Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

30 252

Toekomstvisie agrarische sector

35 334

Problematiek rondom stikstof en PFAS

Nr. 149

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR NATUUR EN STIKSTOF
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 januari 2024
In de zomer van 2023 is de uitvoering van de aanpak piekbelasting van
start gegaan. Nu een half jaar later informeer ik u over de voortgang van
de aanpak piekbelasting in de agrarische sector.1 Het is van belang te
benadrukken dat alle sectoren een bijdrage leveren aan het oplossen van
het stikstofvraagstuk.2 Over de voortgang van het industriespoor binnen
de aanpak piekbelasting wordt u later dit kwartaal separaat door de
Minister van Economische Zaken en Klimaat geïnformeerd.
Aanleiding: rapport Remkes
Op korte termijn veel minder stikstof uitstoten om natuurherstel mogelijk
te maken. Om dat te bereiken, gaf de heer Remkes in het rapport «Wat wel
kan, uit de impasse en een aanzet voor perspectief» (bijlage bij Kamerstuk
30 252, nr. 34) het advies over te gaan tot een gerichte aanpak die op korte
termijn daadwerkelijk leidt tot een fors lagere stikstofdepositie. Met de
aanpak piekbelasting is het kabinet, vooruitlopend op de praktische
uitvoering van het NPLG en in aanvulling op de structurele aanpak
stikstof, van de zomer gestart.
Met de aanpak wil het kabinet een eerste stap zetten de druk van
stikstofdepositie op de hiervoor gevoelige natuur zoveel mogelijk te
verminderen. Dit is goed voor de natuur en wanneer de druk op de natuur
afneemt, geeft dat op termijn meer ruimte voor toestemmingsverlening.
Waar er ruimte ontstaat heeft legalisering van PAS-melders prioriteit en
kunnen vervolgens urgente maatschappelijke en economische ontwikkelingen mogelijk worden gemaakt. Ook ontstaat er met deze aanpak meer
ruimte in de gebiedsprocessen.

1
2

kst-30252-149
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2024

Hiermee voldoe ik aan mijn toezegging aan uw Kamer, toezegging TZ202309–027.
Voor de voortgang van de maatregelen in alle sectoren verwijs ik u naar:
www.onslevendlandschap.nl en de rapportage Implementatie bronmaatregelen: https://
open.overheid.nl/documenten/0971a1b4-3363-4c4c-abbc-a3eb16b01a66/file.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 252, nr. 149

1

Circa 3000 bedrijven vallen binnen de criteria3 van de aanpak en hebben
met deze aanpak extra mogelijkheden om versneld hun uitstoot van
stikstof fors te reduceren. Het kabinet heeft gekozen voor een vrijwillige
aanpak die, naast beëindiging, ook mogelijkheden geeft voor verdere
verduurzaming. Daarom is de gekozen doelgroep groter dan
500–600 bedrijven, zoals voorgesteld in het rapport «Wat wel kan, uit de
impasse en een aanzet voor perspectief».
Dit gaat om betekenisvolle en ingrijpende keuzes voor de betrokken
ondernemers en de mensen in hun omgeving. Deze ondernemers kunnen
gebruik maken van een vast contactpersoon vanuit de overheid, de
zaakbegeleiders. Deze spin in het web is het aanspreekpunt voor de
ondernemers om samen het toekomstperspectief vorm te geven. De
zaakbegeleider kent de weg naar de betrokken partijen en overheden, kan
samen met RVO inzicht bieden in de bestaande en toekomstige regelingen
en kan ondersteunen in de mogelijkheden binnen de regio waar de
onderneming gevestigd is. Zo kan stap voor stap in beeld worden
gebracht welke opties bestaan op het individuele erf, zowel voor de boer
die wil verduurzamen en zijn bedrijf wil voortzetten als de boer die de
veehouderij vrijwillig wil beëindigen.
Deelname aan de aanpak piekbelasting is, anders dan de heer Remkes
adviseerde, geheel vrijwillig. Dat maakt ook dat er geen gevolgen zijn
verbonden aan het wel of niet deelnemen aan de aanpak piekbelasting en
er geen «stempel piekbelaster» met consequenties bestaat, al besef ik dat
dit niet altijd zo wordt ervaren. Ik zal de vrijwilligheid van de aanpak
blijven benadrukken. Na afloop van de aanpak zal ik actief communiceren
dat de aanpak afgelopen is en voor de bedrijven die hieraan deel konden
nemen geen bijzondere eisen of mogelijkheden bestaan in lijn met de
motie van het lid Holman c.s.4 Ook wil ik nogmaals benadrukken dat het
huidige kabinet, in lijn met de motie van het lid Stoffer5, niet inzet op de
gedwongen beëindiging dan wel het intrekken van vergunningen van
bedrijven die piekbelasting veroorzaken.
Voor zowel de agrarische als de industriële sector geldt echter wel dat álle
ondernemingen in het licht van de grote transitieopgaves waar we voor
staan, zullen moeten nadenken over hoe zij de toekomst van hun bedrijf
verder willen vormgeven. Gelukkig ziet en hoort het kabinet bereidwilligheid daartoe bij ondernemers, ook bij de vele gesprekken die worden
gevoerd. Ondernemers zien verschillende opgaven op zich afkomen en
het is onderdeel van hun ondernemerschap om daar zo goed mogelijk
mee omgaan.
Door uitdagende locaties ten opzichte van kwetsbare natuur, door
innovaties die nog niet in alle gevallen voldoende betrouwbaar blijken en
door het ontbreken van een landbouwakkoord dat bijdraagt aan een
helder toekomstperspectief, voelt stoppen soms als de meest reële optie.
En hoewel een deel van de ondernemers gebruik wil maken van een
vrijwillige beëindigingsregeling, wil het kabinet juist ook zo goed mogelijk
ondersteunen bij de verdere verduurzaming van de ondernemingen die
worden voortgezet. Daarom wordt hard gewerkt om die mogelijkheden
binnen de aanpak piekbelasting vorm te geven.
In deze brief ga ik achtereenvolgens in op 1) de mogelijkheden voor
(verdere) verduurzaming, 2) de voortgang van de vrijwillige beëindigings3

