Cahier 2014-14

Naar Nationale Veiligheidsindices

S.J. Vergouw
R.P.W. Jennissen
G. Weijters
P.R. Smit

Cahier
De reeks Cahier omvat de rapporten van onderzoek dat door en in opdracht van het
WODC is verricht.
Opname in de reeks betekent niet dat de inhoud van de rapporten het standpunt
van de Minister van Veiligheid en Justitie weergeeft.

Alle WODC-publicaties zijn gratis te downloaden van www.wodc.nl

Inhoud

Samenvatting 5
1
1.1
1.2
1.2.1
1.2.2
1.3
1.4

Inleiding 15
Sociale veiligheid 16
Het meten van criminaliteit, overlast en onveiligheidsbeleving 17
Brongebruik 17
Validiteit en betrouwbaarheid voor het meten van trends 19
Bestaande veiligheidsindices 21
Opbouw van het rapport 25

2
Criminaliteitsontwikkeling 27
2.1
Moord en doodslag 28
2.2
Geweldsdelicten 30
2.3
Zedendelicten 32
2.4
Vermogensdelicten met een geweldscomponent 33
2.5
Diefstal (zonder geweld) 34
2.6
Inbraken (zonder geweld) 35
2.7
Vernielingen en delicten tegen de openbare orde 36
2.8
Verkeersmisdrijven 37
2.9
Fraude en bedrog 40
2.10
Drugsmisdrijven 41
2.11
Wapenmisdrijven 42
2.12
Weging criminaliteitsindices 44
2.12.1 Weging naar omvang 45
2.12.2 Weging naar ernst 46
2.13
De criminaliteitsindex 48
3
3.1
3.2
3.3
3.3.1
3.3.2
3.3.3
3.4

Overlastontwikkeling 53
Achtergrond 53
Overlast in bestaande instrumenten 54
Overlastmeting 54
Weging in de overlastindex 56
Opstellen van de overlastindex 56
IJkjaar van de overlastindex 56
De overlastindex 56

4
4.1
4.2

Ontwikkeling van onveiligheidsbeleving 59
Achtergrond 59
Meting onveiligheidsgevoelens, onveiligheidsperceptie en vermijdingsgedrag
60
Opstellen indices onveiligheidsbeleving 61
IJkjaar indices onveiligheidsbeleving 61
De indices voor onveiligheidsgevoelens, onveiligheidsperceptie en
vermijdingsgedrag 61

4.2.1
4.2.2
4.3

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 3

5
5.1
5.2
5.3
5.4

Slotbeschouwing 63
Beperkingen 63
De indices 65
Regionalisering 66
Tot slot 67
Summary 69
Literatuur 79
Bijlagen
1 Samenstelling begeleidingscommissie 83
2 Modelschattingen 84
3 Factoranalyse onveiligheidsgevoelens 91
4 De relatie ve omvang van delicttypen 93
5 Gewichten celdagequivalententabel 99

4 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Samenvatting
In dit onderzoek wordt een methode beschreven om zo betrouwbaar mogelijk ontwikkelingen in criminaliteit, overlast en onveiligheidsbeleving in Nederland te
beschrijven. Dit onderzoek komt voort uit een verzoek van het Strategisch Beraad
Veiligheid (SBV), een overlegorgaan tussen het ministerie van Veiligheid en Justitie
en de Vereniging van Nederlandse gemeenten (VNG). Het SBV heeft de vraag
gesteld of het mogelijk is een instrument te ontwikkelen waarmee de ontwikkeling
in sociale veiligheid in Nederland in kaart kan worden gebracht. Het is de wens om
een index te ontwikkelen waarbij zowel slachtofferenquêtes als politiecijfers worden
gebruikt om trends in sociale veiligheid op landelijk, maar ook op regionaal niveau
te beschrijven. Met regionaal kan in dit geval gemeenteniveau, maar ook het niveau
van regionale eenheden, politiedistricten of basisteams worden bedoeld. Onder
sociale veiligheid verstaan we criminaliteit, door burgers ervaren overlast en de
onveiligheidsbeleving van burgers.
Door het ontwikkelen van aparte indices voor criminaliteit, overlast en onveiligheidsbeleving wordt getracht om de ontwikkeling van de sociale veiligheid in Nederland
zo betrouwbaar mogelijk te beschrijven. Daarnaast is gevraagd om de indices te
ontwikkelen op een wijze waarop het mogelijk is om deze indices ook voor verschillende gemeenten en/of regionale eenheden van de politie te berekenen.
Het vernieuwende van de gehanteerde aanpak is vooral van toepassing op de criminaliteitsindex. Zo wordt criminaliteit onderverdeeld in verschillende delicttypen en
wordt voor elk delicttype onderzocht wat de beste bron is om de ontwikkeling van
het betreffende delict te beschrijven. Daarnaast is onderzocht in hoeverre het
mogelijk is om indices gebaseerd op verschillende bronnen op een verantwoorde
wijze te wegen en samen te voegen tot één criminaliteitsindex. Ten slotte is er
onderzoek gedaan naar de mogelijkheid om voorspellingsmodellen te gebruiken om
trends weer te geven in delicttypen waar geen betrouwbare bron voorhanden is.
De centrale vraag die wij in dit onderzoek willen beantwoorden luidt: Op welke
manier kunnen ontwikkelingen die zich hebben voorgedaan in criminaliteit, overlast
en onveiligheidsbeleving in Nederland het beste in kaart worden gebracht?

Brongebruik
Naast het feit dat de ontwikkelingen in criminaliteit, overlast en onveiligheidsbeleving zo betrouwbaar en valide mogelijk moeten worden gemeten, is er bij het kiezen
van bronnen rekening gehouden met de mogelijkheid tot regionaliseren van de
indices in vervolgonderzoek. Nadat er in eerste instantie breed is gezocht naar
mogelijke bronnen, bleek het aantal verschillende bronnen beperkt. De ideale bron
is zowel landelijk als regionaal beschikbaar, geeft de ontwikkeling in het te meten
concept op een betrouwbare en valide manier weer en wordt bij voorkeur structureel jaarlijks bijgewerkt.
Met de bovengenoemde voorwaarden in het achterhoofd, zijn de voornaamste bronnen de politieregistratie (in de vorm van de door de politie geregistreerde misdrijven) en de slachtofferenquêtes (in de vorm van de Veiligheidsmonitor) gebleken. Bij
beide instrumenten kunnen echter kanttekeningen worden geplaatst waardoor bevindingen voorzichtig moeten worden geïnterpreteerd. Naast de door de politie
geregistreerde misdrijven en de Veiligheidsmonitor worden de doodsoorzakenstatistiek en onderzoek naar rijden onder invloed van Water, Verkeer en Leefomgeving
(WVL) van Rijkswaterstaat als bronnen gebruikt.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 5

Criminaliteitsindex
Om trends in criminaliteit te meten, is een aantal criteria aangehouden om te bepalen wat we tot criminaliteit rekenen. Zo worden gedragingen meegenomen die bij
wet verboden zijn en als misdrijf zijn gecategoriseerd. Overtredingen zijn hierbij
buiten beschouwing gelaten. Hierbij moet wel rekening gehouden worden met het
feit dat sommige gedragingen die volgens de wet verboden zijn, maar waartegen
door de politie in de praktijk niet wordt opgetreden of die door burgers niet als
zodanig worden gezien, door ons niet als criminaliteit worden gekenmerkt.
Criminaliteit is door ons onderverdeeld in elf delicttypen, te weten: moord en doodslag, geweldsdelicten, zedendelicten, vermogensdelicten met een geweldscomponent, diefstal (zonder geweld), inbraak (zonder geweld), vernielingen en misdrijven
tegen de openbare orde, verkeersmisdrijven, bedrog, drugsmisdrijven en wapenmisdrijven. Bij het maken van het onderscheid in deze elf typen is rekening gehouden met welke delicten inhoudelijk onderscheiden moeten worden en met welke
bronnen de verschillende delicttypen gemeten kunnen worden.
Brongebruik per delicttype
Moord en doodslag is gebaseerd op de doodsoorzakenstatistiek. Dit delicttype is niet
onder de noemer geweldsdelicten geplaatst, omdat er een duidelijk verschil in ernst
ten opzichte van andere geweldsdelicten is. In de door de politie geregistreerde
misdrijven is geen onderscheid gemaakt in pogingen en voltooide delicten.
Om geweldsdelicten te meten wordt gebruikgemaakt van de Veiligheidsmonitor,
waarin ook lichte vormen van mishandeling terug te vinden zijn. Van dergelijke
delicten wordt relatief weinig aangifte gedaan. Dit delicttype bestaat uit de delicten:
mishandeling, bedreiging en impliciet ook pogingen tot moord en doodslag.
Het delicttype zedendelicten is gebaseerd op de door de politie geregistreerde misdrijven en bestaat uit de delicten: aanranding, verkrachting, schennis van de eerbaarheid, ontucht met minderjarige, kinderpornografie, ontucht met misbruik van
gezag en overige zedendelicten (art. 243-245, 247-248 en 250 Sr). Omdat zedendelicten in de Veiligheidsmonitor erg beperkt worden bevraagd, zijn de door de
politie geregistreerde misdrijven de enige bruikbare en beschikbare bron om
zedendelicten op te baseren.
Vermogensdelicten met geweld zijn gemeten aan de hand van de door de politie
geregistreerde misdrijven. Deze bron is wat betreft vermogensdelicten namelijk
completer dan de Veiligheidsmonitor. Het delicttype bestaat uit de delicten: diefstal
met geweld, inbraak met geweld, afpersing en afdreiging.
Het delicttype diefstal zonder geweld is gebaseerd op de door de politie geregistreerde misdrijven. Het delicttype bestaat uit alle diefstallen zonder geweld, exclusief inbraken.
Het delicttype inbraak zonder geweld is van diefstal afgesplitst, omdat we vinden
dat dit delict maatschappelijk gezien belangrijk genoeg is om apart nader te kunnen
beschouwen. Door deze trend apart weer te geven, kan er gemakkelijker specifiek
beleid op het tegengaan van inbraken worden ontwikkeld. Voor inbraak zonder
geweld wordt de door de politie geregistreerde misdrijven als bron gebruikt. De
Veiligheidsmonitor maakt namelijk geen onderscheid tussen inbraak met en zonder
geweld.
Vernielingen en misdrijven tegen de openbare orde vormen een delicttype dat
gemeten is met de door de politie geregistreerde misdrijven. In de door de politie
geregistreerde misdrijven wordt een vollediger beeld van dit delicttype gegeven dan
in de Veiligheidsmonitor. Dit delicttype bestaat uit vernielingen en beschadigingen,
delicten tegen de openbare orde, delicten tegen het openbaar gezag en brandstichting.

6 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Het delicttype verkeersmisdrijven wijkt qua brongebruik af van de eerdere delicttypen, omdat zowel de Veiligheidsmonitor als de door de politie geregistreerde
misdrijven niet voldoende betrouwbaar zijn om alle verkeersmisdrijven op te
baseren. Omdat verkeersmisdrijven veelal slachtofferloze delicten zijn, kan de
Veiligheidsmonitor niet worden gebruikt. De door de politie geregistreerde misdrijven is voor veel verkeersmisdrijven ook geen optie, omdat de registratie erg afhankelijk is van lopende politieacties. Er is daarom voor gekozen om de trend in dit
delicttype te meten aan de hand van de twee meest voorkomende verkeersmisdrijven: doorrijden na een ongeval en rijden onder invloed van alcohol. Om deze
delicten te meten is gebruikgemaakt van een tweetal bronnen. Onderzoek van WVL
van Rijkswaterstaat naar rijden onder invloed van alcohol wordt gebruikt om het
delict rijden onder invloed te meten. Daarnaast is het delict doorrijden na een
ongeval gebaseerd op de door de politie geregistreerde misdrijven. Dit delict is
minder afhankelijk van lopende politieacties dan de andere verkeersmisdrijven en
dus beter meetbaar met de door de politie geregistreerde misdrijven. De delicten
vormen twee indices voor verkeersmisdrijven. Het bleek niet mogelijk om deze
delicten samen te voegen tot één indexcijfer.
Voor de overige drie delicttypen fraude en bedrog, drugsmisdrijven en wapenmisdrijven zijn geen bronnen beschikbaar die voldoende valide en betrouwbaar zijn
om de ontwikkeling te beschrijven. Omdat deze delicttypen wel een belangrijk deel
binnen de criminaliteit vormen, worden de cijfers uit de door de politie geregistreerde misdrijven als indicator naast de criminaliteitsindex vermeld.
In tabel S1 is een overzicht gegeven van de verschillende delicttypen en de door ons
gebruikte bronnen.
Tabel S1

Bronnen per delicttype

Delicttype

Gebruikte bron

Moord en doodslag

Doodsoorzakenstatistiek

Geweldsdelicten

Veiligheidsmonitor

Zedendelicten

Door de politie geregistreerde misdrijven

Vermogensdelicten met geweld

Door de politie geregistreerde misdrijven

Diefstal (zonder geweld)

Door de politie geregistreerde misdrijven

Inbraken (zonder geweld)

Door de politie geregistreerde misdrijven

Vernielingen en delicten tegen openbare orde

Door de politie geregistreerde misdrijven

Verkeersmisdrijven

Door de politie geregistreerde misdrijven en onderzoek WVL

Fraude/bedrog

Geen betrouwbare bron

Drugsmisdrijven

Geen betrouwbare bron

Wapenmisdrijven

Geen betrouwbare bron

Om tot één criminaliteitsindex te komen, worden de indices gewogen naar ernst en
relatieve omvang van het delicttype. Dit is mogelijk gebleken, maar alleen voor de
volgende delicttypen: geweldsdelicten, zedendelicten, vermogen met geweld, vernielingen en delicten tegen de openbare orde, diefstal zonder geweld en inbraken
zonder geweld. Voor deze delicttypen zijn correctiefactoren berekend, zodat de
delicttypen kunnen worden samengevoegd.
De relatieve omvang van de delicttypen is bepaald door per delicttype te analyseren
of door de politie geregistreerde slachtoffers het delict melden in de VM, hoeveel
van de geregistreerde slachtoffers responderen, en in welke mate respondenten die
zeggen aangifte te hebben gedaan van een delict ook daadwerkelijk geregistreerd
zijn met dat delict.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 7

De ernst van de delicttypen wordt bepaald aan de hand van de celdagequivalententabel. Dit is een tabel van het OM waarin verschillende soorten straffen per wetsartikel worden omgerekend naar dagen celstraf die zijn opgelegd.
Door van deze zes delicttypen het aantal delicten per 100 inwoners van de bevolking te nemen en te vermenigvuldigen met de weegfactoren voor ernst en relatieve
omvang, kunnen de aantallen delicten van de verschillende delicttypen binnen een
jaar bij elkaar worden opgeteld. Zo wordt voor ieder jaar een samengevoegd aantal
delicten per 100 inwoners berekend. Op dit aantal delicten wordt vervolgens geïndexeerd.
Concluderend wordt de ontwikkeling van criminaliteit uitgesplitst in vier indices, die
vier trends weergeven. Ten eerste een samengestelde trend bestaande uit geweldsdelicten, zedendelicten, vermogen met geweld, vernielingen en delicten tegen de
openbare orde, diefstal zonder geweld en inbraken zonder geweld. Deze trend
beslaat 80% van de totale door de politie geregistreerde criminaliteit. Daarnaast
worden een trend in moord en doodslag, een trend in rijden onder invloed en een
trend in doorrijden na een ongeval onderscheiden. Ten slotte wordt de ontwikkeling
in fraude en bedrog, wapenmisdrijven en drugsmisdrijven los gepresenteerd. Voor
deze delicten hebben we geen bron kunnen vinden om de ontwikkeling in deze
misdrijven op een betrouwbare manier te beschrijven. Om toch een beeld te geven
van de ontwikkeling van deze delicten wordt gebruikgemaakt van door de politie
geregistreerde misdrijven. Het ijkjaar van de verschillende indices wordt op 2012
gesteld. In figuur S1 is een schematisch overzicht van de criminaliteitsindex
weergegeven. In de figuren S2, S3 en S4 zijn de uiteindelijke trends van de
criminaliteitsindices weergegeven.
Figuur S1 Schematisch overzicht criminaliteitsindex

8 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur S2 Samengevoegde criminaliteitstrend (2012=100)

Figuur S3 Indices moord en doodslag, rijden onder invloed en doorrijden
na een ongeval (2012=100)a

a

Ten tijde van deze rapportage is de codering van de doodsoorzakenstatistiek veranderd, waardoor er voor 2013 nog geen
onderliggende cijfers van moord en doodslag beschikbaar zijn.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 9

Figuur S4 Indices voor drugsmisdrijven, wapenmisdrijven en fraude/
bedrog (2012=100)

Overlastindex
Bij het opstellen van de overlastindex hebben wij ons gebaseerd op zowel de beschikbare literatuur, als de mogelijkheden en beperkingen van reeds bestaande
bronnen. Binnen dit onderzoek wordt overlast gedefinieerd als het geheel van door
burgers ervaren incidenten en verschijnselen die niet direct als delicten volgens het
strafrecht te categoriseren zijn. Door deze definitie te hanteren, is overlast afhankelijk gemaakt van ervaringen van burgers. Uit de literatuur blijken drie soorten
overlast te worden onderscheiden: sociale overlast, verkeersoverlast en overlast van
fysieke verloedering.
Mede omdat burgers lichte vormen van overlast waarschijnlijk niet aan de politie
zullen melden, maar wel zullen noemen in een slachtofferenquête, is er voor gekozen om de Veiligheidsmonitor als bron te gebruiken bij het opstellen van de overlastindex. Daarnaast bestaat de Veiligheidsmonitor in verschillende hoedanigheden
al vele jaren en is er veel kennis opgedaan omtrent het meten van overlast. Niet
alle bestaande vormen van overlast worden in de index meegenomen. We beperken
ons tot de in de Veiligheidsmonitor bevraagde vormen van overlast.
De items vernield straatmeubilair, bekladding, hondenpoep en rommel op straat
meten samen de fysieke verloedering. Agressief verkeersgedrag, te hard rijden
en parkeeroverlast vormen samen verkeersoverlast. De items dronken mensen
op straat, drugsgebruik en -handel, rondhangende jongeren en mensen die op
straat worden lastiggevallen, vormen sociale overlast. De items overlast door
buurtbewoners en hinder van horecagelegenheden passen methodologisch gezien
niet onder een van de drie vormen van overlast maar worden wel in de totaalindex
opgenomen.
Op basis van het bovenstaande bestaat de overlastindex uit drie deelindices; een
index voor sociale overlast, een voor fysieke verloedering en een voor verkeersoverlast. Alle items van de drie deelindices samen, plus de items overlast door

10 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

buurtbewoners en hinder van horecagelegenheden, vormen de totale overlastindex.
De trends in de overlastindex worden berekend door voor ieder jaar het percentage
respondenten te nemen dat in de Veiligheidsmonitor heeft aangegeven veel overlast
van een bepaald item te ondervinden. Er wordt geïndexeerd op de schaalscores voor
overlast waarbij 2012 het ijkjaar is. Dit omdat de percentages op basis van de Veiligheidsmonitor door een veranderde vraagstelling niet te vergelijken zijn met de
voorgangers van de Veiligheidsmonitor. Omdat er geen objectieve basis voor weging
is gevonden, tellen alle items even zwaar mee. In figuur S5 is een schematisch
overzicht van de overlastindex weergegeven. In figuur S6 is de uiteindelijke trend
van de overlastindex weergegeven. Deze trend is door de veranderde vraagstelling
in de VM alleen over 2012 en 2013 weer te geven. Door de moeilijk waarneembare
veranderingen in dit ene jaar, heeft figuur S6 een andere schaal dan de andere
figuren in dit rapport.
Figuur S5 Schematisch overzicht overlastindex

Figuur S6 Overlastindices (2012=100)

Onveiligheidsbeleving
Net als de overlastindex, is de index voor onveiligheidsbeleving ontwikkeld op basis
van de beschikbare literatuur en gebaseerd op de meting die jaarlijks in het kader
van de Veiligheidsmonitor wordt uitgevoerd. Uit de literatuur blijkt dat onveiligheidsgevoelens, onveiligheidsperceptie en vermijdingsgedrag drie belangrijke indicatoren
van het bredere onderliggende concept onveiligheidsbeleving vormen. Deze drie

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 11

concepten zijn inhoudelijk zo verschillend dat het niet verantwoord is om het concept onveiligheidsbeleving in één trend uit te drukken. Daarom is er voor gekozen
om de trends in onveiligheidsgevoelens, vermijdingsgedrag en onveiligheidsperceptie alleen apart te tonen.
De onveiligheidsgevoelensindex is totstandgekomen door te indexeren op het percentage respondenten uit de Veiligheidsmonitor dat zich in het algemeen wel eens
onveilig voelt, het percentage respondenten dat zich in de buurt wel eens onveilig
voelt, het percentage respondenten dat zich ’s avonds thuis vaak onveilig voelt en
het percentage respondenten dat zich ’s avonds vaak onveilig voelt op straat. Vermijdingsgedrag is gebaseerd op de samengenomen percentages respondenten die
aangeven ’s avonds vaak de deur niet open te doen en vaak in verband met ervaren
onveiligheid zeggen om te lopen of te rijden.
Onveiligheidsperceptie is gebaseerd op het percentage respondenten dat denkt dat
er veel criminaliteit in de buurt is. Voor alle drie de indices is 2012 als ijkjaar gebruikt en zijn de items ongewogen in de index opgenomen. In figuur 7 is een schematisch overzicht van de onveiligheidsbeleving terug te vinden. In figuur 8 zijn de
uiteindelijke trends in onveiligheidsbeleving weergegeven.
Figuur S7 Schematisch overzicht onveiligheidsbeleving

Figuur S8 Indices voor onveiligheidsbeleving (2012=100)

12 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Slotbeschouwing
In dit onderzoek is een nieuwe methode beschreven om de ontwikkeling in sociale
veiligheid in Nederland zo betrouwbaar mogelijk te beschrijven. Sociale veiligheid is
uitgesplitst in drie componenten: criminaliteit, overlast en onveiligheidsbeleving. Op
deze manier komt zowel de objectieve, als de subjectieve kant van sociale veiligheid
aan bod.
Het vernieuwende van deze methode is ten eerste dat we er voor hebben gekozen
criminaliteit per delicttype te meten en per delicttype op zoek te gaan naar de beste
bron. Vervolgens is een manier ontwikkeld om deze verschillende samen te voegen
tot één index, waarbij rekening is gehouden met de ernst en het voorkomen van de
verschillende delicten. Het bleek echter niet mogelijk om alle delicten samen te
nemen in een index. Dit is alleen gelukt voor zes veelvoorkomende delicten. De
samengevoegde criminaliteitsindex beslaat 80% van de door de politie geregistreerde misdrijven.
Het is de bedoeling om de indices jaarlijks bij te werken. Jaarlijks zullen al de benodigde cijfers in de zomer beschikbaar zijn, waardoor een update van de NVI in
het najaar gepubliceerd zou kunnen worden. Hierbij moet wel een slag om de arm
gehouden worden, aangezien het nog niet duidelijk is of de doodsoorzakenstatistiek
en de cijfers over rijden onder invloed elk jaar op tijd beschikbaar zijn.
Door de afhankelijkheid van beschikbare registraties, is het niet gelukt om alle bestaande vormen van criminaliteit op een betrouwbare en valide manier in de indices
op te nemen. Voor het bepalen van de delicttypen die we onderscheiden, hebben we
ons gebaseerd op de Standaardclassificatie Misdrijven (SCM) van het CBS. Delicten
die niet in de criminaliteitsindex zijn opgenomen betreffen voornamelijk de in de
SCM aangeduide categorie ‘overige delicten’. Voorbeelden van overige delicten zijn
militaire misdrijven en misdrijven zoals belediging en stroperij. Deze categorie delicten is een samenvoeging van kleine, niet veelvoorkomende delicten. Het is voor het
meten van de trends in deze categorie lastig om een verantwoorde keuze voor de
beste bron te maken. Daarnaast was het nog niet mogelijk om cybercrime op te
nemen in de criminaliteitsindex. Er is namelijk nog geen goede bron om de ontwikkeling van deze relatief nieuwe vorm van criminaliteit op een betrouwbare manier
te beschrijven.
Het zoeken naar de beste bron betekent niet dat de beste bron geen beperkingen
kent.
Aan zowel de Veiligheidsmonitor, als de door de politie geregistreerde misdrijven,
zitten diverse beperkingen. Zo verandert de politie met enige regelmaat van registratiesysteem en verandert de vragenlijst van de Veiligheidsmonitor waardoor trendbreuken ontstaan die in sommige gevallen niet te herstellen zijn. Daarnaast kon de
uiteindelijke keuze voor de beste bron niet in alle gevallen worden onderbouwd met
wetenschappelijke literatuur. Behalve door de beschikbare literatuur is de keuze
gemaakt door eigen onderbouwde verwachtingen. Verder was er in sommige gevallen slechts één bruikbare bron beschikbaar. Dit bemoeilijkt het doen van uitspraken
over de ontwikkelingen van criminaliteit, overlast en onveiligheidsbeleving.
In vervolgonderzoek wordt onderzocht op welke manier het mogelijk is de ontwikkelde indices toe te passen op regionaal niveau. Specifiek wordt dan gekeken naar
de mogelijkheid om deze indices te berekenen voor verschillende gemeenten en
voor verschillende politie-eenheden. Op voorhand zijn al een aantal discussiepunten
aan te geven die bij deze vertaling een rol gaan spelen. Zo moet er worden uitgezocht welk niveau van regionalisering wenselijk en mogelijk is. Te denken valt aan
regionalisering naar provincies, gemeenten, regionale eenheden van de politie of
basiseenheden van de politie. Verder is het te kiezen ijkjaar van belang bij regionalisering. Er moet worden onderzocht wat de mogelijkheden zijn en waar eventuele

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 13

trendbreuken zich bevinden. Indien mogelijk blijft het ijkjaar 2012 om uniformiteit
met de Nationale Veiligheidsindices te behouden.
Het is bovendien de vraag of alle indices uit de Nationale Veiligheidsindices wel
moeten worden geregionaliseerd. Zo kunnen er kanttekeningen worden geplaatst
bij de meerwaarde van het regionaliseren van delicttypen die weinig voorkomen.
Een mogelijke oplossing die moet worden onderzocht, is het samennemen van verschillende gemeenten in een regio en wat betreft de weinig voorkomende delicten
alleen uitspraken te doen over het samengenomen gebied.
Bij het regionaliseren van overlast en onveiligheidsbeleving, moet er rekening worden gehouden met de beperking van de Veiligheidsmonitor op regionaal niveau. De
meeste gemeenten doen bijvoorbeeld niet structureel jaarlijks mee aan de Veiligheidsmonitor. Bovendien is het op dit moment niet goed mogelijk om betrouwbare
uitspraken te doen over gemeenten met minder dan 70.000 inwoners. Ook dit zal in
vervolgonderzoek moeten worden onderzocht.

14 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

1

Inleiding

In dit onderzoek wordt een methode beschreven om zo betrouwbaar mogelijk ontwikkelingen in criminaliteit, overlast en onveiligheidsbeleving in Nederland te beschrijven. Oorsprong van dit onderzoek ligt bij het Strategisch Beraad Veiligheid,
een overlegorgaan tussen het ministerie van Veiligheid en Justitie en de Vereniging
van Nederlandse gemeenten (VNG), dat behoefte heeft aan het bezien van de
mogelijkheden van een nationale veiligheidsindex (NVI) waarin gerapporteerd
wordt over de ontwikkeling in de sociale veiligheid in Nederland. De wens was om
een index te ontwikkelen waarbij zowel gebruikgemaakt wordt van politiecijfers, als
van slachtofferenquêtes, en om een methode te ontwikkelen waarmee het ook
mogelijk is om op eenduidige wijze de trends in sociale veiligheid op regionaal
niveau te beschrijven. Criminaliteit, overlast en onveiligheidsbeleving worden over
het algemeen beschouwd als drie indicatoren die een goed beeld van sociale veiligheid geven (Van Noije & Wittebrood, 2008). Dit gegeven wordt dan ook als leidraad
gebruikt voor het opstellen van de NVI. Dit levert drie indices op die de trends in
sociale veiligheid zo valide en betrouwbaar mogelijk moeten beschrijven: een criminaliteitsindex, een overlastindex en een index voor onveiligheidsbeleving. In deze
rapportage ligt de focus op het ontwikkelen van landelijke indices. De wens tot verbijzondering naar regionaal niveau wordt in vervolgonderzoek verder uitgewerkt.
Met regionaal kan gemeenteniveau, maar ook het niveau van regionale eenheden,
politiedistricten of basisteams worden bedoeld.
Het vernieuwende van dit onderzoek betreft de methode om de ontwikkeling in criminaliteit te beschrijven. Dit komt voort uit de voortdurende discussie die gevoerd
wordt hoe criminaliteit het meest valide en betrouwbaar te meten is. Het voornaamste punt van kritiek op bestaand (criminologisch) onderzoek is dat er veelal slechts
één bron wordt gebruikt om de trend in criminaliteit te beschrijven. In onderzoeken
waar trends op basis van verschillende bronnen naast elkaar worden weergegeven,
worden verschillen in trends veelal summier geduid. Niet alleen de hoogte van de
criminaliteit verschilt volgens deze bronnen, ook de ontwikkeling daarin. Daarbij
bestaat er geen consensus over wat de beste bron is om de criminaliteitsontwikkeling te beschrijven1.
Een argument tegen het gebruik van slachtofferenquêtes om trends in criminaliteit
te beschrijven is dat slachtofferenquêtes niet toereikend zijn omdat alleen wordt
gerapporteerd over delicten met een slachtoffer waardoor bepaalde delicten niet
kunnen worden gemeten. Verder worden de resultaten onder andere beïnvloed
doordat respondenten bepaalde gebeurtenissen in de verkeerde tijdsperiode plaatsen of zich deze niet meer kunnen herinneren. Tegen het gebruik van de misdrijvenregistratie van de politie wordt vaak het argument gebruikt dat de aangiftebereidheid niet constant hoeft te zijn in de tijd. Daarnaast wordt gesuggereerd dat een
stijging van de door de politie geregistreerde criminaliteit veroorzaakt wordt doordat
de politie steeds meer delicten is gaan registreren en dat er dus geen sprake is van
een toename van de criminaliteit (Wittebrood en Nieuwbeerta, 2006). Zie voor een
uitgebreide discussie over de voor- en nadelen van het gebruik van politiegegevens
of slachtofferenquêtes voor het beschrijven van criminaliteitstrends: Wittebrood en
Junger (1999), Van de Bunt en Bijleveld (2000), Rovers (2000) en De Keijser,
Weerman en Huisman (2008).
1

Zie Criminaliteit en Rechtshandhaving 2012 (Kalidien & De Heer-de Lange, 2013) voor een uitgebreid overzicht
van de voornaamste beschikbare informatiebronnen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 15

Onze bijdrage aan deze discussie is om bij het beschrijven van de ontwikkeling van
criminaliteit, verschillende typen criminaliteit te onderscheiden en per type delict
te kijken welke databron het meest geschikt is om de ontwikkeling in dit type delict
zo betrouwbaar mogelijk weer te geven. Hierbij is het belangrijk dat men zich realiseert dat de focus ligt op het beschrijven van de ontwikkeling van de criminaliteit. In
dit onderzoek zijn we niet op zoek naar de omvang van de criminaliteit.
Naast het zoeken naar de beste bron per delicttype is het tweede vernieuwende
aspect van deze aanpak het onderzoeken van de mogelijkheid om voor bepaalde
delicttypen modelschattingen2 te gebruiken in plaats van gegevens uit bijvoorbeeld
politieregistraties of slachtofferenquêtes. Voor delicten zoals wapen- en drugsdelicten is het denkbaar dat registraties, meer dan bij andere delicten, geen representatief tijdsbeeld weergeven omdat het registreren van dergelijke delicten grotendeels
afhankelijk is van gerichte politieacties die worden uitgevoerd.
Daarnaast wordt in deze rapportage onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om
de delicttypen samen te voegen tot één criminaliteitsindex. Doordat verschillende
delicttypen op verschillende bronnen worden gebaseerd, kunnen deze delicttypen
niet zomaar samen worden genomen tot één cijfer. Wij beogen in dit onderzoek een
methode te ontwikkelen die een correcte samenvoeging van de delicttypen wél
mogelijk maakt. Dit is het derde vernieuwende aspect van deze aanpak.
De centrale vraag die we in dit onderzoek willen beantwoorden luidt dan ook: Op
welke manier kunnen ontwikkelingen die zich hebben voorgedaan in de criminaliteit,
overlast en onveiligheidsbeleving in Nederland het beste in kaart worden gebracht?

