De Financiële Staat van
het Onderwijs 2016

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Voorwoord
Leerlingen en studenten in Nederland verdienen onderwijs van blijvend goede kwaliteit.
Een financieel gezonde school of instelling is een belangrijke randvoorwaarde daarvoor.
Om die reden houden wij niet alleen toezicht op de kwaliteit van het onderwijs, maar ook op
de financiële continuïteit van onderwijsinstellingen. Op basis van de jaarverslagen 2016
kunnen we concluderen dat ook in 2016 de besturen van de onderwijsinstellingen, financieel
gezond hebben geopereerd. Alleen de hogescholen lieten een negatief resultaat zien.
Dat kwam nu juist omdat zij volgens afspraak extra middelen hebben ingezet voor het
onderwijs. Een goed voorbeeld. Want geld dat beschikbaar wordt gesteld voor het onderwijs,
dient daar ook terecht te komen.
Bestuurders van het door het Rijk bekostigd onderwijs staan telkens voor de afweging tussen
enerzijds gezond financieel beleid en anderzijds een maximale inzet van de middelen voor het
onderwijs. Dat zien wij bijvoorbeeld bij de extra middelen voor personeel die de instellingen
enkele jaren geleden hebben gekregen. Het is lastig om eenmalig toegekende middelen zó in
te zetten dat zij structureel effect hebben. Toch zien we dat de besturen er de afgelopen jaren
in zijn geslaagd om deze extra middelen in te zetten, in de geest van het beoogde doel.
Dus niet alleen voor extra leraren, maar ook om zittende leraren te kunnen behouden bij een
teruglopend leerlingenaantal.
Om een afgewogen financieel beleid te voeren, is een goede toekomstplanning van belang.
Het gaat dan om de verbinding tussen strategisch beleid en financiële bedrijfsvoering.
Die is de laatste jaren al wel verbeterd, maar kan zeker nog verder worden versterkt.
Zo is het opvallend dat besturen vaak pessimistisch zijn in hun prognoses, waarna vervolgens
overschotten ontstaan.
Voor de acceptatie van het financiële beleid is het belangrijk dat de communicatie tussen een
instelling en haar belanghebbenden goed verloopt. Betrokkenen moeten goed inzicht kunnen
hebben in de afwegingen en keuzes die zijn gemaakt. Veel jaarverslagen laten op dat vlak nog
ruimte voor verbetering zien. Dit geldt met name ook voor de samenwerkingsverbanden.
De interne toezichthouder zou dit sterker kunnen stimuleren.
Met de Financiële Staat van het Onderwijs 2016 willen we een bijdrage leveren aan het gesprek
over de financiële aspecten van het onderwijs. Ik hoop dat het besturen van scholen en
samenwerkingsverbanden aanzet om open te zijn over hun financiële situatie en de keuzes die
ze maken. En dat het ze stimuleert om zowel toekomstgericht als risicobewust met hun geld
om te gaan. Zo werken we gezamenlijk aan gezond financieel beleid in het onderwijs, zodat
leerlingen en studenten vandaag en morgen het onderwijs krijgen dat ze verdienen.
Monique Vogelzang
Inspecteur-generaal van het Onderwijs

2

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Inhoudsopgave
Samenvatting

4

Inleiding

7

Financiële positie van de instellingen

8

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
1.8

Inleiding
Primair onderwijs (po)
Voortgezet onderwijs (vo)
De schoolbesturen in Caribisch Nederland
Samenwerkingsverbanden passend onderwijs (swv)
Middelbaar beroepsonderwijs (mbo)
Hoger beroepsonderwijs (hbo)
Wetenschappelijk onderwijs (wo)

8
9
16
22
24
27
33
38

Overige aspecten van financieel beheer

43

Literatuur en overige bronnen

58

Bijlage

59

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6

Inleiding
Werkzaamheden van de accountants
Kosten accountant en intern toezicht
Afhandeling van de jaarrekening 2015
Wet Normering Topfunctionarissen
De continuïteitsparagraaf in het jaarverslag
Verslag intern toezicht
2.7 Ontwikkeling van het personeelsbestand

I
II
III
IV
V

Uitleg financiële kengetallen
Gebruikte afkortingen en overige begrippen
Balans en staat van baten en lasten primair onderwijs
Balans en staat van baten en lasten voortgezet onderwijs
Balans en staat van baten en lasten samenwerkingsverbanden
passend onderwijs
VI Balans en staat van baten en lasten hoger beroepsonderwijs
VII Balans en staat van baten en lasten hoger beroepsonderwijs
VIII Balans en staat van baten en lasten wetenschappelijk onderwijs
IX Balans en staat van baten en lasten landelijk totaal
X
Accountantskantoren in het review-onderzoek

43
44
46
48
50
51
53
54

59
60
61
63

65
67
69
71
73
75

3

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Samenvatting
Financiële positie onderwijsinstellingen verder versterkt
De financiële positie van de onderwijsinstellingen is in 2016 verder versterkt (Figuur 1).
De rentabiliteit1, de verhouding tussen het financiële resultaat en de totale baten, is weliswaar
wat afgenomen, maar ligt met 0,8 procent nog altijd op een behoorlijk niveau. Alleen de
hogescholen hadden, volledig volgens hun eigen planning, een negatief resultaat. Dat kwam
onder meer door investeringen die zij hebben gedaan in de kwaliteit van het onderwijs. In het
wetenschappelijk onderwijs, waar ook een negatief resultaat was voorzien, werd juist het
hoogste resultaat van alle sectoren geboekt. Deze positieve rendementen hebben een gunstige
invloed gehad op het vermogen om kort- en langlopende schulden terug te betalen (solvabiliteit)
en op het vermogen om aan lopende betalingsverplichtingen te voldoen (liquiditeit). Figuur 1 laat
zien dat de solvabiliteit gelijk is gebleven en de liquiditeit verder is gestegen.
Figuur 1 Ontwikkeling primaire kengetallen landelijk

3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0
-0,5
Rentabiliteit%
Solvabiliteit
Liquiditeit

2012
1,0
0,56
1,22

2013
2,9
0,58
1,34

2014
1,0
0,59
1,37

2015
1,6
0,60
1,43

2016
0,8
0,60
1,47

Bron: DUO, 2017

Voor de komende drie jaar verwachten de sectoren primair en voortgezet onderwijs in hun
meerjarenbegrotingen een rentabiliteit die schommelt rond de nul. Het mbo verwacht een
negatief resultaat en vervolgens weer positieve cijfers. De universiteiten verwachten
gedurende enkele jaren een negatief rendement als gevolg van afgesproken extra
investeringen in de onderwijskwaliteit. De hogescholen alleen nog volgend jaar. Bij dit alles
moet worden opgemerkt dat de feitelijke resultaten het afgelopen jaar veel positiever waren
dan de voorspellingen van een jaar eerder. Alleen de hogescholen sloten in hun realisatie goed
aan bij hun voorspelling.

1 Uitleg van de financiële begrippen en van de gebruikte signaalwaarden bij de kengetallen vindt plaats in bijlage I.

4

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Personeelsbezetting groeit
De laatste jaren is het personeelsbestand weer relatief gegroeid. Rond 2011 werd het bestand
ingekrompen om financiële risico’s het hoofd te bieden. Uitbreiding van het personeelsbestand loopt steeds meer via flexcontracten, die zich onttrekken aan de normale personeelsstatistieken. Houden we daar rekening mee, dan zien we dat de extra middelen die zijn
verstrekt voor personeel, in het primair en voortgezet onderwijs ook zijn gebruikt voor extra
personeel of behoud van vast personeel.

Steeds minder instellingen onder verscherpt toezicht
Het aantal instellingen dat de inspectie onder verscherpt financieel toezicht heeft geplaatst
(24), is opnieuw minder dan het vorig jaar. Besturen in financieel onzekere posities hebben
ofwel succesvol maatregelen genomen om die positie te versterken of zijn als zelfstandig
bestuur opgeheven. In Caribisch Nederland is de financiële positie van de instellingen nog
kwetsbaar.

Betere verantwoording samenwerkingsverbanden nodig
Hoewel de samenwerkingsverbanden in 2016 een lager resultaat hebben geboekt,
is hun resultaat van 49 miljoen euro nog altijd hoog en ook hoger dan zij in 2015 in hun
continuïteitsparagrafen aangaven. Daardoor zijn de gemiddelde solvabiliteit en liquiditeit
verder gestegen. Door de wijze waarop de samenwerkingsverbanden de middelen onder de
scholen verdelen, schiet hun verantwoording daarover nogal eens te kort; veel samenwerkingsverbanden zijn niet in staat goed te verantwoorden hoe die middelen ten goede zijn
gekomen aan de leerlingen. Ook binnen de scholen is dat voor veel betrokken niet voldoende
duidelijk. Mede daardoor ontbreekt een goed beeld van de effectiviteit van de
werkzaamheden van samenwerkingsverbanden.

Continuïteitsparagrafen in jaarverslagen verbeterd
In de jaarverslagen van 2016 zien wij een verdere verbetering van de continuïteitsparagrafen.
Dat geldt in het bijzonder voor de onderbouwing en inhoud van de meerjarenbegrotingen.
De verbinding van het instellingsbeleid met het financiële beleid zou op een aantal punten nog
beter kunnen.

Kwaliteit accountantsonderzoek neemt toe
Het toezicht op de rechtmatigheid wordt vooral gedaan door de eigen accountants van de
instellingen. De inspectie voert hierop tweedelijnstoezicht uit door onder meer reviews op
het werk van de accountants. Deze reviews gebeuren in principe zonder de instellingen te
belasten. De kwaliteit van de accountantsonderzoeken is de laatste jaren verbeterd.
De toevoeging van het toezicht op de Wet normering topinkomens (WNT) leidde in 2014
tot een groter aantal niet-toereikende controles. Dat aantal neemt sinds 2015 weer af.

5

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Accountantskosten niet gestegen
In de afgelopen vijf jaar zijn de accountantskosten die instellingen moeten maken voor
de verplichte controles, niet gestegen. In het primair onderwijs is zelfs sprake van een
substantiële daling van die kosten. Het valt ons op dat de controles de laatste jaren steeds
meer door kleinere accountantskantoren worden uitgevoerd.

6

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Inleiding
De Inspectie van het Onderwijs houdt financieel toezicht op de bekostigde onderwijsinstellingen in Nederland. Dat doet zij op de kernterreinen continuïteit, doelmatigheid
en rechtmatigheid. In dit rapport doet zij verslag van de financiële staat van de onderwijsinstellingen in het afgelopen jaar. De jaarrekening van de instellingen over 2016 vormt
daarvoor de basis. Dat werken wij in hoofdstuk 1 uit in de behandeling van de financiële
positie, en in het bijzonder de financiële continuïteit, van de instellingen. Wij beschrijven
dat per sector, waarbij we in een aparte paragraaf speciaal aandacht besteden aan de
samenwerkingsverbanden passend onderwijs.
Hoofdstuk 2 behandelt een aantal uiteenlopende onderwerpen die samenhangen met het
financieel opereren van instellingen. We gaan uitvoerig in op het toezicht op de rechtmatige
verkrijging en besteding van de onderwijsmiddelen. Verder besteden we aandacht aan de
toepassing van de continuïteitsparagraaf in de jaarverslagen en aan financiële aspecten van
de huisvesting. Ten slotte komen ook de financiële aspecten van de ontwikkeling van het
personeelsbestand aan de orde.
In de bijlagen is een uitleg van de belangrijkste begrippen opgenomen. Ook vindt u een
overzicht van de uitkomsten van inspectieonderzoek bij accountantskantoren. Verder zijn
de geaggregeerde balansen en staten van baten en lasten van de instellingen per sector
opgenomen.

7

1

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Financiële positie van de
instellingen
1.1 Inleiding
Kwalitatief goed onderwijs is zeer gebaat bij een constante bedrijfsvoering. Daarvoor is in elk
geval een geborgde financiële continuïteit van de instelling van belang. Dat is mogelijk als het
bestuur over een financiële positie beschikt, waarmee het alle financiële verplichtingen op de
korte en langere termijn kan nakomen. Ook is het noodzakelijk dat het bestuur inzicht heeft in
de financiële uitgangspositie van de instelling en de ontwikkelingen in de komende jaren. In de
continuïteitsparagraaf van het jaarverslag geeft het bestuur inzicht in deze ontwikkelingen en
de daaraan verbonden financiële gevolgen.
Onderwijsinstellingen moeten hun jaarverslaggeving voor 1 juli van het jaar volgend op het
verslagjaar in schriftelijke en elektronische vorm bij Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO)
indienen. Tabel 1 toont het verloop van de binnenkomst van de jaarverslagen 2016.2
Tabel 1 Indiening jaarverslagen 2016
maart

april

mei

juni

juli

augustus

Schriftelijk

2

12

7

821

720

11

Elektronisch

0

3

46

1364

150

7

2 De instellingen in Caribisch Nederland zijn hierin niet meegenomen.

8

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Ongeveer 54 procent van de onderwijsinstellingen heeft tijdig de papieren versie van hun
jaarverslaggeving ingediend. Koplopers waren de sectoren voortgezet onderwijs (73 procent)
en mbo (69 procent). Voor het indienen van de jaarcijfers in elektronische vorm maken de
instellingen gebruik van het speciaal daarvoor ingerichte onderwijsportaal XBRL (eXtensible
Business Reporting Language). Deze digitale gegevens werden door 89 procent van de
instellingen tijdig ingeleverd.
In de volgende paragrafen bespreken we achtereenvolgens de verschillende onderwijssectoren
en de samenwerkingsverbanden passend onderwijs aan de hand van een standaard set
kengetallen die we als inspectie hanteren om risico’s voor de financiële continuïteit van een
instelling op te sporen. Per sector geven we de kengetallen van de afgelopen jaren weer,
gevolgd door een projectie voor de komende jaren. Deze projectie hebben we gebaseerd op de
getallen die de instellingen hebben opgenomen in hun risicoparagrafen in het jaarverslag.

1.2 Primair onderwijs (po)
Het primair onderwijs is de grootste onderwijssector. Het omvat, naast het basisonderwijs ook
speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs en de samenwerkingsverbanden
passend onderwijs in het po. In totaal krijgen ongeveer 1,53 miljoen leerlingen onderwijs van
ongeveer 120.000 personeelsleden.
Om het onderwijs te verzorgen ontvingen de schoolbesturen in 2016 11 miljard euro, waarvan
het overgrote deel (10 miljard) afkomstig was uit de bekostiging door het rijk. In de afgelopen
vijf jaar is het totale budget gegroeid met ongeveer 10 procent. Gecorrigeerd voor de
leerlingendaling is dat circa 15 procent.
Het merendeel van de uitgaven doet het primair onderwijs aan personeel. Het percentage
daarvan schommelt tussen de 80 en 82 procent. Een belangrijke andere post vormen de
huisvestingslasten. Deze lasten zijn de afgelopen jaren gestegen, doordat de besturen
verantwoordelijk zijn geworden voor het buitenonderhoud. Daar hebben zij ook extra
middelen voor ontvangen.
Het aantal leerlingen in het primair onderwijs is al enkele jaren aan het dalen en die daling zet
zich voort. Vijf jaar geleden bedroeg het leerlingenaantal 1,61 miljoen en over vijf jaar is dat
aantal ongeveer 50.000 lager.

Hoe staan de besturen ervoor?

In Figuur 2 is te zien dat de schoolbesturen in de periode 2012-2016 een vrij constante
financiële bedrijfsvoering hebben gevoerd; de rentabiliteit beweegt zich (ongeveer) tussen
0 en +1 procent.3
De onderwijsbesturen in het primair onderwijs gaven in de jaarverslagen 2015 aan dat rekening
werd gehouden met een negatief exploitatieresultaat van 0,3 procent in 2016. Uiteindelijk is
een positief exploitatieresultaat van 0,9 procent (101 miljoen euro) voor dat jaar gerealiseerd.
Volgens de nieuwe continuïteitsparagraaf in de jaarverslagen 2016 sturen de besturen voor de
nabije toekomst aan op een nagenoeg sluitende begroting.

3 Door verschillen in aggregatie van gegevens van de instellingen, zijn de cijfers van de overeenkomende jaren in deze
Financiële staat van het onderwijs voor po niet te vergelijken met die van 2015. Dit geldt ook voor de kengetallen,
in het bijzonder de rentabiliteit.

9

INSPECT
IEVAN HET ONDERW
I
JS| DEF
INANC
IËLESTAATVAN HET ONDERW
I
JS2016

F
iguu
r2On
tw
i
k
k
e
l
in
gp
r
im
a
i
r
ek
en
g
e
t
a
l
l
enpo4
3
,
5
3
,
0
2
,
5
2
,
0
1
,
5
1
,
0
0
,
5
0
,
0
0
,
5
1
,
0
1
,
5

2
0
1
2
0
,
5
0
,
6
9

2
0
1
3
3
,
3
0
,
7
1

2
0
1
4
0
,
1
0
,
7
2

2
0
1
5
0
,
8
0
,
7
2

2
0
1
6
0
,
9
0
,
7
3

2
0
1
7
0
,
8
0
,
7
3

2
0
1
8
0
,
1
0
,
7
4

2
0
1
9
0
,
1
0
,
7
6

2
,
3
2
0
,
0
7

2
,
3
8
0
,
0
7

2
,
5
1
0
,
0
8

2
,
6
1
0
,
0
8

2
,
5
4

2
,
5
3

2
,
5
7

Hu
i
s
v
e
s
t
in
g
s
r
a
t
io

2
,
0
2
0
,
0
7

W
e
e
r
s
t
and
s
v
e
rmo
g
en

0
,
2
6

0
,
2
9

0
,
2
9

0
,
2
9

0
,
3
0

0
,
2
9

0
,
2
9

0
,
3
0

R
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
t%
So
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
t
L
iqu
id
i
t
e
i
t

B
ron
:DUO
,20
1
7

D
eifn
an
c
i
ë
l
eg
e
zondh
e
idv
and
eond
e
rw
i
j
s
in
s
t
e
l
l
in
g
enopd
e
l
an
g
e
r
et
e
rm
i
jn
i
s
ind
e
j
a
r
en
20
1
2
20
16s
t
e
ed
sv
e
rb
e
t
e
rd
(
e
ens
t
i
j
g
in
gv
and
eso
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
tm
e
tz
e
sp
ro
c
en
t
)
.D
eto
t
a
l
e
s
chu
ldpo
s
i
t
i
e
i
squ
aom
v
an
gn
a
g
eno
e
gg
e
l
i
j
kg
eb
l
e
v
en
(
e
ento
en
am
ev
an54 m
i
l
jo
eneu
ro
oif
ew
e
l3
,8p
ro
c
en
t
)
.H
e
tto
t
a
a
lv
anh
e
te
i
g
env
e
rmo
g
enend
evoo
r
z
i
en
in
g
ent
e
z
am
en
d
a
a
r
en
t
e
g
en
i
sg
e
s
t
e
g
en m
e
t908 m
i
l
jo
eneu
ro
(
ru
im29p
ro
c
en
t
)
.H
e
te
i
g
env
e
rmo
g
ens
t
e
e
g
m
e
t68
2m
i
l
jo
eneu
roend
evoo
r
z
i
en
in
g
en m
e
t2
26 m
i
l
jo
eneu
ro
.D
epo
-b
e
s
tu
r
envoo
r
sp
e
l
l
en
d
a
td
ekom
end
e
j
a
r
enh
e
tv
e
rmo
g
enomzow
e
ld
e
l
an
g
lop
end
ea
l
sd
eko
r
t
lop
end
es
chu
ld
en
t
e
ru
gt
eb
e
t
a
l
en
,no
gb
e
t
e
rwo
rd
t
.
H
e
tg
eh
e
e
lv
an m
idd
e
l
enw
a
a
rm
e
ed
i
r
e
c
ta
anko
r
t
lop
end
eb
e
t
a
l
in
g
s
v
e
rp
l
i
ch
t
in
g
enk
anwo
rd
en
vo
ld
a
an
,
i
ss
ind
sh
e
tb
e
g
inv
anh
e
tg
e
toond
et
i
jd
v
a
ks
t
e
r
kto
e
g
enom
en
;d
e
ind
i
c
a
to
r
l
iqu
id
i
t
e
i
t
i
sg
e
s
t
e
g
en m
e
t29
,
2p
ro
c
en
t
.D
i
t
i
svoo
r
a
lto
et
es
ch
r
i
j
v
ena
anh
e
top
lop
env
and
eom
v
an
gv
an
d
e
l
iqu
id
em
idd
e
l
en
.
Ind
e
z
ep
e
r
iod
eg
a
a
th
e
tome
ens
t
i
j
g
in
gv
anb
i
jn
a4
7p
ro
c
en
t
(
zo
’n
864 m
i
l
jo
eneu
ro
)
.D
eo
v
e
r
i
g
eb
e
z
it
in
g
end
i
eopko
r
t
et
e
rm
i
jnkunn
enwo
rd
enom
g
e
z
e
t
in
g
e
ld
,b
l
i
j
v
enopon
g
e
v
e
e
rh
e
t
z
e
l
ifd
en
i
v
e
au
,n
e
ta
l
sd
eko
r
t
lop
end
es
chu
ld
en
.Vo
l
g
en
sh
e
t
m
e
e
r
j
a
r
enp
e
r
sp
e
c
t
i
e
if
l
i
g
td
e
l
iqu
id
i
t
e
i
tdoo
rond
e
rand
e
r
eg
e
r
in
g
e
(d
e
e
l
sn
e
g
a
t
i
e
v
e
)
e
xp
lo
i
t
a
t
i
e
r
e
su
l
t
a
t
end
ekom
end
e
j
a
r
enope
en
i
e
t
s
l
a
g
e
rn
i
v
e
au
.
D
eg
em
idd
e
ld
en
ind
ek
en
g
e
t
a
l
l
en
inF
i
guu
r2
l
a
t
enn
i
e
tz
i
end
a
te
rg
ro
t
ev
e
r
s
ch
i
l
l
enz
i
jntu
s
s
en
soo
r
t
enb
e
s
tu
r
en
.K
l
e
in
eb
e
s
tu
r
en
,d
i
er
e
l
a
t
i
e
ifkw
e
t
sb
a
a
rz
i
jn
,houd
env
e
e
lg
ro
t
e
rm
a
r
g
e
sa
an
d
ang
ro
t
eb
e
s
tu
r
en
.E
enk
l
e
inb
e
s
tuu
rk
ane
enif
in
k
et
e
g
en
v
a
l
l
e
r
imm
e
r
sm
ind
e
rm
a
k
k
e
l
i
j
k
op
v
an
g
end
ane
eng
roo
tb
e
s
tuu
renh
e
eifd
a
a
r
voo
re
enr
e
l
a
t
i
e
ifg
ro
t
ebuif
e
rnod
i
g
.T
ab
e
l2
l
a
a
t
d
e
z
ev
e
r
s
ch
i
l
l
enz
i
envoo
rv
i
e
rg
e
l
i
j
k
eg
ro
ep
enb
e
s
tu
r
en
,ond
e
r
v
e
rd
e
e
ldn
a
a
rd
eop
lop
end
e
om
v
an
gv
anhunr
i
j
k
sb
i
jd
r
a
g
en
.

⁴D
es
i
gn
a
l
e
r
in
g
s
g
r
en
z
end
i
ed
e
in
sp
e
c
t
i
eb
i
jd
e
z
ek
en
g
e
t
a
l
l
enh
an
t
e
e
r
t
,z
i
jnop
g
enom
en
inb
i
j
l
a
g
e
I
.

1
0

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Tabel 2 Liquiditeit en weerstandsvermogen naar omvang rijksbijdrage po
25% kleinste
besturen

25-50%

50-75%

25% grootste
besturen

Liquiditeit

5,50

4,54

3,41

2,65

Weerstandsvermogen

0,50

0,41

0,32

0,25

Tot het jaar dat de po-besturen zelf verantwoordelijk zijn voor het buitenonderhoud van de
gebouwen (2015) liggen de lasten gerelateerd aan huisvesting op zeven procent van de totale
lasten. Dat percentage is onveranderd. Vanaf 2015 zijn de lasten voor huisvesting (met inbegrip
van afschrijvingen op gebouwen) relatief wat meer gestegen dan de totale lasten, waardoor de
huisvestingsratio hoger is komen te liggen (8 procent). Deze huisvestingslasten bestaan
grotendeels uit dotaties aan de voorziening groot onderhoud als uitvloeisel van de
doordecentralisatie in 2015. We bespreken de doordecentralisatie verderop in deze paragraaf.
Het vermogen om onverwachte tegenvallers op te vangen is in het tijdvak 2012-2016 met
ruim 15 procent toegenomen. Het eigen vermogen is (door toevoegingen van positieve
exploitatieresultaten) in deze periode ten opzichte van de totale baten sterker gestegen.
Volgens de continuïteitsparagraaf in de jaarverslagen neemt het weerstandsvermogen in de
periode 2017-2019 eerst licht af en komt vervolgens weer op hetzelfde niveau uit als in 2016.
Signaleert de inspectie een dreigende financiële discontinuïteit van een onderwijsinstelling,
dan hebben we de mogelijkheid om een toezichtinterventie plegen. Dit verscherpt financieel
toezicht is bedoeld om onderwijsinstellingen beter in staat te stellen een gezonde financiële
positie te herkrijgen. Door intensivering van het continuïteitstoezicht in de beginjaren van het
getoonde tijdvak is het aantal po-besturen onder verscherpt toezicht opgelopen tot 37 in 2015
(zie Figuur 3). Een jaar later is dat aantal met 35 procent aanzienlijk gedaald tot 24.
De daling heeft zich op de peildatum 1 augustus 2017 doorgezet tot 13 (bijna 46 procent ten
opzichte van 2016) en is consistent met de verbetering van de gemiddelde financiële positie
van de instellingen in deze sector. Over ongeveer een procent van alle po-besturen heeft de
inspectie nog zorgen over hun financiële situatie. Uit een nadere analyse van de inspectie is
geen verband gebleken tussen instellingen onder verscherpt toezicht en factoren als krimp
van het leerlingenbestand of geografische ligging.
Figuur 3 Ontwikkeling instellingen po onder verscherpt financieel toezicht5

2017

13

2016

24

2015

37

2014

27

2013

23
0

5

10

15

20

25

30

35

40

Bron: Inspectie van het Onderwijs 2017

5 Als peildatum wordt 1 augustus gehanteerd. Deze cijfers bevatten ook de instellingen voor speciaal onderwijs
(twee onder verscherpt toezicht) en vanaf 2016 van Caribisch Nederland (ook twee onder verscherpt toezicht).