De keuze voor de manier waarop de afbakening van de doelgroep is bepaald, is gevalideerd
door het RIVM. Het rapport hierover is te raadplegen via www.rivm.nl/stikstof/actueel.
4
Kamerstuk 30 252, nr. 134.
5
Kamerstuk 36 410, nr. 47.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 252, nr. 149

2

regelingen en 3) de geleerde lessen en mogelijkheden die dit voor de
toekomst biedt.
Het is te vroeg om in deze brief een duidelijk beeld te schetsen over de
precieze opbrengst van de aanpak piekbelasting in relatie tot het
legaliseren van PAS-melders. De opbrengst verschilt per gebied en is
afhankelijk van het definitief aantal en soort deelnemers aan de
regelingen. Zodra daar duidelijkheid over is, zal ik u hier zo spoedig
mogelijk over informeren. Daarbij hecht ik eraan te benadrukken dat naast
inzetbare stikstofruimte, ook van belang is in welke staat de natuur
verkeert en dus of aan additionaliteit wordt voldaan. Uit de reeds
gepubliceerde natuurdoelanalyses blijkt dat de staat van veel natuur nog
minder gunstig is dan eerder werd gedacht.
Kenmerken van de aanpak:
Samengevat kenmerkt de aanpak piekbelasting zich als volgt:
− De aanpak piekbelasting is een aanpak gericht op de
circa 3000 bedrijven die de meeste stikstofdepositie op
Natura 2000-gebieden veroorzaken. Het betreft veelal agrarische
bedrijven en enkele industriële bedrijven.
− De aanpak is volledig vrijwillig.
− Een ondernemer kan deelnemen aan de aanpak wanneer de
stikstofdepositie boven de drempelwaarde uitkomt. Dit is het
geval wanneer een bedrijf ten minste 2500 mol stikstofdepositie
per jaar veroorzaakt op overbelaste stikstofgevoelige natuur
binnen 25 kilometer.
− Om na te gaan of dit aan de orde is bij een bedrijf, kan een
ondernemer AERIUS-Check gebruiken. Voor het invullen van de
tool zijn bedrijfsgegevens nodig zoals de locatie, het staltype en
het aantal dieren. De ingevulde gegevens worden niet opgeslagen.
− Ondernemers die onder de aanpak piekbelasting vallen, kunnen
door middel van (een combinatie van) extensiveren, innoveren, omschakelen en verplaatsen hun uitstoot fors reduceren.
Om plannen hiertoe te ondersteunen, zijn (en komen) er diverse
regelingen beschikbaar en komen er pilots voor het ondernemingsplan.
− Naast het verduurzamen van het bedrijf, kunnen ondernemers
ook gebruik maken van de vrijwillige beëindigingsregelingen.
− Het kabinet is voornemens om de Lbv-plus te verlengen tot eind
2024 om gelijktijdige openstelling van alle regelingen
mogelijk te maken.
− Ondernemers kunnen een beroep doen op een zaakbegeleider,
een vast contactpersoon vanuit de overheid die ondersteunt bij
het verkennen van mogelijkheden en faciliteert in het gehele
proces.
− Op de website aanpakpiekbelasting.nl is meer informatie over de
regelingen en de beschikbare ondersteuning te vinden.
− Met deze aanpak vermindert de belasting van stikstof op
kwetsbare natuur. Hierdoor krijgt de natuur kans om te
herstellen. Waar ruimte ontstaat, zal deze in toenemende mate
gebruikt worden om vergunningen te verlenen en met prioriteit
PAS-meldingen te legaliseren.
1) Mogelijkheden voor (verdere) verduurzaming
Agrarische ondernemers die vallen onder de aanpak piekbelasting worden
gestimuleerd tot verlaging van stikstofdepositie op daarvoor gevoelige
natuurgebieden. Dit kan door (een combinatie van) innoveren, extensi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 252, nr. 149

