Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

33 576

Natuurbeleid

35 334

Problematiek rondom stikstof en PFAS

Nr. 265

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR NATUUR EN STIKSTOF
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 april 2022
Een schoon en leefbaar land met een rijke natuur. Dat is het land waar we
zelf graag in leven en dat we ook graag doorgeven aan de komende
generaties. Als Minister op de nieuwe post Natuur en Stikstof heb ik bij
mijn aantreden de opdracht gekregen om te werken aan een land waarin
we fijn kunnen leven en tegelijk ook succesvol kunnen ondernemen, maar
waarvoor we onze verplichtingen ten aanzien van de natuur en het klimaat
moeten waarmaken. Die balans zult u terugzien in de voorstellen die ik zal
doen en de aanpak die dit kabinet kiest. Dat is mijn inzet voor de komende
jaren.
De natuur staat momenteel onder grote druk. We zien dat steeds meer
dieren en planten verdwijnen en dat de natuur verzwakt en verschraalt.
We moeten daarom de biodiversiteit herstellen en een balans bereiken
tussen wat de natuur kan dragen en wat we van haar vragen als samenleving. Niet voor niets hebben we daarvoor internationaal ook afspraken
gemaakt, waaraan Nederland zich zal houden. Uiteindelijk is de natuur de
basis van ons bestaan. Bodem, water en lucht zijn ons kapitaal.
Het kabinet begint niet op nul. De afgelopen periode is met de structurele
aanpak stikstof een belangrijk fundament gelegd. Er is de afgelopen jaren
al veel gedaan om de stikstofuitstoot omlaag te brengen en natuur te
herstellen. Ook in het kader van de klimaat- en wateropgave wordt
belangrijke inzet gepleegd.
Tegelijk beseft het kabinet dat dit nog onvoldoende is, zowel vanwege de
grote natuuropgave als de druk op vergunningverlening. Dit, terwijl we
door moeten met andere grote maatschappelijke opgaven zoals de
energietransitie, de woningbouw, bereikbaarheid en de versterking van
defensie. We kunnen ons de stilstand als samenleving niet veroorloven:
daarom zet ik in op versnelling en intensivering. Daarbij zijn alle sectoren
aan zet. De vrijwilligheid staat voor mij voorop, maar ik besef dat niet alles
overal kan. Mogelijke oplossingen voor (agrarische) ondernemers,
passend in hun situatie, zijn innovatie, verplaatsing, extensivering of zelfs
vrijwillig stoppen. Wanneer vrijwilligheid te weinig oplevert, worden
dwingender maatregelen als onteigening ingezet. Hoe ingrijpend dit voor

kst-33576-265
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

1

een ondernemer is kan ik mij nauwelijks voorstellen. Daarom onderzoek ik
hoe ik de vrijwillige regelingen aantrekkelijker en effectiever kan maken.
We zullen maatregelen waar mogelijk slim combineren om de natuur, de
bodem en de waterkwaliteit te verbeteren en de klimaatopgave te halen.
We hebben het daarom over een integrale aanpak. Deze bestaat zowel uit
landelijke als uit gebiedsgerichte maatregelen, waarbij vanwege de grote
impact op kwetsbare natuur de inzet op piekbelasters prioriteit krijgt. Hóe
we al deze doelen het beste kunnen halen, verschilt in Nederland van
gebied tot gebied en hangt bijvoorbeeld af van de bodemgesteldheid en
waterkwaliteit in een gebied. Daarom stellen we per gebied de doelen vast
die onontkoombaar gehaald moeten worden. Per gebied is het vervolgens
aan overheden en betrokken partijen zoals boeren, andere grondgebruikers, bewoners en maatschappelijke organisaties om in te vullen op
welke manier de gestelde doelen daar worden gehaald.
Door deze gebiedsgerichte en integrale aanpak krijgt de natuur de kans
om zich te herstellen. Op termijn zal daardoor ook de vergunningverlening
voor maatschappelijke en economische ontwikkeling verder op gang
komen, waardoor er meer ruimte komt om huizen te bouwen, wegen aan
te leggen en duurzaam te ondernemen.
Dit is de grote, ingewikkelde opgave waarmee ik aan de slag ben. Ik besef
dat ik niet voor iedereen een fijne boodschap breng. Het komt de
komende jaren aan op samenwerking. Tussen Rijk en provincies. Tussen
natuurorganisaties en ondernemers. En ook tussen het kabinet en de
beide Kamers. Alleen samen krijgen we het voor elkaar om onze doelstellingen te realiseren. We moeten voortdurend in het oog houden of de
stappen die we zetten, daadwerkelijk genoeg effect hebben op onze
natuur, ons klimaat en onze waterkwaliteit. En tegelijkertijd moeten we
zorgen voor perspectief. Voor gezinnen, die wachten op een huis in een
groene wijk, voor ondernemers die hun bedrijf duurzaam willen
uitbreiden, voor iedereen die van A naar B wil kunnen reizen. En ook voor
boeren, die rondom die natuur hun brood willen verdienen. Die behoefte
hebben aan duidelijkheid en consistentie, voordat ze noodzakelijke
investeringen doen.
Daar ben ik samen met mijn collega’s in het kabinet, medeoverheden en
maatschappelijke organisaties mee aan de slag. Een proces waarover ik u
met deze brief graag nader informeer. Als bijlagen 1 en 2 bij deze brief
vind u: een tijdlijn van de aanpak voor de komende periode, alsook een
overzicht op hoofdlijnen van de inzet en verantwoordelijkheid van de
diverse betrokken departementen en overheden.
Doelen van de aanpak
Met een integrale aanpak stuurt het kabinet op het onontkoombaar
realiseren van vier nationaal en internationaal dwingende doelen:
Natuurherstel en -verbetering: Conform de vereisten van de Vogelrichtlijn
en Habitatrichtlijn (VHR) is het voorkomen van verslechtering en het
realiseren van een gunstige staat van instandhouding van de natuur een
continue verplichting. Het tegengaan van verslechtering moet te allen
tijden geborgd zijn. Met de integrale aanpak worden daarnaast richting
2030 onvermijdelijke stappen gezet naar het (op termijn) bereiken van de
instandhoudingsdoelen. Vooralsnog is er geen verplichtend tijdpad
gekoppeld aan VHR-doelbereik. Op korte termijn volgt evenwel een
voorstel van de Europese Commissie naar aanleiding van de Europese

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

2

Biodiversiteitsstrategie met daarin mogelijk ook wettelijk bindende
tussendoelen voor 2030 en 2040 geformuleerd.1
Om de VHR-doelen te bereiken moeten diverse drukfactoren worden
aangepakt, binnen en buiten natuurgebieden. Naast stikstofvermindering
gaat het ook over andere aspecten, zoals verbetering van waterkwaliteit
en -kwantiteit, (natuurinclusievere) ruimtelijke inrichting door extra
leefgebied en, gebruik van en verbindingen tussen natuurgebieden.
Langetermijndoelbereik voor de VHR vereist dat er ook voldoende ruimte
komt voor leefgebied buiten Natura 2000-gebieden. Dit gaat zowel over
areaal natuur als over areaal extensieve en natuurinclusieve landbouw. De
Europese Commissie zal in bovengenoemd voorstel waarschijnlijk een
norm stellen van 10 procent landschapselementen in het agrarisch
gebied, die verbindingen tussen natuurgebieden en agrarische biodiversiteit versterken. Vanuit het Aanvalsplan «Versterking Landschappelijke
identiteit via Landschapselementen» wordt momenteel uitgewerkt wat er
voor nodig is om dit in het landelijk gebied te realiseren. Voor een brede
basiskwaliteit natuur in Nederland zal in samenwerking met provincies
bovendien in de zomer de Agenda Natuurinclusief worden gepresenteerd.
Stikstofreductie: De sterke overbelasting door stikstof is een van de
belangrijkste drukfactoren voor de natuurkwaliteit. Een succesvolle
aanpak hiervan is bepalend voor de mate waarop toestemmingverlening
mogelijk is voor diverse (economische) activiteiten. In veel natuurgebieden slaat er meer stikstof neer dan de natuur aan kan en worden de
zogenaamde kritische depositiewaarden (KDW) (ruim) overschreden. Het
kabinet kijkt door middel van natuurdoelanalyses die worden vastgesteld
door de ecologische autoriteit breed naar wat er nodig is voor een goede
staat van instandhouding en hanteert de KDW daarbij als belangrijke
indicator voor de drukfactor stikstof. Met het coalitieakkoord (Kamerstuk
35 788, nr. 77) heeft het kabinet de huidige wettelijke doelstelling uit de
Wet stikstofreductie en natuurverbetering (Kamerstuk 35 600) van 2035
naar voren gehaald. Dit betekent dat in 2030 74% van het stikstofgevoelig
Natura 2000-areaal onder de kritische depositiewaarde moet zijn gebracht.
In 2025 is dit conform de wettelijke verplichting 40% van dat areaal.
Klimaatopgave landbouw en landgebruik: Het kabinet heeft de ambitie om
in 2030 60% minder broeikasgassen uit te stoten dan in 1990. Het
wettelijke doel komt op 55% te liggen. Alle sectoren (mobiliteit, energie en
industrie, woningbouw, landbouw en landgebruik) moeten hieraan
bijdragen. De klimaatopgave voor de landbouw en het landgebruik heeft
onder meer betrekking op de veehouderij, de glastuinbouw, veenweidegebieden, landbouwbodems, bossen en natuur. De landbouw en het
landgebruik moeten voldoen aan de indicatieve restemissiedoelen 2030
die met uw Kamer zijn gedeeld in de brief van de Minister voor Klimaat en
Energie (Kamerstuk 32 813, nr. 974). In het coalitieakkoord is een
indicatieve broeikasgasreductie van 5 megaton opgenomen, gekoppeld
aan de gecombineerde aanpak. Daarnaast zijn indicatieve broeikasgasreducties opgenomen voor de glastuinbouw. Op basis van de ramingen in
de Klimaat- en Energieverkenning 2022 worden in het najaar definitieve
restemissiedoelen 2030 voor alle sectoren, en dus ook voor landbouw en
voor landgebruik, vastgesteld. Voor de sectoren onder de Europese Effort
Sharing Richtlijn (ESR), waaronder de landbouw, volgt daaruit een
(jaarlijks) emissiebudget richting 2030.
Wateropgave: Hiervoor geldt als doel het bereiken van de goede toestand
van oppervlakte- en grondwater zoals omschreven in de KRW, door het
1

