Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu

Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Onderzoek naar blootstelling aan
chroom-6 en
arbeidsomstandigheden op
Defensielocaties
Periode 1970-2015

RIVM-rapport 2021-0066
M.A.M. Beerlage et al.

Onderzoek naar blootstelling aan
chroom-6 en arbeidsomstandigheden
op Defensielocaties
Periode 1970-2015

RIVM-rapport 2021-0066

RIVM-rapport 2021-0066

Colofon

© RIVM 2021
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
DOI 10.21945/RIVM-2021-0066
M.A.M. Beerlage (auteur), RIVM
J.P. Zock (auteur), RIVM
K.J. Rijs (auteur), RIVM
R.P. Bogers (auteur), RIVM
J. Slootweg (auteur), RIVM
R. van Poll (auteur), RIVM
Contact:
Monique Beerlage
Centrum voor Duurzaamheid, Milieu & Gezondheid
monique.beerlage@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het ministerie van Defensie
in het kader van het ‘Gezondheidsonderzoek gebruik gevaarlijke stoffen
bij Defensie: POMS-locaties, chroom-6 en CARC’.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl

Pagina 2 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Publiekssamenvatting

Onderzoek naar blootstelling aan chroom-6 en
arbeidsomstandigheden op Defensielocaties
Periode 1970-2015
Chroom-6 is een roestwerende stof en werd daarom toegevoegd aan
sommige verf. In 2014 gaven veel (oud-)medewerkers aan bezorgd te
zijn over hun gezondheid na berichten dat er bij Defensie was gewerkt
met verf waar chroom-6 in zat. Het RIVM onderzoekt of er een
samenhang kan zijn tussen gezondheidsklachten van medewerkers en
een blootstelling aan verf met chroom-6.
Het onderzoek begon op vijf locaties in Nederland waar Amerikaans
legermaterieel werd onderhouden (POMS). Deze resultaten verschenen
in 2018. Daarna is onderzoek gedaan naar alle locaties van Defensie die
tussen 1970 en 2015 in gebruik waren.
Het blijkt dat binnen de hele Defensieorganisatie medewerkers met
chroom-6 in contact konden komen. Dus niet alleen de mensen die zelf
het onderhoudswerk aan het legermaterieel deden, maar ook mensen
die regelmatig in de werkplaatsen kwamen, zoals leidinggevenden,
schoonmakers en anderen. Dit betekent dat niet alleen op basis van de
functie van medewerkers kan worden bepaald of zij aan chroom-6 zijn
blootgesteld. Op basis van de werkzaamheden kan worden beoordeeld
of iemand ziek kan zijn geworden door blootstelling aan chroom-6.
Mensen die in contact komen met chroom-6 hebben een grotere kans
om bepaalde ziekten en aandoeningen te krijgen. Dat betekent niet dat
iemand die in contact komt met de stof altijd deze ziekten krijgt. De
kans is groter naarmate je meer, vaker of langer bent blootgesteld. Dat
geldt vooral voor medewerkers die tijdens hun werk direct blootstonden
aan chroom-6 en niet goed beschermd waren. Bijvoorbeeld als zij
verflagen spoten of schuurden of aan het lassen of snijbranden waren.
Net als op de POMS-locaties blijkt dat medewerkers ook op andere
locaties niet altijd en overal genoeg waren beschermd tegen de
blootstelling aan chroom-6. Beschermende maatregelen op de werkplek,
zoals werkruimten afscheiden of afzuiginstallaties, werden niet altijd
getroffen. Ook waren de persoonlijke beschermingsmiddelen, zoals
stofmaskers, niet altijd aanwezig of effectief genoeg. In de loop van de
jaren is hier bij Defensie meer aandacht voor gekomen, vooral vanaf de
jaren negentig.
Kernwoorden: chroom-6, Defensie, alle Defensielocaties, legermaterieel,
arbeidsveiligheid, persoonlijke beschermingsmiddelen, organisatorische
maatregelen, blootstelling, vragenlijstonderzoek

Pagina 3 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Pagina 4 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Synopsis

Research on exposure to chromium-6 and working conditions at
Dutch Ministry of Defence sites
Period 1970-2015
Chromium-6 (hexavalent chromium) is a substance which inhibits
corrosion and was added to various paints for this reason. In 2014,
many employees and former employees expressed health-related
concerns after learning that paint containing chromium-6 had been used
by the Ministry of Defence. RIVM is investigating whether there is a link
between the health problems of workers and exposure to paint with
chromium-6.
The study began at five Prepositioned Organizational Materiel Storage
(POMS) sites in the Netherlands where maintenance was carried out on
American army equipment. The results of this study were published in
2018. Research was subsequently carried out at all the Ministry of
Defence sites used between 1970 and 2015.
It appears that throughout the Ministry of Defence organisation,
employees could potentially be exposed to chromium-6. In other words,
not only the people who actually carried out the maintenance work on
the army equipment but also those who regularly entered the
workshops, such as managers, cleaners and others, were potentially
exposed to it. This means that workers’ exposure to chromium-6 cannot
be determined solely on the basis of their job title. Whether someone
can have become sick due to exposure to chromium-6 can,
nevertheless, be determined on the basis of their activities.
People who come into contact with chromium-6 have a greater risk of
contracting certain diseases and conditions. This does not mean that
they become sick in all cases; the probability increases the more, more
frequently or longer people are exposed. This applies primarily to
workers who were directly exposed to chromium-6 and not properly
protected during their work, for example, if they sprayed or sanded
down paint layers or welded or torch cut coated metal parts.
It appears that workers at sites other than the POMS sites were not
always and everywhere adequately protected against exposure to
chromium-6 either. Protective measures at the workplace, for instance,
the partitioning off of workrooms or the installation of extraction units,
were not always taken. Furthermore, personal protective equipment,
such as respirators, were not always available or effective enough. Over
the years, and particularly since the 1990s, the Ministry of Defence has
become increasingly aware of the problem.
Keywords: chromium-6, Ministry of Defence, all Ministry of Defence
sites, army equipment, occupational health & safety, personal protective
equipment, organisational measures, exposure, questionnaire survey

Pagina 5 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Pagina 6 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Inhoudsopgave

Samenvatting — 11
1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.4.1
1.4.2
1.4.3

Introductie — 19
Organisatie van het onderzoek — 19
Aanleiding — 19
Onderzoeksvragen en doelstellingen — 20
Processtappen — 21
Verkenning arbeidsomstandigheden — 21
Keuze voor onderzoek: alle locaties Defensie — 21
Motivering keuze voor onderzoek met een online vragenlijst — 21

2

Voorbereiding: verkennend onderzoek arbeidsomstandigheden
defensielocaties — 23
Inleiding verkennend onderzoek — 23
Doel en uitgangspunten verkennend onderzoek — 23
Methode — 24
Algemene samenvatting van resultaten — 24
Informatie per thema — 24

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
3
3.1
3.1.1
3.1.2
3.1.3
3.1.4
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7

Methoden vragenlijstonderzoek — 29
Vragenlijst — 29
Werving (oud-)defensiemedewerkers voor de vragenlijst — 29
Afspraken gebruik gegevens en privacy — 29
Looptijd vragenlijst — 30
Opzet van de vragenlijst — 30
Kwalitatieve beoordeling van de blootstelling aan chroom-6 — 32
Semi-kwantitatieve schatting van directe blootstelling aan
chroom-6 — 34
Gerapporteerde ziekten en aandoeningen — 36
Gerapporteerde locaties — 37
Aannames — 37
Analyses — 38

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.5.1
4.5.2
4.6

Generieke resultaten vragenlijstonderzoek — 41
Respons — 41
Verdeling over defensieonderdelen en functiegroepen — 42
Verdeling over locaties — 44
Verdeling over tijdsperioden — 45
Verdeling over functies — 45
Subcategorieën binnen de functiegroep Techniek — 46
Chauffeurs — 48
Samenvatting van de bevindingen — 48

5

Beheersmaatregelen en persoonlijke
beschermingsmiddelen — 49
Inleiding — 49
Generieke resultaten — 50
Trends over de tijd per defensieonderdeel — 50
Technische beheersmaatregelen — 50
Organisatorische beheersmaatregelen — 52

5.1
5.2
5.3
5.3.1
5.3.2

Pagina 7 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

5.3.3
5.4
5.5

Persoonlijke beschermingsmiddelen — 53
Vergelijking met de resultaten uit de Arbo-verkenning — 56
Samenvatting van de bevindingen — 57

6
6.1
6.2
6.2.1
6.2.2
6.2.3
6.2.4
6.2.4.1
6.2.4.2
6.2.5
6.3
6.3.1
6.3.2
6.4

Beoordeling van de blootstelling aan chroom-6 — 59
Werkzaamheden die tot blootstelling kunnen leiden — 59
Kwalitatieve beoordeling van de blootstelling — 60
Indeling in defensieonderdelen en functiegroepen — 61
Indeling in locaties — 62
Indeling in tijdsperioden — 64
Indeling in functies — 65
Subcategorieën binnen de functiegroep Techniek — 65
Chauffeurs en rijinstructeurs — 66
Duur van achtergrondblootstelling — 67
Semi-kwantitatieve beoordeling van de blootstelling — 68
Directe blootstelling: trends over de tijd per defensieonderdeel — 68
Achtergrondblootstelling — 73
Samenvatting van de bevindingen — 73

7
7.1
7.2
7.3
7.3.1
7.3.2

Ziekten en aandoeningen en risicobeoordeling — 75
Mogelijke gezondheidseffecten van chroom-6 — 75
Gemelde ziekten en aandoeningen — 77
Risicobeoordeling — 78
Gegevens uit het POMS-onderzoek — 78
Wat betekent dit voor risico’s op de andere locaties? — 80

8
8.1
8.2
8.3
8.4
8.5
8.6
8.7
8.8
8.9
8.10
8.11
8.12
8.12.1
8.12.2

Discussie en conclusies — 83
De vragenlijst als onderzoeksinstrument — 83
Aanwezigheid van chroom-6 — 83
Taken met mogelijke blootstelling aan chroom-6 — 84
Kwalitatieve indeling van de blootstelling — 85
Identificatie van locaties — 87
Identificatie van functies — 87
DMO en tijdsperiode — 88
Arbeidsomstandigheden en vergelijking met de verkenning — 88
Zorgplicht en aansprakelijkheid — 89
Blootstelling aan andere stoffen dan chroom-6 — 90
Representativiteit van het onderzoek — 90
Conclusies — 90
Antwoorden op de onderzoeksvragen — 91
Conclusies over de doelstellingen van het onderzoek — 93

9

Referenties — 97
Bijlage 1 Indeling van de functies op de POMS-locaties — 99
Bijlage 2 Verslag verkennend Arbo-onderzoek — 101
Bijlage 3 De online vragenlijst — 123
Bijlage 4 Overzicht vermenigvuldigingsfactoren semikwantitatieve blootstelling — 151
Bijlage 5 Definitie van strottenhoofdkanker — 155
Pagina 8 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Bijlage 6 Aantallen ingevulde functies per functiegroep per
defensieonderdeel — 156
Bijlage 7 Overzicht van de geïdentificeerde locaties — 157
Bijlage 8 Antwoorden op vragen over arbeidsbescherming — 163
Bijlage 9 Blootstelling en taken voor alle locaties — 167
Bijlage 10 Blootstelling en taken voor de locatieclusters plus
resterende individuele locaties — 168
Bijlage 11 Frequentie en duur van de verschillende taken — 169

Pagina 9 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Pagina 10 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Samenvatting
In 2014 gaven veel (oud-)medewerkers aan bezorgd te zijn over hun
gezondheid na berichtgeving dat er bij Defensie was gewerkt met
chroom-6. Van de toenmalig minister moest de onderste steen boven
tafel komen. De Paritaire Commissie heeft daarom opdracht gegeven
aan het RIVM om onderzoek uit te voeren, te beginnen op de vijf POMSlocaties van Defensie. In de Paritaire Commissie zitten onder leiding van
een onafhankelijke voorzitter, vertegenwoordigers van de werkgever en
werknemers, bijgestaan door een wetenschappelijk expert en een
communicatiedeskundige. Het onderzoek op de POMS-locaties is in 2018
afgerond. Daarna is het onderzoek op alle locaties van Defensie
voortgezet.
Met een online vragenlijst hebben onderzoekers tussen 17 februari en
5 juni 2020 informatie verzameld over 2735 functies die 1566 (oud-)
medewerkers van Defensie hadden in de periode 1970-2015. In totaal
werkten de (oud-)medewerkers op 229 (niet-POMS-)locaties verdeeld
over alle defensieonderdelen. Op basis van deze informatie kunnen de
volgende conclusies getrokken worden.
Conclusies
De belangrijkste conclusies van dit onderzoek zijn:
1. Het onderzoek laat zien dat er door de hele defensieorganisatie
heen (oud-)medewerkers in aanraking kunnen zijn geweest met
chroom-6.
2. Met informatie over de uitgevoerde taken van een
(oud-)medewerker kan zijn/haar blootstelling aan chroom-6
kwalitatief worden ingeschat. Daarmee kan worden aangegeven
welke ziekten mogelijk door deze blootstelling aan chroom-6
kunnen zijn veroorzaakt of nog worden veroorzaakt.
3. In het begin van de onderzochte periode waren beschermende
maatregelen onvoldoende. In de loop van de tijd heeft
verbetering plaatsgevonden.
Toelichting bij de conclusies
1. Het onderzoek laat zien dat er door de hele defensieorganisatie
heen (oud-)medewerkers in contact kunnen zijn geweest met
chroom-6
Aan dit onderzoek konden alle (oud-)medewerkers van Defensie
deelnemen. Deelname was echter het meest relevant voor mensen die
onderhoudswerkzaamheden aan materieel uitvoerden. Uit het POMSonderzoek is namelijk gebleken dat het meest waarschijnlijk is dat
medewerkers bij onderhoudswerkzaamheden in contact zijn gekomen
met chroom-6. Veel van de deelnemers gaven inderdaad aan dat ze
onderhoudswerkzaamheden hebben uitgevoerd.
De deelnemers aan het onderzoek hebben zelf de functies genoemd
waarin ze werkten. Zij gaven daarbij ook aan welke taken zij uitoefenden
binnen deze functie. In 70% van alle door de deelnemers in dit onderzoek
genoemde functies voerden (oud-)medewerkers bijna dagelijks zelf taken
uit waarbij direct contact met chroom-6 mogelijk was.
Pagina 11 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

In 23% van de genoemde functies voerden de deelnemers de taken niet
zelf uit, maar was contact met chroom-6 mogelijk omdat anderen die
taken in dezelfde ruimte uitvoerden (achtergrondblootstelling).
De meest voorkomende werkzaamheden waarbij een medewerker direct
in aanraking kan zijn gekomen met chroom-6 als hij/zij deze zelf
uitvoerde, zijn:
• lassen of snijbranden;
• verfspuiten (met spuitpistool, binnen of buiten een cabine);
• stralen van geverfde oppervlakken (binnen of buiten cabine of
kast);
• spotpainten (met kwast, roller of spuitbus);
• vrijkomen of verspreiding van verfstof, bijvoorbeeld door het
verwijderen van verf (slijpen, schuren, frezen, boren of
handmatig), demontage van geverfd materieel (ook
openbranden), bewerking van geverfd materieel (ruimen,
klinken, schroeven), of het wegblazen van verfstof met perslucht.
De taken waarbij contact met chroom-6 mogelijk was, werden op een
groot aantal locaties binnen Defensie uitgevoerd. Geen enkel
defensieonderdeel (Landmacht, Luchtmacht, Marine, DMO) of locatie
valt op voorhand uit te sluiten: overal was blootstelling mogelijk. Ook
werden deze taken uitgevoerd binnen functies waar men dat op basis
van de functie niet zou verwachten, bijvoorbeeld door chauffeurs die een
collega hielpen.
In dit onderzoek is geen nadere informatie verzameld over de bronnen
van chroom-6 en de hoeveelheid waarmee men in aanraking kon
komen. Er is aangenomen dat in alle verf die bij Defensie werd gebruikt,
chroom-6 heeft gezeten. Hiervoor zijn twee redenen. De eerste is de
inschatting is dat er onvoldoende gegevens beschikbaar zijn om een
goed beeld van de blootstelling te kunnen scheppen, met name van de
situatie in de jaren ’70 en ’80. Ook bij de onderzoeken op de POMSlocaties bleek dit lastig te zijn (operationeel vanaf halverwege jaren
’80). De tweede reden is dat het belang van de betrokken medewerkers
voorop staat. Zij zijn er niet bij gebaat dat het onderzoek lang gaat
duren; het vergt veel tijd om deze informatie te verzamelen.
2. Met informatie over uitgevoerde taken van een (oud)medewerker is aan te geven of iemand mogelijk door contact
met chroom-6 ziek is geworden
De belangrijkste vraag in dit onderzoek was:
“Kan er aan (oud-)medewerkers van Defensie die lijden aan een
bepaalde aandoening, duidelijkheid worden gegeven of er een
samenhang kan zijn tussen blootstelling aan chroom-6 tijdens
uitoefening van hun werk en de aandoening?”
Het antwoord hierop is: Ja, als informatie beschikbaar is over welke
taken een (oud-)medewerker heeft uitgevoerd, dan kan zijn of haar
blootstelling aan chroom-6 kwalitatief worden ingeschat. Op basis
daarvan kan worden aangegeven welke ziekten mogelijk door contact
met chroom-6 kunnen zijn veroorzaakt of nog worden veroorzaakt.
Pagina 12 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Hierbij is het belangrijk om te vermelden dat in het onderzoek is
aangenomen dat alle verf die gebruikt werd binnen Defensie chroom-6
bevatte. In werkelijkheid is dat niet overal het geval geweest, zeker in
de latere jaren van de onderzoeksperiode niet. Door de kennis over de
schadelijkheid zijn vaker alternatieven in de verf gebruikt.
Contact met chroom-6 tijdens deze taken kan mogelijk onderstaande
aandoeningen veroorzaken:
• chroom-6-gerelateerde allergische astma en allergische rhinitis;
• niet-immunologisch (irritatief) beroepsastma;
• chroom-6-gerelateerd allergisch contacteczeem;
• COPD;
• longfibrose;
• perforatie neustussenschot door chroomzweren;
• kanker: longkanker, maagkanker, neus- of neusbijholtekanker,
strottenhoofdkanker.
De kans op deze aandoeningen is in het algemeen groter wanneer op
het werk:
• de medewerker langer en/of vaker deze taken uitvoerde,
gedurende meerdere jaren;
• beschermende maatregelen ontoereikend of afwezig waren;
• de aan te brengen of te verwijderen verf meer chroom-6 bevatte.
Ook medewerkers die deze taken niet zelf uitvoerden maar wel aan het
werk waren in ruimten waar deze taken door anderen werden
uitgevoerd, kunnen in aanraking zijn gekomen met chroom-6. De
blootstelling is naar verwachting aanzienlijk lager dan bij medewerkers
die de taken zelf uitvoerden. Daarom noemen we dit achtergrondblootstelling. Voor deze medewerkers is de kans dus kleiner dat een
aandoening veroorzaakt is door contact met chroom-6 tijdens het werk.
De meeste van deze aandoeningen kunnen ook andere oorzaken hebben,
waaronder aanleg en leefstijl (bijvoorbeeld: roken is een bekende
risicofactor voor onder andere longkanker en COPD). Daarom kan niet
met zekerheid worden vastgesteld dat deze ziekten bij oud-werknemers
het gevolg zijn van contact met chroom-6 tijdens hun werk, alleen dat het
mogelijk is dat de ziekte samenhangt met het contact met chroom-6.
De door de deelnemers geleverde gegevens bevatten grote verschillen in
functienamen en -omschrijvingen (en hoeveelheden details). Hierdoor
was het voor de onderzoekers niet mogelijk om uitsluitend op basis van
die gegevens een functie(groep)indeling te maken die eenduidig en
volledig was, met voldoende detailniveau om vergelijkbaar te zijn met het
functie-overzicht uit het POMS-onderzoek. Daarom worden alle gegevens
weergegeven vanuit de taken die door de medewerkers zijn verricht.
Voor onderhoudsfuncties waarbij op voorhand duidelijk is dat een aantal
van deze taken werd gedaan, kan Defensie mogelijk zelf een
functiegroepindeling opstellen. Voor functies waarbij dit minder duidelijk
is, kan per persoon worden bekeken of contact met chroom-6 mogelijk
is geweest. De meest voorkomende taken die zijn beschreven in dit
rapport kunnen hiervoor een basis vormen; over andere minder
voorkomende werkzaamheden geeft dit onderzoek geen informatie.
Pagina 13 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

3. Beschermende maatregelen waren onvoldoende, vooral in het
begin van de onderzochte periode, maar in de loop der tijd vond
verbetering plaats
Het contact met chroom-6 tijdens het uitvoeren van taken kan worden
verminderd door beschermende maatregelen. Dit kunnen zogenaamde
beheersmaatregelen zijn (bijvoorbeeld afscheiding van werkruimten of
toepassing van afzuiginstallaties) en ook het gebruik van persoonlijke
beschermingsmiddelen (PBM).
Met betrekking tot het begin van de onderzoeksperiode (jaren ’70) gaf
minder dan de helft van de respondenten aan dat technische of
organisatorische beheersmaatregelen aanwezig waren. Het gebruik van
stofmaskers (eenvoudigst adembeschermingsmiddel) werd ook door
minder dan de helft gerapporteerd. Ook gaf minder dan de helft aan dat
de noodzakelijke PBM altijd aanwezig waren. In de loop der jaren
verbeterde dit geleidelijk bij alle defensieonderdelen, vooral tijdens de
jaren ‘90. Bij de Luchtmacht lijkt de toepassing van beheersmaatregelen
en de meer effectieve typen PBM sneller en breder te zijn ingevoerd.
Met betrekking tot de eindjaren van dit onderzoek (jaren ’10) zijn de
arbeidsomstandigheden dan ook beter dan in de beginjaren van de
onderzoeksperiode, hoewel een aantal deelnemers aangeeft dat de
bescherming nog steeds voor verbetering vatbaar is. Ook wordt door
deelnemers in de gehele periode soms getwijfeld of de maatregelen wel
goed genoeg werkten en of het onderhoud van PBM en afzuiginstallaties
goed genoeg was.
Al met al is de conclusie dat (oud-)medewerkers van Defensie niet altijd
en overal voldoende beschermd waren tegen blootstelling aan chroom6.
Als een (oud-)werknemer door een arts vastgestelde
gezondheidsklachten heeft die in voldoende mate kunnen worden
toegeschreven aan chroom-6, is Defensie als werkgever daarvoor
aansprakelijk als aan te tonen valt dat de werknemer aan chroom-6 is
blootgesteld tijdens zijn of haar werk. Vóór 1 februari 1995 geldt de
voorwaarde dat de beschermende maatregelen op de werkvloer niet in
overeenstemming waren met de voorschriften of anderszins niet
voldeden aan de te stellen eisen. Degene die schade heeft geleden
wordt in die gevallen bewijsrechtelijk geholpen door de omkeringsregel,
waardoor het meeste bewijs zal moeten worden geleverd door de
persoon of instantie die iemand heeft laten werken met chroom-6. Het
uiteindelijke oordeel wordt geveld door een rechter. Een conclusie over
arbeidsbescherming en invulling van de zorgplicht voor een specifieke
situatie op een bepaalde locatie in een bepaalde periode is uit dit
vragenlijstonderzoek niet te trekken. Indien een (oud-)medewerker van
Defensie de Staat aansprakelijk wil stellen voor gezondheidsproblemen
die hij of zij heeft ondervonden of nog steeds ondervindt, dan kan
verjaring een rol spelen.

Pagina 14 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Aanleiding voor het onderzoek
In 2014 gaven veel (oud-)medewerkers aan bezorgd te zijn over hun
gezondheid na het bericht dat bij Defensie was gewerkt met chroom-6.
Op dat moment kwamen er eerst signalen binnen van (oud-)
werknemers van voormalige Amerikaanse opslagplaatsen (POMSlocaties, Prepositioned Organizational Materiel Storage). Ook kwamen er
meldingen van gezondheidsklachten van (oud-)werknemers van andere
locaties van Defensie. In de jaren ’80 werden er al zorgen geuit, met
name door onderhoudsmedewerkers van de Luchtmacht (bijvoorbeeld
vliegbasis Twente).
Een Paritaire Commissie, onder leiding van een onafhankelijke voorzitter,
met vertegenwoordiging van de werkgever en werknemers, een
onafhankelijk wetenschappelijk expert en een onafhankelijke
communicatiedeskundige, besloot om het onderzoek te starten op de vijf
POMS-locaties. Dit vanwege de signalen op die locaties en omdat dit qua
werkzaamheden redelijk goed te vergelijken locaties waren. Het
onderzoek op de POMS-locaties is uitgevoerd door RIVM, Universiteit
Utrecht, Maastricht University en TNO in de periode 2014-2018. De
onderzoeksplannen en -rapporten werden getoetst op wetenschappelijke
kwaliteit, maatschappelijke relevantie en zorgvuldigheid door een
inhoudelijke klankbordgroep van deskundigen (Inhoudelijke
klankbordgroep Chroom 6 in arbeidssituaties). De deskundigen in de
klankbordgroep zijn aangedragen door de verschillende
belanghebbenden, zoals vakbonden, letselschade-experts en het
ministerie van Defensie.
Na afronding van het onderzoek op de POMS-locaties werd het onderzoek
voortgezet op alle andere locaties van Defensie. De resultaten van dat
onderzoek zijn in dit rapport beschreven. Het onderzoek is gestart met
een brede verkenning naar arbeidsomstandigheden op een aantal
locaties.
Verkenning arbeidsomstandigheden
In het begin van het onderzoek op alle locaties voerden onderzoekers
een verkenning uit naar arbeidsomstandigheden op een aantal
geselecteerde locaties uit alle defensieonderdelen. Het gaat om locaties
waarvan bekend was dat (oud-)medewerkers met chroom-6 hebben
gewerkt. In deze verkenning spraken de onderzoekers met
(oud-)medewerkers van deze locaties. Uit deze verkenning bleek:
• In het algemeen was er in de jaren ’70 en ’80 geen tot weinig
aandacht voor arbeidsomstandigheden en veilig werken. Dit
verbeterde pas in de jaren ’90. Na 2000 kwam er bij alle
onderdelen meer besef en bewustzijn van het belang van
handhaving van arbeidsomstandigheden en veilig werken.
Daarmee is het beeld defensiebreed te vergelijken met de POMSlocaties. Aan het begin van de jaren ’10 werd deze ontwikkeling
weer geremd. Dat had vooral met bezuinigingen te maken.
• De verbetering in de jaren ’90 werd het eerst zichtbaar bij de
Luchtmacht.
• De mate van arbeidsbescherming binnen een defensieonderdeel
kon verschillen tussen locaties.

Pagina 15 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Methode: online vragenlijst
Op basis van deze verkenning besloot Defensie op advies van de
Paritaire Commissie Chroom-6 een breed vervolgonderzoek uit te laten
voeren bij alle onderdelen van Defensie. Omdat het gaat om alle locaties
van alle defensieonderdelen, is dit een veel groter onderzoek dan dat
voor de vijf POMS-locaties. Om het onderzoek vanuit het belang van de
betrokken medewerkers geen jaren te laten duren en toch zo veel
mogelijk informatie te verzamelen, kozen de onderzoekers in overleg
met de Paritaire Commissie ervoor om gebruik te maken van een online
vragenlijst. Hierdoor had iedere (oud-)medewerker van Defensie, anders
dan de medewerkers die alleen op de POMS-locaties hebben gewerkt, de
gelegenheid om mee te doen met het onderzoek.
Er is zo veel mogelijk gebruikgemaakt van de kennis en methoden die
voor het POMS-onderzoek waren ontwikkeld. In de online vragenlijst
vroegen onderzoekers aan de deelnemers welke taken zij uitvoerden. Het
gaat hier om dezelfde taken die in het POMS-onderzoek zijn
geïdentificeerd. Het is bekend dat bij het verrichten van deze taken (oud)medewerkers in aanraking konden komen met chroom-6. Ook werd aan
de deelnemers gevraagd naar de aanwezigheid van beheersmaatregelen
en het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen. Voor de
frequentie en duur daarvan is dezelfde antwoordindeling gebruikt in de
online vragenlijst als in het POMS-onderzoek. Bij het verzamelen van deze
gegevens namen de onderzoekers dezelfde zorgvuldigheid in acht als bij
het POMS-onderzoek. Zij hebben geen aanvullende informatie verzameld
door documenten te analyseren of aanvullende gesprekken te voeren. Dat
was bij de POMS-onderzoeken vanwege de beperkte afbakening tot vijf
locaties wel haalbaar.
Functiegroepen
De meeste deelnemers hadden technische functies. Het grootste deel
viel in de personeelsadministratie van Defensie in de groep ‘Techniek’.
Andere veelgenoemde groepen waren ‘Uitvoerend’ en ‘Facilitair en
logistiek’.
De onderzoekers probeerden om met de antwoorden uit de vragenlijst
alle genoemde functies in te delen in functiegroepen met vergelijkbare
werkzaamheden. De gegevens bevatten echter zoveel variatie in
functienamen en -omschrijvingen dat het niet mogelijk bleek om een
functiegroepindeling te maken die eenduidig en volledig was. Daarom
gingen de onderzoekers bij de verwerking van de onderzoeksgegevens
uit van de taken die de deelnemers opgaven.
Bescherming tegen chroom-6
Naast de taken die medewerkers uitvoerden is ook de mate van
bescherming tegen contact met chroom-6 belangrijk. Er zijn drie typen
bescherming waarmee voorkomen kan worden dat medewerkers in
aanraking komen met chroom-6:
• technische beheersmaatregelen (bijvoorbeeld lokale afzuiging of
ventilatie);
• organisatorische beheersmaatregelen (bijvoorbeeld afgescheiden
werkruimte of taakroulatie);
• persoonlijke beschermingsmiddelen.

Pagina 16 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

De in Nederland geldende Arbowet geeft aan dat voor deze drie typen
bescherming de technische beheersmaatregelen altijd ‘eerste keus’ zijn.
Persoonlijke beschermingsmiddelen zijn ‘laatste keus’.
Voor meer dan de helft van de functies waarin (oud-)medewerkers zelf
taken uitvoerden waarbij direct contact met chroom-6 mogelijk was,
werden door de deelnemers geen technische of organisatorische
beheersmaatregelen gemeld. Dit kan betekenen dat ze er niet waren,
maar ook dat medewerkers er niet van op de hoogte waren. Vooral de
toepassing van lokale afzuiging (technische beheersmaatregel) en het
gebruik van werkruimte-afscheiding (organisatorische beheersmaatregel)
werden in de loop van de tijd meer gerapporteerd.
Ongeveer 50% van de medewerkers die de taken zelf uitvoerden gaf
aan persoonlijke beschermingsmiddelen te gebruiken. Bij mensen die
andere taken uitvoerden in de ruimten waar ze mogelijk in aanraking
konden komen met chroom-6 was dat lager, zo’n 18%.
Vooral in de jaren ’90 werden verbeteringen doorgevoerd. Zo waren er
met name bij de Luchtmacht vaker effectievere typen
adembeschermingsmiddelen beschikbaar. In vergelijking daarmee is
zichtbaar dat bij de Landmacht vooral op de minder effectieve
stofmaskers werd ingezet.
Blootstelling
Bij het blootstellingsonderzoek stonden de door de medewerkers
uitgevoerde taken centraal. In de vragenlijst is navraag gedaan naar
‘basiswerkzaamheden’ die op onderhoudslocaties en in werkplaatsen
gebruikelijk zijn. Van het onderzoek bij de POMS-locaties weten we of
mensen bij deze werkzaamheden met chroom-6 in contact kunnen
komen. Deze informatie hebben we ook in het huidige onderzoek
gebruikt, waarbij we ervan uit zijn gegaan dat de taken op een
vergelijkbare manier worden uitgevoerd als op de POMS-locaties.
Medewerkers die deze taken zelf uitvoerden, kwamen mogelijk direct in
aanraking met chroom-6. In dat geval spreken we van directe
blootstelling. Andere medewerkers die regelmatig in dezelfde ruimten
werkten maar andere werkzaamheden uitvoerden, kunnen er ook mee
in aanraking zijn gekomen, maar gemiddeld veel minder dan bij direct
contact. Dit wordt ook wel achtergrondblootstelling genoemd.
Medewerkers die niet in deze ruimten kwamen, kwamen niet in
aanraking met chroom-6.
Van alle deelnemers aan het onderzoek gaf 70% aan één of meer van
de genoemde taken zelf uit te hebben gevoerd. Daarmee konden zij
mogelijk direct in contact komen met chroom-6.
23% van de deelnemers gaf aan dagelijks aanwezig te zijn in ruimten
waar door anderen deze taken werden uitgevoerd, meestal meer dan een
uur per dag. Zij hebben mogelijk een achtergrondblootstelling gehad.
Deze percentages directe blootstelling (70%) en achtergrondblootstelling
(23%) bleken weinig af te hangen van het defensieonderdeel of van de
locatie.
Pagina 17 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Op vrijwel alle locaties waar deelnemers aan het onderzoek meededen
was sprake van mogelijke directe blootstelling. Dat betekent dat op
voorhand voor geen enkele locatie kan worden uitgesloten dat mensen
mogelijk in aanraking zijn gekomen met chroom-6. Veel mensen gaven
ook aan dat zij taken verrichtten die niet direct verbonden waren aan
hun functie, soms in opdracht van leidinggevenden en soms vanuit
zichzelf om collega’s te helpen.
Er is in aanvulling op de tijdens het POMS-onderzoek verzamelde
gegevens, geen informatie verzameld over de hoeveelheid chroom-6
waar mensen mee in aanraking kwamen (concentraties). Het is bij
Defensie niet bekend wat het chroom-6-gehalte was in verf, verfstof en
geverfd materieel. Bij gebrek aan systematische informatie hierover
hebben de onderzoekers daarom bij de bepaling van de blootstelling
aangenomen dat dit binnen de afzonderlijke defensieonderdelen
vergelijkbaar was. In een enkel geval zijn door Defensie metingen
uitgevoerd van de hoogte van de blootstelling, maar zeker niet op alle
locaties en in alle tijdsperiodes. Deze metingen zijn in dit onderzoek niet
gebruikt omdat hiermee geen volledig overzicht te maken was.
Mogelijke ziekten en aandoeningen
Van de 1.573 deelnemers gaven 305 personen (of hun nabestaanden)
aan een ziekte of aandoening te hebben waarvan het RIVM eerder heeft
vastgesteld dat deze mogelijk door chroom-6 veroorzaakt kan worden.
De basisdefinities voor blootstelling in het POMS-onderzoek zijn ook in
de analyse van de gegevens op de andere locaties gebruikt.

Pagina 18 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

1

Introductie

1.1

Organisatie van het onderzoek
De Paritaire Commissie Chroom-6 heeft aan het RIVM gevraagd om te
onderzoeken of gerapporteerde gezondheidsproblemen van (oud-)
medewerkers van Defensie van niet-POMS-locaties veroorzaakt kunnen
zijn door mogelijke blootstelling aan chroom-6-houdende verf of verfstof.
Chroom-6-houdende verf wordt door Defensie gebruikt om militaire
voertuigen en ander materieel te behandelen tegen corrosie en chemische
stoffen.
De Paritaire Commissie Chroom-6 bestaat uit vertegenwoordigers van het
ministerie van Defensie, de vakbonden, een onafhankelijke
wetenschappelijk expert en een onafhankelijke communicatiedeskundige,
onder voorzitterschap van de heer R.L. Vreeman. Het CAOP (Centrum
Arbeidsverhoudingen OverheidsPersoneel) verzorgt het secretariaat van
de Paritaire Commissie.
De onderzoeksplannen en -rapporten zijn getoetst op wetenschappelijke
kwaliteit, maatschappelijke relevantie en zorgvuldigheid door een
inhoudelijke klankbordgroep van deskundigen (Inhoudelijke
klankbordgroep Chroom-6 in arbeidssituaties). De deskundigen in de
klankbordgroep zijn aangedragen door de verschillende
belanghebbenden, zoals vakbonden, letselschade-experts, onderzoekers
en ministerie van Defensie.

1.2

Aanleiding
In 2014 gaven veel (oud-)medewerkers aan bezorgd te zijn over hun
gezondheid na het bericht dat bij Defensie was gewerkt met chroom-6.
Allereerst kwamen signalen binnen van (oud-)medewerkers van
voormalige Amerikaanse opslagplaatsen (POMS-locaties, Prepositioned
Organizational Materiel Storage). Ook kwamen er gezondheidsklachten
van (oud-)medewerkers van andere locaties van Defensie. In de jaren
’80 werden er al zorgen geuit, met name door onderhoudsmedewerkers
van de Luchtmacht (bijvoorbeeld vliegbasis Twente).
De Paritaire Commissie heeft besloten om het onderzoek te starten op
de vijf POMS-locaties, vanwege de signalen vanuit de (oud-)POMSmedewerkers en omdat dit qua werkzaamheden redelijk goed te
vergelijken locaties waren. In de periode 1984-2006 verrichtten in totaal
tussen de 2000 en 3000 medewerkers van Defensie
onderhoudswerkzaamheden aan NAVO-materieel op deze locaties.
Na afronding van het onderzoek op de POMS-locaties werd het
onderzoek voortgezet op alle andere locaties van Defensie. Dat
onderzoek is in het voorliggende rapport beschreven.
Tussen 2014 en 2018 verrichtte een consortium (RIVM, TNO en de
Universiteiten Utrecht en Maastricht, onder leiding van het RIVM) in
opdracht van het ministerie van Defensie onderzoek naar de
gezondheidsrisico’s van medewerkers door blootstelling aan chroom-6,
Pagina 19 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

veelal toegepast in grondverf om het materieel te beschermen (verder
genoemd: het POMS-onderzoek). In het POMS-onderzoek is op basis
van internationaal literatuuronderzoek nagegaan welke ziekten
blootstelling aan chroom-6 kan veroorzaken. Ook is voor elke functie de
blootstelling aan chroom-6 gekarakteriseerd (zie Bijlage 1) en een
risicobeoordeling voor elke ziekte-blootstellingscombinatie uitgevoerd.
Voor oud-medewerkers van de POMS-locaties is de ‘Regeling uitkering
chroom-6 Defensie’ (verder te noemen: de Uitkeringsregeling) opgesteld.
Deze Uitkeringsregeling voorziet in een uitkering aan degene die in de
uitoefening van zijn/haar werk voor het ministerie van Defensie is
blootgesteld aan chroom-6, en waarbij aannemelijk is dat zijn/haar ziekte
of aandoening mogelijk (mede) het gevolg van de werkzaamheden is. De
Regeling voorziet daarnaast in een vergoeding aan de nabestaande(n).
Op andere defensielocaties zijn medewerkers mogelijk ook met chroom-6
in aanraking gekomen, met name op locaties waar onderhoud aan
materieel werd gepleegd. Het is echter niet op voorhand duidelijk welke
locaties dat zijn. De werkzaamheden en arbeidsomstandigheden waren
mogelijk anders dan op de POMS-locaties. De specifieke blootstelling in
combinatie met de arbeidsomstandigheden bepalen of mensen ziek
kunnen zijn geworden door blootstelling aan chroom-6. Voor (oud-)
medewerkers van andere locaties en in andere functies is er daarom nog
geen duidelijkheid over de mate van blootstelling aan chroom-6 en de
relatie tot hun gezondheidseffecten.
Om (oud-)defensiemedewerkers met een aandoening waarvan het
bekend is dat deze een relatie kan hebben met het werken met chroom6 houdende stoffen, niet lang te laten wachten op de uitkomsten van het
onderzoek, is in 2015 een tijdelijke tegemoetkomingsregeling
(coulanceregeling) getroffen voor medewerkers van zowel de POMSlocaties als van andere locaties.
1.3

Onderzoeksvragen en doelstellingen
De doelstellingen van het onderzoek waren:
• voor (oud-)medewerkers van Defensie die lijden aan een
bepaalde aandoening, duidelijkheid geven of er een samenhang
kan zijn tussen blootstelling aan chroom-6 tijdens uitoefening
van hun werk en de aandoening;
• een basis bieden voor mogelijke uitbreiding van de
Uitkeringsregeling voor niet-POMS-medewerkers;
• signaleren waar aanleiding is om breder/dieper onderzoek te
doen (bijvoorbeeld bij tegenstrijdigheden, onduidelijkheden of
gebrek aan informatie), met als uiteindelijke doel duidelijkheid te
geven aan (oud-)medewerkers van Defensie over mogelijke
blootstelling aan chroom-6 in hun werksituatie en de
gezondheidsrisico’s die dat met zich meebracht.
Hierbij zijn de volgende onderzoeksvragen opgesteld:
1. In welke mate waren verschillende typen technische en
organisatorische beheersmaatregelen bij de verschillende
defensieonderdelen geïmplementeerd tussen 1970 en 2015?

Pagina 20 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

2. Waren er persoonlijke beschermingsmiddelen bij de verschillende
defensieonderdelen beschikbaar tussen 1970 en 2015? Welke
typen waren dat en in welke mate werden ze gebruikt?
3. Konden (oud-)medewerkers bij Defensie tussen 1970 en 2015
worden blootgesteld aan chroom-6? Zo ja, wat was de duur en
frequentie van directe blootstelling en achtergrondblootstelling
aan chroom-6?
a. Hangt de blootstelling samen met defensieonderdeel, locaties
en functiegroepen?
b. Hoe veranderde de blootstelling over de tijd tussen 1970 en
2015?
4. Kan met de beschikbare gegevens de blootstelling aan chroom-6
bij (oud-)medewerkers van Defensie worden ingedeeld op basis
van functies en locaties?
5. Welke ziekten bij (oud-)medewerkers van Defensie kunnen door
beroepsmatige blootstelling aan chroom-6 worden veroorzaakt?
1.4

Processtappen

1.4.1

Verkenning arbeidsomstandigheden
Als eerste stap is in 2019 een verkenning uitgevoerd naar de naleving
van de Veiligheids- en Arbowet- en regelgeving bij Defensie, in het
bijzonder in de omgang met chroom-6. Deze verkenning geeft een
globaal beeld hoe binnen Defensie is omgegaan met werken met
chroom-6. Dit beeld werd geschetst aan de hand van een aantal thema’s
die ook bij het POMS-onderzoek zijn gebruikt (zie ook hoofdstuk 2).
Als periode is gekozen voor 1970-2015. Vanaf 2015 is er binnen
Defensie gericht beleid m.b.t. chroom-6 (waaronder de Directie
Veiligheid en het Plan van Aanpak beheersmaatregelen chroom-6).

1.4.2

Keuze voor onderzoek: alle locaties Defensie
Mede op basis van de resultaten uit het verkennende
arbeidsomstandighedenonderzoek heeft de Paritaire Commissie besloten
in het vervolgonderzoek naar blootstelling aan chroom-6 alle locaties en
alle defensieonderdelen waar mogelijk is gewerkt met chroom-6 binnen
de genoemde periode te betrekken. Het betreft de Koninklijke
Luchtmacht (CLSK), de Koninklijke Landmacht (CLAS), de Koninklijke
Marine (CZSK), de Defensie Materieel Organisatie (DMO) en de
Koninklijke Marechaussee (KMar).

1.4.3

Motivering keuze voor onderzoek met een online vragenlijst
Voor de Paritaire Commissie stond het belang van de betrokken (oud-)
medewerkers voorop bij de uitvoering van het onderzoek. Om de
betrokkenen niet lang te laten wachten op resultaten en het onderzoek
toch zo breed mogelijk uit te kunnen voeren is besloten de (oud-)
medewerkers in plaats van in groepsgesprekken met een online
vragenlijst te bevragen. De vragen in deze vragenlijst sluiten zo veel
mogelijk aan bij de vragen die ook in het POMS-onderzoek zijn gesteld en
die benodigd waren om een uitspraak te kunnen doen over een eventuele
samenhang tussen blootstelling aan chroom-6 en gezondheidsrisico’s. Als
degelijke basis is hier dus gebruikgemaakt van de ervaringen, kennis en
resultaten van het gedetailleerde POMS-onderzoek.