3

veren, omschakelen of verplaatsen. Daarvoor werk ik, met de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, aan regelingen die ondernemers
financieel ondersteunen. Ook werken we aan twee pilots voor een
integraal toekomstbestendig ondernemingsplan.
Regelingen ter ondersteuning:
Innoveren – Sbv-investeringsmodule
Een van de beoogde mogelijkheden binnen de aanpak piekbelasting is de
ondersteuning van veehouders bij de toepassing van emissiearme
stalsystemen en technieken. Voor bewezen stalsystemen en technieken
die emissie van ammoniak reduceren, kan de investeringsmodule van de
Subsidiemodules brongerichte verduurzaming stal- en managementmaatregelen (hierna: Sbv) worden opengesteld om veehouders te ondersteunen bij investeringen. Daarbij is een subsidiepercentage van 80%
beoogd.
Als gevolg van onzekerheden over de werking van bepaalde emissiearme
stalsystemen in de praktijk doen zich enkele dilemma’s voor. Brongerichte
stalsystemen bereiken namelijk niet in alle gevallen de verwachte
emissiereductie. Afgezien van het niet behalen van de gemiddelde
emissiereductie door brongerichte technieken is er veel variatie in de
bedrijfsspecifieke stikstofuitstoot. Dit maakt dat deze emissiearme
stalsystemen en technieken niet langer op basis van enkel de emissiefactor, die de gemiddelde emissie van het systeem uitdrukt, vergund
kunnen worden. Hiervoor is een passende beoordeling nodig.
Een subsidieregeling openstellen voor investeringen waarvoor het op dit
moment onduidelijk is of een vergunning voor Natura 2000-activiteiten
verleend kan worden, vind ik onwenselijk. De ondernemer is hier immers
niet duurzaam mee geholpen.
Het is daarom van belang eerst meer zekerheid te krijgen over de
mogelijkheden van vergunningverlening voor de innovatieve technieken.
Ik werk daarom aan een handreiking die behulpzaam kan zijn bij, maar
geen garantie biedt voor daadwerkelijke vergunningverlening. Als er
voldoende vertrouwen is in het verlenen van vergunningen voor
emissiearme stalsystemen, dan kan er mogelijk medio 2024 een
openstelling van deze Sbv-investeringsmodule gepubliceerd worden in
het kader van de aanpak piekbelasting. Naast de handreiking zetten we
ook in op vernieuwing van systematiek van stalbeoordeling en voor de
langere termijn toewerken naar een nieuwe systematiek op basis van
doelvoorschriften in combinatie met bedrijfsspecifiek gemeten emissies.
Deze inzet wordt nader toegelicht in de Kamerbrief «Voortgang innovatie
emissiereductie veehouderij» van de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en mijzelf.
Verplaatsen – Landelijke verplaatsingsregeling veehouderijen met
piekbelasting (Lvvp)
Verplaatsing van een veehouderij kan de stikstofdepositie van dat bedrijf
op nabijgelegen overbelaste Natura 2000-gebieden fors terugbrengen en
creëert op deze manier ook ruimte in het gebiedsproces. Om vrijwillige
verplaatsing te stimuleren, werk ik aan een regeling voor subsidie voor
verplaatsing van veehouderijbedrijven. Bedrijfsverplaatsing is een zeer
complex proces waar veel bij komt kijken. Het is van belang dat de
ondernemer een goede afweging kan maken of een vrijwillige bedrijfsverplaatsing voor de ondernemer en zijn/haar gezin wenselijk en haalbaar is.
Als de ondernemer besloten heeft dat bedrijfsverplaatsing voor het bedrijf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 252, nr. 149