11

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Waar komen de middelen vandaan?

Het totaal aan baten is in 2016 ten opzichte van 2012 gestegen met 1 miljard euro
(10 procent),6 ondanks een daling van de overige baten. De stijging komt volledig op het conto
van de rijksbijdragen. Zij bestaat voor een derde uit de overheveling van middelen voor het
buitenonderhoud van de gebouwen en de zogenaamde BUMA-gelden van gemeenten naar
schoolbesturen (in 2015). Eveneens voor een derde is dat een gevolg van een verhoging van
de normbekostiging die voortvloeide uit het NOA (Nationaal Onderwijsakkoord en
Begrotingsakkoord 2014). Voor het overige betreft het verschillende toenames die voortkomen
uit cao-ontwikkelingen.
Toegespitst op de laatste twee jaar, ligt in 2016 het totaal aan baten zo’n 320 miljoen euro
hoger dan het jaar daarvoor. Het grootste aandeel hierin komt opnieuw voor rekening van de
rijksbijdragen (329 miljoen euro). De overige soorten baten wijken in de vergelijking tussen
deze jaren nauwelijks van elkaar af.
Zoals bekend hebben de po-besturen al enkele jaren te maken met dalende leerlingen­
aantallen. Dat de omvang van de rijksbijdragen desondanks is toegenomen, komt door de al
genoemde stijging van de normbekostiging per leerling. Mede hierdoor zijn in deze sector de
rijksbijdragen als aandeel in de totale baten toegenomen van 92,8 procent in 2015 naar
93,1 procent in 2016.
Figuur 4 Ontwikkeling baten po (in miljoenen euro’s)

12000
in miljoenen euro's

10000
8000
6000
4000
2000
0
Overige baten
Werk i.o.v. derden
College-, cursusgelden
Overige Overheidsbijdr.
Rijksbijdragen

2012

2013

2014

2015

2016

518
9
3
332
9.186

534
11
4
326
9.527

268
9
5
268
9.410

330
10
5
330
9.955

324
14
6
324
10.283

Bron: DUO, 2017

6 De toewijzing van middelen aan scholen is niet zuiver lineair, maar afhankelijk van verschillende parameters.
Gemiddeld over dit alles is het lumpsumbedrag per leerling in deze periode gestegen van ruim 4.400 euro naar ruim
4.900 euro per jaar in het gewone basisonderwijs. De totaalbedragen in afbeelding 4 omvatten ook de andere
onderwijssoorten die tot het primair onderwijs worden gerekend.

12

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Waar gaat het geld naartoe?

De omvang van de totale lasten neemt sinds 2012 jaarlijks met gemiddeld 225 miljoen euro
toe. Zoals te verwachten dragen in de eerste plaats personeelslasten hieraan bij (146 miljoen
euro). De huisvestingslasten (37 miljoen euro) en overige lasten (34 miljoen euro) volgen dan
op grote afstand. Vooral de huisvestingslasten verdienen enige toelichting, want die zijn vrij
abrupt gestegen van 2014 op 2015. Dit is een gevolg van de eerder genoemde doorcentralisatie
buitenonderhoud. Daarmee kregen de besturen meer baten, maar daar staan ook lasten voor
dat onderhoud tegenover. Omdat dat niet meteen kosten oplevert, hebben de besturen veel
van dat geld ondergebracht in voorzieningen voor toekomstig onderhoud. Dat verklaart ook
de stijging van de post voorzieningen vanaf dat moment. De huisvestingslasten en overige
lasten nemen van 2015 op 2016 toe met respectievelijk 12 miljoen euro en 49 miljoen euro.
De personeelslasten stijgen met 225 miljoen euro in 2016. Deze lasten laten na een beperkte
stijging met ruim 100 miljoen per jaar tot en met 2014, een flinke toename van meer dan het
dubbele zien in 2015 en 2016. Deze stijging van de personeelslasten in de laatste jaren houdt
onder meer verband met de inzet van extra middelen uit het NOA (zie ook paragraaf 2.7) en
verder met de invoering van de functiemix, de vergroting van het flexibele deel van de
personeelsformatie en de salarisontwikkeling die voortvloeit uit de cao. Desondanks zijn de
personeelslasten als aandeel van de totale lasten afgenomen van 80,9 procent in 2015 naar
80,7 procent in 2016.
Figuur 5 Ontwikkeling lasten po (in miljoenen euro’s)

12000

in miljoenen euro's

10000
8000
6000
4000
2000
0
Overig Lasten
Huisvestingslasten
Afschrijvingen
Personeelslasten

2012

2013

2014

2015

2016

903
660

906
684

933
690

989
794

1.038
806

232
8.267

237
8.270

242
8.392

258
8.625

268
8.850

Bron: DUO, 2017

Vermogenspositie van de besturen

Naar aanleiding van de signalering van grote financiële reserves bij een aantal besturen in de
financiële staat over 2014 (Inspectie van het Onderwijs, 2015), heeft de inspectie aanvullende
analyses op macroniveau uitgevoerd. Het gaat om analyses van de ontwikkeling van de
rentabiliteit en de reserves bij besturen die enerzijds hoog en anderzijds laag scoorden op deze
kengetallen.
Figuur 6 laat de ontwikkeling van de rentabiliteit in het primair onderwijs zien van 2012-2016.
Daartoe zijn de besturen onderverdeeld in zeven groepen op basis van de hoogte van hun
rentabiliteit in 2012. Per groep is die rentabiliteit gemiddeld. Vervolgens is in elk vervolgjaar de
gemiddelde rentabiliteit van alle groepen opnieuw berekend. Elke gekleurde lijn in Figuur 6
stelt een van die groepen voor. Dit maakt zichtbaar dat de rentabiliteit van de verschillende
13

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

groepen convergeert in de onderzochte periode. Besturen met een hoge rentabiliteit hebben
na verloop van tijd een rentabiliteit die sterk overeenkomt met die van de andere groepen.
Aan de onderkant is hetzelfde zichtbaar. Dat lijkt een vrij natuurlijke ontwikkeling. Besturen
met negatieve rendementen moeten uiteraard hun rentabiliteit verbeteren, maar besturen
met hoge rendementen laten in volgende jaren de teugels vieren en besteden meer aan het
onderwijs.
Figuur 6 Ontwikkeling van de rentabiliteit in het po

0,1
0,08
0,06
0,04
1

0,02

2

0

3

-0,02

4
5

-0,04

6

-0,06

7

-0,08

2012

2013

2014

2015

2016

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2017

De ontwikkeling van de rentabiliteit werkt geleidelijk door in de vermogenspositie van de
instellingen. Dit is in Figuur 7 uitgedrukt in de ontwikkeling van de solvabiliteit. Ook hier is
de convergerende beweging zichtbaar van de solvabiliteit in de onderzochte periode.
Een duidelijk verschil is wel dat die convergentie vooral naar boven is gericht. Dat komt
overeen met de algemene ontwikkeling van de solvabiliteit in het veld. Die stijgt de laatste
jaren geleidelijk. Dat komt omdat de sector als geheel in die periode gemiddeld een positief
resultaat heeft geboekt. Dat heeft geleid tot een algemene toename van het vermogen.

14

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Figuur 7 Ontwikkeling van de solvabiliteit in het po

1
0,9
0,8
0,7
0,6
0,5
0,4
0,3
0,2
0,1

2012
0,42
0,64

2013
0,5
0,68

2014
0,53
0,69

2015
0,58
0,7

2016
0,59
0,71

6

0,71
0,75
0,8
0,84

0,73
0,77
0,8
0,84

0,74
0,77
0,8
0,84

0,75
0,77
0,8
0,84

0,76
0,77
0,81
0,84

7

0,9

0,9

0,9

0,9

0,89

1
2
3
4
5

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2017

De analyses laten zien dat de situatie er een is die samen lijkt te hangen met een min of meer
natuurlijk cyclisch proces, waarbij besturen die krap zitten hun best doen dat op te lossen en
besturen die ruimer in de middelen zitten, ook meer gaan uitgeven. Er is daarom weinig
aanleiding gericht interventies uit te voeren bij een relatief hoge vermogenspositie. Duidelijk is
wel, maar dat bleek eerder ook al, dat de algemene vermogenspositie van het veld de
afgelopen jaren versterkt is.
Bij instellingsgericht toezicht bespreekt de inspectie, in het kader van haar nieuwe bestuurlijke
toezicht, het gehele beleid van het bestuur op het gebied van financiën en kwaliteit in het
vierjaarlijks onderzoek. Bij scholen waar de onderwijskwaliteit tekortschiet én het bestuur
vermogen onbenut laat, is dat vanzelfsprekend een gespreksonderwerp.

15

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

1.3 Voortgezet onderwijs (vo)
Het voortgezet onderwijs omvat het praktijkonderwijs, vmbo, havo en vwo en de
samenwerkingsverbanden passend onderwijs in het voortgezet onderwijs. Er zitten iets minder
dan een miljoen leerlingen in het voortgezet onderwijs, voor wie 84.000 personeelsleden
onderwijs verzorgen.
De sector had als geheel in 2016 ongeveer 7,4 miljard euro beschikbaar voor de verzorging
van het onderwijs. Daarvan bekostigde het rijk 6,9 miljard euro. Vijf jaar geleden was dat
15 procent minder. De afgelopen jaren is het aantal leerlingen nog licht toegenomen.
Personeel is de grootste kostenpost in het voortgezet onderwijs. 78 à 79 procent van het
budget wordt eraan besteed. Dat percentage is al jaren hetzelfde. Een andere grote post is
huisvesting. Deze lasten zijn de afgelopen jaren relatief wat gestegen door een toevoeging van
middelen uit het gemeentefonds.
Inmiddels neemt het aantal leerlingen in het voortgezet onderwijs niet meer toe, maar af.
Deze daling zet de komende jaren door. Over vijf jaar heeft het voortgezet onderwijs naar
verwachting ongeveer 60.000 leerlingen minder.

16

INSPECT
IEVAN HET ONDERW
I
JS| DEF
INANC
IËLESTAATVAN HET ONDERW
I
JS2016

Hoes
taandebe
s
tu
rene
r
voo
r
?

In20
14h
ebb
end
eb
e
s
tu
r
end
eb
ed
r
i
j
if
s
vo
e
r
in
gp
r
e
c
i
e
ss
lu
i
t
endg
e
vo
e
rd
.
Ina
l
l
eand
e
r
e
j
a
r
en
in
d
ep
e
r
iod
e20
1
2
20
16h
ebb
end
eb
e
s
tu
r
enops
e
c
to
rn
i
v
e
auh
e
t
j
a
a
rm
e
te
enb
a
t
i
gs
a
ldo
a
if
g
e
s
lo
t
en
.H
e
tr
e
su
l
t
a
a
to
v
e
rh
e
t
j
a
a
r20
16
i
sm
e
t0
,
7p
ro
c
en
t
(6
1m
i
l
jo
eneu
ro
)h
e
t
l
a
a
g
s
tv
an
d
e
z
er
e
e
k
s
,zo
l
a
a
tF
i
guu
r9z
i
en
.U
i
th
e
tm
e
e
r
j
a
r
enp
e
r
sp
e
c
t
i
e
ifop
g
enom
en
ind
e
j
a
a
r
v
e
r
s
l
a
g
en
20
1
5b
l
i
j
k
td
a
td
eb
e
s
tu
r
eng
e
z
am
en
l
i
j
kr
e
k
en
in
gh
add
eng
ehoud
en m
e
te
ene
xp
lo
i
t
a
t
i
e
t
e
ko
r
t
v
an0
,
2p
ro
c
en
tvoo
r20
16
.D
er
am
in
gv
and
eb
a
t
enen
l
a
s
t
envoo
rd
en
ab
i
j
eto
e
kom
s
t
l
a
a
tz
i
en
d
a
td
eb
e
s
tu
r
env
e
rw
a
ch
t
end
a
td
ed
a
l
in
gv
anh
e
tr
e
su
l
t
a
a
td
i
ez
i
chn
a20
1
5h
e
eif
in
g
e
z
e
t
,g
a
a
t
voo
r
t
z
et
en
.
F
iguu
r8On
tw
i
k
k
e
l
in
gp
r
im
a
i
r
ek
en
g
e
t
a
l
l
envo
3
,
5
3
,
0
2
,
5
2
,
0
1
,
5
1
,
0
0
,
5
0
,
0
0
,
5
1
,
0
R
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
t%
So
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
t
L
iqu
id
i
t
e
i
t
Hu
i
s
v
e
s
t
in
g
s
r
a
t
io
W
e
e
r
s
t
and
s
v
e
rmo
g
en

2
0
1
2
1
,
2
0
,
5
7
1
,
2
3
0
,
0
7
0
,
2
4

2
0
1
3
3
,
2
0
,
6
0
1
,
4
4
0
,
0
8
0
,
2
6

2
0
1
4
0
,
0
0
,
6
0
1
,
4
6
0
,
0
7
0
,
2
6

2
0
1
5
1
,
3
0
,
6
1
1
,
6
1
0
,
0
7
0
,
2
6

2
0
1
6
0
,
7
0
,
6
3
1
,
7
0
0
,
0
7
0
,
2
6

2
0
1
7
0
,
3
0
,
6
1
1
,
6
1

2
0
1
8
0
,
2
0
,
6
1
1
,
6
4

2
0
1
9
0
,
7
0
,
6
3
1
,
6
3

0
,
2
5

0
,
2
6

0
,
2
6

B
ron
:DUO
,20
1
7

D
eg
e
r
e
a
l
i
s
e
e
rd
ee
xp
lo
i
t
a
t
i
e
r
e
su
l
t
a
t
enz
i
jnt
e
ru
gt
ez
i
en
ind
eon
tw
i
k
k
e
l
in
gv
and
eg
em
idd
e
ld
e
so
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
tv
and
eb
e
s
tu
r
en
inh
e
tvoo
r
t
g
e
z
e
tond
e
rw
i
j
s
.A
lho
ew
e
ld
eko
r
t
lop
end
es
chu
ld
en
in
h
e
tt
i
jd
v
a
k20
1
2
20
16
i
e
t
st
e
ru
g
lop
en
,zo
r
g
td
eto
en
am
e
ind
e
l
an
g
lop
end
es
chu
ld
envoo
re
en
l
i
ch
t
es
t
i
j
g
in
gv
anh
e
tto
t
a
a
la
anv
r
e
emdv
e
rmo
g
en
(
2
5m
i
l
jo
eneu
ro
)
.D
ev
e
rhoo
gd
e
so
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
t
i
sd
e
rh
a
l
v
et
e
ru
gt
evo
e
r
enopd
eto
en
am
ev
anh
e
te
i
g
env
e
rmo
g
en
(
in
c
lu
s
i
e
if
voo
r
z
i
en
in
g
en
)m
e
t56
1m
i
l
jo
eneu
ro
(
3
39 m
i
l
jo
ene
i
g
env
e
rmo
g
enen16
2m
i
l
jo
en
voo
r
z
i
en
in
g
en
)
.D
e
in
s
t
e
l
l
in
g
en
inh
e
tvoo
r
t
g
e
z
e
tond
e
rw
i
j
sz
i
jndu
sno
gb
e
t
e
r
ins
t
a
a
tom
opd
e
l
an
g
e
r
et
e
rm
i
jna
anhunb
e
t
a
l
in
g
s
v
e
rp
l
i
ch
t
in
g
ent
evo
ldo
en
;
ind
ep
e
r
iod
e20
1
2
20
16
i
s
d
eso
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
tm
e
t0
,06g
e
s
t
e
g
en
(
1
1p
ro
c
en
t
)
.Vo
l
g
en
sd
econ
t
inu
ï
t
e
i
t
sp
a
r
a
g
r
a
a
if
ind
e
j
a
a
r
v
e
r
s
l
a
g
env
e
rw
a
ch
t
end
eond
e
rw
i
j
sb
e
s
tu
r
end
a
td
eso
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
toph
e
t
z
e
l
ifd
en
i
v
e
aub
l
i
jif
a
l
s
in20
1
5
20
16
.
D
eond
e
rw
i
j
sb
e
s
tu
r
enz
i
jn
ind
ep
e
r
iod
e20
1
2
20
16s
t
e
ed
sb
e
t
e
r
ins
t
a
a
tt
evo
ldo
ena
anhun
b
e
t
a
l
in
g
s
v
e
rp
l
i
ch
t
in
g
enopd
eko
r
t
et
e
rm
i
jn
:d
e
l
iqu
id
i
t
e
i
t
i
sm
e
t0
,4
7to
e
g
enom
en
.D
e
l
iqu
id
i
t
e
i
ton
tw
i
k
k
e
l
tz
i
chd
a
a
rm
e
eno
gs
t
e
r
k
e
rd
and
eso
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
t
.
Zo
a
l
se
e
rd
e
rop
g
em
e
r
k
tz
i
jnd
eko
r
t
lop
end
es
chu
ld
en
ind
e
z
ep
e
r
iod
e
i
e
t
st
e
ru
g
g
e
lop
en
(
54 m
i
l
jo
eneu
ro
)endu
s
i
sd
ev
e
rho
g
in
gv
and
e
l
iqu
id
i
t
e
i
tvo
l
l
ed
i
gto
et
es
ch
r
i
j
v
ena
and
e
to
en
am
ev
and
ev
lot
end
ea
c
t
i
v
a
.
Inw
e
r
k
e
l
i
j
kh
e
idg
a
a
th
e
td
ane
i
g
en
l
i
j
kome
ens
t
i
j
g
in
gv
an
l
iqu
id
em
idd
e
l
en m
e
t496 m
i
l
jo
eneu
ro
.D
e
l
iqu
id
i
t
e
i
tb
l
i
jifvo
l
g
en
sh
e
tm
e
e
r
j
a
r
enp
e
r
sp
e
c
t
i
e
if
in
end
e
j
a
r
enn
i
e
ts
t
i
j
g
en
.D
ehu
i
s
v
e
s
t
in
g
s
r
a
t
io
i
s
ind
ew
e
e
r
g
e
g
e
v
enp
e
r
iod
en
a
g
eno
e
g
d
ekom
on
v
e
r
and
e
rdg
eb
l
e
v
en
.
1
7

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Onderwijsbesturen worden geacht een bepaald vermogen aan te houden dat hen in staat stelt
om eventuele calamiteiten financieel op te vangen; het weerstandsvermogen. Uit Figuur 8
blijkt dat het weerstandsvermogen al jaren op hetzelfde niveau is. Het eigen vermogen groeit
even hard als de totale baten. De groei van het eigen vermogen komt door toevoeging van de
gerealiseerde positieve exploitatieresultaten. De besturen verwachten de komende jaren
weinig verandering in het weerstandsvermogen.
Net als in het primair onderwijs maken de soorten besturen heel verschillende keuzes over
liquiditeit en weerstandsvermogen. De kleine besturen houden veel ruimere marges aan dan
grote besturen en hebben die marges ook nodig. Een klein bestuur vangt een flinke tegenvaller
minder gemakkelijk op dan een groot bestuur; een klein bestuur heeft daarvoor een relatief
grote buffer nodig. Tabel 3 toont de verschillen voor vier groepen besturen, geordend naar
omvang van hun rijksbijdragen (van klein naar groot).
Tabel 3 Liquiditeit en weerstandsvermogen naar bestuursgrootte vo
25% kleinste
besturen

25-50%

50-75%

25% grootste
besturen

Liquiditeit

3,27

2,47

2,09

1,80

Weerstandsvermogen

0,34

0,30

0,24

0,24

Figuur 9 laat de ontwikkeling zien van het verscherpt toezicht op instellingen voor voortgezet
onderwijs. Sinds zes jaar heeft de inspectie de mogelijkheid om dit type toezicht toe te passen,
indien de financiële positie van een instelling daarom vraagt. In 2014 stond het hoogste aantal
instellingen voor voortgezet onderwijs (dertien) onder verscherpt toezicht. In de periode
daarvoor intensiveerde de inspectie het continuïteitstoezicht en signaleerde als gevolg
daarvan meer onderwijsinstellingen met financiële risico’s. Gemeten naar het ‘piekjaar’ is op
de peildatum 1 augustus 2017 het aantal instellingen onder verscherpt toezicht met
39 procent gedaald (acht besturen). Op deze peildatum wordt nog op 2,7 procent van alle
instellingen voor voortgezet onderwijs een toezichtinterventie uitgeoefend door de inspectie.
De terugloop van het aantal besturen onder verscherpt toezicht loopt parallel met de
verbetering van de gemiddelde financiële positie van de instellingen. We hebben als inspectie
uit onze analyse geen relatie kunnen opmaken tussen instellingen onder verscherpt toezicht en
factoren als krimp van het leerlingenbestand of geografische ligging.

18

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Figuur 9 Ontwikkeling instellingen vo onder verscherpt financieel toezicht7

8

2017

11

2016

12

2015

13

2014
11

2013
0

2

4

6

8

10

12

14

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2017

Waar komen de middelen vandaan?
Uit Figuur 10 blijkt dat in vier jaar tijd de totale baten zijn toegenomen met 950 miljoen euro
(een stijging van 14,8 procent). De rijksbijdragen nemen toe, behalve in het jaar 2014 (het jaar
na de toekenning van extra middelen). Deze toename komt overeen met de groei van het
aantal leerlingen en met een stijging van het bedrag per leerling. Daarnaast waren er extra
middelen, voortvloeiend uit het NOA en de BUMA-gelden. De overige baten stijgen in deze
periode met 7,8 procent. Deze stijging komt voor een belangrijk deel door een toename in
ouderbijdragen. De overige overheidsbijdragen hebben in 2016 vrijwel dezelfde omvang als bij
aanvang van het getoonde tijdvak. Al met al betekent dit dat de instellingen afhankelijker zijn
geworden van rijksbijdragen als belangrijkste inkomstenbron; de rijksbijdragen als percentage
van de totale baten zijn toegenomen van 93 procent in 2015 naar 93,3 procent in 2016.
Figuur 10 Ontwikkeling baten vo (in miljoenen euro’s)

8000

in miljoenen euro's

7000
6000
5000
4000
3000
2000
1000
0
Overige baten
Werk iov derden
College-, cursusgelden
Overige overheidsb.
Rijksbijdragen

2012

2013

2014

2015

2016

346
1
3

339
1
2

367
2
3

377
4
2

373
4
2

119
5.971

125
6.308

121
6.288

118
6.631

117
6.893

Bron: DUO, 2017
7 Als peildatum wordt 1 augustus gehanteerd.

19

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Waar gaat het geld naartoe?
De totale lasten zijn sinds 2012 met 954 miljoen euro gestegen. Figuur 11 laat die
ontwikkeling zien. Dit komt neer op een gemiddelde jaarlijkse stijging van 238 miljoen euro
(3,7 procent) tussen 2012 en 2016. Relatief gezien vindt de grootste gemiddelde stijging plaats
bij overige lasten met 4,9 procent per jaar (36 miljoen euro). De personeelslasten stijgen
gemiddeld iets minder: 3,7 procent (187 miljoen euro). In absolute zin is de stijging van de
totale lasten over de gehele periode vooral toe te schrijven aan de toename van de
personeelslasten (747 miljoen euro).
Uit de vergelijking van 2015 met 2016 komt naar voren dat procentueel gezien de post
huisvestingslasten het meest is toegenomen met 5,1 procent (21 miljoen euro), gevolgd door
de personeelslasten met 4,2 procent (232 miljoen euro). De lasten voor huisvesting zijn
voornamelijk toegenomen door kosten voor klein onderhoud en door (niet nader
gespecificeerde) overige lasten.
De verhoging van de personeelslasten is onder andere terug te voeren op de toename van het
aantal leerlingen, waardoor meer personeel is aangesteld. Andere oorzaken zijn de besteding
van middelen uit het NOA (zie paragraaf 2.7), de invoering van de functiemix en de verhoging
van de salarissen volgens de cao. Het aandeel van de personeelslasten in de totale lasten is in
2016 gelijk gebleven aan dat in 2015 (78,5 procent).
Figuur 11 Ontwikkeling lasten vo (in miljoenen euro’s)
8000

in miljoenen euro's

7000
6000
5000
4000
3000
2000
1000
0
Overige lasten
Huisvestingslasten
Afschrijvingen
Personeelslasten

2012

2013

2014

2015

2016

740
394
236
5.011

753
424
244
5.147

799
418
244
5.325

849
420
247
5.526

884
441
252
5.758

Bron: DUO, 2017

Vermogenspositie van de besturen

In de financiële staat over 2014 signaleerde de inspectie grote financiële reserves bij een aantal
besturen (Inspectie van het Onderwijs, 2015). Naar aanleiding daarvan hebben we als inspectie
aanvullende analyses uitgevoerd op macroniveau. We analyseerden de ontwikkeling van de
rentabiliteit en de reserves bij besturen die enerzijds hoog en anderzijds laag scoorden op deze
kengetallen.