Het volledig realiseren van de VHR-opgave gaat in tijd en reikwijdte verder dan de integrale
aanpak, bijvoorbeeld in de noodzaak voor extra natuurareaal. In de Tussenverkenning Natuur
heeft het PBL de analyse gemaakt dat tot 82% VHR-doelbereik kan worden gekomen als zowel
de condities (bv. stikstofdepositie, waterkwantiteit en -kwaliteit) als benodigd extra natuurinclusief leefgebied buiten natuurgebieden (bv. agrarisch natuur- en landschapsbeheer)
gerealiseerd worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

3

uitvoeren van de benodigde maatregelen. Dit is een geldende verplichting
voor uiterlijk 2027. De doelen voor de KRW zijn gespecificeerd tot op het
niveau van de afzonderlijke waterlichamen en daarmee reeds gebiedsgericht uitgewerkt. De inzet voor de Nitraatrichtlijn levert ook een bijdrage
ten aanzien van de kwaliteit van grond- en oppervlaktewater. De Europese
Commissie ziet streng toe op de naleving hiervan. In het addendum bij het
7e Actieprogramma is recent door Nederland aangegeven hoe hier
invulling aan wordt gegeven (Kamerstuk 33 037, nr. 4372).
Waar mogelijk worden binnen de aanpak kansen voor andere terreinen
benut, zoals luchtkwaliteit (Schone Lucht Akkoord (Kamerstuk 30 175, nr.
343)), zoönosen en geurhinder, met inachtneming van de daarvoor
geldende doelen en verplichtingen. Normen en verplichtingen op deze
onderwerpen die al gelden, zullen als randvoorwaardelijk meegenomen
worden in de uitwerking van de aanpak zodat hieraan wordt voldaan.
Bovengenoemde opgaven hebben grote gevolgen, met name voor de
landbouwsector. Een succesvolle transitie van de landbouw en het
landelijk gebied speelt daarin een belangrijke rol, waarbij het behalen van
de verplichtende doelstellingen verzekerd wordt. Daarom borgen we dat
het perspectief voor de landbouwsector onderdeel is van de aanpak. Over
de uitwerking daarvan zullen de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV) en ik overleggen met de meest betrokken partijen.
Daarnaast zal ik naar de brede welvaart in het landelijk gebied kijken. De
aanpak levert zo helderheid en duidelijkheid op, een toekomstbestendige
landbouw en een vitaal platteland, en op termijn ook meer perspectief op
vergunningsruimte voor andere grote maatschappelijke opgaven zoals
woningbouw, energietransitie, duurzame bedrijvigheid, landbouw,
bereikbaarheid en defensie.
Kaders van de aanpak
Integraal
De (internationale) verplichtingen omtrent natuur, water en klimaat
worden in samenhang opgepakt. Dat draagt er aan bij dat onzekere
investeringen zo veel mogelijk worden voorkomen, middelen zo
doelmatig mogelijk worden ingezet en langjarig duidelijkheid en zekerheid
wordt geboden aan alle betrokkenen.
Het Rijk is verantwoordelijk voor generiek beleid om aan de landelijke en
Europese doelen te voldoen. Generiek beleid vormt een belangrijke basis
voor én aanvulling op de gebiedsgerichte aanpak, bijvoorbeeld via de
landelijke bronmaatregelen stikstof of maatregelen uit het mestbeleid,
bijvoorbeeld naar aanleiding van het addendum voor het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn. Het kan dan onder meer gaan om beëindigingsregelingen, aankoop en afwaardering van grond, bijvoorbeeld ten behoeve
van extensivering, of ondersteuning bij innovatie en investeringen. Net als
in de gebiedsgerichte aanpak, moeten op deze onderdelen forse stappen
gezet: samen met provincies en sectoren wordt de komende periode
geconcretiseerd welke aanscherping van landelijk beleid nodig is en hoe
de maatregelen optimaal op elkaar aansluiten. Om ook de stikstofdepositie via de lucht en toevoer van stoffen via het water vanuit buitenlandse
bronnen aan te pakken is het vervolgen en intensiveren van de samenwerking met onder meer onze buurlanden nodig.
Generieke maatregelen die verkend worden, zijn bijvoorbeeld versnelling
van de reeds op 24 april 20203 aan uw Kamer toegezegde aanscherping
van emissienormen voor ammoniak uit nieuwe en bestaande stallen. Dit
is al onderdeel van de huidige aanpak, maar een versnelling kan een
belangrijke bijdrage leveren. In het addendum op het 7e Actieprogramma
2
3

Kamerstuk 33 037, nr. 437
Kamerstuk 35 334, nr. 82.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

4

is ook reeds aangekondigd dat de melkveehouderij binnen 10 jaar volledig
grondgebonden zal zijn.4 Ook gaat het om de herziening van het
mestbeleid, het beleid voor dierenwelzijn, diergezondheid en zoönose,5 of
regels voor gewasbescherming.
Het kabinet hecht eraan dat alle sectoren een evenredige bijdrage leveren
aan het behalen van de doelstellingen. Zo ligt er in de sectoren industrie,
bouw en mobiliteit een grote verduurzamingsopgave. Hier wordt door Rijk
en regio hard aan gewerkt, onder andere via maatregelen en middelen
vanuit nationaal klimaatbeleid of Europese regelgeving, waarmee ook de
stikstofuitstoot sterk gereduceerd wordt. In het klimaatakkoord is
bijvoorbeeld vastgelegd dat alle nieuwe personenauto’s die in 2030 op de
markt komen 100% elektrisch moeten zijn (Kamerstuk 32 813, nr. 342). Ook
gaat het om steeds verder aangescherpte Europese emissienormen voor
mobiliteit en industrie en internationale afspraken voor de scheepvaart.
Nederland zet actief in op de verdere aanscherping van de Europese
emissie-eisen. In het coalitieakkoord is een klimaatfonds van 35 miljard
euro aangekondigd om de klimaatdoelen te halen. De ministers voor
Klimaat en Energie en van Financiën werken dit fonds gezamenlijk uit.
Ook volgt er een beleidsprogramma Klimaat en Energie. Bij het ontwerp
en uitvoering van maatregelen ter verduurzaming van industrie en
mobiliteit willen we zo effectief mogelijk zowel de klimaat- als de
stikstofambities realiseren. Het is onze ambitie daarbij potentiële
knelpunten zoals het gebrek aan stikstofruimte weg te nemen. Vanuit mijn
verantwoordelijkheid zet ik mij in voor het realiseren van deze
samenhang. Daarnaast worden de bronmaatregelen stikstof, zoals uit de
structurele aanpak stikstof, voortgezet. Waar dit effectief is, is er
aanvullend ruimte in de gebiedsprocessen voor maatwerk, bijvoorbeeld
ten aanzien van lokale piekbelasting, zowel in de agrarische als industriële
sector.
Gebiedsgerichte aanpak en nationale regie
De gebiedsgerichte aanpak houdt in dat we per gebied bepalen wat de
opgave is. De kenmerken van een gebied, in het bijzonder bodem en
water, zijn in dit proces sturende factoren. Vanuit de landelijke doelen stelt
het Rijk in samenwerking met provincies aanvullende regionale, bindende
doelen vast op de vier eerder genoemde opgaven, waaraan beiden zich
committeren. Het is essentieel dat opgeteld de landelijke doelen worden
behaald.
Via ruimtelijke keuzes op basis van onder meer water en bodem geven
Rijk en medeoverheden kaders en randvoorwaarden aan wat er lokaal
moet gebeuren. Dat gaat bijvoorbeeld om overgangsgebieden landbouwnatuur, het beheer van grond- en oppervlaktewater op de hoge
zandgronden, de zoetwaterbeschikbaarheid in laag Nederland, de
vernatting van veenweidegebieden en over de integrerende rol van 10
procent groenblauwe dooradering met landschapselementen voor de
noodzakelijke verbinding van natuur, landgebruik en water. Ten behoeve
van de natuurwaarden van de Natura 2000-gebieden is de inzet om
overgangsgebieden rond Natura 2000 te realiseren waarbij de opgaven
voor natuur, stikstofreductie, klimaat, water en verduurzaming landbouw
gelijktijdig kunnen worden aangepakt. Rijk en provincies maken op basis
van de doelen afspraken over de bijbehorende maatregelen en middelen.
Landschapsgrond kan een nieuwe vorm bieden om een permanente
wijziging van de status van landbouwgrond in natuurlijk beheer naar
extensieve natuurinclusieve landbouw te bereiken via eenzelfde systematiek als bij wijziging naar natuurgrond. Zoals ook is aangegeven in de
brief van 23 november vorig jaar (Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 21) over de
4
5

Kamerstuk 33 037, nr. 437.
Kamerstuk 25 295, nr. 1357.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