1.1

Sociale veiligheid

Het doel van de NVI is om de trends in sociale veiligheid zo goed mogelijk weer te
geven. Om te begrijpen wat onder sociale veiligheid wordt verstaan, is een korte
uitweiding nodig over het concept veiligheid. Allereerst moet er onderscheid worden
gemaakt tussen veiligheid in de zin van (social) safety en veiligheid in de zin van
security. Safety heeft volgens de literatuur betrekking op de bescherming van personen tegen gevaren in het dagelijks leven. Security gaat daarentegen om de veiligheid van een collectief, bijvoorbeeld een land, tegen bedreigingen en/of aanvallen
die het functioneren van de samenleving zelf raken (Buruma, 2005, p. 5-6; Schuilenburg, 2009). Sociale veiligheid zoals gebruikt in dit onderzoek valt binnen de
definitie van (social) safety. Er wordt in dit onderzoek niet verder ingegaan op veiligheid in de zin van security.
Bruinsma et al. (2004, p. 1) definieert sociale (on)veiligheid als ‘de bedreiging van
veiligheid die niet van buiten komt (uit andere landen, uit de natuur, of van technologie) maar van binnen: misdrijven en overtredingen die tot conflicten leiden tussen
(groepen) burgers onderling’. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen objectieve
en subjectieve (sociale) onveiligheid. Deze definitie van sociale onveiligheid beperkt
zich tot vormen van onveiligheid die aan criminaliteit gerelateerd zijn.
In Fijnaut en Zaat (2003) worden drie vormen van sociale (on)veiligheid onderscheiden. Namelijk de persoonsgerelateerde criminaliteit (vormen van criminaliteit die de
persoon rechtstreeks raken), door burgers direct van anderen ervaren overlast op
publieke plaatsen en de onveiligheidsgevoelens waarmee burgers te kampen hebben. Het begrip sociale (on)veiligheid is op een vergelijkbare manier gedefinieerd in

2

Zie voor verdere uitleg bijlage 2. Deze modelschattingen zijn opgenomen in een bijlage en niet in de hoofdtekst
omdat ze erg experimenteel van karakter zijn.

16 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

het beleidsprogramma ‘Naar een veiliger samenleving’ dat door het eerste kabinetBalkenende in 2002 is opgesteld (TK 2002/2003a; Van Noije & Wittebrood, 2008).
Deze definitie van sociale veiligheid houden wij in dit onderzoek ook aan: sociale
(on)veiligheid wordt gevormd door criminaliteit, ondervonden overlast en onveiligheidsbeleving.

1.2

Het meten van criminaliteit, overlast en onveiligheidsbeleving

Bij het meten van de trends in criminaliteit wordt een tweetal criteria aangehouden
om te bepalen of een bepaalde gedraging tot criminaliteit wordt gerekend. In de
eerste plaats wordt er bekeken of de gedraging bij wet verboden is en als misdrijf is
gecategoriseerd. Er wordt in de eerste plaats dus uitgegaan van een positivistisch
rechtsbegrip. Dit betekent dat iets als strafbaar wordt gezien wanneer het in de wet
staat. De criminaliteitsindex kan dus in theorie ook variëren door eventuele wetswijzigingen in het strafrecht. Pas als een gedraging bij wet verboden is, wordt er
naar het tweede criterium gekeken. Het tweede criterium waar een gedraging aan
moet voldoen, wil er sprake zijn van criminaliteit, is dat er in de praktijk door de
politie tegen de gedraging moet worden opgetreden.
De mate van ervaren overlast en gevoelens van onveiligheid hoeven in tegenstelling
tot de omvang van de criminaliteit niet voort te komen uit waargenomen of als
slachtoffer ervaren crimineel gedrag. De verschillende indices kunnen daarom niet
zomaar samengenomen worden.
Daarnaast zijn criminaliteit en onveiligheidsbeleving niet samengenomen omdat dit
twee verschillende factoren zijn die niet noodzakelijkerwijs positief hoeven samen
te hangen. Zo is het niet altijd het geval dat een daling van de criminaliteit voor
dalende onveiligheidsbeleving zorgt. Burgers kunnen zich nog even onveilig voelen
als ze deden toen de daadwerkelijke criminaliteit hoger lag. Deze gevoelens worden
niet altijd door de aanwezigheid van criminaliteit bepaald maar ook door onder
andere de media en vrienden die ervaringen met criminaliteit delen. Volgens Ultee
(2008) is er een bijzondere relatie tussen criminaliteit en onveiligheidsgevoelens. Hij
stelt dat onveiligheidsgevoelens de oorzaak kunnen zijn van vermijdingsgedrag.
Door dit vermijdingsgedrag worden bepaalde plekken vermeden waardoor daar de
criminaliteit omlaag gaat. Het samennemen van de verschillende indices zou dit
verschil doen maskeren. De ontwikkeling van criminaliteit en de ontwikkeling van
onveiligheidsbeleving worden daarom los van elkaar beschreven.
Overlast en gevoelens van onveiligheid zijn niet samengenomen omdat, in tegenstelling tot overlast, gevoelens van onveiligheid ook gebaseerd kunnen zijn op ervaringen van anderen waarvan de betreffende persoon via bijvoorbeeld vrienden,
familie of de media kennis heeft genomen. Wanneer overlast en onveiligheidsbeleving in combinatie met elkaar zouden worden weergegeven, kan er op lokaal
niveau een verkeerde weergave van de werkelijkheid ontstaan omdat men zich
onveiliger kan gaan voelen door verhalen over criminaliteit die niet in de eigen
woonomgeving/gemeente heeft plaatsgevonden. Trends in onveiligheidsbeleving
kunnen namelijk worden beïnvloed door landelijke of zelfs internationale, al dan niet
door de media verspreide, tendensen. Dit geldt minder voor trends in overlast.
1.2.1

Brongebruik

In eerste instantie is er breed gezocht naar mogelijke bronnen voor de indices. Deze
bronnen moeten aan een aantal criteria voldoen om geschikt te zijn voor gebruik in
de NVI. Voor het opstellen van de indices is het van belang dat er gebruik wordt

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 17

gemaakt van bronnen die landelijk beschikbaar zijn. Bronnen die zijn toegespitst op
een stad of gemeente en geen landelijk equivalent hebben, kunnen dan ook niet
binnen dit onderzoek worden gebruikt. Andersom zijn bronnen die uitsluitend op
landelijk niveau beschikbaar zijn, ook niet onmiddellijk geschikt voor de indices. Het
is immers de bedoeling dat de indices in vervolgonderzoek kunnen worden vertaald
naar regionaal niveau.
De genoemde criteria beperken de bruikbaarheid van een groot aantal bronnen
voor dit onderzoek. Het is echter mogelijk dat er in de toekomst betere bronnen
beschikbaar komen voor het meten van trends. Hierbij valt te denken aan de ontwikkelingen op het gebied van big data, bijvoorbeeld afkomstig van diverse social
media.
Bij het opstellen van de indices zal derhalve vooral gebruik worden gemaakt van
landelijk beschikbare politieregistraties en slachtofferenquêtes. De misdrijvenregistraties van de verschillende regionale eenheden worden samengevoegd in een
landelijke politieregistratie, de Basisvoorziening Handhaving (BVH). Hier kunnen
incidenten (waaronder misdrijven) en aangiften worden geregistreerd. Deze registratie is zowel landelijk als regionaal beschikbaar en derhalve geschikt voor dit
onderzoek.
De voornaamste slachtofferenquête is de Veiligheidsmonitor (VM). Dit bevolkingsonderzoek wordt door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) jaarlijks en op
landelijke schaal afgenomen. In de VM wordt onder meer uitgebreid naar slachtofferschap van criminaliteit gevraagd, maar ook naar overlast en onveiligheidsbeleving. Gemeenten kunnen er zelf voor kiezen dit instrument op gemeentelijk
niveau te gebruiken en zo bij te dragen aan de VM. De vragenlijst bevat naast de
standaardvragenlijst ook vrije ruimte voor gemeenten. Het is sinds de VM 2012
mogelijk om betrouwbare uitspraken te doen over de gemeenten met meer dan
70.000 inwoners. In de praktijk zijn dit viijftig gemeenten, die tezamen 45% van de
Nederlandse bevolking ‘afdekken’.3 Omdat niet alle gemeenten de VM op gemeentelijk niveau uitvoeren, is er op dit moment niet voor elke gemeente een representatieve steekproef beschikbaar. De VM is echter wel een geschikt instrument om dit te
kunnen bewerkstelligen. Daarnaast geeft de VM wel een representatief beeld op het
niveau van politiedistricten en de meest robuuste basisteams.
Naast politieregistraties en slachtofferenquêtes, worden ook de doodsoorzakenstatistiek en onderzoek van de Rijkswaterstaat Water, Verkeer en Leefomgeving
(WVL) gebruikt voor het opstellen van de indices. In de doodsoorzakenstatistiek
worden de doodsoorzaken bijgehouden van iedereen die in een jaar komt te
overlijden. De doodsoorzaak wordt door een arts vastgesteld en via de gemeente
naar het CBS gestuurd. Hier is ook een overzicht van moord en doodslagen in
opgenomen (CBS, 2014c).
WVL doet sinds 1999 onderzoek naar rijden onder invloed van alcohol. In 2009 is de
onderzoeksopzet geëvalueerd waardoor er in dat jaar geen meting is gedaan. Vanaf
2010 is het onderzoek uitbesteed en weer uitgevoerd. De opdrachtgever van dit
onderzoek is het directoraat-generaal Bereikbaarheid van het ministerie van Infrastructuur en Milieu. Samen met de politie worden jaarlijks alcoholcontroles over alle
politieregio’s4 uitgevoerd. Er wordt een landelijke, aselecte steekproef uitgevoerd
van minimaal 20.000 staande houdingen van automobilisten die op vrijdag- en
zaterdagnacht tussen 22.00 en 4.00 aan het verkeer deelnemen en waarbij een
ademtest wordt afgenomen (WVL, 2014).

3

Het CBS onderzoekt tevens schattingstechnieken voor de kleinere gemeenten. Ten tijde van het schrijven van
deze rapportage, was dit onderzoek nog niet afgerond.

4

Ten tijde van het meest recente onderzoek bestonden de nieuwe regionale eenheden nog niet.

18 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

1.2.2

Validiteit en betrouwbaarheid voor het meten van trends

Om de indices te meten, moeten de te gebruiken databronnen wel voldoende betrouwbaar en valide zijn. Onder validiteit wordt verstaan of het beoogde concept
wordt gemeten. Bij betrouwbaarheid gaat het om de vraag of het concept ook
nauwkeurig wordt gemeten, met andere woorden: volgen dezelfde uitkomsten als
er herhaaldelijk op dezelfde manier wordt gemeten (Bijleveld, 2006).
De discussie over de mate van validiteit van politieregistraties om trends in kaart
te brengen is decennia oud. Aebi en Linde (2012) geven een overzicht van deze discussie en maken een vergelijking tussen de door de politie geregistreerde misdrijven en veroordelingscijfers. Zij concluderen onder andere dat de politieregistratie in
ieder geval meer valide is voor het weergeven van trends dan veroordelingscijfers.
Hierbij definiëren ze de validiteit van een criminaliteitsmaat als de mogelijkheid
om het onderliggende concept te meten. Dit komt volgens de auteurs overeen
met wat Sellin al in de jaren dertig van de vorige eeuw stelde. De politieregistratie is voor het weergeven van trends meer valide dan veroordelingscijfers omdat
deze regisratie dichter bij het delict zelf staat. Hiermee wordt bedoeld dat veroordelingsijfers op een later moment in de strafrechtelijke keten worden verzameld,
waardoor de validiteit door meer factoren wordt beïnvloed dan de validiteit van
de politieregisraie. Trends in de neiging van de bevolking om aangifte te doen,
de efficiëntie en prioritering van de politie en de manier waarop delicten worden
geregistreerd, zijn de belangrijkste factoren die invloed hebben op de validiteit van
de politieregistratie en veroordelingscijfers. Trends in veroordelingscijfers worden
daarnaast echter ook beïnvloed door trends in de filtering van zaken door het
Openbaar Ministerie (OM).
Skogan (1974) stelt dat de validiteit van de politieregistratie wordt beperkt doordat
de cijfers geen een-op-een weergave van de realiteit zijn. Het aantal delicten dat bij
de politie bekend is, is uiteraard niet hetzelfde als het aantal delicten dat daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. Het gaat om een interactie tussen drie activiteiten:
criminaliteit, de reactie van slachtoffers daarop en de moeite die de overheid doet
om criminaliteit te meten. Het effect van elke afzonderlijke activiteit is onbekend.
Ondanks dat de politieregistratie geen exact beeld geeft van het voorkomen van
criminaliteit in een bepaald gebied, geeft zij volgens Skogan wel een redelijk
nauwkeurig beeld van verschillen in criminaliteit tussen gebieden. Deze laatste
constatering sterkt het vermoeden dat politieregistraties ook een goed beeld van
verschillen in criminaliteit in de tijd kunnen verschaffen.
Wittebrood en Junger (1999) stellen dat de politieregistratie afhankelijk is van de
verschillende actoren die van invloed zijn op trends in de uiteindelijke registratie.
Zo is er variatie in de tijd in de mate waarin bepaalde misdrijven door getuigen of
slachtoffers als misdrijf worden herkend en in de mate waarin van de herkende
misdrijven aangifte wordt gedaan. Verder varieert ook de mate waarin aangiften in
de politieregistratie worden geregistreerd. Dit heeft te maken met de mate van
opsporing door de politie, het vervolgingsbeleid van het OM, wijzigingen in het
strafrecht en administratie- en invoerfouten door automatisering (Wittebrood &
Junger, 1999).
Wittebrood en Nieuwbeerta (2006) hebben de sterke criminaliteitstoename in de
politieregistratie in de periode 1980 tot en met 2004 onderzocht. Zij stellen dat dit
niet hoeft te betekenen dat de feitelijk gepleegde criminaliteit sterk is gestegen. Een
grotere intolerantie voor criminaliteit in de samenleving, betere mogelijkheden voor
burgers om aangifte te doen, automatisering bij de politie en een verhoogde productiviteit van de politie worden als mogelijke verklaringen gezien. De auteurs concluderen dat er voor diefstal, vernieling en geweldsdelicten nauwelijks een daadwerkelijke stijging van slachtofferschap is geweest over deze periode, maar dat de stijging

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 19

in de politieregistratie voornamelijk kan worden toegeschreven aan een gestegen
kans dat burgers aangifte doen en een gestegen kans dat de politie een gemeld
delict registreert.
In de jaren zestig werden slachtofferenquêtes als de oplossing gezien om het dark
number bloot te leggen, maar al snel werd duidelijk dat er aan deze manier van
meten eveneens nadelen kleven (Aebi & Linde, 2012; Skogan, 1974). Volgens
Skogan (1974) is de gevoeligheid van de vraagstelling op het resultaat een belangrijke beperking van slachtofferenquêtes. In hetzelfde onderzoek kijkt Skogan naar
de correlatie tussen slachtofferenquêtes en politieregistratie. Hij concludeert dat
beide metingen in ieder geval voor autodiefstal een sterke samenhang vertonen.
Er zijn verschillende kanttekeningen te maken bij slachtofferenquêtes. Zo worden
slachtofferloze delicten, waaronder wapen- en drugsdelicten en diverse verkeersdelicten niet gemeten maar ook moord en doodslag kunnen uiteraard niet worden
meegenomen in de meting. Ook worden enkel mensen van 15 jaar en ouder benaderd. Verder ontbreken gegevens over delicten waar bedrijven het slachtoffer zijn,
zoals fraudedelicten en winkeldiefstal. Er zijn wel speciale slachtofferenquêtes die
onder bedrijven worden afgenomen. Deze slachtofferenquêtes worden echter niet
structureel afgenomen.
Een andere beperking van slachtofferenquêtes is het feit dat er meerdere slachtoffers bij een delict kunnen zijn. Hierdoor is het mogelijk dat hetzelfde delict meerdere malen wordt gerapporteerd. Daarnaast is het zogenoemde telescoping-effect
een beperking van slachtofferenquêtes. Dit houdt in dat de respondent van een
slachtofferenquête aangeeft dat hij in een bepaalde periode slachtoffer is geworden
van een bepaald delict terwijl hij in werkelijkheid buiten die periode slachtoffer van
dat delict is geworden (Averdijk & Elffers, 2012).
In slachtofferenquêtes wordt geen gebruikgemaakt van een juridische delictsomschrijving. De respondent geeft daarom mogelijk een ruimere interpretatie aan het
slachtofferschap. Dit is voor het weergeven van de trend echter minder van belang,
aangezien er niet naar de omvang maar naar de ontwikkeling van criminaliteit wordt
gekeken.
Daarnaast kan een groeiende intolerantie voor criminaliteit in de samenleving er ook
voor zorgen dat burgers in slachtofferenquêtes eerder melden dat zij slachtoffer
van een bepaald delict zijn geworden. Uiteindelijk zijn dergelijke effecten er nooit
helemaal uit te filteren. In de NVI worden deze effecten geminimaliseerd door per
delicttype te onderzoeken welke bron het meest betrouwbaar en valide is. Op deze
manier is het mogelijk om de bron met de minste negatieve effecten voor een
bepaald delicttype te kiezen, aangezien de bovengenoemde effecten niet voor ieder
soort delict in dezelfde mate te verwachten zijn.
Concluderend zijn politieregistraties en slachtofferenquêtes de voornaamste twee
bronnen die zowel op landelijk als op regionaal niveau beschikbaar zijn, al enige tijd
worden verzameld en gemakkelijk toegankelijk zijn. Bovendien zijn ze, ondanks de
genoemde beperkingen, voldoende valide en betrouwbaar om de trends in sociale
veiligheid te meten. Wel blijkt uit het voorgaande dat bevindingen uit beide bronnen
voorzichtig moeten worden geïnterpreteerd.
Om de drie indices en daarmee de trends in sociale veiligheid te meten is er voor
gekozen om met name gebruik te maken van politieregistraties (in de vorm van de
door de politie geregistreerde misdrijven) of slachtofferenquêtes (in de vorm van de
VM). In dit onderzoek wordt het gebruik van de meest betrouwbare bron zo veel
mogelijk onderbouwd. Deze onderbouwing bestaat idealiter uit (criminologische)
theorieën en opvattingen die op het delicttype van toepassing zijn. Dergelijke op

20 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

literatuur gestoelde onderbouwingen zijn echter niet voor alle delicttypen voorhanden. In sommige gevallen is de meest betrouwbare bron tevens de enige beschikbare bron, hetgeen de keuze en daarmee een vergaande theoretische onderbouwing
van het brongebruik beperkt. In deze gevallen in de keuze voor een bepaalde bron
veelal praktisch van aard. In hoofdstuk twee wordt per deelindex beschreven welke
bron het meest geschikt is, wat de voor- en nadelen van het gebruik zijn en hoe
elke index er uiteindelijk uitziet.

1.3

Bestaande veiligheidsindices

In Nederland zijn diverse instrumenten beschikbaar die in verschillende gradaties
raakvlakken met de Nationale Veiligheidsindices hebben. De belangrijkste hiervan
zijn achtereenvolgens de AD misdaadmeter, de Gemeentelijke Veiligheidsindex, de
Amsterdamse Veiligheidsindex en de Rotterdamse Veiligheidsindex. We benoemen
in deze paragraaf kort hoe elk instrument er uit ziet, wat de nadelen zijn voor het
doel van ons onderzoek en hoe we met de NVI deze nadelen proberen te voorkomen.
AD misdaadmeter
Het Algemeen Dagblad brengt sinds 2002 jaarlijks een overzicht uit van de criminaliteit in Nederland. Door gebruik te maken van de door de politie geregistreerde
aangiften wordt getracht om tot op buurtniveau de omvang van criminaliteit weer
te geven. Uit deze cijfers wordt een ranglijst opgesteld met de meest veilige en
onveilige gemeenten. Hierbij wordt verondersteld dat de aangiftebereidheid door
de jaren heen gelijk is gebleven, waardoor een vergelijking met voorgaande jaren
mogelijk is. Delicten als fietsendiefstal, waar per gemeente wisselend aangifte voor
wordt gedaan, zijn buiten beschouwing gelaten. Ook alle ‘poging’ delicten zijn buiten
beschouwing gelaten.
Uiteindelijk wordt er in de misdaadmeter naar een tiental delicten gekeken om de
criminaliteit per gemeente te meten: woninginbraak, bedreiging, straatroof, overval,
mishandeling, vernieling, diefstal van een motorvoertuig, diefstal uit de auto, zakkenrollen en diefstal uit de garage/schuur. Dit zijn volgens de misdaadmeter tien
delicten met een hoge impact op het veiligheidsgevoel van burgers. Deze delicten
worden vergelijkbaar gemaakt door het aantal delicten af te zetten tegen het inwoneraantal per gemeente.
Niet ieder delict telt even zwaar bij het opstellen van de ranglijst van gemeenten.
Delicten met een grotere impact op de slachtoffers, tellen zwaarder mee. Er wordt
gesteld dat woninginbraak zwaarder meeweegt dan inbraak in een auto en mishandeling zwaarder dan vernieling. Omdat de score wordt gebaseerd op tien highimpact delicten, moet er voorzichtig worden omgegaan met de interpretatie van de
score als een maat voor de totale criminaliteit in Nederland. Helaas ontbreekt in de
handleiding op de website een duidelijke toelichting op hoe deze weging en de berekening van de misdaadscore per gemeente precies totstandkomt (AD, 2014).
Een ander kritiekpunt op de misdaadmeter is het feit dat cijfers betreffende de
verschillende delicten worden opgeteld door naar rangscores te kijken. Voor ieder
delict krijgen de gemeenten een rangscore. De gemeente waar een bepaald delict
het meest voorkomt, krijgt rangscore 1. Zo wordt voor iedere gemeente per delict
een rangscore samengesteld. De rangscores van alle tien delicten worden bij elkaar
opgeteld om tot een totaalscore voor de gemeente te komen. Deze totaalscores
geven de indeling naar meest (on)veilige gemeente weer. Het gebruik van rangscores impliceert dat deze methode niet geschikt is om temporele vergelijkingen
te maken. Ook op de cross-sectionele vergelijking van de gemeenten valt het één

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 21

en ander op te merken. Zo wordt volledig voorbijgegaan aan de verschillen in het
aantal delicten per inwoner. Als honderd gemeenten naar verhouding ongeveer
hetzelfde aantal delicten per inwoner hebben, is het verschil in rangscore even groot
als wanneer dit aantal delicten per inwoner heel ver uit elkaar ligt. Dit verschil blijft
bij honderd gemeenten namelijk altijd honderd punten tussen de gemeente met de
meeste en de gemeente met de minste delicten per 1.000 inwoners. Als in
gemeente A bijvoorbeeld 1.000 delicten per 1.000 inwoners worden gepleegd, in
gemeente B 500 en in gemeente C 50, levert dit dezelfde rangscores op als wanneer
er in gemeente A 1.000 delicten per 1.000 inwoners worden gepleegd, in gemeente
B 900 en in gemeente C 50. In de eerste situatie is echter te beargumenteren dat
gemeente B twee keer zo veilig is als gemeente A terwijl beide gemeenten in de
tweede situatie veel dichterbij elkaar liggen qua onveiligheid5.
De NVI onderscheidt zich in de eerste plaats van de AD misdaadmeter doordat in de
NVI meer verschillende soorten delicten bij het berekenen van de criminaliteitsindex
worden opgenomen. Verder wordt er in de AD misdaadmeter geen rekening gehouden met de onbetrouwbaarheid van bepaalde delicten die door de politie worden
geregistreerd. In de NVI worden in dat geval alternatieve bronnen gebruikt. Daarnaast is de weging van verschillende delicten bij de NVI transparanter en objectiever door een koppeling met de strafmaat van het betreffende delict te maken. Het
voorgaande maakt de criminaliteitsindex betrouwbaarder als een maat voor de
criminaliteit in Nederland.
Gemeentelijke Veiligheidsindex
De Gemeentelijke Veiligheidsindex is een door Politie en Wetenschap ontwikkelde
index die beoogt de ‘objectieve criminaliteit en overlast’ te meten met als doel om
gemeenten te helpen bij het vormgeven en bijstellen van het lokale veiligheidsbeleid. Deze index is alleen in 2008 uitgebracht en bevat cijfers van 2007. In de
index worden de clusters diefstal, (woning)inbraak, geweld en vernieling meegenomen. Hierbij worden geregistreerde aangiften als enige bron gebruikt. De criminaliteit wordt uitgedrukt in aantallen per 1.000 inwoners zodat de indexcijfers per
gemeente vergelijkbaar zijn (Politie en Wetenschap, 2008).
Bij de categorie diefstal worden de delicten diefstal uit/vanaf motorvoertuigen, autodiefstal en zakkenrollerij meegenomen in de index. De cluster geweld bevat bedreiging, mishandeling, straatroof, aanranding en verkrachting. De clusters vernieling
en inbraak bestaan enkel uit de gelijknamige delicten. Delicten als winkeldiefstal en
fietsendiefstal zijn buiten beschouwing gelaten omdat er aanzienlijke registratieverschillen in verschillende gemeenten kunnen zijn. Ook zware delicten als moord
zijn niet meegenomen omdat de kans dat een burger hiermee te maken krijgt erg
klein is.
Om de clusterscores te berekenen, wordt het gemiddelde van de genormaliseerde
aantallen delicten uit het cluster genomen. Dit zorgt er voor dat aangiften die het
meest voorkomen, het zwaarst meetellen. Om van deze clusterscores landelijke
clusterscores te maken, worden de scores voor een cluster van alle gemeenten
wederom gemiddeld. Deze landelijke clusterscores worden weer gemiddeld om tot
een enkele score voor objectieve veiligheid in Nederland te komen. Er wordt verder
geen weging toegepast (Politie en Wetenschap, 2008).
Door er voor te kiezen om alleen de clusters diefstal, inbraak, geweld en vernieling
mee te nemen, wordt het beeld dat over de totale criminaliteit kan worden gegeven,
beperkt. Weliswaar zijn de voornaamste delicttypen in de index opgenomen, maar

5

Zie voor meer kritiek op de AD Misdaadmeter bijvoorbeeld Eggen en Koeijers (2004).