20

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Figuur 12 laat de ontwikkeling van de rentabiliteit in het voortgezet onderwijs zien van 20122016. Daartoe zijn de besturen onderverdeeld in zeven groepen op basis van de hoogte van
hun rentabiliteit in 2012. Per groep is die rentabiliteit gemiddeld. Vervolgens is de gemiddelde
rentabiliteit van alle groepen per jaar opnieuw berekend. Elke gekleurde lijn in Figuur 12 stelt
een van die groepen voor. Uit de figuur wordt duidelijk dat de rentabiliteit van de verschillende
groepen in deze periode convergeert: besturen met een hoge rentabiliteit hebben na verloop
van tijd een rentabiliteit die sterk overeenkomt met die van de andere groepen. Bij de groepen
met een lage rentabiliteit gebeurt hetzelfde. Dat lijkt een vrij natuurlijke ontwikkeling, zoals we
ook vaststelden bij de rentabiliteitsontwikkeling van besturen in het primair onderwijs. Ook in
het voortgezet onderwijs geldt: besturen met negatieve rendementen moeten uiteraard hun
rentabiliteit verbeteren, maar besturen met hoge rendementen laten in de jaren daarna de
teugels vieren en besteden meer aan het onderwijs.
Figuur 12 Ontwikkeling van de rentabiliteit in het vo
0,08

0,06
1

0,04

2

0,02

3

0

4
5

-0,02

6

-0,04

7

-0,06

2012

2013

2014

2015

2016

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2017

De ontwikkeling van de rentabiliteit werkt geleidelijk door in de vermogenspositie van de
instellingen. Dit is in Figuur 13 uitgedrukt in de ontwikkeling van de solvabiliteit. Ook de
solvabiliteit convergeert. Een duidelijk verschil is wel dat die convergentie vooral naar boven is
gericht. Dat komt overeen met de algemene ontwikkeling van de solvabiliteit in het veld; die
stijgt geleidelijk. De sector als geheel heeft namelijk de laatste jaren gemiddeld een positief
resultaat geboekt met een algemene toename van het vermogen tot gevolg.
Figuur 13 Ontwikkeling van de solvabiliteit in het vo
0,9
0,8
0,7
1
0,6
2
3
4
5
6
7

0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
0

2012

2013

2014

2015

2016

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2017

21

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

De analyses tonen een min of meer natuurlijk cyclisch proces, waarbij besturen die krap zitten
hun best doen dat op te lossen en besturen die ruimer in de middelen zitten, daar ook soepeler
mee omgaan. Dat geeft weinig aanleiding om gericht interventies uit te voeren bij een relatief
hoge vermogenspositie. Zoals al bleek, is wél duidelijk dat de algemene vermogenspositie van
het veld de afgelopen jaren sterker is geworden.
Bij instellingsgericht toezicht bespreekt de inspectie, in het kader van haar nieuwe bestuurlijke
toezicht, het gehele financiële en kwaliteitsbeleid van het bestuur in het vierjaarlijks
onderzoek. Stelt de inspectie vast dat de onderwijskwaliteit tekortschiet én het bestuur
vermogen onbenut laat, dan is dat vanzelfsprekend onderwerp van gesprek.

1.4 De schoolbesturen in Caribisch Nederland
Figuur 14 toont de ontwikkeling van de kengetallen van de elf schoolbesturen in Caribisch
Nederland in het primair en voortgezet onderwijs. Dat is een klein aantal en daardoor hebben
ontwikkelingen bij één schoolbestuur een groot effect op de gemiddelden.
Figuur 14 Ontwikkeling kengetallen Caribisch Nederland8
8,0
7,0
6,0
5,0
4,0
3,0
2,0
1,0
0,0
Rentabiliteit (%)
Solvabiliteit
Liquiditeit
Weerstandsvermogen

2014
7,1
0,39
1,08
0,21

2015
3,1
0,49
1,23
0,28

2016
2,6
0,54
1,09
0,29

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2017 en DUO, 2016

De zeer forse achteruitgang van de rentabiliteit in 2016 wordt veroorzaakt door één
schoolbestuur, dat onder verscherpt financieel toezicht staat. Dit ene schoolbestuur
veroorzaakt het totale negatieve saldo in het resultaat. Uit de uitgesplitste getallen in
de figuren 15 en 16 wordt duidelijk dat de zorgelijke ontwikkelingen voornamelijk in het
voortgezet onderwijs plaatsvinden.

8 Sinds dit jaar worden de bedragen van Caribisch Nederland niet meer geaggregeerd in de totalen per sector, omdat
deze besturen hun jaarverslag in dollars indienen. Dat kan leiden tot afwijkingen door koersverschillen. Voor de
kengetallen maakt dat uiteraard geen verschil.

22

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Figuur 15 Ontwikkeling kengetallen Caribisch Nederland po

8,0
7,0
6,0
5,0
4,0
3,0
2,0
1,0
0,0
Rentabiliteit (%)
Solvabiliteit
Liquiditeit
Weerstandsvermogen

2014
7,1
0,39
1,08
0,21

2015
3,1
0,49
1,23
0,28

2016
2,6
0,54
1,09
0,29

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2017 en DUO, 2016

Figuur 16 Ontwikkeling kengetallen Caribisch Nederland vo

6,0
4,0
2,0
0,0
-2,0
-4,0
-6,0
-8,0
Rentabiliteit (%)
Solvabiliteit
Liquiditeit
Weerstandsvermogen

2014
5,2
0,39
1,36
0,14

2015
3,8
0,46
1,59
0,18

2016
-6,5
0,41
1,24
0,12

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2017 en DUO, 2016

De financiële situatie van de schoolbesturen in Caribisch Nederland is nog kwetsbaar. Om die
reden stonden op 1 augustus 2017 vier van de elf schoolbesturen onder verscherpt financieel
toezicht. Deze aantallen zijn verwerkt in de totalen bij de sectoren primair en voortgezet
onderwijs.

23

INSPECT
IEVAN HET ONDERW
I
JS| DEF
INANC
IËLESTAATVAN HET ONDERW
I
JS2016

1
.5 S
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
enp
a
s
s
endond
e
rw
i
j
s
(
sw
v
)
V
and
ep
r
im
a
i
r
ek
en
g
e
t
a
l
l
env
and
es
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
en
(
sw
v
’
en
)z
i
jn
inF
i
guu
r1
7en
k
e
l
d
e
l
iqu
id
i
t
e
i
tend
eso
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
tw
e
e
r
g
e
g
e
v
eno
v
e
rd
ee
e
r
s
t
etw
e
e
j
a
a
rv
anhunb
e
s
t
a
aneno
v
e
r
d
ekom
end
ed
r
i
e
j
a
a
r
.D
e
z
ek
en
g
e
t
a
l
l
enz
i
jnu
i
t
g
e
sp
l
i
t
s
tn
a
a
rs
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
enp
r
im
a
i
r
envoo
r
t
g
e
z
e
tond
e
rw
i
j
s
.D
eon
tw
i
k
k
e
l
in
gv
and
ek
en
g
e
t
a
l
l
entoon
tm
in
im
a
l
ev
e
r
s
ch
i
l
l
en
tu
s
s
enp
r
im
a
i
renvoo
r
t
g
e
z
e
tond
e
rw
i
j
s
.U
i
td
ec
i
j
if
e
r
sb
l
i
j
k
too
kd
a
td
econ
t
inu
ï
t
e
i
tn
a
a
r
v
e
rw
a
ch
t
in
gg
em
idd
e
ldgo
edb
l
i
jif
.W
e
l
i
sw
a
a
rh
ebb
en8v
and
e1
5
2s
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
en
e
enso
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
tond
e
rd
es
i
gn
a
l
e
r
in
g
s
g
r
en
s
(w
a
a
r
v
an5 m
e
te
enn
e
g
a
t
i
e
ife
i
g
env
e
rmo
g
en
)
.
T
o
ch
i
sb
i
jd
i
es
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
end
econ
t
inu
ï
t
e
i
tg
ebo
r
gddoo
rv
e
rp
l
i
ch
t
in
g
env
and
e
a
an
g
e
s
lo
t
enb
e
s
tu
r
en
.
F
iguu
r1
7L
iqu
id
i
t
e
i
tenso
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
tsw
v
’
enpoenvo

6
,
0
0
5
,
0
0
4
,
0
0
3
,
0
0
2
,
0
0
1
,
0
0
0
,
0
0

2
0
1
5
3
,
0
4

2
0
1
6
4
,
0
2

2
0
1
7
4
,
8
6

2
0
1
8
5
,
1
9

2
0
1
9
5
,
2
2

L
iqu
id
i
t
e
i
tto
t
a
a
l

3
,
2
7
3
,
1
5

4
,
2
7
4
,
1
4

4
,
7
1
4
,
7
8

4
,
9
6
5
,
0
7

5
,
4
4
5
,
3
3

So
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
tpo

0
,
6
8

0
,
7
6

0
,
8
0

0
,
8
1

0
,
8
1

So
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
tvo

0
,
7
1
0
,
6
9

0
,
7
7
0
,
7
6

0
,
7
9
0
,
8
0

0
,
8
0
0
,
8
1

0
,
8
2
0
,
8
2

L
iqu
id
i
t
e
i
tpo
L
iqu
id
i
t
e
i
tvo

So
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
tto
t
a
a
l
B
ron
:DUO
,20
1
7

H
e
tv
e
r
loopv
and
er
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
tb
i
jd
es
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
en
i
s
l
a
s
t
i
g
inb
e
e
ldt
eb
r
en
g
en
,
omd
a
td
evoo
r
s
ch
r
iif
end
a
a
rom
t
r
en
tno
gn
i
e
te
endu
id
i
gz
i
jn
.
In20
16
i
sd
a
a
rr
e
ed
sopg
ew
e
z
en
.
Rondomenb
inn
end
es
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
enb
e
s
t
a
and
er
i
j
k
sb
i
jd
r
a
g
enu
i
td
r
i
e
ond
e
r
s
ch
e
id
eng
ro
t
eg
e
ld
s
t
rom
en
:
•m
idd
e
l
envoo
r
(
voo
r
t
g
e
z
e
t
)sp
e
c
i
a
a
lond
e
rw
i
j
s
,
lwooenp
rod
i
er
e
ch
t
s
t
r
e
e
k
sv
anDUOn
a
a
r
b
ep
a
a
ld
es
cho
l
eng
a
anopb
a
s
i
sv
anto
e
l
a
a
tb
a
a
rh
e
id
s
v
e
r
k
l
a
r
in
g
en
;
•m
idd
e
l
end
i
eb
inn
en
kom
enopr
e
k
en
in
gv
anh
e
ts
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
andenr
e
ch
t
s
t
r
e
e
k
s
a
and
es
choo
lb
e
s
tu
r
enwo
rd
eno
v
e
r
g
em
a
a
k
topb
a
s
i
sv
ana
if
sp
r
a
k
en
inh
e
t
s
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
;
•o
v
e
r
i
g
em
idd
e
l
enopr
e
k
en
in
gv
anh
e
ts
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
andd
i
eg
eb
ru
i
k
two
rd
envoo
rd
e
b
ed
r
i
j
if
s
vo
e
r
in
gv
anh
e
ts
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
andz
e
l
ifenvoo
rsp
e
c
iif
e
k
ea
c
t
i
v
i
t
e
i
t
enen
p
ro
j
e
c
t
en
(
v
i
ad
es
cho
l
en
)voo
rd
edo
e
l
g
ro
ep
.9
Omd
er
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
tt
eb
e
r
e
k
en
en mo
e
th
e
tifn
an
c
i
e
e
lr
e
su
l
t
a
a
tg
ed
e
e
ldwo
rd
endoo
rd
eto
t
a
l
e
b
a
t
en
.
Insomm
i
g
eg
e
v
a
l
l
enwo
rd
ena
l
l
ebo
v
en
g
eno
emd
em
idd
e
l
ena
l
sb
a
t
env
anh
e
t
s
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
andb
e
s
chouwd
,
inand
e
r
eg
e
v
a
l
l
en m
a
a
rg
ed
e
e
l
t
en
.D
a
tond
e
r
s
ch
e
id
i
s
,
z
e
k
e
r
ind
econ
t
inu
ï
t
e
i
t
sp
a
r
a
g
r
a
a
if
,n
i
e
ta
l
t
i
jde
v
endu
id
e
l
i
j
kenwo
rd
tdoo
rd
e
⁹H
e
tto
t
a
a
la
anm
idd
e
l
end
a
tv
i
ad
er
e
k
en
in
gv
anh
e
tsw
v
loop
t
,b
ed
ro
e
g3
3
9m
i
l
jo
eneu
ro
in20
1
6
.

2
4

INSPECT
IEVAN HET ONDERW
I
JS| DEF
INANC
IËLESTAATVAN HET ONDERW
I
JS2016

s
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
enn
i
e
tcon
s
equ
en
tto
e
g
ep
a
s
t
.D
a
a
rom
i
sh
e
tn
i
e
tmo
g
e
l
i
j
kd
ec
i
j
if
e
r
s
v
and
es
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
enm
e
te
l
k
a
a
rt
ev
e
r
g
e
l
i
j
k
en
.Oo
kd
er
e
a
l
i
s
a
t
i
ev
an
s
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
en
in20
16end
ep
ro
gno
s
e
svoo
r20
1
7to
tenm
e
t20
18kunn
enw
en
i
e
t
n
a
a
s
te
l
k
a
a
r
l
e
g
g
en
.V
a
a
kwo
rd
enb
a
t
eno
v
e
r20
16vo
l
g
en
svoo
r
s
ch
r
iifg
e
s
a
ld
e
e
rdm
e
td
e
m
idd
e
l
end
i
eo
v
e
r
g
em
a
a
k
two
rd
ena
and
eb
e
s
tu
r
en
,end
eb
a
t
eno
v
e
rd
ev
e
r
vo
l
g
j
a
r
enw
e
e
rn
i
e
t
.
Inm
idd
e
l
s
i
sb
e
s
lo
t
end
er
i
ch
t
l
i
jn
envoo
rd
e
j
a
a
r
v
e
r
s
l
a
g
enzod
an
i
ga
ant
ep
a
s
s
end
a
td
e
z
e
v
e
r
s
ch
i
l
l
env
e
rdw
i
jn
en
.D
a
tg
eb
eu
r
tdoo
rvoo
rt
es
ch
r
i
j
v
end
a
td
epo
s
tr
i
j
k
sb
i
jd
r
a
g
ea
l
t
i
jdd
e
to
t
a
l
er
i
j
k
sb
i
jd
r
a
g
eb
e
v
a
t
,zond
e
rd
a
ts
a
ld
e
r
in
gwo
rd
tto
e
g
ep
a
s
t
.Omz
i
ch
tt
ehoud
enoph
e
t
b
ed
r
a
gd
a
td
i
r
e
c
ta
and
es
choo
lb
e
s
tu
r
enwo
rd
to
v
e
r
g
eh
e
v
e
ld
,wo
rd
te
enap
a
r
t
erub
r
i
e
ka
and
e
l
a
s
t
ento
e
g
e
vo
e
gd
.H
e
tb
ed
r
a
gv
e
rdw
i
jn
td
ann
i
e
t
ind
erub
r
i
e
ko
v
e
r
i
g
e
l
a
s
t
en
,m
a
a
rb
l
i
jif
z
i
ch
tb
a
a
r
.Opd
i
em
an
i
e
r
i
sh
e
t mo
g
e
l
i
j
kd
eifn
an
c
i
ë
l
eon
tw
i
k
k
e
l
in
gb
e
t
e
rt
ean
a
l
y
s
e
r
en
.
Omto
chen
i
g
in
z
i
ch
tt
ev
e
r
s
ch
aif
en
ind
eon
tw
i
k
k
e
l
in
gv
and
er
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
tv
and
e
s
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
eng
e
v
enw
eh
e
tr
e
su
l
t
a
a
tw
e
e
r
inab
so
lu
t
eg
e
t
a
l
l
en
.D
ew
e
e
r
g
a
v
e
i
sop
g
enom
en
inF
i
guu
r18
.
F
iguu
r18R
e
su
l
t
a
a
tsw
v
’
en

9
0
.
0
0
0
.
0
0
0
8
0
.
0
0
0
.
0
0
0
7
0
.
0
0
0
.
0
0
0
6
0
.
0
0
0
.
0
0
0
5
0
.
0
0
0
.
0
0
0
4
0
.
0
0
0
.
0
0
0
3
0
.
0
0
0
.
0
0
0
2
0
.
0
0
0
.
0
0
0
1
0
.
0
0
0
.
0
0
0
J
a
a
r
v
e
r
s
l
a
g2016

2
0
1
5
8
2
.
7
1
2
.
6
9
2

2
0
1
6
2
0
1
7
4
8
.
7
5
7
.
0
0
7 4
.
0
5
1
.
2
6
6

2
0
1
8
2
0
1
9
1
0
.
2
1
4
.
5
1
5 1
3
.
7
1
7
.
0
5
6

J
a
a
r
v
e
r
s
l
a
g2015

8
2
.
7
1
2
.
6
9
2 1
8
.
4
7
5
.
0
6
8

2
3
.
7
4
8
.
2
0
2

2
9
.
9
6
6
.
0
3
1

2016po

4
7
.
7
7
6
.
0
9
8

2
5
.
5
4
9
.
9
9
7

1
.
3
2
4
.
4
8
8

1
.
2
6
4
.
5
3
6

3
.
9
1
6
.
2
3
3

2016vo

3
4
.
9
3
6
.
5
9
4

2
3
.
2
0
7
.
0
1
0 2
.
7
2
6
.
7
7
8

8
.
9
4
9
.
9
7
9

9
.
8
0
0
.
8
2
3

B
ron
:DUO
,20
1
7

D
ee
e
r
s
t
e
l
i
jn
(b
l
auw
)toon
th
e
tr
e
su
l
t
a
a
tzo
a
l
sd
a
tb
l
i
j
k
tu
i
td
e
j
a
a
r
v
e
r
s
l
a
g
en20
16
,
in
c
lu
s
i
e
if
d
ep
ro
gno
s
eto
ten m
e
t20
19
.T
e
rv
e
r
g
e
l
i
j
k
in
gz
i
jnd
a
a
rd
eb
ed
r
a
g
enn
a
a
s
tg
e
z
e
tu
i
td
e
j
a
a
r
v
e
r
s
l
a
g
en20
1
5m
e
tb
i
jb
eho
r
end
ep
ro
gno
s
e
sto
ten m
e
t20
18
(
g
ro
en
e
l
i
jn
)
.Du
id
e
l
i
j
k
i
sd
a
t
h
e
tvoo
r
sp
e
ld
er
e
su
l
t
a
a
t
in20
16a
an
z
i
en
l
i
j
k
i
so
v
e
r
s
ch
r
ed
endoo
rd
er
e
a
l
i
s
a
t
i
e
.Op
v
a
l
l
end
i
s
v
e
r
vo
l
g
en
sd
es
ch
e
rp
ed
a
l
in
gv
anh
e
tr
e
su
l
t
a
a
td
i
evoo
r
z
i
enwo
rd
tvoo
r20
1
7
,z
e
k
e
r
in
v
e
r
g
e
l
i
j
k
in
gm
e
td
i
ev
anh
e
tvoo
r
g
a
and
e
j
a
a
r
.D
etw
e
e
l
a
a
t
s
t
e
l
i
jn
en
l
a
t
end
ec
i
j
if
e
r
su
i
th
e
t
j
a
a
r
v
e
r
s
l
a
g20
16z
i
en
,m
a
a
rd
anu
i
t
g
e
sp
l
i
t
s
tn
a
a
rp
r
im
a
i
renvoo
r
t
g
e
z
e
tond
e
rw
i
j
s
.
Int
e
g
en
s
t
e
l
l
in
gto
th
e
tk
en
g
e
t
a
l
l
iqu
id
i
t
e
i
t
(
F
i
guu
r1
7
)d
a
tvo
l
l
ed
i
gg
e
l
i
j
kop
loop
tvoo
rb
e
id
e
g
ro
ep
en
,
i
sh
i
e
re
eng
roo
tv
e
r
s
ch
i
l
.
Inh
e
tvoo
r
t
g
e
z
e
tond
e
rw
i
j
sz
i
jnd
ev
e
rw
a
ch
t
er
e
su
l
t
a
t
en
a
an
z
i
en
l
i
j
kho
g
e
rd
an
inh
e
tp
r
im
a
i
rond
e
rw
i
j
s
.
D
ev
e
r
s
ch
i
l
l
end
em
an
i
e
r
env
anbo
e
k
env
and
er
i
j
k
sb
i
jd
r
a
g
en m
a
k
enh
e
too
ke
r
g
l
a
s
t
i
gom
in
z
i
ch
tt
ek
r
i
j
g
en
inho
e
v
e
e
lg
e
ldd
es
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
enr
e
ch
t
s
t
r
e
e
k
sa
and
eb
e
s
tu
r
en
g
e
v
en
.W
e
l
i
sdu
id
e
l
i
j
kd
a
td
eg
root
ev
and
eb
ed
r
a
g
ens
am
enh
an
g
tm
e
th
e
ts
tu
r
in
g
smod
e
lv
an
h
e
ts
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
;ho
ed
e
c
en
t
r
a
l
e
rh
e
ts
am
enw
e
r
k
in
g
s
v
e
rb
and
,ho
em
e
e
rg
e
ld
2
5

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

rechtstreeks naar de besturen gaat. Van Aarssen, Weijers, Walraven en Bomhof (2017)
plaatsten de samenwerkingsverbanden op een schaal van zeer decentraal naar zeer centraal.
Zij stellen vast dat er een significante samenhang is tussen de mate van centralisme en het
verdelingsmodel dat samenwerkingsverbanden hanteren voor de middelen.
Die verdeelsystematiek is niet eenvoudig uit de jaarrekeningen over 2016 te halen. Dat komt
door de manier waarop besturen administreren. In 2015 was die verdeling gemakkelijker
te achterhalen. Toen hadden zeven samenwerkingsverbanden in het primair onderwijs
en veertien in het voortgezet onderwijs een volledig centraal model. Bij de overige
samenwerkingsverbanden liep de mate van directe verdeling over de besturen, en daarmee
het decentrale karakter, op tot in de 90 procent. De keuze voor een bepaald model is volgens
Van Aarssen e.a. (2017) vooral gebaseerd op historie (de samenwerkingsverbanden zetten de
werkwijze voort die zij met ingang van ‘passend onderwijs’ zijn begonnen). In een beperkt
aantal gevallen kiezen samenwerkingsverbanden bewust voor een bepaald model bij de start.
Van Aarssen e.a. stellen tevens vast dat de modellen op sommige plaatsen wel aan
verandering onderhevig zijn, zowel de ene als de andere kant op. Verder vinden zij geen
duidelijke verschillen in effectiviteit bij de afzonderlijke modellen.
Voordeel van een centraler model is in elk geval dat het samenwerkingsverband beter in staat
is verantwoording af te leggen over de verrichte werkzaamheden in relatie tot de ingezette
middelen. Een nadeel ervan is dat het meer administratieve last geeft bij toekenning van
middelen of voorzieningen voor leerlingen. Uit een analyse van 2015 bleek dat centraal
georganiseerde samenwerkingsverbanden aan het eind van het jaar ook meer geld over
hadden dan decentraal georganiseerde samenwerkingsverbanden. Dat komt omdat centrale
samenwerkingsverbanden meer tijd nodig hebben om aanvragen toe te kennen en vervolgens
af te handelen.
Samenwerkingsverbanden die de meeste middelen direct verdelen onder de besturen, hebben
het in dat opzicht eenvoudiger. Het geld kan vrij snel na ontvangst worden overgeboekt en in
het algemeen zijn er minder administratieve lasten en is de administratieve verwerkingstijd
korter. Daar staat echter tegenover dat het samenwerkingsverband een stuk minder goed kan
(be)sturen en veel minder eenvoudig de besteding van de middelen kan verantwoorden.
Die verantwoording moet grotendeels van de scholen komen. Een groot deel van de
jaarverslagen van de samenwerkingsverbanden is in dat opzicht weinig informatief.
Ledoux (2017) stelt vast dat een deel van de leraren weinig zicht heeft op de beschikbare steun
die voorhanden is, zeker als die van buiten de school moet komen. Dit lijkt erop te wijzen dat
ook de interne communicatie van samenwerkingsverbanden en besturen met het personeel
beter kan.
Gebrek aan transparantie komt ook naar voren uit een scan van circa 45 jaarverslagen van
samenwerkingsverbanden. Een derde van deze jaarverslagen was nergens op de website van
het samenwerkingsverband te vinden. Bij nog eens een derde was op het moment van peiling
(half augustus, anderhalve maand na de deadline van het jaarverslag) enkel een verslag van
één of soms twee jaar eerder te vinden. Bij de overige samenwerkingsverbanden was het
actuele jaarverslag wel beschikbaar, zij het soms in een beperkte versie en soms nogal lastig te
vinden op de site. Samenwerkingsverbanden zijn actieve openbaarmaking nog niet wettelijk
verplicht, maar het ontbreken ervan lijkt een indicatie te zijn voor de wijze van communicatie,
ook intern, zoals Ledoux (2017) stelt.

26

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Ook voor ouders is vaak onduidelijk wat scholen hun kinderen met speciale zorgbehoeften
te bieden hebben (Ledoux, 2017). Die verantwoordelijkheid om dat aanbod inzichtelijk te
maken ligt primair bij de scholen. Dat aanbod zou zichtbaar moeten zijn in het
schoolondersteuningsprofiel. Dat profiel vormt overigens wel weer de basis voor het bepalen
van de basisondersteuning en de toewijzing van middelen daarvoor. Een verdeelmodel met
hoge overdrachten veronderstelt een hoog niveau van basisondersteuning. Dat vereist ook dat
de scholen hun aanbod duidelijk specificeren. Als zij dat niet doen, is het ook niet mogelijk om
besteding van middelen goed te verantwoorden.

1.6 Middelbaar beroepsonderwijs (mbo)
Het mbo biedt een breed pakket aan beroepsopleidingen op vier verschillende niveaus.
Een deel van deze opleidingen is voltijds (bol) en een ander deel in deeltijd (bbl) te volgen.
In 2016 volgden ruim 100.000 studenten een mbo-opleiding in deeltijd en 380.000 in voltijd.
Deze aantallen zijn inclusief groen onderwijs. Hun onderwijs werd verzorgd door 44.000
personeelsleden.
Het budget van de sector bedroeg 5,1 miljard euro in 2016. Dat budget bestond voor bijna
90 procent uit rijksbijdragen. Instellingen in het mbo hebben daarnaast een substantiële bron
van inkomsten uit werk in opdracht van derden. Die inkomstenbron is jarenlang afgenomen,
maar in 2016 weer gegroeid.
Het budget gaat voor ongeveer 72 procent op aan personeelslasten. Dat is een duidelijke
stijging ten opzichte van het voorgaande jaar. Omdat mbo-instellingen zelf volledig voor hun
huisvesting verantwoordelijk zijn, vormen huisvestingslasten en afschrijvingen (op huisvesting)
een andere belangrijke budgettaire component.

27

INSPECT
IEVAN HET ONDERW
I
JS| DEF
INANC
IËLESTAATVAN HET ONDERW
I
JS2016

H
e
ta
an
t
a
ld
e
e
l
t
i
jd
s
tud
en
t
en
i
s
in20
16w
e
e
rg
e
g
ro
e
id
,n
ae
enifo
r
s
ed
a
l
in
g
ind
ea
if
g
e
lop
en
j
a
r
en
.D
e
e
l
t
i
jdond
e
rw
i
j
s
i
se
r
gg
e
vo
e
l
i
gvoo
rd
econ
jun
c
tuu
rd
i
ez
i
chu
i
t
e
r
a
a
rd mo
e
i
l
i
j
k
l
a
a
t
voo
r
sp
e
l
l
en
.O
v
e
rh
e
tg
eh
e
e
lwo
rd
te
ent
e
ru
g
loopv
e
rw
a
ch
tv
an2
5
.000
30
.000s
tud
en
t
en
in
d
ekom
end
ev
i
j
if
j
a
a
r
.

Hoes
taande
in
s
te
l
l
ingene
r
voo
r
?

Oo
k
in20
16h
ebb
en
ind
es
e
c
to
rd
eon
tw
i
k
k
e
l
in
g
env
and
evoo
r
g
a
and
e
j
a
r
endoo
r
g
e
z
e
t
(
F
i
guu
r19
)
.D
er
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
t
i
spo
s
i
t
i
e
if
,m
a
a
rm
e
t1
,
59p
ro
c
en
tru
img
eh
a
l
v
e
e
rdt
enop
z
i
ch
t
e
v
an20
1
5
.V
e
rd
e
rcon
s
t
a
t
e
r
enw
i
jd
a
tru
ime
end
e
rd
ev
and
e
in
s
t
e
l
l
in
g
env
and
es
e
c
to
r mboe
en
n
e
g
a
t
i
e
ifr
e
su
l
t
a
a
th
e
eifg
e
r
e
a
l
i
s
e
e
rd
in20
16
.
In20
16z
i
jnzow
e
ld
e
l
a
s
t
ena
l
sd
eb
a
t
eng
e
s
t
e
g
en
inv
e
r
g
e
l
i
j
k
in
gm
e
t20
1
5
.D
eto
t
a
l
e
l
a
s
t
enz
i
jn
m
e
tru
im5p
ro
c
en
tb
i
jn
adubb
e
lzo
v
e
e
lg
e
s
t
e
g
ena
l
sd
eb
a
t
en
.Voo
r
a
ldoo
rd
er
i
j
k
sb
i
jd
r
a
g
en
z
i
jnd
eb
a
t
en
inab
so
lu
t
ez
inho
g
e
ru
i
t
g
e
v
a
l
l
en
.D
es
t
i
j
g
in
gv
and
eto
t
a
l
e
l
a
s
t
enwo
rd
tb
i
jn
a
vo
l
l
ed
i
gv
e
roo
r
z
a
a
k
tdoo
rd
es
t
i
j
g
in
gv
and
ep
e
r
son
e
e
l
s
l
a
s
t
en
.D
a
t
i
soo
kt
ez
i
en
inF
i
guu
r44
(p
a
r
a
g
r
a
a
if2
.
7
)w
a
a
ru
i
tdu
id
e
l
i
j
kwo
rd
td
a
td
ep
e
r
son
e
e
l
s
l
a
s
t
ena
l
sp
e
r
c
en
t
a
g
ev
and
eto
t
a
l
e
b
a
t
eng
e
s
t
e
g
enz
i
jnv
an70n
a
a
r7
2
.
Oo
kd
e
l
iqu
id
i
t
e
i
tv
and
es
e
c
to
r
i
sm
e
tt
i
enp
ro
c
en
tg
e
s
t
e
g
en
in20
16
.D
em
e
e
s
t
e mbo
in
s
t
e
l
l
in
g
enh
ebb
ene
engo
ed
eifn
an
c
i
ë
l
epo
s
i
t
i
e
.D
ek
en
g
e
t
a
l
l
env
and
e
z
e
in
s
t
e
l
l
in
g
en
l
i
g
g
en
bo
v
end
es
i
gn
a
l
e
r
in
g
sw
a
a
rd
en
.S
l
e
ch
t
sen
k
e
l
e
in
s
t
e
l
l
in
g
enh
ebb
ene
en
l
iqu
id
i
t
e
i
tond
e
rd
e
s
i
gn
a
l
e
r
in
g
s
g
r
en
sentw
e
e
in
s
t
e
l
l
in
g
enh
ebb
ene
enso
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
tond
e
rd
es
i
gn
a
l
e
r
in
g
s
g
r
en
s
.
Oo
kvoo
rd
en
ab
i
j
eto
e
kom
s
tz
i
e
td
es
i
tu
a
t
i
ee
rgun
s
t
i
gu
i
tvoo
rd
eh
e
l
es
e
c
to
r
,ond
an
k
sd
e
b
e
g
ro
t
en
e
g
a
t
i
e
v
er
e
su
l
t
a
t
env
ane
ena
an
t
a
l
in
s
t
e
l
l
in
g
en
.D
em
e
e
r
j
a
r
enb
e
g
ro
t
in
g
enb
e
v
e
s
t
i
g
en
d
a
td
es
e
c
to
ra
l
sg
eh
e
e
l
,m
e
tu
i
t
zond
e
r
in
gv
an20
1
7
,e
ens
t
ab
i
e
lpo
s
i
t
i
e
ifr
e
su
l
t
a
a
tv
e
rw
a
ch
t
voo
rkom
end
e
j
a
r
en
.D
eso
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
ts
t
i
j
g
tv
e
rd
e
rend
e
l
iqu
id
i
t
e
i
tv
and
es
e
c
to
rn
e
em
td
e
kom
end
e
j
a
r
en
i
e
t
sa
if
,m
a
a
rb
l
i
jife
v
en
e
en
sv
e
rbo
v
end
es
i
gn
a
l
e
r
in
g
sw
a
a
rd
e
.
F
iguu
r19On
tw
i
k
k
e
l
in
gp
r
im
a
i
r
ek
en
g
e
t
a
l
l
en mbo10
4
,
0
3
,
5
3
,
0
2
,
5
2
,
0
1
,
5
1
,
0
0
,
5
0
,
0
0
,
5
1
,
0

2
0
1
3
2
,
3
0
,
5
4
1
,
1
0
0
,
1
1

2
0
1
4
0
,
8
0
,
5
5
1
,
1
0
0
,
1
1

2
0
1
5
3
,
7
0
,
5
8
1
,
1
9
0
,
1
0

2
0
1
6 2
0
1
7
1
,
6 0
,
7
0
,
5
9 0
,
5
9
1
,
3
1 1
,
0
8
0
,
1
0

2
0
1
8
0
,
7
0
,
5
9
1
,
0
1

2
0
1
9
0
,
9
0
,
6
0
1
,
0
8

Hu
i
s
v
e
s
t
in
g
s
r
a
t
io

2
0
1
2
0
,
0
0
,
5
3
0
,
9
2
0
,
1
1

W
e
e
r
s
t
and
s
v
e
rmo
g
en

0
,
4
9

0
,
5
0

0
,
5
0

0
,
5
1

0
,
5
1

0
,
5
6

0
,
5
2

R
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
t%
So
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
t
L
iqu
id
i
t
e
i
t

0
,
5
5

B
ron
:DUO
,20
1
7

¹
⁰D
ec
i
j
if
e
r
sv
e
r
ton
ensom
sk
l
e
in
ea
ifw
i
j
k
in
g
env
anv
e
r
g
e
l
i
j
kb
a
r
ec
i
j
if
e
r
sd
i
ed
eMBOR
a
adpub
l
i
c
e
e
r
t
.D
i
t
i
se
eng
e
vo
l
gv
an
v
e
r
s
ch
i
l
l
en
ind
es
am
en
s
t
e
l
l
in
gv
and
epopu
l
a
t
i
e
.

2
8

INSPECT
IEVAN HET ONDERW
I
JS| DEF
INANC
IËLESTAATVAN HET ONDERW
I
JS2016

D
er
e
su
l
t
a
t
env
and
eh
e
l
es
e
c
to
rv
e
r
s
ch
i
l
l
enoo
kp
e
rt
yp
e
in
s
t
e
l
l
in
g
en
.V
anoud
swo
rd
en
in
h
e
t mbod
r
i
eg
ro
ep
enond
e
r
s
ch
e
id
en
:ro
c
’
s
,ao
c
’
senv
a
k
in
s
t
e
l
l
in
g
en m
e
tv
e
r
s
ch
i
l
l
end
e
k
a
r
a
k
t
e
r
i
s
t
i
e
k
en
.D
ev
a
k
in
s
t
e
l
l
in
g
env
e
r
ton
end
ehoo
g
s
t
er
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
t
;m
e
t3
,0p
ro
c
en
tb
i
jn
a
h
e
tdubb
e
l
ev
anh
e
ts
e
c
to
r
g
em
idd
e
ld
e
,t
e
rw
i
j
ltw
e
ev
and
ev
a
k
in
s
t
e
l
l
in
g
ene
ena
an
z
i
en
l
i
j
k
e
n
e
g
a
t
i
e
v
er
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
th
ebb
eno
v
e
r20
16
.Opé
énv
a
k
in
s
t
e
l
l
in
gn
az
i
jnd
e
z
eoo
kz
e
e
r
l
iqu
id
een
l
i
g
td
eso
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
tm
e
t0
,6
3h
e
thoo
g
s
tv
anh
e
th
e
l
e mbo
.B
i
ja
g
r
a
r
i
s
ch
eop
l
e
id
in
g
s
c
en
t
r
a
(
ao
c
’
s
)
i
sd
er
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
t
in20
16n
e
g
a
t
i
e
if
.Oo
kd
e
l
iqu
id
i
t
e
i
tv
and
eao
c
’
s
i
sm
ind
e
rs
t
e
r
kd
and
i
e
v
and
ev
a
k
in
s
t
e
l
l
in
g
en
.A
anh
e
te
indv
and
e
z
ep
a
r
a
g
r
a
a
ifg
a
anw
i
j
inopd
eon
tw
i
k
k
e
l
in
g
enb
i
j
d
eao
c
’
s
.
Ond
an
k
sd
ev
e
rd
e
r
ev
e
rb
e
t
e
r
in
gv
and
eg
em
idd
e
ld
eifn
an
c
i
ë
l
epo
s
i
t
i
ev
and
embo
in
s
t
e
l
l
in
g
en
,
i
sa
if
g
e
lop
en
j
a
a
rh
e
ta
an
t
a
l
in
s
t
e
l
l
in
g
enond
e
rv
e
r
s
ch
e
rp
tifn
an
c
i
e
e
lto
e
z
i
ch
tn
i
e
ta
if
g
enom
en
.
E
én
in
s
t
e
l
l
in
gh
e
eifz
i
chvo
ldo
end
eh
e
r
s
t
e
ld
in20
16ens
t
a
a
tnuw
e
e
rond
e
rb
a
s
i
s
to
e
z
i
ch
t
.
Ko
r
tn
ad
ep
e
i
ld
a
tumv
an1au
gu
s
tu
s
(
g
eb
ru
i
k
t
inF
i
guu
r20
)
,
i
se
enand
e
r
e
in
s
t
e
l
l
in
gond
e
r
v
e
r
s
ch
e
rp
tifn
an
c
i
e
e
lto
e
z
i
ch
tg
ep
l
a
a
t
s
t
.
1
1
F
iguu
r20 On
tw
i
k
k
e
l
in
gv
e
r
s
ch
e
rp
tifn
an
c
i
e
e
lto
e
z
i
ch
t mbo

3

2
0
1
7

4

2
0
1
6
3

2
0
1
5

6

2
0
1
4

7

2
0
1
3
0

1

2

3

4

5

6

7

8

B
ron
:
In
sp
e
c
t
i
ev
anh
e
tOnd
e
rw
i
j
s
,20
16

W
aa
rkomende m
idde
lenvandaan
?

V
e
r
g
e
l
e
k
en m
e
t20
1
5z
i
jnd
er
i
j
k
sb
i
jd
r
a
g
en m
ind
e
rsn
e
lto
e
g
enom
en
in20
16
,m
a
a
rvo
rm
enz
i
j
no
ga
l
t
i
jdb
i
jn
a90p
ro
c
en
tv
and
eto
t
a
l
eb
a
t
en
.Zow
e
ld
e
in
kom
s
t
enu
i
td
ecu
r
su
s
g
e
ld
en
(doo
r
d
eto
en
am
ev
anbb
l
s
tud
en
t
en
)a
l
sd
eb
a
t
enu
i
tw
e
r
k
inopd
r
a
ch
tv
and
e
rd
enz
i
jn
ju
i
s
th
a
rd
e
r
g
e
s
t
e
g
ent
enop
z
i
ch
t
ev
an20
1
5
.D
es
t
i
j
g
in
gv
and
eb
a
t
enu
i
tw
e
r
k
inopd
r
a
ch
tv
and
e
rd
en
(
ru
im
10p
ro
c
en
t
i
s mo
g
e
l
i
j
ke
eng
e
vo
l
gv
and
epo
s
i
t
i
e
v
ee
conom
i
s
ch
eon
tw
i
k
k
e
l
in
g
enene
ent
e
k
en
d
a
td
es
e
c
to
rw
e
e
rm
e
e
rz
a
k
endo
e
tm
e
th
e
tb
ed
r
i
j
if
s
l
e
v
en
.H
e
t
i
sd
a
a
rb
i
jop
v
a
l
l
endd
a
td
e
b
a
t
enu
i
tw
e
r
k
inopd
r
a
ch
tv
and
e
rd
enb
i
jd
eao
c
’
sz
i
jna
if
g
enom
en m
e
t1
5p
ro
c
en
t
,t
e
rw
i
j
lz
eb
i
j
d
ev
a
k
in
s
t
e
l
l
in
g
en m
e
tru
im1
5p
ro
c
en
tenb
i
jd
ero
c
’
sm
e
t19p
ro
c
en
tz
i
jng
e
s
t
e
g
en
.

¹
¹P
e
i
ld
a
tum1au
gu
s
tu
sv
ane
l
k
j
a
a
r
.

2
9

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Figuur 21 Ontwikkeling baten mbo (in miljoenen euro’s)

6000

in miljoenen euro's

5000
4000
3000
2000
1000
0
Overige baten
Werk iov derden
College-, cursusgelden
Overige overheidsb.
Rijksbijdragen

2012

2013

2014

2015

2016

235
211
64
177
3.851

223
178
61
115
4.096

213
159
48
109
4.143

203
158
45
100
4.471

199
175
53
97
4.591

Bron: DUO, 2017

Waar gaat het geld naartoe?

Uit de gegevens wordt duidelijk dat de sector ook in 2016 extra heeft geïnvesteerd in
personeel. De personeelslasten zijn met 6,5 procent toegenomen. De toename is zowel
in absolute als in relatieve zin iets groter dan die in 2015 (zie Figuur 22). Dat komt deels
door loonontwikkeling. Tegelijkertijd geeft het aan dat de sector meer investeert in
kwaliteitsverhoging. De stijging van de personeelslasten van de sector als geheel, toont
ook verschillen per soort instelling. Bij de vakinstellingen stijgen de personeelslasten het
meest, met 12,7 procent bijna het dubbele van het sectorgemiddelde. Toch vormen de
personeelslasten daar maar 67,7 procent van het totaal van de lasten, terwijl voor de
hele sector dat percentage ligt op 73,9. Bij de roc’s en de aoc’s is de toename van de
personeelslasten in 2016 iets onder het gemiddelde.
In 2016 zijn de huisvestingslasten en overige lasten in absolute zin toegenomen, maar relatief
iets afgenomen ten opzichte van 2015. De gegevens in de balans (bijlage V) laten ook zien dat
de boekwaarde van gebouwen en terreinen in 2016 vrijwel gelijk is aan die in 2015 en
2,4 procent lager dan in 2012. Wel is de boekwaarde van immateriële vaste activa meer dan
verdubbeld in vergelijking met in 2015. De toename komt vooral door twee instellingen.
De ene heeft 4,9 miljoen euro en de ander 1,1 miljoen euro gedoteerd als respectievelijk
vooruitbetaalde huur en gekochte softwarelicenties. Overigens gaat het steeds om een relatief
klein bedrag.

30

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Figuur 22 Ontwikkeling lasten mbo (in miljoenen euro’s)

6000

in miljoenen euro's

5000
4000
3000
2000
1000
0
Overige lasten
Huisvestingslasten
Afschrijvingen
Personeelslasten

2012

2013

2014

2015

2016

618
314

630
318

638
329

638
338

652
351

316
3.237

324
3.258

337
3.282

307
3.464

298
3.688

Bron: DUO, 2017

Financiële risico’s bij aoc’s

Recentelijk is de vraag opgekomen in hoeverre de aoc’s grotere financiële risico’s lopen dan de
andere instellingen in het mbo. Onder meer de beëindiging van de specifieke subsidies voor
onderwijsvernieuwing groen onderwijs na 2015 zou ertoe kunnen leiden dat aoc’s ofwel een
belangrijke deel van hun extra activiteiten in het kader van de onderwijskwaliteit zouden
moeten schrappen, of financieel in de problemen zouden komen. Op die mogelijke financiële
problemen gaan wij in deze subparagraaf in. Daarnaast zou de ontwikkeling in de
studentenaantallen speciaal voor aoc’s mogelijk ongunstig uitpakken.
Figuur 23 en de bijbehorende tabel 4 laten de ontwikkeling van de belangrijkste kengetallen
zien volgens de continuïteitsparagrafen die instellingen bij hun jaarverslagen hebben geleverd.
Deze kengetallen zijn uitgesplitst naar aoc’s, roc’s en vakinstellingen.

31

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Figuur 23 Ontwikkeling kengetallen aoc’s en overig mbo
0,1
0,08
0,06

aoc-rent %

0,04

roc-rent %

0,02

vak-rent %

0

aoc-solv

-0,02

roc-solv

-0,04

vak-solv
aoc-liq

-0,06
-0,08

roc-liq

2016

2017

2018

vak-liq

2019

Bron: DUO, 2017

Tabel 4 Ontwikkeling kengetallen aoc’s en overig mbo
2016

2017

2018

2019

Aoc-rentabiliteit %

-0,6

-0,5

0,1

0,1

Roc-rentabiliteit %

1,8

-1,0

0,7

0,7

Vak-rentabiliteit %

3,0

3,5

2,3

3,8

Aoc-solvabiliteit

0,60

0,60

0,60

0,59

Roc-solvabiliteit

0,58

0,58

0,59

0,60

Vak-solvabiliteit

0,63

0,61

0,63

0,65

Aoc-liquiditeit

1,20

1,06

0,95

0,87

Roc-liquiditeit

1,30

1,04

0,98

1,08

Vak-liquiditeit

1,78

1,62

1,66

1,65

Uit Figuur 23 wordt duidelijk dat binnen de mbo-sector de aoc’s financieel wat zwakker
presteren dan de overige soorten instellingen. In 2016 en 2017 zitten aoc’s in de rode cijfers.
Voor 2018 en 2019 wordt een rentabiliteit net boven nul verwacht. Dat duidt eventueel op een
omslag als gevolg van het afstoten van activiteiten in het onderwijs, maar dat zou nader
onderzocht moeten worden. Op de financiële positie op langere termijn is dat verschil in
rentabiliteit echter nauwelijks van invloed. De drie lijnen voor solvabiliteit liggen in Figuur 23
vrijwel volledig op elkaar met iets hogere waarden voor de vakinstellingen. Verder is de
liquiditeit van de aoc’s iets lager dan van de rest. Deze cijfers doen overigens niet vermoeden
dat de aoc’s er nu slecht voorstaan. Een solvabiliteit van rond 0,60 is zeker niet alarmerend bij
een signaleringswaarde van 0,30.
Om na te gaan of de cijfers in de continuïteitsparagrafen voldoende betrouwbaar waren, zijn
de voorspellingen van de drie kengetallen voor 2016 uit de jaarverslagen 2015 vergeleken met
de feitelijke realisatie in 2016. Daaruit blijkt dat de feitelijk gerealiseerde cijfers gemiddeld
gunstiger zijn dan de voorspelde cijfers. Dat ligt ook wel voor de hand, aangezien de hele
mbo-sector voor 2016 een rentabiliteit van 0,5 procent voorspelde, terwijl het in werkelijkheid,
zoals Figuur 19 laat zien, ruim 1 procentpunt hoger is. Binnen de sector doen de aoc’s het in dat
opzicht beter dan de overige instellingen: hun gerealiseerde kengetallen liggen dichter bij de
32

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

voorspellingen. Niettemin gaan we de ontwikkeling bij de aoc’s in meer detail onderzoeken.
Daarbij is niet alleen relevant hoe de financiële ontwikkeling is, maar ook hoe die samenhangt
met de ontwikkeling van de kwaliteit van het onderwijs.

1.7 Hoger beroepsonderwijs (hbo)
Het hbo verzorgt onderwijs aan ongeveer 445.000 studenten, verdeeld over acht
opleidingssectoren. Dit aantal studenten is de afgelopen jaren licht gegroeid, behalve in 2015.
Toen viel het iets terug. Het onderwijs van de hbo’ers wordt verzorgd door zo’n 34.000
personeelsleden. Het aantal personeelsleden is het afgelopen jaar meer dan evenredig
gegroeid door gerichte, extra bestedingen.
De sector ontving in 2016 ruim 4 miljard euro aan inkomsten. De rijksbijdrage maakte daar
bijna 70 procent van uit. De tweede belangrijke inkomstenpost wordt gevormd door de
collegegelden die de studenten aan de instelling betalen. Deze bedragen 21 procent van het
totaal aan baten dat de instelling binnenkomt.

33

INSPECT
IEVAN HET ONDERW
I
JS| DEF
INANC
IËLESTAATVAN HET ONDERW
I
JS2016

V
and
e
l
a
s
t
envo
rm
end
ep
e
r
son
e
e
l
s
l
a
s
t
end
eg
roo
t
s
t
epo
s
t
.D
e
z
ep
e
r
son
e
e
l
s
l
a
s
t
enz
i
jnd
e
a
if
g
e
lop
en
j
a
r
enifo
r
sg
e
g
ro
e
idto
t7
7p
ro
c
en
tv
anh
e
tto
t
a
a
lv
and
e
in
kom
s
t
en
.Ond
e
rm
e
e
r
d
a
a
rm
e
eg
e
v
end
eho
g
e
s
cho
l
en
in
vu
l
l
in
ga
and
evoo
r
in
v
e
s
t
e
r
in
g
en
ind
ekw
a
l
i
t
e
i
tv
anh
e
t
ond
e
rw
i
j
sd
i
ez
i
jh
ebb
ento
e
g
e
z
e
gdvoo
r20
1
5
20
1
7
.
Incomb
in
a
t
i
em
e
te
en
i
e
t
s
l
a
g
e
r
e
s
tud
en
t
en
g
ro
e
i
in20
16d
anv
e
rw
a
ch
t
,
l
e
id
td
a
te
r
to
ed
a
th
e
thboa
l
sen
i
g
es
e
c
to
r
in20
16e
en
n
e
g
a
t
i
e
ifr
e
su
l
t
a
a
th
e
eifg
ebo
e
k
t
.
H
e
ta
an
t
a
ls
tud
en
t
end
a
a
l
tw
a
a
r
s
ch
i
jn
l
i
j
kg
e
l
e
id
e
l
i
j
kd
ekom
end
ev
i
j
if
j
a
a
r
.W
ev
e
rw
a
ch
t
ene
en
t
e
ru
g
g
an
gv
an1
5
.000o
v
e
rv
i
j
if
j
a
a
r
.

Hoes
taande
in
s
te
l
l
ingene
r
voo
r
?

V
oo
rd
ee
e
r
s
t
ek
e
e
r
in10
j
a
a
rt
i
jdh
e
eifd
es
e
c
to
rhboe
enn
e
g
a
t
i
e
v
er
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
t
.D
i
tw
a
sd
e
v
e
rw
a
ch
t
in
gopb
a
s
i
sv
and
eb
e
g
ro
t
in
g20
16
.Oo
kvoo
r20
1
7v
e
rw
a
ch
t
end
eho
g
e
s
cho
l
ene
ene
v
en
g
ro
t
en
e
g
a
t
i
e
v
er
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
t
(
F
i
guu
r24
)
.Con
ifo
rmd
ea
if
sp
r
a
k
endo
e
td
es
e
c
to
re
x
t
r
a
in
v
e
s
t
e
r
in
g
en
ind
ekw
a
l
i
t
e
i
tv
anh
e
tond
e
rw
i
j
s
,voo
ru
i
t
lop
endopd
ee
x
t
r
am
idd
e
l
end
i
eopt
e
rm
i
jnb
e
s
ch
i
kb
a
a
r
kom
endoo
rd
e
in
vo
e
r
in
gv
anh
e
ts
tud
i
e
voo
r
s
cho
t
.
Inv
e
r
g
e
l
i
j
k
in
gm
e
t20
1
5z
i
jnd
e
l
a
s
t
enm
e
t4
,
3
p
ro
c
en
tto
e
g
enom
en
in20
16
.D
eb
a
t
enz
i
jns
l
e
ch
t
sm
e
t1
,
2p
ro
c
en
tto
e
g
enom
en
.
Ond
an
k
sd
en
e
g
a
t
i
e
v
er
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
to
v
e
r20
16
l
a
a
td
eg
e
a
g
g
r
e
g
e
e
rd
eb
a
l
an
sv
and
es
e
c
to
rz
i
en
d
a
td
eho
g
e
s
cho
l
enno
gs
t
e
ed
se
enso
l
id
eifn
an
c
i
ë
l
epo
s
i
t
i
eh
ebb
enend
a
td
eb
e
l
an
g
r
i
j
k
s
t
e
k
en
g
e
t
a
l
l
en
‘
so
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
t
’en
‘
l
iqu
id
i
t
e
i
t
’no
gru
imbo
v
end
es
i
gn
a
l
e
r
in
g
sw
a
a
rd
es
t
a
an
.U
i
td
e
m
e
e
r
j
a
r
enb
e
g
ro
t
in
g
enb
l
i
j
k
td
a
te
ent
end
en
svoo
rd
ekom
end
e
j
a
r
en
.Ond
an
k
sd
evoo
r
sp
e
ld
e
n
e
g
a
t
i
e
v
er
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
t
in20
1
7
,b
l
i
jifd
eifn
an
c
i
ë
l
epo
s
i
t
i
ev
and
es
e
c
to
rso
l
id
e
.
F
iguu
r24On
tw
i
k
k
e
l
in
gp
r
im
a
i
r
ek
en
g
e
t
a
l
l
enhbo
5
,
0
4
,
0
3
,
0
2
,
0
1
,
0
0
,
0
1
,
0
2
,
0
3
,
0
R
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
t%
So
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
t
L
iqu
id
i
t
e
i
t
Hu
i
s
v
e
s
t
in
g
s
r
a
t
io
W
e
e
r
s
t
and
s
v
e
rmo
g
en

2
0
1
2
1
,
8
0
,
4
6
1
,
0
1
0
,
1
0
0
,
3
8

2
0
1
3
2
,
8
0
,
4
8
1
,
0
3
0
,
0
9
0
,
4
0

2
0
1
4
4
,
0
0
,
5
1
1
,
1
5
0
,
1
0
0
,
4
3

2
0
1
5
0
,
6
0
,
5
2
1
,
1
0
0
,
0
9
0
,
4
3

2
0
1
6 2
0
1
7
2
,
2 2
,
3
0
,
4
9 0
,
4
7
1
,
0
3 0
,
8
8
0
,
0
7
0
,
4
0 0
,
4
0

2
0
1
8
0
,
2
0
,
4
7
0
,
8
3

2
0
1
9
0
,
1
0
,
4
7
0
,
7
9

0
,
3
9

0
,
3
8

B
ron
:DUO
,20
1
7

B
i
jd
er
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
tv
and
eh
e
l
es
e
c
to
rz
i
jng
ro
t
ev
e
r
s
ch
i
l
l
enp
e
rsoo
r
t
in
s
t
e
l
l
in
gz
i
ch
tb
a
a
r
.Omd
i
e
r
ed
enton
enw
ed
r
i
ea
if
zond
e
r
l
i
j
k
eg
ro
ep
en
in
s
t
e
l
l
in
g
en m
e
tu
i
t
e
en
lop
end
ek
a
r
a
k
t
e
r
i
s
t
i
e
k
en
;
d
ea
l
g
em
en
eeng
ro
en
eho
g
e
s
cho
l
en
(
24
)
,d
ekun
s
t
in
s
t
e
l
l
in
g
en
(6
)end
ep
abo
’
s
(
7
)
.
B
i
jd
ea
l
g
em
en
eeng
ro
en
eho
g
e
s
cho
l
en
i
sd
er
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
t
i
e
t
s
l
a
g
e
r
(
2
,4p
ro
c
en
t
)enz
i
jne
r
v
i
e
r
in
s
t
e
l
l
in
g
en m
e
te
enpo
s
i
t
i
e
ifr
e
su
l
t
a
a
t
in20
16
.D
ekun
s
t
in
s
t
e
l
l
in
g
en
l
i
jd
enoo
kv
e
r
l
i
e
s
,
m
a
a
rm
ind
e
r
(
1
,
2%
)
.V
and
ekun
s
t
in
s
t
e
l
l
in
g
enh
ebb
ene
rtw
e
ee
enpo
s
i
t
i
e
ifr
e
su
l
t
a
a
to
v
e
r20
16
.
D
ep
abo
’
sh
ebb
en
ju
i
s
te
enpo
s
i
t
i
e
v
er
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
to
v
e
r20
16
.D
r
i
eh
ebb
ene
enn
e
g
a
t
i
e
if
r
e
su
l
t
a
a
td
a
tg
ro
t
e
r
i
sd
anh
e
tg
em
idd
e
ld
ev
and
eh
e
l
es
e
c
to
r
.
3
4

INSPECT
IEVAN HET ONDERW
I
JS| DEF
INANC
IËLESTAATVAN HET ONDERW
I
JS2016

F
iguu
r25R
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
tn
a
a
rsoo
r
t
enhbo12
5
,
0
4
,
0
3
,
0
2
,
0
1
,
0
0
1
,
0
2
,
0
3
,
0
4
,
0
A
l
g
em
e
eneng
ro
en
Kun
s
t
P
abo

2
0
1
2
1
,
8
1
,
6
1
,
7

2
0
1
3
3
,
0
1
,
0
2
,
1

2
0
1
4
4
,
2
3
,
2
2
,
8

2
0
1
5
0
,
4
3
,
1
1
,
0

2
0
1
6
2
,
4
1
,
2
0
,
8

B
ron
:DUO
,20
1
7

H
e
tg
em
idd
e
ld
ev
and
eso
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
tv
and
ea
l
g
em
en
eeng
ro
en
eho
g
e
s
cho
l
en
i
s0
,4
7en
l
a
g
e
r
d
and
a
tv
and
es
e
c
to
ra
l
sg
eh
e
e
l
.D
eso
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
t
l
i
g
tb
i
ja
l
l
ekun
s
t
in
s
t
e
l
l
in
g
enenp
abo
’
sbo
v
en
d
es
i
gn
a
l
e
r
in
g
s
g
r
en
s
.H
e
tg
em
idd
e
ld
ev
and
eso
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
tv
and
ekun
s
t
in
s
t
e
l
l
in
g
enenp
abo
’
s
i
s
r
e
sp
e
c
t
i
e
v
e
l
i
j
k0
,69en0
,64
.D
e
z
e
in
s
t
e
l
l
in
g
enz
i
jnr
e
l
a
t
i
e
ifk
l
e
inv
anom
v
an
gv
e
r
g
e
l
e
k
en m
e
td
e
a
l
g
em
en
eeng
ro
en
eho
g
e
s
cho
l
enenh
ebb
env
a
a
kd
ehu
i
s
v
e
s
t
in
g
ine
i
g
endom
.Hunv
a
s
t
go
ed
i
svoo
re
eng
roo
td
e
e
lg
eifn
an
c
i
e
rd m
e
te
i
g
en m
idd
e
l
enend
a
td
r
a
a
g
tb
i
ja
ane
enho
g
e
r
e
so
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
t
.
F
iguu
r26So
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
tn
a
a
rsoo
r
t
enhbo
0
,
8
0
0
,
7
0
0
,
6
0
0
,
5
0
0
,
4
0
0
,
3
0
0
,
2
0
0
,
1
0
0
,
0
0
A
l
g
em
e
eneng
ro
en
Kun
s
t
P
abo

2
0
1
2
0
,
4
3
0
,
6
7
0
,
6
8

2
0
1
3
0
,
4
6
0
,
6
6
0
,
6
7

2
0
1
4
0
,
5
0
0
,
6
9
0
,
6
6

2
0
1
5
0
,
5
0
0
,
7
0
0
,
6
3

2
0
1
6
0
,
4
7
0
,
6
9
0
,
6
4

B
ron
:DUO
,20
1
7

eu
i
tb
i
j
t
e
r
in20
1
4b
i
jd
ep
abo
’
swo
rd
tv
e
roo
r
z
a
a
k
tdoo
ré
én
in
s
t
e
l
l
in
g
.Omd
a
tsomm
i
g
esub
c
a
t
e
go
r
i
e
ënm
a
a
rw
e
in
i
g
¹
²D
in
s
t
e
l
l
in
g
enh
ebb
en
,h
e
eifd
a
te
eng
roo
teﬀ
e
c
toph
e
tg
em
idd
e
ld
e
.

3
5

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Met 1,00 ligt de gemiddelde liquiditeit van de algemene en groene hogescholen op het
niveau van de hele sector. Wel zijn er twee instellingen met een liquiditeit die onder de
signaleringsgrens ligt. Alle kunstinstellingen en de pabo’s hebben een liquiditeit boven de
signaleringsgrens. Het gemiddelde van de liquiditeit van deze instellingen is ruim;
respectievelijk 1,56 en 1,62.
Figuur 27 Liquiditeit naar soorten hbo
3,00
2,50
2,00
1,50
1,00
0,50
0,00
Algemeen en groen
Kunst
Pabo

2012
0,96
1,63
2,40

2013
0,99
1,54
2,28

2014
1,11
1,68
1,96

2015
1,06
1,62
1,75

2016
1,00
1,57
1,62

Bron: DUO, 2017

De kunstinstellingen en de pabo’s hebben weliswaar duidelijk hogere waarden dan de overige
instellingen, maar door hun kleinere omvang zijn ze ook kwetsbaarder voor negatieve
ontwikkelingen. Om die reden zijn hogere waarden voor de indicatoren daar wel op hun
plaats.
In de afgelopen drie jaar is geen van de hogescholen onder verscherpt financieel toezicht
geplaatst. Dat bevestigt de gunstige financiële positie van de sector. In 2015 daalde het aantal
ingeschreven studenten in het hbo met 1 procent en de instroom met 8 procent ten opzichte
van 2014. Zoals de sector verwachtte, is deze terugloop voor een groot deel tenietgedaan door
de stijging in 2016; het aantal ingeschreven studenten is weer met 1 procent gestegen en de
instroom met 5 procent. In 2015 zijn er 2 procent meer diploma’s uitgereikt dan in 2014.

Waar komen de middelen vandaan?

De rijksbijdrage inclusief het collegegeld is nauwelijks gestegen in 2016. In vergelijking met
2015 zijn de rijksbijdragen als aandeel van de totale baten iets afgenomen in 2016. De stijging
van de rijksbijdragen is bij de kunstinstellingen en de pabo’s iets hoger dan het gemiddelde
van de sector. Net als in het mbo nemen ook hier de baten uit werk in opdracht van derden
toe, na een jarenlange terugloop. Deze ontwikkeling geldt niet voor de kunstinstellingen en
pabo’s; hier zijn deze baten verder afgenomen met respectievelijk 5,5 en 10 procent ten
opzichte van 2015.

36

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

in miljoenen euro's

Figuur 28 Ontwikkeling baten hbo (in miljoenen euro’s)

4500
4000
3500
3000
2500
2000
1500
1000
500
0

Overige baten
Werk iov derden
College-, cursusgelden
Overige overheidsb.
Rijksbijdragen

2012

2013

2014

2015

2016

172
196
717
37
2.550

196
181
759
33
2.658

206
174
811
34
2.772

160
174
841
32
2.837

164
182
861
36
2.852

Bron: DUO, 2017

Waar gaat het geld naartoe?

In 2016 zijn de personeelslasten en de afschrijvingslasten respectievelijk met 4,7 en 6,3 procent
toegenomen ten opzichte van 2015. De sector blijkt de extra uitgaven die zij afgelopen jaren heeft
gedaan in het personeel ook in 2016 te hebben gedaan. Ten opzichte van de totale baten is het
aandeel van de personeelslasten gestegen van 74 procent in 2015 naar 77 procent in 2016. Dit is
een gevolg van de afspraken over de investeringen in de kwaliteit van het onderwijs in de jaren
2015-2017. Bij de kunstinstellingen en de pabo’s ligt het percentage van de personeelslasten ten
opzicht van de totale baten op respectievelijk 71 en 73 procent. In 2016 zijn de huisvestingslasten
iets afgenomen en de overige lasten licht gestegen in vergelijking met 2015.
Het aandeel totale afschrijvingen plus huisvestingslasten als percentage van de totale lasten
ligt op 11,4 voor de sector hbo. Bij de kunstinstellingen en pabo’s ligt dit percentage op
respectievelijk 13,9 en 13,5. Deze categorieën instellingen hebben een ander soort en grotere
huisvesting nodig.

37

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

in miljoenen euro's

Figuur 29 Ontwikkeling lasten hbo (in miljoenen euro’s)

4500
4000
3500
3000
2500
2000
1500
1000
500
0

Overige lasten
Huisvestingslasten
Afschrijvingen
Personeelslasten

2012

2013

2014

2015

2016

473
224
211
2.674

491
229
211
2.760

481
237
248
2.850

531
238
226
3.002

544
233
240
3.143

Bron: DUO, 2017

1.8 Wetenschappelijk onderwijs (wo)
Aan universiteiten studeren ruim 266.000 studenten in tien verschillende studierichtingen.
Dit aantal is de afgelopen vijf jaar met 10 procent gestegen. Zij ontvangen voor onderwijs en
onderzoek ondersteuning door bijna 43.000 personeelsleden. Dit aantal personeelsleden is de
afgelopen vijf jaar minder gestegen dan het aantal studenten, namelijk met 6 procent.
De inkomsten van het wo, totaal 6,8 miljard euro, komen voor 56 procent binnen als rijksbijdrage.
Daarnaast is er een zeer grote post werk in opdracht van derden van 1,8 miljard euro, 27 procent
van de totale baten. Dit zijn voor een belangrijk deel middelen via KNAW en NWO die op zichzelf
ook weer van het rijk komen, maar worden verdeeld op aanvraag voor wetenschappelijk onderzoek.
De lasten van universiteiten bestaan voor 64 procent van de totale baten uit personeelslasten.
Universiteiten hebben veel meer kosten van andere aard, hetgeen tot uitdrukking komt in de
post overige lasten die ongeveer 20 procent van de inkomsten verbruikt.
De verwachting is dat het aantal studenten ook in de toekomst nog stijgt. Het geprojecteerde
aantal is 295.000 over vijf jaar. Dit is een toename van 11 procent.

Hoe staan de instellingen ervoor?

Ook over 2016 heeft de sector wetenschappelijk onderwijs een positieve rentabiliteit
gerealiseerd, ondanks dat voor 2016 een negatief resultaat was voorspeld. De baten zijn
12 procent hoger dan voorspeld en de lasten 8,5 procent. De financiële positie van de sector is
stabiel (Figuur 30). Sinds 2015 worden van het wo jaarlijks extra investeringen in kwaliteit
verwacht. De komende drie jaar op rij voorspelt de sector een negatieve rentabiliteit als gevolg
van deze investeringen. Daarbij heeft het merendeel van de instellingen rekening gehouden
met de extra middelen die beschikbaar komen door de invoering van het studievoorschot.
De solvabiliteit voldoet ruim en de instellingen voorzien dat die ook iets toeneemt in de
komende periode. Verder gaan universiteiten de komende periode ook meer investeren in het
vastgoed. Universiteiten verwachten daarom dat de komende periode de liquiditeit afneemt,
maar ook dan blijft deze boven de signaleringsgrens. Er hebben de afgelopen jaren dan ook
geen instellingen onder verscherpt financieel toezicht gestaan.
38

INSPECT
IEVAN HET ONDERW
I
JS| DEF
INANC
IËLESTAATVAN HET ONDERW
I
JS2016

F
iguu
r30On
tw
i
k
k
e
l
in
gp
r
im
a
i
r
ek
en
g
e
t
a
l
l
enwo
3
,
0
2
,
5
2
,
0
1
,
5
1
,
0
0
,
5
0
,
0
0
,
5
1
,
0
1
,
5
R
en
t
ab
i
l
i
t
e
i
t%
So
l
v
ab
i
l
i
t
e
i
t
L
iqu
id
i
t
e
i
t
Hu
i
s
v
e
s
t
in
g
s
r
a
t
io
W
e
e
r
s
t
and
s
v
e
rmo
g
en

2
0
1
2
1
,
9
0
,
5
4
0
,
9
9
0
,
0
0
0
,
5
1

2
0
1
3
2
,
4
0
,
5
5
0
,
9
8
0
,
0
0
0
,
5
1

2
0
1
4
2
,
3
0
,
5
6
0
,
9
8
0
,
0
0
0
,
5
1

2
0
1
5
2
,
2
0
,
5
5
0
,
9
9
0
,
0
0
0
,
5
3

2
0
1
6 2
0
1
7
2
,
0 1
,
1
0
,
5
5 0
,
5
7
1
,
0
2 0
,
8
4
0
,
0
0
0
,
5
3 0
,
5
3

2
0
1
8
0
,
7
0
,
5
6
0
,
7
3

2
0
1
9
0
,
2
0
,
5
6
0
,
6
6

0
,
5
1

0
,
4
9

B
ron
:DUO
,20
1
7

H
e
te
i
g
env
e
rmo
g
env
and
es
e
c
to
r
i
s
in20
16 m
e
t3p
ro
c
en
tto
e
g
enom
ent
enop
z
i
ch
t
ev
an20
1
5
.
Omd
a
td
es
e
c
to
rb
e
s
t
a
a
tu
i
td
r
i
eg
ro
ep
en
in
s
t
e
l
l
in
g
en m
e
tu
i
t
e
en
lop
end
ek
a
r
a
k
t
e
r
i
s
t
i
e
k
en
,
i
s
in
F
i
guu
r3
1
,3
2en3
3ond
e
r
s
ch
e
idg
em
a
a
k
tn
a
a
ra
l
g
em
en
e
(
t
i
en
)
,t
e
chn
i
s
ch
e
(
v
i
e
r
)en
l
e
v
en
sb
e
s
chouw
e
l
i
j
k
eun
i
v
e
r
s
i
t
e
i
t
en
(
v
i
e
r
)
.
H
e
tg
em
idd
e
ld
ee
i
g
env
e
rmo
g
env
and
ea
l
g
em
en
eent
e
chn
i
s
ch
eun
i
v
e
r
s
i
t
e
i
t
enb
ed
r
a
a
g
t
ru
im2
50 m
i
l
jo
eneu
ro
.Vo
l
g
en
sd
eop
g
a
v
ev
and
e
in
s
t
e
l
l
in
g
enb
l
i
j
v
en
in
v
e
s
t
e
r
in
g
en
inh
e
t
v
a
s
t
go
ednood
z
a
k
e
l
i
j
k
,omd
a
te
rs
t
e
ed
sho
g
e
r
ee
i
s
enwo
rd
eng
e
s
t
e
lda
and
ehu
i
s
v
e
s
t
in
ga
l
s
g
e
vo
l
gv
and
ew
et
e
l
i
j
k
ev
e
rp
l
i
ch
t
in
g
ena
anen
ek
an
tend
em
a
a
t
s
ch
app
e
l
i
j
k
eent
e
chn
i
s
ch
e
on
tw
i
k
k
e
l
in
g
ena
anand
e
r
ek
an
t
.N
a
a
s
td
eho
g
e
r
ee
i
s
ena
and
ehu
i
s
v
e
s
t
in
gb
l
i
jifd
ep
r
i
j
sv
an
h
e
tv
a
s
t
go
ed
‘oo
kb
i
jn
i
euwbouwo
ifr
eno
v
a
t
i
e
’to
en
em
en
.D
i
tb
e
t
e
k
en
td
a
td
en
i
euw
e
in
v
e
s
t
e
r
in
g
en m
e
e
rko
s
t
enend
ew
a
a
rd
ev
anh
e
tv
a
s
t
go
edopd
eb
a
l
an
sto
en
e
em
t
.Ome
en
d
e
e
lv
and
i
eho
g
e
r
e
in
v
e
s
t
e
r
in
g
ent
ekunn
enifn
an
c
i
e
r
en m
e
te
i
g
en m
idd
e
l
ens
tu
r
end
e
in
s
t
e
l
l
in
g
ens
t
e
ed
sope
enk
l
e
inpo
s
i
t
i
e
ifv
e
r
s
ch
i
ltu
s
s
end
eb
e
g
ro
t
in
genr
e
a
l
i
s
a
t
i
em
e
ta
l
sdo
e
l
e
x
t
r
ae
i
g
env
e
rmo
g
enopt
ebouw
en
.D
a
te
x
t
r
ae
i
g
env
e
rmo
g
en
i
snod
i
gom
(d
eifn
an
c
i
e
r
in
g
v
an
)h
e
tv
a
s
t
go
edoo
k
ind
eto
e
kom
s
topn
i
v
e
aut
ehoud
en
.

3
9

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Figuur 31 Rentabiliteit naar soort universiteiten
12,0
10,0
8,0
6,0
4,0
2,0
0
-2,0
-4,0
-6,0
-8,0
Alg. Universiteiten
Tech. Universiteiten
Levensb. Univers.

2012
1,9
1,9
-5,5

2013
2,4
2,4
-0,6

2014
2,7
0,8
8,9

2015
2,5
1,3
9,7

2016
2,0
1,9
9,9

Bron: DUO, 2017

De rentabiliteit van de sector wetenschappelijk onderwijs laat grote verschillen per soort
instelling zien. Net als in 2014 en 2015 hebben de levensbeschouwelijke instellingen een
aanzienlijk hogere positieve rentabiliteit over 2016. In de eerdere jaren hadden zij steeds
negatieve resultaten. De resultaten van de technische universiteiten laten een daling zien in
2014 en 2015 maar zijn in 2016 weer vrijwel op hetzelfde niveau van de algemene universiteiten.
Op één universiteit na hebben alle instellingen een positief resultaat over 2016 dat varieert
tussen 0,1 en 6,8 procent.
Figuur 32 Solvabiliteit naar soort universiteiten
0,90
0,80
0,70
0,60
0,50
0,40
0,30
0,20
0,10
0,00
Alg. Universiteiten
Tech. Universiteiten
Levensb. Univers.

2012
0,57
0,45
0,76

2013
0,59
0,46
0,76

2014
0,59
0,48
0,77

2015
0,58
0,47
0,81

2016
0,57
0,48
0,83

Bron: DUO, 2017

40

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Figuur 33 Liquiditeit naar soort universiteiten
3,5
3
2,5
2
1,5
1
0,5
0
Alg. Universiteiten
Tech. Universiteiten
Levensb. Univers.

1,00
0,99
1,10

0,96
1,02
1,28

0,98
0,97
1,66

1,03
0,90
2,26

1,06
0,93
3,22

Bron: DUO, 2017

De solvabiliteit is bij alle wo-instellingen boven de signaleringsgrens. Bij acht instellingen is
deze eind 2016 zelfs 0,60 of hoger. Deze instellingen hebben in hun jaarverslag toelichtingen
verstrekt op deze hogere solvabiliteit. De liquiditeit van één universiteit is net onder de
signaleringsgrens in 2016. Overigens is deze lagere liquiditeit verklaarbaar en acceptabel.
De solvabiliteit en liquiditeit van de levensbeschouwelijke instellingen zijn veel hoger dat die
van de sector wo, maar hun (financiële) aandeel is zeer beperkt in het totaal. Het eigen
vermogen van technische universiteiten ligt gemiddeld 9 procent lager dan dat van
algemene universiteiten. Dat verklaart het verschil in solvabiliteit.
De studentenaantallen aan de universiteiten zijn in 2016 verder gegroeid met 2,6 procent ten
opzichte van 2015. De instroom is veel meer toegenomen: ruim 8 procent. Het aandeel van de
buitenlandse studenten is sterker toegenomen tot ruim 42.000 in 2016 (waarvan 30.000 uit de
EER en 12.000 van daarbuiten). Het aantal diploma’s dat de universiteiten hebben uitgereikt in
201513 is gelijk aan dat in 2014.

Waar komen de middelen vandaan?

De rijksbijdrage is in 2016 met 3 procent toegenomen vergeleken met die in 2015. Daardoor is
ook het relatieve aandeel in de baten toegenomen. Opvallend is dat na de stijgende trend van
de baten uit werk voor derden in de afgelopen periode, deze in 2016 is afgenomen met
1 procent ten opzichte van het voorafgaande jaar. De opbrengsten uit college- en cursusgeld en
de overige baten zijn relatief harder gestegen dan de totale baten.

13 De rijksbijdrage 2018 wordt berekend op basis van onder meer het aantal diploma’s dat elke universiteit afzonderlijk
heeft uitgereikt in 2015.

41

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Figuur 34 Ontwikkeling baten wo (in miljoenen euro’s)

8000

in miljoenen euro's

7000
6000
5000
4000
3000
2000
1000
0
Overige baten
Werk iov derden
College-, cursusgelden
Overige overheidsb.
Rijksbijdragen

2012

2013

2014

2015

2016

529
1.650
521
16
3.465

507
1.657
541
17
3.585

496
1.712
536
3
3.626

523
1.838
580
1
3.697

566
1.820
614
1
3.802

Bron: DUO, 2017

Waar gaat het geld naartoe?
De totale lasten zijn met ruim 2,5 procent gestegen vergeleken met die in 2015. Opvallend is
de stijging van de afschrijvingen met bijna 10 procent. Een deel van deze stijging is toe te
schrijven aan lagere huisvestingslasten in 2016 die in 2015 harder zijn gestegen in vergelijking
met de jaren daarvoor. Ook het aandeel van de personeelslasten is iets gestegen in 2016; ruim
3 procent ten opzichte van 2015.
Figuur 35 Ontwikkeling lasten wo (in miljoenen euro’s)
7000

in miljoenen euro's

6000
5000
4000
3000
2000
1000
0
Overige lasten
Huisvestingslasten
Afschrijvingen
Personeelslasten

2012

2013

2014

2015

2016

1275
454
387
3.924

1.261
456
384
4.040

1.258
468
402
4.079

1.335
500
404
4.251

1.351
479
443
4.381

Bron: DUO, 2017

42

2

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Overige aspecten van
financieel beheer
2.1 Inleiding
Bij financieel functioneren gaat het niet alleen om ontwikkelingen in de continuïteit van
instellingen (hoofdstuk 1). Ook van belang zijn rechtmatigheid en doelmatigheid van dat
financieel functioneren. Hoe zorgt het onderwijsstelsel en hoe zorgen de afzonderlijke
instellingen ervoor dat het geld goed wordt besteed en dat dat volgens de regels gebeurt?
Die aspecten komen in dit hoofdstuk aan de orde.
In dit hoofdstuk gaan wij allereerst in op de rechtmatigheid van het financieel handelen.
We besteden aandacht aan het toezicht op de werkzaamheden van accountants, de
ontwikkeling van de kosten van dat toezicht en de afhandeling van de jaarrekening.
Wij richten ons verder op enkele specifieke zaken die samenhangen met rechtmatige
besteding.
Verder besteden we aandacht aan een specifiek onderdeel van de jaarverslaggeving:
de continuïteitsparagraaf in dat jaarverslag. Ten slotte proberen we meer inzicht te verschaffen
in hoe instellingen middelen besteden aan personeel.

43

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

2.2 Werkzaamheden van de accountants
Als inspectie hebben we informatie nodig waarmee instellingen zich verantwoorden.
Op die manier kunnen we voldoende toezicht houden op besturen.
Deze verantwoordingsinformatie wordt gecontroleerd door een accountant die door het
bestuur en/of de raad van toezicht is aangesteld. De accountant voert de controle uit aan de
hand van het onderwijsaccountantsprotocol, dat gedetailleerde aanwijzingen geeft voor de
werkzaamheden van de accountants. De inspectie voert vervolgens bij een steekproef van de
accountants dossierreviews uit. In die reviews stelt zij vast of de accountantswerkzaamheden
toereikend zijn uitgevoerd. Dit onderzoek vindt plaats bij de accountant en niet bij de
instellingen. Alleen als een accountantsonderzoek niet toereikend is, moet de accountant
eventueel een deel overdoen. Daar zal de instelling dan wel iets van merken.
De inspectie heeft in het najaar van 2016 87 reviews uitgevoerd op controlewerkzaamheden
van de accountants. Deze reviews hadden betrekking op:
• de jaarstukken 2015;
• de overige controlepunten betreffende de rechtmatigheid;
• het aantal ingeschreven leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs voor de
bekostigingsgegevens 2016;
• het aantal ingeschreven studenten en het aantal afgegeven diploma’s in het mbo, hbo en
wetenschappelijk onderwijs voor de verdeling van de rijksbijdrage 2017.
De reviews omvatten niet alle controlewerkzaamheden, maar zijn beperkt tot de eisen die het
ministerie van OCW specifiek aan de verslaggeving stelt. Het gaat om de eisen uit de Richtlijn
voor de Jaarverslaggeving 660 (RJ660) en de eisen aan de financiële rechtmatigheid vanuit
wet- en regelgeving. Deze eisen zijn ook vastgelegd in het onderwijsaccountantsprotocol
OCW/EZ 2015. Tabel 5 laat zien hoeveel reviews wij over de boekjaren 2014 en 2015 hebben
uitgevoerd. De reviews van de onderzoeken naar bekostiging betreffen meestal dezelfde
besturen als die van de onderzoeken van de jaarrekening. Het gaat dus om 53 en 49 besturen.
De reviews in 2015 waren verdeeld over 17 accountantskantoren en 44 accountants.
Tabel 5 Aantallen reviews 2014 en 2015
Boekjaar 2015

Boekjaar 2014

Sector

JR*

BK*

JR*

BK*

Sector po

19

**

216

**

Sector vo

18

18

16

16

Sector mbo

10

10

11

10

Sector ho

6

6

6

6

Totaal besturen

53

34

49

34

Totaal reviews

87

83

*JR = Jaarrekening, BK = Bekostiging
**Bij de sector po geeft de inspectie een oordeel over de jaarrekening én het bekostigingsonderzoek tezamen

In boekjaar 2015 hebben we minder niet-toereikende controles geconstateerd dan het jaar
ervoor. Over het boekjaar 2014 waren zeven controles niet toereikend, over het boekjaar 2015
waren dat er drie. Bijlage X geeft een overzicht van de accountantskantoren waar we die
constateringen deden. Dat het aantal niet-toereikende controles vermindert, komt enerzijds
door een effectievere aanpak van de WNT-problematiek door de accountantskantoren.
Anderzijds hebben de wijzigingen in het controleprotocol WNT 2015 een gunstig effect.

44

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Het gaat om een verbeterde afstelling van de materialiteit14 die accountants moeten hanteren.
Vorig jaar werden vier niet-toereikende dossiers volledig veroorzaakt door de (te) scherp
gestelde materialiteit die direct doorwerkte in de strekking van de controleverklaring. De
materialiteit is nu niet meer rechtstreeks gekoppeld aan de controleverklaring, maar
vervangen door een meldingsplicht.
Over het boekjaar 2015 is nog één controle niet toereikend als gevolg van de WNT.
Vanwege de aanpassing van het controleprotocol WNT zijn de resultaten 2015 en 2014 beter
vergelijkbaar met de resultaten uit voorgaande jaren als ze worden bekeken zonder die van de
WNT. Dat laat dan een duidelijke verbetering zien.(2015: 2,3% niet-toereikend, 2014: 3,6%).
De positieve trend die vorig jaar werd gesignaleerd – als we de WNT buiten beschouwing laten
– zet zich voort.
Bij het niet-toereikende WNT-dossier was enkel sprake van een tekortschietende control maar
niet van overtreding van de sectornormen of onverschuldigde betalingen.
Onze algemene waarneming is dat de kwaliteit van de accountantscontroles verder is
verbeterd. Figuur 36 laat deze ontwikkeling zien. De blauwe lijn laat zien dat het percentage
niet-toereikende controles in 2014 (flink) is gestegen. De groene lijn laat de ontwikkeling zien
van het percentage niet-toereikende controles als we de WNT buiten beschouwing laten.
Figuur 36 Niet-toereikende accountantscontroles
12,0%
10,0%
8,0%
6,0%
4,0%
2,0%
Niet toereikend
(excl. WNT)
Niet toereikend
(incl. WNT)

0,0%

2009
6,4%
6,4%

2010
10,2%
10,2%

2011
7,1%
7,1%

2012
6,2%
6,2%

2013
4,3%
4,3%

2014
3,6%
8,4%

2015
2,3%
3,4%

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2017

Bij de overige 76 reviews bij 42 besturen hebben wij geconstateerd dat accountantskantoren
de controles toereikend hebben uitgevoerd. Dit betekent dat wij concluderen dat er geen of
een beperkt aantal tekortkomingen in de controle zijn aangetroffen. Het onderzoek laat verder
zien dat de kwaliteit van de accountantscontrole beter is als sturing en kwaliteitscontrole
centraal worden uitgevoerd. De kwaliteit is ook beter als het accountantskantoor veel
onderwijsinstellingen controleert, omdat het dan meer ervaring heeft met de specifieke
vereisten uit het accountantsprotocol. Het aantal geconstateerde afwijkingen in de reviews is
dan minder.

14 Materialiteit is een maatstaf die bepaalt of een gevonden afwijking al dan niet significant is.

45

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

2.3 Kosten accountant en intern toezicht
Een terugkerende post op de jaarrekening van instellingen is: kosten van de accountant.
Een accountant moet jaarlijks op z’n minst de jaarrekening controleren en soms aanvullende
financiële documenten. Accountants voeren ook werkzaamheden uit op verzoek van de
instellingen zelf. Regelmatig klagen besturen dat kosten zouden oplopen door de
accountantscontroles, waardoor minder middelen beschikbaar zouden zijn voor het onderwijs.
Daarnaast zijn er signalen dat sommige accountants minder graag controles uitvoeren in de
publieke sector, omdat daar minder middelen beschikbaar zijn dan bij bedrijven en in
verhouding tot het risico. Dat geldt vooral voor controles bij gemeenten (Knoop en Kakebeeke,
2017). Een analyse van de beschikbare gegevens bij onderwijsinstellingen (Inspectie van het
Onderwijs, 2017) laat zien dat het marktaandeel de laatste jaren is verschoven van de grote (big
four) accountantskantoren naar kleinere. Het marktaandeel van de grote kantoren is van 2012
tot en met 2015 gedaald van 59 naar 36 procent. Daarmee is de concurrentie toegenomen,
ondanks dat het aantal aanbieders in die periode afnam van 58 naar 47.15
Bij overheidstoezicht op onderwijsinstellingen zijn de twee genoemde categorieën kosten van
belang; jaarrekening en aanvullende controleopdrachten. Voor de analyse van deze kosten is
gebruik gemaakt van de opgaven die instellingen hebben verstrekt in hun jaarrekeningen van
2012 tot en met 2016. Zeker in de beginjaren van de reeks ontbreken opvallend veel waarden.
Ook bij de kosten voor controle van de jaarrekening ontbreken waarden, terwijl die toch
gecontroleerd is ingeleverd. Mogelijk ontbreken die waarden vooral bij besturen die hun
financiële administratie bij een administratiekantoor hebben ondergebracht, waarbij de
kosten voor de controle zijn inbegrepen in de administratiekosten en dus niet separaat
verschijnen op de jaarrekening. In de loop van de jaren neemt het verschijnsel af en in 2016
hebben vrijwel alle instellingen de kostenpost in de boeken staan.
Bij analyse van de periode zou die ontwikkeling de resultaten vertekenen. Daarom zijn we voor
de onderstaande analyse niet uitgegaan van de totale kosten die in de sector voor de
accountant zijn gemaakt, maar van de gemiddelde kosten bij de instellingen die de post
hebben geboekt. Zoals Figuur 37 laat zien, zijn de accountantskosten de afgelopen vijf jaar
stabiel. Sinds 2012 zijn zij gelijk gebleven of licht gestegen. Dat geldt niet voor het primair
onderwijs, waar de kosten substantieel zijn gedaald. Mogelijk gaat het hier vaak om kleinere
besturen met lagere kosten voor controle. Ook kan het zijn dat de sector professioneler wordt;
naarmate de administratieve processen meer in orde zijn, is de hoeveelheid werk voor de
accountant lager en zijn de kosten dat ook. Ten slotte speelt de toegenomen concurrentie op
de markt wellicht een rol en het gegeven dat kleinere accountantskantoren in het algemeen
lagere tarieven hebben.

15 De Herfindahl-Hirschmann-index voor marktconcentratie daalde in die periode van 0,1228 naar 0,0935.

46

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Figuur 37 Ontwikkeling van de gemiddelde accountantskosten per sector
400.000
350.000
300.000
250.000
200.000
150.000
100.000
50.000
0
po
vo
mbo
hbo
wo

2012

2013

2014

2015

2016

21.380
29.596
105.526
99.479
302.468

19.558
31.861
100.335
103.966
325.117

18.630
31.490
105.316
102.095
322.479

17.801
33.385
105.052
106.839
349.799

16.868
32.100
99.918
118.892
324.903

Bron: DUO, 2017

Tot zover de analyse van de absolute kosten van de accountant. In de tweede plaats is ook
relevant wat het relatieve beslag is dat deze kosten leggen op de middelen van de instellingen.
Om dat inzichtelijk te maken zijn in de Figuur 38 deze kosten uitgedrukt als een percentage van
de totale baten. Omdat er afwijkingen zouden kunnen optreden door het hierboven
genoemde verschijnsel van instellingen die in de eerste jaren hun accountantskosten niet
onder die post hebben geboekt, is de analyse ter controle ook uitgevoerd met weglating van
die instellingen. Dat levert geen verschillen van betekenis op. Het verschijnsel van de dalende
kosten in het primair onderwijs ligt dus waarschijnlijk niet aan een toename van het aantal
kleinere besturen dat de post correct is gaan boeken.
Figuur 38 Accountantskosten als percentage van de totale baten
0,25
0,20
0,15
0,10
0,05
0
po %
vo %
mbo%
hbo %
wo %

2012

2013

2014

2015

2016

0,22
0,12
0,14
0,09
0,09

0,19
0,13
0,14
0,10
0,09

0,19
0,13
0,15
0,09
0,09

0,17
0,13
0,14
0,10
0,09

0,16
0,12
0,13
0,10
0,09

Bron: DUO, 2017

47

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

De analyses laten zien dat de accountskosten, voor zover gebaseerd op verplichtingen
tegenover de overheid, constant zijn en in het primair onderwijs zowel relatief als absoluut
behoorlijk zijn gedaald. Dat is mogelijk toe te schrijven aan het gegeven dat primair onderwijs
als laatste sector de lumpsum heeft gekregen, en dus een inhaalslag moest maken (en heeft
gemaakt) in het in orde brengen van zijn administratieve processen. Daarnaast spelen de
ontwikkelingen in de markt zelf wellicht een rol.
In het geheel van checks en balances bij de onderwijsinstellingen is ook de interne
toezichtfunctie van belang. Het gaat om de toezichtfunctie uitgevoerd in een organieke of
functionele scheiding van het bestuur van de instelling. Verschillende ontwikkelingen in de
afgelopen jaren hebben de focus gelegd op de rol van het intern toezicht en de
verantwoordelijkheid die het heeft bij disfunctioneren van een bestuur. Het ligt voor de hand
te verwachten dat dat invloed heeft op inrichting en kosten van het intern toezicht.
Uit de opgaven die besturen in het kader van de WNT hebben gedaan, is de situatie in
de laatste twee verslagjaren (2015 en 2016) te vergelijken. De resultaten zijn in tabel 6
weergegeven. De kolom kosten heeft enkel betrekking op de loonkosten van de
toezichthouders. Overige kosten, zoals vergaderkosten, scholingen enzovoorts zijn daarin
niet opgenomen.
Tabel 6 Ontwikkeling intern toezicht 2015-2016
Toename aantal leden

Toe/afname
gemiddelde beloning

Toename kosten

Po

18%

3%

22%

Vo

17%

10%

29%

Mbo

15%

-5%

9%

Hbo

16%

3%

19%

Wo

14%

-4%

10%

Totaal

18%

1%

20%

Bron: DUO, 2017

Duidelijk is dat de groei van de totale kosten voor intern toezicht vooral komt door de
toename van het aantal toezichthoudende leden. De ontwikkeling van de gemiddelde
beloning van de leden varieert juist, waarbij de ontwikkeling in het voortgezet onderwijs eruit
springt. Tussen de sectoren bestaan overigens grote verschillen in beloning. De gemiddelde
beloning loopt geleidelijk op van ruim 1.000 euro per jaar in het primair onderwijs tot ruim
9.000 in het wo. Binnen elke sector wordt ook nog puur vrijwilligerswerk gedaan, zonder
financiële beloning.

2.4 Afhandeling van de jaarrekening 2015
De formele afhandeling van de jaarrekeningen doen wij als inspectie zelf. Daarbij baseren wij
ons op de controleverklaringen van de accountants, zoals beschreven in paragraaf 2.2.
Heeft de accountant een niet-goedkeurende controleverklaring opgeleverd, of is sprake van
een uitzonderingsrapportage, dan hebben wij die jaarrekeningen nader bekeken. Waar dat
nodig was, is de betrokken besturen gevraagd herstelmaatregelen te treffen. Omdat dit proces
zich afspeelt na ontvangst van de jaarrekeningen per 1 juli van het jaar en enige tijd kost, kijken
we nu terug op 2015 en niet op 2016.

48

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Het aantal jaarrekeningen met een niet-goedkeurende controleverklaring of
uitzonderingsrapportage is teruggelopen van 456 over het jaar 2014 naar 369 in 2015.
Daarvan waren er 9 afkeurende controleverklaringen, 14 controleverklaringen met een
beperking en 3 met een oordeelonthouding. Bij de overige 343 jaarrekeningen had de
accountant een rapport van bevindingen toegevoegd. Een deel van de terugloop is te verklaren
uit de vermindering van het aantal jaarrekeningen. In 2014 waren er nog ‘doublures’ doordat
de nieuwe samenwerkingsverbanden passend onderwijs voor het eerst hun jaarrekening
indienden, terwijl de oude samenwerkingsverbanden WSNS dat voor de laatste keer deden.
In 2015 vielen die ‘doublures’ weg.
De belangrijkste opmerkingen – en de meeste – van de accountants gaan over de Europese
aanbestedingen. Het aantal opmerkingen daarover steeg van 161 naar 183. Het totaal van de
onderliggende bedragen, en daarmee van de totale onrechtmatigheid, daalde evenwel van
181 miljoen naar 154 miljoen. De gemiddelde omvang van de onrechtmatigheden is dus
kleiner geworden. De onrechtmatigheden hebben in 23 gevallen geleid tot een afwijkende
controleverklaring. De negen afkeurende controleverklaringen in 2015 zijn allemaal gebaseerd
op tekortkomingen in de aanbestedingen. In 2014 waren dat er nog elf.
De inspectie heeft de besturen in de afhandelingsbrieven gewezen op deze
onrechtmatigheden en op de mogelijkheid dat die kunnen leiden tot een ondoelmatige
besteding van middelen. De inspectie heeft zelf geen handhavingsbevoegdheden voor
aanbestedingen. Indien de aanbestedingsvoorschriften niet worden nageleefd, is het aan
betrokken marktpartijen actie te ondernemen. De inspectie beperkt zich tot het signaleren
van de tekortkomingen.
Een tweede categorie tekortkomingen is: niet naleven van de regeling beleggen en belenen.
In een deel van de gevallen ontbreekt een treasurystatuut dat volgens de voorschriften is
opgesteld. In 2014 ontbrak in 63 gevallen zo’n statuut, in 2015 nog maar in 28 gevallen.
De besturen die nu tekortschoten, is gevraagd ervoor te zorgen dat in het volgende jaarverslag
zo’n treasurystatuut aanwezig is.
In de overige gevallen (42 tegenover 39 in 2014) gaat het om het bezit van
beleggingsproducten die niet overeenstemmen met de regeling, met name omdat ze niet
voldoen aan de ratingvereisten. Dat is niet een gevolg van recent, onzorgvuldig handelen van
de besturen. In een aantal gevallen gaat het om producten die men al bezat voor de regeling
van kracht werd. In de overige gevallen gaat het om producten die eerst wel voldeden, maar
inmiddels, door waardevermindering van de producten, niet meer. Er is dus geen sprake van
onrechtmatige handelingen die in 2015 hebben plaatsgevonden.
Een derde groep tekortkomingen bestaat uit gevallen waarin een schoolbestuur uitgaven aan
huisvesting heeft gedaan die de gemeente had moeten doen. Daarvan is in 2015 bij acht
schoolbesturen sprake (in 2014 bij zes besturen), maar het totale bedrag waar het om gaat is
teruggelopen van bijna 6 miljoen naar 1,1 miljoen euro. Volgend op onze analyse wordt bij vijf
van deze besturen nader onderzoek gedaan dat mogelijk leidt tot terugvordering van de
bedragen.
In negen gevallen heeft de accountant bij instellingen in het hoger onderwijs opmerkingen
gemaakt over de declaratievoorschriften. In 2014 gebeurde dat in elf gevallen. In vijf gevallen is
dat afgedaan met een afhandelingsbrief. Bij de overige vier instellingen volgt mogelijk een
nader onderzoek.

49

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Al met al is het aantal gerapporteerde bevindingen over 2015 lager dan in 2014.
Deels verklaren we dat uit het geringer aantal ingediende jaarrekeningen. Waar de omvang van
de onrechtmatigheden kon worden vastgesteld, blijkt die omvang meer dan evenredig te zijn
geslonken. We constateren dus een verbetering.

2.5 Wet Normering Topfunctionarissen
Sinds 1 januari 2013 is de Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en
semipublieke sector (WNT) van kracht. Het doel van de WNT is bovenmatige beloningen en
ontslagvergoedingen tegengaan bij instellingen in de (semi-)publieke sector. In de WNT
worden de inkomens en ontslagvergoedingen van topfunctionarissen bij instellingen met een
publieke taak genormeerd. De maxima worden jaarlijks vastgesteld bij ministeriële regeling.
De wet bevat daarnaast verplichtingen ten aanzien van het openbaar maken – in de financiële
jaarverslagen – van de bezoldiging en ontslagvergoedingen, zowel voor topfunctionarissen als
voor overige functionarissen. Als inspectie zijn wij belast met het toezicht op en handhaving
van de naleving van de WNT door onderwijsinstellingen.
In de systematiek van de WNT oefent de instellingsaccountant in de eerste plaats toezicht uit.
De accountant heeft ingevolge de WNT een extra controlerende taak en meldt een
overtreding, die op het moment van publicatie van de jaarrekening nog niet ongedaan is
gemaakt, aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties dan wel aan de
betrokken vakminister. Tevens doet de inspectie in een aantal gevallen op eigen initiatief
onderzoek naar bezoldigingen en ontslagvergoedingen en de verantwoording daarvan in de
jaarstukken. Hiermee dragen wij bij aan het doel van de WNT: de bezoldigingen van
topfunctionarissen in de publieke en semipublieke sector op een maatschappelijk
aanvaardbaar niveau houden.
De inspectie heeft drie meldingen van accountants ontvangen die betrekking hadden op
mogelijke overtredingen van de WNT in het boekjaar 2015. Daarnaast heeft de inspectie via
andere kanalen elf signalen over mogelijke overtredingen ontvangen die een aangrijpingspunt
vormden voor actief toezicht op naleving (zie figuur 39).
Figuur 39 Ontwikkeling meldingen en signalen WNT

20
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
2013
2014
2015
2016

Melding

Signaal

14
19
3
6

18
10
11
7

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2017

50

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

De meeste meldingen en signalen over het boekjaar 2015 hadden betrekking op een
overschrijding van het toepasselijke maximum van de bezoldiging of de uitkering wegens
beëindiging van het dienstverband. In enkele gevallen was er (tevens) sprake van onjuiste of
onvolledige openbaarmaking van de gegevens in de financiële jaarverslaglegging, zoals
voorgeschreven door de WNT.
Op 1 oktober 2017 waren er zes nieuwe accountantsmeldingen en zeven signalen
binnengekomen over het boekjaar 2016. Alle meldingen en signalen hebben betrekking op een
mogelijke overschrijding van de wettelijke maxima. Voor nadere informatie over de uitvoering
en realisatie van de doelen van de WNT wordt verwezen naar de jaarlijkse rapportage van de
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.16 Deze rapportage omvat ook de
(ontwikkelingen in de) onderwijssector.