5

uitvoering van de motie Boswijk (Kamerstuk 35 830 XIV, nr. 17), wil ik
vanwege de benodigde transitie en de verstevigde inzet daarvoor de
permanente mogelijkheden nog nader uitwerken. Daarbij heb ik ook
rekening te houden met de inwerkingtreding van de Omgevingswet. Ik wil
medio 2022 in overleg met IPO, VNG en belanghebbende organisaties in
het landelijk gebied een nadere uitwerking van de mogelijkheden en vooren nadelen en neveneffecten van een permanente wijziging naar
landbouwgrond in natuurlijk beheer aan de Tweede Kamer doen
toekomen. Daarna zal de doorwerking in regelingen en kaders nog tijd
vragen. Conform deze motie en zoals afgelopen najaar in de brief aan de
Kamer gemeld kijkt het kabinet daarbij ook naar landschapsgrond als
instrument.
Gebiedsplannen
De aanpak krijgt voor een belangrijk deel vorm via gebiedsplannen. Het
Rijk stelt daarvoor aan de voorkant de kaders vast. Hierin zullen per
provincie (of delen van een provincie) taakstellende doelen worden
geformuleerd. Deze zullen zijn afgeleid van de (inter)nationale verplichtingen op het terrein van natuur, stikstof, water (zowel waterkwaliteit als
waterbeschikbaarheid) en broeikasgassen (landbouw en landgebruik).
Vanuit hun expertise in de gebieden en passend bij hun bevoegdheid6
leggen de provincies in de gebiedsplannen de maatregelen en het
instrumentarium vast om de doelstellingen te realiseren. Samen met
gebiedspartners werken zij momenteel al aan plannen vanuit de
verplichting in de Wet stikstofreductie en natuurverbetering (Wsn).
Uiterlijk op 1 juli 2023 zullen de plannen moeten worden gepubliceerd.
Het tempo van de stikstofopgave is bepalend. Zo snel mogelijk, naar
verwachting in april/mei, zal het kabinet met provincies de richtinggevende doelen voor de ruimtelijke verdeling van stikstofreductie afspreken.
De definitieve gebiedsdoelstellingen voor stikstof zullen worden vastgesteld bij publicatie van de gebiedsplannen op 1 juli 2023. Ik streef er
samen met provincies naar om de andere doelstellingen op natuur,
klimaat en water voor zover beschikbaar op hetzelfde moment dit jaar
richtinggevend mee te geven en ook die doelen op 1 juli 2023 vast te
stellen. Na het eerste gebiedsplan zijn iteraties en wijzigingsvoorstellen
mogelijk, op voorwaarde dat de doelstellingen volledig gerealiseerd
worden.
In aanvulling op de doelen voor natuur/stikstof, klimaat en water die in het
proces leidend zijn, hebben provincies de ruimte om ook andere doelstellingen mee te nemen. Zoveel mogelijk zal worden voortgebouwd op de
processen die momenteel al lopen of in voorbereiding zijn, voor bijvoorbeeld natuurherstel, KRW en de veenweidegebieden. Ik vind het van
belang dat het perspectief voor agrarische ondernemers in de gebiedsplannen volwaardig wordt meegenomen. Dat geldt zowel voor het
perspectief van de bedrijven die stoppen als de ondernemers die
doorgaan. Voor het vaststellen van maatregelen zullen naast de ecologische kenmerken van een gebied (zoals het bodem- en watersysteem)
ook de sociaaleconomische en maatschappelijke kenmerken (bijvoorbeeld
onderwijs, ondernemerschap en sociale cohesie) belangrijke factoren zijn.
Bij de uitvoering van maatregelen om de doelstellingen te halen, is er oog
voor de brede welvaart in de gebieden. Dit is nodig om in te kunnen
spelen op de impact die ingrijpende, maar noodzakelijke maatregelen
hebben op de regio. De Regio Deals kunnen mogelijk als inspiratie dienen:
daarin werken regio’s met veel energie aan verschillende opgaven en
6

Hierbuiten vallen bijvoorbeeld maatregelen voor wat betreft het hoofd(vaar)wegennet: deze
vergen een landelijke afweging, onder meer vanwege netwerkeffecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

6

trekken daarbij op met Rijk en partners uit de regio. Ik zal de provincies
ook vragen in de gebiedsplannen in beeld te brengen hoe de verschillende opgaven en beoogde maatregelen zich verhouden tot de gewenste
ruimtelijke en maatschappelijke ontwikkelingen in het gebied.
Ten aanzien van het proces om te komen tot gebiedsplannen is het van
belang dat de kaders en procedures helder zijn en betrokken partijen
gelijkwaardig aan tafel zitten. Ik zal met de provincies afspraken maken
over de wijze waarop Rijk en medeoverheden hier gezamenlijk zorg voor
dragen.
In de gebiedsplannen worden ook de PAS-melders meegenomen. In het
coalitieakkoord is aangegeven dat onder meer legalisering kan helpen bij
versnelling van de verduurzaming in de landbouw. Alle initiatiefnemers
van activiteiten kunnen deelnemen aan het gebiedsproces, ongeacht of er
op dit moment sprake is van een vergunning. Aan het einde van dat
gebiedsproces moeten alle activiteiten die zijn opgenomen in een getoetst
en goedgekeurd gebiedsplan en die vergunningplichtig zijn ook een
passende vergunning krijgen. Het staat vast dat in de omgeving van zeer
overbelaste Natura 2000-gebieden ingrijpende keuzes gemaakt moeten
worden om de stikstofbelasting voldoende te reduceren, zowel via
landelijk als gebiedsgericht beleid. Ik zal uw Kamer later informeren over
de nadere uitwerking, nadat ik hierover met de provincies overleg heb
gevoerd.
Onontkoombaarheid
Het kabinet kiest voor een aanpak die waarborgt dat de doelen op natuur,
stikstof, water en klimaat onontkoombaar worden gerealiseerd. Daadwerkelijke verbetering van de natuur is een noodzakelijke basis voor de
mogelijkheden tot ruimere en eenvoudiger toestemmingverlening.
Onontkoombaarheid vraagt meer dan het bindend vastleggen van doelen:
er moet zeker worden gesteld dat de noodzakelijke maatregelen worden
gepland, uitgevoerd en voldoende effect sorteren. Dit vergt dat op het
moment dat (gebieds)plannen of beleid worden vastgesteld, het ook
duidelijk is welke actie of maatregel getroffen wordt bij tegenvallende
uitvoering of effecten. Laat ik voorop stellen dat vrijwilligheid een
belangrijk uitgangspunt is, waar ik in de gebiedsprocessen de ruimte voor
wil geven. Maar daarbij horen ook escalatiemechanismen wanneer dreigt
dat de doelstellingen niet tijdig worden behaald. Als vrijwillige maatregelen – waaronder innovatie, extensivering, verplaatsen of bedrijfsbeëindiging – onvoldoende resultaat opleveren acht ik ingrijpen noodzakelijk.
Meer verplichtende maatregelen zoals onteigening – instrumenten die
reeds beschikbaar zijn – komen dan op tafel, conform de geldende
procedures.7 Vooraf moet duidelijk moet zijn wanneer en onder welke
voorwaarden dit dwingende instrumentarium wordt ingezet. Dit geldt met
name voor gebieden waar de natuur (sterk) overbelast is. Het eerlijke
verhaal is dat het niet in elk gebied haalbaar zal zijn om alleen maar uit te
gaan van vrijwilligheid. Wanneer (uit het gebiedsproces) blijkt dat een
piekbelaster geen toekomst meer heeft, zullen ondernemers de
gelegenheid krijgen om via innovatie, verplaatsing en/of extensivering of
via vrijwillige stoppersregelingen zijn bedrijfsvoering aan te passen of te
beëindigen. Bij bedrijfslocaties waar dat niet lukt zal ik dwingend
ingrijpen.

7

Onteigening is een proces waarbij het gehele eigendom van de ondernemer door de betrokken
overheid wordt ontnomen, inclusief eventueel daarbij horende gronden. In die gevallen
ontvangt de ondernemer een vergoeding op basis van volledige schadeloosstelling ter
voorkoming van onteigening.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

7

Voor de maatregelen uit de stroomgebiedbeheerplannen8 van de KRW
geldt overigens al een uitvoeringsplicht, met een termijn van uiterlijk
2027. Deze termijn geldt ook voor de aanvullende maatregelen voor de
KRW-opgave die voortkomen uit dit traject.
Vrijwillig instappen van ondernemers is de basis, zodat dwingende
instrumenten zoals onteigening zoveel mogelijk voorkomen worden.
Daarom onderzoek ik hoe ik de vrijwillige regelingen aantrekkelijker en
effectiever kan maken. Hierbij kijk ik onder andere naar een mechanisme
waarbij diegene die zich eerder melden voor de stoppersregelingen onder
gunstiger voorwaarden kunnen deelnemen. Ook zal ik met de betrokken
sectoren bespreken of de fiscale regelgeving bedrijfsbeëindiging
belemmert. Als dat het geval is, zal ik met de Staatssecretaris van
Financiën in overleg treden over mogelijke oplossingsrichtingen.
De inzet op onontkoombaarheid geldt eveneens voor het gebiedsproces
zelf, waarbij ik de voortgang van de gebiedsplannen nauwgezet zal
volgen. Indien de voortgang onvoldoende zekerheid oplevert op
doelbereik, zal ik vanuit mijn regierol vanuit het Rijk ingrijpen op het
gebiedsproces. Dit zal ik met voorrang doen in de gebieden die er het
slechtst voor staan en waar dus de urgentie het grootst is om de gebieden
onder de KDW te krijgen.
Ecologische onderbouwing
Een ecologische onderbouwing is nodig om de opgave scherp te krijgen
en zo een goede basis te hebben voor de benodigde maatregelen. De
natuurdoelanalyses voor natuur en stikstof spelen een belangrijke rol bij
het per Natura 2000-gebied in beeld brengen van de opgave voor het
realiseren van de instandhoudingsdoelstellingen en de beoordeling van
de verwachte effecten van geplande of te nemen maatregelen.
In april/mei van dit jaar zal al een quick-scan beschikbaar komen. Deze
quick-scan geeft een eerste inzicht in de staat van de natuur. De afronding
van de natuurdoelanalyses is voorzien voor eind 2022, uiterlijk 1 april
2023. Als uit de volledige natuurdoelanalyses blijkt dat in gebieden
urgente stikstofreductie nodig is om verslechtering te voorkomen en
herstel mogelijk te blijven houden, zullen hier versneld maatregelen
moeten worden getroffen. Als met vrijwillige maatregelen niet het
noodzakelijke resultaat wordt gehaald, komt de inzet van meer dwingend
instrumentarium in beeld. Ik zal ervoor zorgen dat dit waar nodig wordt
ingezet. Bij de kaders voor de gebiedsplannen zal ik hier een harde
deadline voor meegeven, mede afhankelijk van de inzichten uit de
(quick-scan van de) natuurdoelanalyses.
Ecologische analyses voor de waterkwaliteit zijn in belangrijke mate reeds
opgesteld in het kader van de stroomgebiedbeheerplannen 2022–2027. Op
basis van deze feitelijke omschrijving kan per gebied het maatregelenpakket voor de gebiedsplannen worden uitgewerkt.
Met de uitgebreide hoeveelheid gegevens die verzameld zullen worden
ten behoeve van de monitoring van stikstof en natuur zullen de natuurdoelanalyses periodiek geactualiseerd worden zodat er in de gebieden
zicht blijft op het voldoen aan de vereisten vanuit de VHR inzake het
tegengaan van verslechtering en het toewerken naar de gunstige staat
van instandhouding. Ook de waterkwaliteit wordt periodiek gemonitord
als onderdeel van de KRW. Inzichten worden ook gebruikt bij actualisering
en bijsturing van gebiedsplannen en (nationaal) beleid.
Een nieuw op te richten Ecologische Autoriteit zal een belangrijke rol gaan
spelen bij de wetenschappelijke toetsing van ecologische analyses. Het
streven is om de Ecologische Autoriteit medio dit jaar operationeel te
hebben.
8