Pagina 21 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Het grote verschil tussen dit onderzoek en het POMS-onderzoek is de
schaalgrootte en de variëteit:
• Defensiebreed gaat het om honderden locaties, waarbij geen
enkele locatie op voorhand is uit te sluiten (POMS: vijf locaties);
het is immers mogelijk dat ook op niet-onderhoudslocaties
werkzaamheden zijn uitgevoerd waarbij mensen zijn blootgesteld
aan chroom-6. Een aantal locaties is inmiddels ook opgeheven.
• Defensiebreed gaat het hierbij om meer dan 850.000 (oud-)
medewerkers (POMS: tussen de 2000 en 3000 (oud-)
medewerkers)
• Defensiebreed gaat het om duizenden verschillende functiecodes,
waarvan de namen en de functiebeschrijvingen in de loop der
jaren veranderden. Ook is het waarschijnlijk dat een functie bij
het ene onderdeel een ander takenpakket inhield dan bij een
ander onderdeel (POMS: circa 80 functies).
• Het huidige historische onderzoek bestrijkt de periode 1970-2015
(POMS-locaties waren operationeel tussen 1984-2006).
In het onderzoek op de POMS-locaties is gebruikgemaakt van
diepgaande documentanalyse, gerichte groepsgesprekken en interviews
per locatie. Dezelfde werkwijze is voor het onderzoek defensiebreed met
de honderden locaties en duizenden functies over 50 jaar niet mogelijk.

Pagina 22 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

2

Voorbereiding: verkennend onderzoek
arbeidsomstandigheden defensielocaties

2.1

Inleiding verkennend onderzoek
In dit hoofdstuk wordt een korte samenvatting gegeven van het
verkennend onderzoek naar arbeidsomstandigheden. Het volledige
verslag met bijlage (opgesteld voor de Paritaire Commissie in november
2019) is te vinden in Bijlage 2.
In dit verslag wordt een globaal beeld geschetst van de naleving van de
wet- en regelgeving bij Defensie, in het bijzonder in de omgang met
chroom-6. Met globaal wordt bedoeld dat er geen onderscheid gemaakt
is naar bijvoorbeeld militair- of burgerpersoneel, naar
defensieonderdeel, of specifieke locatie. Waar mogelijk is wel per
defensieonderdeel of in de tijd een beeld van de arbeidsomstandigheden
en handhaving daarvan geschetst.

2.2

Doel en uitgangspunten verkennend onderzoek
In 2019 is een verkenning uitgevoerd naar de naleving van de
Veiligheids- en Arbowet- en regelgeving bij Defensie, in het bijzonder in
de omgang met chroom-6. Het betreft een globaal beeld van hoe binnen
Defensie is omgegaan met werken met chroom-6. Dit beeld werd
geschetst aan de hand van een aantal thema’s die ook bij het POMSonderzoek zijn gebruikt.
De Paritaire Commissie Chroom-6 heeft het RIVM gevraagd een eerste
beeld te schetsen (verkenning) van de werkomstandigheden met
betrekking tot chroom-6 en de invulling van de verantwoordelijkheden
door Defensie binnen de indertijd geldende regelgeving op het gebied
van arbeidsomstandigheden op de overige (niet-POMS-)defensielocaties.
Dit is een verkenning die zich richt op de hoofdvraag:
Hoe heeft Defensie in haar rol van werkgever invulling gegeven aan de
verantwoordelijkheden binnen de indertijd geldende Arbo regelgeving en
gegeven de toentertijd beschikbare kennis over chroom-6?
Binnen de hoofdvraag is een aantal subvragen voor deze verkenning
geformuleerd:
1. Is de indruk dat de situatie (invulling zorgplicht,
arbeidsomstandigheden m.b.t. chroom-6) op de niet-POMSlocaties sterk verschilde met die op de POMS-locaties in een
vergelijkbare periode, of rijst er eenzelfde beeld?
2. Is de indruk dat de situatie tussen de vier defensieonderdelen
(Landmacht, Luchtmacht, Marine, Marechaussee) sterk
uiteenliep?
3. Is de indruk dat de situatie tussen de locaties (binnen één
onderdeel) sterk verschilde?

Pagina 23 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

2.3

Methode
Voor deze verkenning zijn 21 gesprekken (7 groepsgesprekken en
14 individuele gesprekken) gevoerd. Daarbij is gesproken met 32 (oud)defensiewerknemers (20 medewerkers (mensen die in de productie
staan) en 12 adviseurs en leidinggevenden (bijv. Veiligheid, KAM,
personeel Geneeskundige dienst en teamleiders)).
De deelnemers werden benaderd als (oud-)medewerkers van
geselecteerde locaties waarvan bekend was dat er met chroom-6houdende verf of met materialen werd gewerkt die waren behandeld
met chroom-6-houdende verf.
De gesprekken zijn gevoerd om thema’s te bespreken en vragen te
beantwoorden over arbeidsomstandigheden en veilig werken. De
thema’s en vragen zijn gebaseerd op een documentanalyse die al eerder
is uitgevoerd in het kader van het POMS-onderzoek.

2.4

Algemene samenvatting van resultaten
In deze paragraaf worden de subvragen beantwoord op basis van de
resultaten van de verkenning.
1. Is de indruk dat de situatie (invulling zorgplicht,
arbeidsomstandigheden m.b.t. chroom-6) op de niet-POMSlocaties sterk verschilde met die op de POMS-locaties, of rijst er
eenzelfde beeld?
Antwoord: In het algemeen wordt op de niet-POMS-locaties
gezien dat er in de jaren ’70 en ’80 geen tot weinig aandacht was
voor arbeidsomstandigheden en veilig werken. Pas in de jaren ’90
groeide deze aandacht. Na 2000 was bij alle onderdelen een
toename in besef en bewustzijn van het belang van handhaving
van arbeidsomstandigheden en veilig werken zichtbaar. Daarmee
rijst eenzelfde beeld als dat op de POMS-locaties. Aan het begin
van de jaren ’10 werd de aandacht weer enigszins geremd,
vooral door bezuinigingen.
2. Is de indruk dat de situatie tussen de vier onderdelen
(Landmacht, Luchtmacht, Marine en Marechaussee) sterk
uiteenliep?
Antwoord: Bij de Luchtmacht nam het veiligheidsbewustzijn
eerder toe dan bij de andere onderdelen, vooral in de jaren ’90.
3. Is de indruk dat de situatie tussen de locaties (binnen één
onderdeel) sterk verschilde?
Antwoord: Soms varieerde het veiligheidsbewustzijn binnen een
onderdeel per locatie; dit lijkt afhankelijk te zijn van de activiteit
op dit gebied van leidinggevenden op de locaties.

2.5

Informatie per thema
Tijdens de gesprekken werd informatie verzameld rondom thema’s. In
deze paragraaf wordt de informatie per thema weergegeven.

Pagina 24 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Werken met gevaarlijke stoffen
De meeste deelnemers antwoordden bevestigend op de vraag of ze met
(andere dan chroom-6) gevaarlijke stoffen in aanraking zijn geweest.
Deels omdat men wist waarmee men werkte, deels door de aard van de
werkzaamheden (verspanende werkzaamheden, lassen), deels omdat
uit onderzoek destijds van lichaamsmateriaal (bloed, urine) bleek dat dit
het geval was geweest. Een heel scala aan stoffen en producten (onder
andere: asbest, PX10, methyleenchloride en dieselmotoremissie) werd
genoemd.
Bekendheid met blootstelling aan chroom-6
Een aantal deelnemers was niet op de hoogte van blootstelling aan
chroom-6 (pas na aandacht voor chroom-6 bij andere situaties: POMS,
Tilburg); anderen waren in de loop der tijd bij het uitvoeren van hun
functie wel bewust geworden van blootstelling aan chroom-6.
Bekendheid met gezondheidsrisico’s van chroom-6
Een deel van de deelnemers was niet bekend met de gezondheidsrisico’s
van het werken met chroom-6. Men was wel bekend met de
aanwezigheid van chroom-6 in materialen maar het bewustzijn van een
gezondheidsrisico was er vroeger niet. Via verschillende kanalen en op
verschillende tijdstippen werd men geïnformeerd over de mogelijke
gezondheidseffecten van blootstelling aan chroom-6. Als men al werd
geïnformeerd dan varieert het tijdstip waarop van halverwege jaren ’80
tot voor enkele jaren geleden. Bij de Luchtmacht lijkt men eerder
(’90-’99) op de hoogte te zijn geweest en gesteld dan bij de Landmacht,
Marine en Marechaussee (na 2000). Er zijn metingen uitgevoerd op
verschillende locaties en op wisselende tijdstippen. Resultaten werden
kort, mondeling teruggekoppeld, indien men wilde kon men rapportages
inzien. Er werden maatregelen aangekondigd maar die werden niet altijd
even consequent doorgevoerd. Registratie van ‘werken met gevaarlijke
stoffen’ leek eerder incidentgedreven dan structureel van aard. Veel van
deze informatie lijkt verloren te zijn gegaan bij de overstap van het ene
registratiesysteem naar het andere in de loop der tijd.
Praktijk naleven en handhaven van veiligheidsvoorschriften
Instrueren van nieuwe medewerkers op veiligheidsvoorschriften gebeurde
niet tot nauwelijks, in ieder geval niet actief (‘lees dit maar eens door’).
Veel gebeurde door ‘learning-on-the-job’ en dan was het afhankelijk van
collega’s en hoe actief de chef dit oppakte. Ook wanneer men al een tijd
werkzaam was werd er niet veel aan instructie van
veiligheidsvoorschriften gedaan. Gaandeweg werd er meer aandacht
gegeven aan instructies en formaliseren van informatie. De handhaving
van veiligheidsvoorschriften bleef achter of werd niet als zodanig ervaren.
Beschermende voorzieningen
Vroeger werden veel werkzaamheden in één grote ruimte uitgevoerd.
Ventilatie bestond dan uit het openzetten van buitendeuren. Gaandeweg
kwam compartimentering op gang en werd betere afzuiging beschikbaar:
bron-/puntafzuiging. Maar dat gebeurde niet op alle locaties en als het
gebeurde niet op hetzelfde moment. Tegenwoordig zijn er speciale
werkplaatsen voor specifieke werkzaamheden.

Pagina 25 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Persoonlijke Beschermingsmiddelen (PBM)
Er is een heel scala aan PBM beschikbaar (gekomen) in de loop van de
tijd. In de beginperiode was dit in kwantiteit en kwaliteit niet altijd even
adequaat. Ook het gebruik ervan werd in de beginperiode niet nageleefd
(was persoonlijke verantwoordelijkheid). Het kon ook gebeuren dat
medewerkers de beschikbare PBM niet gebruikten (‘ongemakkelijk’ of
‘kan sneller zonder worden gedaan’). Het kwam voor dat de ene
medewerker beschermd verspanende werkzaamheden aan een voertuig
verrichtte terwijl een collega onbeschermd met andere werkzaamheden
in de buurt bezig was. In de jaren ’90 veranderde de houding:
beschermd werken werd onderdeel van het werkoverleg. Tegenwoordig
zijn er op de meeste locaties voldoende en adequate PBM beschikbaar.
Het schort op sommige locaties nog wel aan borging dat de middelen
ook adequaat gebruikt worden en worden onderhouden.
Schoonmaak/hygiëneregime
Doorgaans werd er op locaties één keer per week op de vrijdagmiddag
schoon gemaakt. Dit gebeurde ‘droog’ met bezem en stoffer en blik.
Meestal werd dit door eigen personeel gedaan. Ook werd perslucht
gebruikt om oppervlaktes stofvrij te maken. Hier en daar en zo nu en
dan werd daarvoor ook (specialistisch) personeel ingehuurd. Machinaal
reinigen met veeg- en schrobmachines is van latere datum.
Eten en drinken op de werkplek was eerder regel dan uitzondering. Vaak
werd er in werkkleding gegeten. Ook als er kantines waren werden deze
niet altijd gebruikt. Gaandeweg kwamen er aparte ruimtes
(apart/afgezonderd van de werkruimte) waar men kon eten en drinken.
Op sommige locaties was geen gelegenheid om zich te douchen. Vaak
ging men dan ook in werkkleding naar huis. Op andere locaties was wel
mogelijkheid om te douchen en kregen werknemers zelfs douchetijd.
Overalls konden doorgaans op locatie worden gewassen. Andere kleding
moest men zelf (laten) reinigen.
Medische voorzieningen
Veelal ging men in eerste instantie naar de eigen huisarts. Men kon ook
terecht bij de militaire (bedrijfs-)arts. Dit was doorgaans geen probleem.
Eerder kon men op locatie terecht bij een arts. Later werden deze
voorzieningen meer centraal en moest men een afspraak maken en
ergens anders naartoe voor een consult.
Chroom-6 is in overleggen met de (bedrijfs-)arts ter sprake gebracht.
Aandachtspunt is dat langetermijneffecten van chroom-6 zich kunnen
manifesteren (lang) nadat werknemers uit dienst zijn bij Defensie.
Spotpainten
Spotpainten werd op veel locaties uitgevoerd. Dit gebeurde in ruimten
en door werknemers die daar niet voor waren toegerust. Het gebeurde
meestal in de werkplaats door de betreffende monteur. Vaak werden er
dan niet-adequate PBM gebruikt en was ‘containment’ niet van
toepassing. Gaandeweg werd hier meer de hand aan gehouden:
schilders gaven niet zomaar verf mee en gingen vaak mee om te zien
wat het karwei inhield. Vaak deden ze het zelf. Er werd ge-spotpaint van
krasjes tot en met oppervlaktes van 1 á 2 vierkante meter.

Pagina 26 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Bekendheid met Arbo-incidenten (rondom chroom-6)
Een aantal deelnemers is bekend met het incident op Vliegbasis Twente
en dit incident is ook aanleiding geweest in veel situaties om actie te
ondernemen (NB. Op Vliegbasis Twente werd in het najaar van 1998
een overschrijding van tienmaal de destijds geldende grenswaarde van
chroom-6-concentraties in stof geconstateerd (Van Poll e.a., ‘Een
onderzoek naar arbeidsbescherming en veiligheid bij de POMS-sites.
WP8.2: Normen en Recht op Bescherming: Defensie-specifiek’, RIVMRapport 2018-0052)).
Andere incidenten (bijvoorbeeld stofexplosie, afvoer van
schilderwerkplaats die over kleedkamers liep) werden ook genoemd.
Overige thema’s
Verschillende onderwerpen werden hier benoemd, zoals: zorg over
andere mensen die in werkplaatsen kwamen, voorbeelden van werken
met andere gevaarlijke stoffen zonder adequate PBM (beschikbaar),
communicatie over huidige onderzoek, zorgplicht van Defensie, hoe zal
dit met toekomstige wapensystemen gaan, nazorg door Defensie. Een
aantal deelnemers heeft documenten aangeleverd via Defensie en
vraagt zich af wat hiermee is gebeurd. Vaak werd bezorgdheid geuit:
over mogelijke gezondheidsgevolgen en over hoe Defensie met deze
bezorgdheid omgaat.

Pagina 27 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Pagina 28 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

3

Methoden vragenlijstonderzoek

3.1

Vragenlijst
Voor dit onderzoek werden gegevens verzameld van
(oud-)defensiemedewerkers met behulp van een onderzoeksvragenlijst
die zij online konden invullen.

3.1.1

Werving (oud-)defensiemedewerkers voor de vragenlijst
Een aantal (oud-)medewerkers van niet-POMS-locaties dat een
aandoening heeft die (mogelijk) verband houdt met beroepsmatige
blootstelling aan chroom-6, heeft een aanvraag ingediend bij het ABP
wanneer zij aanspraak wilden maken op de coulanceregeling. Vrijwel al
deze medewerkers zijn ook geregistreerd bij het CAOP. Het CAOPbestand bevatte eind 2019 zo’n 2000 (oud-)medewerkers van nietPOMS-locaties, naast 850 oud-POMS-medewerkers.
In samenspraak met de Paritaire Commissie zijn de (oud-)medewerkers
van de andere defensielocaties in het CAOP-bestand actief benaderd om
mee te doen met dit onderzoek. Daarnaast zijn er diverse oproepen
geweest om meer (oud-)medewerkers de gelegenheid te geven om mee
te doen aan het onderzoek:
• vanuit Defensie, via nieuwsbrieven, websites, tijdens
werkbezoeken en diverse oproepen onder medewerkers;
• vanuit de vakbonden: bij hen bekende medewerkers werden
actief benaderd en ook via hun informatiekanalen werden
medewerkers opgeroepen mee te doen (ook in de bladen van de
vakbonden);
• via huis-aan-huisbladen: in alle huis-aan-huisbladen in Nederland
is een advertentie geplaatst om mensen te wijzen op het
onderzoek en (oud-)medewerkers op te roepen deel te nemen.

3.1.2

Afspraken gebruik gegevens en privacy
Om aan het onderzoek mee te doen moesten medewerkers zich
registreren bij het CAOP met hun persoonlijke gegevens. Na registratie
kregen zij van het CAOP een unieke code, waarmee ze toegang kregen
tot de onderzoeksvragenlijst. Omdat het invullen van de vragenlijst
enige tijd in beslag kon nemen (zeker wanneer men gegevens
aanleverde voor meer functies) werd de mogelijkheid geboden om de
resultaten tussentijds op te slaan. Aan het eind van de vragenlijst werd
de respondent gevraagd om toestemming om:
• het CAOP de gegevens te laten verwerken en opslaan;
• het CAOP de gegevens in gepseudonimiseerde vorm aan het
RIVM te leveren;
• indien wenselijk, door het CAOP contact op te laten nemen
wanneer het RIVM specifieke aanvullende informatie nodig had.
De uiteindelijke onderzoeksgegevens werden door het CAOP in
gepseudonimiseerde vorm na het sluiten van de looptijd ter beschikking
gesteld aan het RIVM. Hierbij werd elke respondent weergegeven met
een code; persoonlijke gegevens (naam, contactgegevens, leeftijd)
werden niet doorgegeven aan het RIVM en waren ook niet te herleiden.
Pagina 29 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

De gegevens worden door het RIVM uitsluitend gebruikt voor dit
onderzoek, niet voor andere doeleinden.
Om te voorkomen dat individuele gegevens onthuld worden, dat wil
zeggen herkenning van een eenheid en bekendmaking van nadere
gegevens over die eenheid, worden maatregelen getroffen. Conform de
leidraad van het CBS (2011) worden gegevens van een groep van
minder dan 10 personen niet getoond of in elk geval wordt niet
aangegeven om hoeveel personen het precies gaat. Er wordt in het
laatste geval alleen gerapporteerd dat het om <10 personen gaat.
3.1.3

Looptijd vragenlijst
De online vragenlijst werd opengesteld door het CAOP op 17 februari
2020. De beoogde sluitingstijd was 15 mei 2020. Deze sluitingsdatum
werd echter verzet naar 5 juni 2020, omdat in een laat stadium er nog
enkele tientallen nieuwe registraties werden gemeld. Na de
sluitingsdatum werden de resultaten in gepseudonimiseerde vorm door
het CAOP ter beschikking gesteld aan het RIVM.

3.1.4

Opzet van de vragenlijst
De vragenlijst bevat vragen over taken 1 in functies die de respondenten
bij Defensie hadden vervuld, vragen over het gebruik van persoonlijke
beschermingsmiddelen en de mate van implementatie van andere
beheersmaatregelen (vragen en antwoorden kwamen zo veel mogelijk
overeen met de vragen en antwoorden die richtinggevend waren bij de
gesprekken voor het ‘POMS-onderzoek’), en vragen over de gezondheid.
In de vragenlijst is gevraagd naar dezelfde taken, persoonlijke
beschermingsmiddelen en beheersmaatregelen en voor frequentie en
duur daarvan is dezelfde antwoordindeling gebruikt als die in de POMSonderzoeken werden gehanteerd. De respondenten hadden de
mogelijkheid om in een open invulveld een en ander toe te lichten en/of
aan te vullen.
Er is de respondenten nadrukkelijk verzocht om de vragenlijst te
doorlopen voor elke functie-locatie-combinatie per invulregel, zodat zo
veel mogelijk informatie specifiek aan een functie en een locatie kon
worden gekoppeld (voorbeeld: bij twee vervulde functies op dezelfde
locatie werd verzocht twee keer de vragenlijst te doorlopen; ook bij één
functie die op twee locaties werd vervuld werd verzocht twee keer de
vragenlijst te doorlopen wat twee verschillende invulregels oplevert).
Bij het invullen werd verzocht om voor elk van de verschillende functies
die men had vervuld, zo mogelijk de volgende informatie aan te geven:
• naam en omschrijving van de functie, functiegroep binnen
PeopleSoft (het defensiebrede personeelssysteem dat rond 2004
is ingevoerd), defensieonderdeel, locatie (plaatsnaam en naam
van de locatie) en start- en einddatum van de functie;
• voor 19 specifieke taken, of deze zelf werden uitgevoerd en, zo
ja, hoe vaak en hoe lang;

1
Met ‘taken’ worden in dit rapport werkzaamheden bedoeld die tot de eigen functie behoorden, door een
leidinggevende werden opgedragen (buiten de eigen functie) of die op eigen initiatief buiten de eigen functie
werden uitgevoerd (bijvoorbeeld als hulp aan collega’s).

Pagina 30 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

•
•
•
•

het gebruik van 19 typen persoonlijke beschermingsmiddelen
waaronder ademhalingsbescherming;
de beschikbaarheid, instructies voor en toezicht op het gebruik
van persoonlijke beschermingsmiddelen;
details over aanwezigheid en werking van organisatorische en
technische beheersmaatregelen bij de betreffende functie
wanneer de taken niet zelf werden uitgevoerd, werd gevraagd
aan te geven of men dagelijks in de ruimte kwam waar de taken
wel werden uitgevoerd, en, zo ja, hoe lang gemiddeld.

Daarnaast werd per deelnemer (eenmalig) gevraagd het volgende aan
te geven:
• historie van ziekten die door chroom-6 kunnen worden
veroorzaakt, conform de dan geldende lijst met aandoeningen
(RIVM-Rapport 2018-0053) met jaar van diagnose(n);
• andere aandoeningen en klachten met jaar van
diagnose(n)/start;
• toestemmingen voor gebruik van de ingevulde gegevens en voor
benadering in de toekomst, in lijn met de Algemene Verordening
Gegevensbescherming (AVG);
• aanvullende opmerkingen (open invulveld) om de onderzoekers
mee te geven.
In de vragenlijst kon de (oud-)medewerker een keuze maken uit 19
verschillende taken. Deze taken komen overeen met de werkzaamheden
die zijn geïdentificeerd in het POMS-onderzoek. Er wordt aangenomen
dat werkzaamheden op andere locaties vergelijkbaar zijn met
werkzaamheden op POMS-locaties in relatie tot blootstelling.
Voorbeelden van dergelijke taken zijn spuiten, verven, schuren en
lassen. De aanname is dat bijvoorbeeld het verspuiten van chroom-6houdende verf, ongeacht locatie, tot dezelfde type blootstelling leidt.
Daarbij is de absolute hoogte van de blootstelling van secundair belang.
De taken waaruit in de vragenlijst gekozen kon worden concentreren
zich op de uitgebreide lijst van werkzaamheden die op de POMS-locaties
geïdentificeerd zijn als mogelijk aanleiding gevend tot blootstelling aan
chroom-6. In de vragenlijst is daarnaast de mogelijkheid geboden om
informatie te leveren over andere werkzaamheden waarbij mogelijk
blootstelling aan chroom-6 heeft plaatsgevonden.
(Oud-)medewerkers die de genoemde taken zelf uitvoerden, werd
gevraagd naar aanwezigheid en gebruik van beschermingsmaatregelen.
Dit betrof persoonlijke beschermingsmiddelen en organisatorische en
technische maatregelen.
Om de performance van de vragenlijst in de praktijk zo optimaal
mogelijk te maken, is in januari 2020 een test uitgevoerd met behulp
van een aantal (oud-)medewerkers van Defensie die door de bonden
waren voorgedragen. Bij deze test vulden de (oud-)medewerkers hun
gegevens in door een aantal keer de vragenlijst te doorlopen.
Medewerkers van het RIVM assisteerden hierbij. Op basis van de test
werden vragen, antwoorden en bijgevoegde informatie bijgesteld en
verhelderd waar daar aanleiding toe was.

Pagina 31 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Na bespreking in de Paritaire Commissie, met input vanuit de
Klankbordgroep, heeft de commissie ingestemd met de vragenlijst en de
gehanteerde methodiek.
De volledige vragenlijst is te vinden in Bijlage 3.
3.2

Kwalitatieve beoordeling van de blootstelling aan chroom-6
In de vragenlijst zijn 19 taken opgenomen waarbij blootstelling aan
chroom-6 kan optreden. Deze werkzaamheden waren gebaseerd op het
onderzoek op de POMS-locaties (Tabel 3.1). Voor elk van deze taken is
gevraagd of ze door de respondent zelf waren gedaan in de betreffende
functie.
Tabel 3.1 Taken die kunnen leiden tot blootstelling aan chroom-6.

Taak
Verfspuiten met spuitpistool in cabine
Verfspuiten met spuitpistool buiten
cabine
Spotpainten (bijwerken) met roller of
kwast
Spotpainten met een spuitbus
Slijpen en machinaal schuren
Frezen
Handmatig verf verwijderen
Stralen van geverfde oppervlakken in
(straal)cabine
Stralen in de straalkast
Stralen buiten (straal)cabine of
straalkast
Stralen met mobiel apparaat
Boren
(De)montage van geverfd materieel
Lassen van roestvast staal
Lassen in een kleine ruimte
Snijbranden
Verwarmen (openbranden)
Gebruik van perslucht
Ruimen / klinken / schroeven

Bron
Aanbrengen van (chromaathoudende) verf
Aanbrengen van (chromaathoudende) verf
Aanbrengen van (chromaathoudende) verf
Aanbrengen van (chromaathoudende) verf
Vrijkomen van chroom-6 uit oude verflagen
Vrijkomen van chroom-6 uit oude verflagen
Vrijkomen van chroom-6 uit oude verflagen
Vrijkomen van chroom-6 uit oude verflagen
Vrijkomen van chroom-6 uit oude verflagen
Vrijkomen van chroom-6 uit oude verflagen
Vrijkomen van chroom-6 uit oude verflagen
Vrijkomen van chroom-6 uit oude verflagen
Vrijkomen van chroom-6 uit oude verflagen
Oxidatie van chroom-0 naar chroom-6
Oxidatie van chroom-0 naar chroom-6
Oxidatie en/of vrijkomen
Oxidatie en/of vrijkomen
Resuspensie van vrijgekomen deeltjes
Vrijkomen van chroom-6 uit oude verflagen

Om een indruk te krijgen van de mogelijke blootstelling aan chroom-6,
is de volgende vraag gesteld:
Was u bijna iedere dag aanwezig in de ruimte(n) waar de genoemde
werkzaamheden werden gedaan?
De drie mogelijke antwoorden hierop zijn geïnterpreteerd om de
blootstelling kwalitatief te kunnen indelen (Tabel 3.2). Dit is een
vergelijkbare indeling als die op de POMS-locaties is gehanteerd. De
toevoeging “bijna iedere dag” aan de vraag maakt dat het tweede
mogelijke antwoord de definitie van achtergrondblootstelling specifieker
maakt dan op de POMS-locaties waar de frequentie van “aannemelijke
Pagina 32 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

achtergrondblootstelling” bij bepaalde functies bijvoorbeeld eenmaal per
week bedroeg (Van der Meer e.a., 2018).
Tabel 3.2 Definitie van de kwalitatieve blootstellingscategorieën.

Antwoord
Ja, ik deed de genoemde werkzaamheden zelf1
Ja, ik deed geen van deze werkzaamheden zelf, maar
was WEL aanwezig in de ruimte waar dit gebeurde2
Nee, ik deed geen van deze werkzaamheden zelf en
was ook NIET aanwezig in de ruimte waar dit
gebeurde

Indeling blootstelling
Direct
Achtergrond
Restcategorie

1 Als bij deze optie voor géén van de 19 taken werd aangegeven dat ze binnen de functie
werden gedaan, was sprake van inconsistentie in de antwoorden en is de blootstelling niet
ingedeeld in één van de categorieën.
2 Als bij deze optie wel één of meer taken werden genoemd die zelf waren gedaan, dan is
ondanks de inconsistentie in de antwoorden directe blootstelling verondersteld.

De definitie van directe blootstelling is dus de facto het zelf uitvoeren
van ten minste één van de 19 vooraf geselecteerde taken.
Bij deze indeling is een aantal opmerkingen te plaatsen.
1. De restcategorie bestaat uit minder frequente
achtergrondblootstelling, incidentele blootstelling en
verwaarloosbare blootstelling. In het onderzoek op de POMSlocaties bevat de categorie aannemelijke achtergrondblootstelling
ook functies met een blootstellingsfrequentie van minder dan een
dag per week. Daarnaast is in het POMS-onderzoek een vierde
categorie incidentele blootstelling gehanteerd. Dit betrof een
achtergrondblootstelling die op zeer infrequente basis kon
voorkomen en niet werd veroorzaakt door structurele
werkzaamheden of aanwezigheden binnen het takenpakket. In de
vragenlijst is geen specifieke informatie over dit type indirecte
blootstelling verzameld en daardoor is incidentele blootstelling
niet als aparte categorie gehanteerd. De categorie
verwaarloosbare blootstelling ten slotte werd in het POMSonderzoek gedefinieerd als de afwezigheid van directe
blootstelling, achtergrondblootstelling en incidentele blootstelling.
2. De categorie directe blootstelling betreft in principe frequente
blootstelling, gezien de aard van de vraag (“…bijna iedere
dag…”). Dit sluit niet uit dat (oud-)medewerkers in de vragenlijst
bij de individuele taken daarna een lagere frequentie konden
aangeven.
3. De kwalitatieve inschatting van de directe blootstelling of de
achtergrondblootstelling heeft in principe betrekking op de
mogelijkheid van inhalatoire blootstelling. Het onderzoek op de
POMS-locaties heeft laten zien dat bij veel werkzaamheden
waarbij inhalatoire blootstelling mogelijk was, ook dermale en/of
orale blootstelling niet uit te sluiten was. Deze informatie was ook
in de risicobeoordeling op de POMS-locaties expliciet
meegenomen.

Pagina 33 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

3.3

Semi-kwantitatieve schatting van directe blootstelling aan
chroom-6
In het onderzoek op de POMS-locaties is een algoritme ontwikkeld voor
een semi-kwantitatieve schatting van de blootstelling aan chroom-6.
Details zijn te vinden in de eindrapportage van het
blootstellingsonderzoek (Van der Meer e.a., 2018).
De semi-kwantitatieve schatting van de blootstelling is gebaseerd op de
frequentie en duur van taken met mogelijke blootstelling, de intensiteit
van deze taakblootstelling en de mate van blootstellingsreductie door
het gebruik van beheersmaatregelen. De waarde voor de intensiteit van
de blootstelling is gebaseerd op een lognormale verdeling, voor de
overige variabelen geldt een inschaling op basis van bekende
protectiefactoren en factoren vastgesteld aan de hand van de
tijdbesteding. Met behulp van een algoritme is vervolgens de
blootstelling geschat (dimensieloos). De berekende blootstellingen zijn
relatieve maten en kunnen onderling worden vergeleken, maar zijn geen
absolute blootstellingconcentraties, omdat kwantitatieve informatie over
de intensiteit van de blootstelling (concentratie) ontbreekt.
Op basis van de informatie over frequentie en duur van taken, de aan
die taak toegekende blootstellingsintensiteit (op basis van een
lognormale verdeling) en effectiviteit van beheersmaatregelen is voor
elke persoon-functiecombinatie (ingevulde regel in de vragenlijst) een
schatting gemaakt van een gemiddelde werkdagblootstelling over 8 uur.
Hiertoe is het volgende algoritme gebruikt, waarbij zowel een minimale
blootstelling (met ademhalingsbescherming) als een maximale
blootstelling (zonder ademhalingsbescherming) is geschat:
Minimale 8-uur tijdgewogen gemiddelde blootstelling = Σ
(Frequentietaak1 x Duurtaak1 x Intensiteittaak1 x Beheersmaatregeltaak1 x
Persoonlijke adembeschermingtaak1) + (Frequentietaak2 x Duurtaak2 x
Intensiteittaak2 x Beheersmaatregeltaak2 x Persoonlijke
adembeschermingtaak2) + …… + (Frequentietaakn x Duurtaakn x
Intensiteittaakn x Beheersmaatregeltaakn x Persoonlijke
adembeschermingtaakn) + (Intensiteitachtergrond x (1- Σ Frequentietaak1 x
Duurtaak1 + Frequentietaak2 x Duurtaak2 + …… + Frequentietaakn x Duurtaakn))
In het algoritme voor de maximale blootstelling is het
blootstellingsverlagende effect van de persoonlijke adembescherming
niet meegenomen:
Maximale 8-uur tijdgewogen gemiddelde blootstelling = Σ
(Frequentietaak1 x Duurtaak1 x Intensiteittaak1 x Beheersmaatregeltaak1) +
(Frequentietaak2 x Duurtaak2 x Intensiteittaak2 x Beheersmaatregeltaak2) +
…… + (Frequentietaakn x Duurtaakn x Intensiteittaakn x
Beheersmaatregeltaakn) + (Intensiteitachtergrond x (1- Σ Frequentietaak1 x
Duurtaak1 + Frequentietaak2 x Duurtaak2 + …… + Frequentietaakn x Duurtaakn))

Pagina 34 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

In Bijlage 4 is het complete overzicht te vinden van de gehanteerde
vermenigvuldigingsfactoren. Hierbij is gebruikgemaakt van dezelfde
factoren als in het POMS-onderzoek. Dit betekent dat wordt uitgegaan
van de aanname dat een taak op een POMS-locatie een vergelijkbare
blootstellingsintensiteit heeft als diezelfde taak op een andere
defensielocatie.
Uit het onderzoek op de POMS-locaties bleek op basis van internationaal
arbeidshygiënisch onderzoek dat achtergrondblootstelling gemiddeld
aanzienlijk lager is dan directe blootstelling, ook als de frequentie en/of
duur van de werkzaamheden bij directe blootstelling relatief klein is of
de achtergrondblootstelling langdurig is. De weegfactoren voor de
intensiteit van directe blootstelling (1, 3 of 10) zijn veel hoger dan de
weegfactor voor de intensiteit van indirecte blootstelling (0,1). Deze is
gebaseerd op bevindingen van internationaal arbeidshygiënisch
onderzoek naar de verspreiding van vrijkomende stoffen op de werkplek
(Van der Meer e.a., 2018). Dit laat namelijk zien dat de intensiteit van
de blootstelling exponentieel afneemt met de afstand tot de ‘bron’ (de
handelingen die de direct blootgestelde persoon uitvoert). De intensiteit
van achtergrondblootstelling ligt daardoor een orde van grootte (factor
10) lager dan de directe blootstelling.
De berekeningen zijn gestandaardiseerd naar een 40-urige werkweek,
oftewel 5 dagen van 8 uur. Als de som van de aangegeven taken minder
dan een volledige werkweek besloeg, is voor het restant van de werktijd
een achtergrondblootstelling bij de schatting van de directe blootstelling
opgeteld. Hiervoor is een intensiteitsfactor van 0,1 gehanteerd (zie
Bijlage 4, Tabel B4.1). Dit scenario is realistisch omdat werknemers in
een bepaalde functie ook andere taken dan de 19 specifiek benoemde
taken hebben uitgevoerd, waarbij ze wel in de ruimte aanwezig waren
waar die taken op dat moment wel werden uitgevoerd.
Daarnaast kan de som van de aangegeven taken meer dan een 40-urige
werkweek suggereren. Dat is bijvoorbeeld het geval als er veel taken
met een duur van ‘>1 tot en met 4 uur’ zijn aangegeven en er derhalve
sprake is van een overschatting van de semi-kwantitatieve blootstelling.
In die gevallen is de blootstelling gestandaardiseerd door die te delen
door de proportie van de totale werktijd (frequentie × duur) voor alle
taken ten opzichte van een 40-urige werkweek.
Het algoritme is toegepast voor alle antwoordregels uit de vragenlijst
met directe blootstelling. Er is zowel een minimale blootstelling (met
ademhalingsbescherming) als een maximale blootstelling (zonder
ademhalingsbescherming) geschat. Hierbij moeten wel enkele
kanttekeningen worden geplaatst.
De geschatte semi-kwantitatieve blootstelling met persoonlijke
beschermingsmiddelen (PBM) houdt rekening met de reële situatie die
door betreffende persoon in betreffende functie is aangegeven. Het kan
daardoor hoger uitkomen dan de ‘minimale’ blootstelling in de
schattingen op de POMS-locaties, omdat daar standaard gebruik van
PBM werd verondersteld. De schattingen die hier zijn gedaan houden
dus rekening met de combinatie van (voldoende) beschikbaarheid én
het daadwerkelijk gebruiken van adembescherming.
Pagina 35 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

De geschatte semi-kwantitatieve blootstelling zonder PBM is wel
vergelijkbaar met de ‘maximale’ blootstelling bij de schattingen op de
POMS-locaties. Het kan in individuele gevallen realiteit zijn geweest; dan
zal de schatting van de blootstelling met en zonder PBM overeenkomen.
Als groepsgemiddelde is dit echter in principe theoretisch, omdat altijd
wel ergens PBM zijn gebruikt. Het vergelijken van het gemiddelde van
deze ‘maximale’ blootstelling zonder PBM over de tijd geeft echter wel
een goed inzicht in het effect van de gezamenlijke organisatorische en
technische maatregelen die waren genomen om de blootstelling te
beheersen.
Zoals aangegeven zijn de berekende semi-kwantitatieve blootstellingen
relatieve maten en geen absolute blootstellingconcentraties. In het
onderzoek op de POMS-locaties konden de schattingen voor de
verschillende functies onderling worden vergeleken, omdat het gehalte
chroom-6 in de aan te brengen verf en in oude verflagen min of meer
constant kon worden verondersteld. Bij toepassing van het algoritme op
alle defensielocaties is deze veronderstelling niet houdbaar, omdat naar
alle waarschijnlijkheid bij verschillende defensieonderdelen verschillende
typen verf met een hoger of lager chromaatgehalte zijn gebruikt. In dit
rapport worden daarom de semi-kwantitatieve blootstellingen alleen
vergeleken binnen de vijf defensieonderdelen (bijvoorbeeld over de tijd)
en niet tussen de defensieonderdelen.
Omdat de schattingen van de semi-kwantitatieve blootstelling gebaseerd
zijn op een lognormale verdeling, wordt het geometrisch gemiddelde
gebruikt voor het middelen van de schattingen voor onderdelen en
tijdsperioden en/of locaties.
3.4

Gerapporteerde ziekten en aandoeningen
In de vragenlijst is specifiek voor tien (groepen van) aandoeningen
gevraagd of men deze ziekte ooit had gehad en, zo ja, in welk jaar dat
was vastgesteld. Dit betrof aandoeningen die zijn beschreven in het
RIVM-onderzoeksrapport 2018-0053 (Palmen e.a., 2018) en die bij
mensen kunnen worden veroorzaakt door blootstelling aan chroom-6 of
daarvan worden verdacht. Deze aandoeningen zijn opgenomen in de
Uitkeringsregeling chroom-6 Defensie (van toepassing op de POMSlocaties) van juni 2018.
Het betreft:
• chroom-6-gerelateerd allergische astma of rhinitis;
• niet-immunologisch (irritatief) beroepsastma;
• chroom-6-gerelateerd allergisch contacteczeem;
• COPD;
• longfibrose;
• longkanker;
• maagkanker;
• neusbijholtekanker;
• neuskanker;
• perforatie van het neustussenschot door chroomzweren.

Pagina 36 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

In de actualisatie van de wetenschappelijke literatuur zoals beschreven
in rapport 2020-0019 (Hessel e.a., 2020) is ook strottenhoofdkanker
naar voren gekomen als ziekte waarvan chroom-6 wordt verdacht deze
te kunnen veroorzaken bij mensen. Deze aandoening is in april 2020
toegevoegd aan de Uitkeringsregeling chroom-6 Defensie.
De online vragenlijst was al operationeel vóór publicatie van de
actualisatie en wijziging van de Regeling op basis van deze actualisatie.
Daarom is strottenhoofdkanker niet specifiek opgenomen in de
vragenlijst. Dit was wel een belangrijke reden om ook een open vraag te
stellen over andere ziekten en aandoeningen.
In deze open vraag konden deelnemers aangeven welke andere
ziekte(n) of aandoening(en) zij hadden (gehad). Op deze wijze kon
strottenhoofdkanker toch in de analyse worden meegenomen. In
Bijlage 5 is beschreven hoe strottenhoofdkanker is gedefinieerd aan de
hand van het internationale ziekteclassificatiesysteem ICD-10 (World
Health Organization, 2019).
3.5

Gerapporteerde locaties
Er is geen overzicht van alle voormalige en huidige defensielocaties
beschikbaar. Er is daarom gebruikgemaakt van een open vraag om de
locatie(s) te achterhalen waar respondenten hebben gewerkt. De
gerapporteerde locaties zijn gecodeerd door onderzoekers.
Respondenten benoemden en beschreven de locaties niet altijd op
gelijke wijze. Om die reden is waar mogelijk gebruikgemaakt van
verschillende externe bronnen om de locaties te verifiëren. Een overzicht
van de defensielocaties die in 2011 open waren is gebruikt. 2 Een
overzicht van onderhouds- en herstelwerkplaatsen vanaf 1970 van het
Nationaal Instituut voor Militaire Historie (NIMH). En verschillende
websites waar informatie te vinden was over (voormalige) defensielocaties. 3 Locaties hadden soms meerdere namen. Deze werden als één
locatie gecodeerd. Bijvoorbeeld: Vliegbasis Soesterberg werd ook Camp
New Amsterdam genoemd. 4
Locaties met vergelijkbare werkzaamheden zijn a posteriori geclusterd
op basis van informatie van het ministerie van Defensie.

3.6

Aannames
Alle in het onderzoek gedane aannames worden hieronder beschreven.
Veel van de aannames worden op een andere plek in het rapport ook
beschreven. Daar wordt hieronder naar verwezen.
1. Voor het benaderen van (oud-)medewerkers zijn meerdere
kanalen benut (zie paragraaf 3.1). Hierbij wordt aangenomen
dat alle beschikbare kanalen zijn benut om alle (oud-)
medewerkers de kans te geven de vragenlijst in te vullen.
2. In de vragenlijst zijn de 19 chroom-6-gerelateerde taken die zijn
geïdentificeerd in het POMS-onderzoek nagevraagd. Hierbij
wordt aangenomen dat de blootstellingsintensiteit van een
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2011Z27569&did=2011D64791
Bijvoorbeeld http://www.jeoudekazernenu.nl/, https://defensiefotografie.nl/mob-complex/mob-locaties/,
verschillende Wikipedia pagina’s zoals https://nl.wikipedia.org/wiki/Kazernecomplex_Ede-Oost en
http://www.forten.info/index.htm?http://www.forten.info/catalogus/ko-magazijnen/lijst-4.htm.
4
https://nl.wikipedia.org/wiki/Vliegbasis_Soesterberg
2
3

Pagina 37 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

3.

4.

5.

6.

7.

3.7

bepaalde taak gelijk is op de POMS-locaties en de overige
defensielocaties (zie paragraaf 3.2). Het is verder aannemelijk
dat dit ook bij de overige locaties de meest voorkomende
relevante werkzaamheden zijn die tot blootstelling aan chroom-6
kunnen leiden. Echter, er is ter controle van deze aanname door
middel van een open vraag nagegaan of er nog andere
werkzaamheden waarbij mogelijk blootstelling aan chroom-6
heeft plaatsgevonden, zijn uitgevoerd door de (oud-)
medewerker.
Aangenomen wordt dat op alle locaties mogelijk één van
de voor blootstelling aan chroom-6 relevante
werkzaamheden kan zijn uitgevoerd. Er zijn geen locaties
uitgesloten van het onderzoek.
Respondenten dienden de werkzaamheden voor elke uitgevoerde
functie op een locatie apart te beschrijven. In gevallen waar
(oud-)medewerkers op één invulregel van de vragenlijst
beschreven dat zij een bepaalde functie op meerdere locaties
hadden uitgevoerd, wordt aangenomen dat de
werkzaamheden op alle door de (oud-)medewerker
genoemde locaties zijn uitgevoerd. Hierdoor hoefden de
antwoorden van deze respondenten niet te worden geëxcludeerd,
maar het is onzeker of de bijbehorende werkzaamheden in
dezelfde mate over alle genoemde locaties zijn uitgevoerd.
Het is bij Defensie niet bekend wat het chroom-6-gehalte was in
verf, verfstof en materieel. Aangenomen wordt dat dit binnen
defensieonderdelen vergelijkbaar was, maar niet tussen
onderdelen. Daarom is de (semi-kwantitatieve) blootstelling
alleen vergeleken binnen onderdelen, maar niet tussen de
onderdelen. Daarbij is aangenomen dat alle verf chroom-6
bevatte.
Aangenomen wordt dat de benodigde gedetailleerde
informatie over het type, de frequentie en de duur van de
werkzaamheden en beschermingsmiddelen alleen goed
door de (oud-)medewerker zelf kan worden ingevuld. Als
nabestaanden de mogelijkheid hebben benut om de vragenlijst in
te vullen voor oud-medewerkers die zijn overleden, worden deze
gegevens niet meegenomen in de analyses.
Aangenomen wordt dat mensen die bij Defensie werkten
op het moment dat PeopleSoft werd gebruikt (vanaf
2004), weten tot welke PeopleSoft-functiegroep hun
functie behoorde. Verder wordt verondersteld dat mensen die
niet meer werkzaam waren bij Defensie toen PeopleSoft werd
ingevoerd, een vergelijkbare beoordeling konden geven met
behulp van de PeopleSoft-lijst (zie ook paragraaf 4.2).

