Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 033

Initiatiefnota van het lid Nijboer over veilig en
betrouwbaar bankieren in de 21e eeuw

Nr. 2

INITIATIEFNOTA
1. Voorstellen
1.1. Beslispunten:
Veilig online bankieren
1)

2)

3)

4)

Bij fraude, phishing en malware blijven banken verantwoordelijk voor
vergoeding van schade. De verantwoordelijkheid wordt niet
verschoven naar de consument.
ZZP-ers en het midden-en kleinbedrijf verdienen dezelfde bescherming tegen online criminelen als consumenten. Ook hun geld moet
altijd veilig zijn.
De bewijslast moet worden omgedraaid: de consument hoeft niet te
bewijzen dat hij of zij niet met grove opzet of nalatig handelde. Als
een bank denkt dat sprake is van grove opzet of nalatigheid, moet de
bank dat bewijzen. Bovendien moet schade binnen een maand
worden vergoed.
In de wet staat dat bij schade consumenten een eigen risico hebben
van 150 euro. In de praktijk is dit een dode letter. Ik stel voor dit eigen
risico uit de wet te schrappen.

Beschikbaarheid
5)

6)

kst-34033-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Er moet een storings- en beschikbaarheidsnorm komen voor online
bankieren. Deze moet gehandhaafd worden door De Nederlandsche
Bank.
Transacties moeten door banken veel sneller worden afgewikkeld. Nu
is dat alleen op werkdagen tijdens kantooruren. Ook ’s avonds en in
het weekend bijschrijven biedt rente en liquiditeit voor consumenten
en ondernemers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 033, nr. 2

1

Privacy & data
7)

8)

9)

Banken beschikken over veel informatie. Deze hebben zij verkregen
vanuit hun nutsfunctie. Deze informatie mag niet worden verkocht of
voor commerciële doeleinden worden gebruikt.
Data zijn van klanten, niet van banken. Consumenten moeten hun
bankrekeninggegevens makkelijk kunnen gebruiken voor online
rekentools.
Afschrijvingen zijn veelal niet voorzien van duidelijke informatie.
Banken moeten er in samenwerking met bedrijven zorg voor dragen
dat je op je afschrift kunt zien wie de ontvanger is. Dan zijn afschriften
ook beter te controleren.

De Tweede Kamer vraagt het kabinet in te gaan op de beslispunten en
bijbehorende nota.
1.2. Financiële consequenties:
Er zijn geen financiële consequenties voorzien van de beslispunten en de
bijbehorende nota.
2. Inleiding
2.1. Het betalingsverkeer behoort tot de essentiële infrastructuur, net als
het energienetwerk en onze dijken. De vorm van geld en de wijze van
betalen is constant in ontwikkeling. Was geld in het verleden nog
inwisselbaar voor goud, tegenwoordig is de waarde ervan gebaseerd
op de waarde die de samenleving er aan toekent. De relatie tussen
muntstuk en werkelijke waarde is al lang geleden losgelaten, de
volgende stap is dat een steeds groter deel van het betalingsverkeer
online en digitaal plaatsvindt. Dat is een goede zaak. Door innovaties
wordt ons betalingsverkeer goedkoper, efficiënter en veiliger. Denk
maar aan overvallen in het verleden en ramkraken tegenwoordig die
leiden tot veel schade en slachtoffers. De modernisering stopt niet:
proeven met mobiel en contactloos betalen zijn inmiddels gestart,
waarbij een simpele beweging met een smartphone of contactloze
pas voor betaling volstaat. Als gevolg van deze overgang naar het
digitale betalingsverkeer gaat bijna een derde van de Nederlanders
inmiddels regelmatig zonder contant geld op pad.1
2.2. Deze ontwikkelingen hebben echter ook keerzijden. Technologische
vooruitgang brengt nieuwe kwetsbaarheden met zich mee, zoals een
consument die te maken krijgt met phishing of een ondernemer die
de dupe wordt van storingen in het betalingsverkeer. De DDoSaanvallen op de systemen van banken in 2013 leidden tot de nodige
onrust en maakten die kwetsbaarheid goed zichtbaar.2
2.3. Geld draait om vertrouwen. Geld moet veilig en beschikbaar zijn. En
dan is het belangrijk dat wetgeving, beveiliging en toezicht voldoen
aan de eisen van deze tijd. Ook dient de samenleving voorbereid te
zijn op nieuwe ontwikkelingen en innovaties in het betalingsverkeer.
Dat is momenteel helaas niet altijd het geval. In het bijzonder het
belang van de consument verdient daarbij aandacht. Voor mij staat
voorop dat iedere burger, jong en oud, met vertrouwen moet kunnen
deelnemen aan het betalingsverkeer. De beschikbaarheid, de
veiligheid en privacy staan daarbij centraal.
2.4. In deze nota zal een aanzet gegeven worden tot een discussie die zal
moeten leiden tot versterkt vertrouwen in het systeem en verbeterde
toekomstbestendigheid van het betalingsverkeer. Voornoemde drie
1
2

Betaalvereniging Nederland, okt. 2012
http://www.nvb.nl/nieuws/2013/1828/ddos-aanval-websites-banken.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 033, nr. 2

2

centrale punten zullen in respectievelijke volgorde behandeld
worden.
3. Beschikbaarheid
3.1. De beschikbaarheid van het elektronisch betalingsverkeer wordt
gemonitord door drie organisaties. Het toezicht op het betalingsverkeer ligt bij De Nederlandsche Bank (DNB). Daarnaast is er regulier
overleg over het betalingsverkeer binnen het Maatschappelijk
Overleg Betalingsverkeer (MOB). In het MOB is een brede groep
belanghebbenden vertegenwoordigd, waaronder banken, consumenten en winkeliers. Naast DNB en het MOB is het Nationaal Cyber
Security Centrum door belanghebbenden in het leven geroepen ter
bestrijding van internetcriminaliteit en aanvallen op het systeem via
digitale weg.
3.2. Een betrouwbaar elektronisch betalingsverkeer is essentieel voor
onze economie, en wint nog steeds aan belang. Uit cijfers van het
MOB blijkt dat in 2013 het aantal pintransacties met 7,5% is gestegen.
Nog maar 1/3 van de totale uitgaven aan de toonbank worden
contant voldaan.3 Het aantal geldautomaten en bankkantoren neemt
al jaren af. Elektronisch betalen, waaronder PIN, creditcard, maar ook
innovatievere oplossingen zoals betalen met de mobiele telefoon, zijn
goedkoper, efficiënter en daarnaast veel veiliger.
3.3. Ondanks de grote voordelen van elektronisch betalingsverkeer, zijn er
ook risico’s verbonden aan deze nieuwe technologieën. De systemen
die aan het elektronisch betalingsverkeer ten grondslag liggen
worden steeds complexer, en er zijn verschillende partijen betrokken
bij een transactie. Deze keten is zo sterk als zijn zwakste schakel, als
het systeem bij één van deze partijen niet functioneert komt er geen
transactie tot stand. Zo zijn bij een PIN-transactie drie belangrijke
schakels te identificeren: 1) banknetwerken en processoren, 2) de
openbare datacominfrastructuur en 3) de winkelomgeving.
3.4. Het systeem functioneert behoorlijk goed onder de huidige omstandigheden. Het MOB heeft onderzoek gedaan naar de beschikbaarheid
van de verschillende schakels.4 Het functioneren van het online
betaalsysteem in Nederland komt aardig in de buurt van een
beschikbaarheid van 100%. In de bank- en processoromgeving is de
beschikbaarheid het hoogst, rond de 99,99%. In het segment van
datacominfrastructuur is de beschikbaarheid iets lager, namelijk
99,80%. Om ondernemers duidelijkheid te verschaffen over deze
kwaliteit, publiceert Betaalvereniging Nederland op haar website
sinds eind 2012 beschikbaarheidscijfers van verschillende datacomdiensten. Die variëren van 99,60% tot 99,95%.
3.5. De impact van voorkomende storingen is echter groot. De grootschalige DDoS-aanvallen op Nederlandse banken in 2013 legden de
onderliggende kwetsbaarheid treffend bloot. Internetbankieren en
Ideal waren dagdelen lang niet bereikbaar. Meer recent in juli 2014
kampte de Rabobank met grote storingen na updates van de
computersystemen.5 De systemen zijn inmiddels dermate complex
dat een oplossing niet snel gevonden was. Niet alleen zorgde dit voor
ongemak en economische schade, ook leidde het tot twijfel over de
robuustheid van het systeem. Voor sommigen voelt het alsof er ieder
moment zich een fatale fout kan voordoen waarbij de bank niet meer
kan terugvinden wie hoeveel geld bij de bank heeft gestald.

3

Rapportage MOB 2013
Analyse robuustheid van het elektronisch betalingsverkeer
5
http://www.telegraaf.nl/overgeld/consument/22891941/
__Ook_vandaag_weer_storing_Rabobank_internetbankieren__.html
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 033, nr. 2

3

3.6. Er zijn alternatieven voor het elektronisch betaalverkeer. In geval van
storing bij een of meer banken kan worden teruggevallen op
bijvoorbeeld chartaal geld, creditcards en zo meer. Deze alternatieven
hebben zo hun nadelen. Chartaal geld is duurder, steeds meer
winkels accepteren slechts PIN en bovendien functioneren geldautomaten niet altijd tijdens een storing. Het gebruik van een creditcard
dwingt consumenten om een, weliswaar kortlopende, schuld aan te
gaan waarvan de rente bij verlate terugbetaling stevig in de papieren
kan lopen.
3.7. Het moderne betalingsverkeer is inmiddels onderdeel van onze
essentiële infrastructuur, vergelijkbaar met bijvoorbeeld het elektriciteitsnetwerk. Waar het elektriciteitsnetwerk onderworpen is aan een
norm voor de betrouwbaarheid van de levering van energie bestaat
er nog geen vergelijkbare norm voor het elektronisch betaalverkeer.
Ik heb bij motie6 de Minister gevraagd helderheid te verschaffen over
een norm voor het vereiste veiligheidsniveau en beschikbaarheid van
het online betalingsverkeer. Tot op heden is hier geen concreet
voorstel toe gedaan. Wel heeft de Minister in de Wijzigingswet
Financiële Markten 20157 voorgesteld een delegatiebepaling op te
nemen. Wat mij betreft zou een dergelijke norm kunnen bestaan uit
vereisten ten aanzien van de bereikbaarheid, beschikbaarheid en
communicatie. Hierbij kan onderscheid gemaakt worden tussen de
verschillende vormen van elektronisch en online betalingsverkeer.
3.8. Ik vind dat er naast betrouwbaarheid ook aandacht moet zijn voor een
snelle afwikkeling van transacties. Een modern betalingssysteem
dient immers een katalysator te zijn voor de economie, geen
beperkende factor. Waar mensen inmiddels ook ’s avonds en in de
weekenden hun facturen overmaken en online bankieren, vinden
transacties tussen banken slechts plaats op werkdagen en binnen
kantooruren. Soms duurt het dagen voordat geld is overgeschreven
en wordt rente gemist. Voor ondernemers geldt dat zij niet bij hun
geld kunnen en dan niet over liquiditeit kunnen beschikken. Dit is niet
meer van deze tijd. De PvdA-fractie heeft hierover Kamervragen
gesteld.8 Het onderliggende Target2-systeem is een Europees project
dat de Nederlandse partijen niet eenzijdig kunnen aanpassen. In
antwoord op de Kamervragen gaf de Minister echter aan dat er
wellicht mogelijkheden bestaan om nationaal tot een snellere
verwerking van transacties te komen. DNB, het MOB en de banken
zijn een onderzoek gestart en komen naar verwachting in november
2014 met een voorstel om tot snellere betaaltransacties buiten
kantooruren te komen, primair met betrekking tot PIN, Ideal en
elektronische overschrijvingen. Met de PvdA kijk ik uit naar de
uitkomsten van het onderzoek, en roep ik met de PvdA partijen op
ook op Europees niveau te zoeken naar verbeteringen, zodat
consumenten en bedrijven in de nabije toekomst 24 uur per dag, 7
dagen per week gebruik kunnen maken van elektronisch bankieren.
4. Veiligheid
4.1. Geld is gebaseerd op vertrouwen. Geld moet derhalve veilig zijn. De
nieuwste innovaties op betalingsgebied bieden naast efficiëntie en
gemak helaas ook veel uitdagingen op het gebied van veiligheid. Op
gewiekste wijze ontfutselen criminelen mensen geld door middel van
skimming, phishing of malware. En waar een antwoord lijkt gevonden te worden op de ene vorm, duikt er weer een nieuwe vorm op.
100% veiligheid is dan ook een illusie. Omdat ons betalingsverkeer
6