4

de gewenste ontwikkelingsrichting is, kan gestart worden met het proces
van bedrijfsverplaatsing.
Ik wil in de verplaatsingsregeling steun geven voor zowel het onderzoeken
van de haalbaarheid van de verplaatsing als voor de concrete uitvoering
ervan. De subsidieregeling voor bedrijfsverplaatsing baseer ik op de,
dankzij Nederlandse inspanningen, per 2023 herziene staatssteunrichtsnoeren van de Europese Commissie. Deze maken steun mogelijk voor de
verhuizing van bedrijfsgebouwen en -voorzieningen naar een nieuwe
locatie, maar ook voor het overnemen van bedrijfsgebouwen van een
bestaand bedrijf op de hervestigingslocatie. Mijn inzet is om ook steun
voor bedrijfsverplaatsing naar andere EU-lidstaten mogelijk te maken, op
voorwaarde dat ik een goed uitvoerbare en controleerbare uitwerking
hiervan vorm kan geven in de regeling. Daarnaast wordt onderzocht of en
hoe de Nationale Grondbank kan worden ingezet bij het vinden van
geschikte hervestigingslocaties en de benodigde landbouwgrond op de
nieuwe locaties. Het is van belang dat op de nieuwe locatie geen
afwenteling op andere (NPLG-)doelen plaatsvindt. De activiteit dient dan
ook in lijn te zijn met de geldende bestemming en vergunningsruimte.
Bij de invulling van de regeling zoek ik binnen de EU-kaders zoveel
mogelijk ruimte voor een (financieel) goede regeling die veehouders
stimuleert hun bedrijf te verplaatsen zonder met overcompensatie het
gelijke speelveld te verstoren. Het uitwerken van deze balans in de
regeling neemt meer tijd in beslag dan ik eerder dacht. De staatssteunnotificatie van de regeling bij de Europese Commissie moet eerst afgerond
worden alvorens de regeling gepubliceerd kan worden. Ik streef naar
publicatie van de regeling in de eerste helft van 2024.
Extensiveren – Regeling samenwerking in veenweiden en overgangsgebieden N2000
Extensiveren van melkveehouderijbedrijven betekent meer landbouwareaal per dier of minder dieren op hetzelfde landbouwareaal als extra
areaal niet beschikbaar is. Het Rijk biedt ondersteuning aan deze vorm van
landbouw door middel van de Regeling samenwerking in veenweiden en
overgangsgebieden N2000. Deze is op 1 november 2023 in de
Staatscourant gepubliceerd.6 Er zijn bij de eerste openstelling drie categorieën waar subsidie voor kan worden verkregen, namelijk opstellen
gebiedsplan en opzetten samenwerkingsverband (€ 1,2 miljoen),
verhogen grondwaterstand in veenweidegebieden (€ 37,5 miljoen) en
extensiveren in overgangsgebieden N2000 (€ 105 miljoen).
Bij de categorie extensivering in overgangsgebieden Natura 2000 kunnen
ondernemers die deel willen nemen aan de regeling een samenwerkingsverband opzetten. Zo’n samenwerkingsverband kan bestaan uit een aantal
melkveehouderijbedrijven waarvan elk met meer dan 50% van hun
landbouwareaal in een zone van 2,5 kilometer binnen en rond een
stikstofgevoelig Natura 2000-gebied ligt. Het totale areaal van het
samenwerkingsverband moet minimaal 200 hectare beslaan. Een
samenwerkingsverband kan bij één categorie subsidie aanvragen.
Gedurende vier jaar kan een deelnemer van het samenwerkingsverband
een jaarlijkse vergoeding ontvangen van € 1.680 per hectare landbouwareaal als het productie- en bemestingsvolume maximaal 150 kg stikstof
uit dierlijke mest per hectare per bedrijf wordt en zonder gebruik van
stikstofkunstmest. Hiermee wordt de stikstofkringloop gesloten. Dit is iets
lager dan de biologische norm (170 kg N/ha). De jaarlijkse vergoeding
6

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2023–29658.html.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 252, nr. 149