Kamerstuk 35 325, nr. 5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

8

Natura 2000: de basis voor het NPLG op orde maken
Voor het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) is het belangrijk
dat er duidelijkheid bestaat over wat in de Natura 2000-gebieden
beschermd moet worden vanwege de Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn. Op
dit vlak is er sprake van achterstallig onderhoud. Sinds het in werking
treden van de richtlijnen zijn bijna alle gebieden voorzien van een
aanwijzingsbesluit. Voor vier (bestaande) Natura 2000-gebieden zal dat de
komende maanden gaan gebeuren. Ook zal het Wijzigingsbesluit
Aanwezige waarden Habitatrichtlijngebieden worden vastgesteld, zodat
noodzakelijke correcties kunnen worden verwerkt voor circa 100 gebieden.
In bijlage 3 bij deze brief staan de details vermeld. Daarnaast is gebleken
dat er een proces gestart moet worden om de Vogelrichtlijngebieden te
actualiseren. Aanleiding hiervoor is het rapport «Important Bird Areas in
The Netherlands 2019»9. Het actualiseren van gebieden naar aanleiding
van een «IBA-rapport» is een juridisch vereiste. Dit moet zorgvuldig en
inhoudelijk goed onderbouwd plaatsvinden. U ontvangt hierover
binnenkort een afzonderlijke brief.
Perspectief landbouw
De integrale, gebiedsgerichte opgaven vragen grote inzet van de
agrarische sector. Tegelijkertijd is een krachtige landbouwsector, die sterk
genoeg is om de omslag naar kringlooplandbouw door te maken, een
voorwaarde voor het realiseren van de doelen. Een veerkrachtige
landbouw is daarbij een belangrijke drager voor de sociaaleconomische
vitaliteit en leefbaarheid van het landelijk gebied. Bij de (versnelling van)
de transitie naar een duurzaam voedselsysteem moeten agrarisch
ondernemers in staat worden gesteld om binnen de gebiedsdoelen
toekomstbestendige keuzes te maken voor hun bedrijf, passend bij de
gebiedsgerichte opgaven en met voldoende zekerheid voor het verdienvermogen en bedrijfseconomische continuïteit.
Het is noodzakelijk dat de aanpak snel tot duidelijkheid over en stabiliteit
in doelen en kaders leidt en inzicht biedt in welke instrumenten agrarische
ondernemers ten dienste staan. Daarbij worden diverse ontwikkelrichtingen onderscheiden, zoals innovatie, extensivering, omschakelen naar
nieuwe vormen van landbouw, verplaatsing en bedrijfsbeëindiging. Ook is
het belangrijk om oog te hebben voor de bredere betekenis van voedselzekerheid. De gevolgen van de ontwikkelingen in Oekraïne tonen ook het
belang van de transitie naar een duurzaam landbouw- en voedselsysteem.
De Minister van LNV zal uw Kamer voor de zomer nader informeren over
de uitwerking van het perspectief voor de landbouw in brede zin,
waaronder de internationale dimensie, de samenhang met het klimaatprogramma en de niet-vrijblijvende afspraken met de keten over de
versterking van de positie van de boer.
Middelen, instrumenten en uitvoering
Transitiefonds (instellingswet)
Voor het mogelijk maken van de aanpak introduceert het kabinet een
transitiefonds. Hiervoor zal nog voor de zomer een instellingswet in
procedure worden gebracht zodat de wet onderdeel is van de ontwerpbegroting die op Prinsjesdag 2023 wordt aangeboden aan uw Kamer. In het
fonds reserveert het kabinet tot 2035 incidenteel 25 miljard euro. De
middelen van het fonds zijn specifiek bedoeld voor het realiseren van de
doelstellingen op het vlak van natuur, stikstof, water en klimaat (landbouw
en landgebruik) zoals hierboven beschreven, en de daarvoor benodigde
9

www.sovon.nl/nl/publicaties/important-bird-areas-netherlands-2019.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

9

transitie in de landbouw en het landelijk gebied. Op dit moment wordt er
gewerkt aan een nadere en noodzakelijke vormgeving van het fonds.
Ik vind het van groot belang dat de middelen uit het transitiefonds
doelmatig worden ingezet. In de context van de instellingswet zal ik in
samenwerking met de andere departementen nadere (toetsings)criteria
uitwerken om tot uitkering van de middelen te komen. Daarnaast zullen de
gebiedsplannen worden getoetst door de Ecologische Autoriteit en zal er,
zodra de aanpak voldoende vorm heeft gekregen, een onafhankelijke
doorrekening volgen van de integrale aanpak om te beoordelen in
hoeverre de verschillende doelen worden gehaald.
Instrumenten en maatregelen
Het uiteindelijke pakket aan maatregelen om de doelen te realiseren,
inclusief het bijbehorende tijdpad, zal uit een mix van landelijke
(bron)maatregelen en gebiedsgerichte maatregelen bestaan. Voor een
belangrijk deel zullen de maatregelen in de gebiedsplannen zijn beslag
krijgen.
Vooruitlopend op de nadere vormgeving van het fonds is in het coalitieakkoord10 een aantal categorieën van maatregelen en instrumenten
gemarkeerd. Dat gaat om een mix van verduurzaming en innovatie, en
opkoop en afwaardering.
Een groot deel van het budget is bestemd voor opkoop, financiële
afwaardering van grond en additionele maatregelen voor de KRW. Met
deze inzet kan gecombineerd resultaat worden geboekt op alle vier de
doelstellingen omtrent natuur, stikstof, water en klimaat en kan tegelijkertijd ingezet worden op extensivering van de landbouw, agrarisch
natuurbeheer of natuurontwikkeling afhankelijk van de mogelijkheden in
specifieke gebieden. Onder andere het beperken van risico’s op zoönosen
in bijvoorbeeld veedichte en waterrijke gebieden kan hierbij meekoppelen.
Met deze opkoopregelingen, en afwaardering en inzet van grond wordt
zowel een forse bijdrage geleverd aan de opgaves als perspectief aan
stoppende en blijvende ondernemers geboden. Zo worden ondernemers
ondersteund bij het beëindigen van hun bedrijf, maar krijgen de blijvende
ondernemers meer ruimte voor bijvoorbeeld extensivering. Met inzet van
het fonds zal tevens natuurareaal worden uitgebreid om zo de kwetsbare
natuur verder te ondersteunen (o.a. door extra leefgebied of tegengaan
versnippering) en een bijdrage te leveren aan het VHR-doelbereik. Met het
oog op de opgave vanuit de KRW is ook een post opgenomen, met als
doel gericht maatregelen te kunnen nemen in onder andere de waterhuishouding, het tegengaan van verdroging maar ook de uitbreiding van
bufferstroken. De additionele middelen voor het realiseren van de KRW
zullen primair ingezet worden voor herstel van beekdalen op
zandgronden. Deze inzet draagt bij aan zowel het VHR- en KRW-doelbereik
als de klimaatopgave voor landgebruik.
De inzet van het fonds is ook gericht op verdere verduurzaming van de
agrarische bedrijfsvoering. Ondernemers zullen worden ondersteund in
het doorvoeren van de noodzakelijke aanpassingen in hun bedrijfsvoering
zodat deze past bij de kaders zoals die volgen uit de bodem- en watergesteldheid en de verplichtingen naar de natuur. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om uitrol van innovatieve staltechnieken (die ook bijdragen aan een
beter dierenwelzijn en diergezondheid), het treffen van managementmaatregelen, vermindering van ammoniakemissies bij het uitrijden van mest
en circulaire mestverwerking. Daarnaast zijn er middelen beschikbaar om
het ondernemerschap en de innovatieve doorontwikkeling van de
agrarische sector te ondersteunen. Daarbij is ook aandacht voor sociale
innovaties en de snelle toepassing van innovaties in de praktijk. Ik houd
10

Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst, budgettaire bijlage bij coalitieakkoord
2021–2025. Kamerstuk 35 788, nr. 77