2.6 De continuïteitsparagraaf in het jaarverslag
Sinds 2013 zijn de besturen verplicht een continuïteitsparagraaf in het jaarverslag op te nemen.
In 2014 constateerden we op veel punten al verbeteringen ten opzichte van het eerste jaar.
De voorgeschreven onderdelen, zoals de prognoses van leerlingen en personeel,
de meerjarenbegroting en de risicoanalyse, waren in de meeste gevallen voor meer dan
90 procent aanwezig.
Dat gold niet voor de kwaliteit van de onderdelen; de toelichtingen voldeden niet altijd aan de
voorgeschreven vereisten. In de jaarverslagen van 2013 en 2014 bleek bij een steekproef van
64 besturen dat er nog forse verschillen waren in de kwaliteit van die onderdelen. Figuur 40
laat zien in hoeverre deze in 2013 en 2014 voldeden aan de inhoudelijke vereisten.
Figuur 40 Percentage positieve oordelen over de informatiewaarde van de continuïteitsparagraaf 2015
Prognose leerlingen/
studentenen ontw. FTE
Meerjaren baten en lasten

53

38

Meerjaren balans

55

33

Rapportage risicobeheer

38

Risico's en onzekerheden

39

58
75

Rapportage interne
toezichthouder

70

52
0

Jaarverslag 2014

83

66

20

40

60

80

100

Jaarverslag 2013

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2016

In het vernieuwde toezicht in 2017 worden de jaarverslagen van 2016 onderzocht als deel van
de vierjaarlijkse onderzoeken. Ook de continuïteitsparagrafen worden dan beoordeeld (po, so,
vo en mbo). Bij het opstellen van de Financiële Staat van het Onderwijs was de beoordeling
van 159 jaarverslagen gereed, waaronder een steekproef van jaarverslagen in het hoger
onderwijs. Uit deze beoordeling blijkt dat de kwaliteit van de onderdelen in jaarverslagen 2016
beter is dan die in de jaarverslagen van 2014. Figuur 41 toont die ontwikkeling.
16 Voor de WNT-jaarrapportage 2015, zie: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/12/01/
wnt-jaarrapportage-2015-jaaranalyse-en-overzicht-wet-normering-topinkomens-wnt.

51

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Figuur 41 Percentage positieve oordelen over de informatiewaarde van de
continuïteitsparagraaf
Prognose leerlingen/
studentenen ontw. FTE
Meerjarenbegroting

86

54
78

Toelichting meerjarenbegroting
Rapportage risicobeheer

64

58

72
75

Risico's en onzekerheden
Verbinding met
instellingsbeleid

52
61

Rapportage interne
toezichthouder

0
Jaarverslag 2016

94

83

20

40

60

70
80

100

Jaarverslag 2014

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2017

De beoordeling van continuïteitsparagrafen is een aangrijpingspunt in het vierjaarlijks
onderzoek. Indien wij constateerden dat onderdelen volledig ontbraken, hebben wij dat
meegenomen in de afhandeling van de jaarrekening. Kwalitatieve tekortkomingen bespreken
we tijdens de vierjaarlijkse onderzoeken en deze worden in de eindrapporten opgenomen.

Leerlingen/studenten en personeel

Voor inzicht in toekomstige ontwikkelingen is het essentieel een betrouwbare prognose te
geven van de ontwikkeling van aantallen leerlingen of studenten. Die prognose hangt samen
met de ontwikkeling van het aantal fte personeel. De leerlingen/studenten leveren het
grootste deel van de baten op, de personeelsleden zijn de grootste kostenpost. Van de 159
onderzochte jaarrekeningen kregen 10 (zes procent) de kwalificatie onvoldoende. Dat betekent
dat er 11 procentpunten minder ‘onvoldoendes’ waren dan in 2014. Oftewel: in 2014 was
83 procent voldoende, in 2015 gold dat voor 94 procent.

Meerjarenbegroting

In de jaarverslagen 2014 was in iets meer dan de helft van de gevallen een meerjarenbegroting
van voldoende kwaliteit. In 2016 is dat aanzienlijk verbeterd. De beoordeling van de
meerjarenbegroting (meerjarenbalans en meerjarenraming van baten en lasten samen) laat in
86 procent van de gevallen een voldoende resultaat zien.
Bij instellingen waar sprake is van majeure investeringen moet de meerjarenbegroting een
termijn van vijf jaar omvatten. Dit geldt ook als sprake is van volledige doordecentralisatie van
de huisvesting in de sectoren primair en voortgezet onderwijs. Dat was nieuw in 2015.
Instellingen die van plan zijn majeure investeringen (meer dan 15% van de totale baten) te
doen, moeten een langere periode hanteren, omdat dergelijke investeringen grotere risico’s
met zich mee brengen. Een deel van de instellingen, speciaal in het hoger onderwijs, nam altijd
al een meerjarenbegroting van vijf jaar op en is daar ook mee doorgegaan.
In de analyse is gekeken of de majeure investeringen voldoende zijn toegelicht. Uit de
toelichting moet blijken welke doelen van de instelling met de investeringen gediend worden,
welke mogelijke risico’s zij opleveren, en welke sturingsinstrumenten worden gebruikt. Bij drie
procent van de beoordeelde paragrafen waren de majeure investeringen niet voldoende
toegelicht.

52

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Toelichtingen bij de meerjarenbegroting

We zijn ook nagegaan hoe in het algemeen de meerjarenbegroting is toegelicht. Dat betreft
allereerst de ontwikkeling van de baten en lasten (in samenhang met de prognoses van het
aantal leerlingen). Verder gaat het onder meer om het huisvestingsbeleid, ontwikkelingen in
de derde geldstroom en mutaties in reserves en voorzieningen. Een meerjarenbegroting moet
meer zijn dan een simpele extrapolatie van de cijfers uit het startjaar van de reeks. Deze
toelichtingen voldeden bij 78 procent van de instellingen aan de vereisten. Met dit onderwerp
hangt ook de beoordeling samen van de vraag in hoeverre de begroting als beleidsrijk is te
kenschetsen: in hoeverre de financiële consequenties van gemaakte keuzes van het bestuur al
in de meerjarenbegroting zijn verwerkt. Dat is dus meer dan een analyse van de externe
factoren die de meerjarenbegroting beïnvloeden. Het gaat om inzicht in verwachte financiële
gevolgen van het eigen beleid. Dit leverde in 72 procent van de gevallen een voldoende
beoordeling op.

Risico’s en beheersing

Bij de meerjarige ontwikkeling van de instellingen is het belangrijk dat instellingen weten of zij
risico lopen – en waar en hoeveel –, doorlopend aandacht hebben voor nieuwe risico’s, en dat
zij daar systematisch naar kijken. De instellingen moeten in het jaarverslag inzichtelijk maken
hoe het risicobeheer is ingericht, welke risico’s zij hebben geïdentificeerd en welke
maatregelen zij daarbij nemen. Toelichtingen over inrichting en werking van het systeem van
risicobeheer zijn in 64 procent van de gevallen voldoende aanwezig. Dat is een lichte
verbetering, want in 2014 was dat bij 58 procent van de instellingen het geval. Vervolgens
rapporteert 72 procent van de instellingen in voldoende mate over de geconstateerde risico’s
en de beheersmaatregelen. Bij een aantal is dus niet duidelijk verantwoord hoe het
risicobeheer is ingericht. In 2014 was het verschil tussen beschrijving en rapportage nog een
stuk groter. Toen was de rapportage bij 75 procent voldoende.

Verbinding met het beleid van de instelling

Over het geheel is beoordeeld in hoeverre er sprake is van een beleidsrijke
meerjarenbegroting. Daarnaast is beoordeeld of in de toelichtingen over risicobeheer en
risicomaatregelen een duidelijke verbinding zichtbaar is met het beleid van de instelling, zoals
strategische doelstellingen en operationele keuzes van het bestuur. Dit leidt in 53 procent tot
een beoordeling met een voldoende. Hieruit blijkt dat er veel instellingen die verbinding beter
kunnen of moeten leggen. In 2014 is dit onderdeel niet beoordeeld, zodat geen vergelijking
mogelijk is.

Verslag intern toezicht

Ten slotte is gekeken naar de inhoud van het verslag van de interne toezichthouder, waarin
wordt verantwoord hoe de taken van het intern toezicht zijn uitgevoerd en hoe het bestuur is
gecontroleerd en ondersteund bij beleidsmatige en financiële vraagstukken. Die verslaglegging is
in 61 procent van de gevallen als voldoende beoordeeld. In het vernieuwde toezicht van de
inspectie kijken we nu beter naar verantwoording afgelegd door het intern toezicht, waaronder
de verantwoording van doelmatige besteding van middelen. Dat verklaart mogelijk dat voor dit
onderdeel iets minder vaak een voldoende beoordeling is gegeven dan voor jaarverslagen 2014.
In het algemeen zijn de continuïteitsparagrafen beter dan twee jaar geleden, maar verschillen
de onderdelen nog behoorlijk van elkaar. Zolang het gaat om kwantitatieve analyses zijn de
scores hoog, zoals bij aantallen leerlingen en studenten en de personele omvang. Bij de
onderdelen waar van de instellingen wordt verwacht een goede verbinding te leggen met het
(strategisch) beleid van de instelling, is dat duidelijk minder het geval. Dit leidt tot de conclusie
dat nog veel instellingen in het bestuursverslag meer aandacht zouden moeten besteden aan
verantwoording van hun beleid en van hun risicobeheer om goed inzicht te geven in de
verwachte ontwikkelingen en de werking van risicobeheer. Gebruikers van het jaarverslag
krijgen op die manier meer inzicht in verwachte gevolgen van beleidskeuzes van het bestuur.

53

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

2.7 Ontwikkeling van het personeelsbestand
In 2013 zijn in het kader van het Nationaal Onderwijsakkoord en begrotingsakkoord (NOA) veel
extra middelen beschikbaar gesteld aan het onderwijs, vooral aan het funderend onderwijs.
Het geld, dat eind 2013 werd uitgekeerd, was in principe bedoeld om meer onderwijspersoneel
aan te trekken. De middelen werden wel aan de lumpsum toegevoegd, zodat de besteding
ervan niet afzonderlijk hoefde te worden verantwoord. Nadien is er nogal wat discussie
geweest over de vraag of en in welke mate deze middelen daadwerkelijk aan personeel zijn
besteed (zie onder andere AOB (2015) en Duijvestijn (2016)).
De ontwikkeling van het personeel in fte’s wordt voor de sectoren primair onderwijs,
voortgezet onderwijs en mbo geregistreerd door DUO. In tabel 7 is die ontwikkeling voor deze
drie sectoren weergegeven in fte’s. Er is een onderscheid gemaakt naar primair personeel
(leraren en leraren in opleiding) en secundair personeel (directie, ondersteunend personeel,
onderwijsassistenten enz.). Verder is inzichtelijk gemaakt hoeveel van het totale personeel
(dus percentueel) een tijdelijke aanstelling heeft.
Tabel 7 Personeel in reguliere aanstellingen in (duizenden) fte’s
2012

2013

2014

2015

2016

Primair

96

95

94

92

92

Secundair

30

29

29

29

29

Totaal

126

124

123

121

120

% Tijdelijk

5,4

5,9

7,1

8,2

8,9

Primair

61

61

62

62

61

Secundair

23

23

23

23

23

Totaal

84

84

85

85

84

12,4

12,0

13,3

13,6

13,9

Primair

24

24

25

25

26

Secundair

17

16

17

17

18

Totaal

42

40

42

42

44

10,6

10,8

12,3

15,0

15,8

Po

Vo

% Tijdelijk
Mbo

% Tijdelijk
Bron: DUO, 2017

Lastig hierbij is de toenemende inzet van flexibel personeel in het onderwijs (Inspectie van het
Onderwijs, 2015 en 2016). Deze inzet komt niet terug in de bestanden van DUO en zorgt ervoor
dat tellingen van personeel uit die bestanden niet het volledige beeld geven van de werkelijke
ontwikkeling van aantallen personeel. Dat resterende deel van die ontwikkeling zit in de
categorie ‘Personeel niet in loondienst’ in de jaarrekeningen van de instellingen. In de
ontwikkeling van de totale personeelslasten komt deze categorie wel tot uitdrukking.

54

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

De onderstaande grafiek laat de omvang zien van ‘personeel niet in loondienst’ gerelateerd
aan de totale personeelslasten. Die omvang is sinds 2012 toegenomen. Die groei komt
voornamelijk op het conto van de sectoren primair onderwijs, voortgezet onderwijs en mbo.
In hbo en wetenschappelijk onderwijs is de hoeveelheid juist gedaald. Omgerekend naar fte’s
is de omvang van het personeel niet in loondienst in het primair onderwijs van 2012-2016
gestegen van ruim 2.700 naar ruim 4.900 en in het voortgezet onderwijs van ruim 1.500 naar
ruim 2.500.17 Deze aantallen komen bovenop de personeelsleden in tijdelijke dienst, zoals
weergegeven in tabel 7.
Figuur 42 Relatieve ontwikkeling van personeel niet in loondienst

12,00%
10,00%
po

8,00%

vo

6,00%

mbo

4,00%

hbo
wo
Totaal

2,00%
0,00%

2012

2013

2014

2015

2016

Bron: DUO, 2017

Waaraan middelen uit de lumpsum zijn besteed, is lastig te achterhalen. Omdat echter de
toewijzing van de middelen van het NOA, waarop instellingen niet konden anticiperen, een
ingrijpende financiële impuls was, zouden de daaruit voortvloeiende effecten zichtbaar
moeten zijn in de daarop volgende jaren. Dit zou tot uitdrukking moeten komen in een
verandering van de verhoudingen van de resultaatposten in de jaren na de toewijzing. In ESB
hebben Van den Berg en Verkroost (2017) een analyse uitgevoerd op basis van de verhouding
tussen de personeelslasten (inclusief flexpersoneel) en totale baten.
De gedachtegang hierbij is dat de totale baten in 2013 door de toekenning van de middelen
onverwacht groot waren en dat die middelen in de daaropvolgende jaren, waarin deze baten
niet beschikbaar waren, besteed zijn aan personeel. Dat zou ertoe leiden dat in die jaren de
relatieve omvang van de personeelslasten ten opzicht van de totale baten zou moeten
toenemen. Het verschil tussen de verwachte verhouding zonder de middelen van het NOA en
die met de middelen van het NOA zou een indicatie geven van de mate waarin deze middelen
tot personeelsinzet hebben geleid.
Op grond van vergelijking van feitelijke ontwikkeling van de verhouding personeelslasten/
totale baten in 2014 en 2015, met de extrapolatie van de trendmatige ontwikkeling hiervan,
zoals die was tussen 2009 en 2013,18 komt het artikel tot de conclusie dat het primair onderwijs
in 2014 en 2015 ongeveer 70 procent van de middelen heeft ingezet voor personeel, en het
voortgezet onderwijs ongeveer 40 procent.

17 Bij po is hierbij uitgegaan van een gemiddelde personeelslast van 60.000 euro en in het vo van 70.000 euro.
Hoewel flexpersoneel in het algemeen duurder is, is gelijktijdig te verwachten dat het gaat om jonger en dus
goedkoper personeel.
18 In 2013 is bij de berekening hiervan gecorrigeerd voor de NOA-middelen, aangezien die een verstorend effect zouden
hebben laten zien.

55

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Met behulp van de jaarrekeninggegevens van 2016 is onderzocht in hoeverre dit effect ook in
2016 nog zichtbaar is.19 De onderstaande grafiek laat dat zien, waarbij de grafiek uit ESB nog
een jaar is doorgetrokken. De ontwikkeling in het primair onderwijs is afgevlakt, maar het
effect is nog altijd sterker dan trendmatig te verwachten zou zijn geweest. In het voortgezet
onderwijs neemt het verschil verhoudingsgewijs verder toe. Deze verschillen zijn significant.
Afgezet tegen de totale baten in de drie jaren, leidt dat tot de conclusie dat in het primair
onderwijs meer dan het volledige bedrag van het NOA is gespendeerd aan personeelslasten,
en in het voortgezet onderwijs vrijwel het hele bedrag. Omgerekend zou het daarbij gaan om
ruim 6.000 fte in het primair en 3.300 in het voortgezet onderwijs.20
Figuur 43 Ontwikkeling personeelslasten/totale baten tot 2016

0,86
0,84
0,82
0,80
po
po trend
vo
vo trend
Naar: ESB, april 2017

0,78
0,76
0,74

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

(Bron: DUO 2016a en b en CBS 2016)

Het verschil tussen beide sectoren komt wellicht door krimp en groei. Het aantal leerlingen in
het primair onderwijs is al enkele jaren aan het krimpen. In die omstandigheid is het relatief
gemakkelijk om extra personeelsmiddelen in te zetten, bijvoorbeeld door wat soepeler om te
gaan met afvloeiing van personeel. In die gevallen gaat het niet zozeer om extra
personeelsleden, maar juist om personeelsleden te behouden. In geval van groei, zoals in het
voortgezet onderwijs, vergt het beleid en inspanningen om extra personeel aan te trekken.
In de andere sectoren is het effect van het NOA niet op deze wijze te reconstrueren, omdat het
daar om relatief veel kleinere bedragen ging die veel minder duidelijk in een ontwikkeling van
kengetallen zijn terug te vinden. Wel is het interessant te bezien hoe in alle sectoren de
verhouding tussen personeel en totale baten zich heeft ontwikkeld en hoe de prognoses van
de instellingen daarover zijn. De onderstaande grafiek laat dat zien.

19 Zowel in 2015 als in 2016 is hierbij gecorrigeerd voor de bedragen die in po en vo aan de totale baten zijn toegevoegd
in verband met de uitneming van bedragen uit het gemeentefonds voor huisvesting in beide sectoren en met de
doordecentralisatie van het buitenonderhoud in het po. Hierbij gaat het om 305 miljoen euro in het po en 109 miljoen
euro in het vo.
20 Het gaat hier niet enkel om meer fte’s, maar ook om behoud van fte’s die anders zouden zijn verdwenen.

56

INSPECT
IEVAN HET ONDERW
I
JS| DEF
INANC
IËLESTAATVAN HET ONDERW
I
JS2016

F
iguu
r44On
tw
i
k
k
e
l
in
gv
and
ev
e
rhoud
in
gp
e
r
son
e
e
l
s
l
a
s
t
en
/
to
t
a
l
eb
a
t
en
ind
es
e
c
to
r
en21

0
,
8
5
0
,
8
0
0
,
7
5
0
,
7
0
0
,
6
5
0
,
6
0
0
,
5
6
0
,
5
0

2
0
1
2

2
0
1
3

2
0
1
4

2
0
1
5

2
0
1
6

2
0
1
7

2
0
1
8

2
0
1
9

po

0
,
8
2

0
,
8
0

0
,
8
2

0
,
8
0

0
,
8
0

vo

0
,
7
8
0
,
7
1
0
,
7
3
0
,
6
3

0
,
7
6
0
,
7
0
0
,
7
2
0
,
6
4

0
,
7
9
0
,
7
0
0
,
7
1
0
,
6
4

0
,
7
7
0
,
7
0
0
,
7
4
0
,
6
4

0
,
7
8
0
,
7
2
0
,
7
7
0
,
6
4

0
,
8
2
0
,
8
0
0
,
7
4
0
,
7
7

0
,
8
2
0
,
7
9
0
,
7
2
0
,
7
5

0
,
8
2
0
,
8
0
0
,
7
2
0
,
7
5

0
,
6
6

0
,
6
6

0
,
6
6

mbo
hbo
wo
B
ron
:DUO
,20
1
7

D
eaif
e
e
ld
in
g
l
a
a
tz
i
end
a
te
ro
v
e
rh
e
tg
eh
e
e
le
enz
e
k
e
r
es
t
i
j
g
in
g
i
sv
and
ev
e
rhoud
in
g
p
e
r
son
e
e
l
s
l
a
s
t
en
/
to
t
a
l
eb
a
t
en
.H
e
tdu
id
e
l
i
j
k
s
t
i
sd
a
t
inh
e
tho
g
e
rond
e
rw
i
j
senh
e
t mbo
.
D
ekn
i
k
ind
e
l
i
jn
ind
eg
r
aif
e
k
in20
1
3b
i
jp
r
im
a
i
renvoo
r
t
g
e
z
e
tond
e
rw
i
j
s
i
se
eng
e
vo
l
gv
an
h
e
tNOA
.Doo
rd
e
z
ee
x
t
r
ato
e
k
enn
in
gzond
e
rd
e mo
g
e
l
i
j
kh
e
idv
anb
e
s
t
ed
in
gw
a
sd
e
v
e
rhoud
in
g
ind
a
t
j
a
a
rt
i
jd
e
l
i
j
kv
e
r
s
too
rd
.D
eon
tw
i
k
k
e
l
in
g
inh
e
tho
g
e
rond
e
rw
i
j
ss
lu
i
ta
anb
i
j
d
ekw
a
l
i
t
e
i
t
s
a
if
sp
r
a
k
env
and
es
e
c
to
renh
e
eif
in20
16g
e
l
e
idto
te
enn
e
g
a
t
i
e
ifr
end
em
en
tv
and
e
s
e
c
to
ra
l
sg
eh
e
e
l
(
z
i
ep
a
r
a
g
r
a
a
if1
.
7
)
.

²
¹V
oo
rh
e
tpoenvow
i
j
k
end
ev
e
rhoud
in
g
en
i
e
t
sa
ifv
and
ev
e
rhoud
in
g
en
ind
evoo
r
a
if
g
a
and
eaif
e
e
ld
in
g
.D
a
t
i
se
en
g
e
vo
l
gv
and
enood
z
a
a
kd
ec
i
j
if
e
r
sd
a
a
ropb
ep
a
a
ld
epun
t
ent
eco
r
r
i
g
e
r
envoo
r
in
c
id
en
t
e
l
e
in
v
lo
ed
enome
enzu
i
v
e
r
e
an
a
l
y
s
emo
g
e
l
i
j
kt
em
a
k
en
.

5
7

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Literatuur en overige
bronnen
Aarsen, E. v., Weijers, S., Walraven, M., & Bomhof, M. (2017). Monitor samenwerkingsverbanden 2016.
De voortgang van passend onderwijs volgens swv-directeuren. (No. 16). Utrecht: Oberon.
Algemene Onderwijsbond. (2015). Mist rond extra banen jonge docenten blijft na ‘onderzoek’.
Verkregen 30/08, 2017, van http://www.aob.nl/default.aspx?id=220&article=51712
Berg, E. v. d., Megens, L., & Weel, B. ter (2017). Een confrontatie tussen de eisen, kosten en bekostiging
in het primair onderwijs. Een verkennende analyse van de toereikendheid van de bekostiging in het primair
onderwijs. Amsterdam: SEO Economisch Onderzoek.
Berg, H. v. d., & Verkroost, J. J. H. (2017). Extra geld onderwijs wordt niet opgepot. Economisch
Statistische Berichten, 102(4748), 188-188.
Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO), (2017). Financiële gegevens. Jaarrekeningen 2011 tot en
met 2015. Voor alle sectoren.
Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO), (2017). Financiële gegevens. Jaarrekeningen 2012 tot en
met 2016. Voor alle sectoren.
Duijvestijn, H. (2016). Verdwijnt extra geld voor docenten in een bodemloze put? Verkregen
30/08, 2017, van https://www.beteronderwijsnederland.nl/vakwerk/2016/01/
een-bodemloze-put/
Inspectie van het Onderwijs (2015), De financiële situatie in het onderwijs 2014.
Inspectie van het Onderwijs (2016), De financiële staat van het onderwijs 2015.
Inspectie van het Onderwijs (2017), Toezichtinformatie en eigen financiële analyses.
Knoop, B., & Kakebeeke, P. (2017, 2 februari 2017). Gemeenten vrezen zonder accountant te
komen zitten. Financieel Dagblad.
Ledoux, G. (2017). Stand van zaken evaluatie passend onderwijs. deel 3: Wat betekent passend onderwijs
tot nu toe voor leraren en ouders? (No. 975). Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Onderwijs in cijfers (2017). Kengetallen over het onderwijs. Verkregen 01/11, 2017, van:
https://www.onderwijsincijfers.nl/kengetallen

58

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Bijlage I
Uitleg financiële kengetallen
Met ingang van 2016 maakt de inspectie voor haar financiële toezicht gebruik van de
onderstaande set kengetallen met bijbehorende signaleringswaarden. Deze worden bij de
risicoanalyse toegepast in alle sectoren, waarbij soms sprake is van kleine differentiaties, zoals
de tabel laat zien. Deze kengetallen zijn ook toegepast in de grafieken in hoofdstuk 1.
De signaleringswaarden van de kengetallen zijn nadrukkelijk geen normen. Zij dienen als
detectiemiddel van mogelijke problemen. Op basis van die detectie wordt in een diepgaande
analyse bepaald of die problemen er echt zijn. Op basis daarvan kan eventueel worden
bepaald dat een instelling onder verscherpt financieel toezicht kan komen staan. Ook het
omgekeerde geldt. Enkel het (weer) voldoen aan bepaalde kengetallen betekent niet
automatisch een terugkeer naar basis financieel toezicht. Ook hier wordt dat bepaald op basis
van een diepgaande analyse.