Analyses
De aard en volgorde van de analyses waren kortweg als volgt. Eerst zijn
de respons, de aantallen vragenlijsten en ingevulde antwoordregels
bepaald per onderdeel, functiegroep, locatie en tijdsperiode
(hoofdstuk 4). Vervolgens is de gerapporteerde aanwezigheid van
beheersmaatregelen en persoonlijke beschermingsmiddelen geanalyseerd
per onderdeel per tijdsperiode (hoofdstuk 5). Daarna zijn in hoofdstuk 6
de gerapporteerde taken en de samenhang daartussen beschreven. Ook
Pagina 38 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

is de blootstelling aan chroom-6 kwalitatief beoordeeld en is deze indeling
in directe blootstelling en achtergrondblootstelling vergeleken tussen
onderdelen, functiegroepen, locaties en tijdsperioden. Ook zijn taken
en/of blootstelling voor geselecteerde functies specifiek bekeken. Ten
slotte is een semi-kwantitatieve schatting van de blootstelling aan
chroom-6 gemaakt en is de verdeling daarvan per onderdeel per
tijdsperiode beschreven.

Pagina 39 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Pagina 40 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

4

Generieke resultaten vragenlijstonderzoek

4.1

Respons
Tussen 17 februari en 5 juni 2020 hebben 1582 (oud-)medewerkers van
Defensie de online vragenlijst ingevuld. In Figuur 4.1 staan de details
hiervan en de aantallen door hen vervulde functies die konden worden
geanalyseerd.

Vragenlijst ingevuld
1582 personen
2765 functies
Geen toestemming1
2 personen
9 functies
Toestemming gegeven2
1580 personen
2756 functies
POMS-functie
7 personen3
10 functies
Niet-POMS-locaties
1573 personen
2746 functies
Niet zelf ingevuld4
7 personen
11 functies
Zelf ingevuld
1566 personen
2735 functies5

≥1 locatie per regel6
1566 personen
3373 functies
Figuur 4.1 Stroomdiagram van de respons op de online vragenlijst.
1

Antwoord nee op de vraag “Ik geef toestemming dat het CAOP onderstaande gegevens
over mijn arbeidsverleden mag verwerken” en/of de vraag “Ik geef toestemming dat
het CAOP de door mij ingevulde gegevens over mijn arbeidsverleden op dit formulier
met het RIVM mag delen”.

Pagina 41 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

2

3

4

5

6

21 personen antwoordden nee op de aanvullende toestemmingsvraag “Het RIVM mag
mij benaderen voor mogelijk vervolgonderzoek, zoals een enquête (op dat moment
kan ik altijd nog besluiten om daar dan wel of niet aan deel te nemen)”. Dit heeft voor
de huidige analyse geen consequenties.
Van deze 10 personen hadden drie zowel een POMS-functie als één of meer functies op
andere locaties ingevuld. Deze andere functies zijn wel verder in de analyses
meegenomen, behalve in hoofdstuk 7 waar het gaat om individuele (oud)medewerkers van niet-POMS-locaties met ziekten.
Uit de beschrijvingen en/of de opmerkingen bleek dat de vragenlijst was ingevuld door
een familielid of nabestaande. Deze gegevens zijn niet verwerkt in de analyses met de
gedetailleerde informatie over werkzaamheden, maar wel gebruikt voor een overzicht
van de gerapporteerde klachten en aandoeningen.
Niet alle gegevens zijn volledig voor al deze 2735 functies. In bepaalde analyses kan
dit aantal kleiner zijn omdat antwoorden op bepaalde specifieke vragen die voor de
betreffende analyse benodigd waren, niet zijn beantwoord.
Bij 336 functies (afkomstig van 311 personen) bleek de informatie op een ‘functieregel’
(regel van deelnemer in de vragenlijst met antwoorden over 1 functie) te gaan om
meerdere (variërend van 2 tot 10) locaties. De informatie over de taken is in de
analyse daardoor gelijk voor alle locaties die voor die functie waren genoemd. Van vijf
functiebeschrijvingen waren geen gegevens aanwezig om een locatie te kunnen
vaststellen.

Deze vragenlijst is breed uitgezet en het totaal aantal uitgenodigde (oud-)
defensiemedewerkers is daarmee onbekend. Hierdoor kan de respons niet
als percentage worden uitgedrukt. De verwachting is dat met name
mensen die werkzaamheden uitvoerden aan materieel of in werkplaatsen,
deelnamen aan het onderzoek. Het aantal mensen die dergelijke
werkzaamheden uitvoerden is een onbekend percentage van alle (oud-)
medewerkers van Defensie. In totaal hebben van 1970-2015 meer dan
850.000 personen bij Defensie gewerkt. Het is echter onduidelijk hoeveel
hiervan mogelijk in contact met chroom-6 zijn gekomen.
Voorafgaand aan het onderzoek (i.e. voor de werving van deelnemers)
waren er 1790 niet-POMS-medewerkers geregistreerd bij het CAOP.
Deze mensen hebben allemaal een uitnodiging gehad om mee te doen
met het onderzoek. Van hen heeft 37% daadwerkelijk deelgenomen.
Door het actief werven van deelnemers heeft het CAOP 1356 nieuwe
registraties van niet-POMS-medewerkers gekregen. Van hen heeft 68%
daadwerkelijk deelgenomen.
4.2

Verdeling over defensieonderdelen en functiegroepen
De 2735 ingevulde functieregels die in paragraaf 4.1 zijn genoemd
hadden elk betrekking op één specifiek defensieonderdeel en één
functiegroep (26 categorieën gebaseerd op de hoofdindeling uit de
PeopleSoft personeelsadministratie van Defensie. Voor een overzicht van
beide indelingen, zie vragen 2 en 3 van de vragenlijst (zie Bijlage 3).
Hierbij moet worden opgemerkt dat het personeelsadministratiesysteem
PeopleSoft rond 2004 is ingevoerd. Mensen die op dat moment of later
in dienst kwamen bij Defensie weten tot welke PeopleSoft-functiegroep
hun functie behoorde. Mensen die al eerder niet meer werkzaam waren
bij Defensie volgden hierbij hun eigen beoordeling. Uitsplitsing van de
functiegroepen voor en na 2004 liet geen grote verschillen in de
percentages antwoorden voor elk van de functiegroepen zien.
In Tabel 4.1 staan de aantallen ingevulde functieregels en aantallen
(oud-)werknemers vermeld per defensieonderdeel. De meeste persoonfunctiecombinaties hadden betrekking op de Landmacht, waarna
Pagina 42 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

respectievelijk de Luchtmacht, de Marine en DMO. Voor functies bij de
Marechaussee is een beperkt aantal vragenlijsten ingevuld.
Tabel 4.1 Aantallen respondenten en ingevulde functieregels per
defensieonderdeel (2735 functies van 1566 (oud-)medewerkers).

Aantal (oud-)
werknemers*

Aantal
functieregels

Koninklijke Luchtmacht (CLSK)

545

937

Koninklijke Landmacht (CLAS)

743

1273

Koninklijke Marine (CZSK)
Defensie Materieel Organisatie
(DMO)
Koninklijke Marechaussee (KMar)

228

315

141

178

13

23

Onbekend of onduidelijk

9

9

Onderdeel

* Personen kunnen meerdere functies bij verschillende defensieonderdelen hebben gehad,
dus de som van het aantal (oud-) medewerkers is groter dan 1566.

In Tabel 4.2 zijn de aantallen ingevulde functieregels voor elk van de
26 functiegroepen vermeld. Hier is duidelijk een ongelijke verdeling van
de aantallen tussen de functiegroepen te zien. Voor meer dan de helft
(56%) van de informatie betrof het antwoordregels in de functiegroep
‘Techniek’. Hoewel beduidend minder, werden ook de functiegroepen
‘Uitvoerend’ en ‘Facilitair/logistiek’ nog relatief vaak genoemd. Voor de
rest van de functiegroepen betrof het minder dan 5%, met voor een
aantal daarvan heel kleine aantallen.
Het aandeel functieregels in de functiegroep ‘Techniek’ was 70% voor de
Luchtmacht, 50% voor de Landmacht, 47% voor de Marine, 52% voor
DMO en 4% voor de Marechaussee.
In Bijlage 6 staan de aantallen ingevulde functieregels gegeven voor de
meest genoemde functiegroepen, uitgesplitst naar defensieonderdeel.
Bij de Marechaussee had meer dan de helft van de functieregels
betrekking op de functiegroep Veiligheid & bewaking.
Tabel 4.2 Aantallen ingevulde functieregels per functiegroep (in totaal 2735).

Functiegroep
Administratie
Advisering
Automatisering & ICT
Bedrijfsvoering
Beleid
Communicatie
Facilitair & logistiek
Financieel
Geneeskundig
Horeca
Huisvesting
Informatievoorziening
Inlichtingen

Aantal
34
<10
17
46
<10
34
196
<10
28
<10
<10
<10
<10

Percentage
1,2%
<1%
<1%
1,7%
<1%
1,2%
7,2%
<1%
1,0%
<1%
<1%
<1%
<1%
Pagina 43 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Functiegroep
Juridisch
Kennis en onderzoek
Lijnmanagement
Militair leidinggeven
Operaties
Opleiden & individueel trainen
Personeel & organisatie
Project- en programmamanagement
Techniek
Toezicht
Uitvoerend
Veiligheid & bewaking
Geen van bovenstaande
Onbekend of onduidelijk
4.3

Aantal
<10
13
17
47
107
95
<10
<10
1536
40
346
49
81
<10

Percentage
<1%
<1%
<1%
1,7%
3,9%
3,5%
<1%
<1%
56,2%
1,5%
12,7%
1,8%
3,0%
<1%

Verdeling over locaties
Voor elke ingevulde functie werd gevraagd in welke plaats men werkte
en wat de naam van de locatie was (vragen 4 en 5; zie Bijlage 3). Van
1563 personen is ten minste één locatie geïdentificeerd voor ten minste
één functieregel. In totaal is voor 2731 ingevulde functieregels ten
minste één locatie vastgesteld.
Bij 336 functies (afkomstig van 311 personen) bleek de informatie op
een functieregel te gaan om meerdere (variërend van 2 tot 10) locaties.
De ingevulde informatie over de uitgevoerde taken, de persoonlijke
beschermingsmiddelen en de beheersmaatregelen is verondersteld te
gelden voor alle locaties die voor die functie waren genoemd.
Zo is in totaal voor 3369 functieregels een locatie genoemd. Dit betrof
229 verschillende identificeerbare locaties; zie Bijlage 7 voor een
overzicht van al deze locaties. Dit zijn 35 locaties van (overwegend)
Luchtmacht, 156 locaties van (overwegend) Landmacht, 22 locaties van
(overwegend) Marine, 14 locaties van (overwegend) DMO en twee
locaties van de Marechaussee.
Veel Mobilisatielocaties (MOB-locaties) en magazijncomplexen zijn
samengenomen in de categorie ‘overig’ omdat de variatie groot was en
veel van de locaties door slechts enkelen werden genoemd. Naast locaties
in Duitsland zijn ook veel andere locaties genoemd (gecodeerd als
‘buitenlandse locaties’) waaronder uitzendingen. Voorbeelden van
genoemde buitenlandse locaties zijn Bosnië, Libanon, Mali en Afghanistan.
De specifieke informatie is wel meegenomen in de defensiebrede
overzichten, samengenomen onder ‘buitenlandse locaties’.
Daarnaast kon voor 130 antwoordregels de locatie niet worden
gecodeerd, omdat deze niet was opgegeven of niet af te leiden uit de
gegeven informatie.
Locaties met vergelijkbare werkzaamheden zijn geclusterd op basis van
informatie van Defensie. In totaal zijn 16 clusters gemaakt. Dit leverde
Pagina 44 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

een reductie op van 229 naar 71 locaties/clusters. Zie hiervoor
Bijlage 10.
4.4

Verdeling over tijdsperioden
De doelstelling was om informatie te verzamelen van functies bij
Defensie in de periode tussen 1970 en 2015. In de vragenlijst is
gevraagd vanaf wanneer tot wanneer in de betreffende functie was
gewerkt (vragen 6 en 7; zie Bijlage 3). Een aantal functies was al
begonnen vóór 1970, en een aantal andere functies liep nog door tot na
2015. In circa 12% van de antwoorden betrof het een functie waarin
men ten tijde van het onderzoek nog steeds werkte.
De onderzoeksperiode is onderverdeeld in vijf decennia. De eerste
tijdsperiode wordt gevormd door de jaren ’70, waarin ook functies van
daarvóór zijn meegenomen. De analyse begint dus niet strikt in 1970. In
Tabel 4.3 is per decennium het aantal gerapporteerde functieregels
weergegeven. Veel functies beslaan meer dan één decennium, omdat de
periode over een decenniumgrens heen ging. Zo draagt bijvoorbeeld een
functie waarin iemand van 1985 tot 1993 heeft gewerkt, bij aan zowel
het decennium ‘Jaren 80’ als ‘Jaren 90’. In de tabel is te zien dat het
zwaartepunt van de informatie de drie decennia jaren ’80, ’90 en ’00
beslaat.
Tabel 4.3 Aantallen gerapporteerde functieregels per decennium.

Decennium

Definitie

Aantal functieregels

Jaren 70

≥1956 <1980

528*

Jaren 80

≥1980 <1990

1030

Jaren 90

≥1990 <2000

1263

Jaren 00

≥2000 <2010

1207

Jaren 10

≥2010 ≤2015

873**

* 76 functies waren begonnen vóór 1970. Hiervan waren 9 functieregels (van 6 personen) al
beëindigd vóór 1970.
** Inclusief 72 functies die na 2015 waren gestart.

4.5

Verdeling over functies
In het POMS-onderzoek stonden de verschillende functies centraal.
Omdat in het defensiebrede onderzoek sprake was van een zeer groot
aantal functies, is getracht de functies in te delen in categorieën van
vergelijkbare functies. Een dergelijke functiegroepindeling was vooraf
niet beschikbaar.
In de vragenlijst kon in een open tekstveld de functie worden vermeld
met daarbij een omschrijving wat die functie inhield (vraag 1; zie
Bijlage 3). Dit leverde een grote variatie aan termen en beschrijvingen
op die niet eenduidig te identificeren waren in een functiegroepindeling.
Om toch enige groepering aan te brengen in de genoemde functies zijn
er vervolgens twee exploraties uitgevoerd voor:
• functies binnen de functiegroep ‘Techniek’, voor drie locaties met
de meeste gegevens uit het onderzoek (één locatie van de

Pagina 45 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

•

4.5.1

Landmacht, één locatie van de Luchtmacht en één locatie van de
Marine);
functies die uit de opmerkingen van veel respondenten naar
voren kwamen en relatief eenvoudig te classificeren waren:
chauffeurs en rijinstructeurs.

Subcategorieën binnen de functiegroep Techniek
In paragraaf 4.2 is beschreven dat ‘Techniek’ voor alle
defensieonderdelen (behalve de Koninklijke Marechaussee) veruit de
grootste functiegroep was. Daarom is geprobeerd om deze functiegroep
verder onder te verdelen in monteurs, specialisten en technici. Elk van
deze subgroepen is vervolgens weer verder ingedeeld op basis van
defensieonderdeel en/of specifieke werkzaamheden. Hiervoor zijn de
gegevens gebruikt van drie locaties waarover in veel vragenlijsten is
gerapporteerd: De Nieuwe Rijkswerf/De Nieuwe Haven te Den Helder
(Koninklijke Marine), Vliegbasis Leeuwarden (Koninklijke Luchtmacht),
en Werkplaats Leusden (Koninklijke Landmacht).
De verdeling van de aantallen staat in Tabel 4.4. Hierin is te zien dat de
term ‘Monteur’ veel op deze Land- en Luchtmachtlocaties werd gebruikt,
maar veel minder bij de Marine. De term ‘specialist’ lijkt specifiek voor
de Luchtmacht, terwijl de term ‘Technicus’ wordt gebezigd bij Marine en
Luchtmacht, maar niet bij de Landmacht. Verdere onderverdeling van de
drie subgroepen laat zien dat dit binnen een defensieonderdeel op
weinig specifieke functies betrekking heeft en daardoor weinig
onderscheid biedt.

Pagina 46 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Tabel 4.4 Verdeling van specifieke subgroepen op drie geselecteerde locaties.

Nieuwe Rijkswerf /
De Nieuwe Haven
Den Helder

Leusden
Kon.
Landmacht
(CLAS)
1152

Totaal aantal

1081

Monteurs
monteur vliegtuigonderhoud
bij luchtmacht
monteur overig bij luchtmacht
onderhoudsmonteur Lynx
helikopter bij marine
onderhoudsmonteur radar
toestellen bij marine
onderhoudsmonteur
straalcabine bij marine
monteur overig bij marine
monteur onderhoud radar
toestellen bij DMO
monteur overig bij DMO
monteur rupsvoertuigen bij
landmacht
monteur landmacht overig

<10

50

43

0

38

0

0

12

<10

<10

0

0

<10

0

0

<10

0

0

<10

0

0

0

0

0

0

0

11

0

0

22

0

0

<10

Specialisten

<10

33

<10

specialist marine

<10

0

0

0

0

<10

<10

0

<10

specialist luchtmacht

0

0

0

vliegtuig specialist

0

11

0

ECM-specialist

0

<10

0

specialist landmacht
specialist DMO

2

Werkplaats

Leeuwarden
Kon.
Luchtmacht
(CLSK)
164

Kon. Marine
(CZSK)

1

Vliegbasis

specialist overig

0

17

0

Technici

17

16

<10

technicus marine

16

0

0

technicus luchtmacht

0

16

0

technicus DMO

<10

0

<10

Overige functiegroepen

81

65

68

Inclusief 19 vanuit DMO
Inclusief 35 vanuit DMO

Uit deze analyse bleek dat het op basis van deze gegevens voor drie
locaties met veel gegevens niet mogelijk is om een eenduidige en
volledige functiegroepindeling te hanteren die recht doet aan verschillen
tussen functies. Ook werd gezien dat functies met ongeveer gelijke
benamingen verschillende werkzaamheden met zich konden
meebrengen. Derhalve is besloten om geen functiegroepindeling op te
stellen voor de respondenten.
Pagina 47 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

4.5.2

Chauffeurs
Met behulp van de zoektermen "chauf" en een combinatie van "rij", "rij-"
of "rijinstr" in combinatie met "instructeur of "instrukteur" zijn 230
functies als chauffeur geïdentificeerd. Dit betrof voor 90% functies bij de
Koninklijke Landmacht (CLAS). De bijbehorende genoemde
functiegroepen varieerden sterk; zie Tabel 4.5. Opvallend was verder
dat 17% van de chauffeurs aangaf deze functie bij verschillende locaties
te hebben uitgevoerd; in totaal waren er 313 functie-locatiecombinaties
als chauffeur.
Tabel 4.5 Functiegroepen waarbinnen 230 chauffeurs werkzaam waren.

Functiegroep
Administratie
Automatisering & ICT
Bedrijfsvoering
Communicatie
Facilitair & logistiek
Geneeskundig
Militair leidinggeven
Operaties
Opleiden & individueel trainen
Techniek
Uitvoerend
Veiligheid & bewaking
Geen van bovenstaande of onbekend
4.6

Aandeel
<10%
<10%
<10%
<10%
24%
<10%
<10%
<10%
14%
17%
21%
<10%
<10%

Samenvatting van de bevindingen
•
•
•
•
•
•

Met de online vragenlijst is informatie verzameld over 2735
persoon-functiecombinaties op niet-POMS-locaties, afkomstig van
1566 (oud-)werknemers;
de meeste functies hadden betrekking op de functiegroep
Techniek;
in totaal zijn gegevens beschikbaar van 229 geïdentificeerde
locaties, verdeeld over alle defensieonderdelen;
er is ruime informatie aanwezig over de werkzaamheden en
manier van werken in de afgelopen vijf decennia;
een specifieke indeling in functiegroepen was niet mogelijk;
met name bij de Landmacht werkten veel chauffeurs die in
verschillende functiegroepen waren ingedeeld.

Pagina 48 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

5

Beheersmaatregelen en persoonlijke beschermingsmiddelen

5.1

Inleiding
Volgend op de Arbo-verkenning uit hoofdstuk 2 was het mogelijk om de
aspecten beheersmaatregelen en persoonlijke beschermingsmiddelen
(PBM) met de vragenlijstgegevens te analyseren.
Analyse van de beheersmaatregelen en PBM is gedaan voor direct
blootgestelden, met andere woorden voor werknemerfunctiecombinaties waarbij ten minste één van de 19 taken was
uitgevoerd waarbij chroom-6 vrij kon komen (zie paragraaf 3.2 en
paragraaf 6.1). In totaal was voldoende informatie beschikbaar voor
1771 ingevulde functieregels van 1231 verschillende personen. Functies
van het onderdeel Koninklijke Marechaussee (KMar) zijn hier vanwege
de kleine aantallen (n=10) niet meegenomen. Functies op POMS-locaties
en door nabestaanden ingevulde vragenlijsten zijn ook niet
meegenomen.
De aantallen invulregels waren 596 voor de Koninklijke Luchtmacht
(CLSK), 855 voor de Koninklijke Landmacht (CLAS), 208 voor de
Koninklijke Marine (CZSK) en 112 voor de Defensie Materieel
Organisatie (DMO).
De onderzoeksperiode is onderverdeeld in vijf decennia. De eerste
tijdsperiode wordt gevormd door de jaren ’70, waarin ook functies die
daarvóór al waren begonnen, zijn meegenomen. Deze analyse begint
dus niet strikt in 1970. In Tabel 5.1 is per decennium het aantal
gerapporteerde functies weergegeven, waarbij directe blootstelling was
en gegevens over PBM en beheersmaatregelen aanwezig waren. Veel
functies dragen bij aan meer dan één decennium, omdat de periode
over een decenniumgrens heen ging. Zo draagt bijvoorbeeld een functie
waarin iemand van 1985 tot 1993 heeft gewerkt, bij aan zowel het
decennium ‘Jaren 80’ als ‘Jaren 90’.
Tabel 5.1 Aantallen gerapporteerde functieregels per decennium.

Decennium
Jaren 70
Jaren 80
Jaren 90
Jaren 00
Jaren 10

Definitie
≥1956 <1980
≥1980 <1990
≥1990 <2000
≥2000 <2010
≥2010 ≤2015

Aantal functies
401*
721
839
787
527**

* 61 functies (51 personen) waren begonnen vóór 1970. Hiervan waren 9 functies (6
personen) al beëindigd vóór 1970.
** Inclusief 28 functies (5%) die na 2015 waren gestart.

In Tabel 5.2 zijn deze aantallen functieregels verder onderverdeeld per
defensieonderdeel.

Pagina 49 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Tabel 5.2 Aantallen gerapporteerde functieregels per defensieonderdeel per
decennium.

Onderdeel
Koninklijke Luchtmacht
(CLSK)
Koninklijke Landmacht
(CLAS)
Koninklijke Marine
(CZSK)
Defensie Materieel
Organisatie (DMO)
5.2

Jaren
70

Jaren
80

Jaren
90

Jaren
00

Jaren
10

102

223

312

338

207

228

353

344

287

200

43

90

110

93

67

28

55

73

69

53

Generieke resultaten
Bij meer dan de helft van de gerapporteerde functies waren geen
technische of organisatorische beheersmaatregelen aanwezig om de
blootstelling te verminderen (zie Bijlage 8; voorbeelden van technische
beheersmaatregelen zijn lokale afzuiging of ventilatie, voorbeelden van
organisatorische beheersmaatregelen zijn afgescheiden werkruimten of
taakroulatie). Bij ongeveer de helft gaven (oud-)werknemers aan
persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM) bij het werk te gebruiken.
Ruim een derde rapporteerde dat de voor het werk noodzakelijke
persoonlijke beschermingsmiddelen altijd aanwezig waren, en driekwart
dat er genoeg PBM waren. Een derde van de direct blootgestelden gaf
aan adembescherming te gebruiken. Voor het grootste deel betrof dit
stofmaskers (snuitjes).
Bij 547 andere persoon-functiecombinaties voerden (oud-)medewerkers
zelf geen werkzaamheden uit waarbij chroom-6 kon vrijkomen, maar
waren ze vrijwel dagelijks wel aanwezig in de ruimte waar dit gebeurde.
Bij deze functies werden veel minder vaak (18%) PBM gebruikt. Het
gebruik van enige vorm van adembescherming lag bij deze groep iets
onder de 10%.

5.3

Trends over de tijd per defensieonderdeel
De aanwezigheid van verschillende beheersmaatregelen en het gebruik
van persoonlijke beschermingsmiddelen over de tijd is bekeken per
defensieonderdeel. Hieronder worden ze behandeld in volgorde van
arbeidshygiënische prioriteit in het zogenaamde STOP-principe. Omdat
Substitutie hier niet aan de orde is (aanwezigheid van chroom-6 in de
toegepaste verf of het behandelde materiaal was een gegeven), komen
achtereenvolgens Technische beheersmaatregelen, Organisatorische
beheersmaatregelen en Persoonlijke beschermingsmiddelen aan de orde.
In de figuren in dit hoofdstuk geeft de verticale as steeds het percentage
van de vragenlijsten aan waarin de aanwezigheid of gebruik van een
beheersmaatregel of persoonlijk beschermingsmiddel wordt bevestigd.

5.3.1

Technische beheersmaatregelen
In Figuur 5.1 is bij Luchtmacht, Marine en Landmacht een toename van
de aanwezigheid van technische beheersmaatregelen te zien over de
tijd, waarbij de hoogste implementatiegraad steeds bij de Luchtmacht is
te zien. Bij DMO lijkt een gelijkblijvende trend in de tijd aanwezig.
Pagina 50 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Aanwezigheid van technische
beheersmaatregelen
70
60

%

50
40
30
20

Kon. Luchtmacht (CLSK)
Kon. Landmacht (CLAS)
Kon. Marine (CZSK)

10
0

Defensie Materieel
Organisatie (DMO)

Figuur 5.1 Aanwezigheid van technische maatregelen om blootstelling te
verminderen. Zie Tabel 5.2 voor de aantallen respondenten.

Specifieke informatie is beschikbaar over drie typen lokale afzuiging en
twee typen ruimteventilatie. In Figuur 5.2 is te zien dat de aanwezigheid
van lokale afzuiging geleidelijk toenam in de tijd bij alle
defensieonderdelen. In alle tijdsperioden was dit type maatregelen
minder vaak aanwezig bij de Landmacht in vergelijking met de andere
onderdelen.

Aanwezigheid van lokale afzuiging
50
40

Kon. Luchtmacht (CLSK)

30

%

Kon. Landmacht (CLAS)
20
Kon. Marine (CZSK)
10
0

Defensie Materieel
Organisatie (DMO)

Figuur 5.2 Aanwezigheid van lokale afzuiging (op handgereedschap, met
afzuigarm en/of met afzuigwand). Zie Tabel 5.2 voor de aantallen respondenten.

In Figuur 5.3 is (behalve bij DMO) ook een toename van de
aanwezigheid van ruimteventilatie te zien. Ook hier blijft de Landmacht
achter bij de Luchtmacht en de Marine. Natuurlijke ventilatie en
mechanische ventilatie vertoonden hetzelfde patroon over de tijd.
Pagina 51 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Aanwezigheid van ruimteventilatie

%

40
30

Kon. Luchtmacht (CLSK)

20

Kon. Landmacht (CLAS)

10
0

Kon. Marine (CZSK)
Defensie Materieel
Organisatie (DMO)

Figuur 5.3 Aanwezigheid van ruimteventilatie (natuurlijk of mechanisch). Zie Tabel
5.2 voor de aantallen respondenten.

Organisatorische beheersmaatregelen
Voorbeelden van organisatorische beheersmaatregelen om blootstelling
te verminderen zijn het afscheiden van werkruimten (aparte hal, gebruik
van cabines of afscherming van de werkplek), het hanteren van
taakroulatie, automatisering van taken en het (extern) uitbesteden van
taken.

Aanwezigheid van organisatorische
beheersmaatregelen
40

%

5.3.2

30

Kon. Luchtmacht (CLSK)

20

Kon. Landmacht (CLAS)

10

Kon. Marine (CZSK)

0

Defensie Materieel
Organisatie (DMO)

Figuur 5.4 Aanwezigheid van organisatorische maatregelen om blootstelling te
verminderen. Zie Tabel 5.2 voor de aantallen respondenten.

Figuur 5.4 laat een continue stijging van de aanwezigheid van
organisatorische beheersmaatregelen voor alle onderdelen zien.
Wederom is de implementatie het laagste bij de Landmacht.

Specifieke informatie is beschikbaar over drie typen afgescheiden
werkruimten. In Figuur 5.5 zijn deze samengenomen. In Figuur 5.5 is
Pagina 52 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

een vergelijkbaar patroon te zien als in Figuur 5.4. Uit de opmerkingen
van verschillende deelnemers bleek dat plastic afscherming vaak niet
goed werkte om de blootstelling te beheersen. Dit illustreert dat de
aanwezigheid van een maatregel niet altijd betekent dat de blootstelling
daardoor relevant lager was.

Aanwezigheid van afgescheiden werkruimten
35
30
25

%

20
15
10
5
0

Kon. Luchtmacht (CLSK)
Kon. Landmacht (CLAS)
Kon. Marine (CZSK)
Defensie Materieel
Organisatie (DMO)

Figuur 5.5 Aanwezigheid van afgescheiden werkruimten (aparte ruimte/hal,
speciale cabine en/of werkplek afgeschermd met plastic). Zie Tabel 5.2 voor de
aantallen respondenten.

Ook is specifieke informatie verzameld over drie andere typen
organisatorische beheersmaatregelen: taakroulatie, automatisering en
uitbesteding. Deze drie maatregelen werden voor weinig functies
aangegeven. Dit kan ook betekenen dat dit niet altijd bij het uitvoerend
personeel bekend was of als zodanig was herkend.
5.3.3

Persoonlijke beschermingsmiddelen
Er werden veel verschillende persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM)
gebruikt; in de vragenlijst zijn 19 typen onderscheiden ter bescherming
tegen verf en/of verfstof. In Figuur 5.6 is het verloop van het gebruik
van PBM over de tijd weergegeven. Het gebruik is continu toegenomen
over de afgelopen vijf decennia. Het gebruik van PBM bij Luchtmacht en
DMO is steeds hoger dan bij Landmacht en Marine.

Pagina 53 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Gebruik van PBM

%

80
60

Kon. Luchtmacht (CLSK)

40

Kon. Landmacht (CLAS)

20
0

Kon. Marine (CZSK)
Defensie Materieel
Organisatie (DMO)

Figuur 5.6 Het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen (tegen verf en
verfstof) bij het werk. Zie Tabel 5.2 voor de aantallen respondenten.

Een vervolgvraag was of de voor werk noodzakelijke persoonlijke
beschermingsmiddelen altijd aanwezig waren. In Figuur 5.7 is te zien
dat dit niet altijd het geval was, maar bij alle defensieonderdelen wel
continu verbeterde over de tijd.

Noodzakelijke PBM altijd aanwezig

%

80
60

Kon. Luchtmacht (CLSK)

40

Kon. Landmacht (CLAS)

20
0

Kon. Marine (CZSK)
Defensie Materieel
Organisatie (DMO)

Figuur 5.7 Waren de voor het werk noodzakelijke persoonlijke
beschermingsmiddelen altijd aanwezig? Zie Tabel 5.2 voor de aantallen
respondenten.

Deze vragen over PBM betreffen o.a. huidbescherming,
gehoorbescherming en adembescherming en zijn daardoor niet
specifiek. In Bijlage 8 is aangegeven hoe vaak elk van 19 verschillende
PBM zijn aangegeven door de (oud-)medewerkers. Hieronder vielen ook
vijf typen adembescherming, die in het kader van dit onderzoek in het
bijzonder relevant zijn omdat de belangrijkste bron van opname in het
Pagina 54 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

lichaam via de ademhaling is (inhalatoire blootstelling). Deze vijf typen
adembescherming zijn stofmasker (snuitje), halfgelaatsmasker met
filterbus, volgelaatsmasker met filterbus, masker met
aanblaasfiltereenheid en masker met perslucht.
In Figuren 5.8, 5.9 en 5.10 is het verloop over de tijd van het gebruik
van specifieke adembescherming per defensieonderdeel weergegeven.
Hierbij zijn vanwege de kleinere aantallen en de vergelijkbaarheid
‘halfgelaatsmasker met filterbus’ en ‘volgelaatsmasker met filterbus’
samengenomen, evenals ‘masker met aanblaasfiltereenheid (filter op
rug)’ en ‘masker met perslucht (lucht uit slang)’.
In deze figuren is te zien dat, met uitzondering van DMO, het gebruik
van stofmaskers toeneemt over de tijd. Bij de Luchtmacht neemt het
gebruik van half- en volgelaatsmaskers duidelijk toe. De Landmacht
blijft voor de meer geavanceerdere beschermingsmiddelen in alle
tijdsperioden achter bij de andere onderdelen, maar het gebruik van
stofmaskers neemt bij de Landmacht wel sneller toe dan bij de andere
onderdelen.

Gebruik van stofmasker (snuitje)
50
40

Kon. Luchtmacht (CLSK)

30

%

Kon. Landmacht (CLAS)
20
Kon. Marine (CZSK)
10
0

Defensie Materieel
Organisatie (DMO)

Figuur 5.8 Gebruik van stofmasker (snuitje). Zie tabel 5.2 voor de aantallen
respondenten.

Pagina 55 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Gebruik van gelaatsmasker met filterbus
50
40

Kon. Luchtmacht (CLSK)

30

%

Kon. Landmacht (CLAS)

20

Kon. Marine (CZSK)

10
Defensie Materieel
Organisatie (DMO)

0

Figuur 5.9 Gebruik van gelaatsmasker met filterbus. Zie Tabel 5.2 voor de
aantallen respondenten.

Gebruik van masker met actieve luchttoevoer
15

10

Kon. Luchtmacht (CLSK)

%

Kon. Landmacht (CLAS)
5

Kon. Marine (CZSK)

0

Defensie Materieel
Organisatie (DMO)

Figuur 5.10 Gebruik van masker met actieve luchttoevoer. Zie Tabel 5.2 voor de
aantallen respondenten.

5.4

Vergelijking met de resultaten uit de Arbo-verkenning
Uit de verkenning (zie hoofdstuk 2) kwam het beeld naar voren dat er in
de jaren ’70 en ’80 geen tot weinig aandacht was voor arbeidsomstandigheden en veilig werken. Pas in de jaren ’90 kwam hier meer
aandacht voor, het snelst binnen de Luchtmacht. Na 2000 was bij alle
onderdelen een toename in besef en bewustzijn van het belang van
handhaving van arbeidsomstandigheden en veilig werken zichtbaar. Aan
het begin van de jaren ’10 werd de aandacht weer enigszins geremd,
vooral door bezuinigingen.
De figuren in dit hoofdstuk laten voor de technische en organisatorische
beheersmaatregelen (vooral betere afzuiging en het gebruik van
compartimentering) en het gebruik van persoonlijke beschermingsPagina 56 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

middelen vrijwel allemaal stijgende lijnen zien tussen 1970 en 2015. Met
name bij de Luchtmacht is rond de jaren ’90 een duidelijke stijging te
zien bij de technische en organisatorische beheersmaatregelen, die over
het algemeen ingrijpender zijn en meer investering vragen dan het
gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen. Uit de antwoorden op
de vragen bleek dat niet alle verbeteringen op alle locaties op hetzelfde
moment kwamen. Dit komt overeen met de bovengenoemde
waarnemingen in de verkenning.
Er werd in de loop der jaren een heel scala aan PBM benut. Ook hier is
te zien dat het gebruik van PBM stijgt tussen 1970 en 2015. Bij de
Luchtmacht en DMO was het percentage direct blootgestelden dat PBM
gebruikte steeds hoger dan bij de Landmacht en de Marine. De
beschikbaarheid (‘altijd aanwezig’) van PBM verbeterde ook geleidelijk
gedurende deze periode. Sommige respondenten gaven aan dat er wel
PBM waren maar dat ze weinig werden gebruikt.
Uit het onderzoek blijkt dat de effectiviteit van de gebruikte PBM ook
toenam in deze periode. Het gebruik van de als effectief beschouwde
maskers met filterbussen of actieve luchttoevoer nam toe, met vooral
een duidelijke stijging bij de Luchtmacht in de jaren ’90 (conform het
beeld uit de verkenning). Dit weerspiegelt de aandacht voor veilig
werken die in de loop van de onderzoeksperiode steeds groter werd.
Het in de verkenning genoemde effect van bezuinigingen vanaf 2010
was in dit onderzoek niet zichtbaar.
5.5

Samenvatting van de bevindingen
•

•

•

•

•

Bij ongeveer de helft van de persoon-functiecombinaties worden
geen technische beheersmaatregelen aangegeven. De
implementatie van met name lokale afzuiging is wel sterk
toegenomen in de afgelopen vijf decennia.
Organisatorische maatregelen bestaan met name uit het
afscheiden van werkruimten. De aanwezigheid hiervan is bij alle
defensieonderdelen toegenomen maar ligt bij de Landmacht voor
alle tijdsperioden lager.
De aanwezigheid en het gebruik van een scala aan persoonlijke
beschermingsmiddelen is toegenomen bij alle
defensieonderdelen. Luchtmacht en DMO liggen steeds hoger dan
Marine en Landmacht.
Bij de Landmacht neemt het gebruik van stofmaskers over de tijd
sneller toe dan bij de andere onderdelen, maar blijft het gebruik
van meer geavanceerdere adembeschermingsmiddelen achter bij
de andere onderdelen, met name in vergelijking met de
Luchtmacht.
De resultaten uit het vragenlijstonderzoek vertonen eenzelfde
beeld als de bevindingen van het verkennend onderzoek naar
arbeidsomstandigheden op basis van gesprekken. Over de tijd
zijn verbeteringen zichtbaar, maar mogelijk is het rond 2015 nog
niet overal voldoende goed.

Pagina 57 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Pagina 58 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

6

Beoordeling van de blootstelling aan chroom-6

6.1

Werkzaamheden die tot blootstelling kunnen leiden
Met behulp van de vragen over de uitvoering van geselecteerde taken
en over de aanwezigheid in de ruimte(n) waar die werkzaamheden
werden gedaan, is de potentiële blootstelling aan chroom-6 ingedeeld in
directe blootstelling en achtergrondblootstelling. Zie voor details
paragraaf 3.2.
In Figuur 6.1 is voor elk van de 19 taken aangegeven welk percentage
van de (oud-)medewerkers deze taak uitvoerde in de gerapporteerde
functie. De meest genoemde taken waren handmatig verf verwijderen,
spotpainten (bijwerken) met roller of kwast, en (de)montage van
geverfd materieel. Deze werkzaamheden werden elk door meer dan de
helft van de respondenten gemeld.

Uitgevoerde taken
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Verfspuiten met spuitpistool in cabine
Verfspuiten met spuitpistool buiten cabine
Spotpainten (bijwerken) met roller of kwast
Spotpainten met een spuitbus
Slijpen en machinaal schuren
Frezen
Handmatig verf verwijderen
Stralen van geverfde oppervlakken in…
Stralen in de straalkast
Stralen buiten (straal)cabine of straalkast
Stralen met mobiel apparaat
Boren
(De)montage van geverfd materieel
Lassen van roestvast staal
Lassen in een kleine ruimte
Snijbranden
Verwarmen (openbranden)
Gebruik van perslucht
Ruimen / klinken / schroeven
Figuur 6.1 Uitgevoerde taken bij 2735 gehouden functies (invulregels) van 1566
(oud-)medewerkers van Defensie.

In veruit de meeste gevallen werden meerdere taken aangegeven; in
slechts 1% van de vragenlijsten werd slechts één activiteit aangegeven.
Van de direct blootgestelden gaf ruim de helft (51%) aan meer dan
zes taken te hebben uitgevoerd.
Verschillende taken werden veelal in samenhang met elkaar uitgevoerd.
Op basis van het type werkzaamheid en de samenhang binnen de
gegevens, kon de volgende indeling in vijf clusters worden gemaakt.
Pagina 59 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

1. Lassen of snijbranden:
• lassen in een kleine ruimte;
• snijbranden;
• lassen van roestvast staal.
2. Verfspuiten:
• verfspuiten met spuitpistool in cabine;
• verfspuiten met spuitpistool buiten cabine.
3. Stralen:
• stralen van geverfde oppervlakken in (straal)cabine;
• stralen buiten (straal)cabine of straalkast;
• stralen met mobiel apparaat;
• stralen in de straalkast.
4. Spotpainten:
• spotpainten met een spuitbus;
• spotpainten (bijwerken) met roller of kwast.
5. Andere bewerkingen:
• handmatig verf verwijderen;
• slijpen en machinaal schuren;
• boren;
• frezen;
• gebruik van perslucht
• (de)montage van geverfd materieel;
• verwarmen (openbranden);
• ruimen/klinken/schroeven.
Er was veel variatie in zowel de frequentie als de duur van de
uitgevoerde taken. In Bijlage 11 staat een systematisch overzicht van
de frequentie en duur voor elk van de 19 taken.
Van de 1786 persoon-functiecombinaties met directe blootstelling, werd
bij 1507 (84%) ten minste één van de 19 taken op een of meer dagen
per week uitgevoerd. Dit betekent dat in 16% van de gevallen alle taken
minder dan eenmaal per week werden uitgevoerd.
In 1760 gevallen (99%) werd er ten minste één taak gedaan die meer
dan 15 minuten per dag duurde. In 1% van de gevallen werden alle
taken dus maximaal een kwartier per dag uitgevoerd.
6.2

Kwalitatieve beoordeling van de blootstelling
In 15 gevallen was het antwoord op de enkelvoudige vraag dat geen van
de 19 vragen over specifieke taken zelf werd gedaan (maar men wel
aanwezig was in de ruimte waar dit gebeurde), maar werd tegelijkertijd
voor ten minste één van deze 19 taken aangegeven dat deze zelf binnen
de functie werd gedaan. Deze gevallen zijn ingedeeld in de categorie
directe blootstelling.
In 159 gevallen was het antwoord op de enkelvoudige vraag dat de
genoemde taken zelf werden gedaan, maar werd voor geen van de 19
vragen over specifieke taken aangegeven dat men ze zelf binnen de
functie had gedaan. In deze gevallen kon de blootstelling niet worden
beoordeeld, ook niet of er sprake was van achtergrondblootstelling (met
frequentie en duur). Deze gegevens zijn daarom in geen van de
blootstellingscategorieën ingedeeld.

Pagina 60 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Voor 2559 persoon-functiecombinaties was een indeling in directe
blootstelling, achtergrondblootstelling of geen van beide mogelijk; zie
Tabel 6.1. Over het geheel genomen was 70% direct blootgesteld en
had in elk geval 23% (frequente) achtergrondblootstelling.
Tabel 6.1 Kwalitatieve indeling van de blootstelling aan chroom-6 (N=2559
persoon-functiecombinaties).

Indeling
Directe blootstelling
Achtergrondblootstelling
Restcategorie*

Aantal
1786
577
196

Percentage
70%
23%
8%

* Invulregels die niet zijn ingedeeld in directe blootstelling of achtergrondblootstelling, vallen
in een restcategorie. Zoals aangegeven in paragraaf 3.2, bestaat deze restcategorie uit
minder frequente achtergrondblootstelling, incidentele blootstelling en verwaarloosbare
blootstelling.

6.2.1

Indeling in defensieonderdelen en functiegroepen
In Figuren 6.2 en 6.3 staat de verdeling van de kwalitatieve blootstelling
voor respectievelijk defensieonderdelen en functiegroepen.

Blootstelling per onderdeel
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Koninklijke Luchtmacht (CLSK)
Koninklijke Landmacht (CLAS)
Koninklijke Marine (CZSK)
Defensie Materieel Organisatie (DMO)
Koninklijke Marechaussee (KMar)
Direct

Achtergrond

Restcategorie

Figuur 6.2 Kwalitatieve indeling van de blootstelling aan chroom-6 per
defensieonderdeel.