22 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

het ontbreken van een delict met een grote impact als moord of een veelvoorkomend delict als winkeldiefstal vormen evenzeer aanzienlijke beperkingen van deze
indeling. In de NVI wordt een completer beeld van de sociale veiligheid in Nederland
gegeven door meer delicttypen op te nemen en naast trends in criminaliteit ook
trends in overlast en trends in onveiligheidsbeleving in ogenschouw te nemen.
Daarnaast wordt er in de Gemeentelijke Veiligheidsindex enkel gebruikgemaakt van
geregistreerde aangiften. Het niet meenemen van gegevens uit slachtofferenquêtes
is een beperking van de index omdat deze gegevens juist een aanvullende of vervangende rol kunnen spelen bij het zo betrouwbaar mogelijk meten van bepaalde
delicten. Zo is het denkbaar dat iemand een licht geweldsdelict niet snel bij de
politie meldt maar dit wel in een slachtofferenquête naar voren brengt.
Een derde beperking van de Gemeentelijke Veiligheidsindex is de beperkte weging
die wordt toegepast bij het opstellen van de index. Er wordt alleen gebruikgemaakt
van middeling van de verschillende delicten en clusters waardoor de meest voorkomende delicten het zwaarst meetellen. Voor het geven van een zo nauwkeurig
mogelijk beeld van criminaliteitstrends in Nederland is er bij de NVI niet voor gekozen om de meest voorkomende delicten het zwaarst mee te laten wegen, maar
voor een weging waarbij de meest ernstige delicten op basis van de strafmaat het
zwaarst meetellen. Bovendien wordt er bij de NVI rekening gehouden met het
aantal keer dat een delict voorkomt.
Amsterdamse Veiligheidsindex
De Amsterdamse Veiligheidsindex is in 2003 ontwikkeld door de afdeling Onderzoek
en Statistiek van de gemeente Amsterdam en heeft als doel om de belangrijkste
ontwikkelingen rond sociale veiligheid te volgen, zowel in de stad, als per stadsdeel
en op buurtniveau. Voor de index worden zowel slachtofferenquêtes, als de door de
politie geregistreerde aangiften en meldingen gebruikt.
De index is opgebouwd uit twee cijfers namelijk een objectief en een subjectief
indexcijfer. De objectieve veiligheidsindex bestaat uit zeven elementen: inbraak,
diefstal, geweld, overlast, vandalisme, verkeer en drugs. Deze elementen worden
gemeten aan de hand van meerdere indicatoren. Deze indicatoren zijn gebaseerd op
gegevens van de politie en slachtofferenquêtes. Voor drugs, overlast en verkeer
geldt dat zij enkel door politieregistratie gemeten worden. De gegevens worden op
twee manieren gewogen. Allereerst tellen politiegegevens zwaarder mee dan
slachtofferenquêtes (twee derde tegenover een derde), omdat men veronderstelt
dat politiegegevens objectiever zijn. Daarnaast tellen geweld, inbraak en diefstal
zwaarder mee dan de overige elementen omdat de gevolgen voor de samenleving
bij deze delicten groter zijn.
De subjectieve veiligheidsindex bestaat uit de elementen veiligheidsbeleving, vermijdingsgedrag en buurtproblematiek. Om de indicatoren van deze elementen te
meten, worden uitsluitend gegevens uit slachtofferenquêtes gebruikt. Het gaat dan
om vragen over vermijding van bepaalde plekken, (on)veiligheidsgevoelens en over
de mate waarin volgens bewoners bepaalde problemen in hun buurt voorkomen.
Beide indices worden naast elkaar gepresenteerd (Gemeente Amsterdam, 2006).
De Amsterdamse Veiligheidsindex wordt ten tijde van het schrijven van deze rapportage herzien. Het is nog niet bekend hoe de vernieuwde index eruit zal gaan
zien.
Het gebruik van zowel politiecijfers als slachtofferenquêtes om aparte delicttypen te
meten, passen we niet toe bij de NVI. In de Amsterdamse Veiligheidsindex zijn
beide bronnen gewogen opgenomen om langs die weg tot een indexcijfer te komen.
Het toekennen van de juiste gewichten is echter een groot punt van discussie. Zo
valt er te bediscussiëren of politiecijfers objectiever zijn en daarom zwaarder mee

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 23

moeten wegen. Hoeveel objectiever zijn die cijfers dan? En hoe is dit verantwoord
in een gewicht uit te drukken? Daarnaast is er voor sommige delicttypen juist te
bepleiten dat cijfers uit slachtofferenquêtes een grotere betrouwbaarheid hebben
dan cijfers uit politieregistraties. Wederom is het toekennen van een exact gewicht
een ingewikkelde zaak, want hoeveel groter is deze betrouwbaarheid dan precies en
hoe verhoudt zich dat tot de weging? Om dit probleem te ondervangen, kiezen we
er in de NVI voor om bij het meten van de criminaliteitstrends gebruik te maken van
de meest betrouwbare bron per deelindex. Daarnaast wordt binnen de NVI gewogen
op basis van de strafmaat van de delicten.
Rotterdamse Veiligheidsindex
Sinds 2002 wordt er in de gemeente Rotterdam gebruikgemaakt van de Rotterdamse Veiligheidsindex. Dit instrument geeft inzicht in de situatie van de sociale
veiligheid op wijkniveau en dient als richtlijn voor het te voeren gemeentelijke beleid. Sinds 2014 is de index onderdeel van het Wijkprofiel Rotterdam, waar ook
andere cijfers in zijn opgenomen.
De index is opgebouwd uit subjectieve gegevens, objectieve gegevens en contextgegevens. De subjectieve gegevens worden uit slachtofferenquêtes gehaald. Het
gaat dan om de vraag wat men als ernstige problemen ervaart en of men slachtoffer
van een delict is geworden. De objectieve gegevens zijn gebaseerd op politieregistratie, gegevens van de brandweer, gegevens van Roteb (het grootste reinigingsbedrijf van de gemeente Rotterdam) en gegevens van gemeentewerken waar overtredingen, misdrijven en incidenten worden geregistreerd. De contextgegevens zijn
sociale, fysieke of economische wijkkenmerken en buurttevredenheid. Voorbeelden
zijn de samenstelling van de bevolking en het percentage uitkeringsgerechtigden
per wijk.
De index is onderverdeeld in acht veiligheidselementen: diefstal, drugsoverlast, geweld, inbraken, vandalisme, schoon en heel, overlast en verkeer. Deze keuze is
gemaakt op basis van beleidsprioriteiten in de stad. De score op ieder veiligheidselement bestaat uit een objectieve score en een subjectieve score, waarbij de objectieve score is opgebouwd uit het gemiddelde van de absolute aantallen meldingen
en aangiften en genormaliseerde aantallen meldingen en aangiften. De subjectieve
score is opgedeeld in een score voor buurtproblemen en een score voor slachtofferschap. De totale veiligheidsscore per element is het gemiddelde van deze drie scores waarbij ze alle drie even zwaar meetellen. Omdat twee van de drie scores zijn
gebaseerd op slachtofferenquêtes, speelt deze bron een grotere rol bij de totstandkoming van de totale veiligheidsscore per element.
Vervolgens krijgt iedere wijk een score voor omgevingskenmerken die uit de contextgegevens worden gehaald. Samenvattend is er op wijkniveau dan een score
voor elk veiligheidselement en een score voor elk omgevingskenmerk. Al deze
scores worden samengevoegd tot een score voor iedere wijk, die weer wordt
omgezet in een indexscore. Hierbij worden de elementen gewogen op basis van de
mate van invloed die ze hebben op het veiligheidsgevoel in de buurt (Gemeente
Rotterdam, 2014).

24 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Het voornaamste verschil tussen de Rotterdamse Veiligheidsindex en de NVI is dat
in de Rotterdamse Veiligheidsindex om elk element te meten meerdere bronnen
worden gebruikt. Hierbij gaat men ervan uit dat de verschillende bronnen betrouwbaar genoeg zijn om de onderscheiden elementen te meten. Bij de NVI bekijken
we per delicttype wat de meeste betrouwbare bron is om dit delict te meten. Zoals
we eerder al hebben laten zien, zijn er namelijk voor- en nadelen van het gebruik
van politieregistraties en slachtofferenquêtes. Daarnaast maakt men in de Rotterdamse Veiligheidsindex gebruik van gegevens van Rotterdamse instanties (Roteb,
gemeentewerken). Dit kan op een specifiek lokaal niveau zeer waardevol zijn. Het
doel van de NVI is echter om een methode te ontwikkelen waarmee landelijk op een
vergelijkbare manier trends in criminaliteit, overlast en onveiligheidsbeleving zijn te
meten. Daarom gebruiken we voor de NVI alleen gegevens die op landelijk én
regionaal niveau beschikbaar zijn.

1.4

Opbouw van het rapport

In de volgende hoofdstukken van het rapport worden de mogelijkheden en beperkingen voor het opstellen van de verschillende indices onderzocht. Hoe de drie
onderscheiden indices te meten, wordt in afzonderlijke hoofdstukken besproken. In
hoofdstuk twee is beschreven hoe de criminaliteitsontwikkeling in de NVI wordt
gemeten. In hoofdstuk drie is uitgelegd hoe de trend in overlast binnen de NVI
wordt vastgesteld en in hoofdstuk vier komt de trend in onveiligheidsbeleving aan
bod. Voor elk van deze indices zijn de voornaamste beschikbare bronnen weergegeven. Daarnaast zijn de voor- en nadelen van het gebruik van deze bronnen besproken en is er voor de drie afzonderlijke indices gekozen welke bronnen worden
gebruikt.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 25

2

Criminaliteitsontwikkeling

Om tot een index te komen die de criminaliteitsontwikkeling beschrijft, is er in eerste instantie een indeling in elf delicttypen gemaakt op basis van inhoudelijke en
beleidsmatige redenen en op basis van de mogelijkheden die de bronnen ons bieden. De elf delicttypen die wij onderscheiden zijn: moord en doodslag, geweldsdelicten, zedendelicten, vermogensdelicten met een geweldscomponent, diefstal
zonder geweld, inbraak, vernielingen en misdrijven tegen de openbare orde, verkeersmisdrijven, bedrog, drugsmisdrijven en wapenmisdrijven. In dit hoofdstuk
wordt beschreven welke bron het meest geschikt is om de verschillende delicttypen
in de criminaliteitsindex te meten en hoe te komen tot één criminaliteitsindex.
Zoals in het vorige hoofdstuk is besproken, kleven er zowel aan de door de politie
geregistreerde misdrijven, als aan slachtofferenquêtes verschillende beperkingen.
Voor elk van de onderscheiden delicttypen zijn in dit hoofdstuk de beschikbare bronnen beschreven om de ontwikkeling van dit delict weer te geven. Ook de voor- en
nadelen van het gebruik van de verschillende bronnen worden beschreven. Op basis
daarvan is per delicttype beoordeeld wat de beste bron is om de trend mee te beschrijven. De trend wordt per delicttype berekend door een index op te stellen die
in het ijkjaar de waarde 100 heeft en waarbij voor ieder ander jaar geldt:
indexcijfer jaar x = (Waarde jaar x / Waarde ijkjaar) * 100. Het jaar 2012 dient als
ijkjaar.
Binnen de delicttypen worden aantallen delicten per 100 inwoners van Nederland
voor de indices gebruikt. Dit is gedaan om de cijfers door de tijd heen vergelijkbaar
te maken. Bij gebruik van de door de politie geregistreerde misdrijven als bron,
heeft de keuze voor het aantal delicten per 100 inwoners bij regionalisering als
kanttekening dat gemeenten met hoge bezoekersaantallen hoger uitkomen in de
index. Een gemeente als Utrecht heeft bijvoorbeeld veel reizigers waar geen rekening mee wordt gehouden door het relateren aan inwoneraantallen.
Voor zover mogelijk is bij de indeling in delicttypen aangesloten op de Standaardclassificatie Misdrijven (Politie) 2010 van het CBS. Deze classificatie is een aanpassing van de Standaardclassificatie Misdrijven 1993 die beter dan de oude classificatie aansluit op de manier waarop criminaliteit door de politie wordt geregistreerd.
De politie legt de aard van misdrijven namelijk vast in maatschappelijke klassen
(CBS, 2014b). In de classificatie van dit onderzoek zijn de strafbare feiten voor het
grootste deel volgens de indeling van de politie geclassificeerd. Voor zover het niet
mogelijk is om op de classificatie aan te sluiten, zijn de delicten op basis van wetsartikelen ingedeeld in een categorie.
Delicten die niet in de index zijn opgenomen betreffen voornamelijk de in de Standaardclassificatie Misdrijven (Politie) aangeduide categorie ‘overige delicten’. Voorbeelden van overige delicten zijn militaire misdrijven en misdrijven zoals belediging
en stroperij. Volgens de door de politie geregistreerde misdrijven bevat deze categorie delicten slechts 1,3% van alle geregistreerde misdrijven (CBS, 2014c). Deze
categorie delicten is een samenvoeging van kleine, niet veelvoorkomende delicten.
Bovendien is het voor het meten van de trends in deze categorie lastig om een
verantwoorde keuze voor de beste bron te maken.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 27

Naast het strafbare plegen van een misdrijf, wordt er in het Wetboek van Strafrecht
onderscheid gemaakt tussen strafbare voorbereiding van een misdrijf, poging van
een misdrijf en deelneming aan een misdrijf6.
Zowel voorbereiding van een misdrijf, poging van een misdrijf en deelneming aan
een misdrijf zijn opgenomen in de indices die op de door de politie geregistreerde
misdrijven zijn gebaseerd. De door de politie geregistreerde misdrijven zijn immers
gebaseerd op geregistreerde aangiften van een bepaald delict. De strafrechtelijke
kwalificatie wordt in een later stadium van de strafrechtelijke keten aan de gedragingen toegekend.
In de vragenlijst van de VM wordt in de vraagstelling specifiek gevraagd of iemand
slachtoffer is geworden van een bepaald delict of een poging daartoe. Voorbereiding
is niet uit deze bron te halen aangezien een slachtoffer hier veelal niet mee te
maken krijgt en hier ook niet naar gevraagd wordt in de VM. Strafrechtelijke deelnemingsvormen zitten daarentegen wel in de VM. Het slachtoffer kan niet specifiek
aangeven of hij bijvoorbeeld slachtoffer is geworden van een delict met meerdere
daders, maar zal het delict an sich wel rapporteren.

2.1

Moord en doodslag

Het delicttype moord en doodslag wordt onderscheiden van de andere geweldsdelicten omdat we voor dit delict uiteraard geen gebruik kunnen maken slachtofferenquêtes, de bron die we gebruiken voor de andere geweldsdelicten. Bovendien
worden deze delicten geduid als de meest ernstige delicten binnen de samenleving.
Van Os, Nieuwbeerta en Ganpat (2010) hebben onderzoek gedaan naar moord en
doodslag in Nederland. Zij beargumenteren dat statistische publicaties over moord
en doodslag, waaronder die van het CBS, geen goed totaalbeeld van het aantal
delicten geven. De focus ligt in deze publicaties enkel op of slachtoffers, of veroordeelde daders of moordzaken. Van Os en collega’s prefereren een methode
waarin gegevens over alle moordzaken, slachtoffers en daders worden gecombineerd.
Een bron die gebruikmaakt van gecombineerde gegevens is de monitor moord en
doodslag. Deze monitor is ontstaan uit het ontbreken van actuele landelijke registraties van moord en doodslagen. Zowel het Wetenschappelijk Onderzoeks- en
Documentatiecentrum (WODC), als het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en
Rechtshandhaving (NSCR) hebben deze leegte eerst afzonderlijk van elkaar opgevuld (zie Smit et al., 2001 en Nieuwbeerta & Leistra, 2003) om vervolgens samen
tot de monitor moord en doodslag te komen (Smit & Nieuwbeerta, 2007). Aan de
hand van gecombineerde gegevens is de trend in moord en doodslag weergegeven
(zie ook Liem et al., 2012; Nieuwbeerta & Leistra, 2007). Voor de NVI is deze bron
minder geschikt aangezien de monitor niet structureel jaarlijks wordt uitgebracht.
6

Voorbereiding van een misdrijf waar een gevangenisstraf van acht jaar of meer op is gesteld is volgens de wet
strafbaar wanneer de dader opzettelijk voorwerpen, stoffen, informatiedragers, ruimten of vervoermiddelen
bestemd tot het begaan van dat misdrijf verwerft, vervaardigt, invoert, doorvoert, uitvoert of voorhanden heeft.
Bij voorbereiding wordt de maximaal opgelegde hoofdstraf met de helft verminderd (art. 46 Sr).
Poging tot een misdrijf is volgens de wet strafbaar wanneer het voornemen van de dader zich door een begin
van uitvoering heeft geopenbaard. Wanneer iemand voor poging van een misdrijf wordt veroordeeld, wordt het
maximum van de hoofdstraffen die op het misdrijf zijn gesteld met een derde verminderd (art. 45 Sr).
Deelneming bestaat in verschillende vormen: doen plegen, medeplegen, uitlokken en medeplichtigheid. Deelneming aan een misdrijf wordt in de eerste drie vormen even zwaar bestraft als wanneer iemand de werkelijke
dader van het misdrijf zou zijn geweest. In het geval van medeplichtigheid wordt het maximum van de hoofdstraffen met een derde verminderd (art. 47 en art. 49 Sr).

28 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Ook in de door de politie geregistreerde misdrijven worden moorden en doodslagen
geregistreerd. Een beperking van deze registratie is dat in sommige gevallen niet
staat vermeld dat iemand uiteindelijk is overleden; het feit is als een poging geregistreerd terwijl het in feite een voltooide moord of doodslag betreft. Een andere
kanttekening aan deze bron is dat deze delicten in de door de politie geregistreerde
misdrijven onder de noemer ‘levensmisdrijven’ worden geregistreerd. Hier vallen
tevens alle pogingen onder. De door de politie geregistreerde misdrijven geven
daarmee een ander beeld van moord en doodslag dan dat we in de NVI weer willen
geven.
Een bron waarin jaarlijks over moord en doodslag wordt gerapporteerd, is de doodsoorzakenstatistiek. Hierin worden de doodsoorzaken (waaronder de moord en doodslagen) geregistreerd van iedereen die in een jaar overlijdt. Het overlijden door
euthanasie wordt in de statistiek als natuurlijke dood meegeteld (CBS, 2014c). Een
beperking van de doodsoorzakenstatistiek is het feit dat de doodsoorzaken van
buitenlanders die in Nederland sterven niet in de statistiek terug te vinden zijn als
zij niet in de GBA staan geregistreerd. Doodsoorzaken van Nederlanders die in het
buitenland sterven zijn wel in de statistiek opgenomen mits zij in het de GBA staan
geregistreerd. Een andere beperking, die eigenlijk voor alle moord en doodslag data
geldt, is dat het mogelijk is dat er niet zorgvuldig genoeg wordt nagegaan of de
doodsoorzaak natuurlijk is. Daarnaast zijn er situaties denkbaar waarin de moord
gewoonweg niet door de deskundige te achterhalen is en de dood als natuurlijk
wordt bestempeld.
Alles overziend is de doodsoorzakenstatistiek het meest geschikt om de ontwikkeling in moord en doodslag in Nederland weer te geven. Ook voor de regionalisering
van de index is de doodsoorzakenstatistiek te gebruiken, omdat de doodsoorzaken
per gemeente worden doorgegeven. Gezien de kleine aantallen binnen dit delicttype
is het echter de vraag of regionalisering wel gewenst is.
Ter vergelijking zijn de trends van de doodsoorzakenstatistiek en de monitor moord
en doodslag tussen 1996 en 2012 naast elkaar gezet in figuur 1. Er kan worden
geconcludeerd dat beide trends over het algemeen geen grote verschillen laten zien.
Omdat de doodsoorzakenstatistiek ten tijde van het schrijven van deze rapportage
nog niet was bijgewerkt, zijn de cijfers tot en met 2012 in de figuur weergegeven.
De rode lijn betreft in alle figuren de uiteindelijk gekozen bron. Het ijkjaar betreft in
alle figuren 2012, tenzij anders vermeld. Omdat er na 2009 geen cijfers voor de
monitor moord en doodslag beschikbaar zijn, is er voor gekozen om 1996 in deze
figuur als ijkjaar te nemen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 29

Figuur 1

*

Trends aantal moord en doodslagen op basis van de doodsoorzakenstatistiek en de monitor moord en doodslag (1996=100)*

Ten tijde van deze rapportage is de codering van de doodsoorzakenstatistiek veranderd, waardoor er voor 2013 nog geen
onderliggende cijfers van moord en doodslag beschikbaar zijn.

2.2

Geweldsdelicten

Egelkamp (2002) concludeert in haar proefschrift dat er in de periode tussen 1986
en 1996 een steeds grotere gevoeligheid voor geweld in de maatschappij is ontstaan. Steeds meer gedragingen zijn als geweld gedefinieerd en gedragingen die
vroeger nog als lichte vormen van geweld werden gezien, zijn later ernstigere
geweldsdelicten geworden. Het gevolg hiervan is dat burgers vaker aangifte van
geweldsmisdrijven zijn gaan doen en dat de politie hier vaker een proces-verbaal
(pv) van is gaan opmaken. Egelkamp spreekt dan ook van een ‘inflatie van geweld’.
Deze inflatie vertekent het beeld van de geweldsdelicten als er wordt gekeken naar
de door de politie geregistreerde misdrijven. Deze verklaring voor het stijgen van
geweldsdelicten wordt onderschreven in onderzoek van Blumstein, Tonry en Van
Ness (2005).
Aebi en Linde (2012) daarentegen vinden na het bestuderen van slachtofferenquêtecijfers uit het International Crime Victims Survey geen empirisch bewijs
voor deze hypothese. Zij erkennen wel dat de perceptie van criminaliteit is veranderd sinds de jaren zeventig en vinden het denkbaar dat er van sommige geweldsdelicten eerder aangifte wordt gedaan door deze veranderde perceptie. Het
is goed denkbaar dat bovengenoemde perceptieveranderingen zich in de toekomst
voortzetten.
Een andere mogelijke bron voor geweldsdelicten zijn cijfers van slachtofferhulp.
Deze cijfers zijn echter niet beschikbaar op regionaal niveau. Daarnaast vallen de
mensen die wel slachtoffer van een geweldsdelict zijn geworden maar om welke
reden dan ook geen hulp hebben gezocht, buiten deze statistiek. De vraag daarbij
is of de mate van het zoeken van hulp door het slachtoffer stabiel is in de tijd; een
voorwaarde voor het gebruik van een bron voor het beschrijven van een trend. Deze

30 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

redenen maken deze bron voor het weergeven van de ontwikkeling in geweldsdelicten dan ook moeilijk bruikbaar.
Gegevens over geweldsdelicten worden zowel in de door de politie geregistreerde
misdrijven als in de VM geregistreerd. Als de gevoeligheid voor geweld is toegenomen en men sneller aangifte is gaan doen, vermindert dit de betrouwbaarheid van
zowel de door de politie geregistreerde misdrijven als de VM. Toenemende gevoeligheid voor geweld kan er namelijk ook voor zorgen dat burgers in de VM eerder
melding maken van incidenten. De betrouwbaarheid van de door de politie geregistreerde misdrijven wordt in het geval van toenemende gevoeligheid voor geweld
echter ook beperkt doordat de politie gevoeliger wordt voor geweld en dus vaker
een pv van geweldsdelicten gaat opmaken. De cijfers van de VM zijn niet afhankelijk van de aangiftebereidheid en zijn waarschijnlijk het meest geschikt voor het
beschrijven van de ontwikkeling van geweldsdelicten. Bovendien worden er in de
VM specifiek gerichte vragen naar geweldsdelicten gesteld. Het voordeel hiervan is
dat het voor de respondent duidelijker is wat er precies onder geweldsdelicten wordt
verstaan waardoor het gemeten concept wordt afgebakend.
Verder is het denkbaar dat er van een aanzienlijk deel van geweld in huiselijke kring
geen aangifte wordt gedaan door angst bij het slachtoffer. Het is voor het slachtoffer minder gevaarlijk om in een slachtofferenquête melding van huiselijk geweld
te maken, omdat dit mogelijk is zonder dat de dader hiervan weet. De drempel om
hier via een slachtofferenquête melding van te maken is volgens deze redenering
lager dan voor het melden bij de politie.
Voor dit delicttype wordt om bovengenoemde redenen gebruikgemaakt van de VM
om de trend te beschrijven. Dit delicttype bevat de delicten mishandeling, bedreiging en ook pogingen tot moord en doodslag, omdat de vraagstelling aangaande
geweldsdelicten in de VM dermate algemeen is dat zowel lichte, als ernstige vormen
van mishandeling worden bevraagd.
In figuur 2 is de trend in geweldsdelicten weergegeven. De trend op basis van de
VM is totstandgekomen door voor ieder jaar het aantal door burgers ondervonden
mishandelingen en het aantal door burgers ondervonden bedreigingen (per 100
inwoners van 15 jaar en ouder) te wegen en bij elkaar op te tellen. Dit levert voor
ieder jaar het aantal door burgers ondervonden geweldsdelicten op. Daarnaast is in
figuur 2 ter vergelijking tevens de trend in geweldsdelicten op basis van de door de
politie geregistreerde misdrijven opgenomen. Zowel de door de politie geregistreerde misdrijven als de VM laten eenzelfde dalende trend zien.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 31

Figuur 2

2.3

Trends geweldsdelicten op basis van VM en de door de politie
geregistreerde misdrijven (2012=100)

Zedendelicten

In de VM worden zedendelicten zeer beperkt bevraagd. Er wordt enkel gevraagd of
de dader van een geweldsdelict hier wel of geen seksuele bedoelingen bij had. De
VM is als bron dan ook niet bruikbaar om de ontwikkeling van dit delicttype te beschrijven. Het enige alternatief is de door de politie geregistreerde misdrijven. Het
is aannemelijk dat dergelijke delicten redelijk zorgvuldig door de politie worden
geregistreerd als er aangifte van wordt gedaan. Dit in verband met de ernst van
zedendelicten an sich en de maatschappelijke impact van dergelijke delicten binnen
de samenleving. Daarnaast zijn er geen aanwijzingen om te veronderstellen dat de
registratie van dit delicttype de afgelopen jaren sterk is veranderd.
Concluderend is de enige bruikbare en beschikbare bron om de trends in zedendelicten te beschrijven de door de politie geregistreerde misdrijven.
In figuur 3 is de trend in zedendelicten weergegeven. Deze trend is totstandgekomen door het aantal zedendelicten per 100 inwoners uit de door de politie geregistreerde misdrijven te indexeren met 2012 als ijkjaar. Het aantal zedendelicten is
berekend door de delicten aanranding, verkrachting, schennis der eerbaarheid, ontucht met minderjarige, kinderporno, ontucht met misbruik van gezag en overige
zedendelicten7 bij elkaar op te tellen.

7

verige zedendelicten betreffen zedendelicten omschreven in de artikelen 243-245, 247-248 en 250 van het
Wetboek van Strafrecht.

32 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 3

2.4

Trend zedendelicten op basis van de door de politie geregistreerde misdrijven (2012=100)

Vermogensdelicten met een geweldscomponent

Het ligt in de lijn der verwachting dat er van vermogen met geweld in een groot
deel van de gevallen aangifte wordt gedaan. Enerzijds doordat de geweldcomponent
binnen dit delicttype doorgaans zorgt voor een grote impact op het slachtoffer en
anderzijds uit financieel oogpunt. Het is namelijk noodzaak om aangifte te doen
van een vorm van diefstal of inbraak, wil men een vergoeding van de verzekering
kunnen ontvangen.
Daarnaast is het aannemelijk dat de dader bij delicten als straatroof vaak een onbekende van het slachtoffer is. De kans angst te hebben voor de dader is kleiner
dan bij andere geweldsdelicten, waardoor de drempel om deze delicten bij de politie
te melden zal lager zijn dan wanneer de dader wel een bekende van het slachtoffer
is.
In de VM wordt naar geweldsdelicten gevraagd en of er bij dat geweldsdelict iets
gestolen is. Echter, er wordt niet expliciet gevraagd naar delicten als afpersing en
afdreiging. Er wordt wel naar zakkenrollerij met geweld gevraagd. In de VM ontbreken verder winkeldiefstallen waarbij geweld is gebruikt, omdat er naar slachtofferschap van personen wordt gevraagd.
Samenvattend ontbreekt een aantal delicten binnen vermogen met geweld geheel
of gedeeltelijk in de VM, terwijl hier wel gegevens van in de door de politie geregistreerde misdrijven terug te vinden zijn. De door de politie geregistreerde misdrijven
lijkt voor dit delicttype dan ook de meest betrouwbare bron, omdat de bron completer is dan de VM en hij voldoende volledig is voor gebruik in de NVI. Daarom wordt
de door de politie geregistreerde misdrijven gebruikt om de trend in vermogensdelicten met geweld te meten. Dit delicttype omvat de delicten diefstal met geweld,
inbraak met geweld, afpersing en afdreiging.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 33

De trendgrafiek voor vermogensdelicten met geweld op basis van de VM en de door
de politie geregistreerde misdrijven, is in figuur 4 weergegeven. Het is opvallend dat
de trend op basis van de VM erg grillig is. Dit is deels te wijten aan het feit dat de
trend enkel is gebaseerd op het aantal ondervonden delicten zakkenrollerij zonder
geweld. De stijging van vermogen met geweld tussen 2008 en 2009 is opvallend en
in beide bronnen waarneembaar. Deze stijging komt grotendeels voor rekening van
de toename van woning- en winkelovervallen in dit jaar met 21%. Een verklaring
voor deze plotselinge stijging is niet bekend (Rovers et al., 2010).
De trend op basis van de geregistreerde misdrijven is totstandgekomen door het
aantal afpersingen/afdreigingen en het aantal diefstallen en inbraken met geweld
per 100 inwoners voor ieder jaar gewogen bij elkaar op te tellen.
Figuur 4

2.5

Trends vermogen met geweld op basis van de VM en de door de
politie geregistreerde misdrijven

Diefstal (zonder geweld)

Om de ontwikkeling in diefstal te meten kan de door de politie geregistreerde misdrijven als bron dienen. Hierin staat een groot scala aan verschillende diefstaldelicten geregistreerd. Bovendien is deze registratie makkelijk te regionaliseren.
In de VM wordt zowel naar slachtofferschap van zwaardere, als van lichtere vermogensdelicten gevraagd. Waar burgers lichtere vermogensdelicten minder snel
onder de aandacht van de politie zullen brengen, zullen ze hier waarschijnlijk wel
melding van maken als er naar wordt gevraagd in een slachtofferenquête. Een
nadeel van het gebruik van de VM als bron is echter dat alleen personen bevraagd
worden. Gegevens over diefstal uit bedrijven ontbreken in de VM.
Wij vinden de door de politie geregistreerde misdrijven het meest geschikt als bron
om de ontwikkeling van diefstal (zonder geweld) te beschrijven omdat de registratie
makkelijk te regionaliseren is en completer is dan de VM.

