10,0
-12,0
-14,0

LU
DK

Difference in Net TRR percentage points for an average earner working until the
age of 63 or 67 (ie 38 or 42 contributory years) compared with working until 65 (ie
40 years career - basecase). Prospective Calculations, 2046

Difference in Net TRR after a 38 year career compared with a 40 year career
Difference in Net TRR after a 42 year career compared with a 40 year career

Source: INDICATORS' SUBGROUP OF THE SOCIAL PROTECTION COMMITTEE (ISG) 2009 report on
Theoretical Replacement Rates (TRR), "UPDATES OF CURRENT AND PROSPECTIVE THEORETICAL
PENSION REPLACEMENT RATES 2006-2046", p.22, available at:
http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=752&langId=en&moreDocuments=yes.

NL

37

NL

Figure 9: Pension benefit impact of career breaks due to unemployment

Accumulated difference in net theoretical replacement rates for an average earner entering the
labour market at 25 and retiring at the statutory retirement age with a 1, 2 or 3 year career
break due to unemployment compared with no break*

2
1
0
-1
-2
-3
-4
-5

1 year

2 years

RO

SK

FI

IT

LV

PL

DE

CY

SE

LU

BE

UK

SI

EE

LT

AT

NL

IE

DK

EL

BG

ES

HU

CZ

PT

MT

-7

FR

-6

3 years

Source: SOCIAL PROTECTION COMMITTEE/INDICATORS' SUBGROUP OF THE SOCIAL
PROTECTION COMMITTEE (ISG). Graph published in the 2010 Interim Joint Report on pensions of the
Economic Policy Committee and Social Protection Committee, noted by the 7-8 June 2010 EPSCO and ECOFIN
Councils, p.50, available at: http://europa.eu/epc/publications/index_en.htm

*The unemployment break is assumed to take place in the years just prior to old age retirement which is assumed
here to be the statutory retirement age for men
Note: the values for MT and PT are equal to 0 and should not be interpreted as missing. The values are validated
by Member States. Conditions of crediting unemployment breaks might have a positive impact on the
replacement rate of a hypothetical worker in the base-case scenario, for whom values in the Figure are provided.

NL

38

NL

Figure 10: Increasing significance of funded pensions

This figure shows that for most of those countries represented, funded pensions will provide
for a larger share of retirement income in 2046 than in 2006 as a result of pension reforms
(measured by gross theoretical replacement rates).
Share of occupational and statutory funded pensions in total gross theoretical
replacement rates in 2006 and 2046 in selected Member States

70%

2046

60%

2006

50%

40%

30%

20%

10%

0%
IT

RO

BG

BE

DE

HU

SE

EE

LT

UK

PL

SK

IE

LV

DK

NL

Source: INDICATORS' SUBGROUP OF THE SOCIAL PROTECTION COMMITTEE (ISG) 2009 report on
Theoretical Replacement Rates, "UPDATES OF CURRENT AND PROSPECTIVE THEORETICAL
PENSION REPLACEMENT RATES 2006-2046", Annex – country fiches, available at:
http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=752&langId=en&moreDocuments=yes.

Note: Data available only for a number of Member States

NL

39

NL