Motie van het lid Nijboer c.s., Kamerstuk 27 863, nr. 48 (3 juli 2013)
Kamerstukken 2013–2014, nr. 33 918 / art. 3:17, lid 2 Wft
8
Kamervragen 15 april 2014, nr. 1870
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 033, nr. 2

4

een cruciaal onderdeel van onze economie is moeten we er alles aan
doen om het zo veilig mogelijk te maken.
4.2. Er gebeurt al veel op het gebied van veiligheid, zoals de samenwerking tussen banken, het OM en de politie in het Electronic Crimes
Task Force om internetcriminelen aan te pakken, maar ook uitgebreidere voorlichting door banken. De cijfers laten over 2013 gelukkig een
aanzienlijke daling (72%) zien van de schade door fraude met
internetbankieren tot EUR 9,6 miljoen. Ook de schade door skimming
daalde in 2013 fors (76%) tot EUR 6,8 miljoen. De totale fraude in het
betalingsverkeer in 2013 bedroeg EUR 33 miljoen.9 Het MOB
concludeert dat cybercriminelen, ondanks de dalingen bij skimming
en internetbankieren, een grote bedreiging zullen blijven vormen.10
En waar vroeger in een gestolen portemonnee misschien honderd
gulden zat, kan nu je gehele bankrekening worden geplunderd. De
risico’s zijn dus fors opgelopen: van een overzichtelijk bedrag naar je
gehele spaarrekening. Deze vormt het pensioen, het bedrag dat is
gespaard voor kinderen die ervan kunnen studeren of de middelen
die de ZZP-er nodig heeft om zijn facturen te voldoen. Mensen
moeten erop kunnen vertrouwen dat het geld dat op de bank staat te
allen tijde veilig is.
4.3. Het betalingsverkeer heeft een nutsfunctie, daarom is het erg
belangrijk dat consumenten en ondernemers met vertrouwen kunnen
deelnemen en zich beschermd weten tegen criminelen. Op het gebied
van online fraude dient de positie van deelnemers aan het betalingsverkeer te worden verbeterd. Uit de artikelen 7:524, 7:528 en 7:529
BW volgt dat in beginsel de bank verplicht is om de geleden schade
aan consumenten te vergoeden. Dat is alleen dan niet het geval
wanneer de klant frauduleus heeft gehandeld of opzettelijk of met
grove nalatigheid een of meerdere verplichtingen uit de voorwaarden
van artikel 7:524 BW niet nakomt (artikel 7:529, tweede lid, BW).
Niettemin waren voorheen klanten bij online fraude in de praktijk
afhankelijk van het beleid van de bank of zij gecompenseerd werden
voor het geld dat van hen werd gestolen. De mate waarin dat werd
gedaan verschilde tussen banken en zelfs tussen filialen van dezelfde
bank. Dat geldt temeer voor ZZP-ers en het MKB, waarvoor deze
wettelijke bescherming niet geldt. Ik vind dat zij eenzelfde beschermingsniveau moeten krijgen.
4.4. Er bestaat geen definitie voor het wettelijke begrip «grove nalatigheid». Of hier in een concreet geval sprake van is wordt nog altijd per
geval bepaald. Zoals hierboven vermeld wordt een consument in
ieder geval niet grof nalatig geacht als zij voldoet aan bepaalde regels
zoals opgenomen in de algemene voorwaarden van de aanbieders.
Deze regels verplichten consumenten onder andere minstens
tweewekelijks hun rekeningoverzicht te controleren en om beveiligingssoftware up to date te houden. Indien één of meer regels niet
zijn nageleefd kan de bank alsnog beslissen de consument te
compenseren. Indien compensatie wordt afgewezen heeft de
consument toegang tot geschillenbeslechting door het onafhankelijk
klachteninstituut Kifid of de rechter.
4.5. Sinds januari 2014 zijn er uniforme veiligheidsregels voor elektronisch bankieren en betalen. Banken hebben met de consumentenbond uniforme regels opgesteld als het gaat om waar de consument
zich aan moet houden, zodat deze in alle gevallen in aanmerking
komt voor compensatie bij online fraude. Banken stellen dat indien
een consument zich aan die regels houdt, deze altijd gecompenseerd
wordt in geval van fraude. Dit is een verbetering ten opzichte van de
situatie daarvoor, omdat er toen een wirwar aan algemene bepalin9
10