34 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Onder diefstal zonder geweld vallen alle door de politie geregistreerde diefstallen
zonder geweld exclusief inbraak zonder geweld. Inbraak zonder geweld is buiten dit
delicttype gelaten, omdat we van mening zijn dat inbraak zonder geweld dermate
belangrijk is, dat dit delict een eigen delicttype moet vormen. In paragraaf 2.6
wordt deze keuze verder toegelicht.
De trend in diefstal is voor zowel de VM als de door de politie geregistreerde misdrijven in figuur 5 weergegeven. De trend volgens de door de politie geregistreerde
misdrijven is totstandgekomen door het aantal diefstaldelicten (per 100 inwoners)
te wegen en bij elkaar op te tellen en te indexeren. Het betreft hier alle diefstaldelicten zonder geweld, zoals gemeten in de door de politie geregistreerde misdrijven.
Figuur 5

2.6

Trends diefstal (zonder geweld) op basis van de VM en de door
de politie geregistreerde misdrijven

Inbraken (zonder geweld)

De trend in inbraken is onderscheiden van diefstal, omdat we vinden dat dit delict
maatschappelijk gezien belangrijk genoeg is om apart op in te kunnen zoomen. Het
feit dat een onbekende de woonruimte is binnengedrongen, is iets dat veel indruk
op slachtoffers maakt. Door deze trend apart weer te geven, kan er gemakkelijker
specifiek beleid op het tegengaan van inbraken worden ontwikkeld.
Het is aannemelijk dat bij inbraken het risico op het telescoping-effect groot is door
de grote impact die inbraken op slachtoffers hebben. Hierdoor is het mogelijk dat
slachtoffers het delict verkeerd in de tijd plaatsen, waardoor zij bijvoorbeeld denken
dat het delict korter geleden heeft plaatsgevonden dan daadwerkelijk het geval is.
Delicten komen zo onjuist in de VM terecht terwijl ze in de door de politie geregistreerde misdrijven wel op een correcte manier zijn terug te vinden. Bovendien is er
binnen de VM geen differentiatie tussen inbraken met en zonder geweld. Een vergelijking van de trends van beide bronnen is dus niet mogelijk.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 35

Er is om bovenstaande redenen voor gekozen de trend van inbraken te meten op
basis van de door de politie geregistreerde misdrijven. Deze trend is in figuur 6
weergegeven en totstandgekomen door het aantal delicten inbraak in woning en
inbraak in schuur/garage (per 100 inwoners) uit de door de politie geregistreerde
misdrijven te wegen en bij elkaar op te tellen. De index is gebaseerd op deze
geaggregeerde cijfers.
Figuur 6

2.7

Trends inbraken (zonder geweld) op basis van de door de politie
geregistreerde misdrijven (2012=100)

Vernielingen en delicten tegen de openbare orde

In de VM wordt expliciet naar slachtofferschap van vernieling gevraagd. Dit lijkt
daarom op het eerste gezicht een goed bruikbare bron om de ontwikkeling van
vernielingsdelicten weer te geven. Echter, dit delicttype omvat ook vernielingen in
de openbare ruimte (bijvoorbeeld het vernielen van bushokjes). Voor deze slachtofferloze delicten zijn geen cijfers terug te vinden in de VM. Dit is een belangrijke
beperking van het gebruik van de VM voor dit delicttype. Tevens ontbreken gegevens over delicten tegen de openbare orde in de VM. Deze gegevens zijn, net als
vernielingen, wel terug te vinden in de door de politie geregistreerde misdrijven.
Op basis van meldingen en eigen waarneming door de politie zijn vernielingen in
de openbare ruimte geregistreerd. Een nadeel van deze cijfers is dat het erg afhankelijk is van de waarneming van en de meldingen aan de politie hoe hoog deze
cijfers zijn. Daarnaast gaan gemeenten verschillend om met vernielingen in de
openbare ruimte. Zo hebben sommige gemeenten het beleid om van alle vernielingen aangifte bij de politie te doen, terwijl andere gemeenten een eigen registratie
bijhouden omdat ze vinden dat het te veel tijd kost om steeds opnieuw aangifte te
doen.
Beide bronnen kennen dus hun eigen beperkingen. Daarnaast ontbreekt onderzoek
waaruit blijkt dat de ene bron betrouwbaarder is voor het meten van de trend dan
de andere. De bronkeuze hangt daarom vooral af van hoe volledig bepaalde delicten

36 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

binnen dit delicttype worden gemeten. Aangezien het meest complete beeld van
vernielingen in de door de politie geregistreerde misdrijven is terug te vinden en dit
tevens de enige bron van delicten tegen de openbare orde is, wordt voor dit delicttype de door de politie geregistreerde misdrijven gebruikt.
De categorie vernieling en delicten tegen de openbare orde bestaat uit alle soorten
vernielingen en beschadigingen, delicten tegen de openbare orde, delicten tegen het
openbaar gezag en brandstichting. Uit figuur 7 is af te leiden dat de VM en de door
de politie geregistreerde misdrijven grotendeels dezelfde trend volgen met het verschil dat de trend in de VM minder sterk daalt.
De trend in vernielingen en delicten tegen de openbare orde volgens de door de
politie geregistreerde misdrijven is totstandgekomen door het wegen en optellen
van het aantal delicten (per 100 inwoners) vernieling en beschadiging, openbare
orde misdrijf, brandstichting en openbaar gezag misdrijf. Op deze opgetelde cijfers
is vervolgens geïndexeerd.
Figuur 7

2.8

Trends vernieling en delicten tegen de openbare orde op basis
van de VM en de door de politie geregistreerde misdrijven
(2012=100)

Verkeersmisdrijven

In de VM wordt niet naar slachtofferschap van verkeersmisdrijven gevraagd, aangezien er relatief veel slachtofferloze verkeersmisdrijven zijn. De meest bruikbare
bron lijkt derhalve de door de politie geregistreerde misdrijven, waar de verkeersmisdrijven wel in zijn opgenomen. Dit betreft voornamelijk door de politie zelf
waargenomen misdrijven als rijden onder invloed, joyriding en rijden tijdens een
rijontzegging, maar ook een misdrijf als doorrijden na een ongeval. Het gebruik van
de door de politie geregistreerde misdrijven levert echter een aantal problemen op.
De registratie is meer dan bij andere delicttypen afhankelijk van lopende politieacties. Een delict als rijden onder invloed zal in een bepaald jaar vaker worden

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 37

geregistreerd als de politie in dat jaar meer gerichte alcoholcontroles heeft gedaan
ten opzichte van andere jaren. Het hangt er maar net vanaf waar de politie de
meeste aandacht aan geeft en waar de politie al dan niet toevallig achter komt.
Bovendien is het mogelijk dat de verschillende regionale eenheden verschillende
prioriteiten stellen, waardoor de ene regionale eenheid meer verkeersmisdrijven zal
registeren dan de andere. Hier is niet voor te corrigeren omdat er geen gegevens
van politieacties en politiecontroles beschikbaar zijn.
Voor het delict doorrijden na een ongeval lijkt deze registratie wel voldoende betrouwbaar, omdat dit geen slachtofferloos delict is en verwacht kan worden dat het
slachtoffer hier door de bank genomen wel aangifte van doet.
Er kleven dus zowel aan de VM, als aan de door de politie geregistreerde misdrijven
belangrijke beperkingen om de trend in verkeersmisdrijven betrouwbaar weer te
geven.
Zoals in hoofdstuk één al werd vermeld, doet WVL, in opdracht van het Directoraatgeneraal Bereikbaarheid van het ministerie van Infrastructuur en Milieu, sinds 1999
onderzoek naar rijden onder invloed van alcohol. Voor dit onderzoek wordt een
landelijke, aselecte steekproef uitgevoerd van minimaal 20.000 staandehoudingen
van automobilisten die op vrijdag- en zaterdagnacht tussen 22.00 en 4.00 aan het
verkeer deelnemen en waarbij een ademtest wordt afgenomen (WVL, 2014). Deze
bron gebruiken we om de ontwikkeling van rijden onder invloed weer te geven.
Daarnaast onderscheiden we het delict doorrijden na een ongeval binnen de
verkeersmisdrijven. Hiervoor worden de door de politie geregistreerde misdrijven
gebruikt. De ontwikkeling van rijden onder invloed en doorrijden na een ongeval
vormen twee indices voor verkeersdelicten.
Samenvattend wordt de trend in verkeersmisdrijven gerepresenteerd door de twee
meest voorkomende verkeersmisdrijven: doorrijden na een ongeval en rijden onder
invloed. Deze twee delicten omvatten samen 97% van alle door de politie geregistreerde verkeersmisdrijven en 12% van alle door de politie geregistreerde misdrijven.8 In figuur 8 en 9 zijn de trends voor beide verkeersdelicten weergegeven. De
trend voor rijden onder invloed is totstandgekomen door per jaar het percentage
overtreders uit het onderzoek van WVL te halen en hierop te indexeren. De trend
voor het verlaten van de plaats van het ongeval is geconstrueerd door dit aantal
delicten per 100 inwoners uit de door de politie geregistreerde misdrijven te halen
en hierop te indexeren.
Het is helaas niet mogelijk gebleken om de twee verkeersmisdrijven, die allebei op
een andere bron zijn gebaseerd, samen te voegen en uit te drukken in één indexcijfer. Om een koppeling tussen beide delicten mogelijk te maken, is de relatieve
omvang van het delict nodig. Deze omvang is in deze gevallen niet te bepalen
omdat de delicten niet in zowel de door de politie geregistreerde misdrijven als de
VM terug te vinden zijn. De index in verkeersmisdrijven bestaat daarom uit de in
figuur 8 en 9 weergegeven aparte trends.

8

Op basis van het aantal door de politie geregistreerde misdrijven in 2012.

38 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 8

Trend doorrijden na een ongeval op basis van de door de politie
geregistreerde misdrijven (2012=100)

Figuur 9

Trend rijden onder invloed op basis van onderzoek van WVL
(2012=100)

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 39

2.9

Fraude en bedrog

Zoals we in het voorafgaande hebben gezien, zijn voor bepaalde vormen van criminaliteit de door de politie geregistreerde misdrijven de best bruikbare bron, terwijl
voor andere vormen van criminaliteit slachtofferenquêtes wellicht meer geschikt zijn
voor het in beeld brengen van de ontwikkeling. Voor het meten van de ontwikkeling
van fraude en bedrog zijn beide bronnen minder geschikt. Bij deze delicten weten
mensen of instanties in veel gevallen niet of zij slachtoffer zijn geworden. Ook is het
in sommige gevallen lastig om in te schatten of bepaalde ervaringen legitiem of juist
frauduleus zijn geweest. Slachtoffers zien spam bijvoorbeeld niet als een poging tot
bedrog maar simpelweg als een irritatie (Australian Bureau of Statistics, 2012).
Ook de geregistreerde misdrijven lijken niet geschikt om trends in fraude en bedrog
in kaart te brengen. Hierbij gelden dezelfde beperkingen als bij de verkeersmisdrijven is vermeld. Het valt namelijk te betwijfelen hoe betrouwbaar en valide de cijfers
zijn, aangezien het om delicten gaat die doorgaans door de politie zelf moeten worden waargenomen. Deze waarnemingen zijn grotendeels afhankelijk van de prioriteit die aan de opsporing van dit delicttype wordt gegeven. Bij verkeersdelicten is de
bovengenoemde problematiek opgelost door alternatieve bronnen te gebruiken. De
vraag is of dit ook mogelijk is voor fraude en bedrog.
In 2007 is de fraudemonitor door onderzoekers van de Universiteit Utrecht ontwikkeld om onder andere een beter inzicht te krijgen in de toe- of afname van verschillende fraudevormen in Nederland. De fraudemonitor geeft een overzicht van de
omvang van verticale fraude op basis van beschikbare gegevens uit wetenschappelijk onderzoek en administraties van handhavingsorganisaties. Fraude met sociale
zekerheidsuitkeringen, verzekeringsfraude en belastingfraude zijn in de monitor
opgenomen (Lensvelt-Mulders, van Gils en van der Heijden, 2007).
Het bepalen van de omvang van fraude is volgens de onderzoekers een probleem
vanwege de opsporingsprioriteiten bij fraudedelicten. De onderzoekers komen tot
de conclusie dat er schattingstechnieken gebruikt moeten worden om de omvang
enigszins in kaart te kunnen brengen. Op basis van literatuurstudie concluderen
de onderzoekers dat een randomized response techniek de beste manier is om de
omvang van fraude aan de hand van enquêtes te schatten.9
De genoemde schattingsmethoden zijn wellicht bruikbaar om specifieke vormen van
fraude voor heel Nederland te schatten, maar zijn niet direct bruikbaar voor de NVI,
omdat er nog geen structurele (jaarlijkse) onderzoeken bestaan die deze cijfers naar
boven brengen en omdat regionalisering van deze methoden problematisch is.
Naast bovenstaande schattingsmethoden wordt in de fraudemonitor de vangsthervangst methode aangestipt die schattingen op basis van bestaande administraties mogelijk maakt. Deze methode is echter nog onvoldoende uitgeprobeerd in de
context van criminaliteit en wordt daarom in de fraudemonitor beschreven als
veelbelovend voor de toekomst10.
Concluderend zijn er wat betreft fraude en bedrog geen bronnen beschikbaar waarmee dit delicttype op een voldoende betrouwbare en valide manier is te meten. Om
toch een beeld van de ontwikkeling van fraude te kunnen geven, is de trend in
fraudedelicten volgens de door de politie geregistreerde misdrijven weergegeven in

9

Zie voor een beschrijving van deze techniek Lensvelt-Mulders, Van Gils en Van der Heijden (2007) en LensveltMulders, Hox, Van der Heijden en Maas (2005).

10

Zie voor een beschrijving van deze methode bijvoorbeeld Cruyff en Van der Heijden (2003). Deze methode lijkt
in eerste instantie bruikbaar voor de NVI doordat gebruik wordt gemaakt van bestaande administraties. De
assumpties van de vangst-hervangst methode worden bij gebruik in dit onderzoek naar criminaliteit echter bijna
altijd geschonden.

40 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

figuur 10. De trend is gebaseerd op bedrog, valsheidsmisdrijven, heling, bankbreuk
en witwassen.
Figuur 10 Trend in fraude en bedrog op basis van de door de politie
geregistreerde misdrijven (2012=100)

2.10

Drugsmisdrijven

De politie registreert onder andere hoeveelheden in beslag genomen drugs. Deze
registratie is echter onvoldoende bruikbaar om de trend in drugsdelicten weer te
geven. De registratie zelf heeft verschillende validiteitsproblemen en trendbreuken
waardoor een vergelijking met voorgaande jaren niet te geven is. Daarnaast betekent een toe- of afname van inbeslagname van drugs natuurlijk niet zomaar
eenzelfde toe- of afname in de prevalentie van drugsdelicten. Het is bijvoorbeeld
mogelijk dat prioritering van de politie is veranderd of dat er in een jaar één grote
vangst is gedaan in plaats van meerdere kleine. Cijfers uit politieregistraties zijn
dus ongeschikt om de trend in drugsmisdrijven mee weer te geven. Daarnaast zijn
cijfers uit de VM niet beschikbaar omdat drugsmisdrijven veelal slachtofferloze
delicten zijn.
De nationale drugsmonitor (NDM), ontwikkeld door het Trimbos instituut en het
WODC, geeft een uitgebreid overzicht van de beschikbare bronnen die de ontwikkelingen in de handel, productie en bezit van illegale drugs meten (Trimbos-instituut,
2012). De voornaamste beschikbare bronnen blijken echter registraties van de politie te zijn. Daarnaast worden registraties van het OM gebruikt en worden er cijfers
van het Expertisecentrum Synthetische Drugs en Precursoren (ESDP) gerapporteerd
(ESDP, 2011).
Het ESDP rapporteert eveneens over inbeslagnames, maar dan van synthetische
drugs. Het is echter de vraag hoe volledig deze cijfers zijn aangezien er geen meldingsplicht aan het Expertisecentrum is (ESDP, 2011). Daarnaast is de inbeslagname van enkel synthetische drugs onvoldoende om de prevalentie van drugsdelicten op te baseren.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 41

In wetenschappelijk onderzoek naar de omvang van drugsdelicten in Nederland
wordt gebruikgemaakt van (een van) de hierboven beschreven bronnen. Onderzoek
waar een alternatief wordt geboden op de bovengenoemde bestaande registraties
bestaat voor zover bekend niet.
De belangrijkste beperking blijft bij alle bronnen gehandhaafd: de registraties geven
maar een beperkt inzicht in de trend van drugsdelicten. Alle beschreven bronnen
worden beïnvloed door politieprioriteiten en zijn zodoende niet geschikt om de trend
in drugsmisdrijven goed weer te geven.
Concluderend zijn er voor drugsmisdrijven geen bronnen beschikbaar die dit delicttype op een voldoende betrouwbare en valide manier kunnen meten. Om een beeld
van de ontwikkeling van drugsmisdrijven te kunnen geven, is de trend in drugsmisdrijven volgens de door de politie geregistreerde misdrijven in figuur 11 weergegeven.
Figuur 11 Trend in drugsmisdrijven op basis van de door de politie geregistreerde misdrijven (2012=100)

2.11

Wapenmisdrijven

Als we het hebben over wapendelicten, wordt voornamelijk het illegaal in bezit hebben van een wapen bedoeld. Dit wordt tot de slachtofferloze delicten gerekend.
Daarom zijn dezelfde beperkingen met betrekking tot politiecijfers en slachtofferenquêtes van toepassing als eerder in dit hoofdstuk beschreven. Kortgezegd kunnen deze bronnen niet worden gebruikt om de trend in wapendelicten te meten. De
politieregistratie wordt erg beïnvloed door politieprioriteiten. Slachtofferenquêtes
voldoen niet omdat maar weinig burgers slachtoffer worden van wapendelicten.
Door Van der Heijden en Van Gils (2000) en Van der Heijden, Smit en Van Gils
(1993) is een overzicht gemaakt van methoden om de prevalentie van vuurwapens
en daarmee wapendelicten te schatten. Een op het oog simpele manier om het
aantal vuurwapens te schatten is het totale aantal geproduceerde vuurwapens op te
tellen bij het saldo van de handel in vuurwapens met andere landen. Het is echter

42 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

aannemelijk dat het merendeel van het vuurwapenbezit op illegale basis is. Volgens
deze eenvoudige methode worden alleen legale wapens geschat.
Een tweede schattingsmethode die Van der Heijden en Van Gils (2000)
onderscheiden is het gebruik van slachtofferenquêtes, zoals de Internationale
Slachtofferenquête, om het aantal huishoudens met een vuurwapen te schatten. In
deze enquête wordt gevraagd of iemand in het bezit is van een vuurwapen. Het is
echter maar de vraag of respondenten deze vraag eerlijk beantwoorden. Bovendien is het hebben van een wapen in Nederland vermoedelijk een relatief weinig
voorkomend verschijnsel, waardoor het maar de vraag is of deze selecte groep
wapenbezitters in voldoende mate wordt bevraagd in een steekproef van beperkte
grootte.
Een derde schattingsmethode uit Van der Heijden en Van Gils (2000) is het schatten op basis van inbeslaggenomen vuurwapens. Van gestolen wapens zijn meestal
wapennummers bekend. Als er wapens in beslag worden genomen, kunnen die aan
de hand van het wapennummer worden herkend. Door naar de verhouding tussen
het aantal bekende en onbekende wapens te kijken, kan er iets worden gezegd
over het totale aantal onbekende wapens. Deze schatting op basis van de vangsthervangst methode moet echter aan een aantal voorwaarden voldoen. Zo moet het
aantal wapens tijdens het onderzoek stabiel blijven en moeten de gestolen wapens
een aselecte steekproef van de verschillende soorten wapens vormen. Omdat het
aannemelijk is dat dergelijke assumpties worden geschonden, vormt een schatting
op basis van deze methodiek hoogstens een ondergrens van het aantal vuurwapens
(Van der Heijden & Van Gils, 2000).
De schattingsmethoden zoals hierboven beschreven, zijn niet direct te gebruiken
voor de NVI. Net als bij de schattingsmethoden voor fraude en bedrog geldt hier
dat er geen structurele jaarlijkse rapportages van deze schattingen zijn en dat er
in de NVI trends worden weergegeven. De betrouwbaarheidsintervallen van de
beschreven methoden zijn te groot om iets over de verandering in trends te kunnen zeggen en verschillende assumpties van de vangst-hervangst methode worden
geschonden.
Concluderend zijn er geen voldoende valide en betrouwbare bronnen beschikbaar
om de trend in wapenmisdrijven mee te meten. Net als bij fraude en drugsmisdrijven, is voor wapenmisdrijven de trend op basis van de door de politie geregistreerde misdrijven weergegeven.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 43

Figuur 12 Trend in wapenmisdrijven op basis van de door de politie
geregistreerde misdrijven (2012=100)

Uit de voorgaande paragrafen blijkt dat er voor fraude en bedrog, drugs- en wapenmisdrijven geen alternatieve bronnen beschikbaar zijn die bruikbaar zijn voor de
NVI. Deze delicttypen worden daarom niet in de criminaliteitsindex opgenomen.
Fraude, bedrog, drugs- en wapenmisdrijven vormen 6% van het totaal door de
politie geregistreerde misdrijven in 2012. Omdat deze delicttypen wel een belangrijk
aandeel binnen criminaliteit vormen, worden de beschikbare (maar niet voldoende
betrouwbare) cijfers uit de door de politie geregistreerde misdrijven wel naast de
index vermeld. Dit om zodoende toch een indicatie te krijgen van de trends in deze
delicttypen. Daarnaast is er een methode ontwikkeld waarbij aan de hand van voorspellingsmodellen op basis van het HKS modelschattingen worden gemaakt van de
ontwikkeling van deze delicttypen in de periode 2005-2010. Deze methodiek is echter experimenteel en (nog) niet breed wetenschappelijk geaccepteerd als voldoende
valide en betrouwbaar. Daarom is deze methodiek verder buiten de rapportage
gehouden, maar wel terug te vinden in bijlage 2 van dit rapport.

2.12

Weging criminaliteitsindices

In deze paragraaf wordt uiteengezet hoe de criminaliteitsindices worden gewogen
om de verschillende delicttypen, die op verschillende bronnen zijn gebaseerd,
samen te kunnen voegen. Allereerst wordt er gewogen naar de relatieve omvang
van de delicttypen. Deze weging is noodzakelijk omdat de delicttypen die op verschillende bronnen zijn gebaseerd, niet zomaar kunnen worden opgeteld. De tweede weging is de weging naar ernst van het delict. Deze weging is nodig omdat niet
ieder delicttype even ernstig wordt bevonden en niet dus even zwaar mee mag
tellen in de samengestelde index.

44 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

2.12.1 Weging naar omvang
Omdat het streven is om de verschillende criminaliteitsindices samen te voegen en
uit te drukken in een enkele index voor criminaliteit, is onderzocht in hoeverre dit
mogelijk is. Er is daarom een methode toegepast om de relatieve omvang in aantallen misdrijven van de verschillende delicttypen in een bepaald peiljaar te bepalen.
Met de relatieve omvang wordt bedoeld hoe vaak delicten ten opzichte van elkaar
voorkomen. In bijlage 4 is een uitgebreide rapportage opgenomen waarin deze
methode staat beschreven. Hieronder worden de werkwijze en resultaten beknopt
beschreven.
Uitgangspunt bij de methode is dat de slachtofferenquêtes die we hier gebruiken
een juist beeld geven van de omvang van de verschillende delicttypen. Dat is het
geval als sprake is van een steekproef uit de gehele populatie, de responsbereidheid
niet selectief is, de vragen juist gesteld zijn en de respondenten naar waarheid antwoorden. Dan kan voor de verschillende vormen van criminaliteit na herweging een
correcte schatting van de omvang gegeven worden.
In de praktijk wordt niet voldaan aan deze voorwaarden van ontbreken van selectiviteit en correcte antwoorden. Een paar voorbeelden: het slachtoffer herkent een
gebeurtenis niet als een delict of als het verkeerde delict, de respondent van de VM
geeft – bewust of onbewust – incorrecte antwoorden, slachtoffers zijn eerder (of
juist niet) geneigd mee te doen aan een slachtofferenquête etc. Indien de mate
waarin dit gebeurt onafhankelijk zou zijn van het delicttype zou nog steeds de relatieve omvang tussen delicttypen direct bepaald kunnen worden. In dit deelonderzoek wordt nagegaan of, en in welke mate, deze afhankelijkheden van het delicttype
gevonden kunnen worden bij de selectiviteit en de correctheid van de slachtofferenquête.
Door gegevens van de VM en de door de politie in BVH geregistreerde misdrijven
aan elkaar te koppelen, worden drie effecten onderzocht die de oorzaak kunnen zijn
van een onder- of overschatting door de VM van het daadwerkelijk aantal gepleegde
delicten. Het blijkt dat het niet goed mogelijk is om deze onder- of overschatting in
absolute zin te bepalen, dus inzicht in het zogenoemde dark number is niet te verkrijgen. Wel, en dat is ook voldoende voor deze synthese, kan onderzocht worden in
hoeverre de totale onder- of overschatting van het ene delicttype meer of minder is
dan van een ander delicttype.
Deze analyse zal echter niet compleet zijn. Er zijn verschillende mechanismen die
zorgen voor onder- of overschatting. Van een aantal kunnen we het effect berekenen (zie de drie effecten hierna genoemd), maar van een aantal kunnen we dat niet
en moeten we noodzakelijkerwijs de aanname maken dat die effecten delictonafhankelijk zijn. Zo worden bijvoorbeeld de analyses alleen uitgevoerd op de delicten
waarvan aangifte is gedaan. Responsgedrag en validiteit waarmee de respondent
de vragen beantwoordt kan voor delicten waar geen aangifte van gedaan is anders
zijn, en dit zal ook weer afhankelijk zijn van het delicttype. Dit kan niet achterhaald
worden. Bij deze analyses wordt aangenomen dat er geen verschil is.
Omdat we zowel de VM als de politieregistratie nodig hebben, kunnen we dit alleen
doen voor delicttypen die zowel in de VM als in de politieregistratie terug te vinden
zijn. Delicttypen die niet in de VM worden bevraagd, kunnen dus niet samengevoegd
worden met de politieregistratie. De synthese is daarom gebaseerd op de zes
delicttypen: geweldsdelicten, zedendelicten, vermogen met geweld, vernielingen en
delicten tegen de openbare orde, diefstal zonder geweld en inbraken zonder geweld.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 45

De drie effecten die bekeken worden zijn:
1 Het responsgedrag van slachtoffers en niet-slachtoffers. Door de gehele steekproef van de VM te koppelen aan de politieregistratie – waar in ieder geval een
deel van de slachtoffers gevonden wordt – kan hier inzicht in verkregen worden.
Zijn slachtoffers van het ene delicttype meer of juist minder bereid mee te doen
aan de VM dan slachtoffers van een ander delicttype?
2 De mate waarin slachtoffers uit de politieregistratie die ook respondent waren in
de VM daadwerkelijk in de VM hebben aangegeven slachtoffer te zijn geweest van
het betreffende delict in de juiste periode. En vooral: in hoeverre verschilt dat per
delicttype?
3 De mate waarin respondenten uit de VM die daar gemeld hebben slachtoffer te
zijn geweest en dat ook aangegeven te hebben bij de politie daadwerkelijk in de
politieregistratie gevonden worden met het betreffende delict in de juiste periode.
En vooral: in hoeverre verschilt dat per delicttype?
Deze drie effecten resulteren in correctiefactoren per delicttype. Uit praktische
overwegingen zijn deze correctiefactoren berekend ten opzichte van het delicttype
‘diefstal zonder geweld’. Zo impliceert bijvoorbeeld een correctiefactor van 0,9 voor
het delicttype ‘inbraken zonder geweld’ dat het aantal in de VM gevonden inbraken
zonder geweld met 0,9 vermenigvuldigd moeten worden om dezelfde onder- of
overschatting te krijgen als het aantal in de VM gevonden diefstallen zonder geweld.
Tabel 1: Correcties ten opzichte van diefstal zonder geweld
Totale correctie
Delicttype

Effect 1

Effect 2

Effect 3

tov diefstal

Geweldsdelicten

1,31

0,87

0,72

0,82

Zedendelicten

1,13(ns)

1,74(ns)

0,21(ns)

0,41(ns)

Vermogen met geweld

1,00

0,99(ns)

0,64(ns)

0,64(ns)

Diefstal (zonder geweld)

1,00

1,00

1,00

1,00

Inbraken (zonder geweld)

0,90

0,67

1,09

0,66

Vernielingen en openbare orde

0,93

0,88

0,83

0,68

In tabel 1 is een overzicht gegeven van de correctiefactoren waarmee ieder delicttype in de VM moet worden vermenigvuldigd om tot de relatieve omvang te komen.
Er zijn voor ieder delicttype drie correctiefactoren berekend, voor elk bovengenoemd effect een.
In de rechterkolom van tabel 1 is de totale correctie weergegeven waar het delicttype mee moet worden vermenigvuldigd. Deze correctie komt tot stand door de drie
factoren met elkaar te vermenigvuldigen. De correctiefactoren voor zedendelicten
en vermogensdelicten zijn eveneens in de tabel opgenomen. Het aantal slachtoffers
bleek echter te klein om tot significantie te leiden.
2.12.2 Weging naar ernst
De verschillende delicttypen bestaan in de meeste gevallen uit meerdere delicten.
Deze delicten komen uiteraard niet allemaal even vaak voor en verschillen ook in
ernst. Er wordt dan ook een weging toegepast op de verschillende delicten die in de
indices zijn meegenomen. Er wordt niet alleen gewogen naar hoe vaak delicten
voorkomen maar ook naar hoe ernstig delicten zijn.
De gewichten worden bepaald aan de hand van gegevens uit de celdagequivalententabel. Deze tabel is tot stand gekomen op basis van het registratiesysteem van
het OM. Bij het OM wordt per wetsartikel bijgehouden welke straffen er zijn opgelegd. Dit kunnen transactiebedragen, geldboetes, taakstraffen maar ook celstraffen

46 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

zijn. Om de celdagequivalenten per straf te berekenen, worden de verschillende
soorten straffen omgerekend naar dagen celstraf. Per delict wordt vervolgens de
gemiddelde straf in celdagen berekend; de celdagequivalenten (Wiebrens, Mak &
Slotboom, 2005).
De bijbehorende delicten en overeenkomstige wetsartikelen worden per delicttype
geclusterd en gewogen met de waarden uit de celdagequivalententabel. De gewichten worden berekend door voor de betreffende delicttypen te kijken naar de onderlinge verhouding in het gemiddelde aantal celdagen. Dit gewicht wordt vervolgens
vermenigvuldigd met het betreffende delicttype.
Een beperking van het gebruik van de celdagequivalententabel is dat de tabel voor
het laatst in 2006 is vernieuwd. Om het probleem dat de tabel niet jaarlijks wordt
bijgewerkt te ondervangen, wordt de tabel zo veel mogelijk toegepast vanaf het
midden van de onderzochte periode. De meest actuele celdagequivalententabel gaat
over de periode 2002-2006. Deze versie van de tabel wordt dan vanaf 2004 (het
midden van de periode) gebruikt om gewichten aan de delicten toe te kennen.
Mocht er in de toekomst een nieuwe versie van de tabel uitkomen, dan worden
nieuwe gewichten op basis van de vernieuwde tabel berekend. In bijlage 5 is een
overzicht van de gewichten per delicttype op basis van de celdagequivalententabel
weergegeven. De gewichten voor de zes samengevoegde delicttypen zijn in tabel 2
weergegeven. Voor de leesbaarheid zijn alle gewichten hieronder met 100
vermenigvuldigd.
Tabel 2

Gewichten per delicttype

Delicttype

Gewicht x 100

Vermogen met geweld

45,37

Zeden

39,78

Diefstal zonder geweld

6,20

Inbraken zonder geweld

6,20

Vernieling en o.o.