Voor de Luchtmacht, Landmacht, Marine en DMO waren de percentages
directe (65-70%) en achtergrondblootstelling (20-25%) vergelijkbaar.
Bij de Marechaussee werd een ander beeld gevonden met ongeveer de
helft directe blootstelling.

Pagina 61 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Blootstelling per functiegroep
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Administratie (n=32)
Advisering (n<10)
Automatisering & ICT (n=15)
Bedrijfsvoering (n=45)
Beleid (n<10)
Communicatie (n=33)
Facilitair & logistiek (n=180)
Financieel (n<10)
Geneeskundig (n=27)
Horeca (n<10)
Huisvesting (n<10)
Informatievoorziening (n<10)
Inlichtingen (n<10)
Juridisch (n<10)
Kennis en onderzoek (n=11)
Lijnmanagement (n=17)
Militair leidinggeven (n=44)
Operaties (n=96)
Opleiden & individueel trainen (n=89)
Personeel & organisatie (n<10)
Project- en programmamanagement (n<10)
Techniek (n=1441)
Toezicht (n=40)
Uitvoerend (n=330)
Veiligheid & bewaking (n=45)
Geen van bovenstaande (n=74)
Direct

Achtergrond

Restcategorie

Figuur 6.3 Kwalitatieve indeling van de blootstelling aan chroom-6 per
functiegroep.

De kwalitatieve blootstellingsindeling was duidelijk verschillend tussen
verschillende functiegroepen. Een groot aandeel directe blootstelling
(>60%) werd gevonden bij de relatief vaak genoemde functiegroepen
uitvoerend, techniek, operaties en facilitair & logistiek. Daarnaast vielen
toezicht, lijnmanagement, militair leidinggeven en kennis & onderzoek
op als relatief vaak genoemde functiegroepen waarin vaak sprake was
van achtergrondblootstelling.
6.2.2

Indeling in locaties
In Bijlage 9 staat een overzicht van alle 229 locaties waarover in het
onderzoek is gerapporteerd. Hierbij is ook weergegeven wat het
percentage directe blootstelling, achtergrondblootstelling en incidentele
of verwaarloosbare blootstelling was. In verband met gangbare
Pagina 62 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

voorschriften van vertrouwelijkheid en herleidbaarheid is hier
onderscheid gemaakt tussen locaties waar informatie van minder dan 10
of ten minste 10 functieregels uit de vragenlijsten is verkregen. Bij
locaties waarover <10 keer is gerapporteerd, wordt met grijs
aangegeven of dit op deze locatie voorkwam. Bij locaties waarover
≥10 keer is gerapporteerd, wordt met een in intensiteit variërende
blauwe kleur aangegeven of de blootstellingscategorie niet, >0-25%,
25-50%, 50-75% of 75-100% voorkwam.
Een deel van deze 229 locaties kon worden geclusterd op basis van
veronderstelde vergelijkbare werkzaamheden. In totaal zijn 174 locaties
gegroepeerd in 16 clusters. In Bijlage 10 staat een overzicht van de
16 locatieclusters plus 55 niet-geclusterde locaties.
De clustering leverde een reductie van het aantal (50 t.o.v. 173)
locatie(cluster)s op waarover minder dan tien keer is gerapporteerd.
Over alle locaties samengenomen was 70% van de deelnemers direct
blootgesteld en had 23% achtergrondblootstelling. In Figuren 6.4 en 6.5
zijn de percentages van respectievelijk directe blootstelling en
achtergrondblootstelling weergegeven voor alle 229 locaties. Omdat
deze percentages betrouwbaarder zijn bij een grotere respons, is in
Figuur 6.4 het percentage uitgezet tegen het aantal ingevulde
vragenlijsten per locatie.

Directe blootstelling per locatie
1

Directe blootstelling

0,8
0,6
0,4
0,2
0

0

50

100

150

200

Aantal ingevulde vragenlijsten
Figuur 6.4 Percentage directe blootstelling per locatie, gerangschikt naar het
aantal ingevulde vragenlijsten voor de betreffende locatie. De oranje punten
geven de resultaten weer van drie geselecteerde locaties met veel respons op de
vragenlijst (zie paragraaf 4.5.1 en paragraaf 6.1.4.1).

In Figuur 6.4 is te zien dat als er ten minste ±20 vragenlijsten voor een
locatie zijn ingevuld, het percentage directe blootstelling tussen de 60%
Pagina 63 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

en 80% ligt. Als er minder vragenlijsten zijn ingevuld, is er grotere
variatie in het aandeel directe blootstelling tussen de locaties. Opvallend
is echter dat ook voor locaties waar weinig vragenlijsten zijn ingevuld
sprake kan zijn van directe blootstelling.
In Figuur 6.5 is een vergelijkbaar beeld te zien voor de achtergrondblootstelling. Bij voldoende aantallen vragenlijsten per locatie, ligt het
percentage achtergrondblootstelling tussen de 20 en 25%.

Achtergrondblootstelling per locatie
1

Directe blootstelling

0,8
0,6
0,4
0,2
0

0

50

100

150

200

Aantal ingevulde vragenlijsten
Figuur 6.5 Percentage achtergrondblootstelling per locatie, gerangschikt naar het
aantal ingevulde vragenlijsten voor de betreffende locatie. De oranje punten
geven de resultaten weer van drie geselecteerde locaties met veel respons op de
vragenlijst (zie paragraaf 4.5.1 en paragraaf 6.1.4.1).

Deze resultaten laten zien dat de blootstelling aan chroom-6 slechts in
beperkte mate samenhangt met locatie. De directe blootstelling ligt voor
alle locaties waar meer antwoorden zijn en het beeld waarschijnlijk
nauwkeuriger is, rond de 70% en de achtergrond rond de 23%. Dit
beeld is consistent voor alle locaties, met weinig uitschieters. Een klein
aantal ingevulde vragenlijsten voor een bepaalde locatie wil overigens
niet per definitie zeggen dat het een kleine locatie betreft. Uit de
resultaten blijkt ook dat op locaties waar slechts een klein aantal
vragenlijsten is ingevuld er sprake kan zijn van directe blootstelling
en/of achtergrondblootstelling.
6.2.3

Indeling in tijdsperioden
In Figuur 6.6 is te zien dat gedurende de laatste circa 50 jaar het
aandeel functies met directe blootstelling geleidelijk is afgenomen van
82% naar 63%. Het aandeel functies met relevante
achtergrondblootstelling over die periode is toegenomen van 12% naar
27%.

Pagina 64 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Blootstelling per decennium
0%

20%

40%

60%

80%

100%

1956-1979
1980-1989
1990-1999
2000-2009
2010-2015
Direct

Achtergrond

Restcategorie

Figuur 6.6 Kwalitatieve indeling van de blootstelling aan chroom-6 per decennium.

6.2.4

Indeling in functies

6.2.4.1

Subcategorieën binnen de functiegroep Techniek
Hiervoor zijn de gegevens gebruikt van drie locaties waarover in veel
vragenlijsten is gerapporteerd: De Nieuwe Rijkswerf/De Nieuwe Haven
te Den Helder (Koninklijke Marine), Vliegbasis Leeuwarden (Koninklijke
Luchtmacht), en Werkplaats Leusden (Koninklijke Landmacht). Voor
details zie paragraaf 4.5.1 en Tabel 4.4.
In Figuur 6.7 is te zien dat er voor de subgroepen monteurs, specialisten
en technici geen grote verschillen zijn in het aandeel directe blootstelling
en achtergrondblootstelling. Vergelijkingen van de kleinere categorieën
binnen deze subgroepen is lastiger vanwege de vaak kleine aantallen
waar de percentages op zijn gebaseerd (zie ook Tabel 4.4). In het
algemeen blijft het beeld dat bij het grootste deel van de functies directe
blootstelling aan chroom-6 mogelijk was.

Pagina 65 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Blootstelling per functie (3 locaties)
0%

20%

40%

60%

80%

100%

MONTEURS
monteur vliegtuigonderhoud bij luchtmacht
monteur overig bij luchtmacht
onderhoudsmonteur Lynx helikopter bij…
onderhoudsmonteur radar toestellen bij…
monteur overig bij marine
monteur overig bij DMO
monteur rupsvoertuigen bij landmacht
monteur landmacht overig
SPECIALISTEN
specialist marine
specialist landmacht
specialist DMO
vliegtuig specialist
ECM-specialist
specialist overig
TECHNICI
technicus marine
technicus luchtmacht
technicus DMO
OVERIGE FUNCTIEGROEPEN
Direct

Achtergrond

Restcategorie

Figuur 6.7 Verdeling categorieën blootstelling bij specifieke functiegroepen op 3
‘grote’ locaties.

6.2.4.2

Chauffeurs en rijinstructeurs
Via de beschrijvingen van de functies waren 230 als chauffeur
geïdentificeerd (zie ook paragraaf 4.5.2). Hiervan hadden 191 (83%)
directe blootstelling en 17 (7%) achtergrondblootstelling.
In Figuur 6.8 is te zien dat veel van de chauffeurs verschillende taken
uitvoerden waarbij directe blootstelling aan chroom-6 mogelijk was. Net
als bij alle respondenten waren de meest genoemde taken handmatig
verf verwijderen, spotpainten (bijwerken) met roller of kwast, en
(de)montage van geverfd materieel (zie Figuur 6.1). Opvallend was dat
het percentage chauffeurs dat deze taken uitvoerde, hoger lag dan bij
alle respondenten samen.

Pagina 66 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Uitgevoerde taken door chauffeurs
Uitvoeren werkzaamheid
0%

20%

40%

60%

Verfspuiten met spuitpistool in cabine
Verfspuiten met spuitpistool buiten cabine
Spotpainten (bijwerken) met roller of kwast
Spotpainten met een spuitbus
Slijpen en machinaal schuren
Frezen
Handmatig verf verwijderen
Stralen van geverfde oppervlakken in (straal)cabine
Stralen in de straalkast
Stralen buiten (straal)cabine of straalkast
Stralen met mobiel apparaat
Boren
(De)montage van geverfd materieel
Lassen van roestvast staal
Lassen in een kleine ruimte
Snijbranden
Verwarmen (openbranden)
Gebruik van perslucht
Ruimen / klinken / schroeven
Figuur 6.8 Proportie van de 230 chauffeurs die elk van de 19 taken uitvoerden.

6.2.5

Duur van achtergrondblootstelling
Als iemand aangaf geen van de 19 taken zelf te hebben gedaan in een
betreffende functie, maar wel bijna iedere werkdag aanwezig was in de
ruimte waar dit gebeurde, is de vervolgvraag gesteld: Hoeveel uren per
dag was u gemiddeld in deze ruimte? Dit geeft een beeld van de duur
van de achtergrondblootstelling. In Figuur 6.9 is de verdeling hiervan
weergegeven.
Hierin is te zien dat twee derde van de (oud-)defensiemedewerkers met
achtergrondblootstelling ten minste één uur per dag in een ruimte
aanwezig was waar door anderen werkzaamheden werden gedaan
waarbij chroom-6 vrij kon komen. De categorie ‘tot en met 15 minuten’
kan op dagelijkse basis kort zijn geweest, maar is naar analogie van het
POMS-onderzoek niet te beschouwen als incidentele blootstelling.

Pagina 67 van 170

80%

100%

RIVM-rapport 2021-0066

Figuur 6.9 Gemiddelde dagelijkse duur van de achtergrondblootstelling (n=577).

6.3

Semi-kwantitatieve beoordeling van de blootstelling

6.3.1

Directe blootstelling: trends over de tijd per defensieonderdeel
Berekeningen van de semi-kwantitatieve blootstelling zijn gedaan voor
direct blootgestelden, met andere woorden voor werknemerfunctiecombinaties waarbij ten minste één van de 19 taken was
uitgevoerd waarbij blootstelling aan chroom-6 mogelijk was. In totaal
was voldoende informatie beschikbaar voor 1773 ingevulde functieregels
van 1235 verschillende personen. Functies op POMS-locaties en door
nabestaanden ingevulde vragenlijsten zijn niet meegenomen.
In lijn met paragraaf 4.4, hoofdstuk 5 en paragraaf 6.1.3 is de
onderzoeksperiode onderverdeeld in vijf decennia. De eerste tijdsperiode
wordt gevormd door de jaren ’70, waarin ook functies van daarvóór zijn
meegenomen. Deze analyse begint dus niet strikt in 1970. In Tabel 6.2
is per decennium het aantal gerapporteerde functieregels weergegeven
waarbij de semi-kwantitatieve blootstelling kon worden geschat. Veel
functies dragen bij aan meer dan één decennium, omdat de periode
over een decenniumgrens heen ging. Zo draagt bijvoorbeeld een functie
waarin iemand van 1985 tot 1993 heeft gewerkt, bij aan zowel het
decennium ‘Jaren 80’ als ‘Jaren 90’.

Pagina 68 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Tabel 6.2 Aantallen gerapporteerde functieregels per decennium.

Decennium
Jaren 70
Jaren 80
Jaren 90
Jaren 00
Jaren 10

Definitie
≥1956 <1980
≥1980 <1990
≥1990 <2000
≥2000 <2010
≥2010 ≤2015

Aantal functieregels
404*
728
834
785
526**

* 60 functieregels (50 personen) waren begonnen vóór 1970.
Hiervan waren 9 functieregels (6 personen) al beëindigd vóór 1970.
** Inclusief 28 functieregels (<5%) die na 2015 waren gestart.

In Tabel 6.3 zijn deze aantallen persoon-functiecombinaties verder
onderverdeeld per defensieonderdeel.
Tabel 6.3 Aantallen gerapporteerde functieregels per defensieonderdeel per
decennium.

Onderdeel

Koninklijke Luchtmacht
(CLSK)
Koninklijke Landmacht
(CLAS)
Koninklijke Marine (CZSK)
Defensie Materieel
Organisatie (DMO)
Koninklijke Marechaussee
(KMar)

Jaren
70
102

Jaren
80
223

Jaren
90
310

Jaren
00
335

Jaren
10
205

228

353

340

287

200

43
28

90
55

110
72

93
69

67
53

<10

<10

<10

<10

<10

Bij deze tabel moet een kanttekening worden geplaatst. DMO als
separaat defensieonderdeel bestaat pas sinds 2005; in dat jaar zijn drie
afdelingen van Luchtmacht, Landmacht en Marine samengevoegd. De
betrokken werknemers gaven echter zelf aan dat ze tot DMO behoorden,
ook als ze voor 2005 in functies werkzaam waren; daarom is in deze
analyse DMO in de hele onderzoeksperiode vermeld.
Functies van het onderdeel Koninklijke Marechaussee (KMar) zijn hier
vanwege de kleine aantallen niet verder meegenomen.
Bij het middelen van de semi-kwantitatieve blootstelling per decennium
voor elk van de defensieonderdelen, is het aantal werkjaren van elke
functie in het betreffende decennium meegewogen. Bijvoorbeeld, een
functie waarin iemand van 1988 tot 2004 heeft gewerkt, draagt twee
jaar bij aan ‘Jaren 80’, tien jaar aan ‘Jaren 90’ en vijf jaar aan ‘Jaren
00’. In Tabel 6.4 staan de totale aantallen werkjaren per decennium
voor elk van de defensieonderdelen.

Pagina 69 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Tabel 6.4 Aantallen werkjaren van gerapporteerde functieregels per
defensieonderdeel per decennium.

Onderdeel

Koninklijke Luchtmacht
(CLSK)
Koninklijke Landmacht
(CLAS)
Koninklijke Marine
(CZSK)
Defensie Materieel
Organisatie (DMO)

Jaren
70
543

Jaren
80
1228

Jaren
90
1983

Jaren
00
1926

Jaren
10
1416

842

1760

1714

1588

1241

241

493

700

596

459

202

419

510

515

419

In Figuur 6.10 a-d staat voor elk van de defensieonderdelen het verloop
van de geometrisch gemiddelde semi-kwantitatieve blootstelling over de
decennia weergegeven.
a

Blootstelling

Kon. Luchtmacht (CLSK)

1956-1979

1980-1989

1990-1999

Met PBM

Pagina 70 van 170

2000-2009

Zonder PBM

2010-2015

RIVM-rapport 2021-0066

b

Blootstelling

Kon. Landmacht (CLAS)

1956-1979

1980-1989

1990-1999

Met PBM

2000-2009

2010-2015

Zonder PBM

c

Blootstelling

Kon. Marine (CZSK)

1956-1979

1980-1989

1990-1999

Met PBM

2000-2009

2010-2015

Zonder PBM

Pagina 71 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

d

Blootstelling

Defensie Materieel Organisatie (DMO)

1956-1979

1980-1989

1990-1999

Met PBM

2000-2009

2010-2015

Zonder PBM

Figuur 6.10 Verloop van de geometrisch gemiddelde semi-kwantitatieve directe
blootstelling over de tijd, uitgesplitst per defensieonderdeel. Voor de aantallen
werkjaren, zie Tabel 6.3.

De schattingen van de semi-kwantitatieve blootstelling zijn vanwege de
verschillen in chroom-6-gehalten in de verf(lagen) niet tussen de
defensieonderdelen te vergelijken (zie ook paragraaf 3.3). De grafieken
hebben daarom ook geen schaalverdeling op de verticale as.
Bij de Koninklijke Luchtmacht (Figuur 6.10a) is een continu dalende
trend te zien van de blootstelling over de afgelopen vijf decennia, zowel
voor de schatting met en zonder persoonlijke beschermingsmiddelen
(PBM). Dit laatste suggereert een verandering van frequentie en/of duur
van werkzaamheden, mogelijk in combinatie met een verbetering van
technische en/of organisatorische beheersmaatregelen over de
onderzoeksperiode. In hoofdstuk 5 was al naar voren gekomen dat ook
het gebruik van adembescherming continu is toegenomen.
Het beeld bij de Koninklijke Landmacht (Figuur 6.10b) is anders. Hier
zien we dat de blootstelling zonder PBM niet veel varieert over de tijd.
De blootstelling in de beginjaren met en zonder PBM maakt weinig
verschil. Dit suggereert weinig implementatie van technische en
organisatorische beheersmaatregelen over de tijdsperiode. Tussen de
jaren ’70 en ’90 neemt de blootstelling met PBM wel af, wat consistent is
met het toegenomen gebruik van PBM in die periode. Na de jaren ’90
vlakt dit weer af.
Bij de Koninklijke Marine (Figuur 6.10c) is met name voor de blootstelling
zonder PBM een dalende trend te zien, wat net als bij de Luchtmacht
continue implementatie van technische en/of organisatorische
beheersmaatregelen aangeeft. De blootstelling met PBM neemt ook af,
maar blijft na de jaren 2000 ongeveer gelijk, wat een aanwijzing is voor
stagnatie van invoering en/of verbetering van PBM.
Pagina 72 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Bij DMO (Figuur 6.10d) is een afname in blootstelling te zien tussen de
jaren ’70 en ’90. Daarna blijft de blootstelling (zowel met als zonder
PBM) ongeveer gelijk. In hoofdstuk 5 bleek al dat het gebruik van
adembescherming bij DMO over de tijd minder sterk toenam dan bij de
andere defensieonderdelen.
6.3.2

Achtergrondblootstelling
Het algoritme voor de semi-kwantitatieve blootstelling is ook toegepast
voor het bepalen van de achtergrondblootstelling. Omdat hierbij echter
gedetailleerde informatie over het takenpakket ontbreekt, is
aangenomen dat [i] dit dagelijkse aanwezigheid betrof in ruimten waar
anderen de chroom-6-gerelateerde werkzaamheden uitvoerden, en
[ii] tijdens deze aanwezigheid geen PBM werden gebruikt. Uit de
schattingen blijkt dat de gemiddelde blootstelling een factor 25 lager ligt
dan het gemiddelde voor direct blootgestelden zonder gebruik van PBM.
De hoogste schatting van de semi-kwantitatieve achtergrondblootstelling
(zonder PBM) ligt onder de laagste schatting voor directe semikwantitatieve blootstelling (zonder PBM). In de restcategorie zitten ook
gevallen van minder frequente, niet vrijwel dagelijkse achtergrond. De
semi-kwantitatieve blootstelling zal daar nog lager zijn geweest.

6.4

Samenvatting van de bevindingen
•
•

•

•
•
•
•
•

•
•
•

Voor 70% van de gerapporteerde persoon-functiecombinaties
was sprake van mogelijk directe blootstelling aan chroom-6;
deze blootstelling hing samen met een variatie aan taken waarbij
ofwel chroom-6-houdende verf werd aangebracht, ofwel waarbij
oppervlakken werden behandeld die met dergelijke verf waren
bewerkt;
voor 23% van de gerapporteerde persoon-functiecombinaties
was achtergrondblootstelling aan chroom-6 mogelijk door
structurele aanwezigheid in ruimten waar bovengenoemde taken
door anderen werden uitgevoerd;
het grootste deel van deze achtergrondblootstelling duurde ten
minste één uur per dag;
zowel directe blootstelling als achtergrondblootstelling hingen
slechts in geringe mate samen met defensieonderdeel en locatie;
over de laatste vijf decennia is het aantal functies met directe
blootstelling iets afgenomen en het aantal functies met
achtergrondblootstelling iets toegenomen;
er is een duidelijk verschil in (met name) directe blootstelling
tussen functiegroepen;
meer dan de helft van de functieregels was ingedeeld in de groep
‘Techniek’, en een verdere onderverdeling binnen deze
functiegroep op basis van de beschrijvingen van de functies voor
enkele locaties leverde geen duidelijker onderscheid op;
de casus van de chauffeurs laat zien dat een a priori beoordeling
van de blootstelling op basis van functietitel zonder individuele
analyse van de taken niet betrouwbaar is;
hoewel de categorie directe blootstelling bijna dagelijkse
blootstelling aan chroom-6 betrof, was in 16% van de gevallen
de frequentie van de taken minder dan eenmaal per week;
de intensiteit van de directe blootstelling is gedurende de laatste
vijf decennia afgenomen door een veranderd takenpakket,
Pagina 73 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

implementatie van technische en organisatorische
beheersmaatregelen en het gebruik van PBM. Deze trends
verschillen per defensieonderdeel.

Pagina 74 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

7

Ziekten en aandoeningen en risicobeoordeling

7.1

Mogelijke gezondheidseffecten van chroom-6
Chroom-6 wordt in het lichaam omgezet in chroom-3. Deze omzetting
begint al op het eerste punt van contact: in het longslijmvlies, in de huid
of in de maag. De omzetting gaat daarna verder in het lichaam. In het
algemeen geldt: hoe korter en geringer de blootstelling aan chroom-6,
hoe kleiner de kans op gezondheidsschade.
Het RIVM heeft in 2018 een rapport gepubliceerd met als titel: ‘Nadelige
gezondheidseffecten en ziekten veroorzaakt door chroom-6. Indeling in
categorieën van causaliteit in relatie tot chroom-6-blootstelling’ (RIVMRapport 2018-0166). Op basis van de kennis uit de wetenschappelijke
literatuur en evaluaties van (inter)nationale instanties en officiële organen
gepubliceerd vóór juni 2016, zijn ziekten en nadelige gezondheidseffecten
ingedeeld naar de mate van waarschijnlijkheid dat een oorzakelijk
verband met blootstelling aan chroom-6-verbindingen is aangetoond in de
wetenschappelijke literatuur.
In 2019 is een actualisatie uitgevoerd, gebaseerd op de wetenschappelijke
literatuur die is gepubliceerd tussen juni 2016 en januari 2019 (RIVMRapport 2020-0019). Daarnaast is in deze actualisatie een aantal
publicaties meegenomen dat buiten de zoekperiode valt, maar is
aangedragen door geraadpleegde experts. Naar aanleiding van aandacht
voor en vragen vanuit de maatschappij en werknemers over specifieke
eindpunten, heeft de actualisatie zich toegelegd op 1) carcinogene effecten
van chroom-6; 2) immunologische aandoeningen anders dan allergisch
contacteczeem, allergische astma, allergische rhinitis en chronische
longziekten; en 3) nadelige effecten van chroom-6 op het gebit. Voor deze
drie typen ziekten en nadelige gezondheidseffecten hebben in 2019 externe
expertconsultaties plaatsgevonden.
De indeling van categorieën luidt als volgt:
• Chroom-6 kan de ziekte of nadelige gezondheidseffecten
veroorzaken bij mensen. Er is voldoende bewijs uit studies bij
mensen en ondersteunend bewijs uit dierstudies.
• Chroom-6 wordt ervan verdacht deze ziekte te kunnen
veroorzaken bij mensen. Er is (beperkt) bewijs uit studies bij
mensen, eventueel ondersteund met (beperkt) bewijs uit
dierstudies, dat blootstelling aan chroom-6 de ziekte of nadelige
gezondheidseffecten kan veroorzaken.
• Het is nog onvoldoende duidelijk of chroom-6 deze nadelige
effecten en ziekten kan veroorzaken bij mensen. Er zijn enkele
wetenschappelijke aanwijzingen dat blootstelling aan chroom-6
deze ziekte of nadelige gezondheidseffecten kan veroorzaken. Er is
echter geen of onvoldoende wetenschappelijk bewijs om te kunnen
stellen dat chroom-6 de ziekte of nadelige gezondheidseffecten
kan veroorzaken bij mensen.
• Er zijn geen of geen overtuigende aanwijzingen gevonden in de
huidige wetenschappelijke studies bij mensen en dieren dat

Pagina 75 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

blootstelling aan chroom-6 de ziekte of nadelige
gezondheidseffecten kan veroorzaken bij mensen.
De indeling van de ziekten en aandoeningen in deze categorieën is op
basis van de beide RIVM-rapporten als volgt:
• Chroom-6 kan longkanker, neus- en neusbijholtekanker,
perforatie van het neustussenschot door chroomzweren,
chronische longziekten (zoals COPD, longfibrose), chroom-6gerelateerde allergische astma, allergische rhinitis en allergisch
contacteczeem veroorzaken bij mensen.
• Chroom-6 wordt ervan verdacht maagkanker en
strottenhoofdkanker te kunnen veroorzaken bij mensen.
• Uit dierstudies is gebleken dat chroom-6-verbindingen nadelige
effecten kunnen veroorzaken op de voortplanting en de prenatale
ontwikkeling. Er waren echter onvoldoende gegevens beschikbaar
bij mensen om te kunnen concluderen of deze bevindingen uit
dierstudies ook relevant zijn voor mensen op de werkplek. Daarom
is tijdens de workshop met experts geconcludeerd dat het nog
onvoldoende duidelijk is of chroom-6 nadelige effecten op de
voortplanting en de prenatale ontwikkeling kan veroorzaken bij
mensen op de werkplek. De Gezondheidsraad heeft in 2016
vastgesteld dat blootstelling aan chroom-6-verbindingen nadelige
effecten op de voortplanting en de prenatale ontwikkeling kan
veroorzaken bij proefdieren, waarbij aangenomen wordt dat deze
effecten relevant kunnen zijn voor mensen. Deze nadelige effecten
zijn daarom verder geëvalueerd in de risicobeoordeling uitgevoerd
voor de POMS (Palmen e.a., 2018). Deze actualisatie heeft niet tot
andere inzichten geleid.
• Het is onvoldoende duidelijk of blootstelling aan chroom-6 kan
leiden tot immunologische aandoeningen anders dan die zijn
beschreven in categorie 1. Chroom-6-blootstelling is geassocieerd
met veranderingen in immunologische parameters in studies bij
mensen. In de beschikbare literatuur zijn geen studies bij mensen
gevonden die aantonen dat chroom-6 irreversibele ziekten kan
veroorzaken door een verstoord immuunsysteem. Tijdens de
expertworkshop is daarom geconcludeerd dat deze
immunologische effecten niet kunnen worden vertaald naar
permanente schadelijke effecten in de mens. In dierstudies leidt
orale blootstelling of inhalatieblootstelling wel tot veranderingen in
functionele immunologische parameters, maar de effecten zijn niet
duidelijk dosis-gerelateerd en kunnen niet altijd worden
gereproduceerd. De klinische relevantie voor de mens van deze
veranderingen in proefdieren is daarom onduidelijk.
• Het is nog onvoldoende duidelijk of chroom-6 dunne
darmkanker, mondholtekanker, pancreaskanker, prostaatkanker
en blaaskanker kan veroorzaken bij mensen.
• Er zijn geen of geen overtuigende aanwijzingen gevonden in
de huidige wetenschappelijke studies bij mensen en proefdieren
dat blootstelling aan chroom-6 andere dan bovengenoemde typen
kanker kan veroorzaken. Deze conclusie is gebaseerd op het
ontbreken van (aanwijzingen in de) wetenschappelijk literatuur, óf
op beschikbare wetenschappelijke literatuur waaruit blijkt dat er
geen relatie is voor het type kanker en chroom-6-blootstelling. De
Pagina 76 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

•

7.2

onderbouwing van de conclusie is per kankertype uitgewerkt in dit
rapport.
Er zijn geen of geen overtuigende aanwijzingen gevonden in
de huidige wetenschappelijke studies bij mensen en proefdieren
dat blootstelling aan chroom-6 nadelige effecten op het gebit,
aandoeningen van het maag-darmkanaal (anders dan
maagkanker), nadelige effecten op het bloed, leveraandoeningen,
nieraandoeningen, aandoeningen van het centrale zenuwstelsel of
hart- en vaatziekten kan veroorzaken. Deze conclusie is gebaseerd
op het ontbreken van (aanwijzingen in de) wetenschappelijk
literatuur, óf op beschikbare wetenschappelijke literatuur waaruit
blijkt dat er geen relatie is voor het nadelige gezondheidseffect en
chroom-6-blootstelling.

Gemelde ziekten en aandoeningen
De online vragenlijst is ingevuld door 1570 (oud-)medewerkers van
Defensie die nooit op een POMS-locatie hadden gewerkt. In tegenstelling
tot de voorgaande hoofdstukken zijn de gegevens van drie personen die
zowel op een POMS-locatie als op een andere locatie hadden gewerkt,
niet meegenomen in de onderstaande analyses. Gegevens van zeven
overleden oud-medewerkers die door een nabestaande zijn ingevuld,
zijn hier wel meegenomen (zie ook Figuur 4.1).
Er is gevraagd welke ziekten en aandoeningen de deelnemers hebben of
hadden, en niet specifiek naar ziekten en aandoeningen die de
deelnemers in verband brachten met chroom-6 of het werk dat zij
hebben gedaan. Respondenten konden een ziekte of aandoening
aanvinken 5 en, indien nodig, een open veld invullen. In Tabel 7.1 staan
de aantallen respondenten die een ziekte aangaven die in de
internationale literatuur met blootstelling aan chroom-6 in verband is
gebracht (Hessel e.a., 2020).
Tabel 7.1 Aantallen personen die een ziekte rapporteren die door chroom-6 kan
worden veroorzaakt bij mensen, of daarvan wordt verdacht.

Ziekte ooit vastgesteld door arts
Allergische astma of rhinitis
Beroepsastma
Contacteczeem
COPD
Longfibrose
Perforatie neustussenschot door chroomzweren
Kanker*
Ten minste één van bovengenoemde ziekten

Aantal
134
43
132
81
10
11
27
305

* Longkanker / Maagkanker / Neus- of neusbijholtekanker / Strottenhoofdkanker

Veel deelnemers hebben in het open veld andere (al dan niet door een
arts vastgestelde) ziekte(n), aandoening(en) en symptomen aangegeven
die zij hadden (gehad). Deze vraag was vooral gesteld om
Dit betrof de ziekten waarvoor voldoende of beperkt bewijs bestond dat deze door chroom-6-blootstelling kan
worden veroorzaakt (RIVM-Rapport 2018-0166). Voor details zie paragraaf 7.1. Bij de start van het
vragenlijstonderzoek was RIVM-Rapport 2020-0019 nog niet openbaar. Om deze reden was
strottenhoofdkanker niet toegevoegd als specifieke vraag in de online vragenlijst.

5

Pagina 77 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

strottenhoofdkanker in de analyse te kunnen meenemen (zie
paragraaf 3.4), en om te kijken hoe vaak gebitsproblemen genoemd
werden, naar aanleiding van vragen hierover bij het onderzoek naar de
POMS-locaties. Met de vragenlijst zijn <10 gevallen van
strottenhoofdkanker geïdentificeerd en er waren <10 opmerkingen over
gebitsproblemen (zoals afbrokkelende tanden).
De ziekten, aandoeningen en symptomen die genoemd werden in het
open veld zijn in categorieën ingedeeld die deels gebaseerd zijn op de
hoofdgroepen uit de ICD11-classificatie (World Health Organization,
2019). Doordat de deelnemers zelf een naam of omschrijving van hun
ziekten of aandoeningen gaven, ontbrak soms de informatie die nodig
was om volledig de ICD-classificatie te volgen. Daarnaast zijn in
afwijking op de ICD-classificatie auto-immuunziekten en effecten op het
gebit apart ingedeeld omdat er in de actualisatie van de ziektelijst
aandacht is besteed aan deze aandoeningen, mede op basis van de
maatschappelijke discussie. Verder zijn ook symptomen ingedeeld bij de
ziekten en aandoeningen volgens dezelfde groepering. Hoesten en
benauwdheid zijn bijvoorbeeld ingedeeld in aandoeningen van het
ademhalingssysteem. De gehanteerde indeling geeft daarom niet meer
dan een indruk van de meest voorkomende ziekten en symptomen.
De vijf meest genoemde categorieën waren:
• kanker (anders dan de kankersoorten die met chroom-6 in
verband worden gebracht);
• ziekten, aandoeningen en symptomen van het
ademhalingssysteem;
• hart- en vaatziekten;
• auto-immuunziekten;
• ziekten, aandoeningen en symptomen van de
spijsverteringsorganen.
Huidaandoeningen, waarvan ongeveer de helft eczeem (meestal niet
verder gespecificeerd), werden bijna even vaak genoemd als ziekten van
de spijsverteringsorganen.
Het is niet te zeggen of de gerapporteerde ziekten en symptomen vaker
voorkomen dan in een vergelijkbare groep uit de algemene bevolking. Het
valt niet te beoordelen of de deelnemers representatief zijn voor alle
medewerkers van Defensie die in de betreffende periode vergelijkbaar
werk hebben gedaan. Er is dus geen goede noemer en daardoor kunnen
geen percentages worden berekend c.q. geduid. Daarvoor leent het type
onderzoek zich niet en daarnaast is informatie nodig over onder meer de
leeftijd, geslacht en leefstijl van de deelnemers, welke niet voorhanden is.
Om deze redenen is het verband tussen de gerapporteerde aandoeningen
en de blootstelling aan chroom-6 op groepsniveau niet onderzocht.
7.3

Risicobeoordeling

7.3.1

Gegevens uit het POMS-onderzoek
Voor de ziekten en nadelige gezondheidseffecten waarvan is
geconcludeerd dat ze kunnen worden veroorzaakt door chroom-6 of die
ervan worden verdacht door chroom-6 te worden veroorzaakt, is een
Pagina 78 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

risicobeoordeling uitgevoerd op de POMS-locaties. Daarnaast is ook een
risicobeoordeling uitgevoerd voor nadelige effecten op de voortplanting
en de prenatale ontwikkeling (Hessel, 2020).
De uitgangspunten voor de risicobeoordeling bestaan uit de blootstelling
tijdens de werkzaamheden op de POMS-locaties en de
werkingsmechanismen waardoor de ziekten en nadelige
gezondheidseffecten kunnen ontstaan als gevolg van chroom-6blootstelling. Functies waren ingedeeld in vier blootstellingsgroepen:
direct blootstelling, achtergrondblootstelling, incidentele blootstelling en
verwaarloosbare blootstelling. De cumulatieve blootstelling (duur,
frequentie en intensiteit van de blootstelling) bepaalt mede de mate van
het risico.
Beroepsmatige blootstelling aan chroom-6 op de POMS-locaties heeft
voornamelijk plaatsgevonden via inhalatie. Voor deze route is per functie
een kwalitatieve beoordeling gedaan. Daarnaast waren er indicatieve
maximale blootstellingsconcentraties beschikbaar en konden functies
worden gerangschikt op basis van een semi-kwantitatieve schatting van
de inhalatoire blootstelling. De dermale en orale blootstelling zijn per
functie alleen kwalitatief beoordeeld. Bij de risicobeoordeling was dit met
name relevant voor respectievelijk contactdermatitis en maagkanker.
Gezien de aard van de werkzaamheden en het niet altijd optimale gebruik
van goede beschermingsmiddelen, ging inhalatoire blootstelling in de
regel samen met huidblootstelling. Orale blootstelling kon op twee
manieren optreden: via secundaire ingestie (het inslikken van opgehoest
slijm) en via het eten, drinken en/of roken in de werkplaatsen.
In Tabel 7.2 wordt de inschatting van de risico’s voor alle
gezondheidseffecten weergegeven. De conclusies die worden gegeven in
de tabel beschrijven of de blootstelling op de POMS-locatie zodanig was
dat de betreffende ziekte kan ontstaan.
Tabel 7.2 Samenvattende conclusies van de risicobeoordeling van chroom-6blootstelling op de POMS-locaties.

Blootstelling aan chroom-6
Aandoening
Direct Achtergrond Incidenteel
Allergische astma of rhinitis
+
+
?
̶
̶
Beroepsastma (irritatief)
+
Contacteczeem
+
+
+
̶
̶
COPD
+
̶
̶
Longfibrose
+
Longkanker
+
+
+
Maagkanker
+
+
+
Neus- of neusbijholtekanker
+
+
+
Strottenhoofdkanker
+
+
+
Perforatie neustussenschot door
̶
+
+
chroomzweren
̶
̶
̶
Effecten op vruchtbaarheid
̶
̶
̶
Effecten op ontwikkeling ongeboren vrucht

+ Deze ziekte kan zijn veroorzaakt door chroom-6-blootstelling op de POMS-locaties.
– Onwaarschijnlijk dat deze ziekte kan zijn veroorzaakt door chroom-6-blootstelling op de
POMS-locaties.
? Onduidelijk of deze ziekte kan zijn veroorzaakt door chroom-6-blootstelling op de POMSlocaties.

Pagina 79 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Voor details van de risicobeoordeling, zie rapporten 2018-0053 en 20200019. Tabel 7.2 vermeldt zowel ziekten die reeds zijn opgetreden als
ziekten die in de toekomst nog kunnen optreden (uitgezonderd
perforatie van het neustussenschot door chroomzweren en chroom-6gerelateerde allergische aandoeningen). Voor beroepsastma, COPD,
longfibrose en de vier typen kanker veronderstelt de “+” een
blootstelling van minimaal een jaar. Voor COPD wordt bij een “+”
uitgegaan van een diagnose binnen vijf jaar na de laatste blootstelling.
Voor effecten op vruchtbaarheid en op de ontwikkeling van de
ongeboren vrucht is weliswaar een risicobeoordeling uitgevoerd, hoewel
het nog onvoldoende duidelijk is of chroom-6 deze nadelige effecten kan
veroorzaken bij mensen (zie paragraaf 7.1).
De beoordelingen die zijn weergegeven in Tabel 7.2 zeggen steeds iets
over een groep werknemers; er kunnen geen conclusies uit worden
getrokken over gezondheidsrisico’s op het niveau van de individuele
werknemer. Naast blootstelling aan chroom-6 op de POMS-locaties
kunnen deze ziekten en nadelige effecten bij individuele werknemers
immers ook andere oorzaken hebben. Wanneer iemand ziek is en
blootgesteld is (geweest) aan chroom-6, hoeft dat dus niet te betekenen
dat deze ziekte daarvan het gevolg is. De kans op het ontstaan van de
ziekten in de tabel neemt toe als de blootstelling aan chroom-6 hoger is,
vaker heeft plaatsgevonden en/of langer heeft geduurd.
Voor longkanker is wetenschappelijk vastgesteld dat de kans op het
ontstaan van deze aandoening evenredig toeneemt met toenemende
intensiteit en met toenemende duur van blootstelling aan chroom-6. De
gegevens waren niet van zodanige kwaliteit dat een betrouwbare
schatting van de grootte van het extra risico op longkanker kan worden
gegeven.
7.3.2

Wat betekent dit voor risico’s op de andere locaties?
De risicoschatting zoals hierboven samengevat in Tabel 7.2, is in
principe ook van toepassing op de andere defensielocaties. Een
belangrijk uitgangspunt in het online vragenlijstonderzoek was namelijk
om informatie te verzamelen over de frequentie en duur van dezelfde
taken die in het POMS-onderzoek naar voren kwamen. Hierbij moet
worden opgemerkt dat minder frequente achtergrondblootstelling en
incidentele blootstelling op basis van de vragenlijst niet kan worden
gespecificeerd en in de restcategorie zitten.
Een belangrijke kanttekening is verder dat kwantitatieve
blootstellingsgegevens hier ontbreken. In het onderzoek op de POMSlocaties waren wel indicatieve maximale blootstellingsconcentraties
beschikbaar die deels bepalend waren voor de risicobeoordeling van
bepaalde aandoeningen. Het is niet uit te sluiten dat door veel lagere of
veel hogere blootstellingsniveaus op bepaalde niet-POMS-locaties, de
risicobeoordeling afwijkend zou kunnen zijn van de POMS-beoordeling.
Beroepsmatige blootstelling aan chroom-6 op de POMS-locaties heeft
voornamelijk plaatsgevonden via inhalatie. Gezien de aard van het werk,
is blootstelling via de dermale en orale route ook mogelijk geweest. Er is
geen reden om te veronderstellen dat de blootstelling aan chroom-6 op
de andere defensielocaties hiervan afwijkt. Orale blootstelling is in
Pagina 80 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

principe altijd mogelijk door secundaire ingestie; het inslikken van
opgehoest verontreinigd slijm. Daarnaast kan orale blootstelling aan de
orde zijn als er in werkruimten wordt gegeten. Ook is verondersteld dat
dermale blootstelling mogelijk was als sprake was van directe inhalatoire
blootstelling.
Bij het onderzoek op de andere locaties hebben de door de medewerkers
uitgevoerde taken centraal gestaan. Omdat dit ‘basiswerkzaamheden’ zijn
die op onderhoudslocaties en in werkplaatsen gebruikelijk zijn, is in dit
onderzoek aangenomen dat de werkzaamheden op dergelijke
defensielocaties vergelijkbaar zijn met de werkzaamheden op de POMSlocaties. Hierbij was bij 70% van de persoon-functiecombinaties sprake
van directe blootstelling en bij 23% sprake van relevante
achtergrondblootstelling.

Pagina 81 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Pagina 82 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

8

Discussie en conclusies

8.1

De vragenlijst als onderzoeksinstrument
Om het onderzoek vanuit het belang van de betrokken medewerkers geen
jaren te laten duren en toch zo veel mogelijk informatie te verzamelen
ten aanzien van tijdsperiode, locaties bij alle defensieonderdelen en
functies, is gekozen voor het verzamelen van onderzoeksgegevens met
behulp van een online vragenlijst. Er zijn door Defensie en de vakbonden
inspanningen verricht om dit onderzoek breed onder de aandacht te
brengen bij (oud-)medewerkers. De onderzoeksmethoden zijn gebaseerd
op het onderzoek bij de POMS-locaties. Op de POMS-locaties zijn
takenpakketten vastgesteld op basis van groepsgesprekken. In de online
vragenlijst bij de niet-POMS-locaties is bij de vraagstelling zo veel
mogelijk bij die onderzoeksmethode aangesloten.
Een mogelijke beperking van een online vragenlijst ten opzichte van het
POMS-onderzoek is dat het interactie met gesprekspartners en
groepsdynamiek mist. Er is echter in het verkennende onderzoek wel
met medewerkers gesproken over arbeidsbescherming. Daarna is het
online breder uitgevraagd, waarbij dezelfde vragen werden gesteld en
hetzelfde type informatie werd vergaard. Daarnaast was er ruimte voor
opmerkingen als de individuele situatie van de deelnemer anders was.
Een belangrijk voordeel van het gebruik van een online vragenlijst is dat
iedere medewerker, op elke locatie van elk defensieonderdeel binnen de
onderzochte tijdsperiode, mee heeft kunnen werken aan het onderzoek.
Door deze benadering hoefde van tevoren ook geen selectie te worden
gemaakt voor bepaalde locaties of onderdelen. Op deze wijze kon
binnen een relatief beperkte tijd op efficiënte wijze veel informatie
worden verzameld.
In sommige gevallen zijn niet alle benodigde vragen uit de vragenlijst
ingevuld. Bijvoorbeeld: iemand vult “ja” in bij de vraag of hij zelf een
van de taken heeft uitgevoerd, maar bij de specifieke vragen over die
taak geeft hij geen informatie meer. Van deze personen zijn de wel
ingevulde antwoorden zo veel mogelijk meegenomen in de analyses.
Overigens is dit een niet ongebruikelijk beeld bij
vragenlijstonderzoeken: niet iedereen beantwoordt alle vragen.