http://www.nvb.nl/publicaties/108/jaarverslag.html
Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2013, pag. 24 e.v.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 033, nr. 2

5

gen bestond. Niettemin is het niet zo dat als niet aan de voorwaarden
wordt voldaan banken de schade niet zouden hoeven vergoeden.
4.6. De algemene voorwaarden van banken bestaan naast de wettelijke
regels. De hoofdregel dat de bank de schade dient te vergoeden bij
fraude blijft bestaan. De algemene voorwaarden kunnen slechts
garanties aan consumenten geven in welke gevallen in ieder geval
wordt vergoed. In de praktijk blijkt het Kifid echter sterk te leunen op
de algemene voorwaarden en beperkt het zijn toetsingskader sterk tot
het wel of niet hebben voldaan aan de regels zoals opgesteld door de
banken zelf. Dit leidt tot ongewenste uitholling van de zware
bewijslast die aan banken is toebedeeld. In de motie NijboerMerkies11 werd het kabinet reeds opgeroepen er met de sector voor
te zorgen dat de verantwoordelijkheid voor vergoeding van schade
bij online fraude niet verder richting de consument wordt verschoven. Het niet controleren van je rekening of het net niet meer
up-to-date hebben van je virusscanner kan geen reden zijn om in
geval van schade deze niet te vergoeden. Uit de jurisprudentie van
het Kifid blijkt dat hier nog veel valt te winnen. Ik wijs om die reden
de Minister nogmaals op het bestaan van de motie Nijboer-Merkies
en stel voor om het regelgevend kader aan te passen zodat de praktijk
weer in lijn wordt gebracht met de bedoeling van de wet. Dit zou
kunnen middels aanpassingen in het Burgerlijk Wetboek, maar ook in
het kader van toezicht of zelfregulering. Ik vraag de Minister en de
sector hiertoe met voorstellen te komen.
4.7. Voorts wordt in de huidige situatie pas tot compensatie overgegaan
nadat vastgesteld is dat geen sprake is van fraude of grove nalatigheid door de klant. In voorkomende gevallen duurt dit erg lang. Een
ondernemer die enkele maanden niet kan beschikken over een groot
deel van zijn geld kan daardoor in grote problemen komen. Datzelfde
geldt uiteraard voor consumenten. Ik stel voor dat de bank binnen
een maand de consument/ondernemer schadeloos dient te stellen,
tenzij er gerede twijfel is over de goede intenties van die klant
(tegenbewijsregeling). De bewijslast hiertoe ligt wederom bij de bank.
Dit is in lijn met de bedoeling van de wetgever, en geeft consumenten
en ondernemers de gelegenheid sneller te herstellen van de schok
die een dergelijke misdaad met zich brengt. Bovendien komen zo de
machten van consumenten en banken meer in balans. Er zijn tal van
individuele voorbeelden waarin schade niet door banken werd
vergoed, terwijl nog geen enkele zaak bij de rechter is getoetst. De
(financiële) armslag om een zaak tegen een bank aan te spannen is
kennelijk te gering.
4.8. Tot slot is in de wet een eigen risico van EUR 150 voor de consument
opgenomen in het geval van online fraude, ook in het geval er geen
sprake is van fraude of grote nalatigheid door de consument. In de
praktijk wordt dit eigen risico niet in rekening gebracht door banken.
Ik vind een eigen risico onredelijk indien de consument niets te
verwijten valt. Aangezien deze eigen risicobepaling in de praktijk toch
al een dode letter blijkt te zijn, stel ik voor dit eigen risico te
schrappen.
5. Privacy
5.1. Naast beschikbaarheid en veiligheid is privacy een belangrijk
aandachtspunt in het moderne betalingsverkeer. Internetbankieren,
mobiel betalen, het zijn innovaties die het de consument makkelijker
maken en dus worden verwelkomd. Maar ze maken persoonlijke
informatie over diezelfde consument ook makkelijker beschikbaar,
11

Kamerstuk 27 863, nr. 47, zie tevens antwoorden van 8 januari 2014 op vragen van het lid
Nijboer, 2013–2014, nr. 890

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 033, nr. 2

6

doorzoekbaar en verhandelbaar. De wereldwijde strijd om online
klantgegevens gaat zeker niet voorbij aan het betalingsverkeer. Waar
de balans tussen privacy en consumentengemak breder wordt
gezocht, verdient die in de wereld van het betalingsverkeer ook zeker
aandacht.
5.2. ING kondigde in maart van dit jaar een proef aan waarbij betaalgegevens van de klant zouden worden gebruikt voor commerciële
doeleinden. Dit zorgde begrijpelijkerwijs voor veel ophef. Naar
aanleiding van die ophef legde ING toen uit dat het analyseren en
bundelen van die betaalgegevens alleen met toestemming van de
klant zou gebeuren. Het voordeel zou bij de klant liggen omdat deze
dan kon profiteren van aanbiedingen op maat. Bovendien zou ING
zelf de gegevens analyseren en bewerken, derde partijen zouden hier
geen toegang toe hebben.
5.3. De principiële vraag is of betaalgegevens überhaupt gebruikt mogen
worden voor commerciële doeleinden. Banken weten waar, wanneer
en aan wie men welk bedrag heeft betaald voor diensten of producten. Banken beschikken over deze betaalgegevens omdat zij een
nutsfunctie hebben, namelijk het veilig en goed laten verlopen van
het betaalverkeer. Consumenten hebben niet de keuze geen betaalrekening aan te houden. Ook indien klantgegevens alleen met
toestemming commercieel worden gebruikt vind ik dat de consument
moet worden beschermd in zijn persoonlijke levenssfeer. Banken
mogen deze gegevens niet commercieel gebruiken. Een soepeler
beleid heeft een te groot risico op een hellend vlak te komen, en dat
is uiteindelijk niet in het belang van de consument. Ik vind dat er
richtlijnen op dit gebied dienen te komen, hetzij wettelijk, hetzij vanuit
de sector.
5.4. Klanten dienen daarentegen te allen tijde kunnen beschikken over
hun eigen betaalgegevens. Deze informatie is immers van de klant,
niet van de bank. Ik vind dat banken hierin faciliterend dienen te
opereren. Het exporteren van betaalgegevens naar klanten, inclusief
naar computerprogramma’s die klanten thuis gebruiken, dient zo
eenvoudig mogelijk te zijn. Ook het NIBUD is van mening dat inzicht
in het eigen betaalgedrag van groot belang is. Hierbij dient de
veiligheid van de online-omgeving echter gewaarborgd te worden.
5.5. Op afschriften staat soms na bijvoorbeeld een pintransactie een
onbekende of vage naam. Dat strookt niet met de wens van banken
dat consumenten afschriften controleren. De Consumentenbond
vroeg hier onlangs aandacht voor.12 Bedrijven moeten duidelijker
communiceren en geen bedrijfscodes of onduidelijke namen opgeven
op afschriften. De naam van het café of de supermarkt is heel anders
dan «Mooiweer BV» of «Zaandam filiaal 11» die sommige winkels
gebruiken. Banken zouden bedrijven daartoe ook moeten stimuleren.
Zij vragen van consumenten immers dat zij hun rekening regelmatig
controleren. Dat kan alleen als er bruikbare informatie is.
Nijboer

12

http://www.consumentenbond.nl/actueel/nieuws/2014/onbegrijpelijke-bankafschrijvingenirriteren-consumenten/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 033, nr. 2

7