5,50

Geweld

5,37

In figuur 13 is schematisch weergegeven hoe we van de losse delicten tot indexcijfers komen. Deze weergave geldt voor de delicttypen die op basis van de wegingen
samengevoegd kunnen worden tot één index. Er worden cijfers van de betreffende
delicttypen uit de VM en de door de politie geregistreerde misdrijven gehaald. De
aantallen delicten uit de door de politie geregistreerde misdrijven worden, aan de
hand van de bevolkingsomvang in het betreffende jaar, omgerekend naar aantallen
delicten per 100 inwoners. Voor de aantallen delicten uit de VM geldt dat de vertaalslag naar delicten per 100 inwoners al in de VM zelf is gemaakt. Vervolgens
worden de delicten per 100 inwoners vermenigvuldigd met de corresponderende
weegfactoren voor relatieve omvang en ernst.
De gewogen delicten van de verschillende delicttypen worden bij elkaar opgeteld,
waardoor voor ieder jaar het totale aantal delicten per 100 inwoners bekend is. Het
totale aantal delicten in het jaar 2012 wordt als ijkjaar genomen en gebruikt om de
overige jaren mee te indexeren. Zo ontstaat voor ieder jaar een indexcijfer waarbij
het jaar 2012 het cijfer 100 heeft.
Bij vermogensdelicten met geweld wordt dit bijvoorbeeld:
((het aantal diefstallen/inbraken met geweld per 100 inwoners) * (gewichten celdagequivalent) * (gewichten relatieve omvang)) + ((het aantal afpersingen/afdreigingen per 100 inwoners) * (gewichten celdagequivalent) * (gewichten relatieve

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 47

omvang)) = aantal delicten jaar x. Aantal delicten jaar x / aantal delicten basisjaar * 100 = indexcijfer jaar x.
Figuur 13 Schematische weergave werkwijze voor samenvoegen van
delicttypen

2.13

De criminaliteitsindex

Om één criminaliteitsindex te maken, kunnen zes delicttypen gebruikt worden; vernielingen en delicten tegen de openbare orde, inbraken zonder geweld, geweldsdelicten, zedendelicten, vermogen met geweld en diefstal zonder geweld.
De overige vijf delicttypen (moord en doodslag, verkeersmisdrijven, fraude en bedrog, wapenmisdrijven en drugsmisdrijven) kunnen alleen afzonderlijk gepresenteerd worden, waarbij fraude en bedrog, wapenmisdrijven en drugsmisdrijven gebaseerd worden op een bron die wij niet voldoende betrouwbaar en valide vinden.
Voor elk van de delicttypen is onderzocht wat de beste bron is. Vervolgens is er
voor ieder delicttype een index opgesteld om de ontwikkeling weer te geven. Iedere
index heeft als ijkjaar 2012. Dit betekent dat zowel de totaalindex als alle deelindices in 2012 op 100 worden gesteld. Voor de indices waar het mogelijk is om gegevens van eerdere jaren weer te geven, zijn de trends vanaf deze jaren beschikbaar
maar wel gerelateerd aan 2012. In tabel 3 is een overzicht van de delicttypen en
bijbehorende bronnen terug te vinden. Waar mogelijk is de BVH codering tussen
haakjes bij de delicten vermeld. In figuur 15 zijn de niet samen te voegen criminaliteitsindices in een overzicht weergegeven.
Om de zes indices van de verschillende delicttypen samen te nemen tot één indexcijfer, vindt binnen iedere index een weging naar ernst plaats. De weegfactoren voor
de verschillende indices zijn gebaseerd op de celdagequivalententabel van het OM
(zie paragraaf 2.12). Door deze weging worden ernstiger delicten zwaarder meegeteld. Naast deze weging, vindt er ook een weging naar relatief voorkomen van
delicten plaats.
Het is uiteraard onbekend welk percentage van de daadwerkelijk gepleegde criminaliteit in de samengevoegde trend wordt meegenomen. Wel kan aan de hand van
de door de politie geregistreerde misdrijven worden bekeken welk percentage geregistreerde delicten in de samengevoegde trend is opgenomen. De samengevoegde
trend beslaat 80% van de totale door de politie geregistreerde misdrijven.11
Door middel van de hiervoor beschreven methodiek, zijn zes delicttypen samen te
voegen. In figuur 14 is de trend op basis van de zes samengevoegde delicttypen
weergegeven. In figuur 15 worden de ontwikkelingen van de delicttypen die niet in
de totale criminaliteitsindex geïntegreerd konden worden getoond.12

11

Op basis van het aantal door de politie geregistreerde misdrijven in 2012.

12

Ten tijde van deze rapportage is de codering van de doodsoorzakenstatistiek veranderd, waardoor er voor 2013
nog geen onderliggende cijfers van moord en doodslag beschikbaar zijn.

48 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 14 Trend op basis van de zes samengevoegde delicttypen: geweldsdelicten, zedendelicten, inbraken zonder geweld, diefstal zonder
geweld, vermogen met geweld en vernielingen en delicten tegen
de openbare orde (2012=100)

Figuur 15 Overzicht doorrijden na ongeval, rijden onder invloed en moord
en doodslag (2012=100)

De delicttypen fraude en bedrog, wapen- en drugsdelicten worden apart vermeld
naast de criminaliteitsindex. Een overzicht van de cijfers voor deze delicttypen is in

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 49

figuur 16 weergegeven. Voor deze delicten blijken de bestaande bronnen niet voldoende om de ontwikkeling mee te meten. Om dit te ondervangen is er in eerste
instantie een voorspellingsmodel gemaakt waarbij op basis van achtergrondkenmerken van de verdachtenpopulatie een modelschatting van de trend van deze delicttypen wordt gemaakt. Deze modelschattingen zijn echter nog niet voldoende betrouwbaar en valide om de ontwikkelingen mee weer te geven. Er is daarom voor
gekozen deze delicttypen op basis van de door de politie geregistreerde misdrijven
los van de criminaliteitsindex te vermelden. Hiermee wordt wel een indicatie van de
betreffende delicttypen gegeven, maar werken deze cijfers niet door in de criminaliteitsindex. Een beschrijving van de methode achter de modelschattingen is terug te
vinden in bijlage 2 van dit rapport.
Figuur 16 Indices fraude en bedrog, wapenmisdrijven en drugsmisdrijven
(2012=100)

Omdat het de bedoeling is dat de veiligheidsindices later worden vertaald naar
regionaal niveau, is het ook van belang om aan te geven in hoeverre dat per index
mogelijk is. Voor de delicttypen die gebaseerd zijn op de door de politie geregistreerde misdrijven geldt dat zij goed kunnen worden geregionaliseerd, aangezien
de registratie te herleiden is naar gemeenteniveau. Voor de delicttypen die op de
VM zijn gebaseerd geldt dat zij vanaf 2012 voor gemeenten met meer dan 70.000
inwoners wel kunnen worden geregionaliseerd. Voor de kleinere gemeenten hangt
dit af van het feit of de gemeente in kwestie deelneemt aan de VM.
Het delicttype moord en doodslag, dat op de doodsoorzakenstatistiek wordt gebaseerd, is te regionaliseren naar gemeenteniveau aangezien gegevens per gemeente
worden verzameld. Het is echter de vraag of regionalisering zinvol is voor delicttypen die relatief weinig voorkomen en waarbij dus veel gemeenten zijn waar het
delicttype niet voorkomt. Het WVL-onderzoek naar rijden onder invloed is enkel te
regionaliseren naar provinciaal niveau of het oude politieregioniveau.

50 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 3

Overzicht delicttypen
Hoe ver terug te

Delicttype

Delicten

Gebruikte bron

kijken

Regionaal niveau

Moord en doodslag

- Misdrijven tegen het

Doodsoorzaken-

1996

Op gemeenteniveau

(voltooid)

leven

statistiek

voor grote gemeenten,
maar klein aantal
delicten.

Geweldsdelicten

- Mishandeling

Veiligheidsmonitor

2005

Op gemeenteniveau,
maar afhankelijk van
deelnemende gemeenten. Op het niveau van
politiedistricten.

- Bedreiging
- Poging tot moord en
doodslag
Zedendelicten

- Aanranding (3.3.1)

Door de politie

- Verkrachting (3.3.2)

geregistreerde

2005

Op het niveau van
gemeenten/regionale

misdrijven

eenheden

- Schennis der
eerbaarheid (3.3.3)
- Ontucht met
minderjarige (3.3.4)
- Kinderporno (3.3.5)
- Ontucht met
misbruik van gezag
(3.3.6)
- Overige seksuele
misdrijven (3.3.7)
Vermogensdelicten

- Diefstal en inbraak

Door de politie

met een gewelds-

met geweld (1.1.1)

geregistreerde

gemeenten/regionale

misdrijven

eenheden

component

2005

Op het niveau van

- Afpersing en
afdreiging (1.5)
Diefstal (zonder
geweld)

- Diefstal zonder
geweld

Door de politie

2005

geregistreerde

gemeenten/regionale

misdrijven
Inbraken (zonder
geweld)

- Inbraak zonder
geweld

Door de politie

eenheden
2005

geregistreerde

delicten tegen de

- Vernieling en
beschadiging (2.1)

openbare orde

Door de politie

Op het niveau van
gemeenten/regionale

misdrijven
Vernielingen en

Op het niveau van

eenheden
2005

Op het niveau van

geregistreerde

gemeenten/regionale

misdrijven

eenheden

- Tegen de openbare
orde (2.2)
- Brandstichting (2.3)
- Tegen het openbaar
gezag (2.4)
Verkeersmisdrijven

- Doorrijden na

Door de politie

ongeval (5.1)

geregistreerde

2005

gemeenten/regionale

misdrijven
- Rijden onder invloed

Onderzoek WVL

Op het niveau van
eenheden

2005

Op het niveau van
provincie/politieregio

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 51

3

Overlastontwikkeling

3.1

Achtergrond

Om de ontwikkeling van overlast in kaart te kunnen brengen, is er allereerst een
eenduidige definitie van overlast nodig. Er is veel discussie over wat precies bedoeld
wordt met het begrip overlast. Overlast is een subjectief begrip. Wat door de ene
persoon als overlast wordt ervaren, hoeft door de andere persoon helemaal niet als
storend te worden gezien. Bovendien is het mogelijk dat een persoon iets op het
ene moment wel en op het andere moment niet als overlast ervaart. De Raad voor
Maatschappelijke Ontwikkeling definieert overlast als gedragingen die op zichzelf
niet strafbaar zijn, maar die wel als hinderlijk of intimiderend worden ervaren, zoals
het rondhangen van groepen jongeren, onbeleefdheden, rondslingerend vuil en
scheldpartijen (RMO, 2004).
Wilson en Kelling (1982) hebben met het invloedrijke artikel over broken windows
een eerste aanzet gegeven tot het begrip overlast of disorder zoals dat nu bekend
is. In dat artikel stellen zij dat disorder de mogelijkheid van buurten om zich tegen
criminaliteit te verdedigen, ondermijnt; men vertrekt uit de buurt en het gebruik
van de publieke ruimte neemt af waardoor er minder sociale controle is. Dit zorgt
weer voor een toename van criminaliteit. Overlast past, met deze theorie in het
achterhoofd, goed in het concept sociale veiligheid zoals dat eerder is besproken.
Overigens is er discussie over in hoeverre de fysieke omgeving en de daaruit voortkomende overlast een directe bijdrage levert aan onveiligheidsgevoelens (Elffers &
de Jong, 2004).
Van Dijk, Hoogewoning en Welten (2010) concluderen dat er grofweg vier categorieën veroorzakers van overlast te onderscheiden zijn: drugsgebruikers en –handelaars, psychisch gestoorden, buren of medebewoners en jeugdigen. De groep jeugdigen is de grootste groep veroorzakers van overlast. De auteurs stellen dat overlast
het gevolg kan zijn van bedoeld, direct gedrag, zoals bedreiging of intimidatie, maar
ook van onbedoeld, indirect gedrag, zoals vervuiling, parkeeroverlast, drank- en
drugsgebruik in de openbare ruimte, rondhangen en bedelen.
In onderzoek van Skogan (2006) werden 2500 police community meetings geanalyseerd. Hieruit kwam naar voren dat van de 11.221 problemen die ter sprake kwamen, 36% met sociale overlast te maken had, 24% onder de noemer drugscriminaliteit was te plaatsen en 12% over het fysieke verval van de buurt ging. Samen met
de broken windows theorie is dit onderzoek een belangrijke indicator dat fysieke
verloedering een plaats heeft in het moderne concept van overlast.
De huidige aanpak en definiëring van overlast in het beleid in Nederland, vindt zijn
oorsprong in het Actieplan overlast en verloedering (TK 2007/2008). Dit actieplan,
gebaseerd op de hiervoor genoemde theoretische concepten, is begin 2008 door
het kabinet-Balkenende IV gepresenteerd als onderdeel van het project ‘Veiligheid
begint bij Voorkomen’. In het Actieplan is onderzocht welke vormen van overlast
door de gemeenten en hun veiligheidspartners (waaronder burgers en politie) belangrijk worden gevonden en waar in de aanpak de meeste knelpunten zitten. Hieruit is naar voren gekomen dat overlast door jongeren, uitgaansoverlast, overlast in
de woon- en leefomgeving en verloedering in de woon- en leefomgeving als meest
belangrijk worden gezien (Van Noije &Wittebrood, 2009).

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 53

3.2

Overlast in bestaande instrumenten

In de Amsterdamse Veiligheidsindex is overlast gebaseerd op gegevens uit de poliieregistratie en op binnengekomen meldingen van burengerucht. Drugsoverlast
wordt in een aparte index over drugsdelicten opgenomen. Er wordt onder het kopje
overlast geen gebruikgemaakt van gegevens uit slachtofferenquêtes. Slachtofferenquêtes worden wel gebruikt voor het element overlast in de deelindex buurtprolemen. Hierin worden gegevens meegenomen over overlast van jongeren, dronken
mensen, geluidsoverlast en mensen die lastig worden gevallen (Gemeente Amsterdam, 2006).
In de Rotterdamse Veiligheidsindex wordt overlast gemeten op basis van meldingen
bij de politie van burengerucht en overige overlast. Daarnaast worden er cijfers uit
slachtofferenquêtes van overlast van groepen jongeren, dronken mensen op straat
en mensen die op straat worden lastiggevallen in het begrip overlast meegenomen
(Gemeente Rotterdam, 2014).
In slachtofferenquêtes wordt overlast eveneens gemeten. De vraagstelling is in de
loop der jaren echter veranderd. De nieuwste wijziging heeft plaatsgevonden in de
VM van 2012. In de VM worden verschillende vormen van overlast onder de noemer
beleving overlast in de buurt geplaatst. Binnen deze categorie kan worden aangegeven of bepaalde vormen van overlast voorkomen in de buurt en, zo ja, of dit als
overlast wordt ervaren. Er wordt onderscheid gemaakt tussen rommel op straat,
vernield straatmeubilair, bekladding, hondenpoep, te hard rijden, parkeerproblemen, agressief verkeersgedrag, dronken mensen op straat, druggebruik of drugshandel, hinder van horecagelegenheden, overlast door buurtbewoners, mensen die
op straat worden lastiggevallen en rondhangende jongeren (CBS, 2014a).
De definitie van overlast is bij de VM beduidend breder genomen dan in de Amsterdamse en Rotterdamse Veiligheidsindex. Deze manier van overlast meten hangt
samen met het project ‘Veiligheid begint bij Voorkomen’ waar eerder aan is gerefereerd. Concluderend is het begrip overlast in de VM ruwweg op te delen in overlast
van personen (sociale overlast), verkeersoverlast en overlast door verloedering van
de woon- en leefomgeving.

3.3

Overlastmeting

In dit onderzoek is er op basis van bovenstaand literatuuroverzicht voor gekozen om
overlast te zien als het geheel van door burgers ervaren incidenten en verschijnselen die niet direct te categoriseren zijn als misdrijven volgens het strafrecht. Met
deze definitie is getracht het begrip overlast afhankelijk te maken van ervaringen
van burgers. De gedragingen die binnen deze definitie van overlast vallen, worden
dus grotendeels bepaald door wat buurtbewoners als overlast ervaren. Door alleen
te kijken naar meldingen van burgers aan de politie zou het gedeelte overlast worden gemist dat wel wordt ervaren, maar om welke reden dan ook, niet aan de politie wordt gerapporteerd. Dit zijn meestal de lichte vormen van overlast die de
burger wel ervaart, maar niet de moeite vindt om aan de politie te melden. Deze
vormen van overlast zullen burgers waarschijnlijk wel melden als er in het kader
van slachtofferenquêtes naar wordt gevraagd. Er is daarom voor gekozen om bij
het meten van overlast gebruik te maken van de VM. Bovendien is er bij de VM een
jarenlange expertise in het zo betrouwbaar en valide mogelijk meten van overlast.
De definitie van de VM is één op één overgenomen. Dat wil zeggen dat aan criminaliteit grenzende variabelen als overlast van te hard rijden en overlast van drugsgebruik of drugshandel ook in de index zijn opgenomen. Het gaat hier namelijk om
de overlast die mensen ondervinden van een bepaalde gedraging en niet om de

54 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

overtreding of het misdrijf zelf. Met deze definitie van overlast wordt eveneens
aangesloten op de definitie en werkwijze die van Noije en Wittebrood (2009) hanteren in het rapport ‘Overlast en verloedering ontsleuteld’.
Het is de vraag of verkeersoverlast wel een onderdeel van sociale veiligheid is en
daaruit voortvloeiend of verkeersoverlast wel als zodanig in de overlastindex gemeten moet worden. De categorie verkeersoverlast wordt in dit onderzoek wel als
onderdeel van de overlastindex gemeten, mede omdat uit de VM blijkt dat te hard
rijden als grote bron van overlast wordt gezien (CBS, 2014a). Blijkbaar ervaren
burgers de categorie verkeersoverlast wel degelijk als een belangrijk aspect binnen
het concept overlast.
Aan de hand van VM zijn de verschillende overlastitems gegroepeerd. Uit de voorgaande beschrijving van overlast op basis van de wetenschappelijke literatuur kunnen drie soorten overlast worden onderscheiden: sociale overlast, overlast van
fysieke verloedering en verkeersoverlast. Het CBS heeft onderzocht welke items
hetzelfde onderliggende concept meten en of de veronderstelde indeling in drie
soorten overlast methodologisch stand houdt. Dit laatste blijkt inderdaad het geval
te zijn. Hierbij vormen de items rommel op straat, vernield straatmeubilair, bekladding en hondenpoep samen een concept dat te omschrijven is als overlast van
fysieke verloedering. Het tweede concept wordt gevormd door agressief verkeersgedrag, te hard rijden en parkeerproblemen. Dit concept kan worden gezien als
verkeersoverlast. Ten slotte vormen de items dronken mensen op straat, drugsgebruik en –handel, mensen die op straat worden lastiggevallen en rondhangende
jongeren het derde concept. Dit concept is aan te duiden als sociale overlast. Buiten deze drie concepten is er een tweetal items dat methodologisch in geen van de
concepten goed te plaatsen is. Het gaat hier om de items hinder van horecagelegenheden en overlast door buurtbewoners.
De overlastindex bestaat uit drie deelindices; een index voor elk van de drie vormen
van overlast. Deze drie indices kunnen worden samengevoegd tot één overlastindex. De totale overlastindex bevat naast de items uit de drie deelindices ook de
items hinder van horecagelegenheden en overlast van buurtbewoners. De overlastindex en de indeling van de items zijn schematisch weergegeven in tabel 4.
Tabel 4

Opbouw overlastindex.
Items

Index verloedering

Rommel op straat
Vernield straatmeubilair
Bekladding
Hondenpoep

Index sociale overlast

Dronken mensen op straat
Drugsgebruik of drugshandel
Mensen die op straat worden lastiggevallen
Rondhangende jongeren

Index verkeersoverlast

Te hard rijden
Agressief verkeersgedrag
Parkeeroverlast

Overige overlast

Hinder van horecagelegenheden
Overlast door buurtbewoners

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 55

3.3.1

Weging in de overlastindex

Er is geen wetenschappelijke basis gevonden om binnen de deelindices bepaalde
soorten overlast belangrijker te maken dan andere. Het is eventueel wel mogelijk
om de ranglijst uit de VM waar burgers aangeven welke overlast zij het belangrijkst
vinden, weer te geven zodat er (vooral vanuit bestuurlijk oogpunt) een indicatie
wordt meegegeven voor prioritering van overlastbestrijding. Er vindt echter al een
weging plaats in de vraagstelling van de VM doordat er gevraagd wordt naar de
mate waarin de respondent overlast van een item ondervindt, naast de vraag of het
item wel eens in de buurt voorkomt. De weging vindt dus als het ware in het hoofd
van de respondent plaats bij het invullen van de vragenlijst. De items waar de index
op is gebaseerd, zullen daarom allen even zwaar worden meegeteld. De items
worden ongewogen in de deelindices opgenomen en de deelindices vormen samen
ongewogen de overlastindex.
3.3.2

Opstellen van de overlastindex

De trend in overlast wordt berekend door voor ieder item uit tabel 4 te achterhalen
welk percentage respondenten in de VM aangeeft veel overlast te ervaren. De percentages van de 13 items uit tabel 4 zijn in de VM samengenomen tot een score
voor totale overlast. Deze score is in de NVI overgenomen en hierop is geïndexeerd.
De trends van de drie deelindices komen op een soortgelijke manier tot stand. De
index voor fysieke verloedering wordt berekend door voor alle vier de items de percentages respondenten die veel overlast ervaren voor ieder jaar samen te nemen.
Voor sociale overlast en verkeersoverlast wordt dezelfde methode toegepast, maar
dan op respectievelijk de vier en drie items waar beide deelindices uit bestaan.
3.3.3

IJkjaar van de overlastindex

Het kiezen van een ijkjaar voor de overlastindex is afhankelijk van verschillende
factoren. Een grote beperking is dat de vraagstelling tussen de IVM en de VM fundamenteel is veranderd. In de VM luidt de vraag: ‘Komt het volgende wel eens
voor in uw buurt en zo ja, kunt u dan aangeven in welke mate u daar overlast van
ervaart?’. De vraag in de IVM luidt: ‘Kunt u voor elk voorval/misdrijf aangeven of
dit naar uw eigen idee vaak, soms of (bijna) nooit voorkomt in uw buurt?’. Omdat
de vraagstelling dermate is veranderd, is er een niet te herstellen methodebreuk
ontstaan. Door deze methodebreuk is de trend in overlast voor eerdere jaren dan
2012 niet correct weer te geven (CBS, 2014a; CBS, 2012). Een andere beperking bij
het kiezen van het ijkjaar is het feit dat het item ‘hinder van horecagelegenheden’
niet in de voorganger van de IVM, de Veiligheidsmonitor (verder VMR), is gemeten.
Hierdoor kan voor dit item in ieder geval niet verder terug worden gekeken dan
2008 (CBS, 2008).
Aangezien het niet mogelijk is om de trend in overlast eerder dan het jaar 2012
nauwkeurig weer te geven, is er besloten om de overlastindex te laten starten vanaf
het jaar 2012. Omdat de index in 2012 op 100 wordt gezet, is er voor nu slechts
een ontwikkeling in overlast van twee jaar weer te geven.

3.4

De overlastindex

Samenvattend baseren wij ons bij het opstellen van de overlastindex op zowel de
literatuur die over dit onderwerp voorhanden is, als op de mogelijkheden die de
beschikbare bronnen ons bieden. Met de VM ligt er een zorgvuldig ontwikkeld

56 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

instrument klaar om overlast in Nederland in kaart te brengen. Er is dan ook voor
gekozen om dankbaar gebruik te maken van de mogelijkheden die de VM biedt bij
het opstellen van een overlastindex.
De overlastindex bestaat uit dertien items die in de VM worden bevraagd en die verschillende soorten overlast meten. De items worden onderverdeeld in fysieke verloedering, sociale overlast en verkeersoverlast. Naast de totale overlastindex wordt
voor elk van de drie typeringen een deelindex weergegeven. De index is gebaseerd
op het percentage respondenten dat veel overlast van een bepaald item ondervindt.
Deze percentages worden gebruikt om op te indexeren. De items tellen allemaal
even zwaar mee omdat een wetenschappelijke basis voor weging ontbreekt en omdat er al een weging in de vraagstelling is opgenomen. De index start in 2012 door
een methodebreuk in de VM aangaande overlast, waardoor de resultaten vanaf
2012 niet meer vergelijkbaar zijn met de resultaten van de jaren daarvoor. Er is
daarom slechts een korte trend in overlast weer te geven. In figuur 17 zijn de
trends van de drie vormen van overlast en de totaaltrend van overlast weergegeven. In de figuur is gebruikgemaakt van een afwijkende schaal ten opzichte van
andere figuren in dit rapport, omdat de trend over twee jaar minieme verschillen
laat zien die anders niet goed zijn waar te nemen.
De overlastindex is door het gebruik van de VM te regionaliseren naar het niveau
van regionale eenheden, politiedistricten, basiseenheden en gemeenten met meer
dan 70.000 inwoners.
Figuur 17 Overlastindex (2012=100)

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 57

4

Ontwikkeling van onveiligheidsbeleving

4.1

Achtergrond

Het derde concept van sociale veiligheid dat we in dit onderzoek onderscheiden en
waarvan we de ontwikkeling beschrijven is onveiligheidsbeleving. Oppelaar en
Wittebrood (2006) hebben een meta-analyse naar angst voor criminaliteit uitgevoerd. Uit hun onderzoek komt naar voren dat verklaringen voor angstgevoelens
zijn onder te verdelen in drie niveaus. Op individueel niveau bepalen persoonlijke
kenmerken de mate waarin iemand angst ervaart. De ene burger ervaart een situatie als angstig, terwijl dezelfde situatie voor een andere burger geen angstgevoelens
oproept. Op situationeel niveau zorgen omgevingskenmerken voor onveiligheidsgevoelens. Hierbij valt te denken aan de manier waarop de openbare ruimte is
ingericht, de mate van overlast en criminaliteit en de sociale cohesie in de buurt.
Het derde niveau is sociaal-cultureel van aard. Het gaat hier om een bredere sociale
context zoals de rol van de media en de trend van steeds verdere individualisering
van de maatschappij. Zie voor een gedetailleerdere beschrijving Oppelaar en
Wittebrood (2006) en Vanderveen (2006).
De relatie tussen onveiligheidsgevoelens en criminaliteit is een bijzonder complexe.
Een toenemende criminaliteit leidt niet vanzelfsprekend tot toenemende onveiligheidsgevoelens en omgekeerd leidt afnemende criminaliteit niet noodzakelijkerwijs
tot afnemende onveiligheidsgevoelens. Men kan zich namelijk even onveilig voelen
als toen de criminaliteit hoger lag, omdat die gevoelens niet altijd door de daadwerkelijk aanwezige criminaliteit worden bepaald, maar ook door bijvoorbeeld negatieve
ervaringen van naasten of verhalen uit de media. Daarnaast kan een toenemende
criminaliteit uiteraard leiden tot een toename van onveiligheidsgevoelens. Maar door
deze toegenomen onveiligheidsgevoelens gaan burgers preventieve maatregelen
nemen. Zo worden bepaalde plekken vermeden, worden huizen beter beveiligd en
komen sommige mensen in het donker helemaal niet meer buiten. Deze toename
van onveiligheidsgevoelens kan op haar beurt leiden tot een afname van criminaliteit, juist omdat mensen preventieve maatregelen nemen (Ultee, 2008).
Warr (2000) stelt dat mensen in het dagelijks leven constant met informatie over
criminaliteit worden geconfronteerd uit bronnen die criminaliteit gebruiken om te
entertainen, verkopen, adverteren of stemmen te winnen. Deze bronnen houden
niet altijd rekening met de nauwkeurigheid en correctheid van die informatie. Dit
beïnvloedt de fear of crime naast de daadwerkelijke criminaliteit. Net als Skogan
(1986), waarschuwt Warr dan ook dat fear of crime niet altijd criminaliteitsniveaus
weerspiegelt maar grotendeels afhangt van eigen waarnemingen en de interpretatie
daar van.
Oppelaar en Wittebrood (2006) maken een onderscheid tussen individuele en maatschappelijke onveiligheidsgevoelens. Bij individuele gevoelens staat de persoonlijke
situatie centraal terwijl bij maatschappelijke gevoelens de bezorgdheid over criminaliteit in de maatschappij bedoeld wordt. Daarnaast maken de auteurs een onderscheid tussen gevoelens met een cognitieve component en gevoelens met een
affectieve component. Onder de eerste categorie vallen gevoelens die betrekking
hebben op daadwerkelijke ervaringen met criminaliteit terwijl affectieve gevoelens
betrekking hebben op inschattingen van criminaliteit. Angst voor slachtofferschap
behoort bijvoorbeeld tot de laatste categorie. Er wordt verondersteld dat de cognitieve gevoelens causaal vooraf gaan aan de affectieve gevoelens, omdat signalen uit
de omgeving naar een risico-inschatting worden vertaald. Deze inschatting leidt tot
een mate van angst voor criminaliteit.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 59

Onveiligheidsgevoelens maken onderdeel uit van het concept onveiligheidsbeleving.
Met onveiligheidsbeleving wordt de inschatting van de kans op slachtofferschap, de
bezorgdheid over de manier waarop criminaliteit zich ontwikkelt en de angst om zelf
slachtoffer te worden, bedoeld (Oppelaar en Wittebrood, 2006).
Bruinsma et al. (2004) onderscheidt drie aspecten van onveiligheidsbeleving: cognitie (percepties en opinies), affectie (gevoelens van onveiligheid) en conatie (vermijdingsgedrag). Dit sluit tevens aan bij de vraagstelling in de VM en vertoont ook
overeenkomsten met de eerder omschreven definitie van Oppelaar en Wittebrood.
Wij houden in dit onderzoek dezelfde definitie aan en beschrijven het concept
onveiligheidsbeleving dus aan de hand van onveiligheidsgevoelens, onveiligheidsperceptie en vermijdingsgedrag.