5

bedraagt € 2.430 bij maximaal 100 kg stikstofdierexcretie per hectare per
bedrijf. Dit is iets lager dan de biodynamische norm (112 kg N/ha).
De eerste openstelling is gepland van 1 mei tot en met 31 mei 2024 en het
budget bij die openstelling is € 105 miljoen. Dit is voldoende voor
ca. 12.500 hectare (ca. 60 samenwerkingsverbanden, ca. 250 melkveehouderijbedrijven). De ingediende aanvragen worden gerangschikt, vooral op
effectiviteit. Deze regeling is niet enkel beschikbaar voor melkveehouderijen die voldoen aan de drempelwaarde van de aanpak piekbelasting,
maar ook voor andere melkveehouderijen in en rond stikstofgevoelige
Natura 2000-gebieden.
Op 1 februari 2024 worden de subsidiepagina’s gepubliceerd op
www.rvo.nl. In maart 2024 zullen webinars worden gehouden over de
regeling.
Omschakelen – Investeringsfonds Duurzame Landbouw (IDL)
Voor agrarische ondernemers die omschakelen naar een integraal
duurzame bedrijfsvoering heeft de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit in juli 2021 het Investeringsfonds Duurzame Landbouw
(fondsbeheer door het Nationaal Groenfonds) beschikbaar gesteld. Het
fonds verstrekt achtergestelde leningen onder gunstige leningsvoorwaarden aan agrarische ondernemers die op vijf van acht criteria
aantoonbare verbeteringen gaan realiseren. Een flink deel van de
aanvragers schakelt om naar biologische landbouw, maar ook andere
verduurzamingsplannen worden ingediend en goedgekeurd. Via het IDL
wordt een multipliereffect gerealiseerd. Elke euro uit het IDL genereert
een investering van € 3,24 door co-financiers.7
Het IDL is in juli 2021 als pilot van start gegaan. Op basis van de positieve
ervaringen uit de pilot werkt de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit aan het vormgeven van het definitieve fonds. Naar
verwachting zal het definitieve fonds in het tweede kwartaal van 2024
worden opengesteld. Voor het definitieve fonds is € 130,8 miljoen is
gereserveerd.
Subsidiemodule Agrarische Bedrijfsadvisering en Educatie (Saberegeling)
Met de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heb ik in
gezamenlijkheid de Sabe-regeling voor de doelgroep veehouderijen met
piekbelasting opengesteld. Deze regeling is bedoeld om ondernemers de
mogelijkheid te bieden om onafhankelijk advies in te winnen gericht op
het toekomstperspectief van de agrarische ondernemer en zijn/haar
bedrijf gelet op de transitie-opgaven in het landelijk gebied. Het NPLG en
de praktische uitwerking van lopende gebiedsprocessen waar het
landbouwbedrijf zich bevindt, vormen hier het vertrekpunt. Er kan advies
worden gevraagd over de (on)mogelijkheden van de transitiepaden
(innoveren, omschakelen, extensiveren, verplaatsen of beëindigen).
Deze specifieke openstelling voor de doelgroep veehouderijen met
piekbelasting was eenmalig en liep van 10 juli tot en met 1 december
2023. Van de 3000 beschikbare adviesvouchers, zijn er ruim 350 aangevraagd, voornamelijk door agrarische ondernemers uit de provincie
Gelderland, gevolgd door Limburg en Noord-Brabant. In de komende
periode zullen deze vouchers worden verzilverd in de zin dat adviezen
7

Evaluatie Investeringsfonds Duurzame Landbouw (IDL), te raadplegen via https://
open.overheid.nl/documenten/58dbbbb0–60ae-4f75-a189–12e31fdc8ac1/file.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 252, nr. 149

6

worden verstrekt door de adviseurs aan de agrarische ondernemers. Het
is aan de agrarische ondernemers om te bepalen of en hoe zij willen
omgaan met de verkregen adviezen. De reguliere Sabe-regeling is
omgezet naar het nieuwe GLB/NSP en wordt periodiek opengesteld voor
alle agrarische ondernemers die willen omschakelen naar duurzame
landbouw, klimaatneutrale landbouw en kringlooplandbouw.
Regelingen voor verduurzaming binnen de aanpak piekbelasting
Samengevat zijn en komen de volgende regelingen beschikbaar voor
ondernemers die hun bedrijf (verder) willen verduurzamen:
− Innoveren: Subsidiemodule brongerichte verduurzaming stal- en
managementmaatregelen.
Het is van belang eerst meer zekerheid te krijgen over de
mogelijkheden van vergunningverlening voor de innovatieve
technieken. Hiervoor wordt gewerkt aan een handreiking. Als er
op basis van de handreiking voldoende vertrouwen is in het
verlenen van natuurvergunningen voor emissiearme stalsystemen, wordt de regeling mogelijk medio 2024 gepubliceerd.
− Verplaatsen: Landelijke verplaatsingsregeling veehouderijen
met piekbelasting
Het streven is om de regeling in de eerste helft van 2024 te
publiceren. Dit is mede afhankelijk van de staatssteunnotificatie
van de regeling bij de Europese Commissie.
− Extensiveren: Regeling samenwerking in veenweiden en
overgangsgebieden N2000
Deze regeling is reeds gepubliceerd en de eerste openstelling is
gepland van 1 mei tot en met 31 mei 2024.
− Omschakelen: Investeringsfonds Duurzame Landbouw (IDL)
Het IDL is in juli 2021 als pilot van start gegaan. De pilot krijgt
begin 2024 een vervolg in een «definitief IDL», dat zal lopen tot en
met 2033.
− Subsidiemodule Agrarische Bedrijfsadvisering en Educatie
De openstelling voor de doelgroep veehouderijen met piekbelasting was eenmalig en liep van 10 juli tot en met 1 december 2023.
De reguliere Sabe-regeling is omgezet naar het nieuwe GLB/NSP
en wordt periodiek opengesteld.
Ondernemingsplan
In aanvulling op de mogelijkheid om gebruik te maken van een van de
zojuist genoemde financiële regelingen wordt de mogelijkheid ontwikkeld
om een agrarische ondernemer zelf met een voorstel te laten komen in de
vorm van een ondernemingsplan. Hiermee wordt gezamenlijk met de
verschillende betrokkenen tot een proces gekomen waarmee mogelijke
investeringen of andere maatregelen op basis van ondernemingsplannen
zoveel mogelijk zekerheid voor een duurzame toekomst krijgen.
Agrarische ondernemers werken vanuit hun ondernemerschap dagelijks
aan de toekomst van het bedrijf, vaak in de vorm van een bedrijfsplan.
Met het ondernemingsplan, als mogelijkheid binnen de aanpak piekbelasting, wordt aangesloten bij die werkwijze om vanuit dat plan te kijken
welke zekerheden de overheid kan geven voor het individuele bedrijf
vooruitlopend op het gebiedsproces. Het eigen plan van de ondernemer is
het uitgangspunt en in dat plan kan gebruik worden gemaakt van de
beschikbare regelingen. De inzet is dat de overheden het ondernemingsplan, dat moet leiden tot minder stikstofuitstoot en wezenlijke
stappen zet met betrekking tot de opgaven voor water, klimaat en/of
natuur, toetst en daarmee naast de ondersteunde regelingen ook een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 252, nr. 149

7

bepaalde mate van zekerheid geeft over een toekomstbestendig ondernemingsplan.
Dit heeft als doel om agrarische ondernemers die niet willen stoppen,
maar (verder) willen verduurzamen, de mogelijkheid te bieden om door te
gaan. De ondernemer is verantwoordelijk voor het opstellen van het plan.
In dit plan wordt onder meer de huidige bedrijfssituatie beschreven, het
toekomstig bedrijfsmodel, de voorgenomen maatregelen voor stikstofreductie, de voorgenomen inspanningen op het gebied van natuur-, wateren klimaat, de beoogde resultaten, de financiering, de wijze van
monitoring en eventuele benodigde ondersteuning (vanuit overheden of
derden).
De meerwaarde van het werken met ondernemingsplannen wordt door de
verschillende betrokkenen onderschreven. Het geeft ondernemers de kans
in complexe en onzekere omstandigheden stappen te zetten richting een
duurzame toekomst. Cruciaal voor het succes is de mate waarin
medeoverheden zekerheid kunnen bieden dat ondernemers met de
voorgestelde investeringen voldoende stappen zetten om te voldoen aan
de opgaven in het gebied tot 2035.
Om die reden is er voor gekozen met twee pilots te starten, een in de
Gelderse Vallei en een in de Peel, met elk 10 à 15 bedrijven. In deze regio’s
bestaat draagvlak voor een gezamenlijke aanpak, met onder andere de
betrokken medeoverheden en agrarische partijen.
Het doel van de pilots is om de beoogde werkwijze in de praktijk te
toetsen en te zien of voldoende mate van zekerheid geboden kan worden
aan deelnemende ondernemers. Deze pilots zullen naar verwachting in de
eerste helft 2024 van start gaan.
Voor het eventuele verdere uitrollen van het ondernemingsplan na de
pilots is het noodzakelijk dat er meer duidelijkheid is omtrent het kunnen
vergunnen van innovatieve stalsystemen en technieken, aangezien
innovatie naar verwachting bijna altijd onderdeel uit zal maken van een
ondernemingsplan.
2) Voortgang van de vrijwillige beëindigingsregelingen
Ondernemers kunnen er vrijwillig voor kiezen om te stoppen met hun
veehouderij. Om dit financieel te ondersteunen, is in navolging van het
advies van de heer Remkes een eenmalige «plus»-regeling opengesteld
die voorziet in een ruimhartige subsidie. Dit is de Landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties met piekbelasting (Lbv-plus). Deze regeling
staat open sinds 3 juli. Tot 23 januari hebben 503 ondernemers een
aanvraag ingediend. Van 252 aanvragen is het op dit moment onduidelijk
of het een aanvraag voor de Lbv-plus of de Lbv betreft. Van de
503 Lbv-plus aanmeldingen, zijn er 165 toewijzende beschikkingen
afgegeven.
De Landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties (Lbv), die is
bedoeld voor ondernemers die geen onderdeel uitmaken van de aanpak
piekbelasting, maar wel een aanzienlijke bijdrage leveren aan de depositie
van stikstof op kwetsbare Natura 2000-gebieden, is per 1 december
gesloten. Circa 10.000 agrarische ondernemers kwamen in aanmerking
voor deze regeling.8 Voor deze regeling hebben 507 ondernemers een
aanvraag ingediend.
8

Er bestaat enige mate van overlap in de doelgroepen voor de Lbv en de Lbv-plus. In totaal
komen ruim 11.000 veehouders voor één beide regelingen in aanmerking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 252, nr. 149

8

Hieronder treft u een visuele weergave aan van het animo voor deze
regelingen en de verdeling over de provincies en de sectoren.

Het aantal aanvragen voor beide regelingen laat zien dat de regelingen in
een behoefte voorzien. Ik moet hierbij aantekenen dat de beoordeling van
de aanvragen nog loopt en dat ondernemers ook na een positieve
beschikking nog kunnen besluiten om hun veehouderij niet daadwerkelijk
te beëindigen. Desalniettemin verwacht ik dat de beëindigingsregelingen
een substantiële bijdrage gaan leveren aan het terugdringen van de
stikstofdepositie op overbelaste en stikstofgevoelige Natura
2000-gebieden. De totale subsidieclaims overstijgen de subsidieplafonds
zoals deze in beide regelingen zijn opgenomen. Het kabinet wil extra
middelen reserveren om alle aanvragen voor de Lbv en de Lbv-plus, die
aan de voorwaarden voldoen, te kunnen honoreren. Een nota van
wijziging stuur ik tegelijk met deze brief aan uw Kamer zodat deze
betrokken kan worden bij de begrotingsbehandeling eind januari.

Het is van belang dat ondernemers de tijd hebben om een weloverwogen
afweging te maken binnen de mogelijkheden van de aanpak piekbelasting. Dit past bij de werkwijze die deze aanpak voorstaat en uw Kamer
heeft hier bij diverse gelegenheden aandacht voor gevraagd. Met de
publicatie van de regelingen is alle informatie bekend en kunnen
ondernemers op basis daarvan beginnen met het maken van afwegingen.
Ik ben voornemens de openstellingsperiode van de Lbv-plus te verlengen
tot eind 2024. Dat kan als de Europese Commissie daarmee instemt. Ik zal
de vereiste procedure in gang zetten. Uitgaande van een positieve
uitkomst, geef ik hiermee invulling aan de motie van het lid Van
Campen c.s.9 waarin wordt verzocht om ervoor te zorgen dat ondernemers voldoende ruimte en tijd krijgen om de verschillende opties te
overwegen, voor zij een keuze maken over de toekomst van hun bedrijf
doordat regelingen gelijktijdig worden opengesteld. RVO speelt een
belangrijke rol bij de uitvoering van de regelingen. In het kader van
gelijktijdige openstelling, is uitvoeringscapaciteit bij RVO dan ook een
belangrijk aandachtspunt.

9

Kamerstuk 34 682, nr. 134.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 252, nr. 149

9

Om ook ondernemers die andere diercategorieën houden de mogelijkheid
te bieden om met steun van de overheid te stoppen, werk ik tot slot aan
een Lbv voor kleinere sectoren, die ik zo spoedig mogelijk bij de Europese
Commissie zal notificeren.
3) De geleerde lessen en mogelijkheden die de aanpak voor de
toekomst biedt
Na de komst van het rapport van de heer Remkes is de aanpak piekbelasting in een zeer korte tijd tot stand gebracht. In een half jaar tijd is de
werkorganisatie met circa 130 zaakbegeleiders opgezet, zijn er werkafspraken gemaakt met alle provincies en zijn de eerste regelingen
opengesteld voor ondernemers. Komende maanden zullen de overige
regelingen ook opengesteld worden, mits de genoemde dilemma’s
opgelost worden. Daarmee is de aanpak piekbelasting niet afgerond. Voor
ondernemers volgt een belangrijk en ingrijpend proces nadat zij een keuze
hebben gemaakt binnen de aanpak. Denk aan alle stappen die gezet
moeten worden na de keuze voor vrijwillige beëindiging van hun
veehouderij. Daarnaast is het noodzakelijk dat er een soepele overgang
komt naar de gebiedsgerichte aanpak.
De aanpak piekbelasting is bedoeld als een aanpak gericht op de korte
termijn, om beweging te krijgen in het stikstofdossier. Het is aan een
nieuw kabinet om de geleerde lessen vanuit de aanpak piekbelasting mee
te nemen en keuzes te maken over het gewenste vervolg. Drie geleerde
lessen vanuit deze aanpak geef ik graag mee aan uw Kamer.
De werkwijze
De aanpak piekbelasting is op meer gericht dan enkel het reduceren van
de stikstofdepositie. De agrarische ondernemer en diens keuzeproces
staan centraal in de aanpak piekbelasting. Afgelopen maanden hebben
laten zien dat de aanpak piekbelasting een denkproces op gang heeft
gebracht bij veel agrarische ondernemers. Wat een ondernemer ook
besluit, het gaat om ingrijpende keuzes die ondernemers zelf, hun
gezinnen en hun directe omgeving raken. Dat maakt dat persoonlijke en
kundige ondersteuning en begeleiding belangrijk is.
Om zoveel mogelijk recht te doen aan de betrokken agrarische ondernemers wordt er binnen de aanpak piekbelasting gewerkt met zaakbegeleiders. Deze vaste contactpersonen van de overheid begeleiden ondernemers indien zij dat wensen. Concreet gebeurt dat door de
mogelijkheden binnen de aanpak piekbelasting te schetsen, maar ook
door een brugfunctie te vervullen richting medeoverheden.
Om de aanpak te evalueren, onderzoekt het Instituut voor Publieke
Waarden (IPW) de werkwijze van de aanpak piekbelasting. IPW onderzoekt
dit onder andere aan de hand van ervaringen van ondernemers. De
uitkomsten en signalen vanuit deze gesprekken zijn tot dusver positief.
Het continu op onafhankelijke wijze beoordelen van het werk van de
aanpak piekbelasting draagt bij aan een lerende aanpak en aan het borgen
van de kwaliteit van de werkwijze.
De aanpak piekbelasting kent een centrale rol voor de uitvoering en ligt
daarmee in lijn met een beweging die breder binnen de Rijksoverheid
zichtbaar is. Door in verbinding te staan met de praktijk van de agrarische
ondernemers wordt gebouwd aan draagvlak voor beleid en wederzijds
vertrouwen. Daarnaast creëert een actieve betrokkenheid van de overheid
bij de praktijk de mogelijkheid om adaptief te zijn en het beleid nog beter
aan te laten sluiten bij de praktijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 252, nr. 149

10

Dat maakt dat de werkwijze binnen de aanpak piekbelasting en bijbehorende uitvoeringscapaciteit een grote meerwaarde heeft. Met de
opgebouwde werkorganisatie met zaakbegeleiders die aan tafel zitten bij
de agrarische ondernemer is er een uitvoeringsvehikel dat de ingezette
beweging van de aanpak piekbelasting in gang kan houden door deze ook
te benutten voor de grote opgaven waar we voor staan in het landelijke
gebied en de transitie van de landbouw.
Tot slot
Met de aanpak piekbelasting zetten we een belangrijke stap in het
versneld reduceren van de stikstofdepositie. De huidige interesse van
ondernemers in de aanpak en de bijbehorende regelingen laat zien dat
ondernemers op een dergelijke aanpak zaten te wachten.
Daarnaast zijn de eerste bevindingen van de onafhankelijke evaluatie van
de werkwijze van de aanpak piekbelasting positief. Ik streef er daarom
naar om, in nauwe samenwerking met de Minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit, de komende periode op alle sporen van de aanpak de
informatie over de regelingen en hun voorwaarden compleet te krijgen.
Ondernemers kunnen dan hun keuze maken.
Het is aan een volgend kabinet om opvolging te geven aan de aanpak
piekbelasting en om voortvarend werk te blijven maken van stikstofreductie.
Niets doen is geen optie, niet voor de kwetsbare natuur, maar ook niet
voor betrokken ondernemingen. Intrekkingsverzoeken kunnen ertoe leiden
dat het (gedeeltelijk) intrekken van vergunningen bij een rechter wordt
afgedwongen. Een forse en zekere daling van stikstofdepositie op korte
termijn is nodig. Normerende en beprijzende maatregelen (waar onder
andere het rapport van ABD Topconsult10 aanbevelingen over doet)
kunnen hier een belangrijke bijdrage aan leveren. Het is aan een nieuw
kabinet om daarover te besluiten. Van onverminderd belang zal daarbij
zijn om dat hand in hand te laten gaan met het bouwen van vertrouwen
tussen overheid en agrarische ondernemers.
De Minister voor Natuur en Stikstof,
C. van der Wal-Zeggelink

10

Rapport «Normeren en beprijzen van stikstofemissies – sturen op stikstof», met uw Kamer
gedeeld als bijlage bij Kamerstuk 35 334, nr. 261.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 252, nr. 149

11