8.2

Aanwezigheid van chroom-6
Een belangrijke determinant van blootstelling aan chroom-6 is de
aanwezigheid van en/of het gehalte aan chroom-6 in de gebruikte verf,
in verfstof van (verwijderde) oude verflagen en in de behandelde
materialen.
Het nader onderzoeken van de aanwezigheid en concentraties van
chroom-6 in alle gebruikte verven in de periode 1970-2015 vraagt
aanvullende documentanalyse en medewerking van verffabrikanten en
-leveranciers. De ervaringen die opgedaan zijn in het POMS-onderzoek
laten echter zien dat de mogelijkheden en bereidwilligheid van
fabrikanten en leveranciers om aan een veelomvattende inventarisatie
Pagina 83 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

mee te werken, gering zijn. Bovendien is er over deze hele periode
onvoldoende informatie bewaard gebleven om dit goed in kaart te
brengen.
Om deze reden is geen aanvullend onderzoek gedaan naar welke
verftypen chroom-6 bevatten en in welke concentraties. Er zijn
overigens wel opmerkingen gemaakt dat verven voor
vliegtuigonderhoud een relatief hoog chroom-6 gehalte hadden. Voor
nieuwere typen verf (vanaf 1995) is het bij de meeste
defensieonderdelen aannemelijk dat deze chroom-6-vrij zijn. Onderzoek
van het CEAG in 2015 heeft uitgewezen dat op dat moment alleen bij
CLSK, voor vliegtuigonderhoud in afgesloten spuitcabines, gebruik werd
gemaakt van chroom-6-houdende verf. Bij CLAS en CZSK werden in
2015 geen chroom-6-houdende verven gebruikt bij het onderhoud. Dit
betekent echter niet dat blootstelling aan chroom-6 daardoor per
definitie onwaarschijnlijk was. Het gehalte in nieuw toegepaste verf zegt
niets over de aanwezigheid van chroom-6 in oude verflagen die moeten
worden behandeld voordat een nieuwe laag kan worden aangebracht.
In overleg met de Paritaire Commissie is daarom besloten uit te gaan
van de worst-case aanname dat alle in de periode 1970-2015 gebruikte
verf en behandelde materialen chroom-6 bevatten. Met name in de
latere jaren en bij CLAS en CZSK zal dit een overschatting zijn. Bij het
verwijderen van oude verflagen of het bewerken van geverfd materiaal
komt verfstof vrij. Omdat veelal niet duidelijk is welke verf er op het
materieel zat (er kan ook sprake zijn van meerdere lagen), moet worden
aangenomen dat op al het materieel chroom-6-houdende verf aanwezig
was. In de praktijk zal dit ook een overschatting zijn.
8.3

Taken met mogelijke blootstelling aan chroom-6
In navolging van het onderzoek op de POMS-locaties is dezelfde lijst
gehanteerd met 19 taken die mogelijk kunnen leiden tot blootstelling
aan chroom-6. Dit zijn basiswerkzaamheden die in vrijwel alle
werkplaatsen veelvuldig voorkomen. Op basis van dit onderzoek konden
deze taken als volgt worden gegroepeerd:
• lassen of snijbranden van roestvast staal;
• verfspuiten (met spuitpistool, binnen of buiten een cabine);
• stralen van geverfde oppervlakken (binnen of buiten cabine of
kast);
• spotpainten (met kwast, roller of spuitbus);
• vrijkomen of verspreiding van verfstof, bijvoorbeeld door het
verwijderen van verf (slijpen, schuren, frezen, boren of
handmatig), demontage van geverfd materieel (ook
openbranden), bewerking van geverfd materieel (ruimen,
klinken, schroeven), of wegblazen van verfstof met perslucht.
Naast deze taken is aan de respondenten ook gevraagd om aan te
geven of zij ook nog andere taken hadden uitgevoerd waarvan zij
vermoedden dat die blootstelling aan chroom-6 kunnen hebben
veroorzaakt. Hierbij werden veel werksituaties genoemd die alsnog te
herleiden waren tot één of meer van de 19 genoemde taken. Andere
genoemde taken of bronnen waarbij mogelijk chroom-6 blootstelling
heeft plaatsgevonden waren de volgende:
Pagina 84 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

•
•
•
•
•
•
•
•

onderhoud en reparatie luchtbehandelingskasten, afzuiging en
spuitcabine;
vernietigen (chroom-6 houdende) munitie/springstoffen,
onderhoud wapens waarmee chroom-6 houdende munitie wordt
verschoten;
aan boord van schepen werd bij de testkit van het zoetkoelwater
chroom-6-houdende stof gebruikt;
laboratoria: onderzoek naar gehalte van chroom-3 en chroom-6
in galvanische baden, chroom-houdende oplossingen verhitten en
verstuiven;
Alouette en Cougar: pasta (mastinox) bevatte chroom-6;
manganeer/passiveerbaden voor behandeling munitie bevatte
chroom-6;
blanco-en van dekzeilen van vrachtwagens (mogelijk ook tenten
en tassen), bevat mogelijk chroom-6;
vliegtuigzeep bevat chroomverbindingen.

In hoeverre er bij deze taken daadwerkelijk sprake was van blootstelling
aan chroom-6, is in dit onderzoek niet onderzocht. Omdat dit minder
voorkomende taken betreft, zal het weinig invloed hebben op de
groepsgemiddelde blootstellingsschattingen uit dit onderzoek. Bij de
inschatting van iemands individuele blootstelling dient echter wel met
dergelijke andere taken rekening te worden gehouden.
8.4

Kwalitatieve indeling van de blootstelling
De categorieën van blootstelling aan chroom-6 zijn gebaseerd op het
onderzoek op de POMS-locaties, maar zijn niet op alle punten identiek:
• Directe blootstelling: de medewerker voerde frequent (in de
vragenlijst: “bijna iedere dag”) zelf één of meerdere van de
genoemde 19 taken uit. Op de POMS-locaties was dit ten minste
eenmaal per week (Van der Meer, 2018).
• Achtergrondblootstelling: de medewerker voerde deze
werkzaamheden niet zelf uit, maar was wel frequent (in de
vragenlijst: “bijna iedere dag”) aanwezig in de ruimte(n) waar de
werkzaamheden werden uitgevoerd. Op de POMS-locaties was dit
bij nagenoeg alle functies ten minste eenmaal per week (Van der
Meer, 2018).
• Restcategorie:
o de medewerker voerde de taken niet zelf uit, was niet
dagelijks maar wel soms aanwezig in de ruimte(n) (NB.
Bijvoorbeeld maar één of twee dagen per week, minder
frequente achtergrondblootstelling);
o de medewerker voerde de taken niet zelf uit, maar kwam
slechts incidenteel in de ruimte(n) (NB. Bij het POMSonderzoek was dit incidentele blootstelling, bijvoorbeeld
slechts enkele malen per jaar);
o de medewerker voerde de werkzaamheden niet zelf uit en
was ook niet op structurele basis aanwezig in deze ruimte(n)
(NB. Bij het POMS-onderzoek was dit verwaarloosbare
blootstelling).
De meeste respondenten waren werkzaam op locaties waar
defensiematerieel werd onderhouden, of op andere locaties waar
Pagina 85 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

onderhoudswerkzaamheden werden verricht. In 70% van de gemelde
situaties gaf de respondent aan dat hij/zij één of meer van de genoemde
taken zelf verrichtte (directe blootstelling). In nog eens 23% van de
gemelde situaties gaf de respondent aan niet zelf deze taken te hebben
verricht, maar wel dagelijks enige tijd aanwezig te zijn geweest in de
ruimte(n) waar dit gebeurde (achtergrondblootstelling).
In het POMS-onderzoek kon op basis van de groepsgesprekken een
aanvullende categorie op functieniveau worden gedefinieerd: incidentele
blootstelling. Medewerkers in deze categorie voerden de taken niet zelf uit
en waren niet regelmatig, maar slechts incidenteel aanwezig in deze
ruimte(n). Met de individuele vragen binnen het huidige onderzoek kan
deze categorie voor de andere locaties niet apart worden geïdentificeerd.
Dit uitvragen had de vragenlijst te complex gemaakt. Deze medewerkers
vallen nu binnen de ‘restcategorie’. Om binnen deze restcategorie
onderscheid te kunnen maken tussen incidentele en verwaarloosbare
blootstelling, zou een aantal aanvullende vragen volstaan.
In het POMS-onderzoek is veelvuldig gebruikgemaakt van
documentanalyse om kwantitatieve gegevens over de intensiteit van de
blootstelling te vergaren, bijvoorbeeld gegevens afkomstig uit metingen
op locatie. Hetzelfde niveau van documentanalyse op alle andere locaties
en over de gehele periode 1970-2015 zou een lange doorlooptijd vergen,
waarbij het zeer de vraag is of voldoende kwantitatieve gegevens kunnen
worden opgehaald om het beeld defensiebreed volledig te krijgen.
Door het ontbreken van kwantitatieve gegevens is het dan ook niet
mogelijk om de blootstellingsintensiteit als concentratie te schatten. Wel
is gebruikgemaakt van een algoritme voor het schatten van semikwantitatieve blootstelling, zoals dat voor het POMS-onderzoek is
ontwikkeld. Hierbij zijn ook de berekeningsfactoren voor de intensiteit,
duur en frequentie van de taakblootstelling en de mate van
beheersing/bescherming tegen blootstelling uit het POMS-onderzoek
gebruikt. Aan vergelijkbare taken op POMS-locaties en op andere
defensielocaties wordt dezelfde blootstellingsintensiteit toegekend. Dit
zijn factoren die uit internationaal arbeidshygiënisch onderzoek komen
(zie paragraaf 3.3). Deze berekeningsfactoren houden rekening met het
energetisch niveau van een proces (zie Bijlage 4) en worden
verondersteld representatief te zijn voor blootstelling en bescherming in
verschillende industriële situaties, waaronder onderhoudswerk bij
Defensie.
In tegenstelling tot het onderzoek op de POMS-locaties, is de semikwantitatieve blootstelling per individu geschat. Vervolgens zijn
groepsgemiddelde schattingen vergeleken om trends in de tijd (periode
1970-2015) binnen de verschillende defensieonderdelen vast te stellen.
Hierbij is inherent aangenomen dat de gehalten chroom-6 in verf,
verfstof en materieel binnen dat defensieonderdeel vergelijkbaar zijn.
Voor een vergelijking tussen onderdelen brengt deze aanname echter
meer onzekerheden met zich mee en is daarom niet uitgevoerd.

Pagina 86 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

8.5

Identificatie van locaties
Er was geen volledige lijst van alle defensielocaties in de gehele periode
1970-2015 beschikbaar. Door middel van open vragen is zowel de
plaatsnaam als de naam van de locatie gevraagd, waar de respondenten
hun werkzaamheden uitvoerden. Vervolgens zijn de locaties gecodeerd,
waarbij door middel van diverse bronnen informatie is verzameld over
de plaats/locatienaam-combinaties. Locaties die in deze periode
verschillende namen hadden werden zo veel mogelijk samengevoegd.
In enkele gevallen is behalve een locatienaam ook een specifieke hal,
hangar of marineschip opgegeven. In de analyse zijn deze gegevens
verder niet uitgewerkt.
Er werden ook diverse locaties in het buitenland genoemd, zowel van
bases als bij buitenlandse missies. Omdat het hierbij meestal om slechts
enkele meldingen ging, zijn deze locaties samengevoegd als
‘buitenland’.

8.6

Identificatie van functies
Bij de onderzoeken op de POMS-locaties zijn de functies op die locaties
in kaart gebracht, waarbij voor elke functie is onderzocht welke taken
werden verricht, met hun frequentie en duur. Dit was mogelijk omdat de
vijf POMS-locaties redelijk goed te vergelijken waren qua tijdsperiode en
werkzaamheden (onderhoud, preservering en opslag van hoofdzakelijk
Amerikaans materieel).
Een volledig overzicht van de functies op de andere locaties van
Defensie was niet beschikbaar. Bij het onderzoek op de andere locaties
is getracht een indeling in functiegroepen te maken om zo veel mogelijk
de POMS-systematiek te gebruiken. Hiervoor werd de informatie van de
respondenten over functie en functieomschrijving en opmerkingen uit
het invulveld aan het einde van de vragenlijst geanalyseerd.
In eerste instantie is getracht om binnen de PeopleSoft-functiegroepen
een nadere onderverdeling te maken en op die manier iedereen in
subcategorieën van functiegroepen in te delen. Dat bleek op basis van
de gegevens niet mogelijk. Zoals verwacht zitten de meeste
blootgestelden in de groep ‘Techniek’, maar de gegevens laten zien dat
ook veel mensen in andere functiegroepen kunnen zijn blootgesteld.
De gegevens bevatten zoveel variatie in functienamen en -omschrijvingen
dat het niet mogelijk bleek om een functie-indeling te maken die
eenduidig en volledig was, met voldoende detailniveau om vergelijkbaar
te zijn met de POMS-systematiek. Een poging om alleen voor drie locaties
van respectievelijk Luchtmacht, Landmacht en Marine met de meeste
informatie uit de vragenlijst een functiegroepindeling te maken die breed
bruikbaar was leverde hetzelfde beeld op. Er werd daarom geconcludeerd
dat het maken van een eenduidige en volledige functiegroepindeling op
basis van de onderzoeksgegevens niet mogelijk was.
Om zo’n functiegroepindeling voor de duizenden functies binnen
Defensie te kunnen maken is de inzet van diverse defensiemedewerkers met brede historische kennis noodzakelijk. Dit is een
Pagina 87 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

tijdrovend proces, waarbij op voorhand niet duidelijk is of dit wel tot het
gewenste resultaat zal leiden.
Het individuele takenpakket bevat de determinanten van blootstelling.
Ook in het onderzoek op de POMS-locaties waren de uitgevoerde taken
leidend. In het onderzoek op alle locaties bleek een groepering naar
defensieonderdeel, PeopleSoft-functiegroep, tijdsperiode en locatie geen
meerwaarde op te leveren, omdat blootstelling aan chroom-6 niet sterk
verschilde tussen deze groepen. In tegenstelling tot de POMS-locaties is
hier het begrip ‘functie’ verder losgelaten.
Taken ‘buiten’ de eigen functie
Een aantal respondenten gaf aan regelmatig taken te hebben gedaan die
normaal gesproken niet binnen hun functie vielen. Hiervoor werden
verschillende redenen aangevoerd, bijvoorbeeld het op eigen initiatief
helpen van collega’s bij die taken, het in opdracht van de leiding
bijspringen bij deze taken, tijdelijke drukte bijvoorbeeld als
voorbereiding van missies. De door de respondenten opgegeven taken
zijn in al deze gevallen meegenomen in de analyse.
Er was een groep medewerkers met een relatief duidelijk identificeerbare
functie die in vrijwel alle gevallen aangaven taken te hebben verricht die
op voorhand niet voor de hand liggend waren. Het ging hierbij om
chauffeurs en rijinstructeurs, die aangaven verantwoordelijk te zijn voor
het onderhoud van hun ‘eigen’ voertuigen. De taken die ze hierbij
aangaven pasten in dat beeld.
8.7

DMO en tijdsperiode
Bij het verwerken van de onderzoeksgegevens viel op dat DMO als
defensieonderdeel in de gehele periode 1970-2015 werd genoemd door
de respondenten. DMO als defensieonderdeel bestaat echter pas sinds
2005. In dat jaar werden drie materieelorganisaties van de Landmacht,
de Luchtmacht en de Marine samengevoegd tot DMO.
In de analyse is ervan uitgegaan dat de DMO-medewerkers voor 2005
bij één van de drie voorlopers/materieelorganisaties werkten. Daarom is
DMO ook in alle gegevens voor 2005 aanwezig en als zodanig
geanalyseerd.

8.8

Arbeidsomstandigheden en vergelijking met de verkenning
Het beeld dat naar voren komt uit de verkenning zoals beschreven in
hoofdstuk 2 en het vragenlijstonderzoek (hoofdstuk 5) komt met elkaar
overeen. Hier moet bij vermeld worden dat de bevindingen met
betrekking tot de beschikbaarheid en het gebruik van
beheersmaatregelen en PBM gelden voor de locaties waar de taken op
gebruikelijke werkplaatsen werden verricht. In de open vraag in de
vragenlijst is echter een aantal keer opgemerkt dat de
arbeidsomstandigheden tijdens oefeningen en uitzendingen en op
andere plekken dan de werkplaatsen anders waren. Zo werden er
bijvoorbeeld taken verricht in tenten, hangars, loodsen of buiten, en op
het dek of aan boord van schepen en in ruimtes van vliegtuigen. Tevens
werden sommige taken op andere locaties uitgevoerd, soms zelfs in het
buitenland (een voorbeeld: er is aangegeven dat een groot deel van het
Pagina 88 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

materieel op Vliegkamp De Kooy in de Verenigde Staten werd
onderhouden door medewerkers van CLSK). Ook werd aangegeven dat
soms taken zonder adequate bescherming werden uitgevoerd.
Zoals eerder opgemerkt betekent de aanwezigheid van een
beheersmaatregel niet altijd dat de blootstelling daardoor relevant lager
was. Daarvoor moet ook de kwaliteit of effectiviteit van een maatregel
voldoende zijn. Uit de verkenning blijkt dat dit niet altijd het geval was,
en ook uit de opmerkingen van verschillende respondenten ontstaat de
indruk dat niet alle maatregelen even goed werkten (voorbeeld: plastic
afscherming, stofmaskers die stof doorlieten). De beschermingsfactoren
voor specifieke maatregelen die in de berekening van de semikwantitatieve blootstelling zijn gebruikt, zijn gemiddelden en kunnen
door de invulling in specifieke gevallen afwijken van de theoretische
bescherming.
8.9

Zorgplicht en aansprakelijkheid
Uit het onderzoek op de POMS-locaties kon in het algemeen worden
geconcludeerd dat het arbobeleid van Defensie op deze vijf locaties in de
in periode 1984-2006 ontoereikend was, zeker in de eerste jaren.
Defensie voldeed niet aan de wettelijke verplichtingen. Op basis van het
onderzoek bij meer dan 200 locaties over vijf decennia is geen specifieke
conclusie te trekken over de invulling van de zorgplicht. Het beeld van de
arbeidsbescherming in de jaren ’70 en ’80 lijkt aan te sluiten bij dat van
de POMS-locaties. Daarna is, in elk geval wat betreft het implementeren
van beheersmaatregelen en de beschikbaarheid en het gebruik van
persoonlijke beschermingsmiddelen, een verbetering te zien.
Als een oud-werknemer van een POMS-locatie door een arts
vastgestelde gezondheidsklachten heeft die in voldoende mate kunnen
worden toegeschreven aan chroom-6, is Defensie als werkgever
daarvoor aansprakelijk als (a) aan te tonen valt dat de werknemer aan
chroom-6 is blootgesteld tijdens zijn of haar werk, en (b) de
beschermende maatregelen op de werkvloer niet in overeenstemming
waren met de voorschriften, of anderszins niet voldeden aan de te
stellen eisen. Degene die schade heeft geleden wordt in die gevallen
bewijsrechtelijk geholpen door de omkeringsregel, waardoor het meeste
bewijs zal moeten worden geleverd door de persoon of instantie die
iemand heeft laten werken met chroom-6.
Voor gezondheidsschade veroorzaakt door het werken met chroom-6 na
1 februari 1995 is niet van belang of er voldoende maatregelen waren
getroffen. Punt (b) hierboven is dan geen noodzakelijke voorwaarde
meer. De instantie die liet werken met chroom-6 (het ministerie van
Defensie) is dan altijd aansprakelijk voor de schadelijke gevolgen
daarvan. In 1995 is namelijk in het Burgerlijk Wetboek een bepaling
opgenomen die bepaalt dat een instantie die mensen heeft laten werken
met een gevaarlijke stof, aansprakelijk is voor de schadelijke gevolgen
daarvan, ongeacht de vraag of die instantie een verwijt kan worden
gemaakt. Het uiteindelijke oordeel wordt geveld door een rechter.
Deze conclusies van het POMS-onderzoek (Gundt, 2018) zijn ook relevant
voor de niet-POMS-locaties. Voor het werken met chroom-6 na 1 februari
Pagina 89 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

1995 geldt dat als een (oud-)werknemer door een arts vastgestelde
gezondheidsklachten heeft die in voldoende mate kunnen worden
toegeschreven aan chroom 6, Defensie als werkgever daarvoor
aansprakelijk is als aan te tonen valt dat de werknemer aan chroom-6 is
blootgesteld tijdens zijn of haar werk. Dit betreft dus de afgelopen 25
jaar, een belangrijk gedeelte van de onderzoeksperiode 1970-2015. Voor
het werken met chroom-6 vóór 1 februari 1995 geldt wel de voorwaarde
voor aansprakelijkheid dat de beschermende maatregelen op de
werkvloer niet in overeenstemming waren met de voorschriften of
anderszins niet voldeden aan de te stellen eisen. Op basis van het
vragenlijstonderzoek kunnen we concluderen dat (oud-)medewerkers van
Defensie niet altijd en overal voldoende beschermd waren tegen
blootstelling aan chroom-6. Er is ook een duidelijke trend gevonden dat
de arbeidsbescherming over de tijd verbeterde. Een conclusie over
arbeidsbescherming en invulling van de zorgplicht voor een specifieke
situatie op een bepaalde locatie in een bepaalde periode is echter niet te
trekken.
Indien een oud-medewerker van Defensie de Staat aansprakelijk wil
stellen voor gezondheidsproblemen die hij of zij heeft ondervonden of
nog steeds ondervindt, dan kan verjaring een rol spelen. Details
daarover zijn te vinden in de rapportage over het POMS-onderzoek
(Gundt, 2018).
8.10

Blootstelling aan andere stoffen dan chroom-6
Veel respondenten meldden dat zij ook blootgesteld waren aan andere
gevaarlijke stoffen dan chroom-6. Hierbij werd een breed scala aan
mogelijk gevaarlijke stoffen genoemd. Dit valt weliswaar buiten de
reikwijdte van dit onderzoek, maar wordt hier desondanks wel vermeld
als signalering.

8.11

Representativiteit van het onderzoek
Het in dit onderzoek geschetste beeld hoeft niet per se representatief te
zijn voor de defensieorganisatie als geheel. Naar schatting zijn meer dan
850.000 mensen in de periode 1970-2015 werkzaam geweest voor
Defensie; hoeveel (oud-)medewerkers daarvan
onderhoudswerkzaamheden verrichtten is niet bekend. Daarnaast zijn in
dit onderzoek alleen gegevens aan (oud-)medewerkers van Defensie
gevraagd. Eventuele toeleveranciers of externe bedrijven waar
werkzaamheden werden uitbesteed zijn niet betrokken in het onderzoek.
Hoe representatief de geschetste beelden zijn voor de verschillende
locaties is niet aan te geven. Wel is zichtbaar dat over ‘bekende’
onderhoudslocaties relatief veel meldingen zijn ontvangen. Dat versterkt
het beeld dat door dit onderzoek wel de juiste doelgroep voor het
onderzoek is aangesproken. Hoe meer meldingen over een locatie
ontvangen zijn, des te betrouwbaarder het beeld is.

8.12

Conclusies
In dit rapport zijn de resultaten gepresenteerd van onderzoek naar
mogelijke blootstelling van (oud-)medewerkers van Defensie aan
chroom-6 tijdens hun werkzaamheden, in de periode 1970-2015. Het
onderzoek had drie doelstellingen:
Pagina 90 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

•

•
•

voor (oud-)medewerkers van Defensie die lijden aan een
bepaalde aandoening, duidelijkheid geven of er een samenhang
kan zijn tussen blootstelling aan chroom-6 tijdens uitoefening
van hun werk en de aandoening;
een basis bieden voor mogelijke uitbreiding van de
Uitkeringsregeling van Defensie voor niet-POMS-medewerkers;
signaleren waar aanleiding is om breder/dieper onderzoek te
doen (bijvoorbeeld bij tegenstrijdigheden, onduidelijkheden of
gebrek aan informatie), met als uiteindelijke doel duidelijkheid te
geven aan (oud-)medewerkers van Defensie over mogelijke
blootstelling aan chroom-6 in hun werksituatie en de
gezondheidsrisico’s die dat met zich meebracht.

In deze paragraaf worden allereerst de antwoorden op de
onderzoeksvragen samengevat. Vervolgens worden conclusies
getrokken met betrekking tot de doelstellingen van het onderzoek (zie
doelstellingen in paragraaf 1.3).
Het onderzoek bestond uit een verkennend deel (interviews) en een
defensiebrede inventarisatie met een online onderzoeksvragenlijst. Met
de vragenlijst is informatie verzameld over 2735 functies die 1566
(oud-)werknemers van Defensie hadden in de periode 1970-2015. In
totaal werkten zij op 229 (niet-POMS)-locaties verdeeld over alle
defensieonderdelen.
8.12.1

Antwoorden op de onderzoeksvragen
Onderzoeksvraag 1: In welke mate waren verschillende typen
technische en organisatorische beheersmaatregelen bij de verschillende
defensieonderdelen geïmplementeerd tussen 1970 en 2015?
Bij ongeveer de helft van alle genoemde functies waarbij ten minste één
van de 19 taken was uitgevoerd die tot directe blootstelling aan chroom6 kon leiden, werden geen technische beheersmaatregelen aangegeven.
De implementatie van organisatorische maatregelen lag rond de 20%
van deze functies, en betrof in de meeste gevallen het afscheiden van
werkruimten. Bij alle defensieonderdelen nam tussen 1970 en 2015 de
implementatie van technische en organisatorische maatregelen (vooral
lokale afzuiging) toe. In alle decennia was de implementatie het laagst
bij de Landmacht. In de loop van de tijd verbeterde de
beheersmaatregelen. Maar dat betekent niet dat deze op alle locaties
rond 2015 voldoende goed waren.
Onderzoeksvraag 2. Waren er persoonlijke beschermingsmiddelen bij de
verschillende defensieonderdelen beschikbaar tussen 1970 en 2015?
Welke typen waren dat en in welke mate werden ze gebruikt?
In de periode 1970-2015 namen de aanwezigheid en het gebruik van
een scala aan persoonlijke beschermingsmiddelen toe bij alle
defensieonderdelen. Bij de Luchtmacht en DMO was de aanwezigheid en
het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen over de gehele
periode hoger dan bij de Marine en Landmacht. Bij de Landmacht nam
het gebruik van stofmaskers over de tijd sneller toe dan bij de andere
onderdelen, maar bleef het gebruik van meer geavanceerdere
adembeschermingsmiddelen achter bij de andere onderdelen, met name
in vergelijking met de Luchtmacht.
Pagina 91 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

De resultaten uit het vragenlijstonderzoek vertonen eenzelfde beeld als
de bevindingen van het verkennend onderzoek naar
arbeidsomstandigheden op basis van gesprekken.
Onderzoeksvraag 3. Konden (oud-)medewerkers bij Defensie tussen
1970 en 2015 worden blootgesteld aan chroom-6? Zo ja, wat was de
duur en frequentie van directe blootstelling en achtergrondblootstelling
aan chroom-6?
• Hangt de blootstelling samen met defensieonderdeel, locaties en
functiegroepen?
• Hoe veranderde de blootstelling over de tijd tussen 1970 en
2015?
In de door de respondenten genoemde functies in de periode 1970-2015
op 229 locaties was veel variatie in duur en frequentie van taken waarbij
blootstelling aan chroom-6 mogelijk was (afhankelijk van de aanwezigheid
van chroom-6, zie ook onderzoeksvraag 5). In 70% van alle door de
respondenten genoemde functies vonden bijna dagelijks taken plaats
waarbij directe blootstelling aan chroom-6 mogelijk was. In 16% van de
functies waarbij directe blootstelling mogelijk was, was de frequentie van
de taken minder dan eenmaal per week. In 99% van alle gevallen van
directe blootstelling werd er ten minste één taak met mogelijke directe
blootstelling gedaan die meer dan 15 minuten per dag duurde. In 23% van
de gerapporteerde functies was achtergrondblootstelling aan chroom-6
mogelijk door structurele aanwezigheid in ruimten waar door anderen
werkzaamheden werden uitgevoerd waarbij chroom-6-houdende verf werd
aangebracht of waarbij oppervlakken werden behandeld die met dergelijke
verf waren bewerkt. Het grootste deel van deze achtergrondblootstelling
duurde ten minste één uur per dag.
Zowel directe blootstelling als achtergrondblootstelling hingen slechts in
geringe mate samen met defensieonderdeel en locatie. Vooral voor
directe blootstelling was er een duidelijk verschil tussen functiegroepen,
waarbij meer dan de helft van de gerapporteerde functies was ingedeeld
in de groep ‘Techniek’.
Tussen 1970 en 2015 nam het aantal functies met directe blootstelling
iets af, en nam het aantal functies met achtergrondblootstelling iets toe.
De intensiteit van de directe blootstelling nam in deze periode af door
een veranderd takenpakket, implementatie van technische en
organisatorische beheersmaatregelen en het gebruik van persoonlijke
beschermingsmiddelen. Deze trends verschillen per defensieonderdeel.
Onderzoeksvraag 4. Kan met de beschikbare gegevens de blootstelling
aan chroom-6 bij (oud-)medewerkers van Defensie worden ingedeeld op
basis van functies en locaties?
De gegevens bevatten zoveel variatie in functienamen en
-omschrijvingen dat het niet mogelijk bleek om een functiegroepindeling
te maken die eenduidig en volledig was voor alle functies binnen
Defensie, met voldoende detailniveau om vergelijkbaar te zijn met de
POMS-systematiek. Om deze reden is de blootstellingsbeoordeling
gebaseerd op de taken die iemand uitvoerde. Om de semi-kwantitatieve
blootstelling te bepalen, zijn individuele gegevens over de specifieke
duur en frequentie van elke gerapporteerde taak gebruikt.
Pagina 92 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Onderzoeksvraag 5. Welke ziekten bij (oud-)medewerkers van Defensie
kunnen door beroepsmatige blootstelling aan chroom-6 worden
veroorzaakt?
Dit onderzoek laat zien dat bij diverse taken directe blootstelling of
achtergrondblootstelling aan chroom-6 kon plaatsvinden. Blootstelling
aan chroom-6 tijdens het uitvoeren van deze taken kan mogelijk
onderstaande aandoeningen veroorzaken:
• chroom-6-gerelateerde allergische astma en allergische rhinitis;
• niet-immunologisch (irritatief) beroepsastma;
• chroom-6-gerelateerd allergisch contacteczeem;
• COPD;
• longfibrose;
• perforatie neustussenschot door chroomzweren;
• kanker: longkanker, maagkanker, neus- of neusbijholtekanker,
strottenhoofdkanker.
Er is alleen sprake van blootstelling aan chroom-6 als op het materieel
chroom-6-houdende verf aanwezig is of er geverfd wordt met chroom-6houdende verf. Vaak is echter niet duidelijk welke verf er op het
materieel zat of zit. Omdat systematische informatie daarover
ontbreekt, hebben we bij de berekening van de blootstelling aan
chroom-6 de aanname gedaan dat op al het materieel chroom-6houdende verf aanwezig is. De hoogte van de blootstelling is echter niet
te kwantificeren, in tegenstelling tot bij de POMS-locaties waarvoor met
behulp van enkele meetgegevens een indicatieve kwantitatieve
blootstelling aan chroom-6 kon worden bepaald.
Het ontbreken van kwantitatieve gegevens over blootstelling houdt in
dat voor de overige defensielocaties de blootstelling niet vergeleken kan
worden met een drempelwaarde waarboven bepaalde ziekten en
aandoeningen (bijvoorbeeld een perforatie van het neustussenschot)
kunnen ontstaan. Als wordt aangenomen dat de blootstelling op de
overige defensielocaties vergelijkbaar is met die op de POMS-locaties,
dan zal de samenhang met het risico op ziekten en aandoeningen ook
vergelijkbaar zijn en kan dezelfde tabel met inschatting van het risico
worden gehanteerd. Immers, in het huidige onderzoek op de andere
locaties zijn bij de risicobeoordeling dezelfde uitgangspunten gebruikt
als bij het POMS-onderzoek, namelijk dat het risico gebaseerd is op de
uitgevoerde taken en de frequentie en duur van die taken. Als de
blootstelling een factor 10 hoger was dan op de POMS-locaties, zou in
sommige gevallen achtergrondblootstelling ook tot overschrijding van
een drempelwaarde kunnen leiden waar dat bij de POMS-locaties niet
het geval was. Het geldt dus ook dat een lagere blootstelling hierdoor
ineens toch tot ziekte kan leiden.
8.12.2

Conclusies over de doelstellingen van het onderzoek
Doelstelling 1: (oud-)medewerkers van Defensie die lijden aan
een bepaalde aandoening, duidelijkheid geven of er een
samenhang kan zijn tussen blootstelling aan chroom-6 tijdens
uitoefening van hun werk en de aandoening.
Als bekend is welke taken een (oud-)medewerker heeft uitgevoerd, dan
kan worden aangegeven of het mogelijk is dat hij/zij ziek is geworden
door het werken met chroom-6. Bepaalde ziekten en aandoeningen
Pagina 93 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

kunnen door blootstelling aan chroom-6 worden veroorzaakt (zie
onderzoeksvraag 5 bij paragraaf 8.12.1).
Als een (oud-)medewerker is blootgesteld aan chroom-6 tijdens het
werk, kan dit mogelijk tot ziekte leiden. Omdat in dit onderzoek de
blootstelling aan chroom-6 op basis van dezelfde uitgangspunten is
bepaald als in het onderzoek bij de POMS-locaties, is dezelfde tabel
(Tabel 7.2) met inschatting van het risico op ziekten voor de POMSlocaties ook van toepassing op de overige defensielocaties. Hiermee kan
de samenhang tussen werkgerelateerde blootstelling aan chroom-6 (op
basis van individuele informatie over taken en beschermingsmiddelen)
en het risico op ziekte beoordeeld worden. Hierbij moet worden
opgemerkt dat incidentele blootstelling (en een deel van de
achtergrondblootstelling) op basis van de vragenlijst niet kan worden
gespecificeerd en in de restcategorie zit.
Doordat de meeste van deze ziekten ook andere oorzaken kunnen
hebben, kan in veel gevallen niet met zekerheid worden vastgesteld dat
deze ziekten bij (oud-)werknemers het gevolg zijn van blootstelling aan
chroom-6 tijdens hun werk.
Doelstelling 2: een basis bieden voor mogelijke uitbreiding van
de Uitkeringsregeling van Defensie voor niet-POMSmedewerkers
Om de blootstelling aan chroom-6 te beoordelen, is gekeken naar taken
in functies die de respondenten bij Defensie hadden vervuld, het gebruik
van persoonlijke beschermingsmiddelen en de mate van implementatie
van andere beheersmaatregelen. Wij concluderen dat directe
blootstelling en relevante achtergrondblootstelling aan chroom-6
mogelijk zijn (geweest) op veel verschillende locaties en bij veel
verschillende functies bij alle defensieonderdelen. De blootstelling hangt
samen met een variatie aan onderhoudswerkzaamheden.
De werkgerelateerde blootstelling aan chroom-6 kan samenhangen met
het risico op een aantal ziekten en aandoeningen. Zoals hierboven
aangegeven, is onder bepaalde voorwaarden dezelfde tabel met
inschatting van het risico op ziekten voor de POMS-locaties (Tabel 7.2)
ook van toepassing op de overige defensielocaties.
Dit onderzoek geeft tevens zicht op de implementatie van technische en
organisatorische maatregelen, en de aanwezigheid en het gebruik van
persoonlijke beschermingsmiddelen in de periode 1970-2015. Hieruit
komt het algemene beeld dat (oud-)medewerkers van Defensie niet
altijd voldoende beschermd waren tegen blootstelling aan chroom-6,
maar dat dit verbeterde in de loop van de tijd. Er is geen uitspraak
mogelijk over de invulling van de zorgplicht voor specifieke situaties,
locaties en/of tijdsperiode.
Met de in dit rapport beschreven resultaten kan worden aangegeven of
een (oud-)werknemer van Defensie mogelijk ziek is geworden door
blootstelling aan chroom-6 tijdens het werk bij Defensie. Dit kan op een
vergelijkbare manier als bij de risicobeoordeling bij de POMS-locaties,
waar dit de basis heeft gevormd voor de Uitkeringsregeling POMS.

Pagina 94 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Doelstelling 3: signaleren waar aanleiding is om breder/dieper
onderzoek te doen (bijvoorbeeld bij tegenstrijdigheden,
onduidelijkheden of gebrek aan informatie), met als uiteindelijke
doel duidelijkheid te geven aan (oud-)medewerkers van
Defensie over mogelijke blootstelling aan chroom-6 in hun
werksituatie en de gezondheidsrisico’s die dat met zich
meebracht?
In dit onderzoek zijn geen signalen opgevangen ten aanzien van
tegenstrijdigheden of onduidelijkheden die volgens de onderzoekers
aanleiding geven tot nader onderzoek. Er is weliswaar gebrek aan
systematische informatie over de aanwezigheid en het gehalte van
chroom-6 in de verf die op het materieel zit of zat, maar de verwachting
is dat nader onderzoek hiernaar weinig nieuwe inzichten zal opleveren.
Uit het onderzoek blijkt dat er een variatie aan ‘basistaken’ is waarbij
blootstelling aan chroom-6 mogelijk is, o.a. spuiten en schuren. De
basistaken waarnaar in het huidige onderzoek werd gevraagd, zijn
gebaseerd op het eerdere onderzoek bij de POMS-locaties en betreffen
de meest voorkomende taken. Naast deze taken zijn door de
respondenten in een open vraag nog andere taken genoemd waarbij
mogelijk blootstelling aan chroom-6 kon plaatsvinden. Dit betreft, voor
de groep respondenten, minder frequent voorkomende taken. Indien
een individuele (oud-)medewerker aangeeft andere taken met mogelijke
blootstelling aan chroom-6 te hebben uitgevoerd, lijkt het zinvoller om
dit per geval te beoordelen dan om breder onderzoek in de gehele
defensieorganisatie uit te voeren, omdat het naar verwachting een
relatief klein aantal (oud-)medewerkers betreft die dergelijke specifieke
taken hebben uitgevoerd.

Pagina 95 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Pagina 96 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

9

Referenties

Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), 2011. Richtlijnen voor On
Site/ Remote Access-output. https://www.cbs.nl//media/8db64c6ff1ee41d5bce09e6b8628cff9.ashx
Coulanceregeling:
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/regelin
gen/2015/02/27/coulanceregeling/coulanceregeling.pdf
Gundt, R., Hoopen, R. ten, Meurkens, L., Philipsen, L. Aansprakelijkheid
voor het laten werken met chroom-6. Onderzoeksrapport WP9 als
onderdeel van het Gezondheidsonderzoek gebruik gevaarlijke stoffen bij
Defensie; POMS, Chroom-6 en CARC (RIVM). Universiteit Maastricht,
Faculteit der Rechtsgeleerdheid, METRO, 2018.
https://www.maastrichtuniversity.nl/news/publicatie-deelonderzoek%E2%80%98aansprakelijkheid-voor-het-laten-werken-met-chroom6%E2%80%99
Hessel, E.V.S., Braver, S. den, Ezendam, J., Staal, Y.C.M., Piersma,
A.H., Palmen, N.G.M., Weijgert, V. van de, Burg, W. ter. Nadelige
gezondheidseffecten en ziekten veroorzaakt door chroom-6. Actualisatie
van de wetenschappelijke literatuur en de risicobeoordeling voor
strottenhoofdkanker bij de POMS-locaties. RIVM-Rapport 2020-0019.
https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2020-0019.pdf
Palmen, N.G.M., Geraets, L., Burg, W. ter, Bos, P.M.J., Hessel, E.V.S.,
Staal, Y.C.M., Ezendam, J., Piersma, A.H. Gezondheidseffecten en
risicobeoordeling van blootstelling aan chroom-6 op de POMS-locaties
van Defensie. RIVM-Rapport 2018-0053.
https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2018-0053.pdf
Poll, R. van, Timmerman, T., Sitters, I., Laan, G. van der, Engelen, J.
van. Een onderzoek naar arbeidsbescherming en veiligheid bij de POMSsites. WP8.2: Normen en Recht op Bescherming: Defensie-specifiek.
RIVM-Rapport 2018-0052.
https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2018-0052.pdf
Meer, N. van der, Zaat, V., Houba, R., Kromhout, H. Eindrapport WP4
Blootstelling. Blootstelling aan chroom-6 op de NL-POMS-sites 19842006. Institute for Risk Assessment Sciences, Universiteit Utrecht, 2018.
ISBN/EAN: 978-90-393-6994-4.
https://www.uu.nl/sites/default/files/dgk_eindrapport_wp_4_chroom_vi
_poms_sites_2018-01-26_definitief_met_voorkant.pdf
World Health Organization. Classification of Diseases (ICD-10), versie
2019. https://class.whofic.nl/browser.aspx?scheme=ICD10-nl.cla
World Health Organization. International Classification of Diseases 11th
Revision (ICD-11), 2019. https://icd.who.int/en/

Pagina 97 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Pagina 98 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Bijlage 1 Indeling van de functies op de POMS-locaties

Afdeling

Subafdeling
Commel

Engineer

Preservation
Maintenance

Tracks/Wheels

Trade Shop
(Vriezenveen)

Commandogroep

General services
Facility
Management/
Infra
Staf
Quality Control

Security
Operations
control
Personnel &
Organization

Functies
Technician; Mechanic;
Repairman
Meewerkend voorman
Technician; Mechanic;
Repairman;
Derust repairman; Lasser
Meewerkend voorman
Supervisor; Tools & Partsattendant
Preserveerder
Meewerkend voorman
Spuiter; Straler
Supervisor; Tools & Partsattendant
Technician; Mechanic;
Repairman
Meewerkend voorman
Supervisor; Tools & Partsattendant
Technician wapenkamer
Technician; Lasser; Metal
worker
Meewerkend voorman
Supervisor; Tools & Partsattendant;
Overige medewerkers**
Safety specialist; Arbo&milieu
specialist
Site manager; Secretary
Handyman
Chief; Administration assistant;
Cook; Publications specialist;
Driver
Installation technician

Groep*

Chief/Coördinator

3

Quality inspector
Inventory technician
Chief; Quality manager; Supervisor; Administrative clerk
Bewaker
Chief
Chief; Project coordinator;
System administrator
Chief; Personnel assistant;
Medewerker P&O;
Administrative clerk

2
3

1A
1B
1A
1B
2
1A
1B
1C
2
1A
1B
2
3
1A
1B
2
2
4
2
4
2

4
2
4
4
4

Pagina 99 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Afdeling

Subafdeling

Management

Maintenance

Shop stock

Storage

Supply

̶

̶

̶

Functies
Chief/supervisor Maintenance
Theatre Army Materiel Management clerk; Administrative
clerk; Technical assistant
Planner; Work scheduler
Magazijnbediende
Supervisor; Supply clerk
Warehouseman; Storekeeper;
Storage specialist
Supervisor
Meewerkend voorman; Storage
planner;
Supply clerk
Supply clerk; Supervisor;
Supply clerk;
Supply technician;
SSA/technical supply office;
SSA/storage& distribution

*
1=Mogelijk directe blootstelling; 2=Aannemelijke achtergrondblootstelling;
3=Mogelijk incidentele blootstelling; 4=Verwaarloosbare blootstelling
**
Canvas/glass repairman; Carpenter; Electrician; Engineer fitter

Pagina 100 van 170

Groep*
2
3
4
2
4
2
3
4

4

RIVM-rapport 2021-0066

Bijlage 2 Verslag verkennend Arbo-onderzoek

Verslag ‘ Naleving van de wet- en regelgeving Defensie-breed in
de omgang met chroom-6 (fase 1: verkenning)’
d.d. 11 november 2019
RIVM-kenmerk: 194-2019 DMG-MB-RvP
Inleiding
Defensie heeft het RIVM gevraagd het onderzoek naar werken met
chroom-6 ook binnen andere Defensieonderdelen uit te voeren. Eerder is
de situatie rondom chroom-6 in de zogeheten POMS-locaties
onderzocht. 6 Toen al is aangegeven dat ook (medewerkers van) andere
Defensie-locaties bij het onderzoek betrokken zouden worden. Het doel
van het Defensie-brede onderzoek is om antwoord te geven op de twee
hoofdvragen (die ook in het POMS-onderzoek centraal stonden):
1. Hoe heeft Defensie in haar rol van werkgever invulling gegeven
aan de verantwoordelijkheden binnen de indertijd geldende Arbo
regelgeving en gegeven de toentertijd beschikbare kennis over
chroom-6?
2. Op welke manier en in welke mate zijn (oud)Defensiemedewerkers op de overige Defensielocaties tijdens hun
werkzaamheden bij Defensie blootgesteld aan chroom-6 en wat
zijn de mogelijke gezondheidseffecten daarvan?
Doel van de Verkenning Defensie: Arbeidsomstandigheden
Wat betreft de eerste hoofdvraag heeft de Paritaire Commissie (PC) het
RIVM gevraagd een eerste beeld te schetsen (verkenning) van de
werkomstandigheden met betrekking tot chroom-6 en de invulling van
de verantwoordelijkheden door Defensie binnen de indertijd geldende
regelgeving op het gebied van arbeidsomstandigheden op de overige
(niet-POMS) Defensielocaties. Dit is dus een verkenning (pilot) die zich
richt op de eerste hoofdvraag (1). Hierbij wordt in de samenvatting
ingegaan op de subvragen die voor hoofdvraag (1) zijn geformuleerd:
1.1 Is de indruk dat de situatie (invulling zorgplicht,
arbeidsomstandigheden m.b.t. chroom-6) op de overige locaties
sterk verschilde met die op de POMS, of rijst er eenzelfde beeld?
1.2 Is de indruk dat de situatie tussen de 4 onderdelen (landmacht,
luchtmacht, marine, marechaussee sterk uiteen liep?
1.3 Is de indruk dat de situatie tussen de locaties (binnen één
onderdeel) sterk verschilde?
Werkwijze verkenning: gesprekken
Voor de verschillende onderdelen van Defensies zijn locaties gezocht
waar werken met chroom-6 houdende materialen heeft plaatsgevonden.
Voor de selectie van locaties is o.a. gebruikgemaakt van een aantal

6
Chroom-6 op de POMS-locaties van Defensie: gezondheidseffecten en verantwoordelijkheden: Bevindingen uit
het onderzoek op hoofdlijnen. RIVM rapport 2018-0061. 2018:36.

Pagina 101 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

rapporten 7. Op basis van CAOP-aanmeldingen en ‘snow-ball-sampling’ 8
zijn (oud-)werknemers van die locaties gezocht voor deelname aan de
gesprekken. Daarbij is ook gezocht naar deelnemers uit de verschillende
onderdelen (landmacht, luchtmacht, marine en marechaussee) De
gesprekken zijn gevoerd om thema’s en vragen te beantwoorden over
arbeidsomstandigheden en veilig werken (vergelijk Aanvullende Analyse
POMS-onderzoek). De thema’s en vragen zijn gebaseerd op een
documentanalyse die al eerder is uitgevoerd in het kader van het POMSonderzoek. 9 Toen zijn ruim 1200 documenten doorgenomen.
Voor deze verkenning zijn 21 gesprekken (7 groepsgesprekken en 14
individuele gesprekken) gevoerd. Daarbij is gesproken met 32 (oud)
Defensie-werknemers (20 medewerkers (mensen die in de productie
staan) en 12 adviseurs en leidinggevenden (bijv. Veiligheid, KAM,
personeel Geneeskundige dienst en teamleiders)).
De gesprekken zijn volgens een op basis van eerdere Chroom-6
onderzoeken speciaal ontwikkeld gespreksprotocol gevoerd, verwerkt
(verslag), voorgelegd aan de respondenten ter verificatie van de inhoud
daarvan en geanalyseerd. De respons is hieronder samengevat per
thema. Op deelvraagniveau (sub-thema) zijn de antwoorden terug te
vinden in de bijlage.
Algemene samenvatting van resultaten van Verkenning
Defensie: Arbeidsomstandigheden
In deze rapportage geven we een globaal beeld van de naleving van de
wet- en regelgeving bij Defensie, in het bijzonder in de omgang met
chroom-6. Met globaal bedoelen we dat we geen onderscheid maken
naar bijvoorbeeld militair- of burgerpersoneel, naar Defensieonderdeel,
of specifieke locatie. Waar mogelijk zal wel per onderdeel of in tijd een
kort beeld van de arbeidsomstandigheden en handhaving daarvan
worden geschetst.
In het algemeen zien we dat er in de jaren ’70 en ’80 geen tot weinig
aandacht was voor arbeidsomstandigheden en veilig werken. Daarmee
rijst eenzelfde beeld als die van de POMS (vraag 1.1). Pas in de jaren
’90 groeide dit besef, maar niet in alle onderdelen even snel: bij de
luchtmacht nam het veiligheidsbewustzijn eerder toe dan bij de andere
onderdelen (vraag 1.2). Soms varieerde het ook binnen een onderdeel
per locatie (vraag 1.3); dit lijkt afhankelijk te zijn van de activiteit op dit
gebied van leidinggevenden op deze locaties. Na 2000 was bij alle
onderdelen een toename in besef en bewustzijn van het belang van
handhaving van arbeidsomstandigheden en veilig werken zichtbaar
(vraag 1.2). Aan het begin van dit decennium werd deze ontwikkeling
weer geremd, vooral door bezuinigingen.

7
. Rapport Quick scan chroom (VI) Defensie, Def Gezondheidszorg Org en Gz (CEAG), 23 april 2015. Rapport
Definitief overzicht resultaten onderzoek naar chroom-6 blootstelling bij Defensie, Def Gezondheidszorg Org en
Gz (CEAG), 19 april 2018. Rapport Bevindingen op hoofdlijnen naar de onderhouds- en herstelwerkplaatsen
binnen de de krijgsmacht vanaf 1970 tot heden.
8
Methode om deelnemers te werven: huidige deelnemer wordt gevraagd mogelijke toekomstige deelnemer(s)
te noemen, bij voorkeur aan te sporen om zelf contact met de onderzoekers op te nemen. Methode wordt
toegepast wanneer deelnemers moeilijk zijn te vinden. Herbergt het risico van selectie-bias.
9
van Poll R.,, Timmermans T.,, Sitters I., Van, van der Laan G.,, van Engelen J. Een onderzoek naar
arbeidsbescherming en veiligheid bij de POMS-sites. WP8.2: Normen en Recht op Bescherming: Defensiespecifiek. RIVM rapport 2018-0052. 2018:162.

Pagina 102 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Samenvatting per thema
In deze rapportage worden alleen de thema’s teruggekoppeld (voor
terugkoppeling op vraagniveau is het aantal deelnemers op dit moment
te klein). Op de volgende bladzijden worden de thema’s op hoofdlijnen
beantwoord. Voor beantwoording op deelvragen zie de bijlage. De
thema’s zijn:
0. Werken met gevaarlijke stoffen
1. Bekendheid met blootstelling aan chroom-6
2. Bekendheid met gezondheidsrisico’s van chroom-6
3. Praktijk naleven en handhaven van veiligheidsvoorschriften
4. Beschermende voorzieningen
5. Persoonlijke Beschermingsmiddelen (PBM)
6. Schoonmaak/hygiëneregime
7. Medische voorzieningen
8. Bekendheid met ‘spotpainten’
9. Bekendheid met Arbo-incidenten (rondom chroom-6)
10. Tot slot (welk onderwerp of thema is nog niet aan bod geweest)
0.

Werken met gevaarlijke stoffen
De meeste deelnemers antwoorden bevestigend op de vraag of ze met
(andere dan chroom-6) gevaarlijke stoffen in aanraking zijn geweest.
Deels omdat men wist waarmee men werkte, deels door de aard van de
werkzaamheden (verspanende werkzaamheden, lassen), deels omdat
uit onderzoek van lichaamsmateriaal (bloed, urine) bleek dat dit het
geval was geweest. Een heel scala aan stoffen en producten (onder
andere: asbest, PX10, methyleenchloride en dieselmotoremissie) werd
genoemd.

1.

Bekendheid met blootstelling aan chroom-6
Een aantal deelnemers was niet op de hoogte (pas na aandacht voor
chroom-6 bij andere situaties: POMS, Tilburg), anderen waren in de loop
der tijd bekend geworden met chroom-6.

2.

Bekendheid met gezondheidsrisico’s van chroom-6
Een deel van de deelnemers was niet bekend met de
gezondheidseffecten van chroom-6. Men was wel bekend met de
aanwezigheid van chroom-6 in materialen maar het bewustzijn van een
gezondheidsrisico was er vroeger niet. Via verschillende kanalen en op
verschillende tijdstippen werd men geïnformeerd over de mogelijke
gezondheidseffecten van chroom-6. Als men al werd geïnformeerd dan
varieert het tijdstip waarop van halverwege jaren ’80 tot voor enkele
jaren geleden. Bij de luchtmacht lijkt men eerder (’90-’99) op de hoogte
te zijn geweest en gesteld dan bij de andere landmacht, marine,
marechaussee (na 2000). Er zijn metingen uitgevoerd op verschillende
locaties en op wisselende tijdstippen. Resultaten werden kort, mondeling
teruggekoppeld, indien men wilde kon men rapportages inzien. Er
werden maatregelen aangekondigd maar die werden niet altijd even
consequent doorgevoerd. Registratie van ‘werken met gevaarlijke
stoffen’ leek eerder incident gedreven dan structureel van aard. Veel
van deze informatie lijkt verloren te zijn gegaan bij de overstap van het
ene registratiesysteem naar het andere.

Pagina 103 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

3.

Praktijk naleven en handhaven van veiligheidsvoorschriften
Instrueren van nieuwe medewerkers op veiligheidsvoorschriften
gebeurde niet tot nauwelijks, in ieder geval niet actief (‘lees dit maar
eens door’). Veel gebeurde door ‘learning-on-the-job ’en dan was het
afhankelijk van collega’s en hoe actief de chef dit oppakte. Ook wanneer
men al een tijd werkzaam was werd er niet veel aan instructie van
veiligheidsvoorschriften gedaan. Gaandeweg werd er meer aandacht
gegeven aan instructies en formaliseren van informatie. De handhaving
van veiligheidsvoorschriften bleef achter of werd niet als zodanig
ervaren.

4.

Beschermende voorzieningen
Vroeger werd veel van het verspanende werk in één grote ruimte
uitgevoerd. Ventilatie bestond dan uit het openzetten van buitendeuren.
Gaandeweg kwam compartimentering op gang en werd betere afzuiging
beschikbaar: bron-/
puntafzuiging. Maar dat gebeurde niet op alle locaties en als het
gebeurde niet op hetzelfde moment. Tegenwoordig zijn er speciale
werkplaatsen voor specifieke werkzaamheden.

5.

Persoonlijke Beschermings Middelen (PBM)
Er was een heel scala aan PBM beschikbaar (gekomen). In het begin
was dit in kwantiteit en kwaliteit niet altijd even adequaat. Ook het
gebruik ervan werd niet nageleefd (was persoonlijke
verantwoordelijkheid). Het kon ook gebeuren dat medewerkers de
beschikbare PBM niet gebruikten (‘ongemakkelijk’ of ‘kan sneller zonder
worden gedaan’). Het kwam voor dat de ene medewerker beschermd
verspanende werkzaamheden aan een voertuig verrichtte terwijl een
collega onbeschermd met andere werkzaamheden in de buurt bezig was.
In de jaren negentig veranderde de houding: beschermd werken werd
onderdeel van het werkoverleg. Tegenwoordig zijn er voldoende en
adequate PBM beschikbaar. Het schort nog wel aan borging dat de
middelen ook adequaat gebruikt worden en worden onderhouden.

6.

Schoonmaak/hygiëneregime
Doorgaans werd er 1 keer per week op de vrijdagmiddag schoon
gemaakt. Dit gebeurde ‘droog’ met bezem en stoffer en blik. Meestal
werd dit door eigen personeel gedaan. Ook werd perslucht gebruikt om
oppervlaktes stofvrij te maken. Hier en daar en zo nu en dan werd
daarvoor ook (specialistisch) personeel ingehuurd. Machinaal reinigen
met veeg- en schrobmachines is van later datum.
Eten en drinken op de werkplek was eerder regel dan uitzondering. Vaak
werd er in werkkleding gegeten. Ook als er kantines waren werden deze
niet altijd gebruikt. Gaandeweg kwamen er aparte ruimtes
(apart/afgezonderd van de werkruimte) waar men kon eten en drinken.
Op sommige locaties was geen gelegenheid om zich te douchen. Vaak
ging men dan ook in werkkleding naar huis. Op ander locaties was wel
mogelijkheid om te douchen en kregen werknemers zelfs douchetijd.
Overalls konden doorgaans op locatie worden gewassen. Andere kleding
moest men zelf (laten) reinigen.

7.

Medische voorzieningen
Veelal ging men in eerste instantie naar de eigen huisarts. Men kon ook
terecht bij de militaire (bedrijfs-)arts. Dit was doorgaans geen probleem.
Pagina 104 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Eerder kon men op locatie terecht bij een arts. Later werden deze
voorzieningen meer centraal en moest men een afspraak maken en
ergens anders naar toe voor een consult.
Chroom-6 is in overleggen met (bedrijf)arts ter sprake gebracht.
Aandachtspunt is dat lange-termijn effecten van chroom-6 zich kunnen
manifesteren (lang) nadat werknemers uit beeld zijn bij Defensie.
8.

Spotpainten
Spotpainten werd uitgevoerd. Dit gebeurde in ruimten en door
werknemers die daar niet voor waren toegerust. Het gebeurde meestal
in de werkplaats door de betreffende monteur. Vaak werden er dan niet
adequate PBM gebruikt en was ‘containment’ niet van toepassing.
Gaandeweg werd hier meer de hand aan gehouden: schilders gaven niet
zomaar verf mee en gingen vaak mee om te zien wat het karwei inhield.
Vaak deden ze het zelf. Er werd ge-spotpaint van krasjes tot en met
oppervlaktes van 1 á 2 vierkante meter.

9.

Bekendheid met Arbo-incidenten (rondom chroom-6)
Een aantal deelnemers is bekend met het incident op de vliegbasis
Twente en dit incident is ook aanleiding geweest in veel situaties om
actie te ondernemen. Andere incidenten (bijvoorbeeld stofexplosie,
afvoer van schilderwerkplaats die over kleedkamers liep) werden ook
genoemd.

10.

Tot slot (welk onderwerp of thema is nog niet aan bod geweest)
Verschillende onderwerpen werden hier benoemd, zoals: zorg over
andere mensen die in werkplaatsen kwamen, voorbeelden van werken
met andere gevaarlijke stoffen zonder adequate PBM (beschikbaar),
communicatie over huidige onderzoek, zorgplicht van Defensie, hoe zal
dit met toekomstige wapensystemen gaan, nazorg door Defensie. Een
aantal deelnemers heeft documenten aangeleverd via Defensie en
vraagt zich af wat hiermee is gebeurd. Vaak werd bezorgdheid geuit:
over mogelijke gezondheidsgevolgen en over hoe Defensie met deze
bezorgdheid omgaat.
Aandachtspunten:
• De bespreking van thema's tijdens de gesprekken (1-op-1-,
groepsgesprekken) werkte goed (zowel in de gespreksvoering als
in de uitwerking voor de rapportage).
• De groep mensen die is gesproken is een selecte, vooral relatief
kleine, groep (oud-)Defensie-medewerkers waarbij een beperkt
aantal locaties aan de orde is gekomen.
• Er is in dit onderzoek niet, zoals bij het ‘POMS’-onderzoek of
‘tROM’-onderzoek (Tilburg) geput uit de vele documenten die
hierover beschikbaar zijn of door (oud-)medewerkers zijn
ingebracht bij Defensie. Bij een eventueel vervolgonderzoek zou
ook een documentanalyse (DA, vergelijk POMS en tROM) aan te
bevelen zijn.
• Een andere constatering betreft de arbeidsperiode van de
deelnemer: wanneer deze lang is (tientallen jaren) dan heeft een
werknemer meerdere organisatiefasen meegemaakt en/of
meerdere functies vervuld. Voor elk van deze perioden of functies
kan het relevant zijn om de tijd te hebben door te vragen (op een
bepaalde periode en/of bepaalde functie). Dit gaat het best
Pagina 105 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

tijdens een 1-op-1-gesprek. Voor mensen met een lange
arbeidsperiode in een groepsgesprek (medewerkers) moet
overwogen worden een 1-op-1-gesprek te voeren.
Bij een eventueel vervolg is het is aan te bevelen de deelnemers kennis
te laten nemen van, in ieder geval, een kort overzicht van de thema’s
vóórdat het gesprek plaatsvindt. Dit kan met behulp van bovenstaand
overzicht (zie Rapportage). Op deze manier zijn de deelnemers
enigszins voorbereid. Dit is een afweging tussen enerzijds een volledig
spontaan gesprek kunnen voeren en anderzijds de (be)denktijd voor de
deelnemer(s) korter maken.

Pagina 106 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Bijlage
Thema’s van WP8.2
Defensie Verkenning
De thema’s worden per vraag en sub-vraag beantwoord voor drie
verschillende groepen:
• Medewerkers, mensen van de werkvloer (Mdw.)
• Adviseurs: KAM, Veiligheid, Arbodeskundigen, leidinggevenden
(Adv.)
• Mensen van Geneeskundige dienst (Gen.)
Een aandachtstreepje (-) geeft aan dat er geen informatie beschikbaar
is voor het betreffende onderdeel en of groep.
0.

Denkt u dat in die tijd werknemers in contact zijn gekomen met
gevaarlijke stoffen waaronder chroom-6?
a. Ja, nee
b. Indien ja, waarom denkt u dat?
c. Indien ja, welke stoffen
0a
Op deze vraag wordt door de meeste medewerkers en
adviseurs/artsen volmondig ‘ja’ gezegd.
0.b Mdw. Men wist van de schadelijke stoffen of men kon
vermoeden dat het niet pluis was (geur, uitlaatgassen, asbest).
Adv. De adviseurs gaven aan dat men dit wist dan wel
vermoedde door de aard van de werkzaamheden, vooral
verspanende werkzaamheden, lassen en verven van voertuigen.
Ook omdat men wist dat bepaalde systemen waren behandeld
met chroomhoudende verf en er door de werknemers aan werd
gewerkt (spotpainten), waarbij niet altijd (adequate)
bescherming werd gebruikt.
Gen. Zij gaven ook aan dat werknemers in contact zijn gekomen
met gevaarlijke stoffen waaronder chroom-6. Dit kwam aan het
licht door medische onderzoeken die werden gedaan op
verschillende locaties bij werknemers rond 1998 naar aanleiding
van het ‘Twente-incident’ en mogelijke blootstelling aan chroom6 op de eigen werkplek. In 2015 zijn medewerkers opgeroepen
voor spreekuurbezoek. Symptomen en klachten waren heel
divers. Men wilde vooral ook weten wat mogelijke gevolgen in de
toekomst konden zijn. De meeste onderzoeken (urine,
aandoeningen) leverden geen opvallend resultaten op of
chroom-6 kwam niet als duidelijke oorzaak boven tafel
0c
Mdw. Afbijtmiddel (NH3, methyleenchloride), PX10 (tolueen,
xyleen, benzeen en Per/Tri), asbest, aluminium, magnesium.
Alodine, chroompikkel, trichloorethaan, trichloorethyleen,
methylethylketon, strontium, chroom-3, chroom-5, Freon,
perchloor, ontvervingsbaden Controx (warm/koud), zoutzuur,
iso-cyanten, chlorotene, oliën en vetten, dieselmotoremissie
(DME), afbijt- en zandstraalmiddelen.
Voor de meeste medewerkers is chroom-6 pas sinds kort in
beeld.

Pagina 107 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Adv. Hydrazine, cadmium, beryllium, glasvezel ‘man-made
mineral fibers’ (MMMF = glaswol), carbonfiber.
Vliegtuigbrandstof (isopropanol).
Gen.1.

Bekendheid blootstelling aan chroom 6
a. Wist u wel of niet dat medewerkers bij de werkzaamheden aan
het materieel zoals, verven schuren, lassen mogelijk kon
worden blootgesteld aan chroom-6?
1a Mdw. Een deel van de medewerkers had geen weet van chroom6. Pas sinds dit in het nieuws is, is men er meer over te weten
gekomen. Een ander deel was wel op de hoogte. Maar de
vroegste melding dateert van 1985.
Adv. De meeste adviseurs waren wel bekend met chroom-6. De
vroegste vermelding hiervan was halverwege jaren ’90.
Gen. Bij de artsen was dit eind ’90 (1998) bekend.

2.

Bekendheid gezondheidsrisico’s van chroom 6.
a. Hoe bent u, bij Defensie, geïnformeerd over de
gezondheidsrisico’s van schuurstof?
b. Wanneer vernam U dat er in het schuurstof chroom-6 kan zitten
en hoe werd u hierover geïnformeerd?
c. Zijn er metingen uitgevoerd naar het voorkomen van chroom 6 in
het stof of de lucht?
i. Indien ja, werden de resultaten ervan bekend gemaakt?
ii. Indien ja, wat werd met de resultaten gedaan als er sprake
was van een te hoge concentratie?
d. Hebben dan wel moesten werknemers een registratieformulier
invullen waarop ze konden aangeven aan welke stoffen ze
mogelijk blootgesteld werden? Was chroom-6 daar een onderdeel
van?
2a
Mdw. Als ze zijn geïnformeerd, dan zijn de meeste mensen via
mondelinge informatie of media geïnformeerd.
Adv. Zij gaven aan: eigenlijk niet. Op enig moment mochten
sommige werkzaamheden niet meer worden uitgevoerd ‘omdat
het gevaarlijk is’. Voor verschillende Defensieonderdelen
speelde dit op verschillende momenten: halverwege jaren
negentig / rond 2000 werd genoemd, maar ook vanaf 2007.
Daarna was er ook sprake van bespreking in werkoverleg en
nota’s die hierover verschenen.
Gen. Dat er met chromaten werd gewerkt was al langer
bekend, het bewustzijn van de risico’s was er toen nog niet.
2b
Mdw. De wijze waarop deelnemers werden geïnformeerd
varieert: van ‘niet’ via ‘zelf vernemen uit de media’, ‘geleerd
tijdens opleiding’, ‘geïnformeerd tijdens regulier werkproces’, tot
‘bijwonen speciale informatiebijeenkomsten over chroom-6’. Dit
geldt ook voor het moment waarop men is geïnformeerd. Als
men al is geïnformeerd dan varieert het tijdstip waarop van
halverwege jaren ’80 tot voor enkele jaren geleden. Bij de
luchtmacht lijkt men eerder (’90-’99) op de hoogte te zijn
geweest en gesteld dan bij de andere onderdelen landmacht,
marine, marechaussee (na 2000).
Adv. Midden jaren ’90, begin ’00 is men hierover geïnformeerd.
Pagina 108 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

2c

2c i

2c
ii

Gen. Eind jaren negentig, rond 1998, is het gesprek hierover
meer structureel geworden. Vanaf 2000 werden rapporten
bekend over de risico’s van chroom-6. Anderen zijn nog later
geïnformeerd, vanaf 2015.
Mdw. Een enkeling heeft weet van of herinnering aan metingen
die zijn uitgevoerd (rond ’90 en ’00). Sommigen zeggen dat dit
zeker niet is gebeurd, anderen veronderstellen (‘ik ga ervan uit’)
dat er metingen hebben plaatsgevonden. Het laten uitvoeren
van metingen ging niet altijd van harte, medewerkers die
hierom vroegen werden als ‘zeuren’ weggezet.
Adv. Enkelen noemen metingen die zijn uitgevoerd. Deze
metingen variëren in locatie waar ze zijn uitgevoerd en het
tijdstip waarop (bijvoorbeeld halverwege jaren negentig,
2007/2008, 2014/2015. Hier zijn rapportages van ontvangen of
de resultaten werden meegedeeld. In sommige gevallen waren
meetresultaten boven de grenswaarden maar op veel
werkplekken was dat niet het geval. Deels werd hiermee
tegemoetgekomen aan de, terechte, ongerustheid van sommige
medewerkers, vooral schilders en spuiters. Ook werden
metingen ‘op de man’ uitgevoerd (kleding, achter het masker).
Deze resultaten waren ‘negatief’. Nog steeds worden er
metingen verricht.
Gen. Ja, er hebben metingen plaatsgevonden. Na het Arboincident in Twente (1998) zijn 2-jaarlijks de werkplekken
gemeten (stof en lucht, op chroom-6). Hieruit kwamen
aanbevelingen waarbij per project werd bekeken wat het regime
is wat betreft de blootstelling aan chroom-6 en dit werd
opgenomen in het projectplan. Er zijn technische en
organisatorische aanpassingen geweest, deze maatregelen
waren niet zo zeer geneeskundig.
Mdw. In enkele gevallen werden hierover resultaten
teruggekoppeld.
Adv. Resultaten werden doorgaans teruggekoppeld, indien men
de rapportages wilde inzien dan kon dat. Sommige resultaten
schijnen tegenwoordig in te zien te zijn via internet als
onderdeel van het chroom-6 dossier.
Gen. Rond 2001-2002 werd melding gemaakt van metingen
uitgevoerd door arbeidshygiënisten. Na het breder bekend
worden van het probleem werd er in 2015-2016 op locatie
gemeten.
Mdw. Er werd een Plan van Aanpak geschreven maar daar bleef
het bij. Werkplaatsen werden tijdelijk gesloten en/of
schoongemaakt. In de werkwijze veranderde er niet veel.
Adv. Er werden maatregelen genomen, variërend van reinigen
van de werkplaats, tot volledig in pak werken, tot wegnemen
van voorraden verf met daarin chroom-6, tot indammen van de
blootstelling (afstand houden, ruimten gesloten houden,
plaatsen van nieuwe filters). In sommige gevallen was het voor
elkaar krijgen van maatregelen lastig terwijl men het probleem
wel onderkende. Een werkplaats mocht na chroom-6
werkzaamheden pas weer worden gebruikt als de
werkzaamheden waren afgerond en schoongemaakt. In het
begin (na het Twente incident) ebde de aandacht voor genomen
Pagina 109 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

2d

3.

maatregelen nog wel eens weg, later werd hier consequenter de
hand aan gehouden.
Gen. Geen informatie beschikbaar.
Mdw. Het verschijnsel ‘registratie werken met gevaarlijke
stoffen’ leek één keer in de zoveel tijd nieuw leven ingeblazen te
krijgen als gevolg van incidenten (asbest, PX10) of op initiatief
van een verantwoordelijke (arts). Er werden verschillende
registraties genoemd, telkens in een andere periode. Men
herinnerde zich registraties voor asbest en PX10, zo rond ’90
respectievelijk ’00. Men noemde het ook onwerkbaar om ten
behoeve van en tijdens alle taken een registratie te moeten
bijhouden. In de praktijk kwam er dan weinig van terecht,
ondanks het feit dat men daartoe wel werd aangespoord. Er
waren veel meldingen van zoekraken van ingevulde
registratieformulieren uit persoonlijke, medische dossiers. Een
enkeling schreef dit toe aan de overstap van hard-copy dossiers
naar elektronische dossiers. De meesten gaven aan dat er niet
expliciet naar chroom-6 werd gevraagd. Een enkeling gaf aan
chroom-6 te hebben vermeld, begin jaren 2000.
Adv. Niet iedereen had hier weet van. Rond 2000 begon die
registratie, voor chroom-6 maar ook dieselmotoremissie (DME),
asbest en lood. Consequente registratie is echter iets van de
laatste vijf jaar. Daarvoor was het wel verplicht bij schilders en
plaatwerkers, na 2015 ook voor medewerkers die gevaarlijke
werkzaamheden uitvoerden. In de jaren ’90 werd werknemers
gevraagd aan te geven of en zo ja met welke gevaarlijke stoffen
ze werkten. Dit formulier kwam dan in hun medisch dossier. Bij
de overgang van het ene naar het andere systeem (analoogdigitaal of digitaal-digitaal) rond 2005-2006 zijn veel van deze
registraties verloren gegaan. Een registratiesysteem van bij
handelingen gebruikte stoffen werd als niet werkbaar
beschouwd.
Gen. Medio jaren ’80 kwamen AVIB’s beschikbaar maar was er
nog geen persoonsregistratie. In de functieomschrijving was
opgenomen welke werkzaamheden gedaan werden en werd
soms beschreven met welke stoffen werd gewerkt. Controle
vond niet plaats. Medio jaren ’90, werd gemeld, konden
medewerkers zich melden en werd een blootstellingsformulier
opgesteld en in het medisch dossier opgenomen.

De praktijk van het naleven en handhaven van
veiligheidsvoorschriften (alle werkzaamheden)
a. Hoe werden veiligheidsvoorschriften bekend gemaakt onder de
medewerkers? Wie gaf de instructies?
b. Kregen werknemers instructies over veilig werken bij aanvang
van hun functie?
i.
Kregen ze instructie toen ze al werkten?
c. En later; werd werknemers gewezen op gebruik van
mondkapjes?
d. Werd er toezicht op de veiligheidsvoorschriften gehouden en door
wie?
3a
Mdw. Voor zover (veiligheids)instructies of informatie over
veilig werken beschikbaar was werd men erop gewezen (‘lees
dat maar eens door’) maar men werd niet actief geïnstrueerd.
Pagina 110 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

3b

3b i

3c

Men moest het doen met wat men wist vanuit de opleiding of
via mondelinge overdracht door collega’s op de werkvloer. Op
papier leken een groot aantal zaken te kloppen, maar over veilig
omgaan met gevaarlijke stoffen was de informatie niet altijd
aanwezig. Van de ruim 500 stoffen waarvoor dit nodig was, was
er maar voor ongeveer 90 een AVIB (Artikel Veiligheid
Informatie Bladen) beschikbaar en lang niet op elke locatie. De
bladen die beschikbaar waren moesten in de werkplaats worden
opgehangen, maar men werd niet gestimuleerd hier nota van te
nemen.
Vragen en opmerkingen over informatie over veilig werken
werden niet gewaardeerd, er was geen actief instructiebeleid.
Vanaf 2000 leek hier verbetering in te komen. De laatste jaren
is er meer en actiever aandacht voor.
Adv. Dat gebeurde nauwelijks, in ieder geval niet (pro-)actief.
In de jaren ’70-’80 werd daar nauwelijks aandacht aan besteed.
Wel werd aangegeven dat je je veiligheidsschoenen en overall
moest dragen. Ook was er instructie over veilig omgaan met
apparatuur maar dat was meer gericht op het resultaat van
werken. Begin jaren ’90 begon er meer aandacht voor te
komen. Halverwege de jaren negentig kwamen instructies van
bureau Infra Veiligheid Arbo Milieu (IVAM), maar toen moest
een klein aantal mensen een relatief grote groep instrueren.
Doorgaans was instructie over veiligheidsvoorschriften een
verantwoordelijkheid van de (werkplaats)leidinggevende. Vaak
was dit een kwestie van ‘learning-on-the-job’. Vanaf 2001 werd
hier meer aandacht aan gegeven bijvoorbeeld in de vorm van
werkinstructies, voeren van toolbox-gesprekken, beschikbaar
zijn van informatie online. Desgewenst werden instructies
gegeven door de arbodienst.
Met veiligheidsvoorschriften werd wel eens de hand gelicht als
er haast bij was. Dan stond er druk op de ketel en moesten
processen snel worden uitgevoerd, dat ging dan ten koste van
de uitvoering/handhaving van Veiligheidsvoorschriften.
Gen. Er waren richtlijnen en documentatie op de werkplek
aanwezig. Bij de start op een nieuwe werkplek was er een vaste
routine met een veiligheidsman. Dan werd gewezen op de
veiligheidsaspecten en gevaren op de werkplek, vooral
operationeel gericht.
Mdw. Men kreeg bij aanvang van de functie niet of nauwelijks
instructie
Adv. In het begin gebeurde dit niet echt, dat bestond dan
vooral uit ‘learning-on-the-job’, was sterk afhankelijk van de
persoon die dat deed en van de leidinggevende. Later werd dit
geformaliseerd in een OTT-traject.
Gen. Geen informatie beschikbaar
Mdw. Men kreeg deze instructie indertijd ook niet gaandeweg
de functie. Later is dit verbeterd.
Adv. In het begin niet. Later, vanaf de jaren ’90, werd dit
steeds intensiever en professioneler gedaan.
Gen. Geen informatie beschikbaar.
Mdw. Als men al een mondkapje had (in de jaren ’80 waren die
minimaal aanwezig) werd men niet op consequent gebruik
geattendeerd.
Pagina 111 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

3d

4.

Adv. In het begin niet. Later wel. Ook dit varieerde in locatie en
tijd. Vanaf halverwege jaren ’90 was er meer en meer besef en
werden mensen aangesproken op het gebruik van
adembescherming en werd er ook beter gelet op de
aanwezigheid en gebruik van adequate adembescherming. In
latere jaren werden beschermingsmiddelen steeds beter
gebruikt. Al waren er nog altijd werknemers die geen
beschermingsmiddelen gebruikten, bijvoorbeeld bij kleine
klussen of om snel iets gedaan te krijgen.
Gen. In de jaren ’80 ging de focus al meer naar het werken met
gevaarlijke stoffen, zeker bij lassers en schilders. PBM waren er
wel. Handhaving was er soms wel, bijvoorbeeld op de
schietbaan of een veilige afstand ten opzichte van radars, maar
voor het werken met chemische stoffen minder.
Mdw. Er werd nauwelijks toezicht op gehouden of gevoeld. Ook
al waren er in het begin instanties en functionarissen die voor
advies en uitvoering over en van ‘veilig werken’ waren bedoeld,
toch werd dit niet zo ervaren. Vanaf eind jaren ’90, begin ’00
begon men dit te zien en te ervaren. De laatste jaren, sinds
ongeveer 2014, werd er strenger gehandhaafd.
Adv. Er was niet zo veel toezicht, er werd gekeken naar
veiligheidsschoenen en dragen van een helm indien nodig, maar
dat gold bijvoorbeeld niet voor mondkapjes. Tot ver in de jaren
’80 gebeurde er weinig in de uitvoering van het
kwaliteitssysteem hiervoor. Vóór de jaren ‘90 leeft het beeld dat
de naleving van de veiligheidsvoorschriften te wensen over liet.
Vaak was de houding op de werkvloer dat men het flauwekul
vond en deed men er niets mee. Later was er supervisie en
werden werknemers geïnformeerd over de werkzaamheden en
moesten ze PBM bij zich hebben en dragen.
Gen. Dit was een taak van de veiligheidsfunctionaris.
Algemener: er was bewustzijn. Tot enige jaren geleden werd
lokaal zelf het eenvoudige onderhoud gedaan en is er nog
blootstelling aan chroom-6 geweest. Er was zeer zeker
bewustzijn, hieruit is het huidige PMO uit voortgekomen.

Beschermende technische voorzieningen
a. Waren er op de plek waar de werknemers werkten (technische)
voorzieningen om blootstelling aan chroom-6, schuurstof e.d. te
verminderen? (Bijvoorbeeld: stofafzuiging op schuurmachines,
industriële stofzuigers?)
i. Of ruimtelijke afscheiding, zodat stof niet van de ene naar de
andere plek kon?
4a
Mdw. Destijds werden verspanende werkzaamheden veelal in
één grote ruimte uitgevoerd. Wanneer men wilde ventileren
werden deuren opengezet. Later kwam er afzuiging en
ventilatie. Puntafzuiging en industriële stofzuigers worden
ingevoerd maar dit varieerde van locatie tot locatie,
bijvoorbeeld bij de ene locatie was al vanaf medio ’80 sprake
van deze voorzieningen, voor andere locaties werd pas melding
gemaakt vanaf medio jaren ’90 of zelfs begin ’00.
Spuiten gebeurde in het begin vaak in grote ruimten, waar ook
anderen zonder enige bescherming werkten, of buiten.
Pagina 112 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

4a i

5.

Adv. Veel variatie in al dan niet beschikbare voorzieningen in
locatie en tijd. Op de ene plek was wel afzuiging voor
uitlaatgassen maar niet voor schuren. Verven van de voertuigen
gebeurde dan in boxen, maar die waren niet afgesloten en
stonden in een grote hal. Vervolgens werden ze in de werkhal te
drogen gezet en daarna gingen ze naar buiten. Op een andere
locatie waren er voor schilders voorzieningen voor afzuiging
getroffen, vóór 2007. Bij monteurs waren de technische
voorzieningen niet optimaal. In 2012 werd hierom een
werkplaats stilgelegd. Op andere locaties was er puntafzuiging
en droeg men vaste overalls, nog geen wegwerpoveralls.
Schuurwerk moest eigenlijk door plaatwerkers of schilders
worden gedaan maar gebeurde ook wel eens door monteurs als
het om kleine plekjes ging. Bij uitzendingen werd onderhoud in
aparte tenten en zelfs in speciale onderhoudstenten uitgevoerd.
Over weer een andere locatie sprak men van ruimteventilatie en
lasdampafzuiging begin jaren ’90. Sinds 2010-2015 is er een
specifieke laswerkplaats voor chroomgerelateerde staalsoorten.
Bij weer andere voertuigen werd niet geschuurd (maar
anderszins omdat anders de plaat beschadigd raakt). Chroom-6
komt dan vrij door mechanische behandeling van voertuigen
(schroeven, verbreken van zegels, erosie van de verflaag). Voor
sommige wapensystemen was en is het ondoenlijk volledig
volgens de veiligheidseisen te werken en tegelijkertijd een korte
doorlooptijd te realiseren.
Gen. Geen informatie beschikbaar.
Mdw. Soms werd er provisorisch gecompartimenteerd met een
(plastic) gordijn. Daar waar spuitvoorzieningen waren, werden
die niet als adequaat ervaren: of te klein (voor groot materieel),
of niet passend. Materieel had dusdanig kunnen worden
aangeboden dat het wel passend was maar dat gebeurde niet.
Adv. Stralen gebeurde doorgaans wel gecompartimenteerd in
overalls en met luchttoevoer, overigens niet omdat men met
chroom-6 werkte maar dat hoorde nu eenmaal bij
straalwerkzaamheden. Soms werden specifieke delen van de
werkplaats afgeschermd van andere ruimtes en het
schoonmaken van ruimtes.
Gen. ‘Goede afzuiginstallatie: stofbelasting kwam in deze
werkplaats alleen tijdens schuurwerkzaamheden voor, maar was
gezien de goede afzuiginstallatie geen noemenswaardig
probleem.’

Persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM)
a. Welke PBM werden door de werknemers gedragen?
b. Werd er toezicht gehouden op het dragen van PBM?
c. Waren zij in voldoende mate aanwezig? [foto’s van verschillende
PBM laten zien]
5a
Mdw. In de loop der tijd waren er (en zijn) diverse soorten PBM
beschikbaar (gekomen): stof- en verfmaskers (half-, volgelaat,
met luchttoevoer), veiligheidsschoenen, overalls, handschoenen,
veiligheidsbrillen, gehoorbescherming. In het begin (eind jaren
’60-‘70) waren ze niet altijd even adequaat (bijvoorbeeld
stofmasker voor spuitwerkzaamheden, huishoudhandschoenen).
Ook de beschikbare hoeveelheid liet nog wel eens te wensen
Pagina 113 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

5b

5c

over waardoor PBM gedeeld moesten worden. Per locatie
varieerde de beschikbaarheid en de aard van de PBM en de
mate waarin zij adequaat waren.
Men wist niet altijd of het PBM ook adequaat werd gebruikt (was
filter correct, hoe lang mocht je dit gebruiken, kon je dit zelf
schoonmaken?).
Adv. Een heel scala aan PBM is beschikbaar geweest en
gekomen in de loop der tijd: veiligheidsschoenen, overall, helm
met oorkleppen, adembescherming (van eenvoudige snuitjes tot
volgelaatmasker en locatie-(on)afhankelijke luchttoevoer),
schorten, veiligheidsbrillen, verschillende typen handschoenen
((zeem)leer), wegwerp), laskappen. In het begin bleef het bij
werkschoenen, overall en weleens helm en oorkleppen; later
werd de hoeveelheid (beschikbaarheid) en de hoedanigheid
(kwaliteit) beter. Soms ontbrak het aan borging van goed
gebruik en onderhoud van de PBM waardoor ze feitelijk
nutteloos werden of niet meer gebruikt. Ook varieerde de
periode waarin specifieke PBM beschikbaar kwamen: op de ene
plek was dat al begin/medio jaren ’90, op een ander plek veel
later. Ook varieerde het feitelijk gebruik van de PBM: de één
was daar nauwkeuriger mee dan de ander.
Gen. Comfo-11 masker voor spuitwerk en vol-masker voor
schuren; en drie soorten handschoenen.
Mdw. Er werd nauwelijks tot geen toezicht gehouden op het
dragen van PBM. Pas op het moment dat KAMmedewerkers/Veiligheidsfunctionarissen de werkvloer op gingen
en hier naar vroegen leek er voor het eerst aandacht voor
handhaving van het gebruik van PBM. Collega’s spraken elkaar
onderling wel eens aan op het gebruik van PBM.
Adv. Er werd ook lang niet altijd op toegezien, het was de
verantwoordelijkheid van de individuele werknemer. Er stond
geen sanctie op als je ze niet gebruikte. Later, in de jaren
negentig veranderde dit: het kwam op de agenda van het
werkoverleg en men begon elkaar aan te spreken op het gebruik
ervan. Vanaf 2005 was een verbetering ten opzichte van de
jaren negentig merkbaar. Bij onderhoud van voertuigen en
gronduitrusting werd nog weleens zonder PBM geschuurd en
geverfd. Dit gebeurde wekelijks. Pas na 2015 is dit uitgebannen.
Het toezicht was ook afhankelijk van de activiteit op dat gebied
door een werkplaatschef. Op de schilderwerkplaatsen werden
PBM goed gebruikt.
Gen. Bedrijfsartsen hadden geen taak in controleren of
inspecteren in het dragen van PBM. Na 2015 zijn het vooral de
arbeidshygiënisten die binnen metingen doen. Het waren vooral
veiligheidsfunctionarissen.
Mdw. In het begin (jaren ’60-’70) waren adequate PBM niet in
voldoende mate beschikbaar. In de loop van de tijd verbeterde
dit. Tegenwoordig is er voldoende adequate PBM beschikbaar.
Adv. In het begin moest men naar beschikbare PBM vragen,
later kwamen deze op persoon beschikbaar of konden ze in het
magazijn worden gehaald. ‘Niet-gebruiken was ook soms
gemakzucht om niet weer te hoeven lopen in plaats van een
kwestie van beschikbaarheid’. Na 2010 kwam de levering (en

Pagina 114 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

dus beschikbaarheid) van PBM als gevolg van bezuinigingen in
de knel.
Gen. Voldoende aanwezig; in de tijd van de koude oorlog (eind
’80-er jaren) was de aanschaf van beschermingsmiddelen of
goede voorzieningen voor veilig werken geen enkel probleem.
De bezuinigingen bij Defensie zijn van latere datum.
6.

Schoonmaak/hygiëneregime
a. Hoe vaak werden de werkplaatsen schoongemaakt?
i.
Hoe en door wie gebeurde dit?
b. Werd er (weleens) gegeten of koffie gedronken op de werkplek
(in werkplaats/opslagloods)?
c. Was er gelegenheid voor werknemers om na het werk te wassen;
douchen?
d. Kregen de werknemers werkkleding?
6a
Mdw. Doorgaans werd één keer per week, op de vrijdagmiddag,
de werkplaats schoongemaakt. De werkplek kon al naar gelang
het aantal klussen vaker worden schoongemaakt.
Adv. Vroeger doorgaans 1 keer per week, op vrijdagmiddag.
Later gebeurde dit op sommige locaties meer naar behoefte.
Gen. Een schoonmaakdienst maakte dagelijks de toiletten
schoon.
6a
Mdw. Veelal gebeurde dit met bezem en stoffer en blik. Ook de
i
persluchtspuit werd gebruikt voor het stofvrij maken van de
werkplek en -vloer. Dit leidde altijd tot stofwolken in de
werkplaats. Later ging men ook ‘nat’ schoonmaken, hetgeen
minder stoffig was. Afhankelijk van de locatie en periode was er
een schrobmachine beschikbaar. Het schoonmaken gebeurde
door het eigen personeel, soms door ingehuurde krachten, die
bijvoorbeeld ook luchtfilters vervingen. Sommige locaties lieten
wel eens grondiger schoonmaken. De laatste jaren wordt er
serieuzer omgegaan met schoonmaken: professioneler en
frequenter.
Adv. Vaak gebeurde dit met de bezem en droog en werd met
perslucht stof weggeblazen. Voor het ‘uitstoffen’ werden deuren
opengezet om door te laten waaien. Later werd gebruikgemaakt
van veeg- of boenmachines. Dit gebeurde of door de eigen
mensen of er werd een bedrijf voor ingehuurd. Later kwam er
ook meer aandacht voor professionelere schoonmaaktechnieken,
bijvoorbeeld: industriële stofzuigers, stofvrij maken boven 2
meter, coatings op betonvloeren zodat deze nat gereinigd
konden worden.
Gen. De werkplek werd door eigen personeel gedaan. Veelal
meteen na schuurwerkzaamheden want de hoeveelheid stof
moest beperkt blijven.
6b
Mdw. Eten en drinken (en roken) werd eigenlijk ook op alle
locaties op de werkplek gedaan. Ook hier was weer variatie in
hoe lang men dit heeft gedaan. Vaak was dit afhankelijk van de
beschikbaarheid van een aparte ruimte in of nabij de werkhal of
een echte kantine. Daar ging men overigens veelal in
werkkleding naartoe en at men zijn/haar boterham.
Adv. Er werd gegeten, gedronken en gerookt op de werkvloer.
Ook al waren er kantines beschikbaar, veel mensen maakten er
geen gebruik van. Eerder at men op de werkplek, later werden
Pagina 115 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

6c

6d

7.

er in de werkplaatsen aparte ruimtes ingericht waar men kon
eten. Eten op de werkplek of in de kantine gebeurde vaak in
werkkleding. Tegenwoordig wordt er meer de hand aan
gehouden dat er niet wordt gegeten en gedronken op de
werkplek.
Gen. Neen, er was een kantine binnen de werkplek.
Mdw. Ook hier veel variatie in locaties en ‘beleid’: op sommige
locaties was geen gelegenheid om te douchen of waren er te
weinig douches voor het aantal mensen, op andere locaties
kregen werknemers een kwartier douchetijd en was dit verplicht.
Daarom gingen werknemers vaak in hun werkkleding naar huis,
zeker als de werkkleding niet op de locatie werd gereinigd.
Veelal kon dit wel op locatie worden gedaan maar dan kon men
van de drie uitgereikte overalls er maar één, hooguit twee, per
week gebruiken.
Adv. Er waren was- en douchegelegenheden. Douches werden
veelal gebruikt na het sporten. Vaak ging men in werkkleding
naar huis.
Gen. Er waren douches aanwezig, in het kleedlokaal.
Mdw. In het begin waren dit vooral katoenen overalls. Later
werden deze vervangen door aansluitende, disposable overalls.
Als het wat warmer werd werden deze nogal eens uitgelaten
omdat ze dan te warm waren. Sommige werkzaamheden werden
gauw even gedaan zonder de benodigde PBM te gebruiken.
Adv. Ja, men kreeg werkkleding: veiligheidsschoenen, maskers,
handschoenen, werkbroeken, T-shirts. Tot ver in de jaren ’90
werden gewone overalls gebruikt. Daarna kwamen
wegwerpoveralls beschikbaar. Die waren onderdeel van het
sluissysteem. Dit werkte echter niet handig (lastig en tijdrovend)
zodat het niet consequent werd gehanteerd. Werkkleding werd
doorgaans mee naar huisgenomen (men droeg het) en daar
schoongemaakt.
Gen. Iedereen had een aantal overalls en een paar
veiligheidsschoenen; de overalls werden eens per week
gewassen.

Medische voorzieningen
a. Als werknemers vragen hadden over hun gezondheid – al dan
niet in relatie tot hun werk – bij wie zochten ze dan doorgaans
(medische) hulp?
b. Als werknemers een bedrijfsarts wilde bezoeken konden ze daar
dan ook naar toe?
i. Zo niet, waarom niet?
ii. Heeft u wel eens op eigen initiatief gesproken met een
(bedrijfs-)arts over de werkzaamheden van werknemers met
chroom-6 houdende verf, schuurstof e.d.?
7a
Mdw. In veel gevallen ging men in eerste instantie naar de
eigen huisarts, maar men kon ook bij de bedrijfsarts terecht.
Vroeger was deze arts op locatie te bezoeken, later moest men
hiervoor naar specifieke centra. Ook waren er in het begin
jaarlijkse onderzoeken. In de loop van de tijd verdween dat.
Sommigen meldden dat na het ‘Twente-incident’ weer
tweejaarlijkse controles werden ingevoerd. Sommigen meldden
dat nu 1 keer per 5 jaar wordt gecontroleerd.
Pagina 116 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

7b

7b
i
7b
ii

Adv. Ja, men kon bij een militaire arts, een Arboarts of de eigen
huisarts terecht. Daarnaast was er ook verpleegkundig
personeel. Toen de geneeskundige dienst nog op het eigen
terrein was kon men hier voor kleine ongevallen terecht. Later
werd dit meer gecentraliseerd en moest men eerst een afspraak
maken en vervolgens naar een geneeskundig centrum. Door de
bezuinigingen werd er ook in deze voorzieningen behoorlijk
gesneden. De Arboarts adviseerde over geluid en zaken rondom
tillen, niet tot nauwelijks over gevaarlijke stoffen. Later kwamen
er onderzoeken (in bloed en urine) naar belasting met
gevaarlijke stoffen en werden registraties van werken met
stoffen in het medisch dossier opgenomen.
Gen. Afhankelijk van de periode konden mensen bij hun eigen
huisarts terecht, burgers bij een bedrijfsarts en militairen
konden terecht bij de militaire arts op de locatie. Voor de
beroepsmilitairen was dit ook vaak de huisarts. Later moest men
buiten de eigen locatie naar een centrum toe voor het bezoek
aan de bedrijfsarts. Na het verdwijnen van de RBB konden
mensen naar een arbeidsomstandighedenspreekuur.
Na 1996 kwamen burgers en militairen naar gezondheidscentra
in hun eigen onderdeel met vragen. Ook op locatie kwamen
mensen met vragen, zeker de schilders. De schilders zijn
formeel en informeel verenigd in een groep. Op enig moment
gingen mensen uit dienst en was er geen zicht meer op hun
gezondheid en deze mensen kwamen niet meer terug bij de
bedrijfsarts.
Mdw. Men kon op locatie en later meer centraal een bedrijfsarts
bezoeken. Men voelde zich niet altijd gehoord. Gehoorcontroles
werden wel uitgevoerd, ook onderzoek naar klachten van het
bewegingsapparaat (zwaar tillen) werd genoemd maar het ging
zelden of nooit over gevaarlijke stoffen, of het gezondheidsrisico
werd gerelativeerd in de ogen van enkele deelnemers.
Adv. Een werknemer die een (bedrijfs-)arts wilde bezoeken kon
daar naartoe. Er was geen belemmering.
Gen. Geen enkele drempel; ook als bedrijfsarts verder
onderzoek wilde laten uitvoeren was dat geen probleem.
Bijvoorbeeld naar specialisten in het Militair Hospitaal of een
Hoogleraar Arbeidsdermatologie aan de VUMC.
Mdw. Is niet over gemeld door de deelnemers.
Adv. N.v.t.
Gen. N.v.t.
Mdw. Ja, chroom-6 werd door een enkeling met een arts
besproken, ook andere zaken (gehoorbescherming) werden
besproken. Over chroom-6 werd teruggekoppeld dat men er niet
ziek van hoefde te worden maar dat PBM niet altijd toereikend
waren. Doorgaans leidde dit niet tot vervolgacties.
Adv. Sommigen wel. Er werd ook over chroom-6 gesproken,
naast zaken als bijvoorbeeld geluidsmetingen en
gehoorbescherming. Dit was afhankelijk van locatie en periode.
Gen. Aandachtspunt: de langetermijneffecten van chroom-6
kunnen zichtbaar worden bij mensen die zich bij de huisarts
meldden, de krijgsmacht had vervolgens geen zicht meer op
deze mensen. Een follow-up systeem ontbrak.
Pagina 117 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

8.

Spotpainten, spuitcabines en zandstralen
a. Bent u bekend met spotpainten of zandstralen (weten wat het
is)?
i.
Waar vonden de werkzaamheden met chroom plaats?
b. Werden spotpaint-werkzaamheden/kleine schildertaken
uitgevoerd buiten de daarvoor bestemde ruimte
(preserveerruimte)?
c. Werden bij piekdruktes de gespoten vervoersmiddelen wel of niet
naar loodsen/werkplaatsen gebracht om daar uit te dampen?
d. Kunt u vertellen hoe het spotpainten ging?
i.
Waar het werd gedaan?
ii.
Waren er voor het spotpainten regels waren?
iii.
Werden deze regels gehandhaafd?
8a
Mdw. De meeste deelnemers waren bekend met spotpainten.
Een aantal heeft ook zelf ge-spotpaint.
Adv. De meesten waren bekend met spotpainten en stralen
(zand, glasparelgrid).
Gen. Zij hadden hier geen kennis van.
8a i Mdw. Deze werkzaamheden vonden meestal in de werkplaats
plaats aan materiaal waaraan ook anderen stonden te werken.
Ge-spotpaint materiaal werd buiten gezet om uit te dampen
maar kon ook in de werkplaats blijven staan om uit te dampen.
Anderen (ook mensen van de administratie) liepen daar dan
langs. ‘Schooperen’ (inbranden van vloeibaar metaal) en
‘stralen’ werd in aparte ruimten gedaan.
Adv. Dit gebeurde meestal in de werkplaats. Van krassen tot
stukken van 1 of 2 vierkante meter. Het verven gebeurde met
roller of kwast of met spuitbus. Later gebeurde dit in de
daarvoor geschikte ruimte.
Gen. 8b
Mdw. Doorgaans wel, later werd er hier en daar aan
‘containment’ gedaan (laatste opstelplaats is chroom-6 plaats).
Adv. Ja veelal wel. Tijdens uitzendingen werd spotpainten vaak
in dezelfde werkruimte uitgevoerd.
Gen. 8c
Mdw. Gespoten producten dampten buiten of binnen uit.
Adv. Dan werd er toch anders gewerkt, want het moest
allemaal snel gebeuren. Verfwerkzaamheden gebeurden in de
werkplaats waar ook anderen (zonder) bescherming aanwezig
waren. Uitdampen gebeurde in dezelfde ruimte.
Gen. 8d
Mdw. De werkzaamheden voor spotpainten (schuren,
schoonmaken, opbrengen) waren vaak handwerk. Soms werd er
ook mechanisch geschuurd al dan niet met afzuiging, dat was
afhankelijk van de locatie.
Adv. Gen. 8d i Mdw. Vaak werd het spotpainten in de werkplaats gedaan.
Adv. Gen. 8d
Mdw. De meeste deelnemers die hierop antwoordden gaven
ii
aan dat dit niet het geval was en dat er ook geen instructie voor
waren. Er was wel discussie over wanneer er nu sprake was van
Pagina 118 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

8d
iii

spotpainten en wanneer niet. Ook probeerde men dit soort
werkzaamheden in tijd af te bakenen (in pauzes van anderen).
Adv. Dit was werk voor schilders, zij moesten dit uitvoeren. In
het begin deed men dit vaak zelf, later liep de schilder mee om
te zien wat er moest gebeuren en dan deed de schilder het
werk. Schilders werden vanaf de jaren negentig,
terughoudender met het meegeven van verf voor dit soort
zaken.
Gen. Mdw. Als er al regels waren werden deze niet stringent
nageleefd.
Adv.Gen. -

9.

Bekendheid met Arbo-incident rondom chroom-6 of anderszins
Bijvoorbeeld: Vliegbasis Twente oktober 1998: In oktober 1998
werden de werkzaamheden op de vliegbasis Twente gestopt
vanwege overschrijdingen van de MAC-waarden. Dat heeft geleid tot
veel landelijke publiciteit en vragen uit de Tweede Kamer.
a. Nagaan of respondenten bekend zijn met dit of andere
incidenten
9a
Mdw. Een groot aantal deelnemers wist van dit specifieke
incident. Dit heeft op een enkele locatie tot metingen geleid
waarbij de werkplaats werd gesloten. Anderen noemden andere
incidenten (stofexplosie en incident in Limburg (welk is niet
bekend)). Iemand noemde in dit kader de omstandigheden
tijdens uitzendingen, die boden niet voldoende bescherming.
Van hogerhand werd er over incidenten niet geïnformeerd.
Adv. Ja, sommigen konden het zich wel herinneren, anderen
niet. Over andere incidenten meldde iemand dat er een jaar of
vier geleden sprake was van een afvoer van de
schilderwerkplaats die over de kleedkamers heenliep en lekte.
Er zijn meer incidenten geweest met chroom 6. Deze incidenten
waren niet groot maar wel meldenswaardig. Nog steeds zijn er
leidinggevenden die incidenten liever niet melden. Na 2015 is op
een van de locaties specialistisch gereinigd vanwege chroom-6.
Op een van de locaties was er sprake van hoofdpijnklachten en
misselijkheid. Uiteindelijk bleek er sprake te zijn van
bodemverontreiniging onder de werkplaats.
Gen. Zie 0.b en 1.a.

10.

Tot slot:
a. Welke onderwerpen zijn volgens u niet aan bod gekomen? Zijn
er nog onderwerpen waarvan u zegt: waarom vragen ze daar
niet naar? Heeft U nog aanvullende onderwerpen?
10
Mdw. Er was in de begintijd een groot verschil tussen burgers
en militairen. De militairen hadden heel erg de mentaliteit dat
ze er zaten om het land te verdedigen. Militairen kregen overalls
van Defensie die werden gewassen en burgerpersoneel moest
dat zelf doen.
Iemand gaf aan dat hij in dit gesprek zijn hart heeft kunnen
luchten maar dat in een 1-op-1-gesprek hij meer informatie had
kunnen laten zien en toelichten.
Pagina 119 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Het ging nu over chroom-6 maar vroeger werd er tussen het
asbest gegeten, daar hoorde je niets over.
Een medewerker lichtte toe dat de klapraampjes de enige
ventilatie waren, en dan moest er wel wind staan. In deze
werkplaats werden allerlei werkzaamheden uitgevoerd. De
baden stonden apart. Er was wel reinigingsmiddel. Het
oppervlaktebehandelwerk werd in een ander gebouw gedaan.
Hier werd ontvet, geschuurd, geslepen, gelast in 1 werkplaats,
zonder goede ruimtelijke afzuiging.
De datering is van jaren ’50 tot 1990. In 1974 werd het
extremer toen de Landmacht erbij kwam, dit beeld is van na
1974.
Het verbaasde iemand dat er niets over zorgplicht wordt
gevraagd: ‘Defensie heeft een zorgplicht’. (PS: een van de
onderzoeksvragen gaat expliciet over zorgplicht en wordt daarin
behandeld, niet in deze thema’s).
Iemand vroeg hoe het straks met JSF zit: ‘welk verfsysteem zit
daar op?’
Iemand merkte op dat het bij uitzendingen nog steeds een
puinhoop is met bedrijfsstoffen.
Iemand merkte op dat er goed naar functie gedifferentieerd
moet worden m.b.t. werken met chroom-6-houdend materieel
of -verf.
Iemand wilde weten of dit onderzoek alleen op chroom-6 wordt
gebaseerd, of dat er ook andere stoffen ook aan de orde komen.
Iemand vroeg zich af of Defensie hiervan leert, want men rolt
van het ene incident in het andere.
Iemand was van mening dat dit onderzoek zinloos is omdat naar
chroom-6 als zelfstandige stof wordt gekeken en daar heeft
bijna niemand in pure vorm mee gewerkt. Deze stof werd
meestal verwerkt in allerlei producten en daar hebben de
mensen mee gewerkt. Daardoor zijn ook de klachten ontstaan.
Dat wordt in het onderzoek echter niet meegenomen. Daarom is
dit onderzoek zinloos. Iemand was van mening dat de schuld
ligt bij de Rijksgebouwendienst, omdat zij verkeerde gebouwen
hebben gebouwd.
Iemand merkte op: “Ziektes relateren aan het gebruik van
schadelijke stoffen gebeurde nauwelijks. De ‘knowhow’ bij
artsen was te klein. Er staat ook weinig over in de RIVMrapporten. De Arbo-zorg werd tegengewerkt m.n. in midden
jaren tachtig van de vorige eeuw. Door de toenmalige
commandant X werden de Arbo voorschriften geminacht (ik kan
dit ook aantonen middels een mail waarin een oudstafmedewerker van X, zonodig onder ede wil verklaren dat X
de Arbo voorschriften aan zijn laars lapte, onder andere met de
woorden ‘zij moeten niet zeuren maar werken’. De
Arbeidsinspectie is door het Onderdeels Overleg Orgaan
heimelijk binnengehaald. Het gaat om veel meer (CMR) stoffen
dan alleen het stofje chroom-6 dat in een grondverf zit
vermengd. Zie daarvoor het rapport van de Universiteit Utrecht,
dat namens het RIVM volgens WP-4 een onderzoek op de POMsites heeft verricht. In genoemd rapport kwamen de
onderzoekers tot de conclusie dat betrokkenen aan veel meer
kankerverwekkende stoffen zijn blootgesteld! Deze conclusie
Pagina 120 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

past ook op de situatie bij de Koninklijke Luchtmacht. Tevens
heb ik gezegd dat ik tot de conclusie ben gekomen dat niet het
RIVM gegevens achterhoudt (want in de hand die je voedt bijt je
niet, dat was mijn veronderstelling). Ik ben dankzij het rapport
van de Universiteit Utrecht, er achter gekomen dat de Paritaire
commissie in deze de kwade genius is, want zij hebben de
staatssecretaris alleen voorgelicht over de blootstelling aan het
stofje chroom-6 en niet over de blootstelling aan de andere
kankerverwekkende stoffen, zoals duidelijk vermeld in het
rapport.”
Iemand merkte op: ‘We zijn in 2017 bij de bonden geweest,
maar de bonden hebben ons in mijn ogen verkocht. Ik heb dus
twee van mijn vragen via de media moeten spelen: de
verhoogde concentratie chroom-6 en de vermissing van
registratieformulieren. Zonder die registratieformulieren zou ik
namelijk niets kunnen bewijzen mocht ik ooit ziek worden door
een andere stof dan chroom-6. Ik heb die formulieren toen
volgens mij alleen maar gekregen omdat ik met de InspecteurGeneraal heb gesproken. Wat me stoort is dat er ook nu weer
helemaal niet wordt gecommuniceerd over wat er nu gebeurt. Ik
heb behoefte aan meer informatie over de inrichting en het
verloop van dit onderzoek. Wat ik verder raar vind, is dat we
eigenlijk pas halverwege het onderzoek zijn, maar dat er nu al
een soort overeenkomst over een tegemoetkoming of
schadeclaim lijkt te zijn.”
Iemand zei: ‘Het interview dekt alles. Ik maak me alleen heel
erg zorgen over hoeveel mensen die dagelijks in de hangar
werkten hun verhaal kunnen doen. Ik heb overal, bijvoorbeeld
bij de klankbordgroep, vanaf het begin aangegeven dat ik mijn
verhaal goed wil weergeven maar daar is nooit op gereageerd.
Je praat, in het tijdsbestek waarin ik werkte, over minimaal 200
monteurs die dagelijks hieraan blootgesteld waren. Op de
locatie werkten al 1500 man.’
Adv. Iemand gaf aan dat hij hoopte dat er meer collega’s zijn
die openheid van zaken willen geven. De Defensieorganisatie
wordt gehinderd door bureaucratie. Elk defensieonderdeel heeft
een eigen manier van melden. Er zit geen uniformiteit in. Er
wordt gewerkt met verschillende systemen die niet met elkaar
matchen. Ook wordt nog niet alles gemeld, de
meldingsbereidheid verschilt per onderdeel. Daarnaast vinden
sommige commandanten sommige meldingen niet van belang
waardoor zij deze niet doorzetten. Dit kan beter. Iemand geeft
aan dat het hele veiligheidsgebeuren heel sterk hangt aan
veiligheidskundigen, die dooddoener van: ‘daar ben jij van’. Er
mist verander-management en continuïteit, waardoor het
kennisniveau wisselend is. Niet iedereen heeft iets met
veiligheid en milieu, dat is lastig. Ook chroom-6 hing heel zwaar
op de eigen interesse en initiatieven van de veiligheidskundigen.
Veel eigen initiatief dat de lijn niet in gaat. Het lerende
vermogen kan nog veel beter, veel zaken worden nog niet
gedaan. Het ontbrak aan zichtbaarheid van het probleem.
Iemand gaf enkele voorbeelden van hoe er in verschillende
situaties werd gewerkt met gevaarlijke stoffen. Veelal zonder
adequate bescherming of tegen de (boeken)regels in. Iemand
Pagina 121 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

gaf aan dat men zich niet realiseerde wat het kon betekenen om
aan benzeen (vliegtuigbrandstof) blootgesteld te worden totdat
Lekkerkerk zich voordeed. Adequate PBM werden niet altijd
gebruikt, ook niet bij gevaarlijke stoffen. Ergonomisch
verantwoord werken werd ook niet actief bevorderd. Op papier
is er dan wel iets gebeurd, maar je hebt er niks aan. Over
ongeregeldheden die werden aangekaart mocht niet worden
gesproken.
Iemand gaf aan dat ook veel gewoon goed in orde is; vooral op
het gebied van de operationele inzetbaarheid van materieel.
Handhaving van Arbo- en milieuwetgeving kan dit tegelijkertijd
enorm frustreren.
Gen. Het zou nog een nuttige toevoeging kunnen zijn op dit
onderzoek van het RIVM om contact op te nemen met ‘Yellow
Factory’ omdat zij mogelijk inzicht hebben in langere
termijneffecten.
Met het huidige systeem is er geen mogelijkheid om terug te
kijken in medische data om bijvoorbeeld na te gaan of iemand
in een bepaalde periode met chroom-6 gewerkt heeft. Het zou
mooi zijn dat er nu een systeem ingericht kan worden om
bepaalde groepen mensen te kunnen clusteren en kunnen
beoordelen op hun gezondheidsstatus, ook als deze
medewerkers niet meer in dienst zijn. Op enig moment gaan
mensen uit dienst of naar de eigen huisarts en is er geen zicht
meer op hun gezondheid en deze mensen komen niet meer
terug bij de bedrijfsarts.

Pagina 122 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Bijlage 3 De online vragenlijst

Onderzoek blootstelling chroom-6
Informatiepunt chroom-6 & CARC
Beste (oud)-medewerker bij Defensie,
Welkom bij de vragenlijst voor het onderzoek naar de blootstelling aan
chroom-6 op Defensielocaties, met uitzondering van de POMS-locaties.
U leest hieronder eerst meer informatie over het onderzoek dat RIVM
uitvoert. Wilt u meteen naar de vragen gaan om antwoorden te geven?
Lees dan in ieder geval onderaan deze pagina onder welke voorwaarden
u meedoet. Daar vindt u ook de knop 'volgende' om naar de vragen te
gaan.
Informatie over het onderzoek
Wilt u meedoen?
Bent u (oud) medewerker van een niet-POMS locatie in de periode
1970-2015? Dan kunt u met het onderzoek meedoen. Ook als u niet zelf
met chroom-6 heeft gewerkt, maar er wellicht wel aan bent
blootgesteld, doordat u in werkplaatsen kwam waar dit gebeurde.
Daarbij hoeft u niet ziek te zijn (geweest) om mee te kunnen doen.
Wat gebeurt er met uw gegevens?
Uw antwoorden blijven bij het Informatiepunt Chroom-6. Het RIVM krijgt
van de geregistreerde (oud-)medewerkers alléén de gegevens over
beroepshistorie, locaties, werkzaamheden, bescherming en
ziekten/aandoeningen. Persoonlijke gegevens zoals naam, e-mailadres,
woonplaats en geboortedatum blijven gecodeerd bij het Informatiepunt
Chroom-6. Zonder uw toestemming worden deze gegevens niet aan
anderen gegeven.
Wat is de bedoeling van de onderzoeksvragen?
Door te werken met een online vragenlijst kan in korte tijd iedere
(oud-)medewerker die zich heeft geregistreerd bij het Informatiepunt
Chroom-6 deelnemen aan het onderzoek. Het RIVM heeft voor het
onderzoek zo veel mogelijk gegevens nodig van de verschillende
functies, de werkzaamheden op de verschillende locaties (wat, waar,
wanneer, hoe vaak) en over de werkomstandigheden daar. Aan het eind
van de vragenlijst worden ook vragen gesteld over ziektes die mogelijk
met chroom-6 samenhangen. Het zijn vragen die nodig zijn voor het
onderzoek. Zo krijgt Defensie een beeld van de situatie op alle
Defensielocaties.
Hoe lang duurt het invullen van de vragenlijst?
Het invullen van de vragenlijst duurt 20 minuten per functie. Voor
mensen die meerdere functies hebben gehad en op meerdere locaties
hebben gewerkt kan het invullen langer duren. Heeft u tussendoor een
pauze nodig van een uur of meer, dan kunt u de antwoorden opslaan en
de vragenlijst op een later tijdstip afmaken.

Pagina 123 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Wat doet het RIVM met uw antwoorden?
Het RIVM brengt met dit onderzoek de blootstelling aan chroom-6 in
kaart op alle Defensielocaties, met uitzondering van de POMS-locaties.
Ook kan het RIVM aangeven of en waar er nog meer onderzoek nodig is.
Wellicht verandert in de toekomst de lijst met ziektes/aandoeningen die
mogelijk samenhangen met het werken met chroom-6. Dan kan het
Informatiepunt Chroom-6 het onderzoek gebruiken om in te schatten
om hoeveel mensen het gaat en op welke locatie.
Wat doet Defensie met de uitkomsten?
Defensie gebruikt de RIVM-gegevens om te komen tot een regeling voor
medewerkers op andere locaties dan de POMS-locaties.
Wanneer krijg ik duidelijkheid over mijn situatie?
Het doel is om eind 2020 zoveel mogelijk duidelijkheid te kunnen geven
over de volgende vragen:
• Hoe aannemelijk is het dat mijn ziekte of aandoening te maken
heeft met blootstelling aan chroom-6 bij Defensie?
• Wie kan er waar, wanneer en hoe blootgesteld zijn aan chroom6?
Mag ik vragen overslaan?
Het is belangrijk om alle vragen die gesteld worden in te vullen. Ook als
u zich heeft aangemeld bij het ABP voor de coulanceregeling, vragen wij
u de vragenlijst helemaal in te vullen. Het RIVM mag namelijk vanwege
privacywetgeving geen gebruik maken van eerdere registraties. Daarom
zijn uw antwoorden op deze vragen nodig om het onderzoek te kunnen
doen.
Heeft u nog vragen?
In de folder 'RIVM-onderzoek naar chroom-6 op alle Defensielocaties'
vindt u nog meer informatie over het onderzoek.
U kunt ook bellen met het Informatiepunt Chroom-6 Defensie bij het
CAOP (070 – 376 54 76) of een e-mail sturen: infoc6&carc@caop.nl. Het
informatiepunt staat onder beheer van het CAOP, het onafhankelijk
kennis- en dienstencentrum op het gebied van arbeidszaken.
Persoonsgegevens zijn hier in vertrouwde handen.
Alvast hartelijk dank voor uw medewerking.
U geeft toestemming onder deze voorwaarden:
• dat deelname aan dit onderzoek vrijwillig is;
• dat het onderzoek wordt uitgevoerd zoals beschreven op de
website www.informatiepuntchroom6.nl
• dat ik bovenstaande informatie heb gelezen en begrepen;
• dat het CAOP, in lijn met de wet en de eisen van de Algemene
Verordening Gegevensbescherming (AVG), namens Defensie
de gegevens van het onderzoek verwerkt;
• dat ik mijn toestemming voor deelname aan dit onderzoek op
ieder moment weer kan intrekken zonder opgaaf van reden.
Dit kan door een e-mail te sturen naar infoc6&carc@caop.nl
of te bellen naar 070-376 5476 (tijdens kantooruren) en te

Pagina 124 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

•
•
•

•

vermelden dat het gaat om het intrekken van toestemming
voor deelname aan het onderzoek chroom-6 bij Defensie;
dat mijn toestemming alleen geldt op basis van de gegevens
van dit onderzoek en de hierboven beschreven informatie;
dat ik kennis heb genomen van het privacybeleid van
Defensie (zie https://www.defensie.nl/privacy) en RIVM (zie
http://www.rivm.nl/privacy);
dat mijn gegevens tot maximaal een jaar na de afronding van
het onderzoek bewaard blijven en daarna worden vernietigd.
Als deze termijn verandert, stelt het Informatiepunt Chroom6 mij per e-mail daarvan op de hoogte. Ik kan dan opnieuw
besluiten of ik instem met deze bewaartermijn;
dat ik weet dat als ik vragen heb ik contact kan opnemen met
het Informatiepunt Chroom-6 Defensie: tel. 070 376 5476
(tijdens kantooruren) of e-mail naar infoc6&carc@caop.nl.

Praktische informatie over invullen vragenlijst
Overzicht van uw functie(s), locatie(s) en periode(n) bij de hand
Wij vragen u om aan te geven op welke locatie(s) u werkt en werkte, in
welke periode(s) en in welke functie(s). Daarom is het handig dat u een
overzicht daarvan al vooraf bij de hand heeft. Het makkelijkst is om te
beginnen met uw laatste of meest relevante functie en te eindigen met
de functie waarin u (vroeger) begonnen bent bij Defensie. Dat versnelt
voor u het opgeven van uw beroepsgeschiedenis.
Hoe de vragenlijst in elkaar zit
Heeft u in meerdere functies gewerkt? Of deed u dat op diverse locaties
of op verschillende momenten? Dan antwoordt u per situatie steeds op
vragen (1 t/m 90). Zo komt uw hele beroepsgeschiedenis goed in beeld
en dat is belangrijk voor het onderzoek. Voorbeelden van het vaker
antwoorden op vragen zijn:
• Hebt u vier functies vervuld? Dan antwoordt u vier maal op
dezelfde vragen.
• Hebt u in één functie op drie verschillende locaties gewerkt? Dan
antwoordt u drie maal op dezelfde vragen.
• Hebt u in één functie op één locatie op twee verschillende
momenten gewerkt? Dan antwoordt u tweemaal dezelfde vragen.
Is uw beroepsgeschiedenis compleet, dan krijgt u mogelijke ziekten
voorgelegd en per ziekte één of twee vragen. Afrondend vragen wij u
om toestemming om uw gegevens vertrouwelijk te verwerken en voor
het onderzoek te gebruiken. U heeft hier ook de mogelijkheid om
opmerkingen aan de onderzoekers mee te geven.
Het is nodig dat u ze alle vragen beantwoordt, tenzij wordt aangegeven
dat u vragen kunt overslaan.
Tenzij anders is aangegeven mag u per vraag 1 antwoord kiezen.
Duur van het invullen
Als u altijd in dezelfde functie op dezelfde locatie heeft gewerkt, dan
kunt u in ongeveer twintig minuten de vragen beantwoorden. Maar als u
in meer functies, op meer locaties en verschillende periodes werkt(e)
Pagina 125 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

dan bent u er meer tijd aan kwijt. Het kan even duren voordat vragen
zijn geladen en zichtbaar zijn. Als u een pauze nodig heeft van een uur
of meer, sla dan de antwoorden op en sluit de vragenlijst af via een
knop onderaan de pagina. U krijgt dan een mail met instructies om
verder te gaan.
Hulp vragen kan
Bij de vragen staat steeds een uitleg. Hebt u toch liever hulp bij het
invullen? Bel dan met het Informatiepunt Chroom-6 Defensie bij het
CAOP (070 – 376 54 76) of stuur een e-mail (infoc6&carc@caop.nl). Het
informatiepunt is bereikbaar van maandag t/m vrijdag tussen 9.00 en
17.00 uur.

Pagina 126 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Functie

Vraag 1
Voor welke functie bij Defensie vult u deze vragen in? Geef
daarbij kort aan wat deze functie inhoudt.
Door het invullen van de vragenlijst ontstaat een persoonlijke
geschiedenis van uw werk bij Defensie. Het is voor u zelf het
gemakkelijkst als u uw laatste of meest relevante functie het eerst
invult. Omdat er voor de functies meer dan 8000 verschillende
benamingen zijn, beschrijft u steeds ook kort wat de functie
inhoudt/inhield. Dat zorgt ervoor dat de RIVM-onderzoekers een goed
beeld van uw werkzaamheden krijgen. Soms zijn functies ook van naam
veranderd, terwijl het werk hetzelfde bleef.

Vraag 2
In welke functiegroepen past uw zojuist ingevulde functie het
beste?
Geef hier aan welke beschrijving het beste bij uw functie past:
Kies uw antw oord

0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0

Administratie
Advisering
Automatisering & ICT
Bedrijfsvoering
Beleid
Communicatie
Facilitair & logistiek
Financieel
Geneeskundig
Horeca
Huisvesting
Informatievoorziening
Inlichtingen
Juridisch
Kennis en onderzoek
Lijnmanagement
Militair leidinggeven
Operaties
Opleiden & individueel trainen
Personeel & Organisatie
Project- en programmamanagement
Techniek
Toezicht
Uitvoerend
Veiligheid & bewaking
Geen van bovenstaande

Vraag 3
Bij welk defensieonderdeel werkt/werkte u in deze functie?
Heeft u in deze functie bij meer defensieonderdelen gewerkt? Vul dan
deze reeks vragen voor ieder defensieonderdeel apart in. U klikt
hiervoor (straks) onderaan deze pagina op: Mijn beroepsgeschiedenis is
nog niet compleet.
Pagina 127 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Om de vraag te beantwoorden dient u het rondje/vierkantje voor de
tekst van uw keuze aan te klikken. Het vakje kleurt dan zwart.
Koninklijke Luchtmacht (CLSK)
Koninklijke Landmacht (CLAS)
Koninklijke Marine (CZSK)
Defensie Materieel Organisatie (DMO)
Koninklijke Marechaussee (KMar)

Locatie
Vraag 4
In welke plaats werkt/werkte u in deze functie?
Geef hier de plaatsnaam aan.

Vraag 5
Wat is de naam van de locatie?
Geef hier de naam van de locatie, bijvoorbeeld Logistiek Centrum
Woensdrecht of Elektronische werkplaats.

Periode

Vraag 6
Vanaf wanneer heeft u in deze functie gewerkt?
Als u in het invulveld gaat staan, verschijnt een kalender
(dd/mm/jjjj) om het begin van de werkperiode in te vullen.
Weet u wel het jaar, maar niet de exacte datum, kies dan de eerste van
de maand of 1 januari van het desbetreffende jaar.
Heeft u deze functie op deze locatie in meer perioden gewerkt? Vul dan
voor iedere periode de reeks vragen in. U klikt hiervoor (straks)
onderaan deze pagina op: Mijn beroepsgeschiedenis is nog niet
compleet.

Vraag 7
Tot wanneer heeft u in deze functie gewerkt?
Als u in het invulveld gaat staan, verschijnt een kalender
(dd/mm/jjjj) om het eind van de werkperiode in te vullen.
Weet u wel het jaar, maar niet de exacte datum, kies dan de eerste van
de maand of 1 januari van het desbetreffende jaar.
Werkt u nog in deze functie, vul dan de datum van vandaag in.

Pagina 128 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Niet zelf uitgevoerde werkzaamheden
Sommige functies bevatten werkzaamheden met verf of geverfde
oppervlakken van materieel van o.a. tanks, voertuigen of vliegtuigen,
andere functies bevatten deze werkzaamheden niet. Wie er mee heeft
gewerkt krijgt de werkzaamheden vanaf vraag 10 voorgelegd.
Bij onderstaande vraag krijgen degenen de werkzaamheden niet zelf
deden (bijvoorbeeld een secretaresse), maar wel eens in een ruimte
kwamen waar de werkzaamheden werden uitgevoerd, de gelegenheid
om dat aan te geven. Wie antwoordt 'Ja, ik deed geen van deze
werkzaamheden zelf, maar was WEL aanwezig in de ruimte waar dit
gebeurde', krijgt vervolgens de vraag voorgelegd om hoeveel uren per
dag het gemiddeld ging (op een dag dat u in de ruimte verbleef waar de
werkzaamheden werden uitgevoerd).
Het gaat om een of meer van de volgende werkzaamheden: verfspuiten,
spotpainten, slijpen, schuren, frezen, verf verwijderen, stralen, boren,
(de)montage van geverfd materieel, snijbranden, verwarmen, gebruik
van perslucht, ruimen/klinken/schroeven.
Vraag 8
Was u bijna iedere dag aanwezig in de ruimte(n) waar de
genoemde werkzaamheden werden gedaan?
0 Ja, ik deed de genoemde werkzaamheden zelf  ga door naar vraag
10
0 Ja, ik deed geen van deze werkzaamheden zelf, maar was WEL
aanwezig in de ruimte waar dit gebeurde  ga door naar vraag 9
0 Nee, ik deed geen van deze werkzaamheden zelf en was ook NIET
aanwezig in de ruimte waar dit gebeurde  ga door naar het blokje
na vraag 90
Vraag 9
Hoeveel uren per dag was u gemiddeld in deze ruimte?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
 ga door naar vraag 67

Zelf uitgevoerde werkzaamheden
U leest hieronder negentien werkzaamheden met verf of geverfde
oppervlakken van materieel van o.a. tanks, voertuigen of vliegtuigen.
Welke heeft u zelf gedaan in de functie die u hierboven op de genoemde
locatie en in de genoemde periode uitvoerde? Werkte u wel met verf of
bewerkte u geverfde oppervlakken met machines en staat uw
werkzaamheid er niet bij? Kies dan degene die er het meest op lijkt.
Geeft u een werkzaamheid aan, dan volgen twee vragen. De eerste
vraag gaat over hoe vaak u de werkzaamheid uitvoerde. Als uw
antwoord niet in de lijst voorkomt, kunt u een inschatting geven. De
tweede vraag gaat over hoe lang u bezig was met de werkzaamheid op
de dag dat u die uitvoerde (totale tijd op die dag).

Pagina 129 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag 10
Verfspuiten met spuitpistool in cabine
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 13
Vraag 11
Verfspuiten met spuitpistool in cabine. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 12
Verfspuiten met spuitpistool in cabine. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
Vraag 13
Verfspuiten met spuitpistool buiten cabine
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 16
Vraag 14
Verfspuiten met spuitpistool buiten cabine. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 15
Verfspuiten met spuitpistool buiten cabine. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur

Pagina 130 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag 16
Spotpainten (bijwerken) met roller of kwast
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 19
Vraag 17
Spotpainten (bijwerken) met roller of kwast. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 18
Spotpainten (bijwerken) met roller of kwast. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
Vraag 19
Spotpainten met een spuitbus
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 22
Vraag 20
Spotpainten met een spuitbus. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 21
Spotpainten met een spuitbus. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur

Pagina 131 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag 22
Slijpen en machinaal schuren
Slijpen en machinaal schuren (flexen, slijptol, haakse slijper,
straalschijf, staalborstel bevestigd op boormachine, schuurmachine, op
andere manier machinaal bewerken van geverfde oppervlakken)
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 25
Vraag 23
Slijpen en machinaal schuren. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 24
Slijpen en machinaal schuren. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
Vraag 25
Frezen
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 28
Vraag 26
Frezen. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 27
Frezen. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
Pagina 132 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag 28
Handmatig verf verwijderen
Handmatig verf verwijderen (met schuurpapier, krabber of staalborstel)
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 31
Vraag 29
Handmatig verf verwijderen. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 30
Handmatig verf verwijderen. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
Vraag 31
Stralen van geverfde oppervlakken in (straal)cabine
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 34
Vraag 32
Stralen van geverfde oppervlakken in (straal)cabine. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week

Pagina 133 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag 33
Stralen van geverfde oppervlakken in (straal)cabine. Hoe lang
per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
Vraag 34
Stralen in de straalkast
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 37
Vraag 35
Stralen in de straalkast. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 36
Stralen in de straalkast. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
Vraag 37
Stralen buiten (straal)cabine of straalkast
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 40
Vraag 38
Stralen buiten (straal)cabine of straalkast. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week

Pagina 134 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag 39
Stralen buiten (straal)cabine of straalkast. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
Vraag 40
Stralen met mobiel apparaat
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 43
Vraag 41
Stralen met mobiel apparaat. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 42
Stralen met mobiel apparaat. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur

Pagina 135 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag 43
Boren
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 46
Vraag 44
Boren. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 45
Boren. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
Vraag 46
(De)montage van geverfd materieel
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 49
Vraag 47
(De)montage van geverfd materieel. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week

Pagina 136 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag 48
(De)montage van geverfd materieel. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
Vraag 49
Lassen van roestvast staal
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 52
Vraag 50
Lassen van roestvast staal. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 51
Lassen van roestvast staal. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
Vraag 52
Lassen in een kleine ruimte
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 55
Vraag 53
Lassen in een kleine ruimte. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?

Pagina 137 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 54
Lassen in een kleine ruimte. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
Vraag 55
Snijbranden
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 58
Vraag 56
Snijbranden. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 57
Snijbranden. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur

Pagina 138 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag 58
Verwarmen (openbranden)
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 61
Vraag 59
Verwarmen (openbranden). Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 60
Verwarmen (openbranden). Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
Vraag 61
Gebruik van perslucht
Gebruik van perslucht ('luchtspuitje', voor het wegblazen van stof)
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 64
Vraag 62
Gebruik van perslucht. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week

Pagina 139 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag 63
Gebruik van perslucht. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur
Vraag 64
Ruimen / klinken / schroeven
Ja, zelf gedaan in deze functie
Nee, niet zelf gedaan in deze functie  ga door naar vraag 67
Vraag 65
Ruimen / klinken / schroeven. Hoe vaak?
Hoe vaak voerde u gemiddeld deze werkzaamheden uit?
0 1 dag per jaar
0 1 dag per maand
0 1 dag per 2 weken
0 1 dag per week
0 2-3 dagen per week
0 4-5 dagen per week
Vraag 66
Ruimen / klinken / schroeven. Hoe lang per dag?
Hoe lang was u gemiddeld bezig met de werkzaamheden op de dag dat
u die uitvoerde?
0 tot en met 15 minuten
0 15 minuten tot een uur
0 1 tot 4 uur
0 langer dan 4 uur

Uw persoonlijke beschermingsmiddelen
Vraag 67
Gebruikte u persoonlijke beschermingsmiddelen (tegen verf en
verfstof) bij uw werk?
Denk aan beschermingsmiddelen voor uw lichaam, handen, ogen, hoofd,
gehoor of ademhaling. U kunt bij de volgende vraag ook andere
persoonlijke beschermingsmiddelen invullen.
Ja  ga door naar vraag 68
Nee, alleen gewone werkkleding ga door naar vraag 70
Nee, alleen eigen kleding  ga door naar vraag 70
Niet van toepassing ga door naar vraag 82
Vraag 68
Welke persoonlijke beschermingsmiddelen (tegen verf en
verfstof) gebruikte u bij uw werk?
Pagina 140 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Hier kunt u meer dan één antwoord geven.
stoffen overalls
wegwerpoveralls
werkhandschoenen (meermalig gebruik)
rubber/latex handschoenen (wegwerp)
chemisch bestendige handschoenen (meermalig gebruik)
veiligheidsbril
gelaatskap
veiligheidshelm
stootcap
capuchon (over hoofd, bijvoorbeeld aan wegwerpoverall)
otoplasieken (op maat)
earplugs (gele dopjes)
gehoorkappen (koptelefoon)
stofmasker (snuitje)
halfgelaatsmasker met filterbus
volgelaatsmasker met filterbus
masker met aanblaasfiltereenheid (filter op rug)
masker met perslucht (lucht uit slang)
laskap/lashelm
Vraag 69
Welke andere persoonlijke beschermingsmiddelen (tegen verf en
verfstof) gebruikte u bij uw werk?
Als u geen andere persoonlijke beschermingsmiddelen gebruikte, kunt u
'geen andere' invullen

Aanwezigheid persoonlijke beschermingsmiddelen
Vraag 70
Waren de voor het werk noodzakelijke persoonlijke
beschermingsmiddelen altijd aanwezig?
De volgende vragen zijn bedoeld om een beeld te krijgen van de
werkomstandigheden op de locatie waar u werkte.
Ja, de gehele periode  ga door naar vraag 72
Ja, vanaf .... (hieronder jaar invullen)
Nee  ga door naar vraag 82
Pagina 141 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Weet ik niet  ga door naar vraag 82
Niet van toepassing  ga door naar vraag 82
Vraag 71
Vanaf welk jaar waren de genoemde persoonlijke
beschermingsmiddelen aanwezig?

Vraag 72
Waren er genoeg persoonlijke beschermingsmiddelen aanwezig?
Ja, de gehele periode  ga door naar vraag 74
Ja, vanaf .... (hieronder jaar invullen)
Nee  ga door naar vraag 74
Weet ik niet  ga door naar vraag 74
Niet van toepassing  ga door naar vraag 74
Vraag 73
Vanaf welk jaar waren er genoeg persoonlijke
beschermingsmiddelen aanwezig?
Vraag 74
Werden de persoonlijke beschermingsmiddelen regelmatig
vervangen?
Ja, de gehele periode  ga door naar vraag 76
Ja, vanaf .... (hieronder jaar invullen)
Nee  ga door naar vraag 76
Weet ik niet  ga door naar vraag 76
Niet van toepassing  ga door naar vraag 76
Vraag 75
Vanaf welk jaar werden de persoonlijke beschermingsmiddelen
regelmatig vervangen?

Vraag 76
Waren er instructies voor het gebruik van persoonlijke
beschermingsmiddelen aanwezig?
Ja, de gehele periode  ga door naar vraag 78
Ja, vanaf .... (hieronder jaar invullen)
Nee  ga door naar vraag 78
Pagina 142 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Weet ik niet  ga door naar vraag 78
Niet van toepassing  ga door naar vraag 78
Vraag 77
Vanaf welk jaar waren er instructies voor gebruik van
persoonlijke beschermingsmiddelen aanwezig?

Vraag 78
Werd erop toegezien dat de persoonlijke beschermingsmiddelen
gebruikt werden?
Ja, de gehele periode  ga door naar vraag 80
Ja, vanaf .... (hieronder jaar invullen)
Nee  ga door naar vraag 80
Weet ik niet  ga door naar vraag 80
Niet van toepassing  ga door naar vraag 80
Vraag 79
Vanaf welk jaar werd er toegezien op het gebruik van
persoonlijke beschermingsmiddelen?

Vraag 80
Werd erop toegezien dat de persoonlijke beschermingsmiddelen
op de goede manier gebruikt werden?
Ja, de gehele periode  ga door naar vraag 82
Ja, vanaf .... (hieronder jaar invullen)
Nee  ga door naar vraag 82
Weet ik niet  ga door naar vraag 82
Niet van toepassing ga door naar vraag 82
Vraag 81
Vanaf welk jaar werd erop toegezien dat persoonlijke
beschermingsmiddelen op de goede manier gebruikt werden?

Pagina 143 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Organisatorische maatregelen
Vraag 82
Waren er organisatorische maatregelen aanwezig om
blootstelling te verminderen?
Voorbeelden hiervan zijn het werken in een aparte of afgeschermde
ruimte of in een speciale cabine, taakroulatie, automatiseren of
uitbesteden van werk.
Hier kunt u meer dan één antwoord geven.
Ja  ga door naar vraag 83
Nee  ga door naar vraag 85
Weet niet  ga door naar vraag 85
Niet van toepassing  ga door naar vraag 85
Vraag 83
Welke organisatorische maatregelen waren aanwezig om
blootstelling te verminderen?
werkruimte: werken in aparte ruimte/ hal
werkruimte: werken in speciale cabine
werkruimte: werkplek afgeschermd met plastic
elkaar afwisselen met de werkzaamheden (taakroulatie)
automatiseren van werk (bijvoorbeeld spuitrobot)
uitbesteden van werk (extern bedrijf inhuren)
Vraag 84
Welke andere organisatorische maatregelen waren aanwezig om
blootstelling te verminderen?
Als er geen andere organisatorische maatregelen waren, kunt u 'geen
andere' invullen

Technische maatregelen
Vraag 85
Waren er technische maatregelen aanwezig om blootstelling te
verminderen?
Een voorbeeld hiervan is ventilatie.
Ja  ga door naar vraag 86
Nee  ga door naar het blokje na vraag 90
Weet niet ga door naar het blokje na vraag 90
Niet van toepassing ga door naar het blokje na vraag 90

Pagina 144 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag 86
Welke technische maatregelen waren aanwezig om blootstelling
te verminderen?
Hier kunt u meer dan één antwoord geven.
ventilatie: afzuiging op handgereedschap (bijvoorbeeld
schuurmachine)
ventilatie: afzuiging bij bron (afzuigarm zoals bij lassen)
ventilatie: afzuiging bij werkplek (afzuigwand)
ventilatie: ruimteventilatie (mechanisch)
ventilatie: ruimteventilatie (ramen/ deuren open)
Vraag 87
Welke andere technische maatregelen waren aanwezig om
blootstelling te verminderen?
Als er geen andere technische maatregelen waren, kunt u 'geen andere'
invullen.

Vraag 88
Werden deze technische maatregelen onderhouden?
Ja, de gehele periode  ga door naar vraag 90
Ja, vanaf .... (hieronder jaar invullen)
Nee  ga door naar vraag 90
Weet ik niet  ga door naar vraag 90
Niet van toepassing  ga door naar vraag 90
Vraag 89
Vanaf welk jaar werden deze technische maatregelen
onderhouden?

Vraag 90
Werkten deze technische maatregelen naar behoren?
Ja
Nee
Weet ik niet
Niet van toepassing
Hebt u in nog een andere functie gewerkt? Of deed u dat op nog een
andere locatie of in een andere periode? Klik dan op: Mijn
beroepsgeschiedenis is nog niet compleet. U vult dan voor die
beroepssituatie de reeks vragen weer in.
Pagina 145 van 170

RIVM-rapport 2021-0066




Is uw beroepsgeschiedenis nog niet compleet?  beantwoord
dan de vragen 1 t/m 90 nogmaals
Is uw beroepsgeschiedenis compleet?  ga door naar vraag
91

Mogelijke ziekten of aandoeningen
Na het onderzoek op de POMS-locaties is een overzicht gemaakt van
welke ziekten en aandoeningen te maken kunnen hebben met
blootstelling aan chroom-6 voor typische werkzaamheden bij Defensie.
Over ieder van deze ziekten krijgt u hieronder een vraag voorgelegd.
We willen graag weten wanneer de ziekte of aandoening is vastgesteld.
Sommige ziekten of aandoeningen ontstaan pas jaren later, terwijl
anderen veel sneller optreden. Ook als u een ziekte of aandoening in het
verleden heeft gehad, kunt u dat aangeven.
Voor dit onderzoek is geen bevestiging van uw arts nodig.

Heeft u deze ziekte of aandoening (gehad)?
Vraag 92
Allergische astma of rhinitis
ja
nee  ga door naar vraag 94
Vraag 93
In welk jaar is allergische astma of rhinitis vastgesteld?

Vraag 94
Beroepsastma
ja
nee  ga door naar vraag 96
Vraag 95
In welk jaar is beroepsastma vastgesteld?

Vraag 96
Contacteczeem
ja
nee  ga door naar vraag 98
Vraag 97
In welk jaar is contacteczeem vastgesteld?

Pagina 146 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag 98
COPD
ja
nee  ga door naar vraag 100
Vraag 99
In welk jaar is COPD vastgesteld?

Vraag 100
Longfibrose
ja
nee  ga door naar vraag 102
Vraag 101
In welk jaar is longfibrose vastgesteld?

Vraag 102
Longkanker
ja
nee  ga door naar vraag 104
Vraag 103
In welk jaar is longkanker vastgesteld?

Vraag 104
Maagkanker
ja
nee  ga door naar vraag 106
Vraag 105
In welk jaar is maagkanker vastgesteld?

Vraag 106
Neusbijholtekanker
ja
nee  ga door naar vraag 108

Pagina 147 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag 107
In welk jaar is neusbijholtekanker vastgesteld?

Vraag 108
Neuskanker
ja
nee  ga door naar vraag 110
Vraag 109
In welk jaar is neuskanker vastgesteld?

Vraag 110
Perforatie neustussenschot door chroomzweren
ja
nee  ga door naar vraag 112
Vraag 111
In welk jaar is perforatie neustussenschot door chroomzweren
vastgesteld?

Vraag 112
Welke andere ziekte of aandoening heeft u (gehad)?
Als u geen andere ziekte of aandoening heeft (gehad), kunt u 'geen
andere' invullen
Vraag 113
In welk jaar heeft u deze andere ziekte gekregen?
Als u geen andere ziekte heeft (gehad), kunt u '0000' invullen

Toestemming geven
Om uw antwoorden te kunnen gebruiken voor het onderzoek, hebben
wij uw toestemming nodig. Nadat u die gegeven heeft, kunt u uw
antwoorden versturen. Hier leest u nog een keer de voorwaarden.
U geeft toestemming onder deze voorwaarden:
• dat deelname aan dit onderzoek vrijwillig is;
• dat het onderzoek wordt uitgevoerd zoals beschreven op de
website www.informatiepuntchroom6.nl
• dat ik alle informatie heb gelezen en begrepen;

Pagina 148 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

•
•

•
•
•

•

dat het CAOP, in lijn met de wet en de eisen van de
Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), namens
Defensie de gegevens van het onderzoek verwerkt;
dat ik mijn toestemming voor deelname aan dit onderzoek op
ieder moment weer kan intrekken zonder opgaaf van reden.
Dit kan door een e-mail te sturen naar infoc6&carc@caop.nl
of te bellen naar 070-376 5476 (tijdens kantooruren) en te
vermelden dat het gaat om het intrekken van toestemming
voor deelname aan het onderzoek chroom-6 bij Defensie;
dat mijn toestemming alleen geldt op basis van de gegevens
van dit onderzoek en de beschreven informatie;
dat ik kennis heb genomen van het privacybeleid van
Defensie (zie https://www.defensie.nl/privacy) en RIVM (zie
http://www.rivm.nl/privacy);
dat mijn gegevens tot maximaal een jaar na de afronding van
het onderzoek bewaard blijven en daarna worden vernietigd.
Als deze termijn verandert, stelt het Informatiepunt Chroom6 mij per e-mail daarvan op de hoogte. Ik kan dan opnieuw
besluiten of ik instem met deze bewaartermijn;
dat ik weet dat als ik vragen heb ik contact kan opnemen met
het Informatiepunt Chroom-6 Defensie: tel. 070 376 5476
(tijdens kantooruren) of e-mail naar infoc6&carc@caop.nl.

Ik heb deze informatie over het geven van
toestemming gelezen:
Vraag 114
en ik geef toestemming dat het CAOP onderstaande gegevens
over mijn arbeidsverleden mag verwerken.
Geeft u geen toestemming, dan gaan uw antwoorden op de vragen niet
mee in het onderzoek.
Ja
Nee
Vraag 115
en ik geef toestemming dat het CAOP de door mij ingevulde
gegevens over mijn arbeidsverleden op dit formulier met het
RIVM mag delen.
Geeft u geen toestemming, dan gaan uw antwoorden op de vragen niet
mee in het onderzoek.
Ja
Nee

Pagina 149 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag 116
en het RIVM mag mij benaderen voor mogelijk
vervolgonderzoek, zoals een enquête (op dat moment kan ik
altijd nog besluiten om daar dan wel of niet aan deel te nemen).
Ja
Nee

Opmerkingen
Vraag 117
Wilt u nog wat anders aan de onderzoekers meegeven?
Mogelijk wilt u de onderzoekers nog iets meegeven? Dat kunt u hier
doen.
Als u geen opmerkingen heeft, kunt u deze vraag overslaan.
• Mist u bijvoorbeeld iets in deze vragenlijst?
• Heeft u bijvoorbeeld werkzaamheden gedaan waardoor u denkt
dat u bent blootgesteld aan chroom-6 verf of verfstof en ze staan
niet bij de werkzaamheden?
•

Of heeft u andere belangrijke opmerkingen voor het onderzoek?

Einde vragenlijst

Pagina 150 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Bijlage 4 Overzicht vermenigvuldigingsfactoren semikwantitatieve blootstelling

Tabel B4.1 Intensiteit van de blootstelling per type taak.

Beschrijving taak/proces
Niet van toepassing
Achtergrond: secundaire blootstelling door aanwezigheid in
een ruimte waar relevante taken plaatsvinden
Laag (laag energetische processen): boren, verf krabben,
handmatig schuren (met schuurpapier, staalborstel),
(de)montage (schroeven aanbrengen en verwijderen),
kwasten, verwarmen
Medium (hoog energetische processen): slijpen, machinaal
schuren, lassen, snijden, spotpainten met spuitbusje
Hoog (hoog energetisch genereren van aerosolen en
inhaleerbaar stof): verfspuiten, stralen in cabine en in
straalkast, mobiel stralen, gebruik perslucht

Factor
0
0,1
1
3
10

Tabel B4.2 Indeling van de 19 gevraagde taken naar intensiteit.

Beschrijving taak
Verfspuiten met spuitpistool in cabine
Verfspuiten met spuitpistool buiten cabine
Spotpainten (bijwerken) met roller of kwast
Spotpainten met een spuitbus
Slijpen en machinaal schuren
Frezen
Handmatig verf verwijderen
Stralen van geverfde oppervlakken in
(straal)cabine
Stralen in de straalkast
Stralen buiten (straal)cabine of straalkast
Stralen met mobiel apparaat
Boren
(De)montage van geverfd materieel
Lassen van roestvast staal
Lassen in een kleine ruimte
Snijbranden
Verwarmen (openbranden)
Gebruik van perslucht
Ruimen / klinken / schroeven

Intensiteit
Hoog
Hoog
Laag
Medium
Medium
Medium
Laag

Factor
10
10
1
3
3
3
1

Hoog

10

Hoog
Hoog
Hoog
Laag
Laag
Medium
Medium
Medium
Laag
Hoog
Laag

10
10
10
1
1
3
3
3
1
10
1

Pagina 151 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Tabel B4.3 Frequentie van een taak (de fractie van het aantal werkdagen per jaar
dat de taak is uitgeoefend).

Beschrijving frequentie
Niet van toepassing
1 dag per jaar
1 dag per maand
1 dag per 2 weken
1 dag per week
2-3 dagen per week
4-5 dagen per week

Factor
0
0,005
0,05
0,10
0,20
0,60
1,00

Tabel B4.4: Duur van een taak (de fractie voor de duur van de taak per werkdag).

Beschrijving duur
Niet van toepassing
Tot en met 15 minuten
>15 minuten tot en met 1 uur
>1 tot en met 4 uur
>4 uur

Factor
0
0,02
0,08
0,31
0,75

Tabel B4.5: Effectiviteit van technische beheersmaatregelen.

Beschrijving beheersmaatregel
Niet van toepassing
Cabine met afzuiging (met lichte overdruk)
Bronafscherming met lokale afzuiging (omkasting, bijv.
straalkast)
Bronafzuiging
Lokale afzuiging
Geen bronmaatregelen, niet in cabine

Factor
0
0,15
0,15
0,40
1,00

Tabel B4.6: Indeling van de gevraagde technische en organisatorische
beheersmaatregelen naar effectiviteit.

Beschrijving beheersmaatregel
Organisatorische maatregelen
werkruimte: werken in aparte ruimte/hal
werkruimte: werken in speciale cabine
werkruimte: werkplek afgeschermd met plastic
elkaar afwisselen met de werkzaamheden (taakroulatie)
automatiseren van werk (bijvoorbeeld spuitrobot)
uitbesteden van werk (extern bedrijf inhuren)
Technische maatregelen
ventilatie: afzuiging op handgereedschap (bijvoorbeeld
schuurmachine)
ventilatie: afzuiging bij bron (afzuigarm zoals bij lassen)
ventilatie: afzuiging bij werkplek (afzuigwand)
ventilatie: ruimteventilatie (mechanisch)
ventilatie: ruimteventilatie (ramen/deuren open)
Pagina 152 van 170

Factor
1
0,15
1
1
n.v.t.
n.v.t.
0,15
0,15
0,40
1
1

RIVM-rapport 2021-0066

Tabel B4.7 Effectiviteit van geïncorporeerde technische beheersmaatregelen bij de
19 gevraagde taken.

Beschrijving taak
Verfspuiten met spuitpistool in cabine
Verfspuiten met spuitpistool buiten cabine
Spotpainten (bijwerken) met roller of kwast
Spotpainten met een spuitbus
Slijpen en machinaal schuren
Frezen
Handmatig verf verwijderen
Stralen van geverfde oppervlakken in (straal)cabine
Stralen in de straalkast
Stralen buiten (straal)cabine of straalkast
Stralen met mobiel apparaat
Boren
(De)montage van geverfd materieel
Lassen van roestvast staal
Lassen in een kleine ruimte
Snijbranden
Verwarmen (openbranden)
Gebruik van perslucht
Ruimen / klinken / schroeven

Factor
0,15
1*
1*
1*
1*
1*
1*
0,15
0,15
1*
1*
1*
1*
1*
1*
1*
1*
1*
1*

* Voor de meeste taken is de factor voor de effectiviteit van de beheersmaatregelen bepaald
met behulp van de specifieke vragen hierover (zie Tabel B3.6).

Tabel B4.8 Protectiefactoren voor persoonlijke beschermingsmiddelen.

Beschrijving persoonlijk beschermingsmiddel
Niet van toepassing
Perslucht aangedreven masker
Motoraangedreven filterunit met half- of volgelaatsmasker
(TMP2, TMP3)
Halfgelaatsmasker met verwisselbare filters (P2, P3)
Filtrerend gelaatsstuk stof (snuitje) (FFP2, FFP3)
Geen

Factor
0
0,01
0,05
0,10
0,10
1,00

Pagina 153 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Tabel B4.9 Indeling van de 19 gevraagde persoonlijke beschermingsmiddelen naar
protectiefactor voor ademhalingsbescherming.

Beschrijving persoonlijk beschermingsmiddel
stoffen overalls
wegwerpoveralls
werkhandschoenen (meermalig gebruik)
rubber/latex handschoenen (wegwerp)
chemisch bestendige handschoenen (meermalig gebruik)
veiligheidsbril
gelaatskap
veiligheidshelm
stootcap
capuchon (over hoofd, bijvoorbeeld aan wegwerpoverall)
otoplastieken (op maat)
Ear plugs (gele dopjes)
gehoorkappen (koptelefoon)
stofmasker (snuitje)
halfgelaatsmasker met filterbus
volgelaatsmasker met filterbus
masker met aanblaasfiltereenheid (filter op rug)
masker met perslucht (lucht uit slang)
laskap/lashelm

Pagina 154 van 170

Factor
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
0,1
0,05
0,05
0,05
0,01
1

RIVM-rapport 2021-0066

Bijlage 5 Definitie van strottenhoofdkanker

De definitie van ‘strottenhoofdkanker’ ofwel larynxcarcinoom is
gebaseerd op het internationale ziekteclassificatiesysteem ICD-10.
Zie https://class.whofic.nl/browser.aspx?scheme=ICD10-nl.cla
In het RIVM-onderzoek (Hessel e.a., 2020) vallen de volgende
kankertypes (ICD-10 codes) onder strottenhoofdkanker:
• C32.0 glottis
Neventerm
intrinsieke larynx
stemband (ware) NNO
• C32.1 supraglottis
Neventerm
achterste (laryngeale) oppervlak van epiglottis
epiglottis (pars suprahyoidea) NNO
extrinsieke larynx
ligamenta ventricularia
plica aryepiglottica, larynxzijde
valse stemband
Exclusie
voorste oppervlak van epiglottis (C10.1)
plica aryepiglottica NNO (C13.1)
plica aryepiglottica hypofaryngeale zijde (C13.1)
plica aryepiglottica randzone (C13.1)
• C32.2 subglottis
• C32.3 laryngeaal kraakbeen
• C32.8 neoplasma met overlappende lokalisatie van larynx
• C32.9 larynx, niet-gespecificeerd

Pagina 155 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Bijlage 6 Aantallen ingevulde functies per functiegroep per
defensieonderdeel

Functiegroep

CLSK

CLAS

CZSK

DMO

Facilitair & logistiek

31

131

19

15

Operaties

34

49

20

<10

Opleiden & individueel
trainen

19

66

<10

0

Techniek

656

639

147

92

Uitvoerend

72

170

69

33

Rest functiegroepen

125

218

52

36

Totaal

937

1273

315

178

Pagina 156 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Bijlage 7 Overzicht van de geïdentificeerde locaties

NAAM LOCATIE

PLAATS

502 Hrst.Wpl. (Alpen a/d Rijn)
Kamp de Kiek
Munitiepark Alphen
Bernhardkazerne
Matlog Materieellogistiek
Opleidings- en Trainingscentrum
Manoeuvre (OTCMAN)
Prins Willem III Kazerne
Kolonel Sixkazerne
Marechaussee te Robert Koch Plantsoen
Mea (Marine Establisement Amsterdam)
Militair Geneeskundig Logistiek Centrum
(MGLC)
Oranje-Nassau Kazerne Amsterdam
Koning Willem III Kazerne
Logistieke Brigade Apeldoorn (LogBrig)
Van Haeftenkazerne
Willem Lodewijk Van Nassau Kazerne
(voorheen Kamp Fivelingo en Kazerne
aan de Westersingel)
Magazijn Complex Duivelsberg
Magazijn Complex Vrijland Noord
Menno van Coehoornkazerne
Mil. Luchtvaartterrein Deelen
Poastcie - Garde Grenadiers Arnhem Saksen Weimar Kazerne (11 Painfbat
GG)
Johan Willem Frisokazerne
Magazijncomplex Baarle-Nassau; Mobcomplex
Munitieplaats
Magazijn Complex Bergen

Alpen a/d Rijn
Alphen
Alphen
Amersfoort
Amersfoort

Cort Heyligerskazerne
Magazijn Complex Bergen
Frederik Hendrik Kazerne
Rijschool Venlo
Chassékazerne
Eurotoren
Kloosterkazerne
Matlog Materieellogistiek
Opslagterrein Met Loodsen
Nassau-Dietzkazerne
Buitenland
Kolonel Palmkazerne

AANTAL
RESPONDENTEN
<10
<10
<10
38
<10

Amersfoort

<10

Amersfoort
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam

<10
<10
<10
<10

Amsterdam

<10

Amsterdam
Apeldoorn
Apeldoorn
Apeldoorn

<10
<10
<10
<10

Appingedam

<10

Arnhem
Arnhem
Arnhem
Arnhem

<10
<10
<10
<10

Arnhem

15

Assen

59

Baarle-Nassau

<10

Benschop
Bergen
Bergen op
Zoom
Bergen /
Lohheide
Blerick
Blerick
Breda
Breda
Breda
Breda
Brunssum
Budel
Buitenland
Bussum

<10
<10
11
<10
<10
<10
<10
<10
<10
<10
<10
<10
99
<10
Pagina 157 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

NAAM LOCATIE

PLAATS

Mob-complex Bussum

Bussum
Capelle aan
den IJssel
Coevorden

MTMC/SDDC
Magazijn Complex Coevorden
Eockl/Explosieven Opruimings
Commando Koninklijke Landmacht
(Culemborg)
Groot Heidekamp (Gelijk aan Vliegbasis
Deelen?)
Vliegbasis Deelen
Dep OT Leeuwarden
Isabellakazerne
Koning Willem I Kazerne
Frederikskazerne
Gezondheidscentrum en Tandheelkunde
Vliegveld Ypenburg
310 Materieellogistiekpeloton
Aan boord van schip
Bewapeningswerkplaats - Sewaco
Defensie Verkeers- en
Vervoersorganisatie (DVVO)
Directie Materiële Instandhouding
Fort Harssens
Marinekazerne Erfprins
Marinesportpark Ruyghweg
Maritiem Vliegkamp de Kooy
MEOB (Marine Elektronisch en Optisch
Bedrijf)
Nieuwe Rijkswerf (De Nieuwe Haven)
(Marinebedrijf)
Scheikundig Laboratorium van Defensie
Willemsoord
Mob-complex/Magazijn den Oever
Mob-complex Deurne
Boreelkazerne
Munitiewerkplaats Donderen
527 Electronische Wpl. (Dongen)
569 Hrst.Wpl. (Dongen)
569 Td Hrst.Cie. (Dongen)
Dongen
Matlog Materieellogistiek
MRC (Militair Revalidatie Centrum)
Van Braam Houckgeestkazerne
Duitse Locaties
Arthur Koolkazerne
De Driesprong Mobilisatiecomplex
Elias Beeckmankazerne
Johan Willem Friso Kazerne
Kazernecomplex Ede-Oost
Pagina 158 van 170

AANTAL
RESPONDENTEN
<10
<10
<10

Culemborg

<10

Deelen

<10

Deelen
Deinum
Den Bosch
Den Bosch
Den Haag
Den Haag
Den Haag /
Rijswijk
Den Helder
Den Helder
Den Helder

<10
<10
<10
<10
17
<10

Den Helder

<10

Den Helder
Den Helder
Den Helder
Den Helder
Den Helder

<10
<10
11
<10
55

Den Helder

<10

Den Helder

115

Den Helder
Den Helder
Den Oever
Deurne
Deventer
Donderen
Dongen
Dongen
Dongen
Dongen
Dongen
Doorn
Doorn
Duitsland
Ede
Ede
Ede
Ede
Ede

<10
25
<10
<10
<10
<10
<10
<10
<10
11
<10
<10
25
139
<10
<10
<10
<10
<10

<10
<10
39
17

RIVM-rapport 2021-0066

NAAM LOCATIE

PLAATS

Kazernecomplex Ede-West
Mauritskazerne
Onbekend (Kazerne Complex West of
Oost?)
Prins Mauritskazerne
Simon Stevinkazerne
De Detmerskazerne
Munitiecomplex Eerde

Ede
Ede

AANTAL
RESPONDENTEN
<10
<10

Ede

<10

Ede
Ede
Eefde
Eerde
Egmond a.d.
Hoef
Eibergen
Eindhoven
Eindhoven
Eindhoven
Elst
Ermelo
Ermelo
Everdingen
Garderen
Garderen
Garderen
Geen

19
<10
<10
<10

Gilze-Rijen

137

Mob-complex Egmond a.d Hoef
Kamp Holterhoek
Magazijn Complex Veldhoven
Rij -en Tractieschool (RTS) Eindhoven
Vliegbasis Eindhoven
Mob-Complex Elst (Vredepeel)
Generaal Spoorkazerne
Sroki Opleiding
Fort Everdingen
De Wittenberg (werd later Kootkazerne)
Generaal Kootkazerne
Majoor Mulderkazerne
Geen / Onbekende defensielocatie
Defensie Helikopter Commando (DHC)
locatie Gilze-Rijen

<10
13
<10
16
74
<10
68
<10
<10
<10
46
<10
130

Pagina 159 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

NAAM LOCATIE

PLAATS

Prins Willem-Alexanderkazerne Gouda
Ripperda Kazerne
Complex Kranenburg Zuid
Jan van Nassaukazerne
Oranje-Nassaukazerne
Willem George Frederikkazerne
Legerplaats Harskamp (GWK)
Legerplaats Harskamp (GWK) Munitie
Magazijn Complex Hoenderloo
Mob-complex
Oefenkamp
Vliegbasis Hato Militair
43 Hrst.Cie
Fort bij Veldhuis
Militair Geneeskundig Logistiek Centrum
(MGLC)
Magazijncomplex Heesch
Mob-complex Hembrug
Korporaal van Oudheusdenkazerne
Marine Opleidingskamp Hilversum (Later
Korporaal van Oudheusdenkazerne)
Fort bij ’t Hemeltje
Afdeling Materieelbeproeving en Logistiek
Advies (MBLA)
Mob-complex IJsselstein
Vliegbasis Valkenburg
Munitie Magazijn Complex
Beetgumermolen
Vliegbasis Leeuwarden
Matlog Materieellogistiek
Werkplaats Leusden
Magazijncomplex Lieshout
Mob-complex Loenen
Munitieplaats
Dep OT Klaphek
Complex Luchthaven Schiphol
770 Hrst. Eenheid (Oost)
Mob-complex Maartensdijk
NAVO-hoofdkwartier Cannerberg - Joint
Operations Centre (JOC)
Overige Mob/magazijncomplexen
570 Td Hrst.Cie. (Nieuw Mil.)
Air Operations Control Station
Nieuw Milligen 760 Herstel

Gouda
Haarlem
Harderwijk
Harderwijk
Harderwijk
Harderwijk
Harskamp

AANTAL
RESPONDENTEN
<10
<10
<10
<10
<10
10
<10

Harskamp

<10

Harskamp
Harskamp
Hato
Havelte
Heemskerk

<10
<10
<10
97
<10

Heerenveen

<10

Heesch
Hembrug
Hilversum

<10
<10
<10

Hilversum

<10

Houten

<10

Huijbergen

<10

IJsselstein
Katwijk

<10
64

Leeuwarden

<10

Leeuwarden
Leusden
Leusden
Lieshout
Loenen
Loon op Zand
Lopikerkapel
Schiphol
Maaldrift
Maartensdijk

171
<10
114
<10
<10
<10
<10
<10
<10
<10

Maastricht

<10

Mob-Complex
Nieuw Milligen
Nieuw Milligen
Nieuw Milligen
Nieuw-Milligen
(Uddel)
Nijmegen
Nijmegen
Nunspeet
Oegstgeest

25
67
<10
<10

Kamp Nieuw-Milligen
LIMOS Opleiding
ROC Nijmegen
Generaal Winkelman Kazerne
MEOB
Pagina 160 van 170

<10
<10
<10
25
<10

RIVM-rapport 2021-0066

NAAM LOCATIE
Militaire Knooppuntcentrales (MKC) te
Oegstgeest
13 Hrst. Cie
Dep. OT Best
OTCRIJ (Opleidings- en Trainingscentrum
Rijden (OTCRIJ))
Overige opleidingen
750 Hrst. eenheid (Zuid)
Koningin Wilhelmina Kazerne
Magazijn Complex Oudemolen
Werkplaats Oudemolen
Munitie Macazijn Complex Ruinen
Pontonnierskazerne (Later Rijschool)
Rijschool Keizersveer
Magazijn Complex Driehuis
Rhenen
Magazijn Complex Genie Basis Depot
Ernst Casimirkazerne
Engelbrecht van Nassaukazerne
KCT (Korps Commando Troepen)
Rotterdamsche Droogdok Maatschappij
(RDM)
Van Ghentkazerne
Magazijn Complex Rucphen
Engelense Gat
Locatie Vrijland Schaarsbergen
Luchtmacht Elektronische Technische
School (LETS)
Oranjekazerne (11 Hrst. cie)
596 Herstel Werkplaats
Westenberg Kazerne
Fort Honswijk
Lunet Bij Honswijk
Brigade Kmar Soestdijk
Soestduinen
Du Moulinkazerne
Kamp Soesterberg
Magazijn Complex Soesterberg
Sm Scheickkazerne Eodd
Soldaat Ketting Olivier Kazerne
Vliegbasis Soesterberg
Johan van den Kornputkazerne
Artillerie Schietkamp
Legerplaats bij Oldenbroek
Lkol Tonnetkazerne
Oefenterrein ’t Harde
Werkplaats 113td
Garagebox Terschelling
Kamp Teuge

AANTAL
RESPONDENTEN

PLAATS
Oegstgeest

<10

Oirschot
Oirschot

88
<10

Oirschot

<10

Opleiding
Ossendrecht
Ossendrecht
Oudemolen
Oudemolen
Pesse
Raamsdonksveer
Raamsdonksveer
Reek
Rhenen
Rijen
Roermond
Roosendaal
Roosendaal

17
<10
<10
<10
12
22
<10
<10
<10
17
<10
<10
10
<10

Rotterdam

<10

Rotterdam
Rucphen
‘s-Hertogenbosch
Schaarsbergen

<10
10
<10
<10

Schaarsbergen

<10

Schaarsbergen
Schaijk
Schalkhaar
Schalkwijk
Schalkwijk
Soestdijk
Soestduinen
Soesterberg
Soesterberg
Soesterberg
Soesterberg
Soesterberg
Soesterberg
Steenwijk
‘t Harde
‘t Harde
‘t Harde
‘t Harde
‘t Harde
Terschelling-West
Teuge

50
<10
<10
<10
<10
<10
<10
19
<10
21
<10
<10
57
17
<10
10
57
<10
<10
<10
<10

Pagina 161 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

NAAM LOCATIE
Mobilisatie Complex Geneeskundig
Materieel
Joost Dourleinkazerne
Generaal Majoor Kromhoutkaz Rijschool
Munitieplaats
Tilburg Magazijncomplex / Mob-complex
Vliegbasis Twente
Mob-complex Uitgeest
Fort aan de Uppelse Dijk
575 Ctr. Wpl. (Kromhoutkazerne)
Centraal Medisch Hospitaal
Munitie Magazijn Complex Veenhuizen
Matlog Materieellogistiek
Veldhoven Prinses Irenekamp
Generaal de Bonskazerne in Velp
(Gemeente Grave)
Prins Frederik Hendrikkazerne
Mob-complex Venray
Cavalerie Schietkamp
Schietrange Vliehors
Magazijn Complex Vlissingen
Marinekazerne / Marinehaven Vlissingen
Vliegbasis Volkel

PLAATS
Teuge

<10

Texel
Tilburg
Tilburg
Tilburg
Twente
Uitgeest
Uppel
Utrecht
Utrecht
Veenhuizen
Veldhoven
Veldhoven

<10
<10
<10
<10
145
<10
<10
68
<10
24
<10
22

Velp

17

Venlo
Venray
Vlieland
Vlieland
Vlissingen
Vlissingen
Volkel

NAAM LOCATIE

PLAATS

Mob-complex Voorthuizen
Bestkazerne (op voormalig Vliegbasis de Peel)
Ggwdp Te Rips/Vredepeel (op voormalig
Vliegbasis de Peel)
Vliegbasis de Peel
Frederik Hendrikkazerne te Vught
Genie Opleidingscentrum (GOC)
Lunettekazerne
Munitie Magazijn Complex de Kom
Koninklijke Militaire School
Magazijn Complex Weert
Vanhorne Kazerne
102 Zwaar Hrst.Cie. / 102 Hrst.Wpl. (Prinses
Margriet Kazerne)
Genie - Trainingscentrum In Wezep
Willem de Zwijgerkazerne
771 Verz. Rayon
KMSL Vliegbasis Woensdrecht
Logistiek Centrum Woensdrecht
637 Intendance Centrale Werkplaats te
Woerden
Onderhoudswerkplaats Hembrug (Mobiele
Herstelploeg 570 Tdhrstwkpl
Adolf Van Nassau Kazerne

Voorthuizen
Vredepeel

Pagina 162 van 170

AANTAL
RESPONDENTEN

<10
<10
<10
<10
<10
<10
169
AANTAL
RESPONDENTEN
<10
<10

Vredepeel

<10

Vredepeel
Vught
Vught
Vught
Wassenaar
Weert
Weert
Weert

15
<10
<10
14
<10
<10
<10
<10

Wezep

48

Wezep
Wezep
Wilp
Woensdrecht
Woensdrecht

<10
<10
<10
20
135

Woerden

<10

Zaandam

<10

Zuid Laren

<10

RIVM-rapport 2021-0066

Bijlage 8 Antwoorden op vragen over arbeidsbescherming

Vragen 67 t/m 90 (zie Bijlage 3 Vragenlijst). Resultaten van 1771
functies met directe blootstelling bij Koninklijke Luchtmacht (CLSK),
Koninklijke Landmacht (CLAS), Koninklijke Marine (CZSK) en Defensie
Materieel Organisatie (DMO).
Vraag
67. Gebruikte u persoonlijke
beschermingsmiddelen (tegen verf
en verfstof) bij uw werk?
Ja
Nee, alleen gewone werkkleding
Nee, alleen eigen kleding
Niet van toepassing
68. Welke persoonlijke
beschermingsmiddelen (tegen verf
en verfstof) gebruikte u bij uw
werk?
stoffen overalls
wegwerpoveralls
werkhandschoenen (meermalig gebruik)
rubber/latex handschoenen (wegwerp)
chemisch bestendige handschoenen
(meermalig gebruik)
veiligheidsbril
gelaatskap
veiligheidshelm
stootcap
capuchon (over hoofd, bijvoorbeeld aan
wegwerpoverall)
otoplasieken (op maat)
earplugs (gele dopjes)
gehoorkappen (koptelefoon)
stofmasker (snuitje)
halfgelaatsmasker met filterbus
volgelaatsmasker met filterbus
masker met aanblaasfiltereenheid (filter
op rug)
masker met perslucht (lucht uit slang)
laskap/lashelm
70. Waren de voor het werk
noodzakelijke persoonlijke
beschermingsmiddelen altijd
aanwezig?
Ja, de gehele periode
Ja, vanaf een bepaald jaar
Nee
Weet niet

Aantal respondentfunctiecombinaties

Percentage

Percentage*

(N=1771)
918
806
42
<10

52%
46%
2%
<1%

(N=1771)
593
190
422
359

33%
11%
24%
20%

106

6%

582
161
52
<10

33%
9%
3%
<1%

99

6%

261
243
421
499
220
105

15%
14%
24%
28%
12%
6%

42

2%

73
100

4%
6%

466
162
765
356

(N=1771)

(N=1765)

26%
9%
43%
20%

26%
9%
43%
20%

Pagina 163 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag
Niet van toepassing
Geen antwoord
72. Waren er genoeg persoonlijke
beschermingsmiddelen aanwezig?
Ja, de gehele periode
Ja, vanaf een bepaald jaar
Nee
Weet niet
Niet van toepassing
Geen antwoord
74. Werden de persoonlijke
beschermingsmiddelen regelmatig
vervangen?
Ja, de gehele periode
Ja, vanaf een bepaald jaar
Nee
Weet niet
Niet van toepassing
Geen antwoord
76. Waren er instructies voor het
gebruik van persoonlijke
beschermingsmiddelen aanwezig?
Ja, de gehele periode
Ja, vanaf een bepaald jaar
Nee
Weet niet
Niet van toepassing
Geen antwoord
78. Werd erop toegezien dat de
persoonlijke beschermingsmiddelen
gebruikt werden?
Ja, de gehele periode
Ja, vanaf een bepaald jaar
Nee
Weet niet
Niet van toepassing
Geen antwoord
80. Werd erop toegezien dat de
persoonlijke beschermingsmiddelen
op de goede manier gebruikt
werden?
Ja, de gehele periode
Ja, vanaf een bepaald jaar
Nee
Weet niet
Niet van toepassing
Pagina 164 van 170

Aantal respondentfunctiecombinaties
16
<10

351
83
80
72
<10
1183

282
55
117
133
<10
1178

275
77
107
128
<10
1178

202
61
239
79
11
1179

173
48
271
91
10

Percentage

Percentage*

<1%
<1%

<1%
-

(N=1771)

(N=588)

20%
5%
5%
4%
<1%
67%

60%
14%
14%
12%
<1%
-

(N=1771)

(N=593)

16%
3%
7%
8%
<1%
67%

48%
9%
20%
22%
1%
-

(N=1771)

(N=593)

16%
4%
6%
7%
<1%
67%

46%
13%
18%
22%
1%
-

(N=1771)

(N=592)

11%
3%
14%
4%
<1%
67%

34%
10%
40%
13%
2%
-

(N=1771)

(N=593)

10%
3%
15%
5%
<1%

29%
8%
46%
15%
2%

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag
Geen antwoord
82. Waren er organisatorische
maatregelen aanwezig om
blootstelling te verminderen?
Ja
Nee
Weet niet
Niet van toepassing
83. Welke organisatorische
maatregelen waren aanwezig om
blootstelling te verminderen?
werkruimte: werken in aparte ruimte/
hal
werkruimte: werken in speciale cabine
werkruimte: werkplek afgeschermd met
plastic
elkaar afwisselen met de
werkzaamheden (taakroulatie)
automatiseren van werk (bijvoorbeeld
spuitrobot)
uitbesteden van werk (extern bedrijf
inhuren)
85. Waren er technische
maatregelen aanwezig om
blootstelling te verminderen?
Ja
Nee
Weet niet
Niet van toepassing
86. Welke technische maatregelen
waren aanwezig om blootstelling te
verminderen?
ventilatie: afzuiging op handgereedschap
(bijvoorbeeld schuurmachine)
ventilatie: afzuiging bij bron (afzuigarm
zoals bij lassen)
ventilatie: afzuiging bij werkplek
(afzuigwand)
ventilatie: ruimteventilatie (mechanisch)
ventilatie: ruimteventilatie (ramen/
deuren open)
88. Werden deze technische
maatregelen onderhouden?
Ja, de gehele periode
Ja, vanaf een bepaald jaar
Nee

Aantal respondentfunctiecombinaties
1178

Percentage

Percentage*

67%

-

(N=1771)
264
1243
222
42

15%
70%
13%
2%
(N=1771)

183

10%

104
43

6%
2%

59

3%

<10

<1%

25

1%

(N=1771)
651
916
173
31

37%
52%
10%
2%
(N=1771)

118

7%

209

12%

193

11%

258
299

15%
17%

247
34
53

(N=1771)

(N=614)

14%
2%
3%

40%
6%
9%

Pagina 165 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Vraag
Weet niet
Niet van toepassing
Geen antwoord
90. Werkten deze technische
maatregelen naar behoren?
Ja
Nee
Weet niet
Niet van toepassing
Geen antwoord

Pagina 166 van 170

Aantal respondentfunctiecombinaties
241
39
1157

241
168
180
25
1157

Percentage

Percentage*

14%
2%
65%

39%
6%
-

(N=1771)

(N=614)

14%
9%
10%
1%
65%

39%
27%
29%
4%
-

RIVM-rapport 2021-0066

Bijlage 9 Blootstelling en taken voor alle locaties

Hieronder de link naar bijlage 9.
2021-0066-bijlage-9-blootstelling-taken-alle-locaties.pdf

Pagina 167 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Bijlage 10 Blootstelling en taken voor de locatieclusters plus
resterende individuele locaties

Hieronder de link naar bijlage 10.
2021-0066-bijlage-10-blootstelling-taken-clusters-resterendelocaties.pdf

Pagina 168 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Bijlage 11 Frequentie en duur van de verschillende taken

Tabel B11.1 Verdeling van de frequentie van uitvoering van de 19 taken die blootstelling aan chroom-6 met zich mee kunnen brengen.
De percentages geven de verdeling aan binnen de groep (oud-)werknemers die de betreffende taak had uitgevoerd.

Taak
Verfspuiten met spuitpistool in cabine
Verfspuiten met spuitpistool buiten cabine
Spotpainten (bijwerken) met roller of kwast
Spotpainten met een spuitbus
Slijpen en machinaal schuren
Frezen
Handmatig verf verwijderen
Stralen van geverfde oppervlakken in
(straal)cabine
Stralen in de straalkast
Stralen buiten (straal)cabine of straalkast
Stralen met mobiel apparaat
Boren
(De)montage van geverfd materieel
Lassen van roestvast staal
Lassen in een kleine ruimte
Snijbranden
Verwarmen (openbranden)
Gebruik van perslucht
Ruimen / klinken / schroeven

1 dag
per jaar
3%
11%
5%
6%
4%
3%
5%

1 dag
per maand
9%
23%
25%
26%
19%
19%
24%

Frequentie
1 dag per
1 dag per
2 weken
week
4%
6%
14%
16%
16%
22%
18%
26%
14%
22%
15%
25%
17%
22%

2-3 dagen
per week
22%
19%
23%
16%
24%
16%
21%

4-5 dagen
per week
50%
14%
10%
6%
15%
16%
11%

8%

18%

15%

25%

17%

10%

14%
9%
17%
9%
3%
9%
9%
23%
15%
2%
2%

30%
19%
29%
27%
15%
26%
27%
34%
37%
12%
12%

15%
10%
13%
14%
9%
20%
15%
15%
17%
9%
8%

19%
15%
12%
24%
16%
16%
24%
15%
19%
16%
15%

13%
19%
14%
16%
27%
15%
13%
9%
9%
27%
28%

4%
10%
3%
10%
31%
5%
8%
1%
2%
33%
34%

Pagina 169 van 170

RIVM-rapport 2021-0066

Tabel B11.2 Verdeling van de duur van uitvoering van de 19 taken die blootstelling aan chroom-6 met zich mee kunnen brengen. De
percentages geven de verdeling aan binnen de groep (oud-)werknemers die de betreffende taak had uitgevoerd.

Taak
Verfspuiten met spuitpistool in cabine
Verfspuiten met spuitpistool buiten cabine
Spotpainten (bijwerken) met roller of kwast
Spotpainten met een spuitbus
Slijpen en machinaal schuren
Frezen
Handmatig verf verwijderen
Stralen van geverfde oppervlakken in
(straal)cabine
Stralen in de straalkast
Stralen buiten (straal)cabine of straalkast
Stralen met mobiel apparaat
Boren
(De)montage van geverfd materieel
Lassen van roestvast staal
Lassen in een kleine ruimte
Snijbranden
Verwarmen (openbranden)
Gebruik van perslucht
Ruimen / klinken / schroeven

Pagina 170 van 170

Tot en met
15 minuten
3%
6%
15%
28%
14%
18%
13%

15 minuten
tot een uur
11%
35%
37%
44%
38%
33%
39%

10%
14%
7%
17%
38%
4%
15%
17%
24%
28%
27%
10%

Duur
40%
41%
34%
22%
35%
28%
36%

langer dan 4
uur
40%
15%
14%
5%
13%
16%
12%

35%

25%

23%

40%
27%
31%
42%
26%
41%
46%
47%
52%
39%
34%

30%
30%
27%
16%
44%
24%
25%
21%
17%
25%
37%

12%
19%
13%
4%
26%
12%
9%
5%
3%
8%
19%

1 tot 4 uur

RIVM
De zorg voor morgen begint vandaag