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

10

bij de nadere vormgeving van de (bestaande en aankomende) regelingen
die bijdragen aan het toekomstperspectief van de landbouw rekening met
het voorziene perspectief in een gebied en het bijbehorende gebiedsproces. Dit, om zo bijvoorbeeld lock-in-effecten te voorkomen.
Naast deze genoemde maatregelen in relatie tot het fonds zijn andere
sporen het (op landelijk niveau) verder ontwikkelen van normeren en (op
gebiedsniveau) de inzet van instrumentarium op het gebied van ruimtelijke ordening, waaronder de wijziging van de ruimtelijke bestemming.
Voor de borging van de veranderingen van grondgebruik in beekdalen in
zandgebieden is eerder al aangegeven dat het kabinet de mogelijkheid
beziet om per 2027 het bestemmingsplan (in de toekomst
«omgevingsplan») te wijzigen, waarmee de verplichting tot bijvoorbeeld
natuurgrond of natuurinclusief grasland met extensieve begrazing wordt
vastgelegd.11 Gekoppeld aan opkoop en het wijzigen van de agrarische
functie in een andere functie kan als onderdeel van de gebiedsgerichte
aanpak verder bijvoorbeeld ook de Wet voorkeursrecht gemeenten (in de
toekomst Omgevingswet) worden ingezet. Ook kunnen de instrumenten
van ruilverkaveling en herverkaveling worden ingezet om in het licht van
de toekomstige functies in het gebied tot een betere inrichting te komen.
Ondersteuning en regie
Om de aanpak te ondersteunen en waar nodig bij te sturen richten het
kabinet en IPO een gezamenlijke regieorganisatie in die zowel Rijk als
provincies ondersteunt. Het Rijk en de provincies maken aan de voorkant
afspraken over de kaders, processen en protocollen waarlangs de
regieorganisatie werkt, zodat deze transparant en duidelijk zijn voor de
uitvoering.
Er komt onder andere een grondbank die vrijkomende grond uitgeeft voor
bijvoorbeeld het extensiveren, omvormen en verplaatsen van bedrijven,
alsook voor het versterken van natuur. De grondbank faciliteert zo in
samenwerking met regionale grondbanken de gebiedsprocessen en helpt
zowel boeren die stoppen als boeren die willen blijven. Het vormgeven
van de toegang tot de landelijke grondbank en budget om grond af te
waarderen is een van de taken van de regieorganisatie.
De komende tijd wordt de regieorganisatie verder uitgewerkt, met als doel
om 1 oktober 2022 operationeel te zijn. Vóór 1 oktober worden waar
mogelijk al taken vervuld, bijvoorbeeld als het gaat om het aanspreekbaar
zijn voor provincies met vragen over de transitie van het landelijk gebied.
Voor wat betreft de klimaatopgave die meeloopt in de integrale aanpak in
het landelijk gebied, is een goede verbinding met de uitvoeringsstructuur
en governance van het Klimaatakkoord van belang. Ik zal in samenspraak
met de Minister voor Klimaat en Energie deze verbinding uitwerken.
Monitoring, evaluatie en bijsturing
Gelijktijdig met het uitwerken en concretiseren van de aanpak met de
provincies werk ik met de kennisinstellingen aan een zorgvuldige
monitoring van de maatregelen in de verschillende sectoren voor natuur,
stikstof, water en klimaat, alsook van de uitvoering van de aanpak
(governance, samenwerking en werkwijze gebiedsprocessen) en
sociaaleconomische impact, waaronder landbouwperspectief. Zo kan
bijvoorbeeld in beeld worden gebracht of maatregelen volgens planning
verlopen om de natuurdoelen op specifieke plaatsen te halen. Hierdoor
kan de aanpak tijdig worden bijgestuurd en aangescherpt. Deze aanpak zal
ook op de gebiedsplannen worden toegepast. Een lerende aanpak voor
11

Kamerstuk 33 037, nr. 437

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

11

gebiedsgericht werken stimuleert het leren en innoveren door alle
betrokkenen, in gebieden, tussen gebieden en het systeemniveau.
Ik besef terdege dat er grenzen zijn aan kennis en modellen, waardoor
onzekerheden niet volledig weg te nemen zijn. Hier houden we in de
aanpak rekening mee. Zo zijn (naar advies van het Adviescollege Meten
en Berekenen Stikstof) verbeteringen aangebracht in het meet- en
rekensysteem in brede zin, maar ook keuzes gemaakt om de doelgeschiktheid van het AERIUS-systeem voor vergunningverlening te
verbeteren. Het systeem biedt daarmee een robuuste en goed uitlegbare
basis voor de aanpak gericht op natuurherstel en stikstofreductie.
Tegelijkertijd zie ik kansen om het meet- en rekensysteem te verbeteren.
Zo is naar het advies van het Adviescollege het Nationaal Kennisprogramma Stikstof (NKS) ingesteld. Hierin wordt onder andere gekeken naar
het gebruik van meerdere (waaronder buitenlandse) modellen om de
uitkomsten van de berekeningen robuuster te maken (ensemblemodellering).
Daarnaast moet en wil het kabinet een forse impuls geven aan het meten
van emissies op bedrijfsniveau. Door meer en fijnmaziger te meten
worden de rekenmethodes verbeterd. Ook wordt inzichtelijk voor
uitstotende bedrijven welke bijdrage zij zelf leveren en hoe zij tot verdere
reductie kunnen komen. De uitwerking hiervan heeft nog voeten in de
aarde: zo moeten meetmethodes fraudebestendig zijn, moet de datalogistiek geborgd zijn en de meettechnieken verder worden ontwikkeld. Het
kabinet zal binnen het NKS een programma inrichten, waarbij lopende
kennis- en praktijkprojecten aan elkaar worden gekoppeld om onder
andere op de langere termijn real-time emissiemetingen bij stallen
mogelijk te maken. Deze ontwikkeling helpt om op termijn tot het meten
op bedrijfsniveau te komen. Het advies dat de kwartiermaker ten behoeve
van versnelling innovatieve stalsystemen, hoogwaardige mestverwerkingstechnieken en technologie bij mestaanwending Ruud Tijssens12 naar
verwachting medio dit jaar oplevert, wordt hierbij betrokken.
Ruimte voor ontwikkeling, toestemmingverlening en legalisatie
Stappen in de toestemmingverlening
Diverse onderdelen van het instrumentarium voor toestemmingverlening
worden momenteel getoetst in rechterlijke procedures. Er bestaat
gerelateerd aan dit instrumentarium op dit moment geregeld onduidelijkheid en onzekerheid bij bevoegde instanties en initiatiefnemers over
verleende vergunningen, aanvragen voor nieuwe initiatieven en de
houdbaarheid van huidige procedures.
Dit is het gevolg van het feit dat we in Nederland te veel en te lang over
de grens zijn gegaan van wat de natuur aankan. Op de meest kwetsbare
habitats zal binnen afzienbare termijn een flinke vermindering van de
stikstofdepositie gerealiseerd moeten worden. Voor het behoud van onze
natuur en omdat alleen zo zicht op herstel van de natuur en meer ruimte
voor maatschappelijke en economische activiteiten ontstaat. De staat van
de natuur is immers bepalend voor de mate waarin nieuwe activiteiten
ontplooid kunnen worden. Daarbij geldt dat in bepaalde gebieden wel
(beperkt) mogelijkheden zijn.
Indien een goede staat van de natuur niet zo snel en zo onontkoombaar
mogelijk geborgd wordt, komen instrumenten voor toestemmingverlening steeds verder onder druk te staan en neemt de onzekerheid voor
ondernemers verder toe. De stappen die het kabinet maakt zijn noodzakelijk om uit deze huidige impasse te komen. Met de integrale, onontkoombare gebiedsgerichte aanpak wordt het fundament gelegd voor een
eenvoudiger systeem van toestemmingsverlening dat op termijn meer
12

Kamerstuk 28 973, nr. 249.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

12

ruimte gaat bieden voor nieuwe maatschappelijke en economische
ontwikkelingen voor sectoren zoals landbouw, energie of woningbouw.
Dat leidt tot meer zekerheid voor ondernemers.
Ik acht het noodzakelijk om snel stappen te zetten om meer zekerheid en
duidelijkheid te bieden aan initiatiefnemers en bevoegd gezag bij de
bestaande instrumenten van toestemmingverlening. Daarom zet ik de
komende tijd in op het aanscherpen en verduidelijken van het beleid en
instrumentarium van toestemmingverlening. Vanzelfsprekend moet zijn
geborgd dat de stand van de natuur (juridisch) bepalend is voor de mate
waarin (nieuwe) activiteiten ontplooid kunnen worden. Bij beleidsmatige
aanpassingen hanteer ik de volgende leidende principes. Het eerste
leidende principe is dat ik de houdbaarheid van het systeem, en daarmee
zekerheid en duidelijkheid voor initiatiefnemers en bevoegd gezag, verkies
boven meer, maar onzekerder ontwikkelruimte. In aanvulling daarop
zullen beleidsmatige keuzes er toe moeten bijdragen dat toekomstige
vergunningverlening op basis van salderen in principe niet leidt tot een
feitelijke toename van stikstofdepositie. Daarbij markeer ik wel het
dilemma dat dit soms op gespannen voet staat wanneer (tijdelijk)
beperkte uitstoot volgt uit de noodzakelijke verduurzaming van processen
en sectoren. Het laatste principe dat ik hanteer is dat er door de keuzes die
gemaakt worden in het systeem meer nadruk komt op de controleerbaarheid van activiteiten, vergunningen en uitstoot door bevoegde
instanties, toezichthouders en handhavers.
Met in achtneming van deze principes ben ik in samenwerking met
vertegenwoordigers van bevoegde instanties in beeld aan het brengen
welke stappen we gaan zetten op latente ruimte, extern salderen, intern
salderen, beweiden, het gebruik van Rav-factoren bij depositieberekening
en bemesten.
Vanzelfsprekend komen ook toezicht- en handhavingsaspecten in beeld. Ik
voer hierbij ook de dialoog met verschillende betrokken maatschappelijke
partners.
Toezicht en handhaving vormen het sluitstuk van toestemmingverlening.
Verbetering van handhaving en toezicht is noodzakelijk om er zeker van te
zijn dat uitvoeringspraktijk in lijn is met wet- en regelgeving. Samen met
bevoegde instanties (IPO, VNG) zal ik de versterking vormgeven, één van
de aspecten daarbij is het verstevigen van de informatiepositie van het
bevoegde gezag.
Ik zal uw Kamer nog voor de zomer nader informeren over de concrete
invulling van deze aanscherpingen.
Ontwikkelruimte
Ik besef dat veel maatschappelijke opgaven onder druk staan door een
gebrek aan stikstofruimte. Hierbij gaat het onder meer om projecten en
activiteiten van nationaal belang zoals woningbouw, energietransitie,
duurzame bedrijvigheid, landbouw, bereikbaarheid, defensie, alsook het
legaliseren van PAS-meldingen. De huidige staat van de natuur leidt ertoe
dat er op dit moment zeer beperkt ruimte is voor nieuwe ontwikkelingen.
Dat zal de komende jaren zo blijven en de noodzakelijke versterking van
de houdbaarheid van toestemmingverlening zal niet tot meer, en mogelijk
zelfs tot minder, ruimte leiden. Dat betekent niet dat er geen ruimte is of
zal ontstaan. Zo heeft het vorige kabinet reeds besloten tot de partiële
bouwvrijstelling, waarvan ik het belangrijk vind dat die inzetbaar blijft.
Ook heeft het vorige kabinet besloten13 om via het stikstofregistratiesysteem (SSRS) stikstofruimte beschikbaar te stellen voor het mogelijk
maken van woningbouwprojecten en zeven MIRT-projecten. Vanuit het
SSRS wordt bovendien ruimte ingezet voor de wettelijke opdracht de

13

Kamerstuk 35 334, nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

13

PAS-meldingen te legaliseren, aanvullend op de ruimte die hiervoor al
voorzien is in de ontwikkelreserve (zie onder).
Een integrale afweging van de verschillende projecten en activiteiten van
nationaal belang is gevraagd voor als op termijn beperkt meer ruimte
beschikbaar komt. Het kabinet zal daarom op termijn de wijze van
prioriteitsstelling van projecten en activiteiten van nationaal belang verder
uitwerken.
Ook langs de lijnen van de gebiedsgerichte aanpak werk ik aan een
perspectief op ontwikkelruimte. Om zo goed mogelijk gebruik te kunnen
maken van de beperkte ruimte werkt het kabinet ook met provincies aan
een systematiek met (provinciale) stikstofbanken. Hier kan vrijkomende en
inzetbare stikstofruimte worden gekoppeld aan vooraf aangewezen
categorieën activiteiten.
Met de integrale, gebiedsgerichte aanpak werkt het kabinet samen met
provincies aan een systeemsprong. Als zowel in landelijke wet- en
regelgeving als in de gebiedsplannen is vastgelegd met welke maatregelen, middelen en instrumenten de doelstellingen ten aanzien van natuur
onontkoombaar worden gerealiseerd en waarbij onder meer zeker is
gesteld dat de effecten van de maatregelen zich (zullen) voordoen,
ontstaat op den duur meer perspectief op een andere wijze van toestemmingverlening en ruimere mogelijkheden voor nieuwe economische en
maatschappelijke ontwikkelingen. Door de uitwerking van landelijke
regelgeving en de gebiedsplannen ontstaat ook meer duidelijkheid voor
bevoegde instanties en initiatiefnemers van projecten en belangengroeperingen welke (additionele) maatregelen getroffen moeten worden om
ontwikkelingen mogelijk te maken. Hierbij geldt dat alleen extra ruimte
ontstaat waar er voldoende met maatregelen geborgd is dat onder meer
de natuurkwaliteit minimaal behouden blijft. Op deze manier extra ruimte
creëren zal niet in alle gebieden kunnen en de extra ruimte en tijdpad
zullen grotendeels worden gedicteerd door de effectiviteit van de
maatregelen.
Ontwikkelreserve
Als onderdeel van de structurele aanpak heeft het vorige kabinet een
ontwikkelreserve aangekondigd van minimaal 20 mol/ha/jr die volgt uit de
toen aangekondigde maatregelen. Daarvan is 11 mol/ha/jr voorzien voor
het legaliseren van PAS-meldingen en 9 mol/ha/jr voor projecten van
nationaal belang. Ik hecht er echter aan erop te wijzen dat de inzet van
deze ontwikkelreserve aan de geldende eisen voor toestemmingverlening
moet voldoen. Dat betekent dat inzet van de ontwikkelreserve alleen daar
mogelijk is waar de ruimte niet nodig is voor natuurbehoud of -herstel.
Kortom, de ruimte voor inzet wordt bepaald door de (lokale) staat van de
natuur. Gegeven die staat en de huidige opbrengst van bestaande
maatregelen zie ik op dit moment en de komende jaren slechts beperkt
ruimte om de ontwikkelreserve in te zetten.
Legalisatieprogramma
Het kabinet vindt het belangrijk dat PAS-melders en uitvoerders van
(voorheen) meldingsvrije activiteiten zekerheid wordt geboden. Met het
recent vaststellen van het Legalisatieprogramma (28 februari 2022) en de
recente wijziging van de Regeling natuurbescherming zijn noodzakelijke
stappen genomen om meldingen te legaliseren. Het kabinet blijft breed
zoeken naar mogelijkheden om zo snel als mogelijk te legaliseren. De
verwachting is dat in medio 2022 de eerste stikstofruimte beschikbaar
komt. In dat geval ontvangen de eerste initiatiefnemers in de zomer een
verzoek om een vergunningaanvraag te doen. Voor de wijze waarop Rijk
en provincies met handhavingsverzoeken omgaan, mede naar aanleiding
van de mij toegestuurde brief door de provincie Overijssel, verwijs ik u

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

14

naar de brief van 24 maart jl. (Kamerstuk 35 334, nr. 176). Net als alle
andere projecten en activiteiten moet de uitvoering van het legalisatieprogramma worden bezien in het kader van het gebiedsproces waar bepaald
moet worden welke activiteiten op welke manier nog kunnen plaatsvinden.
Vergunningsverlening met behulp van het stikstofregistratiesysteem
Met de PAS-uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad
van State van 29 mei 2019 kwam de vergunningverlening in Nederland
nagenoeg stil te liggen. Om op korte termijn de stikstofdepositie te laten
dalen, de natuur te herstellen en de vergunningverlening weer op gang te
brengen, kondigde het kabinet op 13 november 2019 (Kamerstuk 35 334,
nr. 1) een pakket maatregelen aan, bestaande uit ammoniakreductie via
voermaatregelen, de reductie van stikstofdepositie door subsidieregeling
sanering varkenshouderijen en het besluit tot de landelijke snelheidsverlaging waardoor de maximumsnelheid overdag op snelwegen naar 100
km/u ging. Ook besloot het kabinet om een stikstofregistratiesysteem
(SSRS) voor het registreren en verdelen van stikstofruimte in te stellen om
daarmee de toestemmingverlening voor 75.000 woningen en 7 specifieke
MIRT-projecten mogelijk te maken. In augustus 2020 bleek het
(inrekenbare) effect van de voermaatregel door de weersomstandigheden
te gering (Kamerstuk 35 334, nr. 118). De uit de veevoermaatregel
beoogde ruimte wordt vanaf dat moment geleverd door de effecten van
de subsidieregeling sanering varkenshouderijen.
De maatregel van de verlaagde maximumsnelheid overdag heeft gezorgd
voor stikstofruimte voor de bouw van ruim 33.000 woningen. Daarmee
heeft deze maatregel de vergunningverlening voor woningbouw op gang
gehouden, zoals op moment van besluitvorming beoogd was.
De snelheidsmaatregel niet meer gebruiken voor vergunningverlening
Het is van belang dat de stikstofruimte in het SSRS voldoet aan de
(juridische) voorwaarden om een vergunning op te baseren. De snelheidsmaatregel is daarvoor niet langer inzetbaar. Het kabinet heeft in dit
verband besloten de snelheidsverlaging niet langer ter beschikking te
stelen voor nieuwe vergunningen. Dat heeft een aantal redenen. Een
daarvan is het risico dat na elke jaarlijkse actualisatie en vanwege de
effecten van COVID-19 op de mobiliteit de precieze opbrengst van de
landelijke snelheidsverlaging niet op het vereiste detailniveau zeker is.
Eerder bent u reeds geïnformeerd dat om die reden in de MIRT-projecten
geen gebruik zal worden gemaakt van de landelijke snelheidsverlaging in
het SSRS (Kamerstuk 35 925 A, nr. 24). Ook heeft het kabinet hierin
betrokken dat als gevolg van het eerdere besluit van een maximale
rekenafstand, er in AERIUS Register lokaal forse veranderingen kunnen
gaan optreden in de depositie-effecten van de snelheidsmaatregel.
Dit alles leidt er toe, dat de restruimte van de maatregel voor de toekomst
niet meer voldoende is en deze daarom niet meer beschikbaar wordt
gesteld voor nieuwe vergunningen. De reeds toegedeelde ruimte in
definitieve besluiten wordt door dit besluit niet aangetast: die ruimte was
toen voldoende beschikbaar. Het besluit om depositieruimte niet meer in
te zetten voor nieuwe vergunningen betekent niet dat de maximumsnelheid op rijkswegen weer omhoog kan. De stikstofuitstoot in
Nederland is daarvoor nog steeds te groot. De niet voor woningbouwvergunningen gebruikte ruimte van de snelheidsverlaging komt ten goede
aan natuur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

15

Nieuwe stikstofruimte in SSRS ten behoeve van vergunningverlening
Het SSRS heeft de afgelopen jaren zijn functie bewezen en blijft in stand
in de volgende fase van de stikstofaanpak. Het SSRS zal bij openstelling
dit jaar beschikbaar zijn voor dezelfde doelen14 en met nieuwe stikstofdepositieruimte, die beschikbaar komt door een deel van de effecten van de
subsidieregeling sanering varkenshouderijen. Met het scherper in beeld
krijgen van de locaties van de behoefte aan depositieruimte voor
woningbouw zal het kabinet het SSRS verder zo (gebieds)gericht mogelijk
aanvullen met onder andere een deel van de stikstofruimte gekregen uit
de effecten van aanvullende bronmaatregelen (Subsidieregeling
walstroom zeevaart en de Regeling provinciale aankoop veehouderijen
nabij natuurgebieden) zodra deze ruimte daadwerkelijk beschikbaar is.
Hierover is uw Kamer op 30 juni 2021 geïnformeerd (Kamerstuk 28 973,
nr. 244).
Vastleggen van de aanpak in programma’s en wetgeving
Voor de gecombineerde aanpak van natuur, water en klimaat in het
landelijk gebied en van het bredere stikstofbeleid wordt er gewerkt aan de
instrumenten om die aanpak en de bijbehorende doelen op onontkoombare wijze te verankeren. Daar zal ook wet- en regelgeving bij horen.
Het kabinet heeft aangekondigd de doelstellingen in de Wsn te versnellen
van 2035 naar 2030, waarmee dit in lijn komt met het advies van het
adviescollege Stikstofproblematiek (commissie-Remkes), waarbij alle
sectoren hun evenredige stikstofbijdrage leveren. Het gaat om aanpassing
van de Omgevingswet of, afhankelijk van de tijd, eventueel de Wet
natuurbescherming. Zoals ik in de gezamenlijke brief met de Minister van
LNV over de wetgevingsagenda, die ik parallel aan deze brief naar uw
Kamer stuur, ook aangeef, zal het daarvoor benodigde wetsvoorstel naar
verwachting in de eerste helft van 2023 bij uw Kamer worden ingediend.
Met de voorbereiding van het wetsvoorstel is inmiddels gestart.
Voor zover ook andere aspecten van de aanpak formele wetgeving
vereisen, zoals de versterking van het instrumentarium rond toestemmingverlening waarover uw Kamer voor de zomer wordt geïnformeerd,
zullen deze zoveel mogelijk in dat wetsvoorstel worden meegenomen.
De gebiedsgerichte aanpak zal voor een belangrijk deel vorm krijgen in
het NPLG. Hierin zullen onder andere de regionale doelen worden
vastgelegd, maar ook de gebiedsprocessen en uitgangspunten die daarbij
horen, evenals de ontwikkeling van een samenhangende uitvoeringsstructuur. Het NPLG wordt op dit moment nader uitgewerkt en in mei zal
uw Kamer de startnota over het NPLG ontvangen. Dit is een gezamenlijk
product van de ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK), Infrastructuur en Waterstaat (IenW) en LNV, waaruit ook de
raakvlakken met verantwoordelijkheden van deze departementen blijken.
Dit najaar is voorzien om het concept-NPLG op te leveren.
Vanwege de noodzakelijke te nemen stappen in de stikstofaanpak houdt
het kabinet het tijdpad en verplichtingen van de huidige Wsn aan. Het
kabinet start daarom in mei dit jaar de inspraak op het ontwerpprogramma Stikstofreductie en Natuurverbetering (programma SN). Dit
programma, een verplichting uit de Wsn, zal alleen het reeds formeel
vastgestelde beleid volgend uit de eerder gepresenteerde structurele
aanpak bevatten. Dit Programma SN voorziet in een uitvoeringsplicht voor
maatregelen die opgenomen zijn in het programma. Het programma SN
wordt volgens planning na de zomer vastgesteld, waarna het op een later

14

De ruimte die niet nodig is voor woningbouw- en 7 MIRT-projecten kan worden ingezet voor
de legalisatie van PAS-meldingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

16

moment wordt geactualiseerd en bijgesteld op basis van de gecombineerde aanpak die in deze brief uiteen wordt gezet.
Het kabinet beoogt maximale synergie te bereiken tussen de brede
integrale aanpak, het programma SN en het NPLG. Ik merk daarbij op dat
de inzet ten aanzien van de stikstof-, klimaat- en wateropgave nadrukkelijk
uit meer elementen bestaat dan de reikwijdte van het NPLG en het
Programma SN.
Aanvullend worden in het beleidsprogramma Klimaat en Energie de
aangescherpte klimaatopgave voor de landbouw en het landgebruik
uitgewerkt. Dit programma verschaft onder meer inzicht in de verschillende maatregelen, de beoogde klimaatwinst per maatregel en de
financiering. Uw Kamer wordt vóór de zomer over het beleidsprogramma
geïnformeerd. De aanpak zoals beschreven in deze brief zal hier een
belangrijk onderdeel van uit maken. Dit komt naast het bestaande
klimaatbeleid, waarvan het Klimaatakkoord met een veelheid aan
afspraken voor de landbouw en het landgebruik de belangrijkste pijler is.
Het klimaatbeleid is nu grotendeels nationaal ingestoken, al zijn er al de
veenweidevisies, en de bossenstrategie van Rijk en provincies samen. De
nieuwe gebiedsgerichte aanpak vergt voor diverse onderdelen van het
klimaatbeleid een behoorlijke aanpassing. De uitdaging is om recht te
doen aan de integrale aanpak in het landelijk gebied en tegelijkertijd
onnodige complexiteit en vertraging te voorkomen. Ik zet mij er voor in
om hier een goede balans in te vinden.
Versnelling en intensivering op de korte termijn
Terwijl de komende periode de aanpak verder vorm krijgt, mogen de
komende jaren niet verloren gaan. De natuuropgave én de problematiek
voor ruimtelijke en maatschappelijke opgaven is daarvoor te groot en te
urgent. Ik wil daarbij geen kansen onbenut laten. Ik bouw daarom voort
op de stappen die al gezet zijn en zet, via een aantal sporen, in op
versnelling en intensivering van maatregelen om meer opbrengst voor dit
en komend jaar te realiseren. Hierbij blijf ik in gesprek met de betrokken
(maatschappelijke) partijen en kijk ik naar de suggesties die zij doen.
Gezien de grote urgentie ga ik samen op zoek naar aanvullende maatregelen en mogelijkheden om te versnellen. Ook het versnellen van
gebiedsaanpakken is een oplossing.
Allereerst zal ik op zeer korte termijn een uitvraag uitsturen naar de
provincies als gebiedsautoriteit om met hen een inventarisatie te maken
van concrete projecten en voorstellen om vooruitlopend op de gebiedsplannen al stevige stappen te zetten in gebiedsgericht werken. Hierbij
worden voorstellen vanuit de waterschappen, gemeenten en terreinbeherende organisaties betrokken. Voor de uitvraag zijn de doelen gelijk aan de
integrale gebiedsgerichte aanpak: natuur, stikstof, water en klimaat. Dat
gaat onder meer om de vraag of bepaalde maatregelen, vooruitlopend op
de gebiedsplannen al uitgevoerd kunnen worden, perspectief geboden
kan worden aan de landbouw daar waar dat kan en delen van de
gebiedsprocessen naar voren gehaald kunnen worden of verbeterd
kunnen worden. Het gaat om maatregelen die no regret zijn en in 2022 of
2023 uitgevoerd kunnen worden. De eerder genoemde quick-scan
natuurdoelanalyses kan extra inzichten bieden bij het richten van de
versnellingsmaatregelen.
Voor het wegen van de voorstellen zullen nog een aantal criteria worden
opgesteld. Daarbij denk ik bijvoorbeeld aan criteria als het doelmatig,
duurzaam bijdragen aan een of meer van de doelen van de aanpak, en zo
min mogelijk lock-in effecten. Ook vind ik het van belang dat er draagvlak
in de regio is en moeten de versnellingsacties niet afleiden van het
werken aan een duurzame oplossing in de gebiedsplannen. Over dit
laatste maak ik met de provincies werkafspraken om hier een goede
balans in te vinden. Rond de zomer beoordeelt het kabinet de opbrengst,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

17

zodat dit najaar met de uitvoering gestart kan worden. De voorstellen
zullen worden gemonitord, zodat de inzichten benut kunnen worden voor
de ontwikkeling en uitvoering van de gebiedsplannen.
Naast de provinciale uitvraag kijk ik hoe ik bestaande landelijke regelingen
kan intensiveren. Dit doe ik ook in het kader van bijsturing van het huidige
bronmaatregelenpakket.15 Uit de voortgangsrapportage over de
bronmaatregelen komt naar voren dat de resultaten tegenvallen:
opbrengsten worden aan de onderkant van de bandbreedte van de initiële
doorrekeningen geschat. Dit wordt onder meer veroorzaakt door een
correctie van de opbrengst zoals die eerder berekend waren. Daarnaast is
een aantal maatregelen vertraagd door de complexiteit in de uitwerking
van de regelgeving. De voortgangsrapportage die is bijgevoegd bij deze
brief geeft hier een nader overzicht van16. Dit signaal betekent dat ik niet
afwacht tot de eerste monitoringsrapportage die gepland staat voor 2023,
maar dat ik preventieve bijsturing noodzakelijk acht. Hiervoor wordt een
plan opgesteld conform de bijsturingssystematiek uit de Wsn om zo snel
mogelijk te zorgen voor aanvullende depositiereductie op Natura
2000-gebieden.
Om de aanpak te versnellen kijk ik hoe versneld piekbelasters en grond
aan kunnen worden gekocht. Zo legt het kabinet op dit moment de laatste
hand aan de Landelijke Beëindigingsregeling veehouderijlocaties (Lbv) en
de tweede tranche van de Maatregel Gerichte Aankoop (MGA-2), die beide
binnenkort in consultatie gaan. Voor de eerste tranche van de MGA zijn
provincies al in gesprek met een groot aantal piekbelasters. Ik wil
onderzoeken om de opkoopregelingen aantrekkelijker te maken door de
drempels voor ondernemers – in het bijzonder piekbelasters – om deel te
nemen te verlagen, en bezien hoe er effectiever stikstofreductie wordt
gerealiseerd. Dit doe ik ook door ondernemers te stimuleren de keuze om
te stoppen tijdig en serieus te overwegen. Aantrekkelijke, heldere en
begrijpelijke regelingen houden rekening met het intensieve proces dat
een stoppende ondernemer doormaakt. Het is van belang om de inzichten
uit dit proces ook te benutten bij de eerder genoemde provinciale
uitvraag.
Ik onderzoek of en hoe hiertoe aanvullende middelen uit het fonds, onder
meer vooruitlopend op de gebiedsprocessen, kunnen worden ingezet. Met
de Europese Commissie zal ik in contact treden vanwege eventuele
staatssteunaspecten.
Tot slot
We staan voor ingrijpende keuzes en enorme uitvoeringsopgave, maar
met een scherp doel voor ogen. Door werk te maken van grote uitdagingen, werken we aan een stabiele toekomst: een veerkrachtige natuur
en gezonde leefomgeving, in balans met ruimte voor maatschappelijke en
economische ontwikkeling. Een toekomst die tegelijkertijd ook kansen
biedt om de innovatiekracht en het potentieel van de verschillende
sectoren volledig te benutten. Dat betekent niet dat de transitie geen pijn
doet. Maar het laat wél zien dat we de stappen daarnaartoe de komende
jaren niet op zichzelf moeten zien – maar als onderdeel van een groter
geheel. We versnellen én intensiveren de ambitie, we maken de aanpak
onontkoombaar, en we zorgen voor een houdbaar systeem van toestemmingsverlening. Het is essentieel om deze drie elementen goed samen
met andere overheden (in samenwerking met IPO, VNG en Unie van
Waterschappen) te doen en in nauw contact met alle betrokkenen die het
raakt.

15

Het bronmaatregelenpakket staat beschreven in de brief van 24 april 2020 over de structurele
aanpak stikstof, Kamerstuk 35 334, nr. 82.
16
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

18

Ik treed nadrukkelijk in contact met betrokken sectoren en maatschappelijke partijen, zoals de partners van het Versnellingsakkoord «Een
duurzaam evenwicht» (Bouwend Nederland, LTO Nederland, Natuurmonumenten, Natuur & Milieu, VNO- NCW en MKB Nederland), en bijvoorbeeld ook de NAJK en de verschillende vakbonden. Door samen én in
samenhang te werken ontstaat de energie en het vertrouwen om de
uitdagingen van de aanpak aan te gaan. Bij de uitvoering zal ik nauw de
samenhang bewaken met de aanpak van de andere grote opgaven zoals
de energietransitie en de verstedelijkingsopgave. In onder meer de
Ruimtelijke Ordeningsbrief van de Minister voor Volkshuisvesting en
Ruimtelijke Ordening en het beleidsprogramma van de Minister voor
Klimaat en Energie zal hier ook op in worden gegaan. Wij trekken zo veel
mogelijk samen op. Ik zal uw Kamer bij de uitwerking van de diverse
onderdelen van de aanpak zoals hierboven uiteen gezet, informeren en
betrekken.
Mede namens de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
De Minister voor Natuur en Stikstof,
Ch. van der Wal-Zeggelink

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

19

Bijlage 1:

Wie doet wat in het stikstofbeleid
Maatregel

Uitvoerend
bestuursorgaan

Bevoegdheid

Natuurverbetering

Minister voor
NenS
Colleges van
gedeputeerde
staten van
provincies
Ministers voor
NenS, Defensie
en
Infrastructuur &
Waterstaat
Minister voor
NenS
Minister voor
KenE
Minister van
Infrastructuur en
Waterstaat

Systeemverantwoordelijk voor het natuurbeleid en
regelgeving aangaande Natura 2000
Wet Natuurbescherming: vaststelling Natura 2000
beheerplannen / instandhoudingsmaatregelen.
Organiseren gebiedsprocessen. Uitvoering in N2000
beheerplan opgenomen maatregelen

Emissiereductie

Minister voor EZK
Minister LNV

Gebiedsgerichte
uitwerking

Minister voor
VRO
Colleges van
gedeputeerde
staten van
Provincies

Coördinatie, inzet fonds, inzet/maatregelen t.b.v.
realisatie doelen, beleid toestemmingverlening
(Coördinatie) klimaatbeleid
Maatregelen infra (Retrofit binnenvaart, stimuleren
elektrisch taxiën, handhaving Ad Blue, walstroom)
en bouw (GWW). Beleidsverantwoordelijk voor
mobiliteit, waterkwaliteit- en waterkwantiteit,
bodem en milieu (o.a. luchtkwaliteit, emissies
industrie en landbouw).
Maatregelen industrie (waaronder Piekbelasters,
aanpassing BBT, subsidiestop ISDE),
Maatregelen landbouw en landbouwbeleid in brede
zin (o.a. mestbeleid, kringlooplandbouw, aankoop,
veenweide, GLB).
Maatregelen (utiliteits en woning-) bouw
Opstellen van gebiedsplannen ter gebiedsgerichte
uitwerking van de landelijke omgevingswaarde en
het programma stikstofreductie en
natuurverbetering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

20

Bijlage 2:

Tijdlijn
April/mei 2022
–

–
–
–
–

Richtinggevende doelen voor de ruimtelijke verdeling stikstofreductie,
voor natuur, klimaat en water voor zover beschikbaar al richtinggevend.
Startnotitie Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG)
Quick-scan natuurdoelanalyses beschikbaar
Start internetconsultatie instellingswet transitiefonds voorzien
Start zienswijzenprocedure Programma SN

Voor zomer 2022:
–
–
–
–
–

Eerste stikstofruimte beschikbaar in het kader van het Legalisatieprogramma
Versnellingsopties 2022/2023 in beeld
De Minister van LNV informeert de Kamer over de uitwerking van het
perspectief voor de landbouw
De Minister voor N&S informeert de Kamer over de concrete invulling
van de aanscherpingen toestemmingsverlening
Informeren Kamer over beleidsprogramma Klimaat en Energie

Medio 2022:
–

Ecologische Autoriteit operationeel (voorzien)

Zomer 2022:
–

Presentatie Agenda Natuurinclusief

Najaar 2022:
–
–
–
–

Vaststellen programma Stikstofreductie en natuurverbetering
Voorziene behandeling instellingswet voor het fonds (vanaf september)
Opleveren conceptprogramma NPLG
Afronding natuurdoelanalyses (uiterlijk 1 april 2023)

Eerste helft 2023:
–

Indienen wetsvoorstel aanpassing Wnb/Omgevingswet

1 juli 2023:
–
–
–

Gebiedsplannen gereed
Vaststelling definitieve gebiedsdoelstellingen
Beoogde inwerkingtreding instellingswet fonds

Prinsjesdag 2023:
–

Aanbieding ontwerpbegroting in het kader van fonds

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

21

Bijlage 3:

Natura 2000-besluiten
In onderstaand overzicht wordt nadere informatie gegeven over nog te
nemen aanwijzingsbesluiten en wijzigingsbesluiten voor bestaande
Natura 2000, zodat er een eenduidige basis ontstaat voor het NPLG.
a) afronding van enkele aanwijzingsbesluiten
–

–

–

–

Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein: vaststellen instandhoudingsdoelstellingen en grens van het Habitatrichtlijngebied – alleen Polder
Stein – binnen het bestaande Vogelrichtlijngebied (ontwerpbesluit,
gevolgd door definitief besluit; referentiejaar: 2020 HR).
Maas bij Eijsden: vaststellen instandhoudingsdoelstellingen en
aangepaste grens van het Habitatrichtlijngebied (ontwerpbesluit,
gevolgd door definitief besluit; referentiejaar: 2018 HR).
Krammer-Volkerak: vaststellen instandhoudingsdoelstellingen en
aangepaste grens van het Habitatrichtlijn- en Vogelrichtlijngebied
(ontwerpbesluit in 2017 gepubliceerd; referentiejaar: 1995 VR en 2004
HR).
Zoommeer: vaststellen instandhoudingsdoelstellingen en aangepaste
grens van het Vogelrichtlijngebied (ontwerpbesluit in 2017 gepubliceerd; referentiejaar: 2000 VR).

b) noodzakelijke correcties met een wijzigingsbesluit
«Wijzigingsbesluit Habitatrichtlijngebieden vanwege aanwezige
waarden»: correctie van ca. 100 aanwijzingsbesluiten, door reeds lang
aanwezige habitattypen en soorten te beschermen die ten onrechte niet
beschermd waren en door enkele afwezige waarden te schrappen
(ontwerpbesluit in 2018 gepubliceerd). Dit betreft gebieden als Oudegaasterbrekken, Dinkelland, Oosterschelde en Maasduinen. Ongeveer twee
derde van de betreffende habitats zijn stikstofgevoelig.
c) kleine grenswijzigingen
De aanwijzingsbesluiten vergen regulier onderhoud als het gaat om
begrenzingen. Kleine aanpassingen zullen de komende maanden worden
aangebracht in de volgende gevallen:
–

–

–

Drents-Friese Wold: uitbreiding van VR-gebied in bestaand HR-gebied
vanwege uitvoering LIFE-project (ontwerpbesluit in 2019 gepubliceerd).
Rijntakken: uitbreiding van HR-gebied in bestaand VR-gebied vanwege
uitvoering LIFE-project en compensatie (ontwerpbesluit in 2021
gepubliceerd).
Westerschelde & Saeftinghe: uitbreiding vanwege compensatieproject
Perkpolder (ontwerpbesluit, gevolgd door definitief besluit).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 265

22