J

NEDERLANDSE
VOOR
VERENIGING
RECHTSPRAAK

WETGEVINGSADVIES
•

•

Datum
30 maart 2012
Contactpersoon
Uw kenmerk

Wijziging van het Wetboek van Strafrecht, het
Wetboek van Strafvordering en enige andere wetten in
verband met de invoering van een adolescentenstrafrecht

1.

Inleiding

Bij brief van 13 december 201 1, met kenmerk 5718697/11/6, heeft de Staatssecretaris van
Veiligheid en Justitie aan de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (hierna: NVvR) advies
gevraagd over het wetsvoorstel’ adolescentenstrafrecht.
Dit advies is voorbereid door een werkgroep bestaande uit leden van de NVvR. Een pre-advies is
besproken in en vastgesteld door de Wetenschappelijke Commissie;
het definitieve advies is vastgesteld door het bestuur van de NVvR.
2.

Korte inhoud van het wetsvoorstel

Het wetsvoorstel heeft betrekking op adolescenten in de leeftijd van 16 tot 23 jaar en beoogt,
aldus de bijbehorende memorie van toelichting, de ontwikkelingsfase waarin de adolescent zich
bevindt, nadrukkelijker een plaats te geven in de strafrechtspleging. Het wetsvoorstel geeft
uitvoering aan het in het regeerakkoord aangekondigde voornemen, een afzonderlijk strafrecht
voor adolescenten in te voeren. Het kabinet wil daarmee bewerkstelligen recidive effectief terug
te dringen en Nederland veiliger te maken.
3. Algemene opmerkingen
3.1 Noodzaak tot maatwerk
De NVvR vindt het positief dat voor jongeren tussen 18 en 23 jaar de mogelijkheid bestaat
rekening te houden met het feit dat zij door hun adolescentie niet altijd in staat zijn afgewogen
keuzes te maken, zoals dat mag worden verwacht van een normaal functionerende volwassene.
De NVvR heeft echter bezwaar tegen een aantal aspecten in dit wetsvoorstel. In de memorie van
toelichting bij het wetsvoorstel wordt gesproken over het veiliger maken van Nederland door
een effectievere terugdringing van recidive. Dat is een straffe ambitie, die niet wordt
gerechtvaardigd door de realiteit. Immers, het jeugdcriminaliteitscijfer vertoont sedert 2006 een
dalende tendens. Nu wordt voorgesteld de strafrechtelijke reactie op deviant gedrag door
jongeren van 16 en 1 7 jaar te verzwaren. De NVvR vindt deze wijziging onwenselijk en onnodig.
De behandeling van jongeren en adolescenten in het strafrecht vraagt om maatwerk. In het
jeugdstrafrecht gaat het van oudsher dan ook niet om generale preventie, maar om speciale
1

Daar waar verder in het advies wordt gesproken over wetsvoorstel en memorie van toelichting

wordt bedoeld concept-wetsvoorstel en concept-memorie van toelichting. Omwille van de leesbaarheid
is er voor gekozen om niet telkens het woord “concept” toe te voegen.