4.2

Meting onveiligheidsgevoelens, onveiligheidsperceptie en
vermijdingsgedrag

In de VM worden vragen over onveiligheidsbeleving gesteld. De VM is in verschillende vormen al jaren in gebruik en met dit instrument is veel ervaring opgedaan op
het gebied van het meten van onveiligheidsbeleving. Dit is tevens de enige beschikbare bron die zowel op landelijk, als regionaal niveau over gegevens omtrent onveiligheidsbeleving beschikt. In de VM wordt onder andere gevraagd of de respondent
zich wel eens onveilig voelt en hoe vaak dit het geval is. Daarnaast wordt gevraagd
of de respondent zich wel eens onveilig in de eigen buurt voelt en hoe vaak dit het
geval is. Ook wordt er gevraagd of iemand vaak omloopt of omrijdt, ’s avonds vaak
niet open doet en of iemand denkt dat er veel criminaliteit in de buurt is (CBS,
2014a).
Het is de vraag wat de eventuele meerwaarde is van het opnieuw opstellen van een
manier om de trends in onveiligheidsgevoelens, onveiligheidsperceptie en vermijdingsgedrag op een valide en betrouwbare manier te meten. Dit is een bijzonder
tijdsintensief proces en daarmee wordt er geen gebruikgemaakt van de expertise
die is opgedaan bij het ontwikkelen van de VM. Bovendien kan het doel van dit
onderzoek worden bereikt met de beschikbare gegevens uit de VM, zoals die
hiervoor zijn beschreven. In het kader van dit onderzoek is er om bovengenoemde
argumenten geen reden om een nieuwe manier te ontwikkelen om onveiligheidsbeleving te meten. Er is dan ook voor gekozen om voor het opstellen van deze
indices de VM te gebruiken.
Voor de opbouw van de index voor onveiligheidsgevoelens, zijn vier items in ogenschouw genomen: onveiligheidsgevoelens in het algemeen, onveiligheidsgevoelens
in de buurt, onveiligheidsgevoelens ’s avonds op straat en onveiligheidsgevoelens
’s avonds thuis. Uit een factoranalyse op de VM 2013 is gebleken dat deze items
samen één factor vormen die onveiligheidsgevoelens meet. Uit de uitgevoerde
betrouwbaarheidsanalyse kan worden geconcludeerd dat alle items hun bijdrage
leveren. De Cronbach’s alpha van deze schaal is 0,77 en ligt niet hoger wanneer één
van de items uit de schaal wordt weggelaten. De index bestaat dan ook uit de vier
items: ‘onveiligheidsgevoelens algemeen’, ‘onveiligheidsgevoelens in de buurt’,
‘onveiligheidsgevoelens ’s avonds thuis’ en ‘onveiligheidsgevoelens ’s avonds op
straat’. De resultaten van de factoranalyse zijn terug te vinden in bijlage 3 van deze
rapportage.
Vermijdingsgedrag en onveiligheidsperceptie worden naast onveiligheidsgevoelens
in de rapportage vermeld. Beide concepten worden, net als onveiligheidsgevoelens,
gemeten aan de hand van vragen uit de VM. Vermijdingsgedrag wordt gemeten
door het samennemen van de vraag of iemand ’s avonds vaak niet opendoet en de

60 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

vraag of iemand vaak omloopt of omrijdt in verband met (gevoelens van) onveiligheid. Onveiligheidsperceptie wordt gemeten aan de hand van de vraag of iemand
denkt dat er veel criminaliteit in de buurt is.
4.2.1

Opstellen indices onveiligheidsbeleving

Om tot de index voor onveiligheidsgevoelens te komen, wordt het percentage respondenten dat zich wel eens onveilig zegt te voelen, voor ieder jaar meegenomen.
Dezelfde werkwijze geldt voor onveiligheidsgevoelens in de buurt. Bij deze items
wordt het percentage respondenten opgeteld dat aangeeft zich ’s avonds vaak
onveilig te voelen op straat en ook het percentage respondenten dat aangeeft zich
‘avonds thuis vaak onveilig te voelen. Op dit opgetelde percentage wordt voor ieder
jaar geïndexeerd.
Het CBS gaat uit van het percentage respondenten dat aangeeft zich ’s avonds vaak
onveilig te voelen op straat. Daarnaast zijn er geen omrekenfactoren beschikbaar
om de methodebreuk tussen de IVM en VM voor de antwoordcategorie ‘soms’ te
herstellen. De categorie ‘soms’ is voor deze variabele dus niet opgenomen. Dit geldt
ook voor de overige variabelen waar we alleen de categorie ‘vaak’ meenemen.
De trend in vermijdingsgedrag komt tot stand door de percentages van de vraag
of iemand ’s avonds vaak niet opendoet en de vraag of iemand vaak omloopt of
omrijdt in verband met onveiligheid, bij elkaar op te tellen. Voor ieder jaar wordt dit
opgetelde cijfer geïndexeerd. Eenzelfde werkwijze geldt voor onveiligheidsperceptie,
waarbij wordt geïndexeerd op het percentage respondenten dat denkt dat er veel
criminaliteit in de buurt is.
4.2.2

IJkjaar indices onveiligheidsbeleving

Voor onveiligheidsgevoelens geldt dat de vraagstelling met betrekking tot het meten
van onveiligheidsgevoelens in de VM niet is veranderd. De vraag is echter wel van
plek veranderd in de vragenlijst van 2012. De trendbreuk die door deze verplaatsing
is ontstaan, is door het CBS gecorrigeerd. Onveiligheidsgevoelens in de buurt zijn
echter pas vanaf 2008 in de vragenlijst opgenomen. De trend in onveiligheidsgevoelens kan daarom van 2008 tot en met 2013 worden weergegeven.
Voor onveiligheidsperceptie kan niet verder terug worden gekeken dan de VM van
2012 aangezien de vraag naar de mate van criminaliteit in de buurt in de jaren
daarvoor niet in deze hoedanigheid is gesteld. Voor vermijdingsgedrag is het wel
mogelijk om verder terug te kijken dan 2012. Zowel in de VMR van 2005 als in de
IVM van 2008 worden deze vragen namelijk ook al gesteld. Het is daarom mogelijk
terug te kijken tot 2005.
Om binnen de verschillende indices uniformiteit te behouden en omdat het niet voor
alle indices mogelijk is om verder terug te kijken dan 2012, is er besloten om voor
alle indices, dus ook voor de indices aangaande onveiligheidsgevoelens, onveiligheidsperceptie en vermijdingsgedrag het ijkjaar op 2012 te stellen.

4.3

De indices voor onveiligheidsgevoelens, onveiligheidsperceptie en
vermijdingsgedrag

Samenvattend is onveiligheidsbeleving gedefinieerd op basis van de wetenschappelijke literatuur. Net als voor de overlastindex geldt dat wij er voor hebben gekozen
gebruik te maken van de expertise van de VM als het gaat om het meten van onveiligheidsbeleving. Uit de literatuur blijken onveiligheidsperceptie en vermijdings-

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 61

gedrag naast onveiligheidsgevoelens de belangrijke indicatoren voor onveiligheidsbeleving te zijn. Daarom zijn er voor deze drie concepten indices opgesteld op basis
van de VM. Aangezien er zowel conceptueel als methodologisch geen aanwijzingen
zijn om deze concepten samen te nemen, omdat ze niet precies hetzelfde meten,
nemen wij deze drie concepten ook niet samen in één indexcijfer. In dit onderzoek
beperken we ons dus tot het weergeven van de drie trends voor onveiligheidsbeleving.
De onveiligheidsgevoelensindex is gemeten door het percentage respondenten dat
aangeeft zich wel eens onveilig te voelen, op te tellen bij het percentage respondenten dat zich wel eens onveilig in de buurt voelt, het percentage respondenten
dat zich ’s avonds thuis vaak onveilig voelt en het percentage respondenten dat zich
’s avonds vaak onveilig voelt op straat.
Vermijdingsgedrag wordt gemeten door het samennemen van de percentages
respondenten die aangeven ’s avonds vaak niet open te doen en vaak om te lopen
of te rijden in verband met onveiligheid.
Onveiligheidsperceptie wordt geïndexeerd op het percentage respondenten dat
denkt dat er veel criminaliteit in de buurt is. In figuur 18 zijn de trends van onveiligheidsgevoelens en vermijdingsgedrag weergegeven13.
Aangezien de andere indices van de NVI het jaar 2012 ook als ijkjaar gebruiken, is
er voor gekozen deze lijn ook voor onveiligheidsbeleving door te trekken. De onveiligheidsgevoelensindex en de indices voor onveiligheidsperceptie en vermijdingsgedrag zijn door het gebruik van de VM te regionaliseren naar het niveau van
politiedistricten en gemeenten.
Figuur 18 Indices onveiligheidsbeleving (2012=100)

13

De percentages van de verschillende items zijn opgeteld geïndexeerd omdat er ten tijde van het schrijven van dit
rapport nog geen schaalscore van alle gebruikte items beschikbaar was. Deze schaalscore zit namelijk niet
standaard in de VM en moet apart berekend worden.

62 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

5

Slotbeschouwing

In dit onderzoek wordt een methode beschreven om zo betrouwbaar mogelijk ontwikkelingen in criminaliteit, overlast en onveiligheidsbeleving in Nederland te beschrijven. In dit laatste hoofdstuk vatten we samen hoe we de trends op deze drie
gebieden beogen te meten. Eerst benoemen we echter de beperkingen van de
beoogde methode en de knelpunten die zich mogelijk voor doen bij de implementatie van de verschillende indices. Ten slotte worden de (on)mogelijkheden van de
regionalisering van de drie indices gegeven.

5.1

Beperkingen

Bij het benoemen van de beperkingen van dit onderzoek onderscheiden we beperkingen op het gebied van brongebruik, ontbrekende delicten en slachtofferloze
delicten.
Brongebruik
De criminaliteitsindices zijn gebaseerd op de beste bron voor het betreffende delicttype. Hiermee bedoelen we zeker niet dat ‘de beste bron’ als synoniem moet worden gebruikt voor ‘de perfecte bron’. De gebruikte bronnen hebben zeker beperkingen, daar is niet aan te ontkomen. Het zoeken naar de beste bron kan daarom
eerder getypeerd worden als een zoektocht naar de bron met de minste nadelen.
Daarnaast kan de keuze voor de beste bron lang niet altijd worden gestoeld op
wetenschappelijke literatuur. Omdat het überhaupt een lastige zaak is om verschillende bronnen voor een bepaald delicttype op een wetenschappelijke manier met
elkaar te vergelijken, is de gewenste literatuur in veel gevallen niet beschikbaar. We
hebben ons daarom naast de wel beschikbare literatuur laten leiden door eigen
onderbouwde verwachtingen. In sommige gevallen was er simpelweg maar één bron
beschikbaar om het delicttype op te baseren. In deze gevallen is onderzocht of de
bron voldoende betrouwbaar wordt geacht. Zo ja, dan is deze gebruikt.
Voor de meeste delicttypen is de door de politie geregistreerde misdrijven als bron
gebruikt. Zoals reeds in hoofdstuk 1 van dit rapport te lezen was, zitten er een
aantal beperkingen aan deze bron. Zo herkennen slachtoffers of getuigen niet alle
misdrijven als zodanig en wordt er niet van elk misdrijf aangifte gedaan. Daarnaast
spelen administratieve fouten een rol door de niet altijd eenduidige manier van
classificeren van het misdrijf in het BVH. Verder is er door de jaren heen regelmatig
van registratiesysteem veranderd (de meest recente wijziging is in de periode 20082010 geweest) waardoor trendbreuken zijn ontstaan binnen de registratie. Dit heeft
tot gevolg dat het moeilijk is om de ontwikkeling in bepaalde vormen van criminaliteit op een correcte wijze weer te geven. Vergelijkingen met eerdere jaren moeten
hierdoor voorzichtig worden geïnterpreteerd.
Ook aan de VM kleven een aantal bezwaren. Zo zijn de gevoeligheid van de vraagstelling op het resultaat en het aanwezige telescoping-effect belangrijke beperkingen. Daarnaast kunnen er meerdere slachtoffers bij hetzelfde delict zijn, waardoor
het delict meerdere malen wordt gerapporteerd. Ook wordt er in de VM geen gebruikgemaakt van juridische delictomschrijvingen. Hierdoor is het mogelijk dat de
respondent een andere interpretatie aan het slachtofferschap geeft.
We hebben, door per delicttype te zoeken naar de beste bron, getracht de genoemde beperkingen aan de bronnen zo veel mogelijk te minimaliseren. Uiteindelijk zijn
deze beperkingen nooit helemaal uit te filteren. Omdat de overlastindex en index

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 63

voor onveiligheidsbeleving op de VM zijn gebaseerd, gelden alle hiervoor genoemde
beperkingen van de VM ook voor deze indices. Een belangrijke beperking voor deze
indices is het feit dat de VM in de afgelopen jaren meermaals is veranderd. Deze
veranderingen hebben trendbreuken tot gevolg (waarvan de meest recente in
2012). In sommige gevallen zijn deze trendbreuken te corrigeren, bijvoorbeeld voor
onveiligheidsgevoelens in 2012. In andere gevallen niet, waardoor de trend in overlast pas vanaf 2012 gestart kan worden. Deze trendbreuken zijn ontstaan doordat
vragen in de loop der tijd worden veranderd of geschrapt, maar ook door het simpelweg veranderen van de volgorde waarin de vragen gesteld worden. De VM is wat
dat betreft (net als andere slachtofferenquêtes) een erg gevoelig instrument. Deze
gevoeligheid zorgt vooral bij overlast en onveiligheidsbeleving tot de bovengenoemde problemen.
Binnen de criminaliteitsindices is aan de hand van de celdagequivalententabel gewogen naar ernst van het delict en de mate waarin het delict in verhouding met
andere delicten voorkomt. Een beperking aan deze manier van wegen is het feit dat
de celdagequivalententabel voor het laatst in 2006 is bijgewerkt. Het is dus mogelijk
dat deze verhoudingen niet helemaal actueel zijn. Wanneer er een nieuwe versie
van de tabel uitkomt, wordt deze uiteraard voor de indices worden gebruikt.
Een andere beperking is het feit dat de criminaliteit niet in één cijfer kan worden
uitgedrukt. Het bleek op basis van de toegepaste methode mogelijk om zes delicttypen in één trend uit te drukken. Voor de overige delicttypen was deze mogelijkheid er niet. Wellicht is dit in de toekomst wel mogelijk wanneer hier meer
onderzoek naar is gedaan.
Ontbrekende delicten
Niet alle bestaande vormen van criminaliteit zijn in de indices opgenomen. De focus
ligt hierbij op delicten die strafbaar zijn gesteld in het Wetboek van Strafrecht. De
belangrijkste delicttypen hebben we in dit onderzoek onderscheiden, waarbij we ons
gebaseerd hebben op de Standaard Kwalificatie Misdrijven van het CBS. Wat ontbreekt zijn de ‘overige delicten’. Dit zijn uiteenlopende delicten als mensenhandel/
smokkel, gijzeling, stroperij en belediging maar ook delicten als milieumisdrijven en
militaire misdrijven. Verder ontbreken de relatief nieuwe vormen van criminaliteit,
zoals cybercrime. Op het gebied van cybercrime ontbreken nog goede registraties
waardoor het nog niet mogelijk is dit delicttype betrouwbaar te beschrijven. Mochten er in de toekomst bronnen beschikbaar komen waarmee betrouwbaar trends in
cybercrime te meten zijn, dan kan ervoor worden gekozen ook dit type delict mee te
nemen bij het beschrijven van de ontwikkeling van criminaliteit in Nederland.
Slachtofferloze delicten
Een belangrijke kanttekening bij de trends in fraude en bedrog, wapenmisdrijven en
drugsmisdrijven is dat we geen van de bestaande bronnen betrouwbaar en valide
genoeg achten om een beeld te geven van de ontwikkeling van deze delicttypen.
Voor de volledigheid en vanwege het idee dat de trends voor deze delicttypen
ondanks de veronderstelde onbetrouwbaarheid toch enige indicatie geven van de
ontwikkeling in deze delicttypen, worden de ontwikkelingen wel in de rapportage
vermeld op basis van de politieregistratie.
Als alternatief is voor deze drie delicttypen een voorspellingsmodel getest, waarmee de ontwikkeling aan de hand van modelschattingen wordt weergegeven. Deze
methodiek is nog erg experimenteel, waardoor er voor gekozen is om de methode
(nog) niet toe te passen binnen de criminaliteitsindices. In de bijlage van deze rapportage is de methodiek in zijn geheel terug te vinden. We hopen deze methodiek in
de toekomst verder te kunnen introduceren in het wetenschappelijke veld waardoor
de methodiek, wellicht in aangepaste vorm, te gebruiken is om ontwikkelingen in

64 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

criminaliteit weer te geven. Daarnaast is het mogelijk dat er in de toekomst wel
bronnen komen die deze delicttypen op een betrouwbare en valide manier weten
weer te geven.

5.2

De indices

Ondanks de beperkingen waarmee we in dit onderzoek te maken hebben, zijn we
gekomen tot een methode waarmee de ontwikkeling van criminaliteit, overlast en
onveiligheidsbeleving naar ons inzicht goed in beeld kan worden gebracht. Voor de
ontwikkeling van criminaliteit hebben we per delicttype onderzocht wat de beste
bron is om de ontwikkeling van dit type delict te beschrijven. Doordat verschillende
delicttypen verschillende bronnen kunnen hebben, ontstaat er een probleem bij het
samenvoegen van de delicttypen tot een enkele criminaliteitsindex. Het is niet
mogelijk gebleken om de criminaliteit in Nederland uit te drukken in één cijfer binnen de gehanteerde methodiek. Wel is het mogelijk gebleken om dit voor zes delicttypen te doen. De uiteindelijke criminaliteitsindex kan bestaan uit een samengesteld
indexcijfer voor zes delicttypen (geweldsdelicten, vernielingen en delicten tegen de
openbare orde, zedendelicten, vermogensdelicten met geweld, diefstal zonder geweld en inbraken zonder geweld), een index voor moord en doodslag, en twee voor
verkeersmisdrijven. Daarnaast hebben we drie indices op basis van fraude en bedrog, wapenmisdrijven en drugsmisdrijven ter illustratie. Een andere mogelijkheid
is het laten zien van de trends van alle onderscheiden delicttypen afzonderlijk. De
trends in criminaliteit kunnen vanaf 2005 worden weergegeven.
De overlastindex kan in één trend worden weergegeven. Deze trend is gebaseerd op
drie typen overlast: sociale overlast, verkeersoverlast en fysieke verloedering. De
trends in overlast kunnen vanaf 2012 worden weergegeven.
De index voor onveiligheidsbeleving is weer te geven in drie trends: één voor onveiligheidsgevoelens, één voor vermijdingsgedrag en één voor onveiligheidsperceptie. Het is niet mogelijk om deze drie trends samen te voegen tot één trend voor
onveiligheidsbeleving, aangezien het drie losstaande concepten zijn. De trend in
onveiligheidsgevoelens kan vanaf 2008 worden weergegeven en de trend in vermijdingsgedrag vanaf 2005. De trend in onveiligheidsperceptie kan vanaf 2012 worden
weergegeven. Uit het oogpunt van uniformiteit wordt het ijkjaar van de drie trends
op 2012 gezet. In figuren 19, 20 en 21 zijn de verschillende indices schematisch
weergegeven.
De indices dienen jaarlijks te worden bijgewerkt. Om de NVI ieder jaar te kunnen
updaten, zijn de benodigde cijfers uit de gebruikte bronnen nodig. De VM wordt elk
jaar uitgebracht in maart. In april volgen jaarlijks de nieuwe cijfers uit de door de
politie geregistreerde misdrijven. In augustus wordt het onderzoek van WVL gepubliceerd. Er is op dit moment geen vaste maand bekend waarin de doodsoorzakenstatistiek wordt uitgebracht.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 65

Figuur 19 Schematisch overzicht criminaliteitsindex

Figuur 20 Schematisch overzicht overlastindex

Figuur 21 Schematisch overzicht onveiligheidsbeleving

5.3

Regionalisering

In vervolgonderzoek zal uitgezocht moeten worden in hoeverre de voorgestelde
methode om landelijke veiligheidsindices te ontwikkelen naar regionaal niveau kan
worden vertaald. Deze vertaling levert een aantal discussiepunten op. Allereerst
moet er worden uitgezocht naar welk niveau er kan worden geregionaliseerd. Zo
kan het een mogelijkheid zijn om naar gemeenteniveau te regionaliseren, maar ook
het niveau van regionale eenheden, politiedistricten of basisteams kunnen opties
zijn. In vervolgonderzoek wordt onderzocht welk niveau van regionalisering zowel
wenselijk als haalbaar is.
Daarnaast moet in vervolgonderzoek worden onderzocht of regionalisering plaatsvindt naar pleegplaats van het delict, woonplaats van de dader of woonplaats van
het slachtoffer. Het is afhankelijk van de manier waarop in de beschikbare bronnen
is geregistreerd, of een delicttype naar pleegplaats of woonplaats kan worden geregionaliseerd. Dit kan bijvoorbeeld een probleem vormen bij verkeersdelicten. Als
iemand uit Amsterdam die in Rotterdam dronken achter het stuur plaatsneemt, in

66 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Den Haag wordt betrapt op rijden onder invloed, is het de vraag waar dit delict naar
geregionaliseerd moet worden. Ook de wensen op lokaal niveau zijn van invloed op
de keuze van de pleegplaats of woonplaats. Zo bestaat er vanuit regionaal niveau
bezien een behoefte om onveilige plaatsen te kunnen duiden. Dit maakt de pleegplaats van het delict een wenselijke keuze.
In vervolgonderzoek moet hieromtrent een onderbouwde beslissing worden genomen.
Een ander punt van discussie is de vraag of alle indices zoals ze voor het landelijk
beeld zijn onderscheiden, wel moeten worden geregionaliseerd. Het is bijvoorbeeld
de vraag wat de meerwaarde is van het regionaliseren van een delicttype als moord
en doodslag. Een oplossing zou kunnen zijn om verschillende, nabijgelegen gemeenten of eenheden samen te nemen en alleen uitspraken te doen over het samengenomen gebied.
Bij het regionaliseren van de overlastindex en index voor onveiligheidsbeleving,
moet rekening worden gehouden met de beperkingen van de VM op regionaal
niveau. Zo geldt voor veel gemeenten dat ze niet structureel jaarlijks meedoen
aan de VM. De meeste gemeenten blijken dit om het jaar te doen. Sinds 2012 is
het door oversampling binnen de VM echter wel mogelijk om betrouwbare uitspraken te doen voor de gemeenten met meer dan 70.000 inwoners. Voor de kleinere
gemeenten is volgens de huidige stand van zaken wat betreft overlast en onveiligheidsbeleving nog niet te regionaliseren. In het vervolgonderzoek wordt hier dieper
op ingegaan.

5.4

Tot slot

In dit onderzoek is onderzocht op welke manier ontwikkelingen die zich hebben
voorgedaan in de criminaliteit, overlast en onveiligheidsbeleving in Nederland het
beste in kaart kunnen worden gebracht. Het vernieuwende aan dit onderzoek is te
vinden in de wijze waarop de ontwikkeling van criminaliteit wordt beschreven. Als
eerste is voor verschillende delicten nagegaan met welke bron de ontwikkeling van
dit delicttype het meest betrouwbaar beschreven kan worden. Vervolgens is een
methode ontwikkeld om de verschillende delicten samen te voegen tot één index,
waarbij rekening wordt gehouden met de ernst van de verschillende delicten en de
mate waarin de verschillende delicten voorkomen. Dit bleek mogelijk voor zes veelvoorkomende delicten.
Met de NVI is een instrument gecreëerd waarin trends in criminaliteit, overlast en
onveiligheidsbeleving op een unieke manier naast elkaar worden gepresenteerd. De
NVI geeft hierdoor een duidelijker inzicht in de ontwikkeling van sociale veiligheid
dan andere instrumenten tot op heden gedaan hebben. In vervolgonderzoek zal
nagegaan worden of en op welke wijze deze methode toegepast kan worden op
gemeentelijk of politieniveau.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 67

Summary
Establishment of national security indices
In this study, a method will be defined to describe developments in crime, public
nuisance and unsafety experiences as reliable as possible. This study originates
from a request from the SBV (Strategic Security Consultation), a consultative body
between the Ministry of Security and Justice and the VNG (Association of Dutch
Municipalities). The SBV has inquired whether it is possible to develop an instrument
that can chart the development of public safety in the Netherlands. The aim is to
develop an index in which both crime-victim surveys and police statistics can be
used to describe public safety trends at both the local and national level. In this
case, the term ‘local’ can mean at a municipal level, but also at a variety of Dutch
police levels. The term ‘public safety’ encompasses crime, nuisance experienced by
citizens and experiences of unsafety amongst the public.
By developing separate indices for crime, nuisance and experiences of unsafety, we
strive to describe the development of public safety in the Netherlands as reliable as
possible. Furthermore, it was requested that the indices be developed in such a way
that they can be calculated for individual municipalities and/or regional police units.
The innovation in the method employed particularly relates to the crime index. Here,
crime is divided into various types of offences and for each type of offence, it is examined which source is best for describing the development of the offence in question. Furthermore, we researched the degree to which it is possible to responsibly
weigh and merge indices based on different sources to combine them into a single
crime index. Finally, we researched the possibility of using prediction models to
reflect trends in offences for which no reliable source is available.
The main question that we wish to answer in this study is as follows: In what way
can developments in crime, public nuisance and experiences of unsafety in the
Netherlands best be charted?

Use of sources
In addition to the fact that developments in crime, public nuisance and experiences
of unsafety must be measured as reliable and valid as possible, the possibility of
regionalising indices in follow-up studies was also taken into account during the
choice of sources. After initially conducting a broad search for possible sources,
the number of different sources was found to be limited. The ideal source would
be available both nationally and regionally, it would reliably and validly display developments within the concept being measured, and it would preferably be updated
on an annual basis.
Bearing in mind the above conditions, the best sources proved to be police crime
records (in the form of crimes registered by the police) and crime-victim surveys
(in the form of the Dutch Security Monitor). However, there are concerns regarding
both instruments, and as a result, the findings must be interpreted with some caution. In addition to offences registered by the police and the Security Monitor, the
Dutch cause-of-death statistics and research about drunk driving conducted by
Rijkswaterstaat Water, Traffic and Environment (WVL), a division of the Dutch
Ministry of Infrastructure and the Environment, were also selected as sources.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 69

Crime index
In order to measure crime trends, a number of criteria were applied to determine
what counts as crime. In this case, any behaviour prohibited by law was categorised
as a crime. Minor offences were not taken into consideration. At this time, you must
bear in mind that we do not classify as crime certain behaviour that is prohibited by
law but that in practice, the police do not take action against or is not seen as criminal activity by the general public.
What we define as crime has been divided into eleven types of offences: murder/
manslaughter, violent offences, sex offences, property offences involving violence,
non-violent theft, non-violent breaking & entering, vandalism/public-order offences,
traffic offences, fraud & deception, drug offences and armed offences. In defining
these eleven categories, we took into account which offences should be intrinsically
distinguished and with which sources the different types of offences can be measured.
Source usage for each type of offence
The murder/manslaughter category is based on the cause-of-death statistics. This
type of offence is not assigned to the violent offence category given the clear difference in terms of severity from other violent offences. In the police crime records, no
distinction is made between attempted murder and murder.
To measure violent offences, the Security Monitor is used, which also includes offences such as minor assaults. Such incidents do not always result in charges being
pressed. This type includes the following offences: assault, threats, and implicitly
also attempted murder/manslaughter.
The sex offence category is based on crimes recorded by the police and consists of
the following offences: sexual assault, rape, indecency, indecent acts with minors,
child pornography, indecent acts involving abuse of authority and other sexual
offences (Articles 243-245, 247-248 and 250 of the Dutch Penal Code). Because
only a very limited number of sex offences are reported to the Security Monitor,
police crime records are the only usable and reliable source on which to base the
sex offences category.
Property offences involving violence are measured based on the police crime records. This is because this source is more complete for these types of offence than
the Security Monitor. This type of offence includes: violent robbery, violent breaking
& entering, extortion and blackmail.
The non-violent theft category is based on the police crime records. The category
includes all theft not involving violence, with the exception of non-violent breaking &
entering.
The category of non-violent breaking & entering has been distinguished from the
theft category as we consider this offence significant enough to be examined separately. By displaying this trend separately, it will be easier to develop specific policy
to counteract breaking & entering. For non-violent breaking & entering, the police
crime records will be used as a source.
Vandalism and public order offences combine to form a type of offence measured by
means of the police crime records. This is because these records give a more complete picture of this type of offence than the Security Monitor. This category includes
the following offences: vandalism and criminal damage, public order offences, offences against public authority and arson.
The category of traffic offences differs from the previous types of offence with regard to sources, as both the Security Monitor and the police crime records are
insufficiently reliable to base all traffic offences upon. As traffic offences are usually
victimless offences, the Security Monitor cannot be used. The police crime records

70 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

are also not an option for many traffic offences, as the records are highly dependent
on ongoing police campaigns. For this reason, the decision was made to measure
trends in this category based on two of the most frequently occurring traffic
offences: hit & run offences and drunk driving. Two sources are used to measure
these offences. Drunk driving is measured using WVL research about drunk driving.
Hit & run offences are based on the police crime records. This type of offence is less
dependent on ongoing police campaigns than other traffic offences and therefore
more suitable for measurement using the police crime records. The offences form
two indices for traffic offences. It proved impossible to combine these two types of
offences in order to achieve a single combined index.
For the other three types of offences – fraud & deception, drug offences and armed
offences – there are no available sources that are sufficiently reliable and valid to
describe developments. As these types of offences are an important subsection of
crime, the figures from the police crime records will be specified alongside the crime
index as an indicator.
Table S1 gives an overview of the various types of offences and the sources we
used.
Table S1

Sources for each type of offence

Type of offence

Source consulted

Murder/manslaughter

Cause-of-death statistics

Violent offences

Security Monitor

Sex offences

Police crime records

Property offences involving violence

Police crime records

Non-violent theft

Police crime records

Non-violent breaking & entering

Police crime records

Vandalism and public order offences

Police crime records

Traffic offences

Police crime records and WVL research

Fraud/deception

No reliable source

Drug offences

No reliable source

Armed offences

No reliable source

In order to achieve a single crime index, the separate indices will be weighted
according to severity and relative scale of the type of offence. This proved to be
possible, although only for the following types of offences: violent offences, sex
offences, property offences involving violence, vandalism/public order offences, nonviolent theft and non-violent breaking & entering. For these types of offences, correction factors have been calculated so that these categories can be merged.
The relative scale of the types of offences is determined by analysing – for each
type – whether the victims registered by the police also report the offence to the
Security Monitor, how many of the registered victims responded, and the extent to
which respondents who say they have pressed charges actually were registered with
regard to the offence in question.
The severity of the types of offences is established based on the detention day equivalent table. This is a table used by the Public Prosecution Service in which different
types of penalties for each section of the law are converted into the number of imposed days of incarceration.
By multiplying the number of offences per 100 inhabitants of each of the six types
of offences by the correction factors relating to severity and relative scale, it is possible to merge the number of offences per year for each type of offence. Doing so,
results in a combined annual number of offences per 100 inhabitants. This number
of offences is then indexed.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 71

In conclusion, crime developments are split into four indices that reflect four different trends. Firstly, a combined trend for the following categories: violent offences,
sex offences, property offences involving violence, vandalism/public order offences,
non-violent theft and non-violent breaking & entering. This trend encompasses 80%
of all crime registered by the police. In addition to this, a trend for murder/manslaughter, a trend for drunk driving and a trend for hit & run are also determined.
Finally, developments with regard to fraud/deception, armed offences and drug offences are presented separately. We have not managed to find sources that enable
a reliable description of developments of these offences. To give an indication of
developments regarding these offences, we consult the police crime records. The
year 2012 has been established as the benchmark year for the various indices.
Figure S1 provides a schematic overview of the crime index. Figures S2, S3 and S4
display the trends of the crime indices.
Figure S1 Schematic overview of the crime index

Figure S2 Combined crime trend (2012=100)

72 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figure S3 Indices for murder/manslaughter, drunk driving and hit & run
(2012=100)a

a

At the time of writing, the coding of the cause-of-death statistics was changed, so that no underlying figures are available
yet for murder/manslaughter in 2013.