Omschrijving

Signaleringswaarden

1 Solvabiliteit 2, ((eigen vermogen +
voorzieningen)/totale passiva)

< 0,3

2 Liquiditeit (current ratio), (vlottende activa/
kort vreemd vermogen)

Funderend onderwijs < 0,75
mbo + ho <0,5

3 Huisvestingsratio ((huisvestingslasten +
Funderend onderwijs > 0,10
afschrijvingen gebouwen en terreinen)/totale mbo + ho > 0,15
lasten)
4 Weerstandsvermogen, (eigen vermogen/
totale baten)

< 0,05
mbo nvt

5 Rentabiliteit (resultaat/totale baten)

3-jarig < 0
2-jarig < -0,05
1-jarig < -0,10

59

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Bijlage II
Gebruikte afkortingen en overige begrippen
Doordecentralisatie

De middelen die gemeenten ontvangen voor onderwijshuisvesting worden direct ter beschikking gesteld aan de schoolbesturen
die daarmee zelf verantwoordelijk worden. Doordecentralisatie
kan volledig zijn, maar heeft in paragrafen 1.2 en 1.3 alleen
betrekking op het buitenonderhoud van de gebouwen.

Dotatie

Storting in een voorziening

DUO

Dienst Uitvoering Onderwijs

EER

Europese Economische Ruimte

Eigen vermogen

Saldo van de activa en de schulden

ESB

Economisch Statistische Berichten (tijdschrift)

EZ

Ministerie van Economische Zaken

Hbo

Hoger beroepsonderwijs

Immateriële vaste
activa

Niet tastbare vaste activa zoals goodwill, patenten of ontwikkelingskosten

Lwoo

Leerweg ondersteunend onderwijs

Kort vreemd vermogen Schulden die binnen een jaar moeten worden betaald, bijvoorbeeld kortlopende leningen, leverancierskredieten.
Mbo

Middelbaar beroepsonderwijs

KNAW

Koninklijke Academie van Wetenschappen

NOA

Nationaal Onderwijsakkoord en Begrotingsakkoord 2014

NWO

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

OCW

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen

Po

Primair onderwijs

Pro

Praktijkonderwijs

Rec

Regionaal Expertisecentrum

RJ660

Richtlijnen voor de Jaarverslaggeving, paragraaf 660 (de specifieke
onderwijsparagraaf)

SBR

Standard Business Reporting

So

Speciaal onderwijs

Vaste activa

Bezittingen waarvan het benodigd vermogen voor meer dan een
jaar is vastgelegd

Vlottende activa

Bezittingen waarvan het benodigd vermogen voor minder dan
een jaar is vastgelegd

Vo

Voorgezet onderwijs

WNT

Wet normering bezoldiging topfunctionarissen in de publieke en
semipublieke sector

Wo

Wetenschappelijk onderwijs

XBRL

eXtensible Business Reporting Language
60

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Bijlage III
Balans en staat van baten en lasten
primair onderwijs22
Balans22

2012

2013

2014

2015

2016

0

0

0

0

0

1.2 Materiële vaste activa

1416

1431

1457

1526

1602

Gebouwen, terreinen

341

360

371

422

433

Inventaris en overige

1075

1071

1186

1104

1169

1.3 Financiële vaste activa

407

361

346

325

316

Totaal vaste activa

1823

1792

1803

1850

1918

1.4 Voorraden

0

0

0

0

0

1.5 Vorderingen

782

792

861

814

818

1.6 Effecten

58

32

36

30

27

1.7 Liquide middelen

1850

2298

2183

2526

2714

Totaal vlottende activa

2691

3122

3082

3369

3558

Totaal Activa

4514

4914

4885

5220

5476

2.1 Eigen vermogen

2612

2968

2981

3147

3294

2.2 Voorzieningen

485

506

520

623

711

2.3 Langlopende schulden

85

93

90

108

107

2.4 Kortlopende schulden

1332

1347

1294

1342

1364

Totaal Passiva

4514

4914

4885

5220

5476

1

Activa

1.1 Immateriële vaste activa

2

Passiva

22 De cijfers in deze overzichten (ook bij de overige sectoren) kunnen voor overeenkomstige jaren verschillen ten
opzichte van vorig jaar. Dat is een gevolg van het feit dat de vijfjarenreeksen telkens worden herrekend naar veranderingen in de samenstelling van de populatie. Bovendien is er bij po sprake van een andere aggregatie, waar nu ook het
speciaal onderwijs bij is opgenomen. Dat was over 2015 niet het geval.

61

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Staat van baten en lasten

2012

2013

2014

2015

2016

3.1 Rijksbijdragen

9186

9527

9410

9955

10283

3.2 Overige overheidsb.

332

326

268

330

324

3.3 College, cursus etc. geld.

3

4

5

5

6

3.4 Baten werk in opdracht

9

11

9

10

14

518

534

516

430

422

10048

10402

10208

10730

11049

4.1 Personeelslasten

8267

8270

8392

8625

8850

4.2 Afschrijvingen

232

237

242

258

268

4.3 Huisvestingslasten

660

684

690

794

806

4.4 Overige lasten

903

906

933

989

1038

10061

10098

10257

10665

10961

-13

304

-48

65

88

HR Gerealiseerde herwaard.

0

0

0

0

0

5

Financiële baten en lasten

60

39

38

22

13

Financiële baten

0

0

0

29

20

Financiële lasten

0

0

0

7

7

Resultaat

47

343

-11

87

101

6

Belastingen

0

0

0

0

0

7

Resultaat deelnemingen

0

0

0

0

0

Resultaat na belastingen

47

343

-11

87

101

8

0

0

0

0

0

Netto resultaat

47

343

-11

87

101

9

Buitengewoon resultaat

0

0

0

0

0

Buitengewone baten

0

0

0

0

0

Buitengewone lasten

0

0

0

0

0

47

344

-10

87

101

Baten

3.5 Overige Baten
Totaal baten
Lasten

Totaal lasten
Saldo baten en lasten

Aandeel derden in resultaat

Totaal resultaat

62

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Bijlage IV
Balans en staat van baten en lasten
voortgezet onderwijs
Balans

2012

2013

2014

2015

2016

1

1

1

1

1

1.2 Materiële vaste activa

1840

1881

1922

1956

1974

Gebouwen, terreinen

1127

1111

1190

1202

1241

Inventaris en overige

713

770

732

754

733

1.3 Financiële vaste activa

152

155

153

156

166

Totaal vaste activa

1994

2037

2076

2113

2141

1.4 Voorraden

17

12

9

3

3

1.5 Vorderingen

254

282

258

252

247

1.6 Effecten

50

25

20

20

14

1.7 Liquide middelen

1046

1286

1347

1501

1542

Totaal vlottende activa

1367

1605

1635

1777

1807

Totaal Activa

3361

3642

3711

3890

3947

2.1 Eigen vermogen

1537

1756

1790

1878

1936

2.2 Voorzieningen

391

414

449

507

552

2.3 Langlopende schulden

319

356

350

399

398

2.4 Kortlopende schulden

1114

1117

1121

1105

1060

Totaal Passiva

3361

3642

3711

3890

3947

1

Activa

1.1 Immateriële vaste activa

2

Passiva

63

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Staat van baten en lasten

2012

2013

2014

2015

2016

3.1 Rijksbijdragen

5971

6308

6288

6631

6893

3.2 Overige overheidsb.

119

125

121

118

117

3.3 College, cursus etc. geld.

3

2

3

2

2

3.4 Baten werk in opdracht

1

1

2

4

4

3.5 Overige Baten

346

339

367

377

373

Totaal baten

6440

6776

6781

7133

7390

4.1 Personeelslasten

5011

5147

5325

5526

5758

4.2 Afschrijvingen

236

244

244

247

252

4.3 Huisvestingslasten

394

424

418

420

441

4.4 Overige lasten

740

753

799

849

884

Totaal lasten

6382

6569

6786

7041

7336

Saldo baten en lasten

58

207

-5

91

54

HR Gerealiseerde herwaard.

0

0

0

0

0

5

Financiële baten en lasten

17

9

7

1

0

Financiële baten

0

0

0

15

9

Financiële lasten

0

0

0

14

15

Resultaat

75

215

2

92

48

6

Belastingen

0

0

0

0

0

7

Resultaat deelnemingen

0

0

0

0

0

Resultaat na belastingen

75

215

2

92

48

Aandeel derden in resultaat

0

0

0

0

0

Netto resultaat

75

215

2

92

48

9

Buitengewoon resultaat

-2

1

0

0

0

Buitengewone baten

0

0

0

0

0

Buitengewone lasten

0

0

0

0

0

72

216

2

91

48

Baten

Lasten

8

Totaal resultaat

64

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Bijlage V
Balans en staat van baten en lasten
samenwerkingsverbanden passend onderwijs23
Balans

2012

2013

2014

2015

2016

1.1 Immateriële vaste activa

0

0

0

0

0

1.2 Materiële vaste activa

0

0

4

4

5

1.3 Financiële vaste activa

0

0

1

1

1

Totaal vaste activa

0

0

5

6

6

1.4 Voorraden

0

0

0

0

0

1.5 Vorderingen

0

0

16

20

17

1.6 Effecten

0

0

0

0

0

1.7 Liquide middelen

0

0

99

206

251

Totaal vlottende activa

0

0

115

225

268

Totaal Activa

0

0

121

231

274

2.1 Eigen vermogen

0

0

69

157

206

2.2 Voorzieningen

0

0

1

2

3

2.3 Langlopende schulden

0

0

0

0

0

2.4 Kortlopende schulden

0

0

50

71

65

Totaal Passiva

0

0

121

231

274

1

Activa

2 Passiva

23 Deze cijfers zijn ook onderdeel van respectievelijk po en vo.

65

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Staat van baten en lasten

2012

2013

2014

2015

2016

3.1 Rijksbijdragen

0

0

110

283

293

3.2 Overige overheidsb.

0

0

13

19

18

3.3 College, cursus etc. geld.

0

0

0

0

0

3.4 Baten werk in opdracht

0

0

1

3

3

3.5 Overige Baten

0

0

31

40

26

Totaal baten

0

0

155

344

339

4.1 Personeelslasten

0

0

73

145

160

4.2 Afschrijvingen

0

0

1

1

1

4.3 Huisvestingslasten

0

0

4

6

7

4.4 Overige lasten

0

0

47

110

122

Totaal lasten

0

0

125

262

290

Saldo baten en lasten

0

0

30

82

48

HR Gerealiseerde herwaard.

0

0

0

0

0

5

Financiële baten en lasten

0

0

0

1

0

Financiële baten

0

0

0

1

0

Financiële lasten

0

0

0

0

0

Resultaat

0

0

30

83

49

6

Belastingen

0

0

0

0

0

7

Resultaat deelnemingen

0

0

0

0

0

Resultaat na belastingen

0

0

30

83

49

Aandeel derden in resultaat

0

0

0

0

0

Netto resultaat

0

0

30

83

49

9

Buitengewoon resultaat

0

0

0

0

0

Buitengewone baten

0

0

0

0

0

Buitengewone lasten

0

0

0

0

0

0

0

30

83

49

Baten

Lasten

8

Totaal resultaat

66

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Bijlage VI
Balans en staat van baten en lasten
middelbaar beroepsonderwijs
Balans

2012

2013

2014

2015

2016

6

7

5

6

13

1.2 Materiële vaste activa

3689

3668

3630

3608

3619

Gebouwen, terreinen

3090

3093

3096

3040

3022

Inventaris en overige

599

575

534

568

597

1.3 Financiële vaste activa

88

79

75

59

61

3783

3753

3711

3673

3693

1.4 Voorraden

4

4

3

4

4

1.5 Vorderingen

274

233

195

177

189

1.6 Effecten

17

12

14

13

13

1.7 Liquide middelen

620

777

837

948

1016

Totaal vlottende activa

915

1026

1050

1141

1223

Totaal Activa

4698

4779

4760

4814

4916

2.1 Eigen vermogen

2207

2324

2358

2539

2616

2.2 Voorzieningen

267

255

247

256

282

2.3 Langlopende schulden

1227

1269

1201

1060

1082

2.4 Kortlopende schulden

996

932

955

959

935

Totaal Passiva

4698

4779

4760

4814

4916

1

Activa

1.1 Immateriële vaste activa

Totaal vaste activa

2

Passiva

67

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Staat van baten en lasten

2012

2013

2014

2015

2016

3.1 Rijksbijdragen

3851

4096

4143

4471

4591

3.2 Overige overheidsb.

177

115

109

100

97

3.3 College, cursus etc. geld.

64

61

48

45

53

3.4 Baten werk in opdracht

211

178

159

158

175

3.5 Overige Baten

235

223

213

203

199

Totaal baten

4537

4673

4672

4977

5115

4.1 Personeelslasten

3237

3258

3282

3464

3688

4.2 A fschrijvingen

316

324

337

307

298

4.3 Huisvestingslasten

314

318

329

338

351

4.4 Overige lasten

618

620

638

638

652

Totaal lasten

4485

4520

4587

4747

4988

Saldo baten en lasten

52

153

85

229

127

HR Gerealiseerde herwaard.

1

4

2

1

1

-52

-51

-49

-46

0

Financiële baten

0

0

0

5

3

Financiële lasten

0

0

0

51

50

Resultaat

1

106

37

184

81

6

Belastingen

0

0

0

1

1

7

Resultaat deelnemingen

2

1

-6

1

1

Resultaat na belastingen

2

107

32

184

81

8

0

-1

0

0

0

Netto resultaat

3

107

32

184

81

9

Buitengewoon resultaat

0

0

0

0

0

Buitengewone baten

0

0

0

0

0

Buitengewone lasten

0

0

0

0

0

3

107

32

184

81

Baten

Lasten

5

Financiële baten en lasten

Aandeel derden in resultaat

Totaal resultaat

68

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Bijlage VII
Balans en staat van baten en lasten hoger
beroepsonderwijs
Balans

2012

2013

2014

2015

2016

1.1 Immateriële vaste activa

20

17

13

6

11

1.2 Materiële vaste activa

2306

2347

2374

2447

2501

Gebouwen, terreinen

1906

1898

1914

2059

2093

Inventaris en overige

400

449

460

388

408

1.3 Financiële vaste activa

29

25

23

26

21

2354

2389

2411

2480

2533

1.4 Voorraden

4

5

3

2

1

1.5 Vorderingen

310

313

327

316

315

3

2

2

3

2

1.7 Liquide middelen

799

851

948

941

886

Totaal vlottende activa

1114

1171

1280

1262

1205

Totaal Activa

3469

3560

3691

3741

3737

2.1 Eigen vermogen

1411

1529

1709

1729

1639

2.2 Voorzieningen

168

187

182

198

202

2.3 Langlopende schulden

789

712

687

668

732

2.4 Kortlopende schulden

1101

1132

1113

1147

1164

Totaal Passiva

3469

3560

3691

3741

3737

1

Activa

Totaal vaste activa

1.6 Effecten

2

Passiva

69

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Staat van baten en lasten

2012

2013

2014

2015

2016

2550

2658

2772

2837

2852

3.2 Overige overheidsb.

37

33

34

32

36

3.3 College, cursus etc. geld.

717

759

811

841

861

3.4 Baten werk in opdracht

196

181

174

174

182

3.5 Overige Baten

172

196

206

160

164

Totaal baten

3672

3827

3997

4046

4095

4.1 Personeelslasten

2674

2760

2850

3002

3143

4.2 A fschrijvingen

211

211

248

226

240

4.3 Huisvestingslasten

224

229

237

238

233

4.4 Overige lasten

473

491

481

531

544

Totaal lasten

3582

3691

3815

3997

4160

Saldo baten en lasten

90

136

182

49

-65

HR Gerealiseerde herwaard.

0

0

0

0

0

-25

-28

-23

-24

0

Financiële baten

0

0

0

4

3

Financiële lasten

0

0

0

29

29

Resultaat

65

108

159

25

-91

6

Belastingen

1

0

1

1

1

7

Resultaat deelnemingen

-1

0

0

0

0

Resultaat na belastingen

64

108

159

24

-92

8

0

0

0

0

0

Netto resultaat

64

108

159

24

-92

9

Buitengewoon resultaat

0

0

0

0

0

Buitengewone baten

0

0

0

0

0

Buitengewone lasten

0

0

0

0

0

64

108

159

24

-92

Baten
3.1 Rijksbijdragen

Lasten

5

Financiële baten en lasten

Aandeel derden in resultaat

Totaal resultaat

70

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Bijlage VIII
Balans en staat van baten en lasten
wetenschappelijk onderwijs
Balans

2012

2013

2014

2015

2016

1.1 Immateriële vaste activa

32

42

56

64

58

1.2 Materiële vaste activa

4013

4099

4336

4502

4584

Gebouwen, terreinen

3300

3368

3571

3614

3894

Inventaris en overige

713

731

765

888

690

1.3 Financiële vaste activa

185

223

212

188

136

Totaal vaste activa

4229

4364

4604

4755

4778

1.4 Voorraden

11

10

10

11

11

1.5 Vorderingen

856

826

741

746

872

1.6 Effecten

38

40

42

42

39

1.7 Liquide middelen

1437

1462

1455

1603

1683

Totaal vlottende activa

2342

2338

2249

2403

2605

Totaal Activa

6572

6701

6853

7157

7383

2.1 Eigen vermogen

3124

3243

3384

3510

3609

2.2 Voorzieningen

423

442

436

449

447

2.3 Langlopende schulden

668

630

733

775

778

2.4 Kortlopende schulden

2356

2387

2301

2423

2549

Totaal Passiva

6572

6701

6853

7157

7383

1

2

Activa

Passiva

71

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Staat van baten en lasten

2012

2013

2014

2015

2016

3465

3585

3626

3697

3802

3.2 Overige overheidsb.

16

17

3

1

1

3.3 College, cursus etc. geld.

521

541

536

580

614

3.4 Baten werk in opdracht

1650

1657

1712

1838

1820

3.5 Overige Baten

529

507

496

523

566

Totaal baten

6180

6305

6373

6639

6803

4.1 Personeelslasten

3924

4040

4079

4251

4381

4.2 A fschrijvingen

387

384

402

404

443

4.3 Huisvestingslasten

454

456

468

500

479

4.4 Overige lasten

1275

1261

1258

1335

1351

Totaal lasten

6041

6141

6207

6491

6654

Saldo baten en lasten

139

164

167

148

149

0

0

0

0

0

-22

-14

-22

-1

0

Financiële baten

0

0

0

18

17

Financiële lasten

0

0

0

19

30

117

151

144

147

137

Baten
3.1 Rijksbijdragen

Lasten

HR Gerealiseerde herwaard.
5

Financiële baten en lasten

Resultaat
6

Belastingen

0

0

0

0

1

7

Resultaat deelnemingen

2

2

4

2

2

Resultaat na belastingen

119

153

148

149

138

8

15

4

5

16

15

Netto resultaat

105

149

143

133

123

9

Buitengewoon resultaat

-1

0

0

0

0

Buitengewone baten

0

0

0

0

0

Buitengewone lasten

0

0

0

0

0

104

149

143

133

123

Aandeel derden in resultaat

Totaal resultaat

72

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Bijlage IX
Balans en staat van baten en lasten landelijk totaal
Balans

2012

2013

2014

2015

2016

59

67

76

78

82

1.2 Materiële vaste activa

13264

13425

13720

14039

14280

Gebouwen, terreinen

9763

9830

10142

10336

10683

Inventaris en overige

3501

3595

3578

3703

3597

1.3 Financiële vaste activa

861

843

810

754

700

14184

14335

14605

14871

15063

1.4 Voorraden

36

31

27

21

19

1.5 Vorderingen

2477

2445

2382

2305

2441

1.6 Effecten

166

112

115

108

96

1.7 Liquide middelen

5750

6672

6771

7519

7841

Totaal vlottende activa

8430

9261

9295

9952

10397

Totaal Activa

22613

23596

23900

24823

25460

2.1 Eigen vermogen

10892

11820

12222

12803

13095

2.2 Voorzieningen

1734

1802

1834

2034

2195

2.3 Langlopende schulden

3088

3059

3061

3009

3097

2.4 Kortlopende schulden

6899

6915

6784

6977

7073

Totaal Passiva

22613

23596

23900

24823

25460

1

Activa

1.1 Immateriële vaste activa

Totaal vaste activa

2

Passiva

73

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Staat van baten en lasten

2012

2013

2014

2015

2016

25022

26173

26239

27591

28422

3.2 Overige overheidsb.

681

616

535

581

575

3.3 College, cursus etc. geld.

1309

1367

1401

1474

1535

3.4 Baten werk in opdracht

2066

2028

2056

2184

2195

3.5 Overige Baten

1800

1800

1799

1693

1725

Totaal baten

30878

31983

32030

33523

34452

4.1 Personeelslasten

23112

23476

23928

24868

25819

4.2 A fschrijvingen

1382

1401

1472

1441

1501

4.3 Huisvestingslasten

2048

2111

2142

2291

2310

4.4 Overige lasten

4009

4031

4110

4341

4468

Totaal lasten

30551

31018

31651

32941

34099

326

965

381

582

353

1

4

2

1

1

-23

-45

-50

-49

0

Financiële baten

0

0

0

72

53

Financiële lasten

0

0

0

121

130

305

924

331

534

277

Baten
3.1 Rijksbijdragen

Lasten

Saldo baten en lasten
HR Gerealiseerde herwaard.
5

Financiële baten en lasten

Resultaat
6

Belastingen

1

1

1

2

3

7

Resultaat deelnemingen

3

3

-2

3

3

Resultaat na belastingen

307

926

329

535

277

8

14

3

5

16

15

Netto resultaat

293

923

324

519

262

9

Buitengewoon resultaat

-3

1

1

0

0

Buitengewone baten

0

0

0

0

1

Buitengewone lasten

0

0

0

0

0

290

923

325

519

262

Aandeel derden in resultaat

Totaal resultaat

74

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Bijlage X
Accountantskantoren in het review-onderzoek
In de onderstaande tabel hebben wij de niet-toereikende controles gespecificeerd naar
accountantskantoor en verdeeld naar sector en controleobject. De toevoeging ‘w’ in de tabel
betekent dat het niet-toereikende oordeel vervalt als wordt geabstraheerd van de WNT.
TOEREIKEND
Sector

PO

VO

Kantoor

JR

MBO
BK

AREP Accountants

JR

HO
BK

JR

BK

1

Astrium Accountants B.V.

TOT
1

1

1

Baker Tilly Berk

1

1

2

BDO Audit & Assurance
2

2

1

1

1

1

2

Deloitte Accountants

4

DRV Accountants & Adviseurs

1

1

DVE Onderwijs Audit B.V.

1

1

EY Accountants

3

1

1

Flynth Audit

3

4

4

FSV Accountants + Adviseurs B.V.

1

2

1

1

1

1

12

10
11

1

1

2

Govers Onderwijs Accountants

1

1

2

Hofsteenge Zeeman Groep B.V.

1

1

2

Horlings Accountants & Belastingadviseurs B.V.

1

1

2

KPMG Accountants

2

2

2

2

1

1

10

1

1

2

2

3

3

13

PWC Accountants

1

Ten Kate Huizinga Accountants

1

Van Ree Accountants

3

3

3

1

1

Totaal reviews

18

17

18

9

10

NIET- TOEREIKEND
Sector24

1

PO

VO

Kantoor

JR

AREP Accountants

1

11
6

MBO
BK

JR

6

84

BK

TOT

HO
BK

JR

1

EY Accountants

1

Flynth Audit

1w

Totaal reviews

1

1
1

1

0

1

0

0

0

3

24 De toevoeging ‘w’ in de tabel betekent dat het niet-toereikende oordeel vervalt als wordt geabstraheerd van de WNT.

75

i n s p e c t i e va n h e t o n d e r w i j s | d e f i n a n c i ë l e s ta at va n h e t o n d e r w i j s 2 0 1 6

Colofon
Opmaak: Xerox/OBT
Fotografie: Marielle van Uitert en Arenda Oomen
Fotolocaties: OBS De Graswinkel Weert, Schoonhovens College, Sint Lucas Eindhoven, TU Delft
Inspectie van het Onderwijs
Postbus 2730 | 3500 GS Utrecht
www.onderwijsinspectie.nl
2017-08 | gratis
ISBN: 978-90-8503-401-8
Een exemplaar van deze publicatie is te downloaden vanaf de website van de Inspectie van het
Onderwijs: www.onderwijsinspectie.nl.
© Inspectie van het Onderwijs | november 2017
76