preventie. De NVvR is van oordeel dat het in het adolescentenstrafrecht in de eerste plaats
moet gaan om de (aantoonbaar effectieve) werkzaamheid van de interventie en niet om de
hardheid. Daarvoor zijn verworven wetenschappelijke inzichten van groot belang. Behandelingen
horen zoveel mogelijk “evidence based” te worden ingezet, dat wil zeggen op basis van
wetenschappelijk bewezen goede werking.2 Zowel de veroordeelde individu als ook de
maatschappelijke veiligheid is daarbij gebaat. Voor straffen geldt het voorgaande tot op zekere
hoogte, afgezien van vergeldingselementen, ook.
De voorgestelde beperking van de mogelijkheid taakstraffen op te leggen in gevallen waarin
sprake is van een misdrijf waarop een gevangenisstraf van zes jaren of meer staat en waarbij
tevens sprake is van een ernstige inbreuk op de lichamelijke integriteit van het slachtoffer, vormt
eveneens een onnodige verzwaring van het jeugdstrafrecht. Tevens betekent het een inperking
van het rechterlijk domein om via maatwerk en afweging van alle belangen tot een afgewogen
beslissing te komen en is het aldus een te ver gaande wijziging van het jeugdsanctiestelsel. Ook
hier geldt dat telkens rekening dient te worden gehouden met de schadelijke gevolgen die
voortvloeien uit detentie voor jeugdigen met betrekking tot hun terugkeer in de samenleving,
alsmede voor hun toekomstperspectieven. Daar komt bij dat sedert 1 februari 2008 elke
combinatie van straffen en maatregelen is toegelaten om de rechter de ruimte te geven te komen
tot een passende samenstelling van sancties. De beperking van de mogelijkheid om taakstraffen
op te leggen staat hiermee op gespannen voet.
Verder is de NVvR van mening dat de verbetering van de aansluiting tussen jeugd- en
volwassenenreclassering een goede ontwikkeling is, die de effectiviteit van het toezicht en de
begeleiding van veroordeelde jongeren positief beïnvloedt. De NVvR adviseert om vooral in een
intensivering van het toezicht te investeren. Dit zal veel effectiever recidive bestrijden dan het
(langer) opsluiten van minderjarigen.
3.2 Leeftijdsgrens versus motiveringsplicht
In het wetsvoorstel wordt het adolescentenstrafrecht ingevoerd voor de leeftijdcategorie 1 6 tot
23 jaar. De lichamelijke ontwikkeling van jongeren kenmerkt zich door een aantal
ontwikkelingsfasen. Verscheidene onderdelen van de hersenen, zoals de prefrontale cortex, waar
de emotieregulatie plaatsvindt, zijn pas rond het 25~ levensjaar uitontwikkeld. Psychische functies
als het afremmen van impulsen en empathisch vermogen, zijn uitgerijpt tussen het 20e en
levensjaar3. Door deze fasegebonden ontwikkeling, wordt het door jongeren en adolescenten tot
25 jaar vertoonde deviante gedrag vaak mede veroorzaakt door het nog niet uitgerijpt zijn van
enkele hiervoor genoemde belangrijke onderdelen van de hersenen. Het door jongeren en
adolescenten vertoonde delictgedrag is daardoor in het grootste deel van de gevallen
leeftijdgebonden. Gelet op het bovenstaande is het de NVvR niet duidelijk waarom is gekozen
voor het 23e jaar als bovengrens. De NVvR adviseert de staatssecretaris de grens voor het 25e
jaar te leggen, omdat dit meer recht doet aan de ontwikkeling van de hersenen van adolescenten.

Kamerstukken II 2003/04, 28741, nr. 8 (Jeugd): het belang van ‘evidence based” handelen.
Kamerstukken 112010/11,29 270, nr. 38 (Reclasseringsbeleid. Brief van de Staatssecretaris): benadrukking
van het belang van ‘evidence based” handelen.
Kamerstukken II 201 1/1 2, 29 452, nr. 144 (Brief inzake TBS) ook hier benadrukking van het belang van
‘evidence based” handelen.
Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, Jeugdstrafproces:
2

toekomstbestendig! 14 maart 2011, p.

8-19

4

Op basis van artikel 77c Sr., juncto artikel 359, vijfde lid Sv. wordt aan de rechter een
motiveringsplicht gegeven met betrekking tot het al dan niet van toepassing verklaren van het
jeugdstrafrecht in een zaak waarbij een adolescent in de leeftijd tot 23 jaar als verdachte is
betrokken. Uit de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel blijkt echter dat artikel 77c Sr
niet zonder meer moet worden toegepast in elke strafzaak tegen een adolescente verdachte.
Echter wel in het geval van ernstige misdrijven, veelplegers en adolescenten met een psychische,
psychiatrische of ontwikkelingsstoornis. Naar de mening van de NVvR is niet duidelijk waarom
voor deze invulling van een adolescentenstrafrecht is gekozen, waarbij de ene adolescent een
andere behandeling ten deel valt dan de andere. De NVvR adviseert de staatssecretaris de criteria
voor toepassing van het jeugdstrafrecht voor adolescenten te verduidelijken. Daarbij wijst de
NVvR op de noodzaak van voorlichtingsrapportage over de verdachte, op basis waarvan de
rechter een goede afweging kan maken of het voorliggende geval zich leent voor het
adolescentenstrafrecht.
3.3 Verhoging maximale duur jeugddetentie
In het wetsvoorstel is de maximale duur van de jeugddetentie voor 1 6- en 1 7-jarigen van 24
maanden verhoogd naar vier jaren. In de toelichting ontbreekt de onderbouwing van de keuze
voor en de noodzaak van deze forse verhoging. Voor deze leeftijdscategorie betekent de
verhoging een verzwaring van het jeugdstrafrecht, waarvan de noodzaak, naar de mening van de
NVvR, niet voldoende is aangetoond. De praktijk wijst namelijk uit dat een jeugddetentie van 24
maanden slechts zelden wordt opgelegd. Bovendien kan voor deze leeftijdsgroep worden
uitgeweken naar het commune strafrecht in de gevallen dat de ernst van het feit hierom vraagt.
Slechts ingeval van ernstige feiten gepleegd door een 16- of 1 7-jarige verdachte van wie de
persoonlijkheid noopt tot toepassing van jeugdstrafrecht, kan er behoefte bestaan aan een hoger
maximum dan twee jaar.
3.4 Veranderingen in de PIJ-maatregel
Het wetsvoorstel introduceert de mogelijkheid van het omzetten van de PIJ-maatregel in de TBS
maatregel, als de veiligheid van anderen, dan wel de algemene veiligheid van personen of
goederen de omzetting in een TBS-maatregel vereist. De NVvR vindt deze mogelijkheid tot
omzetting niet passend. In de eerste plaats vanwege het feit dat hierdoor mogelijk wordt dat een
tijdens de minderjarigheid gepleegd feit, de veroordeelde levenslang wordt nagedragen, omdat
een TBS-maatregel in theorie levenslang kan duren. Dit is in strijd met artikel 37 van het VN
Kinderrechtenverdrag (IVRK).
Ten tweede wordt het afschrikwekkende effect van de PIJ-maatregel voor jongeren hierdoor
vergroot, hetgeen ten koste zal gaan van de bereidheid om aan persoonlijkheidsonderzoek mee
te werken. Op de langere termijn kan een toename van weigeringen een groter risico voor de
samenleving opleveren. In de derde plaats wordt door deze wijziging de PIJ-maatregel primair een
beveiligingsmaatregel, in plaats van mede een maatregel om een zo gunstig mogelijke ontwikkeling
van de jongere te bevorderen, terwijl dit volgens de wetsgeschiedenis de grond van de maatregel
is. Overigens is de NVvR van mening dat de noodzaak van de voorgestelde ingrijpende wijziging
als de mogelijke omzetting van PIJ- in TBS-maatregel niet blijkt uit de toelichting op het
wetsvoorstel. De NVvR adviseert om te onderzoeken in hoeverre de BOPZ kan worden
aangepast om niet uitbehandelde PIJ-ers te kunnen doorplaatsen naar een gedwongen behandeling
op basis van de BOPZ. De NVvR vermoedt dat thans ook onvoldoende gebruik wordt gemaakt
van de BOPZ in die gevallen dat een veroordeelde naar het oordeel van de PIJ-instelling nog niet
is uitbehandeld en een gevaar voor zichzelf en de samenleving vormt.

4

In de voorgestelde wijziging van artikel 77s, eerste lid Sr. is opgenomen dat een PIJ-maatregel kan
worden opgelegd, wanneer sprake is van een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van
de geestesvermogens. Hiermee wordt de weg afgesneden om de PIJ-maatregel in te zetten als
opvoedingsmaatregel. In de praktijk is deze mogelijkheid van het inzetten van de PIJ-maatregel
juist heel waardevol gebleken in het kader van het leveren van pedagogisch maatwerk. Deze
maatregel wordt vooral opgelegd in onvoorwaardelijke vorm wanneer de jeugdige verdachte een
steunende opvoedingssituatie mist. In die zin blijft de maatregel als opvoedingsmaatregel voor in
beginsel normale jeugdigen nog steeds een noodzakelijk sluitstuk van het sanctiepakket.
Anders dan bij verdachten die volgens het commune strafrecht worden veroordeeld, wordt in
geval van jeugdige verdachten de PIJ-maatregel ook met een zekere regelmaat opgelegd bij een
jeugdige verdachte die weigert mee te werken aan het persoonlijkheidsonderzoek. Ten opzichte
van de GBM en de jeugddetentie vormt de PIJ-maatregel een ultimum remedium, dat niet kan
worden gemist in zijn huidige vorm. De NVvR adviseert de staatssecretaris om, voordat de
voorgestelde wijziging wordt doorgevoerd, eerst het effect van de herziening van de PIJ-maatregel
per 1 juli 2011 af te wachten.
Voorgesteld wordt de gronden voor de tenuitvoerlegging van een voorwaardelijke PIJ-maatregel
te verruimen met het gevaarscriterium. De NVvR heeft bezwaar tegen deze uitbreiding omdat
deze inhoudt dat enkel op grond van dit criterium, zonder dat de veroordeelde nieuwe strafbare
feiten heeft gepleegd en terwijl de bij de maatregel gestelde voorwaarden zijn nageleefd, een
tenuitvoerlegging van de voorwaardelijke PIJ-maatregel kan worden bevolen. De NVvR is van
mening dat een psychische stoornis weliswaar acuut gevaar kan opleveren, zoals gesteld op pagina
47 van de memorie van toelichting, maar dat in een dergelijk geval een deskundigenrapportage
hieromtrent vereist moet worden gesteld. Bovendien kan in die gevallen ook worden gekozen
voor een gedwongen opname via de BOPZ.
3.5. Gevolgen wetsvoorstel
De NVvR voorziet dat de voorgestelde wetswijziging gevolgen heeft voor de populatie in de
justitiële jeugdinrichtingen (JJI), in die zin dat deze populatie kan komen te bestaan uit 12-jarigen
tot ruim meerderjarigen. De NVvR is van mening dat dit onwenselijk is voor de jonge
gedetineerden. Daarbij vraagt het ook een extra expertise van het personeel in de JJI’s om met
deze verschillende leeftijdscategorieën, waaronder (jong)volwassenen, te werken. Gelet op het
voorgaande pleit de NVvR voor een gedifferentieerd plaatsingsbeleid in de JJl’s.
Voorts heeft het toepassen van het adolescentenstrafrecht bij de Ieeftijdcategorie 18-23 jaar tot
gevolg dat in alle strafzaken met verdachten in genoemde leeftijdscategorie
voorlichtingsrapportage dient te worden opgemaakt. De NVvR is van mening dat dit leidt tot een
grote toename van het aantal voorlichtingsrapportages, met hoge kosten en vertraging in de
doorlooptijden van de strafzaken tot gevolg.

J eugdstrafzaken worden nu behandeld door kinderrechters en jeugdofficieren. Zij beschikken

over de benodigde specifieke kennis van het jeugdstrafrecht en (de ontwikkelingsfase van) de
jeugdigen op wie het jeugdrecht van toepassing is, in huis. Door de invoering van het
adolescentenstrafrecht op de voorgestelde wijze krijgen ook rechters die zich doorgaans alleen
bezig houden met het commune strafrecht, met toepassing van het jeugdstrafrecht te maken. Dit
heeft tot gevolg dat deze rechters moeten worden bijgeschoold in het jeugdstrafrecht. Dat geeft
extra druk op de organisatie in tijd en kosten, vanwege de benodigde opleidingen. Het
kostenneutraal doorvoeren van de voorgestelde wijziging is daardoor niet mogelijk.

1

4.

Artikelgewijze opmerkingen

Artikel 1
Onderdeel F
Met het vervallen van het vierde en vijfde lid van artikel 77j Sr., verdwijnt de mogelijkheid om de
voorwaardelijke invrijheidstelling als correctief instrument in te zetten om maatwerk te kunnen
leveren. De NVvR is daarom van mening dat deze twee leden van artikel 77j Sr. behouden
moeten blijven.
Onderdeel G
Ter zake van de aan een voorwaardelijke invrijheidsstelling te stellen voorwaarden, is de NVvR
van mening dat de in het voorgestelde artikel 77jb Sr. genoemde mogelijke voorwaarden
verstrekkend zijn en zich daardoor niet verdragen met het Besluit gedragsbeïnvloeding jeugdigen.
Tevens is de NVvR van mening dat het tegenstrijdig is dat de voorwaardelijke invrijheidsstelling
op deze wijze wordt ingevoerd in het adolescentenstrafrecht, terwijl in het commune strafrecht
terughoudendheid wordt betracht ter zake van het voorwaardelijk in vrijheid stellen. De NVvR
geeft de voorkeur aan het invoeren van de schorsingsmogelijkheid boven de automatische
invrijheidsstelling, vanwege het speciaal voor deze leeftijdscategorie aanwezige belang van het
kunnen leveren van maatwerk. Deze schorsingsmogelijkheid is dan aan de kinderrechter die de
straf heeft opgelegd. Dat sluit aan bij het huidige artikel 77j, vierde lid Sr.
Onderdeel J
De NVvR vraagt de staatssecretaris in de memorie van toelichting ter zake van de voorgestelde
wijziging van artikel 77p, eerste lid Sr. duidelijkheid te verschaffen over de wijze waarop het
openbaar ministerie toetst of sprake is van zwaarwegende omstandigheden die aan de
tenuitvoerlegging van de vervangende jeugddetentie of vervangende hechtenis in de weg staan.
Onderdeel P
Met betrekking tot de voorgestelde wijziging van artikel 77w, tweede lid Sr. is de NVvR van
mening dat het achterwege blijven van een advies van de Raad voor de Kinderbescherming bij 18tot 23-jarigen past in de opzet van het wetsvoorstel. Naast het advies van een gedragsdeskundige
is wel een advies van Reclassering Nederland noodzakelijk wat betreft de inhoudelijke invulling
van de GBM. De NVvR adviseert de staatssecretaris advisering door Reclassering Nederland als
eis op te nemen in de wet, als het gaat om de mogelijke oplegging van de GBM
Voorgesteld wordt om, door middel van toevoeging van een vierde en vijfde lid aan artikel 77w
Sr. ter ondersteuning van de GBM nachtdetentie mogelijk te maken. De NVvR kan zich vinden in
de toevoeging van deze mogelijkheid, omdat de nachtdetentie als onderdeel van de GBM voor de
praktijk effectief is. Tevens is de toevoeging van de nachtdetentie in overeenstemming met het
karakter van de GBM, dat wel vrijheidsbeperkend, maar niet vrijheidsbenemend is.
Onderdeel Q
Ook wat betreft de voorgestelde wijziging van artikel 77wb, derde lid Sr. is de NVvR van mening
dat voor de advisering omtrent een wijziging van de invulling van de GBM een advies van
Reclassering Nederland naast of in plaats van een advies van de Raad voor de Kinderbescherming
passend is. De NVvR adviseert de staatssecretaris om die reden om dat in het onderhavige
wetsvoorstel mogelijk te maken.

1

4

Onderdeel R
De mogelijkheid dat de rechter op vordering van de officier van justitie de tijdelijke opneming in
een justitiële inrichting kan bevelen als de jeugdige niet naar behoren aan de tenuitvoerlegging van
de maatregel meewerkt, beantwoordt volgens de NVvR aan de behoeften van de praktijk. Het is
de NVvR echter niet duidelijk waarom deze tijdelijke tenuitvoerlegging slechts eenmalig en voor
de duur van slechts een maand mogelijk wordt gemaakt. In de praktijk blijkt namelijk dat een duur
van twee maanden in voorkomende gevallen aangewezen kan zijn. De NVvR adviseert daarom
een tijdelijke tenuitvoerlegging voor de duur van twee maanden meermalen mogelijk te maken.
Onderdeel S
De NVvR adviseert de Staatssecretaris te verduidelijken welk overgangsrecht van toepassing is op
PIJ-maatregelen die zijn opgelegd v6ér 1 juli 2011.
Onderdeel T
Artikel 77z, tweede lid Sr. geeft een opsomming van een reeks bijzondere voorwaarden. De
NVvR vraagt zich af voor welke duur de onder 10, 1 1 en 12 genoemde voorwaarden kunnen
worden opgelegd, bezien in het licht van de uitspraak van de Hoge Raad van 1 2 juli 2011 (UN:
BQ4676) en het in het wetsvoorstel met betrekking tot verruiming van de mogelijkheden voor de
gedragsbeïnvloeding van jongeren (Kamerstukken II 2005/06, 30 332, nr. 3, mvt p. 6) genoemde
voornemen om ingeval van een behandeling met een duur van meer dan zes maanden deze op te
leggen in het kader van een GBM. De NVvR adviseert de staatssecretaris hierover in de memorie
van toelichting duidelijkheid te verschaffen.
Onderdeel U
De NVvR kan zich vinden in het vervangen van de terminologie “hulp en steun verlenen” en “hulp
en steun” door respectievelijk “begeleiden” en “toezicht en begeleiding”. Tevens ziet de NVvR
geen bezwaar in het beschikbaar stellen van reclasseririgsbegeleiding door Reclassering Nederland
voor jongeren vanaf 1 6 jaar.

Namens het bestuur van de
Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak,

voorzitter