Figure S4 Indices for drug offences, armed offences and fraud/deception
(2012=100)

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 73

Public nuisance index
Our compilation of the public nuisance index is based on the available literature and
the opportunities and limitations of existing sources. In this study, public nuisance is
defined as all incidents and phenomena affecting citizens that cannot immediately
be categorised as offences in accordance with criminal law. By adopting this definition, public nuisance depends on the experiences of citizens. From the literature, we
have defined three types of public nuisance: social nuisance, traffic nuisance and
nuisance caused by physical deterioration.
Partly due to the fact that citizens probably will not report minor forms of nuisance
to the police, but will mention them in crime-victim surveys, we decided to use the
Security Monitor as a source for compiling the public nuisance index. Furthermore,
the Security Monitor has existed in a variety of forms for many years now and has
gathered a great deal of information regarding the measurement of public nuisance.
Not all existing forms of public nuisance will be included in the index. We will restrict
ourselves to the forms of public nuisance reported to the Security Monitor.
The category of physical deterioration consists of graffiti, dog excrement, litter in
the street and vandalised street furniture. The category of traffic nuisance comprises
aggressive road use, speeding and parking nuisance. Public drunkenness, drug
use/dealing, loitering youths and harassment on the street make up the category of
social nuisance. From a methodological point of view, the items of nuisance caused
by local residents and nuisance caused by bars/restaurants are not included in any
of the three groups, although they are included in the overall index.
Based on the above information, the public nuisance index consists of three subindices: one index for social nuisance, one for physical deterioration and one for
traffic nuisance. All of the items within the three sub-indices, plus the items of
nuisance from local residents and nuisance from bars/restaurants, combine to give
the overall public nuisance index. The trends in the public nuisance index are calculated by taking the annual percentage of respondents to the Security Monitor who
reported having experienced considerable nuisance from a particular item. The scale
scores of these items were used to create the index, with 2012 set as the benchmark year. This is because the percentages based on the Security Monitor cannot be
compared with the predecessors of the Security Monitor due to the different lines of
questioning. As there is no objective basis for weighting the items, they are all given
equal weighting. Figure S5 provides a schematic overview of the public nuisance
index. Figure S6 displays the trend of the public nuisance index. Due to the different
lines of questioning in the Security Monitor's predecessors, this trend can only be
displayed for 2012 and 2013.
Figure S5 Schematic overview of the public nuisance index

74 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figure S6 Public nuisance indices (2012=100)

Experiences of unsafety
Just as for the public nuisance index, the index for experiences of unsafety is based
on the available literature and the annual surveys conducted within the scope of the
Security Monitor. The literature shows that feelings of unsafety, unsafety perception
and avoidance behaviour are three important indicators of the broader underlying
issue of a experiences of unsafety. These three concepts are so intrinsically different
that it would be irresponsible to express them as one single trend. As a result, we
decided to describe separate trends for feelings of unsafety, unsafety perception and
avoidance behaviour.
The index for feelings of unsafety was compiled by indexing the percentage of respondents from the Security Monitor that sometimes felt unsafe in general, the percentage of respondents that sometimes felt unsafe in their neighbourhood, the
percentage of respondents that often felt unsafe at home in the evening and the
percentage of respondents that often felt unsafe on the streets in the evening.
Avoidance behaviour is based on the combined percentages of respondents who
report having avoided opening the door in the evening and who often change their
walking/driving routes because they feel unsafe taking the original route.
Unsafety perception is based on the percentage of respondents who think that there
is a lot of crime in the neighbourhood. For all three indices, 2012 was set as the
benchmark year and all items were entered into the index with no weighting. Figure
S7 gives a schematic overview of experiences of unsafety. Figure S8 shows the
trend with regard to experiences of unsafety.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 75

Figure S7 Schematic overview of experiences of unsafety

Figure S8 Indices for experiences of unsafety (2012=100)
160
140
120
100
80
60
40
20
0
2005

2006

2007

Feelings of unsafety

2008

2009

2010

Avoidance behaviour

2011

2012

2013

Unsafety perception

Concluding observations
This study has introduced a new method for describing developments in public safety in the Netherlands in the most reliable manner possible. Public safety is divided
into three components: crime, public nuisance and experiences of unsafety. In this
way, both the objective and subjective side of public safety are addressed.
The innovation in this method is firstly that we have decided to measure crime
based on different types of offences and that for each type of offence, we determined the best source. We then developed a method for combining these different
categories into a single index that takes into account the severity and the frequency
of the various offences. However, it proved impossible to combine all of the types of
offences into a single index. It was only possible to do this for six frequently occurring offences. The combined crime index encompasses 80% of crimes registered by
the police.
The intention is to update the indices on an annual basis. Every year, all of the necessary statistics will be made available in summer to enable the publication of an
update of the indices in the autumn. However, this cannot be set entirely in stone as
it is not yet clear whether the cause-of-death statistics and the statistics for drunk
driving will be available on time every year.
Due to the dependence on available records, it has not been possible to incorporate
all existing forms of crime into the indices in a reliable and valid manner. We defined

76 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

the distinct categories of offences based on the Standard Crime Classification (SCM)
of Statistics Netherlands. Offences not included in the crime index mainly include
crimes in the SCM's ‘other offences ‘ category. Examples of these include military
crimes and offences such as insulting and poaching. This category is a collection of
minor, infrequently occurring offences. When measuring these offences, it is difficult
to make a responsible choice regarding the best source to consult. Furthermore, it
was not yet possible to include cybercrime in the crime index. This is because no
source of sufficient quality yet exists to reliably describe this relatively new type of
crime.
We use the term ‘best source’, although this does not mean that the source in
question is flawless.
Both the Security Monitor and the police crime records are subject to a variety of
limitations. For example, the police regularly change their registration system, and
the questionnaires used for the Security Monitor are often altered. This creates
changes in trends that cannot always be remedied. Furthermore, in some cases, the
eventual choice of the best source could not be based on scientific literature. In
addition to the available literature, the decision was also based on individually substantiated expectations. In other cases, only one usable source was available. This
makes it more difficult to make judgements regarding the development of crime,
public nuisance and experiences of unsafety.
A follow-up study will investigate how the developed indices can be applied at the
regional level. This will specifically examine possibilities to calculate these indices for
various municipalities and different police units. A number of discussion points that
will play a role in this adaptation will be indicated in advance. For example, it should
be determined what level of regionalisation is desirable and feasible. Options include
regionalisation in terms of provinces, municipalities or regional police units. The
selection of the benchmark year is also important to the regionalisation. The available options and the occurrence of any breaks in the trends should be examined. If
possible, the benchmark year should be kept at 2012 to ensure uniformity between
the different indices.
Moreover, the question is whether all indices should in fact be regionalised. For example, there may be doubts about the value of regionalising infrequently occurring
types of crime. A possible solution that must be investigated is to combine different
municipalities in the same region for these infrequently occurring offences and to
only make statements about the combined regions.
When regionalising public nuisance and perceived lack of safety, the limitations of
the Security Monitor at the regional level must be taken into account. For example,
most municipalities do not systematically participate in the Security Monitor every
year. Furthermore, it is currently not possible to make reliable judgements about
municipalities with less than 70,000 residents. This factor must also be investigated
in the follow-up study.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 77

Literatuur
AD (2014). Geraadpleegd in september 2014: www.ad.nl/misdaadmeter.
Aebi, M.F., & Linde, A. (2012). Conviction Statistics as an Indicator of Crime trends
in Europe from 1990 to 2006. European Journal on Criminal Policy and Research,
18, p.103-144.
Australian Bureau of Statistics (2012). Personal fraud 2010-2011. Geraadpleegd in
juli 2013: www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/4528.0
Averdijk, M., & Elffers, H. (2012). The discrepancy between survey-based victim
accounts and police reports revisited. International review of victimology, 18(2),
91-107.
Beck, U. (1992). Risk society: Towards a new modernity. Londen: Sage Publications.
Bijleveld, C.C.J.H. (2006). Methoden en technieken van onderzoek in de criminologie. Den Haag: Boom Juridische uitgevers.
Blokland, A.A.J., & Nieuwbeerta, P. (2005). The effects of life circumstances on
longitudinal trajectories of offending. Criminology, 43(4), 1203–1240.
Blom, M., & Jennissen, R. (2014). The involvement of different ethnic groups in
various types of crime in the Netherlands. European Journal on Criminal Policy
and Research, 20(1), 51-72.
Blumstein, A., Tonry, M., & Ness, A. van (2005). Cross-National measures of
punitiveness. Crime and Justice, 33, 347–376.
Borghans, L., & Ter Weel, B. (2003). Criminaliteit en etniciteit. Economisch Statistische Berichten, 88(4419), 548–550.
Bruinsma, G.J.N., Bernasco, W., Elffers, H., Huisman, W., Laan P. van der, Leun, J.
van der, Luijkx, F., Poot, C. de, Wagenaar, H., & Weerman, F. (2004). De stad
en sociale onveiligheid: Een State-of-the-Art van wetenschappelijke kennis in
Nederland. In E.R. Muller (red)., Veiligheid: Studies over inhoud, organisatie en
maatregelen (pp. 279-318). Alphen aan den Rijn: Kluwer.
Bunt, H. van de, &Bijleveld, C.C.J.H. (2000). Het luisterend oor van de criminoloog.
Tijdschrift voor Criminologie, 42(1), 55-57.
Buruma, Y. (2005). De dreigingsspiraal: Onbedoelde neveneffecten vanmisdaadbestrijding. Den Haag: Boom Juridische uitgevers.
CBS (2008). Veiligheidsmonitor Rijk 2008: Landelijke rapportage. Den Haag/
Heerlen: CBS.
CBS (2012). Integrale Veiligheidsmonitor 2011: Landelijke rapportage. Den Haag/
Heerlen: CBS.
CBS (2014a). Veiligheidsmonitor 2013: Landelijke rapportage. Den Haag/Heerlen:
CBS.
CBS (2014b). Geraadpleegd in mei 2014: www.cbs.nl/nlNL/menu/themas/veiligheid-recht/methoden/classificaties/standaardclassificatiemisdrijven-methode.htm
CBS (2014c). Geraadpleegd in september 2014: http://statline.cbs.nl.
Kalidien, S.N., & Heer-de Lange, N.E. de (eindred.)(2013). Criminaliteit en Rechtshandhaving 2012: Ontwikkelingen en samenhangen. Den Haag: Boom Lemma.
Justitie in statistiek 2.
Coughlin, C., & Vuchinich, S. (1996). Family experience in preadolescence and the
development of male delinquency. Journal of Marriage and the Family, 58, 491501.
Cruyff, M.J.L.F., & van der Heijden, P.G.M. (2003). Benutting HKS en ontwikkeling
vangst-hervangstmethoden. Utrecht: Universiteit Utrecht.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 79

Demuth, S. & Brown, S.L. (2004). Family structure, family processes, and adolescent delinquency: The significance of parental absence versus parental gender.
Journal of Research in Crime and Delinquency, 41, 58-81.
Dijk, A.J. van, Hoogewoning, F.C., & Welten, B.J.A.M. (2010). Overlast en veiligheid.
Het tijdschrift voor de politie, 72(3), 30-34.
Egelkamp, M.M. (2002). Inflation von gewalt? (Proefschrift, Rijksuniversiteit Groningen). Groningen: Rijksuniversiteit Groningen.
Eggen, A.Th.J., & Koeijers, C.A.J. (2004). Een papieren werkelijkheid: AD Misdaadmeter zit er te vaak naast. Het Tijdschrift voor de Politie, 66(7), 12-15.
Elffers, H. en Jong, W. de (2004). ‘Nee, ik voel me nooit onveilig’: Determinanten
van sociale onveiligheidsgevoelens. Werkdocument 5 van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, uitgevoerd door het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving.
ESDP (2011). Jaarverslag Synthetische Drugs en Precursoren 2010. Driebergen:
KLPD-Dienst Nationale Recherche.
Fijnaut, C., & Zaat, I. (2003). De sociale (on)veiligheid in Tilburg: Een kritische
analyse van de problemen en een reeks aanbevelingen voor hun aanpak. Commissie Veilig Samenleven. Tilburg: Gemeente Tilburg.
Gemeente Amsterdam (2006). Veiligheidsindex Amsterdam. Gemeente Amsterdam:
Amsterdam.
Gemeente Rotterdam (2014). Methodologische verantwoording veiligheidsindex
2014. Rotterdam: Gemeente Rotterdam.
Gould, E.D., Weinberg, B.A., & Mustard, D.B. (2002). Crime rates and local labor
market opportunities in the United States. Review of Economics and Statistics,
84(1), 45–61.
Heijden, P.G.M. van der , Smit, F., & Gils, G. van (1993). Schattingen van het
aantal slachtofferloze delicten. Politia Nova, 3.
Heijden, P.G.M. van der, & Gils, G. van (2000). Omvangsschattingen van vuurwapens. Tijdschrift voor Criminologie, 2, 154-164.
Hirschi, T., & Gottfredson, M. (1983). Age and the explanation of crime. American
Journal of Sociology, 89(3), 552–584.
Jennissen, R.P.W. (2009). Criminaliteit, leeftijd en etniciteit: Over de afwijkende
leeftijdsspecifieke criminaliteitscijfers van in Nederland verblijvende Antillianen en
Marokkanen. Den Haag: Boom Juridische uitgevers. Onderzoek en beleid 277.
Jennissen, R., & Besjes, G. (2012). Geregistreerde criminaliteit. In R. van der Vliet,
J. Ooijevaar & R. van der Bie (red.), Jaarrapport Integratie 2012 (pp. 173-194).
Den Haag: CBS.
Keijser, J.W. de, Weerman, F.M. & Huisman, W. (2008). Criminaliteitscijfers: Roeien
met de riemen die je hebt of schaatsen op dun ijs? Delikt en Delinkwent, 30(4),
409-415.
Laub, J. H., & Sampson, R. J. (2003). Shared beginnings, different lives: Delinquent
boys to age 70. Cambridge: Harvard University Press.
Lensvelt-Mulders, G., Hox, J.J., van der Heijden P., &Maas, C. (2005). Meta-analysis
of randomized response: 35 years of validation studies. Sociological methods and
research, 33, 319-348.
Lensvelt-Mulders, G., van Gils, G.H.C., & van der Heijden, P.G.M. (2007). Fraudemonitor: Rapportage. Utrecht: Universiteit Utrecht, Departement Methoden en
Technieken.
Liem, M., Wilsem, J. van, Smit, P. & Nieuwbeerta, P. (2012). De daling van moord
en doodslag in Nederland. Tijdschrift voor Criminologie 54(1), 18-31.
Nieuwbeerta, P., & Leistra, G. (2003). Moord en doodslag in Nederland: Een overzicht van alle zaken in de periode 1992-2001. Tijdschrift voor Veiligheid, 3, 3654.

80 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Nieuwbeerta, P., & Leistra, G. (2007). Moord en doodslag in Nederland. Amsterdam:
Balans.
Noije, L. van, & Wittebrood, K. (2008). Sociale veiligheid ontsleuteld. Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Noije, L. van, & Wittebrood, K. (2009). Overlast en verloedering ontsleuteld. Den
Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Oppelaar, J., & Wittebrood K. (2006). Angstige burgers? Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau
Os, R. van, Ganpat, S. M., & Nieuwbeerta, P. (2010). Moord en doodslag in Nederland. In E.R. Muller, J.P. van der Leun, M. Moerings & P. van Calster (red.), Criminaliteit (pp. 181-193). Deventer: Kluwer.
Politie en wetenschap (2008). Gemeentelijke Veiligheidsindex.
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (2004). Sociale veiligheid organiseren:
Naar herkenbaarheid in de publieke ruimte. Den Haag: Sdu uitgevers.
Rakt, M. van de, Weerman, F., & Need, A. (2005). Delinquent gedrag van jongens
en meisjes: Het (anti)sociale kapitaal van vriendschapsrelaties. Mens & Maatschappij, 80, 328-352.
Reep, C.M.M. (2014). Slachtoffer geweest? Vergelijking van de respondentopgaven
in de Veiligheidsmonitor 2012 met aangiftegegevens van de politie. Den Haag/
Heerlen: CBS.
Rovers, B. (2000). Toename van geweld leidt tot betere registratie. Tijdschrift voor
Criminologie, 42(1), 58-64.
Rovers, B., Bruinsma, M., Jacobs, M., Jans, M., Moors, H., Siesling, M., & Fijnaut, C.
(2010). Overvallen in Nederland: Een fenomeenanalyse en evaluatie van de
aanpak. Den Haag: Boom Juridische uitgevers.
Sampson, R.J. (1987). Urban black violence: The effect of male joblessness and
family disruption. The American Journal of Sociology, 93, 348-382.
Schuilenburg, M. (2009). De securisering van de samenleving: Over de relatie
tussen veiligheidszorg, bestuur en quasi-strafrecht. Krisis, Tijdschrift voor actuele
filosofie, 3, 6-23.
Skogan, W. (1974). The validity of official crime statistics: an empirical investigation. Social Science Quarterly, 55(1), 25-38.
Skogan, W. (1986). ‘Fear of Crime and Neighborhood Change’. In A.J. Reiss & M.
Tonry (red.), Communities and Crime (pp. 203-229). Chicago: University of
Chicago Press.
Skogan, W. (2006). Police and Community in Chicago. New York: Oxford University
Press.
Smit, P.R., Zee, S. van der, Heide, W. van der, & Heide, F. (2001). Moord en doodslag in 1998. Den Haag: WODC. Onderzoeksnotitie 2001-8.
Smit, P.R. en Nieuwbeerta, P. (2007). Moord en doodslag in Nederland: 1998 en
2002-2004. Den Haag: WODC. Cahier 2007-15.
TK (2002/2003a). Naar een veiliger samenleving. Tweede Kamer, vergaderjaar
2002/2003, 28 684, nrs. 1-2.
TK (2007/2008). Actieplan overlast en verloedering. Tweede Kamer, vergaderjaar
2007/2008. Zie: www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/notas/2008/
03/10/actieplan-overlast-en-verloedering.html.
Trimbos-instituut (2012). Nationale Drugmonitor: Jaarbericht 2011. Utrecht:
Trimbos-instituut.
Ultee, W.C. (2008). Minder misdrijven: door overheidsingrijpen of zelfbescherming?
Justitiële verkenningen, 34(2), 46-56.
Vanderveen, G.N.G. (2006). Interpreting fear, crime, risk and unsafety. (Proefschrift, Erasmus Universiteit Rotterdam). Den Haag: Boom Juridische uitgevers.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 81

Warr, M. (2000). ‘Fear of Crime in the United States: Avenues for Research and
Policy’. In D. Duffee (red.), Measurement and Analysis of Crime and Justice (p.
451-489). Washington, DC: National Institute of Justice.
Wiebrens, C., Mak, M., & Slotboom, A. (2005). Plankzaken en prestatieafspraken. In
Openbaar Ministerie (red.), Goed Beschouwd 2004 (pp. 5-21). Den Haag: Openbaar Ministerie.
Wilson, J.Q.,& Kelling, G.L. (1982). Broken windows. Atlantic monthly, 29-38.
Wittebrood, K., & Junger, M. (1999). Trends in geweldscriminaliteit. Een vergelijking
tussen politiestatistieken en slachtofferenquêtes. Tijdschrift voor Criminologie,
41(3), 250-267.
Wittebrood, K., & Nieuwbeerta, P. (2006). Een kwart eeuw stijging in geregistreerde
criminaliteit. Vooral meer registratie, nauwelijks meer criminaliteit. Tijdschrift
voor Criminologie, 48(3), 227-242.
WODC (2010). Monitor Criminaliteit Bedrijfsleven 2009: Feiten en trends inzake
aard en omvang van criminaliteit in hetbedrijfsleven. Den Haag: WODC.
WVL (2014). Rijden onder invloed in Nederland in 2002-2013. Den Haag: Ministerie
van Infrastructuur & Milieu.

82 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Bijlage 1 Samenstelling begeleidingscommissie
Voorzitter
Dhr. prof. dr. B.F.M. Bakker

Leden
Mw. drs. M. Beijers
Dhr. prof. dr. ir J.A. van den Brakel

Dhr. drs. R.E. Flos
Dhr. drs. A.W.M. van der Heijden
Mw. L.E. Kerstens, MSc
Mw. drs. D. van Nobelen
Dhr. dr. H. Smeets

Professor Register Methodologie, Vrije
Universiteit Amsterdam
Afdelingshoofd Methodologie, CBS
Kennismakelaar Veiligheid, Gemeente Tilburg
Professor Survey Methodologie, Universiteit
Maastricht,
Methodoloog, CBS
Coördinerend Beleidsmedewerker, ministerie
van Veiligheid en Justitie
Senior Beleidsadviseur, Parket-Generaal
Beleidsmedewerker Openbare Orde en
Veiligheid, Vereniging Nederlandse Gemeenten
Strategisch Onderzoeker, Nationale Politie Landelijke Eenheid
Senior Onderzoeker, Bureau O&S, Gemeente
Amsterdam

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 83

Bijlage 2 Modelschattingen
1

Voorspellingsmethode NVI

Uit het voorgaande is gebleken dat er voor fraude en bedrog, drugs- en wapendelicten geen betrouwbare bronnen zijn. Wij maken daarom gebruik van voorspellingsmodellen om een modelschatting te maken van de ontwikkeling van het betreffende
delicttype in de periode 2005-2010. De trend in deze delicten wordt niet zoals bij de
overige delicttypen gebaseerd op een meting van het fenomeen zelf, maar op achtereenvolgens: de relatie tussen of men binnen een jaar verdachte is van betreffende delict en een aantal sociaaleconomische achtergrondkenmerken en de trends
in deze achtergrondkenmerken.
We maken hiervoor gebruik van gegevens uit het Herkenningsdienstsysteem (HKS)
van de politie, die gekoppeld zijn aan en daarmee inmiddels onderdeel zijn geworden van het Sociaal Statistisch Bestand (SSB) van het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS). Het SSB bevat gegevens over demografische en sociaaleconomische kenmerken op het individuele niveau voor de gehele in de Gemeentelijke
Basisadministratie ingeschreven bevolking van Nederland (zie voor meer informatie
bijv. Jennissen, 2009, pp. 19-22). Voor de gehele periode (2005-2010) worden
multivariate regressieanalyses uitgevoerd om te onderzoeken in welke mate een
aantal, op basis van literatuur geselecteerde, sociaaleconomische achtergrondkenmerken van individuen de neiging tot het plegen van (bepaalde typen) delicten
bepalen. Voor de afzonderlijke jaren (van 2005 tot en met 2010) wordt de verwachte waarde (ŷ) met behulp van deze resultaten uit de regressieanalyse voor
de periode 2005-2010 berekend. Met de verwachte waarden kan men na correctie
voor de verhouding 18-69-jarigen ten opzichte van 12-17-jarigen, de trend afleiden.
Enigszins ‘gevaarlijke’ aannames die we hier doen zijn: 1. Er bestaat geen variantie
in de invloed van de sociaaleconomische achtergrondkenmerken in de tijd en 2.
Ontwikkelingen op een hoger niveau dan het individuele hebben geen invloed op
de betreffende criminaliteitstrends (tenzij ze invloed hebben op de achtergrondkenmerken zelf). Verder missen we wellicht enkele belangrijke verklarende variabelen
om de modelschattingen als betrouwbaar te beoordelen en worden verdachten die
niet in Nederland woonachtig zijn maar hier wel verdacht worden van het plegen
van een misdrijf niet in de analyses opgenomen. Er is gepoogd dit enigszins te
corrigeren door de verhouding tussen het aantal verdachten dat in Nederland
woonachtig is en het aantal verdachten uit de verdachtenregistratie van de politie
(waar de verdachten die niet in Nederland woonachtig zijn wel in zijn opgenomen)
mee te nemen in de modelschattingen. Dit bleek echter niet haalbaar.
Daarnaast worden voorspellers van criminaliteit gebaseerd op aangehouden verdachten. We nemen dan ook aan dat de groep aangehouden verdachten op deze
kenmerken niet afwijkt van de groep daders die nooit gepakt wordt.
Voor zowel de minderjarigen als de volwassenen is, met behulp van het toevoegen
van interactietermen aan de logistische regressies, getoetst of de effecten van de
achtergrondvariabelen door de tijd heen variëren. Interactie-effecten blijken in de
voorspellingen voor zowel de volwassenen als de minderjarigen door de tijd heen
nauwelijks voor te komen.
De regressiemodellen hebben een dusdanige vorm, dat aan de problematiek die
deze tweede aanname oproept, in ruime mate tegemoet wordt gekomen. Hierover
meer in de volgende paragraaf.

84 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

1.1

De modellen

We hebben om de relatie tussen het verdacht worden van drugs- en wapendelicten
en van fraude en/of bedrog enerzijds en een aantal sociaaleconomische variabelen
anderzijds te voorspellen, gebruikgemaakt van standaard binaire logistische regressieanalyse. Ook is dit ter vergelijking voorspeld voor het verdacht zijn van een
misdrijf (welk delicttype dan ook). De onderzochte populatie is alle in Nederland
geregistreerde inwoners van 12 tot en met 69 jaar. De analyses voor minderjarigen
(12-17 jaar) en volwassenen (18-69 jaar) zijn separaat uitgevoerd, omdat de in de
analyses meegenomen achtergrondvariabelen in bepaalde opzichten anders zijn
voor minderjarigen dan voor volwassenen. Zo kijken we bijvoorbeeld bij minderjarigen naar het feit of ten minste één van beide ouders een uitkering als voornaamste inkomensbron heeft, terwijl we bij volwassenen in ogenschouw nemen of
de betrokkene zelf al dan niet het grootste deel van het inkomen uit een uitkering
genereert.
Een belangrijk punt van kritiek op de methode die hierboven beschreven is, is dat
mogelijke effecten van beleidsmaatregelen om bepaalde criminaliteit tegen te gaan
met deze methode niet gemeten kunnen worden. Mede om hieraan tegemoet te
komen, hebben we besloten om ook het gegeven of men zich in de afgelopen drie
jaar schuldig heeft gemaakt aan het betreffende delict14 op te nemen aan de rechterkant van de regressievergelijking. De modelschatting van de trend wordt hierdoor
zowel op trends in sociaaleconomische achtergrondvariabelen als op de trends in het
percentage verdachten van het betreffende delict zelf gebaseerd. Dit laatste gebeurt
dan wel met enige vertraging. De gevoeligheid van de trend voor de prioriteit die
door de politie aan de opsporing van een bepaald delicttype (bijvoorbeeld drugsmisdrijven) wordt gegeven, wordt in deze opzet beperkt doordat de invloed van het
percentage verdachten over drie jaar wordt uitgesmeerd. De resultaten van de
regressieanalyses zijn weergegeven in de tabellen b2.1 (minderjarigen) en b2.2
(volwassenen). De sociaaleconomische achtergrondvariabelen tezamen vormen
uiteraard nog geen afdoende verklaring voor het bestaan van de betreffende delicttypen. De pretentie hier een theoretisch kader ter verklaring van het voorkomen
van een bepaald type deviant gedrag is dan ook geenszins aanwezig. Hiervoor zou
men moeten kijken naar de zogenoemde criminogene factoren op individueel
niveau.
Menig onderzoek heeft aangetoond dat leeftijd, geslacht en sociaaleconomische
kenmerken van personen samenhangen met het plegen van delicten. De demografische factoren sekse en leeftijd zijn belangrijke determinanten van crimineel gedrag. Criminaliteit komt vaker voor onder mannen dan onder vrouwen. De kans op
het vertonen van delinquent gedrag neemt tot de late adolescentie of de vroege
volwassenheid toe, om vervolgens weer af te nemen (Hirschi & Gottfredson, 1983).
Verondersteld kan worden dat verschillen in de demografische opbouw van de
afzonderlijke herkomstgroepen leiden tot verschillen in de verdachtenpercentages
onder deze groepen.
De behoefte aan materieel gewin, die grotendeels bepaald wordt door de (relatieve)
economische positie van een individu of huishouden, is ook een belangrijke determinant van crimineel gedrag, met name van vermogensdelicten (zie bijvoorbeeld
Gould, Weinberg & Mustard, 2002). Een gemiddeld minder gunstige economische
positie van een bepaalde herkomstgroep kan er dan ook mede een oorzaak van zijn
dat personen uit de betreffende herkomstgroep relatief vaker te vinden zijn in de
criminaliteitsstatistieken. Het vooruitzicht op een betere economische positie (bij-

14

De controlevariabele ‘crimineel verleden’ kan in de modellen drie waarden aannemen: geen, betreffende delict of
een ander delict.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 85

voorbeeld een hoger inkomen of het vooruitzicht op een baan) kan temperend
werken op de behoefte tot het plegen van vermogensdelicten. Mogelijke indicatoren
hiervan zijn of iemand momenteel een opleiding volgt en – als dit het geval is – wat
de aard van deze opleiding is.
De sociale omgeving is een containerbegrip dat doelt op verscheidene sociale contexten. Eén aspect van de sociale omgeving dat van invloed zou kunnen zijn op de
etnische dimensie van criminaliteit, is de woonomgeving. Zo vonden Borghans en
Ter Weel (2003) een positief verband tussen het aantal winkelenden, werkenden en
recreanten per inwoner in een bepaalde gemeente en de diefstal van gemotoriseerde vervoermiddelen in de betreffende gemeente. Ook het sociale kapitaal van individuen kan van invloed zijn op het al dan niet vertonen van crimineel gedrag. Uit
onderzoek van Van de Rakt, Weerman en Need (2005) bleek bijvoorbeeld dat het
hebben van delinquente vrienden een positief effect en het hebben van sterke
bindingen met ouders en de school een negatief effect heeft op crimineel gedrag
onder vmbo-leerlingen. Uiteraard is ook het gezin waarin men opgroeit van invloed
op het al dan niet vertonen van delinquent gedrag. Zo is in verschillende studies (zie
bijvoorbeeld Coughlin & Vuchinich, 1996; Demuth & Brown, 2004) aangetoond dat
kinderen die opgroeien in een eenoudergezin een grotere kans hebben op het plegen van delicten. Voor volwassenen zijn het al dan niet hebben van een partner en
kinderen vermoedelijk zaken die de neiging tot het plegen van delicten doen afnemen (zie bijvoorbeeld Sampson, 1987; Laub & Sampson, 2003). Uit onderzoek
verricht door Blokland en Nieuwbeerta (2005) kwam naar voren dat het hebben van
een relatie hierbij van groter belang is dan het hebben van kinderen.
Een andere belangrijke determinant van crimineel gedrag is herkomst. Uit onder
andere Jennissen & Besjes (2012) en Blom & Jennissen (2014) blijkt dat etnische
minderheden oververtegenwoordigd zijn in de verdachtenregistratie van de politie.
De keuze voor de achtergrondvariabelen is behalve op een (bescheiden) theoretische achtergrond (zie hiervoor ook Jennissen, 2009, p. 47-49) ook gebaseerd op het
simpele feit of de variabele al dan niet in het SSB zit.
Tabel b2.1 Resultaten van logistische regressieanalyse ter verklaring van
het al dan niet verdacht zijn van een delict (12-17-jarigen;
regressiecoëfficiënten; ns=niet significant, p>0,01)
Wapendelict

Drugsdelict

Fraude en

Alle delicten

bedrog
Autochtoon (ref.)
Turks

ns

ns

ns

ns

Marokkaans

ns

ns

0,82

0,67

Surinaams

ns

ns

0,91

0,56

Antilliaans

1,06

ns

1,18

0,88

Overig niet-westers allochtoon

ns

ns

0,59

0,25

Westers allochtoon

ns

ns

0,48

0,27

Man

2,81

1,41

1,37

1,21

Leeftijd

3,57

4,20

3,98

3,52

Leeftijd2

-0,11

-0,12

-0,12

-0,11

0,25

0,19

0,29

0,31

Huishoudinkomen quintiel 2

ns

ns

0,17

0,18

Huishoudinkomen quintiel 3

0,32

0,24

0,38

0,33

Huishoudinkomen quintiel 4

0,33

0,32

0,56

0,45

Vrouw (ref.)

VIB geen ouder een uitkering (ref.)
VIB minimaal 1 ouder een uitkering
Huishoudinkomen quintiel 1 (ref.)

86 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Wapendelict

Drugsdelict

Fraude en

Alle delicten

bedrog
Huishoudinkomen quintiel 5

0,59

0,64

0,80

0,71

ns

0,25

ns

0,38

0,48

0,56

0,47

0,51

Weinig stedelijk

0,15

ns

0,31

0,07

Matig stedelijk

0,27

ns

0,54

0,20

Sterk stedelijk

0,45

ns

1,05

0,31

Zeer sterk stedelijk

0,38

ns

1,04

0,34

Man x Turks

ns

ns

0,77

0,34

Man x Marokkaans

ns

0,70

0,69

0,31

Man x Surinaams

ns

ns

ns

-0,15

Man x Antilliaans

ns

ns

ns

-0,19

Man x overig niet-westers allochtoon

ns

ns

ns

-0,13

Man x westers allochtoon

ns

ns

ns

ns

Zelfde delict in de vorige 3 jaar

1,88

3,52

2,08

Overig delict in de vorige 3 jaar

1,53

1,99

1,50

-

Een delict in de vorige 3 jaar

-

-

-

2,03

Constante

-38,80

-45,33

-41,27

-33,82

Pseudo R2

0,14

0,16

0,18

Thuis wonend (ref.)
Uitwonend
Geen gebroken gezin (ref.)
Gebroken gezin
Niet stedelijk (ref.)

Geen delict in de vorige 3 jaar (ref.)

NxT

7.169548

7.169548

7.169548

-

0,22
7.169548

Tabel b2.2 Resultaten van logistische regressieanalyse ter verklaring van
het al dan niet verdacht zijn van een delict (18-69-jarigen;
regressiecoëfficiënten; ns=niet significant, p>0,01)
Wapendelict

Drugsdelict

Fraude en

Alle delicten

bedrog
Autochtoon (ref.)
Turks

ns

-0,26

ns

-0,23

Marokkaans

ns

-0,36

0,40

0,34

Surinaams

0,52

0,71

0,82

0,62

Antilliaans

0,86

0,56

0,77

0,81

Overig niet-westers allochtoon

ns

-0,14

0,39

0,11

Westers allochtoon

0,28

0,22

0,22

0,18

Man

1,89

1,27

0,88

1,38

Leeftijd

-0,14

0,22

-0,07

-0,04

Leeftijd2

0,00

-0,01

0,00

0,00

Leeftijd3

-0,00

0,00

-0,00

0,00

Man x Turks

0,56

0,72

0,39

0,53

Man x Marokkaans

0,81

1,00

0,27

0,16

Man x Surinaams

ns

ns

-0,09

-0,06

Vrouw (ref.)

Man x Antilliaans

0,31

0,14

ns

-0,10

Man x overig niet-westers allochtoon

ns

ns

0,22

-0,07

Man x westers allochtoon

ns

-0,13

ns

-0,17

VIB geen uitkering (ref.)

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 87

Wapendelict

Drugsdelict

Fraude en

Alle delicten

bedrog
VIB uitkering

0,64

0,45

0,56

0,51

Huishoudinkomen quintiel 1 (ref.)
Huishoudinkomen quintiel 2

-0,08

-0,12

-0,23

-0,02

Huishoudinkomen quintiel 3

ns

ns

ns

0,05

Huishoudinkomen quintiel 4

0,19

0,25

0,24

0,18

Huishoudinkomen quintiel 5

0,70

0,96

0,82

0,58

Stel met kinderen – kind

0,77

0,94

0,27

0,68

Stel zonder kinderen

0,15

0,40

ns

0,13

Eenouderhuishouden – ouder

0,97

0,85

0,71

0,83

Eenouderhuishouden – kind

0,89

0,96

0,56

0,78

Eenpersoonshuishouden

0,66

0,84

0,35

0,61

Overig/institutioneel huishouden

0,65

0,83

0,55

0,64

Middelbare opleiding

-0,46

-0,36

-0,32

-0,33

Hoge opleiding

-1,90

-1,70

-1,37

-1,32

Opleiding onbekend

-0,39

-0,29

-0,39

-0,34

Weinig stedelijk

0,13

0,19

0,12

0,08

Matig stedelijk

0,25

0,39

0,29

0,20

Sterk stedelijk

0,32

0,43

0,53

0,28

Zeer sterk stedelijk

0,10

0,38

0,48

0,33

Zelfde delict in de vorige 3 jaar

2,63

2,94

2,83

-

Overig delict in de vorige 3 jaar

1,58

1,51

1,45

-

Een delict in de vorige 3 jaar

-

-

-

1,83

Constante

-7,26

-11,19

-7,00

-4,69

Pseudo R2

0,19

0,21

0,17

0,22

67.230.986

67.230.986

67.230.986

67.230.986

Stel met kinderen – ouder (ref.)

Lage opleiding (ref.)

Niet stedelijk (ref.)

Geen delict in de vorige 3 jaar (ref.)

NxT

1.2

Trends

De modelschattingen van de drie typen delicten en het al dan niet verdacht zijn van
een delict (ongeacht welk delict) zoals hierboven is beschreven, leveren voor ieder
jaar per delicttype en voor het totaal een voorspeld aantal delicten op. Op dit aantal
delicten is vervolgens geïndexeerd. De indexcijfers zijn voor alle drie de delicttypen
en het totaal op eenzelfde manier totstandgekomen. De trendgrafieken op basis van
deze indexcijfers zijn in figuur b2.1 weergegeven.

88 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur b2.1 Wapendelicten, drugsdelicten, fraude en bedrog, en alle delict
indexcijfers (2005=100), modelschattingen op basis van persoonskenmerken van de verdachtenpopulatie
105

100

95

90

85

80
2004

2005
wapendelicten

2006

2007
fraude en bedrog

2008

2009

drugsdelicten

2010

2011

alle delicten

De trend in wapendelicten daalt van 100 in 2005 naar 90 in 2008 om vervolgens
licht te stijgen naar 91 in 2010. Net als de trend in wapendelicten, daalt de trend
in drugsdelicten tot 2008 om vervolgens tot 2010 redelijk stabiel te blijven. Voor
drugsdelicten daalt de trend van 100 in 2005 tot 86 in 2008. Dit verandert nauwelijks tot 2010. Net als de twee voorgaande trends, is een daling tot 2008 waarneembaar waarna een lichte stijging tot 2010 is te constateren. De trend in fraude en
bedrog daalt van 100 in 2005 naar 87 in 2008 om vervolgens licht te stijgen naar
89 in 2010. De trend in het totale aantal delicten daalt eveneens tot 2008, hetzij
minder sterk dan de overige trends; van 100 in 2005 naar 93 in 2008. In 2009 is
een lichte stijging naar 94 waar te nemen, om vervolgens weer tot 93 te dalen in
2010.
Om de methode op basis van de modelschattingen enigszins tegen de bestaande
bronnen af te kunnen zetten, zijn de modelschattingen ook uitgevoerd voor een
delicttype waar verdachtenregistratie en geregistreerde misdrijven wel redelijk
betrouwbaar worden verondersteld. Dit is gedaan voor het delicttype vermogen
met geweld. De modelschatting van dit delicttype is op dezelfde wijze uitgevoerd
als hierboven is beschreven voor wapendelicten, drugsdelicten en fraude.
In figuur b2.2 zijn de trends in vermogensdelicten met geweld weergegeven op
basis van de modelschattingen, de verdachtenregistratie en de door de politie geregistreerde misdrijven. Het is opvallend dat alle drie de trends een daling tot 2008
laten zien. Deze dalingen lopen sterk uiteen. De trend op basis van de modelschatting laat een daling zien van 10 tot 2008 terwijl de trends op basis van de verdachtenregistratie en de geregistreerde misdrijven dalingen van rond de 20 laten zien in
diezelfde periode. De trend op basis van de geregistreerde misdrijven stijgt in 2009
weer naar het oude niveau van 100. Ook de trend op basis van de verdachtenregistratie laat in dat jaar een stijging zien, maar een minder extreme; namelijk naar 86.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 89

In 2010 laten zowel de trends op basis van verdachtenregistratie en geregistreerde
misdrijven weer een lichte daling zien van 2 respectievelijk 1 punt. Vanaf 2008 laat
de trend op basis van de modelschatting tot 2010 een lichte stijging zien van 1
punt. De trend op basis van de modelschatting fluctueert in vergelijking met de
andere trends veel minder door de tijd heen, terwijl de richting van de trend tot
2009 hetzelfde is als bij gebruik van de andere bronnen. De trendlijn van de door de
politie geregistreerde misdrijven is erg vreemd (een stijging van bijna 25% in 1 jaar
tijd) en kan worden verklaard door de overgang naar een nieuw registratiesysteem.
Figuur b2.2

Vermogensdelicten met geweld (2005=100)

105
100
95
90
85
80
75
70
65
60
2005

2006

2007

schatting obv persoonskenmerken

90 | Cahier 2014-14

2008
verdachtenregistratie

2009

2010

geregistreerde aangifte

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Bijlage 3 Factoranalyse onveiligheidsgevoelens
Tabel b3.1 Communaliteiten factoranalyse (Principal Axis Factoring)
Initial

Extraction

Onveiligheidsgevoelens algemeen

0,330

0,450

Onveiligheidsgevoelens in de buurt

0,381

0,528

Onveiligheidsgevoelens ’s avonds thuis

0,276

0,366

Onveiligheidsgevoelens ’s avonds op straat

0,368

0,508

Tabel b3.2 Totale verklaarde variantie (Principal Axis Factoring)
Factor

Initial Eigenvalues

Extraction Sums of Squared Loadings

Total

% of Variance

Cumulative %

Total

% of Variance

Cumulative %

1

2,383

59,573

59,573

1,852

46,310

46,310

2

0,612

15,301

74,875

3

0,552

13,789

88,663

4

0,453

11,337

100,000

Tabel 3

Factormatrix (Principal Axis Factoring)
Factor 1

Onveiligheidsgevoelens in de buurt

0,846

Onveiligheidsgevoelens algemeen

0,837

Onveiligheidsgevoelens ’s avonds thuis

0,607

Onveiligheidsgevoelens ’s avonds op straat

0,500

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 91

Bijlage 4 De relatieve omvang van delicttypen
Doelstelling en onderzoeksvraag
De doelstelling van dit deel van de ontwikkeling van de NVI is het ontwikkelen
van een methode om de relatieve omvang van het aantal gepleegde misdrijven
van de in de NVI onderscheiden delicttypen te bepalen in een bepaald peiljaar. Dit
met behulp van de slachtofferenquêtes en/of de door de politie geregistreerde misdrijven. De cijfers die gebruikt zijn voor deze analyse zijn ontleend aan een onderzoek, verricht door het CBS, waarbij de Veiligheidsmonitor aan het politieregister
gekoppeld is (Reep, 2014). Hiermee is per delicttype geanalyseerd hoeveel van
de geregistreerde slachtoffers responderen, of geregistreerde slachtoffers het
delict inderdaad opgeven in de enquête en in welke mate respondenten die zeggen
aangifte te hebben gedaan van een delict ook daadwerkelijk geregistreerd zijn met
dat delict.
Uitgangspunt hierbij is dat slachtofferenquêtes – althans alleen voor misdrijven met
slachtoffers – een correct beeld geven van het voorkomen van criminaliteit mits de
steekproef aselect getrokken is (althans na herweging een juiste afspiegeling is van
de populatie) en de responsbereidheid niet selectief is en mits de respondent naar
waarheid de enquêtevragen beantwoordt (en deze vragen ook juist gesteld zijn).
In de praktijk wordt niet voldaan aan deze voorwaarden van ontbreken van selectiviteit en correcte antwoorden. Indien de mate waarin hieraan niet voldaan wordt
onafhankelijk zou zijn van het delicttype zou nog steeds de relatieve omvang tussen
delicttypen direct bepaald kunnen worden. In dit deelonderzoek wordt nagegaan of,
en in welke mate, er delicttype afhankelijkheden bestaan bij de selectiviteit en de
correctheid van de slachtofferenquête.
De onderzoeksvraag is dan als volgt:
Zij x een misdrijftype. Qt(x) is het totale aantal in Nederland gepleegde misdrijven
van type x in een periode t. Qt(x) is niet bekend. St(x) is het aantal in Nederland
gepleegde misdrijven van type x in een periode t zoals gemeten door de slachtofferenquête VM.
Zij mi en mj twee verschillende delicttypen en t een peiljaar. Kan er met voldoende
validiteit en betrouwbaarheid een factor fij(t) bepaald worden zodanig dat:
(1)

Qt(mi) / Qt(mj) = fij(t) . St(mi) / St(mj)

Hiermee is dus niet de absolute omvang voor de verschillende delicttypes te
bepalen, maar wel de relatieve.
Methode, beperkingen en aannames
In de ideale situatie kan het totale aantal door slachtoffers ondervonden delicten
eenvoudig uit een slachtofferenquête als de VM gehaald worden. Het percentage
slachtofferschap voor een bepaald delict zoals gevonden in de VM – na weging op
een aantal achtergrondkenmerken van respondenten - wordt dan toegepast op de
totale bevolking en daarmee wordt het totale aantal misdrijven van dat type bepaald. Dit werd ook gedaan in de meeste rapportages over de Nederlandse slachtofferenquêtes en bijvoorbeeld ook in C&R (Kalidien & De Heer-de Lange, 2013). Op
deze wijze wordt het zogenoemde ‘dark number’ in kaart gebracht en daarmee is
ook eenvoudig voldaan aan de onderzoeksvraag. Immers, hier er wordt dan van
uitgegaan dat

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 93

(2)

Qt(mi) = St(mi) voor alle i,t

wat impliceert dat
(3)

fij(t) = 1 voor alle i,j,t

Om een groot aantal redenen is het echter maar de vraag of op deze wijze een betrouwbare schatting verkregen wordt van het aantal delicten. Om er een paar te
noemen: het slachtoffer herkent een gebeurtenis niet als een delict of als het verkeerde delict, de respondent van de VM geeft – bewust of onbewust – incorrecte
antwoorden, slachtoffers zijn eerder (of juist niet) geneigd mee te doen aan een
slachtofferenquête etc. Natuurlijk speelt ook een selectieve respons naar andere
variabelen als leeftijd, geslacht, herkomst, etc. een rol, maar daarvoor wordt in de
VM in principe een weegmodel toegepast om deze effecten te neutraliseren.
Nu zou dit niet zo’n probleem hoeven te zijn voor de beantwoording van de onderzoeksvraag als al deze effecten delictonafhankelijk zijn. Immers, dan zou (2) niet
meer gelden, maar (3) wel. Door koppeling van de gegevens van de slachtofferenquête VM en de politieregistratie kan voor een beperkt aantal delicttypen inzicht
verkregen worden in hoeverre de onder- of overschattingen van St(mi) ten opzichte
van Qt(mi) delictafhankelijk zijn.
Een noodzakelijke beperking bij deze methode is dat we alleen kijken naar delicttypen die a) onderdeel zijn van de VM en b) redelijk goed geïdentificeerd kunnen
worden met delicttypen in de politieregistratie. Dit impliceert dat we de volgende
delicttypen beschouwen:
1 geweldsdelicten;
2 zedendelicten;
3 vermogen met geweld;
4 diefstal (zonder geweld);
5 inbraken (zonder geweld);
6 vernielingen en openbare orde.
Een andere beperking zit in de koppeling zelf. Zo zijn er de al eerder genoemde
inhoudelijke redenen (zoals bijvoorbeeld: slachtoffer vergeet een delict of geeft
een delict onterecht op) die veroorzaken dat de koppeling tussen de VM en de
politieregistratie niet altijd gevonden wordt. Deze effecten, en dan in het bijzonder
de delictafhankelijkheden, proberen we in het onderzoek te achterhalen.
Maar er is nog een drietal andere beperkingen die invloed hebben op deze analyse
en de interpretatie van de resultaten. De belangrijkste is dat de analyses alleen
uitgevoerd worden op de delicten waarvan aangifte is gedaan. Responsgedrag en
validiteit waarmee de respondent de vragen beantwoordt kan voor delicten waar
geen aangifte van gedaan is anders zijn, en dit zal ook weer afhankelijk zijn van het
delicttype. Dit kan niet achterhaald worden. Bij deze analyses wordt aangenomen
dat er geen verschil is.
Een tweede, waarschijnlijk minder verstorende, beperking is de mogelijke onvolledigheid van de politieregistratie omdat niet alle aangiftes worden geregistreerd. Dit
is wellicht afhankelijk van het type delict, door verschillen in ophelderingsverwachting en/of noodzaak voor het slachtoffer een bewijs van aangifte te hebben voor de
verzekering. Ook hiermee wordt in deze analyses geen rekening gehouden.
Een derde beperking is dat niet alle geregistreerde slachtoffers geïdentificeerd
kunnen worden, waardoor dus ook niet alle respondenten teruggevonden kunnen
worden. Dit blijkt voor alle delicttypen hetzelfde en heeft dus geen invloed op deze
analyse.

94 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Voor het onderzoek nemen we als peiljaar 2012. Verder bepalen we alleen de
factoren ten opzichte van het delicttype nr. 4 ‘diefstal (zonder geweld). Aangezien
de aantallen hier het grootst zijn is de verwachting dat deze delictgroep het meest
stabiel is (de kleinste onzekerheidsmarges vertoont). Dus we bepalen alle fi(t)
waarvoor geldt:
(4)

Qt(mi) / Qt(m4) = fi(t) . St(mi) / St(m4); i=1 ... 6; t=2012

Hiermee zijn de fi(t) te zien als correctiefactoren om voor alle delicten dezelfde
over- of onderschatting te krijgen als ‘diefstal (zonder geweld)’. Uit (4) blijkt, zoals
te verwachten, dat f4(t) = 1.
Op een drietal manieren zullen we – door het koppelen van de 2012 VM met de
politieregisters – de delictafhankelijkheden onderzoeken. Of met andere woorden de
factoren fi(t) bepalen:
a Allereerst wordt er gekeken naar het verschil in respons tussen slachtoffers en
niet-slachtoffers. Door de gehele steekproef van de VM te koppelen aan de
politieregistratie en daarmee direct te observeren wie van de geregistreerde
slachtoffers wel en wie niet gerespondeerd hebben kan ook het verschil in respons tussen slachtoffers en niet-slachtoffers en in het bijzonder de delictafhankelijkheid daarvan bepaald worden.
b Vervolgens wordt gekeken naar die slachtoffers die gerespondeerd hebben in de
VM en die volgens het politieregister slachtoffer van een delict waren in de twaalf
maanden voorafgaand aan de enquête. Bij goede en volledige beantwoording van
de enquête zouden deze respondenten in de VM het betreffende delict op moeten
geven. Dit blijkt niet zo te zijn en de mate waarin dit niet zo is, is duidelijk afhankelijk van het soort delict. In het algemeen zal hier sprake zijn van een onderschatting van het daadwerkelijke aantal delicten. Hoe groot die onderschatting is is
lastig nauwkeurig vast te stellen, maar een indicatie van de delictafhankelijkheid
van de onderschatting kan wel bepaald worden.
c Ten slotte wordt uitgegaan van alle respondenten die in de VM geantwoord hebben slachtoffer te zijn geweest en aangifte daarvan gedaan te hebben. Nu geldt
dat deze slachtofferschappen teruggevonden zouden moeten worden in de politieregistratie. Dit blijkt niet zo te zijn: in nog niet de helft van de gevallen wordt het
delict teruggevonden. In hoeverre hier sprake is van een overschatting (slachtoffers geven een delict in de VM onterecht aan) is moeilijk te zeggen. Mogelijk
heeft de respondent de vraag of er aangifte van het delict is gedaan fout, of
sociaal wenselijk beantwoord. Ook kon een klein deel van de geregistreerde
slachtoffers niet geïdentificeerd worden, dus niet teruggevonden. Daarnaast is het
mogelijk dat niet alle aangiftes geregistreerd zijn. Wel kunnen we ook hier kijken
naar de delictafhankelijkheden in de overschatting.
Elk van de bovenstaande drie effecten leveren de factoren fi(t,u) op met u=a,b,c .
Een laatste aanname is dat de drie effecten onafhankelijk van elkaar zijn, waarmee
we de uiteindelijke fi(t) kunnen bepalen met:
(5)

fi(t) = fi(t,a) * fi(t,b) * fi(t,c)

Gegevensbronnen
Als bron voor de slachtofferenquête is de VM 2012 genomen. Het aantal personen in
de steekproef voor de VM was 203.065, het responspercentage 39,0% resulterend
in 77.989 respondenten. De politieregistraties zijn gehaald uit het GIDS systeem.
Hierin staan gegevens van slachtoffers en aangevers van delicten. Het CBS krijgt

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 95

van deze gegevens postcode, geboortedatum en geslacht waarmee in de meeste
gevallen (ongeveer 85%) een koppeling gelegd kon worden met het GBA en daarmee ook met de personen in de steekproef van de VM.
Resultaten
Voor de afhankelijkheid tussen respons en slachtofferschap is eerst gezocht naar
alle personen die in de steekproef zaten van de VM en die als slachtoffer teruggevonden konden worden in de politieregistratie. Voor de aantallen (n) zie de tweede
kolom in tabel b4.1. Van deze slachtoffers is bekend wie er in de VM gerespondeerd
hebben en wie niet, dit is weergegeven in de kolom resp%. Vervolgens is berekend
vanuit de politieregistratie wat het responspercentage van de slachtoffers was ten
opzichte van het responspercentage van de niet-slachtoffers. Zo zien we dat het
responspercentage van slachtoffers van geweldsdelicten kleiner is (met een factor
0,78) dan het responspercentage van niet-slachtoffers. Er is dus sprake van een
onderschatting van het aantal geweldsdelicten in de VM vanwege selectiviteit in
de respons op basis van slachtofferschap. De laatste kolom geeft aan welke correctiefactor aangebracht moet worden ten opzichte van diefstal. Dit zijn de factoren fi(t,a). Zo moeten bijvoorbeeld het aantal geweldsdelicten gevonden in de VM
met 1,31 vermenigvuldigd worden om de selectiviteit van de respons op basis van
slachtofferschap ten opzichte van de delicttype diefstal (zonder geweld) te herstellen.
Tabel b4.1 Selectiviteit in de respons op basis van slachtofferschap
Resp. so / niet-

Correctie t.o.v.

Resp. %

so

diefstal

1.010

30,5

0,78

1,31

69

35,3

0,91

(1,13)

Vermogen met geweld

203

39,7

1,02

1,00

Diefstal (zonder geweld)

5.901

39,7

1,03

1,00

Inbraken (zonder geweld)

1.081

44,5

1,14

0,90

Vernielingen en openbare orde

1.560

42,9

1,10

0,93

Delicttype
Geweldsdelicten
Zedendelicten

n

Cijfers gebaseerd op Reep (2014).

Vanwege de lage n bij zedendelicten (n=69 en het aantal respondenten = 24) is het
resultaat, de correctie met een factor 1,13 ten opzichte van diefstal, niet significant.
In tabel b4.2 zien we het aantal (n) respondenten in de VM waarvan een slachtofferschap – in de twaalf maanden voorafgaande aan de beantwoording van de VM –
gevonden is in de politieregistratie. Bij correct invullen zouden al deze respondenten
in de VM aangegeven moeten hebben het delict bij de politie gemeld te hebben. Dat
is niet zo (geweldsdelicten 67,8%) en er zou dus sprake kunnen zijn van onderrapportage in de VM. Ook hier is weer de correctiefactor ten opzichte van diefstal
zonder geweld berekend, de fi(t,b).

96 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel b4.2 Slachtoffer volgens politieregistratie, ook volgens enquête
Correctie t.o.v.
Delicttype

n

Gemeld

Geweldsdelicten

173

67,8%

0,87

Zedendelicten

12

33,7%

(1,74)

Vermogen met geweld

diefstal

43

59,2%

(0,99)

Diefstal (zonder geweld)

1.671

58,7%

1,00

Inbraken (zonder geweld)

352

87,6%

0,67

Vernielingen en openbare orde

464

67,0%

0,88

Cijfers gebaseerd op Reep (2014).

Hierbij is gedetailleerder gematched op subcategorie. Indien bijvoorbeeld een respondent geregistreerd is met fietsdiefstal en in de enquête geen fietsdiefstal, maar
wel autodiefstal opgeeft, is dit geteld als ‘niet gemeld’ alhoewel beide onder de
categorie ‘diefstal zonder geweld’ vallen.
Bij zedendelicten en vermogen met geweld zijn de aantallen weer erg laag en zijn
conclusies op basis van de correctiefactoren niet goed te trekken.
In tabel b4.3 wordt het aantal VM respondenten gegeven dat zegt slachtoffer geweest te zijn in de laatste twaalf maanden en daar aangifte van te hebben gedaan
(n). Ook hier geldt dat bij correct invullen (en correct registreren door politie) al
deze slachtofferschappen gevonden zouden moeten worden bij de geregistreerde
delicten. Om verschillende redenen is dat niet zo – bij geweldsmisdrijven wordt
ongeveer een derde teruggevonden - en kan er sprake zijn van een overrapportage
in de VM. Ook hier is weer de correctiefactor ten opzichte van diefstal zonder geweld
berekend, de fi(t,c).
Tabel b4.3 Slachtoffer volgens enquete, ook geregistreerd in politieregistratie
Gevonden in

Correctie t.o.v.

Delicttype

n

registratie

diefstal

Geweldsdelicten

516

35,4%

0,72

Zedendelicten

29

10,3%

(0,21)

Vermogen met geweld

76

31,6%

(0,64)

Diefstal (zonder geweld)

4.336

49,2%

1,00

Inbraken (zonder geweld)

1.656

53,6%

1,09

Vernielingen en openbare orde

1.208

41,1%

0,83

Cijfers gebaseerd op Reep (2014).

Hierbij is gedetailleerd gematched op subcategorie. Wel worden hier vrij ruime criteria voor ‘gevonden’ gebruikt. Ook als het delict of de periode niet geheel overeenstemt of als een huisgenoot aangifte heeft gedaan geldt het delict als ‘gevonden in
registratie’.
Bij zedendelicten en vermogen met geweld zijn de aantallen weer erg laag en zijn
conclusies op basis van de correctiefactoren niet goed te trekken.
Uiteindelijk (zie tabel b4.4) resulteert dit als volgt in de totale correctie van de
slachtoffercijfers uit de VM ten opzichte van diefstal (zonder geweld).

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-14 | 97

Tabel b4.4 Correcties ten opzichte van diefstal zonder geweld
Delicttype

fi(t,a)

fi(t,b)

fi(t,c)

fi(t)

Geweldsdelicten

1,31

0,87

0,72

0,82

Zedendelicten

1,13(ns)

1,74(ns)

0,21(ns)

0,41(ns)

Vermogen met geweld

1,00

0,99(ns)

0,64(ns)

0,64(ns)

Diefstal (zonder geweld)

1,00

1,00

1,00

1,00

Inbraken (zonder geweld)

0,90

0,67

1,09

0,66

Vernielingen en openbare orde

0,93

0,88

0,83

0,68

Conclusies
Het blijkt dus dat de meeste delicten ten opzichte van diefstal zonder geweld een
relatieve overschatting in de VM laten zien. Of er in absolute zin sprake is van een
over- of onderschatting is niet te zeggen maar dat was ook niet nodig voor de
onderzoeksvraag. Ondanks de grote steekproef (203.000) en het grote aantal respondenten (78.000) in de VM is het aantal slachtoffers van twee delicttypen (zedendelicten en vermogen met geweld) te klein om een uitspraak te doen over de overof onderschatting ten opzichte van diefstal zonder geweld.

98 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Bijlage 5 Gewichten celdagequivalententabel
In deze bijlage zijn de gegevens van de celdagequivalententabel (tabel b5.1) terug
te vinden waar de gewichten op gebaseerd zijn. De gewichten zijn berekend door
voor ieder delict de celdagequivalent te vermenigvuldigen met het aantal zaken. De
verkregen waarde wordt voor alle delicten binnen een bepaald delicttype opgeteld
en gedeeld door het totale aantal zaken binnen dat delicttype. Op basis van deze
cijfers worden de gewichten aan de delicttypen gegeven, met moord en doodslag als
uitgangscategorie. De gewichten in tabel b5.2 zijn voor de leesbaarheid allen met
100 vermenigvuldigd.
Tabel b5.1 Celdagequivalenten
Wetsartikel

Celdagequivalent

Aantal zaken

SR 131

27,71

120

vernieling en o.o.

SR 137c

19,85

416

vernieling en o.o.

SR 137d

15,31

62

vernieling en o.o.

SR 138

15,68

5.918

vernieling en o.o.

SR 138a

58,32

82

vernieling en o.o.

SR 139

9,90

813

vernieling en o.o.

SR 140

1.069,32

923

vernieling en o.o.

SR 141

31,63

41.520

vernieling en o.o.

SR 142

15,54

658

vernieling en o.o.

SR 157

287,66

4.720

vernieling en o.o.

SR 158

80,73

152

vernieling en o.o.

SR 177

121,41

55

vernieling en o.o.

SR 179

28,36

132

vernieling en o.o.

SR 180

17,22

5.237

vernieling en o.o.

SR 181

36,15

930

vernieling en o.o.

SR 182

43,67

119

vernieling en o.o.

SR 184

16,03

15.712

vernieling en o.o.

SR 185

9,84

81

vernieling en o.o.

SR 188

22,83

1.982

vernieling en o.o.

SR 189

29,59

224

vernieling en o.o.

SR 197

100,93

2.284

vernieling en o.o.

SR 198

31,85

255

vernieling en o.o.

SR 239

19,52

2.269

zeden

SR 240b

210,40

867

zeden

SR 242

639,56

2.378

zeden

SR 243

319,84

130

zeden

SR 244

613,78

951

zeden

SR 245

336,22

607

zeden

SR 246

121,75

2.425

zeden

SR 247

265,26

880

zeden

SR 249

317,73

444

zeden

SR 250a

578,63

304

zeden

SR 250ter

839,44

52

zeden

SR 284

32,55

150

geweld

SR 285

51,98

31.586

geweld

SR 287

475,14

8.823

moord en doodslag

SR 289

1.905,25

2.298

moord en doodslag

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Delicttype

Cahier 2014-14 | 99

Wetsartikel

Aantal zaken

Delicttype

SR 300

Celdagequivalent
21,35

63.623

geweld

SR 301

44,20

155

geweld

SR 302

85,24

20.349

geweld

SR 303

186,78

306

geweld

SR 304

71,69

96

geweld

SR 310

24,65

91.549

diefstal zonder geweld

SR 311

71,58

88.599

diefstal met inbraak

SR 312

329,66

17.062

vermogen met geweld

SR 317

423,06

4.649

vermogen met geweld

SR 350

14,51

35.424

vernieling en o.o.

WVW94 7

15,16

27.492

verkeersmisdrijven

WVW94 8

24,43

172.027

verkeersmisdrijven

Tabel b5.2 Gewichten per delicttype
Delicttype

Gewicht x 100

Vermogen met geweld

45,37

Zeden

39,78

Diefstal zonder geweld

6,20

Inbraken zonder geweld

6,20

Vernieling en o.o.

5,50

Geweld

5,37

100 | Cahier 2014-14

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum