Samen wonen, samen zorgen
Het effect van de kostendelersnorm in de
AOW op mantelzorg - Deel B

Lennart de Ruig; Henri Faun; Martin Belder; Suzanne Bouma; Sonja van der Kemp
Zoetermeer , 19 mei 2015
De verantwoordelijk he id voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of
teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan
mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking i n welke
vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schrifteli jke toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkhe id voor drukfouten
en/of andere onvolkomenheden.

The responsibility for the contents of this report lies with Panteia. Quoting numbers or
text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned.
No part of this publicatio n may be copied and/or published in any form or by any means,
or stored in a retrieval system, without the prior written permission of Panteia. Panteia
does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

Inhoudsopgave
1

In le idi ng

5

2

Ac hte rgrond: mante lzorg e n c onte xt

7

2 .1
2 .2

In leid ing
Zorg vraag en man telzo rg

7
7

2 .3
2 .4
2 .5

Hu lp doo r de rden
Sa me nwonen
Arbe ids marktpos it ie man telzorge r en in ko mstenbronnen

15
16
18

3

Same nwone n e n koste nde le rsno rm

21

3 .1
3 .2
3 .3
3 .4
3 .5

In leid ing
Redenen o m n iet sa men te b lijven wonen
Analyse vignetten
Hu ishoudens d ie het n iet waars ch ijn lijk a chten samen te blijven
St e llingen o ver s amenwonen ko stendelersnorm e n d e

21
22
23
31

tweewoningen regel

33

4

Ge v olge n inv oe ring koste nde le rsnorm

36

4 .1

In leid ing

36

4 .2
4 .3

Gevo lgen voor mante lzorg
E ffect op zelfstand igheid en part icipat ie

36
39

5

Nie t- same nwone nde ma nte lzorge rs

41

5 .1
5 .2
5 .3
5 .4

In leid ing
Ma ntelzo rg
Inko mstenb ronnen
Sa me nwonen

41
41
45
46

5 .5

Analyse vignetten

47

Bijlage : Onde rzoe ksaanpa k

49

In leid ing

49

Werving en select ie voor interviews en focusg roepen sa menwonenden
Werving en select ie voor interviews en focusg roepen n iet -sa menwonenden
Werving en select ie voor enquêtes sa menwonenden
Werving en select ie voor enquête n iet -sa menwonenden
Enquête ring sa menwonenden
Enquête ring niet -sa menwonenden
Databewerking en analyses

49
51
51
52
53
54
54

3

1

Inleiding

In Deel A van dit rapport worden alle onderzoeksvragen beknopt beantwoord. Dit
wordt gedaan op basis van:


de enquêtes onder samenwonende huishoudens bestaande uit een AOW gerechtigde en een meerderjarig kind (waar al dan niet sprake van mantelzorg is),



de enquête onder niet-samenwone nden mantelzorgers en



de interviews en focusgroepen onder deze doelgroepen.

In dit Deel B gaan we nader in op de enquêteresulta ten. Daarbij wordt er meer ged etailleerde informatie getoond en worden er meer uitsplits ingen naar kenmerken van de
data gemaakt. Het doel van dit deel van het onderzoek is om, voorafgaan aan de invoering van de kostendelersnor m in de AOW, zicht te krijgen op de mogelijke effecten
van deze maatregel op de mantelzorg. Specifiek gaat het dan om de invloed van de
maatregel op de mantelzorg in situaties waarin er sprake is van (beoogd) samenw onen tussen alleenstaande AOW-gerechtigde n en hun meerderjarige kind.
Ook in dit Deel B staan de volgende kernvragen en afgeleide onderzoeksvragen centraal:
1.

Welke invloed heeft de invoering van de kostendelersnorm in de AOW op
de beslissing van alleenstaande AOW-gerech tig den en hun meerderjarige
kind, om samen te gaan dan wel te blijven wonen?

2.

Wat betekent dit vervolgens voor het verlenen en ontvangen van mante lzorg, en het ontvangen van andere vormen van (in)formele zorg?

3.

Wat betekent dit vervolgens voor de zelfstandigh eid of participatie van de
persoon in kwestie?

Onderzoeksvragen
A. Achtergrond: mantelzorg en samenwonen
1.

In hoeveel huishoudens , die alleenstaande AOW-gerechtig de n delen met hun
meerderjarige kind, is mantelzorg aan de orde?

2.

Wat is de aard en intensiteit van de zorgvraag van de mantelzorgontvanger ?

3.

Wat is de aard en intensiteit van de geleverde mantelzorg?

4.

Welke hulp en ondersteuning door derden is aanwezig?

5.

Hoe lang woont men al samen en waarom?

6.

Wat is de financiële situatie van de huishoudens ?

B. Overwegingen om samen te gaan dan wel te blijven wonen en invloed van
kostendelersnorm
7.

Wat zijn de belangrijkste overwegingen om wel of niet samen te gaan dan wel te
blijven wonen? Welke rol spelen bijvoorbeeld: het inkomen, beschi kbaarheid van
andere vormen van (in)formele zorg, de intensiteit van de mantelzorg, de aard
van de hulpvraag, relationele/emo tionele overwegingen, praktische overwegingen
zoals reistijd?

8.

Hoe groot is het effect van de kostendelersno rm in de AOW (concreet: verlaging
van het inkomen) op de beslissing om samen te gaan dan wel te blijven wonen?

9.

In welke huishoudens wordt aangegeven dat men vanwege de kostendelersnor m
uit elkaar gaat?

5

C. Gevolgen voor de mantelzorgontvanger bij niet meer delen van het hui shouden
10. Verandert er dan iets in de mantelzorgrela tie ? Zal er minder mantelzorg geleverd
worden, hoeveel minder? Of andere mantelzorg?
11. Verwacht men dat er dan meer informele zorg geleverd kan en zal worden door
anderen, zoals andere mantelzorgers of vrijwilliger s?
12. Verwacht men dat het beroep op de formele zorg zal toenemen? Welke (vanuit de
Wmo, zorgverzekerings we t of Wet langdurige zorg)?
13. Wat zijn naar verwachting de gevolgen van de beslissing (om niet samen te
gaan/blijven wonen) voor de zelfstandighe id en participatie van de mantelzorgontvanger?
Deel B heeft de volgende indeling:
Hoofdstuk 1:

Inleiding.

Hoofdstuk 2:

Beschrijving huishoudsitua ties, aard en intensiteit zorgvraag en gel everde mantelzorg.

Hoofdstuk 3:

Beschrijving gedrag als reactie op invoering kostendelersnor m.

Hoofdstuk 4:

Beschrijving effect invoering van de kostendelersno rm op mantelzorg
en participatie .

Hoofdstuk 5:

Beschrijving van de uitkomsten uit de enquête onder nietsamenwonende mantelzorgers.

Bijlage:

6

Uitgebreide beschrijving van de onderzoeksaanpak

2
2.1

Achtergrond: mantelzorg en context
Inle iding
In dit hoofdstuk wordt de context geschetst waarin de mantelzorg en het (eventuele)
samenwonen plaatsvindt. Allereerst wordt ingegaan op de huishoudens waar men zelf
aangeeft dat er mantelzorg plaatsvindt. Daarbij wordt ingegaan op de zorgvraag en
het type en intensiteit van de mantelzorg (paragraaf 2.2). Vervolgens wordt er ing egaan op de eventuele hulp en ondersteuning door anderen (zowel informeel als pr ofessioneel, paragraaf 2.3). In de twee afsluitende paragrafen wordt ingegaan op het
samenwonen (hoe lang men samenwoont en waarom, paragraaf 2.4) en de arbeidsmarktpositie van de mantelzorger en de inkomstenbronnen van het huishouden (paragraaf 2.5).

2.2

Zorgv raag e n ma nte lzorg
De huishoudens bestaande uit een AOW-gerechtigde en een meerderjarig kind zijn
telefonisch benaderd of ze wilden deelnemen aan de schriftelijke of digitale enquête.
Tijdens deze werving is aan alle gesproken personen gevraagd of er sprake was van
mantelzorg. De enquêteur heeft mantelzorg hierbij als volgt toegelicht:
Sommige mensen hebben hulp en ondersteuning nodig vanwege ouderdom, licham elijke klachten, psychische klachten of een verstandelijke beperking. Wanneer een f amilielid deze hulp of ondersteuning biedt, noemen we dit mantelzorg (zelf zou u het
misschien heel anders noemen).
Voorbeelden zijn hulp bij het huishouden, wassen, aan- en uitkleden, gezelschap houden, vervoer of klusjes. Let op: er is alleen sprake van mantelzorg als iemand he lpt
omdat iemand iets vanwege een beperking niet (meer) zelfstandig of alleen met moe ite kan doen.
Is er bij u thuis sprake van mantelzorg?
In ruim 50 procent van de huishoudens was dit (naar eigen zeggen) het geval ( figuur
1). In een grote meerderheid van de gevallen betrof het een kind dat zijn of haar o uder hielp en ondersteunde.

figuur 1

I s er in uw huis houden s prake van mantelzorg? (n = 3 .2 4 4)

6%

Ja, ouder aan kind
48%

Ja, kind aan ouder

46%

Nee

Bron: Panteia, 2014

7

Segmentering in twee dimensies
Omdat de respondenten zelf mochten aangeven of er sprake was van mantelzorg, is in
de vragenlijst aandacht besteed aan het type mantelzorg en de aantallen uren dat
men mantelzorg bood. Op basis van enkele vragen is een segmentering aangebracht
in het type mantelzorg dat verleend wordt. Daarvoor is naar twee aspecten gekeken:
1. Tijdsbesteding aan mantelzorg: er is een onderscheid gemaakt tussen langdurige en intensieve mantelzorg, van meer dan acht uur per weer, die al langer dan 3
maanden gaande is en minder intensieve mantelzorg, die minder dan 8 uur per
week omvat, of korter dan 3 maanden gaande is.
2. Type mantelzorgactiviteiten : er is een onderscheid gemaakt tussen mantelzorgactiviteite n in het domein van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo , zoals
gezelschap of emotionele ondersteuning ; vervoer; begeleiding bij bezoek aan arts;
administratieve hulp; hulp bij het huishouden, boodschappen en/of koken; regelen,
coördineren van zorg en overige mantelzorg) en mantelzorgactivite ite n die verder
gaan, namelijk (naast eventuele Wmo-gerelateer de zorg) ook persoonlijke verzorging (zoals hulp bij het aan- en uitkleden, douchen of naar het toilet helpen) en
verpleegkundige hulp zoals het geven van medicijnen en wondverzorging . In de
praktijk verlenen mantelzorgers die verpleging en verzorging (V&V) op zich nemen
ook vrijwel altijd Wmo-taken. De geleverde vormen van mantelzorg zijn weergeg even in figuur 2.

figuur 2

V ormen van verleende mantelzorg s amenwonenden

100%
90%
80%
70%
60%

50%
40%
30%
20%
10%

Persoonlijke verzorging

Verpleegkundige hulp

Regelen, coördineren van zorg

Andere m antelzorgactiviteiten

Administratieve hulp

Begeleiding bij bezoek aan arts

Vervoer

Gezelschap of emotionele
ondersteuning

Hulp bij het huishouden,
boodschappen en/of koken

0%

Bron: Panteia, 2015

Op basis van de twee variabelen ontstaan vier segmenten van mantelzorg, weergeg even in figuur 3, inclusief de onderlinge verhoudingen die op basis van de telefonische
enquête (verhouding mantelzorg/nie t -ma ntelzor g) en de schriftelijke enquête (ve rhouding vier categorieën). Om tot de verdeling in vier mantelzorgcate gor ieë n te k omen zijn gegevens geïmputeerd, zie voor uitleg daarover de bijlage.

8

figuur 3

Segmentering mantelzorg/geen mantelzorg bij huis houdens bes taande uit een alleenstaande
A O W-gerechtigde en een meerderjarig kind, op bas is van telefonische enquêtering en c ategoris ering op bas is van opgave mantelzorgers.

Categorie 1: Wmo, <8u of <3 mnd
30%
Categorie 2: Wmo >8u en >3 mnd

48%
Categorie 3: V&V (+W mo) <8u of <3 mnd

3%

12%

Categorie 4: V&V (+W mo) >8u en >3 mnd

Geen mantelzorg

7%

Bron: Panteia, 2014

Wie zorgt voor wie?
Een tweede onderscheid dat in de mantelzorg aangebracht kan worden, is het onde rscheid tussen een kind dat mantelzorg aan de ouder verleent en een ouder die aan
een kind mantelzorg verleent. Hierdoor ontstaan in totaal acht categorieën op basis
van de omvang en aard van de mantelzorg.
De verhoudingen tussen mantelzorg aan de ouder en mantelzorg aan het kind, zijn op
twee momenten gevraagd: één keer in de korte telefonische enquête (de ‘screening’)
en één keer in de schriftelijke enquête. De uitkomsten kwamen niet geheel overeen.
Bij de telefonische screening bleek ruim 88 procent van de mantelzorg van kind aan
ouder, bij de schriftelijke vragenlijst was dit 92 procent. Naar verhouding hebben er
dus meer mantelzorgers die een ouder helpen meegedaan aan de enquête. De ged etailleerde weergave van de mantelzorgers naar relatie en categorie is weergegeven in
tabel 1. Het grootste deel van de mantelzorgers gaf aan dat zij voor hun ouders Wmogerelateerde taken verzorgen voor minder dan 8 uur per week of korter dan 3 maa nden.

9

tabel 1

Samens telling s teekproef naar mantelzorgrelatie en c ategorie mantelzorg (zoals opgegeven door
mantelzorgers)
Kind zorgt

Ouder zorgt

voor ouder

voor kind

Totaal

C ategorie 1 : Wmo, <8 u of <3 mnd

54%

5%

58%

C ategorie 2 : Wmo >8 u en >3 mnd

6%

1%

6%

C ategorie 3 : V &V (+ Wmo) <8 u of <3 mnd

21%

1%

22%

C ategorie 4 : V &V (+ Wmo) >8 u en >3 mnd

12%

2%

13%

T otaal

92%

8%

100%

Bron: Panteia, 2015

Leeswijzer enquêteresultaten
In de enquête is voor zowel de mantelzorgers als de mantelzorgontva nge rs bepaald
welke categorie mantelzorg voor het huishouden van toepassing is. Omdat van so mmige huishoudens zowel de mantelzorger als de mantelzorgontva nger gerespondeerd
hebben, worden (waar relevant) resultaten apart weergegeven om zo dubbeltelling en
te voorkomen. In het algemeen kwamen de antwoorden van mantelzorgers en mante lzorgontvangers grotendeels overeen.
In een deel van de huishoudens was (nog) geen sprake van mantelzorg. Deze groep
heeft wel vragen gekregen over het samenwonen maar niet over de huidige mantelzorg. Bij de analyse van vragen naar toekomstige situaties (zoals de vignetten, zie
paragraaf 3.3) zijn de kinderen aan de statistieke n van de mantelzorgers toegevoegd
en de ouders aan die van de mantelzorgontvanger s. Hiervoor is gekozen omdat het
meer in de lijn der verwachting ligt dat kinderen op den duur mantelzorg aan hun
ouders gaan verlenen dan andersom. Er is bewust voor gekozen om de twee groepen
van ‘geen mantelzorg’ apart weer te geven. Enerzijds (wederom) vanwege dubbelte llingen van huishoudens en anderzijds omdat de ouders andere opvattingen en inzic hten dan hun kinderen kunnen hebben.
Bij de doelgroep van ouders die voor hun kind zorgen, zijn alleen de mantelzorgers
meegenomen in de analyse. Bij de niet-samenwonenden is de groep van ouders van
ouder dan 65 die voor hun kind zorgen volledig buiten beschouwing gelaten, enerzijds
omdat verwacht werd dat de respons onder deze groep te laag zou zijn om uitspraken
te doen en anderzijds omdat we aangenomen hebben dat als een AOW -gerechtigd e nu
niet samenwoont met een kind dat mantelzorg behoeft, dat de kans op samenwonen
in de toekomst bijzonder klein is.
In verband met de beschikbare ruimte in de tabellen zijn de verschillende uitsplits i ngen een aantal keer afgekort. De legenda voor de afkortingen is als volgt:
C at. 1: Wmo-gerelateerde hulp, minder dan 8 uur per week of korter dan 3 maanden.
C at. 2: Wmo-gerelateerde hulp, meer dan 8 uur per week en langer dan 3 maanden.
C at. 3: Verpleging en/of verzorging, meestal gecombineerd met Wmo -gerelateer de
hulp, minder dan 8 uur per week of korter dan 3 maanden.
C at. 4: Verpleging en/of verzorging, meestal geco mbineerd met Wmo-gerelateer de
hulp, meer dan 8 uur per week en langer dan 3 maanden.

10

GM:

Samenwonen zonder mantelzorg.

KO:

Het kind treedt op als mantelzorger voor de ouder.

OK:

De ouder treedt op als mantelzorger voor het kind.

tabel 2

Kenmerken mantelzorg (opgave mantelzorger)
Kind zorgt

Ouder zorgt

voor ouder

voor kind

Beperkingen vanwege ouderdom

83%

0%

L angdurige lic hamelijke beperking of c hronis c he ziekte

54%

49%

Soc iaal probleem (zoals eenzaamheid)

26%

24%

D ementie of problemen met het geheugen

18%

12%

T ijdelijke lic hamelijke beperking, bijv. als gevolg van een

17%

3%

5%

28%

V ers tandelijke beperking

1%

41%

O ntwikkelings s toornis zoals A D H D of autis me

0%

13%

I ets anders

11%

12%

Weet niet

2%

0%

jonger dan 3 0

2%

X

3 0 tot 5 5

65%

X

5 5 tot 6 5

31%

X

6 5 tot 7 5

0%

51%

7 5 tot 8 5

1%

45%

8 5 tot 9 5

0%

4%

jonger dan 3 0

X

6%

3 0 tot 5 5

X

78%

5 5 tot 6 5

X

16%

6 5 tot 7 5

18%

X

7 5 tot 8 5

47%

X

8 5 tot 9 5

32%

X

9 5 en ouder

2%

X

C ategorie

C ategorie 1 : Wmo, < 8 u of < 3 mnd

58%

59%

mantelzorg

C ategorie 2 : Wmo > 8 u en > 3 mnd

6%

7%

C ategorie 3 : V &V (+Wmo) < 8 u of < 3 mnd

23%

15%

C ategorie 4 : V &V (+Wmo) > 8 u en > 3 mnd

13%

19%

A andoening

ongeval of operatie
P s yc his ch/ps yc hiatris ch probleem (zoals een depres s ie,
angs ts toornis of vers laving)

L eeftijd
mantelzorger

L eeftijd
mantelzorgontvanger

Bron: Panteia, 2015

In tabel 2 worden enkele kenmerken van de twee groepen ‘kind zorgt voor ouder’ en
‘ouder zorgt voor kind’ naast elkaar gezet. Hieruit kan het volgende afgeleid worden:


de mantelzorg van kinderen aan ouders is vooral vanwege aan ouderdom gerel ateerde beperkingen en langdurige lichamelijke beperkingen. Daarnaast worden ook
sociale problemen, problemen met het geheugen en tijdelijke lichamelijke probl emen vaker genoemd.



Wanneer ouders voor kinderen zorgen is dit, net als bij de andere groep, vaak
vanwege een langdurige lichamelijke beperking. Het is echter ook vaak vanwege
een verstandelijke beperking, psychische/psy chia tr isc he problemen en sociale pr oblemen.

11



Volgens de mantelzorgers bestaat de verleende mantelzorg voor zowel de ouders
als de kinderen uit relatief lichte mantelzorg voor een relatief beperkt aantal uur
per week (en/of sinds korte tijd). Voor beide groepen is dit bijna 60 procent. Wa nneer er (ook) sprake is van verpleging en/of persoonlijke verzorging, is deze van
ouders aan kinderen vaak voor meer uur in de week dan bij de ondersteuning van
kinderen aan ouders (19 versus 13 procent).

In tabel 3 zijn de aandoeningen van de mantelzorgontva ng er nogmaals weergegeven.
De tabellen tonen per kolom de aard van de zorgvraag per type van mante lzorg die
geleverd wordt (de vier categorieën en wie de mantelzorger is, kind of ouder). Uit de
tabellen kan het volgende geconcludeerd worden:


Bij een aantal aandoeningen is er een duidelijke opwaartse lijn in de kans dat er
sprake is van mantelzorg in de hogere categorieën. Oftewel: hoe zwaarder de
zorgvraag, hoe vaker er ook sprake is van mantelzorg categorie 4 (verpleging en/of
verzorging en Wmo-zorg voor meer dan 8 uur per week en langer dan 3 maanden).
Dit geldt voor langdurige lichamelijke beperking of chronische ziekte, sociale problemen, dementie/pro ble men met het geheugen en verstandelijke beperkingen.



De zorgvraag waar relatief lichtere of korter durende zorg voor nodig is (met name
algemene klachten die samenhangen met ouderdom, tijdelijke licham elijke beperkingen), worden met zowel lichtere mantelzorg (Wmo en minder uren) als zwaard ere mantelzorg (verpleging en/of verzorging en meer uren) ondersteund.

tabel 3

A andoening mantelzorgontvanger (opgave door mantelzorger, meerdere antwoorden mogelijk)
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

KO

OK

Tot.

Beperkingen vanwege ouderdom

73%

72%

85%

73%

83%

0%

76%

L angdurige lic hamelijke beperking of

44%

53%

66%

70%

54%

49%

53%

Soc iaal probleem (zoals eenzaamheid)

20%

32%

30%

42%

26%

24%

26%

D ementie of problemen met het geheugen

10%

21%

25%

37%

18%

12%

18%

T ijdelijke lic hamelijke beperking, bijv. als

16%

19%

15%

16%

17%

3%

16%

5%

11%

9%

14%

5%

28%

7%

V ers tandelijke beperking

3%

2%

3%

8%

1%

41%

4%

O ntwikkelings s toornis zoals A D H D of

1%

2%

1%

2%

0%

13%

1%

I ets anders

11%

11%

9%

15%

11%

12%

11%

Weet niet

3%

0%

0%

0%

2%

0%

2%

c hronis c he ziekte

gevolg van een ongeval of operatie
P s yc his ch/ps yc hiatris ch probleem (zoals
depres s ie, angs ts toornis of vers laving)

autis me

Bron: Panteia, 2015

tabel 4 en 5 geven inzicht in de motieven en de motivatie voor het verlenen van ma ntelzorg. In tabel 4 staan de antwoorden op de vraag waarom men mantelzorg verleent
en in tabel 5 staan de antwoorden op de vraag wat (mogelijke) redenen zouden ku nnen zijn om te stoppen met het verlenen van mantelzorg. Uit de tabellen kunnen de
volgende conclusies getrokken worden:


De wil om mantelzorg te verlenen komt met name vanuit een intrinsieke mo tivatie:
men vindt het vanzelfsprekend , doet het graag voor de huisgenoot en vindt dat het

12

zo hoort. Een minderheid geeft aan dat het is om professionele zorg te voorkomen
of uit te stellen en slechts een beperkte groep vindt het echt leuk om te doen.


Vooral bij ouders die voor hun kinderen zorgen is de vanzelfsprekendhe id een b elangrijke factor de andere antwoordmoge lijkhe de n zijn een stuk minder vaak gek ozen.



Bij de zwaardere categorieën van mantelzorg (meer uren en verpleging en/of ve rzorging) geeft men relatief vaker aan dat men het graag voor de huisgenoot doet,
maar ook de meer extrinsieke redenen ‘er is niemand anders om het te doen’ en
‘om professionele zorg te voorkomen of uit te stellen’ worden vaker gekozen door
mantelzorgers in de categorieën 3 en 4.



Ongeveer de helft van de mantelzorgers kan zich niet voorstellen te stoppen met
het verlenen van mantelzorg.



Het niet meer aankunnen van de zorg is de belangrijkste reden om eventueel wel
te stoppen met mantelzorg. Bij ouders die voor hun kinderen zor gen is dit meer het
geval dan bij kinderen die voor ouders zorgen. Dit is logisch, aangezien het zeer
aannemelijk is dat de mantelzorg voor mensen ouder dan 65 op een gegeven m oment te zwaar wordt.



Een toenemende hulpvraag is vooral in de categorieën 3 en 4 een reden om te
stoppen met mantelzorg: deze wordt dan te zwaar. De mantelzorgers in deze categorieën zouden echter minder snel stoppen met het verlenen van mantelzorg als ze
niet meer zouden samenwonen.



Verandering in inkomen is voor mantelzorg in categorie 1 minder vaak een reden
om te stoppen met mantelzorg dan in de andere categorieën. Alleen voor categorie
4 speelt het PGB een beperkte rol in de keuze voor mantelzorg.



Opvallende verschillen tussen kinderen en ouders die mantelzorg verlenen zijn:
ouders zullen minder snel stoppen met mantelzorg als hun kind snel achteruit gaat
(en de zorgvraag toeneemt), als er iets in het privéleven van de mantelzorger ve randert en als de onderlinge relatie verstoord raakt. Ouders zullen eerder stoppen
met het verlenen van mantelzorg als ze niet meer samen zouden wonen, als er iets
in het inkomen verandert en als er iets in het privéleven van de mantelzorgontv a nger verandert.

tabel 4

Redenen voor verlenen mantelzorg (opgave door mantelzorger, m eerdere antwoorden mogelijk)
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

KO

OK

Tot.

I k vind dat vanzelfs prekend

69%

69%

75%

74%

71%

71%

71%

I k doe het graag voor mijn huis genoot

52%

38%

61%

61%

55%

38%

54%

I k vind dat het zo hoort

50%

55%

56%

54%

54%

37%

53%

M ijn huis genoot zou mij ook helpen

46%

44%

42%

38%

46%

19%

44%

E r is niemand anders om het te doen

21%

22%

31%

37%

25%

31%

26%

M ijn huis genoot wil het liefs te door mij

14%

11%

32%

39%

21%

24%

21%

15%

15%

23%

23%

18%

18%

18%

10%

9%

9%

13%

10%

9%

10%

6%

5%

5%

5%

6%

7%

6%

geholpen worden
O m profes s ionele zorg te voorkomen of
uit te s tellen
I k vind het leuk om te doen
A nders
Bron: Panteia, 2015

13

tabel 5

M ogelijke redenen om te s toppen met het verlenen van mantelzorg (opgave door mantelzorger,
meerdere antwoorden mog.)
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

KO

OK

Tot.

I k kan mij niet voors tellen te s toppen

47%

36%

54%

52%

49%

48%

49%

A ls ik de zorg niet meer aankan

42%

56%

53%

59%

47%

59%

48%

A ls mijn huis genoot s nel ac hteruit gaat (en

36%

38%

37%

46%

40%

12%

38%

A ls we niet meer s amen zouden wonen

29%

27%

20%

19%

25%

32%

26%

A ls er iets in mijn privéleven verandert

23%

25%

16%

17%

23%

5%

21%

A ls er iets in mijn inkomen verandert

12%

16%

17%

16%

14%

20%

14%

A ls er iets in het inkomen van mijn huis g e-

12%

15%

18%

16%

14%

18%

14%

6%

18%

12%

17%

10%

11%

10%

12%

18%

7%

7%

11%

5%

10%

9%

11%

6%

5%

7%

17%

8%

7%

7%

6%

7%

6%

9%

7%

A ls het P G B wegvalt (indien van toepas s ing)

1%

5%

3%

10%

2%

8%

3%

A ndere reden

5%

4%

5%

7%

5%

12%

5%

de hulpvraag dus s nel toeneemt)

(bijvoorbeeld in relationele s feer)

noot verandert
A ls mijn vangnet van hulp wegvalt
A ls de onderlinge relatie met mijn huis g enoot vers toord raakt (bijvoorbeeld ruzie)
A ls er iets in het privéleven van mijn hui s genoot verandert
A ls iemand anders de mantelzorg van mij
overneemt

Bron: Panteia, 2015

In tabel 6 is weergegeven hoe zwaar de mantelzorgers hun taken vinden.


Gemiddeld vinden de mantelzorgers hun taken niet te zwaar (minder dan 5 op een
schaal van 1 tot 10).



De mantelzorg wordt als zwaarder ervaren wanneer er meer uren of intensievere
vormen van zorg geleverd worden.



Ouders die hun kinderen verzorgen ervaren de mantelzorg gemiddeld zwaarder dan
kinderen die hun ouders ondersteunen.

14

tabel 6

M ate waarin mantelzorg als belastend ervaren wordt (pers pectief mantelzorger)
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

KO

OK

Tot.

1 - H elemaal niet zwaar

19%

11%

5%

4%

14%

7%

13%

2

12%

2%

7%

3%

10%

6%

9%

3

16%

11%

13%

5%

14%

9%

13%

4

10%

9%

12%

5%

10%

10%

10%

5

15%

16%

18%

12%

15%

12%

15%

6

11%

14%

11%

15%

11%

16%

12%

7

10%

23%

16%

28%

15%

16%

15%

8

5%

11%

15%

15%

8%

15%

9%

9

1%

2%

2%

9%

2%

3%

2%

1 0 - V eel te zwaar

0%

2%

1%

2%

0%

1%

1%

Wil niet zeggen

1%

2%

0%

1%

1%

4%

1%

G emiddelde s c ore

3 ,9

5 ,2

5 ,2

6 ,2

4 ,5

5 ,1

4 ,6

Bron: Panteia, 2015

2.3

Hulp door de rde n
Naast de mantelzorg die binnenshuis verleend wordt, kan er ook sprake zijn van e xterne hulp, hetzij informeel, hetzij formeel. De eventuele aanwezigheid van hulp door
derden is weergegeven in tabel 7. Hieruit blijkt het volgende:


Meer dan 60 procent van de mantelzorgontvanger s krijgt hulp en ondersteuning
van derden.



Veelal komt de ondersteuning van andere familieleden. Daarnaast is er ook profe ssionele hulp van beroepskrachten (thuiszorg, verpleging, dagbesteding , etc.).



Ouders die hun kinderen verzorgen hebben minder vaak hulp van derden: bijna de
helft heeft geen externe hulp. Wanneer er wel hulp is, zijn dit veelal beroepskrac hten.

tabel 7

A anwezigheid hulp van derden (opgave door mantelzorger, meerdere antwoorden mogelijk)
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

KO

OK

Tot.

A ndere familieleden

36%

58%

35%

39%

40%

15%

3 8%

Beroeps krac hten

18%

63%

41%

48%

29%

39%

3 0%

P artic uliere hulp (bijv. een werks ter)

11%

16%

11%

10%

12%

2%

1 1%

V rienden/kennis s en/buren

9%

19%

10%

9%

10%

6%

1 0%

V rijwilligers

1%

4%

4%

9%

3%

5%

3%

A ndere niet- beroeps krac hten

0%

0%

0%

3%

0%

3%

0%

G een hulp van derden

42%

16%

27%

38%

35%

48%

3 6%

Weet niet/geen mening

2%

0%

0%

1%

1%

2%

1%

Bron: Panteia, 2015

In tabel 8 is de hulp, ondersteuning en zorg door derden in aantal uren uitgedrukt.


De hoeveelheid externe ondersteuning is meestal een beperkt aantal uur: de cat egorie 0-2 uur is de grootste.

15



Minder dan 20 procent van de respondenten zegt dat er meer dan 8 uur per week
hulp van iemand anders dan de huisgenoot te is.

tabel 8

H ulp, onders teuning en zorg door derden, aantal uur (opgave door mantelzorger)

Aantal uur

%

0 - 2 uur

22%

2 - 4 uur

21%

4 - 8 uur

17%

8 - 1 6 uur

11%

M eer dan 1 6 uur

6%

Weet niet/wnz

23%

Bron: Panteia, 2015

2. 4

Same nwone n
In de enquête is een aantal vragen over het samenwonen gesteld. Deze vragen zijn
niet alleen aan de personen gesteld die reeds mantelzorg verlenen of ontvangen, maar
ook aan de personen die (nog) geen mantelzorg verlenen of ontvangen.
Aan de mantelzorgers is gevraagd of men voorheen apart van elkaar gewoond heeft
(tabel 9) en hoe lang men al samenwoont (tabel 10).


De meerderheid van de samenwonende ouders en kinderen heeft nooit apart van
elkaar gewoond. Dit is ook te zien aan het feit dat meer dan de helft van de re spondenten al meer dan 30 jaar samenwoont.



Naast de grote groep die al lang samenwoont is er ook een relatief grote groep die
juist nog maar (relatief) kort bij elkaar woont: meer dan 20 procent woo nt korter
dan 10 jaar samen, waarvan de meerderheid minder dan 5 jaar.



Er is weinig verschil tussen de categorieën van mantelzorg: het aandeel gezinnen
dat altijd samen heeft gewoond (en waarbij het kind dus nooit ‘het huis uit’ is g egaan) ligt voor de meeste groepen rond de 70 procent.

tabel 9

H eeft men voorheen apart van elkaar gewoond? (opgave door mantelzorger of het jongs te lid van
het huis houden als er geen mantelzorg is )

Volgens mantelzorg er

Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

GM

KO

OK

Tot.

Ja (voorheen apart)

32%

30%

27%

31%

30%

31%

30%

30%

N ee (altijd s amen gewoond)

68%

70%

73%

69%

70%

69%

70%

70%

Bron: Panteia, 2015

16

tabel 1 0 Sinds hoeveel jaar woont men al s amen? (opgave door mantelzorger of het jongs te lid van het huis houden als er geen mantelzorg is )
%
0 - 5 jaar

12%

6 - 1 0 jaar

11%

1 1 - 20 jaar

12%

2 1 - 30 jaar

10%

3 1 - 40 jaar

7%

4 1 - 50 jaar

22%

5 1 - 60 jaar

21%

M eer dan 6 0 jaar

2%

Weet niet/wnz

3%

Bron: Panteia, 2015

Aan alle drie de groepen mantelzorgers, mantelzorgontva ng ers en niet-mantelz org ers
is gevraagd wat de reden is dat ze samenwonen (tabel 11). Voor de mantelzorgers is
deze motivering nog nader uitgesplits t naar categorie van mantelzorg ( tabel 12).


Gewoonte is de meest opgegeven reden. Dit ligt in lijn met het feit dat circa 70
procent van de kinderen in het huishouden het ouderlijk huis nooit verlaten heeft.



Het verlenen van hulp is voor de mantelzorgers en mantelzorgontva nger s ook een
belangrijke reden om samen te (blijven) wonen. Voor de niet-mante lzo rger s speelt
dit maar een heel beperkte rol. Deze reden is belangrijker naarmate de zorg inte nsiever wordt en ook voor ouders die voor hun kinderen mantelzorg en is het de belangrijkste reden voor het samenwonen.



Gezelligheid is voor de mantelzorgontv angers en de gezinnen zonder mantelzorg
een belangrijkere reden dan voor de mantelzorgers.



Rond de 20 procent van de huishoudens geeft aan dat het delen van kosten een
reden is om samen te wonen. Deze reden lijkt iets belangrijker voor gezinnen waar
geen mantelzorg verleend wordt dan voor gezinnen waar dit wel het geval is.



Bij ouders die voor hun kinderen zorgen is het feit dat men ‘het gewend is’ niet de
belangrijkste reden. Ondanks dat veel kinderen ook altijd thuis zijn blijven wonen,
is het zorgmotief vaker leidend dan alleen het feit dat men het zo gewend is. G ezelligheid is voor de ouders die voor hun kind zorgen van ondergeschikt belang.

tabel 1 1

Redenen om s amen te (gaan) wonen naar mantelzorgrelatie (meerdere antwoorden mogelijk)
Volgens

Volgens

I ndien er geen

mantelzorg er

mantelzorg ontv an g er

mantelzorg is

Zo is men het gewend

48%

43%

42%

O m beter hulp te kunnen verlenen

39%

42%

7%

V oor gezelligheid

22%

33%

30%

O m zo de kos ten te kunnen delen

18%

18%

21%

O m reis tijd te bes paren

4%

5%

3%

O m een andere reden

35%

31%

43%

Bron: Panteia, 2014

17

tabel 1 2

Redenen om s amen te wonen van mantelzorgers (meerdere antwoorden mogelijk)
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

KO

OK

Zo is men het gewend

48%

46%

48%

45%

50%

27%

O m beter hulp te kunnen verlenen

33%

29%

47%

60%

38%

46%

V oor gezelligheid

23%

16%

24%

21%

24%

10%

O m zo de kos ten te kunnen delen

19%

11%

16%

18%

18%

12%

O m reis tijd te bes paren

4%

2%

5%

5%

4%

6%

O m een andere reden

35%

39%

31%

37%

34%

46%

Bron: Panteia, 2015

De mantelzorgers die voorheen apart van elkaar woonden hebben uiteenlopende red enen om (terug) bij hun ouder te komen wonen (tabel 13). Vaak zit het in de persoonlijke sfeer (scheidingen, verlies van werk, wachten op nieuwe woning), maar ook mantelzorg is een uitdrukkelijk motief. Bij de groep die later is gaan samenwonen is dit
vaker het geval dan bij degenen die altijd al samenwoonden.

tabel 1 3

Redenen voor s amenwonen volgens de mantelzorger (c .q. het jongs te lid van het huis houden als
er geen mantelzorg is ) uitgesplitst naar de c ategorieën voorheen apart gewoond en altijd s amen
gewoond.
Voorheen

apart

Altijd s amen

O m beter hulp te kunnen verlenen

40%

25%

O m zo de kos ten te kunnen delen

23%

18%

V oor gezelligheid

20%

27%

Zo is men het gewend

7%

63%

O m reis tijd te bes paren

8%

2%

O m een andere reden

53%

29%

Bron: Panteia, 2015

2. 5

Arbe idsmarktpositie mante lzorge r e n inkomste nbronne n
Om een compleet beeld van de huishoudsitua tie te krijgen, is in de enquête een aantal
vragen gesteld over de arbeidsmarktpositie van de mantelzorger , de inkomstenbronnen van het huishouden en wie de financiële beslissingen in het huishouden neemt.
In tabel 14 is de arbeidsmarktpositie van de mantelzorgers weergegeven. In de tabel
staan ook de gegevens van de groep niet-mantelz org ers van jonger dan 65 (weergegeven als GM). Uit deze gegevens is het volgende af te leiden:


Ten opzichte van de mantelzorgers hebben de niet-mantelz org ers vaker betaald
werk.



Mantelzorgers zijn vaker dan niet-mantelz org ers werkloos of arbeidsongeschikt/langd ur ig ziek.



Mantelzorgers die lichtere mantelzorg verlenen (categorie 1) hebben iets vaker een
baan dan de andere categorieën.

18



Mantelzorgers die voor hun kind zorgen hebben in feite allen de pensioengerechti g de leeftijd bereikt. Desondanks werkt nog een klein deel van hen nog. Ook heeft
een deel de eigen dagtaak geformuleerd als huisman/huisvro uw.

tabel 1 4

A rbeidsmarktpositie mantelzorger
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

GM

KO

OK

Tot.

Werkende met betaald werk

62%

51%

59%

57%

77%

65%

5%

60%

Werkloos

13%

14%

15%

11%

9%

14%

0%

13%

G epens ioneerde of met de V U T

7%

9%

6%

13%

1%

2%

72%

8%

A rbeids onges c hikt/langdurig ziek

7%

12%

10%

5%

3%

8%

3%

8%

H uis man/huis vrouw

3%

2%

1%

4%

1%

1%

18%

3%

V rijwilliger

2%

2%

2%

1%

1%

2%

0%

2%

Sc holier of s tuderende

1%

0%

1%

1%

4%

1%

0%

1%

G een van deze

5%

11%

6%

8%

5%

6%

2%

6%

Bron: Panteia, 2015

In de enquête is aan alle huishoudens gevraagd wat hun bron van inkomsten is ( tabel
15). Aangezien alle huishoudens uit het bestand van de Sociale Verzekeringsbank
kwamen, zou elk huishouden AOW moeten hebben. Dit blijkt niet uit de enquêteresu ltaten. Tijdens de interviews bleek echter dat mensen soms AOW verwarren met pens ioen. De uitkomsten zouden dus eigenlijk overal 100% moeten zijn bij AOW en de
waarden van pensioen zouden vermoedelijk lager moeten liggen. Verder is het vo lgende uit de cijfers af te leiden:


Met uitzondering van de groep waarbij de ouder de mantelzorger is, is de belan grijkste bron van inkomsten naast AOW en/of pensioen salaris uit betaald werk. Dit
is in lijn met de arbeidsmarktpos ities uit tabel 14.



In meer dan een kwart van de huishoudens heeft het jongste gezinslid een uitk ering (voor arbeidsongeschik the id of werkloosheid) of is er sprake van bijstand.



Bij mantelzorg in de categorieën 1 en 2 is er relatief vaker sprake van bijstand.



Vooral in de groep waarbij het kind de mantelzorgontvanger is, is er vaak sprake
van een arbeidsongeschik theids uitke ring . In deze categorie is dan ook een relatief
groot aandeel Wajong te verwachten. De ma ntelzorgers die voor hun kind zorgen,
hebben minder vaak een pensioen. Uit de interviews kwam naar voren dat dit in
sommige gevallen te maken heeft met het feit dat men vanwege de zorg aan het
inwonende kind niet heeft kunnen werken en daardoor geen pensio en heeft kunnen
opbouwen.

19

tabel 1 5

I nkoms tenbronnen van het huis houden (opgegeven door mantelzorger, meerdere antwoorden
mogelijk)
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

GM

KO

OK

Tot.

AOW

88%

89%

93%

87%

80%

88%

99%

89%

P ens ioen

58%

49%

59%

54%

61%

58%

46%

57%

Salaris uit werk

59%

49%

56%

55%

71%

60%

22%

57%

A rbeids onges c hiktheids uitkering

11%

18%

12%

17%

4%

8%

58%

12%

Bijs tand

9%

11%

6%

6%

3%

8%

10%

8%

WW- uitkering

8%

7%

8%

6%

4%

8%

1%

7%

Rente- inkoms ten

6%

2%

6%

4%

7%

6%

0%

6%

Beleggings opbrengs ten (dividend,

2%

0%

4%

4%

3%

3%

0%

3%

1%

0%

1%

1%

1%

1%

1%

1%

Studiefinanc iering

1%

0%

2%

1%

2%

1%

0%

1%

H uuropbrengs ten

1%

0%

2%

1%

1%

1%

0%

1%

10%

9%

7%

14%

12%

10%

7%

10%

(wao, wia, WaJ ong)

wins t)
A anvullende inkomens voorziening
ouderen (A I O )

A nders
Bron: Panteia, 2015

Op de vraag wie in het huishouden belangrijke financiële beslissingen neemt ( tabel
16), zijn enkele verschillen te onderscheiden:


In huishoudens waar geen sprake is van mantelzorg beslissen de beide huisgenoten
zelfstandig over de eigen financiële aangelegenheden.



Wanneer er wel sprake is van mantelzorg is te zien dat de besluitvorming ve rschuift van ‘gezamenlijk’ bij categorie 1 na ar beslissingen door de mantelzorger in
categorie 4. Dit wordt door de mantelzorgontvangers bevestigd.



Wanneer de ouder als mantelzorger optreedt is hij/zij ook degene die de belan grijkste financiële beslissingen neemt.

tabel 1 6

P ers oon die de belangrijkste financ iële beslissingen neemt in het huis houden (opgave mantelzorgers )
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

GM

KO

OK

Tot.

G ezamenlijk

39%

32%

37%

29%

21%

38%

21%

37%

M antelzorger

21%

40%

38%

50%

9%

27%

60%

30%

I eder voor zic hzelf

32%

23%

21%

15%

51%

28%

12%

27%

M antelzorgontvanger

6%

2%

3%

0%

17%

5%

0%

4%

G een van beiden

2%

4%

2%

5%

2%

2%

7%

2%

Bron: Panteia, 2015

20

3
3.1

Samenwonen en kostendelersnorm
Inle iding
De belangrijkste vraag van dit onderzoek is of huishoudens waar sprake is van mantelzorg uit elkaar zullen gaan vanwege de kostendelersnor m en of de kostendeler snorm mantelzorgers ervan weerhoudt samen te gaan wonen met hun ouder aan wie ze
mantelzorg verlenen. Indien dit inderdaad het geval zou zijn, is de vervolgvraag wat
de gevolgen hiervan zouden zijn voor mantelzorg.
Deze vragen zijn op verschillende manieren aan zowel de mantelzorgers als de mantelzorgontva nger s voorgelegd. Allereerst op een indirecte manier, door te vragen wat
redenen zouden kunnen zijn om uit elkaar te gaan en/of om te stoppen met mante lzorg te verlenen (daarbij werd financiën telkens als optie aangeboden). Vervolgens is
de respondenten van de enquête enkele vignetten voorgelegd. Deze vignetten dienen
ervoor om iedereen een soortgelijke (fictieve) situatie voor te leggen en deze te beoordelen (zie de tekstbox hieronder). De vignetten bevatten drie variabelen die te lkens anders aangeboden werden, namelijk:
1. De hoeveelheid uur die men mantelzorg biedt (wekelijks twaalf uur, of een fulltime
dagtaak);
2. Het al dan niet aanwezig zijn van hulp van derden;
3. Het bedrag waarmee op de AOW gekort zou worden (100, 300 of 500 euro).
Vignettenmethode
Ke nm e rk e nd voor de vraagste lling in dit onde rzoe k is dat aan m e nsen wordt ge vraagd naar g e drag in e e n toe k om stige situatie . Vanuit de sociale psychologie we te n we e chte r dat dit ze e r
m oe ilijk te voorspe lle n is:
Te n e e rste is e r e e n onde rsche id tusse n inte ntie e n ge drag. Me nse n k unnen zich vaak e e n sle cht
be e ld vorm e n van hun e ige n ge drag in de toe k omst. Inte ntie voors pelt nie t altijd he t daadwe rk e lijk e ge drag. Bij inte ntie s spe le n vooral cognitie ve factore n e e n rol, te rwijl bij ge drag ook e m ot ione le factore n m e e spelen. De inte ntie s zijn dus vooral op ratione le argum e nte n ge basee rd. De
daadwe rk e lijk e k e uze op e en be paald m oment, wordt vaak juist ove rhe e rst door onbe wuste proce sse n e n e m otie s die op dat m oment spe len.
Te n twe e de spe e lt sociale we nse lijk he id e e n rol. Me nse n he bben vaak de (onbewuste ) ne iging om
zich ‘goe d’ te wille n pre se nte re n. Dit k an e rtoe le ide n dat m e nse n he t antwoord ge ve n dat in hun
oge n door de m aatschappij als ‘he t be ste ’ ge zie n wordt, ze lfs als ze he t e r e ige nlijk nie t m e e
e e ns zijn.
O m bove nge noem de k ne lpunte n zo ve e l m ogelijk te onde rvange n, he bben we in dit onde rzoe k
ge k oze n voor de vigne tte nme thode. De ze m ethode is ze e r e ffe ctie f om dive rse fictie ve , (nog)
nie t be staande situatie s aan re spondente n voor te le gge n, e n ze te late n be oorde len op aantre kk e lijk he id of aanne melijk he id. De ve ronde rste lling is dat m e t de ze m ethode e e n be roe p wordt
ge daan op de e e rste , prim aire re actie van de re spondent, waardoor e m otie e e n grote re rol spe e lt
dan cognitie , e n he t antwoord dichte r in de buurt zal ligge n bij he t fe ite lijk e toe k om stig ge drag.
In fe ite wille n we we te n we lk e factore n vooral e e n rol spe le n bij de be slissing om al dan nie t
sam e n te gaan of te blijve n wone n. Daarbij wille n we we te n hoe groot de rol is die (ve rlaging
van) he t ink om e n daarbij spe e lt. Als we dit dire ct aan re sponde nten vrage n le ve rt dat naar ve rwachting ge e n be trouwbare antwoord e n op. Me t de vigne tte nm e thode k unnen we dit m e e r ind ire ct uitvrage n. He t ide e hie rbij is de factore n die m oge lijk e e n rol spe le n, ofte we l variabe le n, te
varië re n in de ve rschille nde vigne tte n (de situatie s).

21

In dit hoofdstuk komen de twee manieren van be vraging naar de effecten van de kostendelersnorm achtereenvolge ns aan bod: allereerst de meer indirecte bevraging naar
top-of-mind factoren om wel of niet samen te wonen (paragraaf 3.2) en vervolgens de
bevraging via de vignetten (paragraaf 3.3). Van de gr oepen respondenten die op basis
van de vignetten aangeven dat het niet waarschijnlij k is dat ze blijven samenwonen,
worden daarna verschillende kenmerken in beeld gebracht (paragraaf 3.4). Ten slotte
worden nog enkele stellingen rond het samenwonen en de tweewoninge nreg el behandeld.

3. 2

Re de ne n om nie t same n te blijv e n wone n
In paragraaf 2.1 is reeds het motief voor het samenwonen aan bod gekomen. Daa rnaast is aan de mantelzorgers, mantelzorgontva nger s en de groepen zonder mante lzorg ook gevraagd waarom men he t samenwonen zou beëindigen. Deze vraag is als
een meerkeuzevraag gesteld. De antwoorden zijn in tabel 17 (perspectief mantelzorger) en tabel 18 (perspectief mantelzorgontva nge r) weergegeven. Uit de antwoorden
op deze vraag blijkt het volgende:


De levensloop van het jongste lid in het huishouden is leidend in een eventuele
keuze om niet meer samen te wonen. Dit geldt wanneer het kind mantelzorger is,
wanneer er (nog) geen sprake van mantelzorg is en wanneer het ki nd door de ouder ondersteund wordt. In al deze gevallen is een verandering in het leven van het
kind (bijvoorbeeld in relationele sfeer, of met betrekking tot werk) de belangrijkste
(hypothetis che ) reden om uit elkaar te gaan.



Voor de groepen mantelzorgers en mantelzorgontv angers speelt ook de zorgzwaa rte een rol: als er meer of andere hulp nodig is, is dit een reden om uit elkaar te
gaan.

tabel 1 7

Redenen om s amenwonen te beëindigen, exclusief overlijden als reden (pers pectief mant elzorger,
c .q. het kind als er geen mantelzorg is , meerdere antwoorden mogelijk)
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

GM

KO

OK

Tot.

38%

30%

26%

25%

6 7%

36%

4%

33%

Wanneer er meer hulp nodig is

23%

35%

21%

23%

0%

24%

15%

23%

Wanneer er andere hulp nodig is

20%

30%

20%

31%

0%

23%

9%

22%

A ls er iets in het leven van huis genoot

21%

23%

15%

16%

2 5%

18%

30%

19%

A ls er iets in mijn inkomen verandert

15%

12%

15%

13%

1 5%

15%

18%

15%

A ls er iets in het inkomen van huis g e-

14%

14%

15%

16%

5%

15%

16%

15%

14%

16%

10%

7%

1 3%

13%

9%

13%

7%

12%

4%

5%

0%

7%

9%

7%

D it kan ik mij niet voors tellen

29%

19%

39%

30%

1 5%

30%

39%

31%

O m een andere reden

11%

7%

10%

13%

1 3%

10%

18%

10%

A ls er iets in mijn leven verandert
(bijvoorbeeld in relationele s feer)

verandert

noot verandert
Wanneer er iemand anders bij mijn
huis genoot in huis komt wonen
A ls iemand anders de mantelzorg
overneemt

Bron: Panteia, 2015

22



De mantelzorgers (met name de ouders die voor hun kind zorgen) en mantelzor gontvangers geven vaker dan de niet-mantelzor gers aan dat ze zich niet kunnen
voorstellen ooit uit elkaar te gaan. Dit is na een verandering in het leven van de
mantelzorger het meest gegeven antwoord.



Een verandering in het inkomen van één van de twee huisgenoten is een minder
belangrijke reden om uit elkaar te gaan. Rond de 15 procent van de respondenten
geeft dit als reden op. Voor de mantelzorgers is deze overweging iets belangrijker
dan voor de niet-mantelzor gers .

tabel 1 8

Redenen om s amenwonen te be ëindigen, exclusief overlijden als reden (pers pectief mantelzor gontvanger, meerdere antwoorden mogelijk)
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

GM

Tot.

A ls er iets in het leven van huis genoot verandert

47%

40%

35%

38%

6 4%

40%

Wanneer ik meer hulp en onders teuning nodig zou hebben

13%

27%

41%

33%

5%

28%

Wanneer ik andere hulp en onders teuning nodig zou hebben

12%

21%

41%

23%

0%

21%

A ls er iets in mijn inkomen verandert

15%

16%

0%

24%

9%

18%

A ls er iets in mijn leven verandert (bijv. in relationele s feer)

18%

15%

6%

11%

1 0%

13%

7%

12%

0%

17%

1 3%

12%

15%

10%

0%

6%

4%

9%

8%

7%

0%

7%

0%

7%

D it kan ik mij niet voors tellen

25%

33%

24%

33%

1 0%

31%

O m een andere reden

12%

6%

0%

8%

2 2%

7%

A ls er iets in het inkomen van huis genoot verandert
Wanneer er iemand anders bij mij in huis komt
A ls iemand anders de hulp van mijn huis genoot overneemt

Bron: Panteia, 2015

3.3

Analy se v igne tte n
De vignetten zijn geanalyseerd met behulp van de multilevel lineair regressiemodel
(zie bijlage voor een nadere toelichting van deze methode). De mantelzorgers en de
mantelzorgontva nge rs zijn apart geanalyseerd. Respondenten die aangaven dat er in
hun huishouden geen sprake was van mantelzorg zijn op basis van de familieband
toebedeeld aan één van de twee groepen: aan de ouders zijn de vignetten van de
mantelzorgontva nge r voorgelegd en aan de (meerderjarige) kinderen zijn de vignetten
van de mantelzorgers voorgelegd.
Aan de respondenten werd de vraag gevraagd hoe waarschijnlijk zij het achten op
een schaal van 1 (zeer onwaarschijnlijk ) tot 10 (zeer waarschijnlijk ) dat zij zouden
blijven samenwonen in de hypothetische situatie zoals ze die krijgen voorge legd. Het
statistisc he model geeft inzicht in de aard en de om vang van de samenhang tussen de
verschillende situaties die in de vignetten werden geschetst en de aangegeven waarschijnlijkheid dat men samen blijft wonen.
De situaties die respondenten kregen voorgespiegeld, varieerden op drie punten:
1. De mate waarin een deel van ontvangen of verleende mantelzorg door een buite nstaander van buitenaf wordt verleend. Er zijn op dit punt twee mogelijke situaties:
ofwel de mantelzorger staat er alleen voor, ofwel de mantelzorger ‘wordt geholpen
door een familielid of kennis’;

23

2. De hoeveelheid mantelzorg die verleend wordt. Er waren twee varianten: de mantelzorger verleent voor 12 uur per week aan hulp en ondersteuning , en de mante lzorger is er ‘elke week bijna de hele dag’ mee bezig ;
3. De hoogte van het bedrag dat de alleenstaande ouder als gevolg van de kostendelersnorm wordt gekort op zijn/haar AOW-uitkering . Mogelijke varianten hierbij waren een korting van 100, 300 of 500 euro.
Respondenten kregen ieder vier willekeurige verschillende denkbeeldige situaties te
zien en kennen de waarschijnlijk heid dat men blijft samenwonen een score van 1 tot
10 toe.
Voorbeeld van een vignet
Een mogelijk vignet was (met de variabele aspecten in het verhaal onderstreept):
“U woont samen met uw moeder, die dagelijks hulp nodig heeft. U neemt een deel van
deze zorg op u. Hier bent u elke week bijna de hele dag mee bezig. Een ander familielid of
kennis helpt ook een paar uur per week . Doordat u samenwoont wordt er een korting op de
AOW doorgevoerd. In uw huishouden ontvangt u hierdoor netto 300 euro minder per
maand. Hoe waarschijnlijk acht u het dat u in deze situatie een huishouden zal blijven d elen?”
Hierop kon men de waarschijnlijkheid aangeven op een schaal van 1 (wij ga an zeker uit
elkaar) tot 10 (wij blijven zeker een huishouden delen).
Voor de mantelzorgontvangers was de formulering van de situatie anders (“u heeft dag elijks hulp nodig. Uw zoon neemt een deel van de zorg op zich” etc.), maar de variabelen
waren dezelfde.
Met behulp van een statistisc h model is gekeken in hoeverre de drie punten, waarop
de fictieve situaties in de vignetten onderling verschillen, een verklaring geven voor
de score die men aangeeft (1-10). Daarnaast is gerekend met de mogelijkheid dat de
score beïnvloed wordt door de combinatie van twee verklarende factoren. Zo is er
bijvoorbeeld gekeken of de score meer of minder verandert bij een korting op de AOW
wanneer er ondersteuning van een kennis of familielid is.
Naast de fictieve scenario’s in de vignetten, is rekening gehouden met het feit dat de
daadwerkelijke situaties waarin respondenten zich bevinden de beoordeling van de
vignetten kan beïnvloeden. Om die reden is ervoor gekozen om de categorisering naar
aard en intensiteit van de mantelzorg (de vier categorieën van mantelzorg en de categorie ‘geen mantelzorg’) mee nemen in de berekening van het model. Ook hierbij is
rekening gehouden met mogelijke gecombineerde effecten met de hoogte van voorg espiegelde korting op de AOW op de waarschijnlijk heid van samen blijven wonen.
Bij de analyse van de vignetten kijken we achtereenvolge ns naar:
1. De gemiddelde scores die aan alle vignetten gegeven zijn.
2. De factoren die een significante invloed hebben op de score van waarschijnlijkheid
dat men blijft samenwonen.
3. De aandelen huishoudens die zeggen dat het niet waarschijnlijk is dat zij blijven
samenwonen bij verschillende varianten van kortingen op de AOW.

24

3.3. 1 G e m id d e ld e s c o r e s
Met de combinaties van variabelen waren er totaal 12 mogelijke vigne tten. Deze zijn
weergegeven in tabel 19, inclusief de gemiddelde scores toegekend door de mante lzorgers en de mantelzorgontv angers . Om de verschillende waarden duidelijker van
elkaar te kunnen onderscheiden, zijn de la gere scores (dus scores waarin men het
onwaarschijnlijk acht dat men samen blijft wonen) donkeroranje gemaakt, en de hogere scores (dus scores waarin met het meer waarschijnlijk acht dat men samen blijft
wonen) lichtoranje.


De gemiddelde scores van alle v ignetten is bij zowel de mantelzorgers als de ma ntelzorgontva nger s 5,3. Gemiddeld is men dus niet geheel overtuigd dat men blijft
samenwonen, maar de score is niet dusdanig laag dat het aannemelijk is dat een
meerderheid zou besluiten om uit elkaar te gaan.



De scores zijn over het algemeen lager naarmate de korting op de AOW hoger
wordt.



Ook wanneer er in het fictieve scenario hulp van derden aanwezig is, zijn de scores
over het algemeen iets lager.

tabel 1 9

G emiddelde s cores voor de 1 2 vignetten door s amenwonende mantelzorgers en mantelzorgon tvangers

Korting op A O W
€ 100
€ 100
€ 100
€ 100
€ 300
€ 300
€ 300
€ 300
€ 500
€ 500
€ 500
€ 500
G emiddeld

Zorg
1 2 uur per week
1 2 uur per week
Fulltime
Fulltime
1 2 uur per week
1 2 uur per week
Fulltime
Fulltime
1 2 uur per week
1 2 uur per week
Fulltime
Fulltime

H ulp
Ja
N ee
Ja
N ee
Ja
N ee
Ja
N ee
Ja
N ee
Ja
N ee

M antelzorgers
6 ,5
6 ,7
5 ,7
6 ,0
5 ,1
5 ,3
5 ,1
6 ,7
4 ,3
4 ,4
4 ,1
4 ,3
5 ,3

M antelzorgontvangers
6 ,4
6 ,5
4 ,8
6 ,1
4 ,1
6 ,3
5 ,1
6 ,5
4 ,5
4 ,1
4 ,6
4 ,6
5 ,3

Bron: Panteia, 2015

De effecten van de variabelen in de vignetten zijn geaggregeerd in

25

tabel 20. Het zijn de gemiddelde scores van vignetten waarbij één variabele constant
gehouden is. Met andere woorden: de score achter, bijvoorbeeld, - € 100 is het gemiddelde van alle combinaties van variabelen waarin een korting van 100 euro voo rkwam (oftewel: de bovenste vier scores uit tabel 19). De score achter “12 uur per
week” is het gemiddelde van alle scores achter “12 uur per week” in tabel 19, et cetera. In deze tabel zijn de effecten van de variabelen duidelijker te zien:


Hoe hoger de korting op de AOW, des te lager de score.



Ook de aanwezigheid van hulp door derden lijkt de gemiddelde score omlaag te
brengen.



De hoeveelheid zorg lijkt op zichzelf echter in de gemiddelde scores geen groot
effect te hebben.

26

tabel 2 0

G emiddelde s cores voor de varianten van de variabelen in de vignetten,
door s amenwonende mantelzorgers en mantelzorgontvangers
M antelzorgers
6 ,2
5 ,5
4 ,2
5 ,4
5 ,3
5 ,5
5 ,1

- € 100
- € 300
- € 500
1 2 uur per week
Fulltime
G een hulp
Wel hulp

M antelzorgontvangers
5 ,9
5 ,5
4 ,5
5 ,3
5 ,3
5 ,6
4 ,9

Bron: Panteia, 2015

Om een beeld te krijgen van hoe de respondenten op de vignetten geantwoord he bben, zijn in figuur 4 alle scores weergegeven die mantelzorgers en mantelzorgontva ngers aan de vignetten hebben toegekend. Hieruit komt het volgende beeld naar voren:


Er zijn zowel bij mantelzorgers als mantelzorgontva nge rs twee duidelijke pieken bij
1 en 10. Dit wil zeggen dat er twee groepen duidelijk te onderscheiden zijn: zij die
resoluut hebben aangegeven dat het niet waarschijnlijk is dat ze een huishouden
blijven delen (score 1) en zij die zeker bij elkaar blijven (score 10).



Daarnaast zijn er kleinere pieken bij 5 en 8. De piek bij 5 kan geïnterpreteer d wo rden als ‘neutraal’ of een respondent die het niet zeker weet. De piek bij 8 kan geinterpreteerd worden als ‘waarschijnlijk blijven samenwonen, maar een iets afg enomen zekerheid ten opzichte van de huidige situatie’.



Het geven van extreme antwoorden op een schaal met vijf punten of meer, i s een
veel voorkomend fenomeen in enquêtes. Er kan sprake zijn van een antwoordstij l
(de respondent antwoordt altijd in extremen en denkt ‘zwart/wit’, zonder veel
ruimte voor nuance). Het kan ook zijn dat de respondent zijn mening duidelijk wil
laten gelden en bewust de gemiddelde scores wil beïnvloeden.

figuur 4

T oegekende s cores aan alle vignetten (gec ombineerd) door mantelzorgers en mantelzorgontvangers

30%

25%

20%

Mantelzorgers

15%

Mantelzorgontvangers
10%

5%

0%
1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Bron: Panteia, 2015

27

3.3. 2 Sig nif ic a nte e f f e c te n s a m e nwo ne nd e m a nte lz o r g e r s
De gemiddelde scores (zeker de geaggregeerde scores per variabele) zijn slechts ind icatief voor de effecten die de variabelen in de vignetten hebben. Er spelen namelijk
telkens drie variabelen een rol: (1) de hoeveelheid zorg, (2) de aanwezigh eid van hulp
van derden en (3) de korting op de AOW. Deze kunnen elkaar ook beïnvloeden. Ze
kunnen elkaar versterken of het effect doen afzwakken. Daarom is een multilevel analyse uitgevoerd om de significante effecten te herleiden. Zodoende kunnen we met
meer zekerheid stellen wat de exacte invloed van de drie genoemde variabelen is op
de mate van waarschijnlijkhe id die men aangeeft om samen te blijven wonen.
De uitkomsten van het statistisc h model voor de mantelzorgers zijn grafisch weergegeven in figuur 5 en figuur 6. De grafieken laten alle effecten zien die bij een p waarde kleiner dan 0,05 als significant worden beoordeeld (en derhalve redelijkerwijs
niet aan toevallige fluctuaties kunnen worden toegeschreve n).
figuur 5 laat zien wat de invloed is van de korting op de AOW in verschillende voorgelegde vignetsitua ties op de aangegeven waarschijnlijk he id dat men samen blijft wonen. Op de (verticale) Y-as is de score voor de waarschijnlijk he id (op een schaal van 1
tot 10) weergegeven en op de (horizontale) X -as is de hoogte van de korting op de
AOW af te lezen. De lijnen geven daarmee weer wat het verband is tussen de hoogte
van de korting op de AOW en de waarschijnlijkheid om samen te blijven wonen1. Hoe
steiler de lijn naar beneden loopt, hoe sterker de negatieve invloed van de hoogte van
de korting op de AOW op de aangegeven waarschijnlijk heid van samen blijven wonen.

figuur 5

D oor mantelzorgers aangegeven waars chijnlijkheid om s amen te blijven wonen, afhankelijk van
de korting op de A O W. U itgesplitst naar variabelen uit de vignetten (hypothetische s ituaties).

Waarschijnlijkheid om samen te blijven wonen

10

Basiseffect AO Wkorting op bereidheid
om sam en te wonen

9
8
7

Effect van AOWkorting op
bereidheid om
sam en te wonen als
in het vignet steun
door familielid of
kennis verondersteld
wordt

6
5
4

Effect op bereidheid
om sam en te wonen
als in het vignet
verondersteld wordt
dat de zorg een
dagtaak is

3
2
1
100

300

500

Bron: Panteia, 2015

1

H et s tatistisch model s chat de s amenhang tussen variabelen in termen van een rec hte lijn. A an de hand hie rvan kunnen we de s terkte en de ric hting van s amenhang tus sen variabelen aflezen. H et model s chetst daarom
een algemeen beeld en is niet bedoeld om ex ac te voorspellingen van af te kunnen leiden.

28

In figuur 5 is het volgende te zien:


Op zichzelf genomen, brengt een korting op de AOW een daling met zich mee in de
waarschijnlijk he id dat men blijft samen wonen. D it is het ‘basiseffect’ 2 dat leidt tot
lichte een daling van 5 tot iets minder dan 4,4.



Als er in het vignet meer uur zorg opgenomen was, daalde de waarschijnlijk heid
van samen blijven wonen minder snel bij een toename van de korting op de AOW.
Dit betekent: als er meer zorg nodig zou zijn zou men meer geneigd zijn om samen
te blijven wonen.



Wanneer er in het vignet werd voorgelegd dat een familielid of kennis een deel van
de mantelzorg op zich neemt, achtte men het bij een beperkte korting op de AOW
waarschijnlijk er dat men samen zou blijven wonen. De waarschijnlij khe id nam echter relatief sneller af bij een grotere korting op de AOW. Dit betekent dat men bij
een hogere korting op de AOW eerder zou overwegen om niet meer samen te w onen als er externe hulp is.

Bij het relateren van de vignetscores aan de huidige mantelzorgsitua tie, bleken twee
categorieën van mantelzorg een significante verklarende factor te zijn en twee niet.
Ook de doelgroep niet-mantelz orge rs was geen verklarende factor. figuur 6 laat zien
hoe twee van de vijf categorieën mantelzorgers de vignetten hebben beoordeeld, namelijk:


Mantelzorgers die voor minder dan 8 uur per week of korter dan 3 maanden ondersteuning bieden, beoordelen de waarschijnlijkhe id dat men blijft samenwonen hoger dan gemiddeld.



Vooral de groep die (naast Wmo) aan verpleging en/of persoonlijke verzorging doet,
acht het waarschijnlijker dat ze blijven samenwonen. De afname van de aangegeven
waarschijnlijkheid naarmate de korting op de AOW hoger wordt, is vergelijkbaar met het
basiseffect.



De aangegeven waarschijnlij khe id van blijven samenwonen van mantelzorgers die
mantelzorg leveren vergelijkbaar met Wmo-zorg is aanvankelijk hoger dan gemiddeld, maar daalt sneller dan gemiddeld wanneer de korting op de AOW toeneemt.

2

H et bas is effect betreft het gemiddelde effect dat is vastgesteld over alle c ategorieën respondenten. D e c ategorieën die s tatistisch s ignificant afwijken van het bas iseffect zijn met een aparte lijn weergegeve n in de grafieken.

29

figuur 6

D oor mantelzorgers aangegeven waars chijnlijkheid om s amen te blijven wonen, afhankelijk van
de korting op A O W. U itgesplitst naar feitelijk verleende mantelzorg.

10
Basiseffect AO Wkorting op
bereidheid om
sam en te wonen

Waarschijnlijkheid om samen te blijven wonen

9

8

7
Effect van AOWkorting op
bereidheid samen te
wonen voor groep
mantelzorg cat. 3:
V&V (+Wmo) < 8 u
p/w of < 3 mnd

6

5

4

3

2

1

€ 100

€ 300

€ 500

Effect van AOWkorting op
bereidheid om
sam en te wonen
voor groep
mantelzorg cat. 1:
Wmo < 8 u p/ w of <
3 mnd

Bron: Panteia, 2015

3.3. 3 Sig nif ic a nte e f f e c te n s a m e nwo ne nd e m a nte lz o r g o ntv a ng e r s
De gegevens van de mantelzorgontvanger s zijn op dezelfde wijze geanalyseerd als de
mantelzorgers (zie paragraaf 3.3.2). De resultaten zijn te zien in figuur 7. Het statistische model voor de mantelzorgontva ng ers laat minder statistis ch significa nte verklarende factoren zien voor de opgegeven waarschijnlijk heid om samen te blijven wonen
dan voor de mantelzorgers. Drie verschillen zijn significant:


mantelzorgontva nge rs achten het waarschijnlijker dat ze blijven samenwonen bij
een korting van 100 euro de AOW-uitkering dan mantelzorgers. Dit suggereert dat
de basale behoefte om samen te wonen bij mantelzorgontvangers groter is dan bij
mantelzorgers. De waarschijnlijkhe id dat men wil blijven samenwonen daalt echter
scherper dan bij mantelzorgers naarmate de mantelzorgontvangers worden geco nfronteerd met een hogere korting op de AOW-uitkering . Deze reactie komt waarschijnlijk voort uit het feit dat de kostendelersnor m veelal een direct effect heeft
op de inkomsten van mantelzorgontvanger .



Wanneer er in de vignetten meer uren zorg verondersteld werd, liet het statistisch
model een vergelijkbaar effect zien als bij de mantelzorgers : de waarschijnlijk he id
van samenwonen nam minder snel af dan gemiddeld bij een korting op de AOW.



Wanneer men in de praktijk Wmo-gerelateer de mantelzorg ontvangt voor langere
tijd en voor meer dan 8 uur per week, is de daling van de waarschijnlijk heid dat
men blijft samenwonen iets steiler dan gemiddeld. Bij een kleine korting op de
AOW (-100 euro) schat men de waarschijnlij khe id dat men wil blijven samenwonen
wel relatief hoog in.

30

figuur 7

D oor mantelzorgontvangers aangegeven waars chijnlijkheid om s amen te blijven wonen, afhankelijk van de korting op de eigen A O W. U itgesplitst naar s ignificante aspec ten van voorgespiegelde
hypothetische s ituaties en feitelijk verleende mantelzorg

Waarschijnlijkheid om samen te blijven wonen

10
Basiseffect AO Wkorting op
bereidheid om
sam en te wonen

9
8
7

Effect op
bereidheid om
sam en te wonen
als in het vignet
verondersteld
wordt dat m en
dagelijks
mantelzorg
nodig heeft

6
5
4
3

2
1

100

300

500

Effect van AOWkorting op de
bereidheid
sam en te wonen
voor mantelzorg
cat. 2: W mo > 8
u p/w en > 3
mnd

Bron: Panteia, 2015

3.3. 4 He t (p o te ntie l e ) p e r c e nta g e huis ho ud e ns d a t uit e lk a a r k a n g a a n
Wanneer er wordt ingezoomd op het meest in het oog springende effect, namelijk de
afname van de score bij een grotere korting op de AOW, kan er gekeken worden naar
hoe de mantelzorgers en de mantelzorgontvanger s de vignetten hebben beoordeeld bij
kortingen van 100, 300 of 500 euro. Daarbij zijn de scores als volgt gegroepeerd:
Scores 1, 2 en 3:

Deze personen geven aan dat het (zeer) onwaarschijnlijk is
dat ze samen blijven wonen.

Scores 4 tot en met 7:

Deze personen lijken te twijfelen aan het feit of ze samen
blijven wonen.

Scores 8, 9 en 10:

Deze personen geven aan dat het (zeer) waarschijnlijk is dat
ze samen blijven wonen.

De gemiddelde toegekende scores aan vignetten met een korting van 100, 300 en 500
euro zijn te zien in figuur 8. Hieruit blijkt duidelijk dat er vooral tussen vignetten met
een korting op de AOW van 300 euro en 500 euro een grote sprong zit: bij een korting
van 300 euro geeft iets minder dan een derde van zowel de mantelzorgers als de
mantelzorgontva nge rs aan dat het niet waarschijnlijk is dat ze een huishouden blijven
delen. Bij een korting van 500 euro loopt dit op naar meer dan de helft.

31

figuur 8

T oegekende s cores aan vignetten door mantelzorgers en mantelzorgontvangers bij de vers c hillende varianten van de korting op A O W agv de kos tendelersnorm

100%
90%
80%

24%
43%

37%

29%

33%

70%

50%
40%

40%

31%

8-10

35%

4-7

32%

1-3

30%

53%

52%

20%
10%

26%

24%

60%

21%

25%

32%

31%

32%

€ 100

€ 300

0%
€ 100

€ 300

€ 500

Mantelzorgers

€ 500

Mantelzorgontvangers

Bron: Panteia, 2015

3. 4

Huishoude ns die he t nie t wa a rsc hijnlijk a c hte n sa me n te blijv e n
Uit het voorgaande blijkt dat de hoogte van de korting op de AOW de belangrijkste
factor is voor de waarschijnlij khe id van het blijven samenwonen. Daarom zijn de re spondenten die zeggen dat het zeer onwaarschijnlijk is dat ze samen blijven wonen bij
een korting van 100, 300 of 500 euro nader bekeken. Om tot deze subgroepen te komen zijn de volgende stappen gezet:


De antwoorden op de vignetten zijn vergeleken met de antwoorden op de stelling
“Korten op AOW is een reden om apart te gaan wonen” (zie paragraaf 3.5). Het
bleek dat de respondenten die het (volledig) eens waren met de stelling ook vaker
de vignetten met 1, 2 of 3 beoordeeld hadden.



Op basis van deze kennis is besloten om in te zoomen op de respondenten die bij
de vignetten 1, 2 of 3 geantwoord hebben en dus aangeven dat blijven samen blijven wonen (zeer)



onwaarschijnlijk is.

Er is gekeken naar de gemiddelde scores van alle vignetten met één bepaalde ko rting op de AOW (100, 300 of 500 euro). Omdat de andere twee aspecten uit de
vignetten (aantal uren ondersteuning per week en eventuele hulp van derden) zich
daardoor ‘uitmiddelen’ over de resultaten (de scores heffen elkaar op), zijn deze
daarom verder buiten beschouwing gelaten.

Allereerst is per mantelzorgca teg orie gekeken welk aandeel zegt dat ze waarschijnlijk
niet blijven samenwonen (tabel 21). Uitgesplits t naar verschillende groepen kan het
volgende geconcludeerd worden over de ze huishoudens:


Bij vignetten met een korting van 100 euro op de AOW zegt ongeveer een kwart
van de mantelzorgers en iets minder dan een derde van de mantelzorgontvanger s
dat het niet waarschijnlijk is dat ze samen blijven wonen.



Bij vignetten met een korting van 300 euro op de AOW zegt zowel een derde van
de mantelzorgers als van de mantelzorgontva nger s dat samen blijven wonen o nwaarschijnlijk is .

32



Bij vignetten met een korting van 500 euro op de AOW zegt meer dan de helft van
de mantelzorgers en mantelzorgontva ng ers dat het niet waarschijnlijk is dat ze
samen blijven wonen.



Bij meer uur door verleende zorg groeit de intentie van mantelzorgers om uit e lkaar te gaan: de aandelen huishoudens die zeggen uit elkaar te gaan zijn groter in
de categorieën 2 en 4 dan de categorieën 1 en 3.



In gezinnen waar in de praktijk (nog) er geen sprake van mantelzorg is, is het
aandeel huishoudens dat zegt dat het niet waarschijnlijk is dat m en bij elkaar blijft
bij een korting op de AOW iets hoger dan gemiddeld.



Ouders die voor hun kinderen zorgen zeggen relatief iets vaker uit elkaar te gaan
dan kinderen die voor hun ouders zorgen.

tabel 2 1

A andelen huis houdens waarin men zegt dat het (zeer) onwaars c hijnlijk is dat men bij elkaar blijft
(1 - 3 op s c haal van 1 0) bij korting op, naar mantelzorgtype .
M antelzorgers

M antelzorgontvangers

€ 100

€ 300

€ 500

€ 100

€ 300

€ 500

C ategorie 1 : Wmo, <8 u of <3 mnd

26%

32%

54%

31%

34%

53%

C ategorie 2 : Wmo >8 u en >3 mnd

33%

43%

62%

24%

27%

53%

C ategorie 3 : V &V (+Wmo) <8 u of <3 mnd

13%

20%

43%

38%

24%

47%

C ategorie 4 : V &V (+Wmo) >8 u en >3 mnd

28%

34%

47%

38%

33%

57%

G een mantelzorg

29%

36%

55%

37%

41%

49%

Kind zorgt voor ouder

25%

32%

52%

31%

32%

53%

O uder zorgt voor kind

28%

36%

57%

T otaal

25%

32%

52%

31%

32%

53%

Bron: Panteia, 2015

De aandelen in tabel 21 zijn relatief. Doordat de groepen in de verschillende mantelzorgc ategorieën niet allemaal even groot zijn, zeggen de percentages niet veel over hoe de grootte
van de groepen zich tot elkaar verhouden. Ook is in tabel 21 de groep niet-mantelzorgers
meegenomen. Om een idee te krijgen v an hoe de verdeling van huishoudens met mante lzorg zich ontwikkelt, wordt in figuur 9 ingezoomd op de groepen mantelzorgers die zeggen
dat ze waarschijnlijk niet samen blijven wonen. Deze laatste groep is opgesplitst i n de vier
categorieën van mantelzorg, zodat de onderlinge verhouding tussen deze groepen duidelijk
wordt.de figuur wordt het beste van onder naar boven gelezen, en leidt tot de volgende
conclusies:


Bij een korting op de AOW van 100 euro per maand zegt 76 p rocent van alle mantelzorgers bij dat ze waarschijnlijk samen blijven wonen. De 24 procent die aa ngeeft dat dit niet waarschijnlijk is, is opgebouwd uit 15 procentpunt categorie 1, 2
procentpunt categorie 2, 3 procentpunt categorie 3 en 4 procentpunt categ orie 4.



Bij een korting op de AOW van 300 euro per maand zegt 70 procent van alle ma ntelzorgers dat zij waarschijnlijk samen blijven wonen. De 30 procent die aangeeft
dat samen blijven wonen niet waarschijnlij k is, is opgebouwd uit 19 procentpunt
categorie 1, 3 procentpunt categorie 2, 4 procentpunt categorie 3 en 5 procentpunt
categorie 4.



Bij een korting op de AOW van 300 euro per maand zegt 51 procent van alle ma ntelzorgers dat zij waarschijnlijk samen blijven wonen. De 49 procent die aangeeft
dat samen blijven wonen niet waarschijnlij k is, is opgebouwd uit 32 procentpunt
categorie 1, 4 procentpunt categorie 2, 9 procentpunt categorie 3 en 6 procentpunt
categorie 4.



Hieruit kan afgeleid worden dat wanneer de gezinnen met mantelzorg is, inderdaad
uit elkaar zouden gaan, als ze aangeven dat het onwaarschijnlijk is dat ze samen

33

blijven wonen, het (in absolute zin) vooral gaat om gezinnen gaat met mantelzorg
voor minder dan 8 uur/korter dan 3 maanden. Dit is niet verwonderlijk, aangezien
dit ook de grootste categorieën van mantelzorgers zijn.

figuur 9

Reac ties mantelzorgers op vers chillende kortingen op A O W, naar zorgtype.
V raag: “H oe waars chijnlijk ac ht u het dat u een huis houden blijft delen op een s c haal van 1 - 10? ”
1 - 3 is “blijven niet s amen”
4 - 1 0 is “blijven (waars chijnlijk) s amenwonen”

100%

90%

4%
3%
2%

5%

6%

4%
3%

9%

15%
80%

Blijven niet sam en,
cat 4. Wlz & Wmo
> 8u en > 3 mnd

4%

19%

70%
32%

Blijven niet sam en,
cat 3. Wlz & Wmo
< 8u of < 3 mnd

60%
Blijven niet sam en,
cat 2. Wmo > 8u
en > 3 mnd

50%

40%

76%
70%

30%

49%

Blijven niet sam en,
cat 1. Wmo, < 8u
of < 3 mnd

20%
Blijven
sam enwonen

10%

0%
€ 100

€ 300

€ 500

Bron: Panteia, 2015

3. 5

Ste llinge n ov e r same nwone n koste nde le rsnorm e n de twe e w oninge nre ge l
Naast de vignetten is de respondenten een aantal stellingen voorgelegd die betrekking
hebben op samenwonen en de kostendelersno rm . De resultaten hiervan zijn weerg egeven in figuur 10.


De meerderheid van zowel mantelzorgers , mantelzorgontva nge rs en nietmantelzorgers geeft aan dat het gezamenlijke inkomen op dit moment voldoende is
om rond te komen. Van de huishoudens waar sprake is van mantelzorg geeft tu ssen de 10 en 15 procent aan dat ze niet rondkomen. Onder de niet-mantelzor gers
is deze groep kleiner.



In twee aparte huizen wonen (zoals in de tweewoningenrege l) wordt door een
meerderheid van de mantelzorgers en mantelzorgontv angers niet als een goed a lternatief gezien voor samenwonen. Onder de niet-mante lzo rger s is er meer steun
voor. Al is de grootste categorie ‘neutraal’.



Financiën speelden voor een minderheid van de huishoudens een rol bij de keuze
om samen te gaan of te blijven wonen.

34



Het kunnen verlenen van mantelzorg speelt voor de mantelzorgers en mantelzor gontvangers wel een grote rol bij de keuze om samen te wonen. Voor de nietmantelzorgers speelt dit (uiteraard) een zeer beperkte rol.



Er wordt met verdeeldheid gereageerd op de stelling dat de kostendelersnorm een
reden is om apart te gaan wonen 41 tot 46 procent van de respondenten is het met
deze stelling eens. Ongeveer een derde van de huishou dens waar mantelzorg verleend wordt is het echter oneens met de stelling. In de huishoudens zonder ma ntelzorg heeft bijna een derde geen uitgesproken mening.

figuur 1 0

A ntwoorden op s tellingen over s amenwonen

0%

25%

50%

75%

100%

Ons gezamenlijke inkomen is op dit moment voldoende

Mantelzorger

17%

Mantelzorgontvanger

13%

Geen mantelzorg

37%

32%

38%

8% 5%

34%

23%

38%

9% 5%
30%

6%
3%

In 2 aparte huizen wonen is voor ons een goed alternatief

Mantelzorger 5 % 1 0 %

23%

27%

Mantelzorgontvanger 5 % 1 0 %

26%

26%

Geen mantelzorg

12%

16%

35%
33%

36%

19%

17%

Financiën speelden een rol bij onze keuze om samen te…

Mantelzorger

9%

15%

Mantelzorgontvanger

8%

16%

Geen mantelzorg

9%

17%

25%

20%

28%
27%

32%

17%

31%

15%

31%

Hulp kunnen verlenen speelde een rol bij de keuze voor…

Mantelzorger
Mantelzorgontvanger

24%

27%

21%

18%

25%

26%

Geen mantelzorg 4 % 1 4 %

30%

19%

12%

15%

14%

16%

34%

Korten op AOW is een reden om apart te gaan wonen

Mantelzorger

22%

Mantelzorgontvanger

25%

20%

Geen mantelzorg

21%

25%

Volledig mee eens

Mee eens

Neutraal

19%

Oneens

25%

15%

18%

12%

19%

25%
32%

11% 11%

Volledig mee oneens

Bron: Panteia, 2015

Om het draagvlak van de tweewoninge nre ge l te testen is in de enquête de volgende
vraag voorgelegd: “Stelt u zich de volgende situatie voor: omdat u samenwoont met
uw huisgenoot, wordt de AOW met 300 euro verlaagd. Indien u beiden een eigen w oning dichtbij elkaar zou hebben, houdt u de volledige AOW. Hoe aantrekkelijk zou u
het vinden om in twee woningen te gaan wonen met behoud van de volledige AOW? ”
De antwoorden hierop staan in tabel 22 (perspectief mantelzorger) en tabel 23 (perspectief mantelzorgontv anger ). Hieruit ontstaat een wisselend beeld:


Niet-mante lzo rger s zijn overwegend positief over de tweewoninge nre gel.



Kinderen die voor hun ouders zorgen zijn vaker positief dan negatief.



Ouders die voor hun kind zorgen zijn uitgesproken negatief over de tweewoninge nregel: een ruime meerderheid vindt deze (zeer) onaantrekkelijk.

35



Hoe intensiever de mantelzorg (oplopend van categorie 1 naar 4) hoe vaker men
de tweewoninge nre gel als onaantrekkelijk beoordeelt.

tabel 2 2

G eperc ipieerde aantrekkelijkheid tweewoningenregel (perspectief mantelzorgers)
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

GM

KO

OK

Tot.

Zeer aantrekkelijk

22%

32%

20%

20%

33%

23%

12%

22%

E nigs zins aantrekkelijk

21%

26%

14%

11%

23%

19%

8%

18%

N iet aantrekkelijk/niet onaantrekkelijk

24%

17%

26%

21%

27%

24%

14%

23%

8%

6%

7%

7%

5%

7%

12%

7%

26%

19%

33%

42%

11%

27%

54%

29%

E nigs zins onaantrekkelijk
Zeer onaantrekkelijk
Bron: Panteia, 2015

tabel 2 3

G eperc ipieerde aantrekkelijkheid tweewoningenregel (perspectief mantelzorgontvangers)
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

GM

Tot.

Zeer aantrekkelijk

32%

18%

12%

20%

51%

21%

E nigs zins aantrekkelijk

14%

19%

24%

12%

13%

16%

N iet aantrekkelijk/niet onaantrekkelijk

16%

20%

47%

22%

13%

21%

2%

10%

0%

5%

5%

7%

37%

33%

18%

40%

18%

35%

E nigs zins onaantrekkelijk
Zeer onaantrekkelijk
Bron: Panteia, 2015

36

4
4.1

Gevolgen van niet meer samenwonen
Inle iding
In dit hoofdstuk wordt voortgebouwd op de uitkomsten uit het vorige hoofdstuk. Er is
een groep mantelzorgers en mantelzorgontv angers die aangeeft dat de kostendeler snorm een reden kan zijn om uit elkaar te gaan. In paragraaf 4.2 wordt gekeken naar
wat de gevolgen zouden kunnen zijn voor de verleende mantelzorg en het beroep op
zorg door derden (zowel formeel als informeel) wanneer men niet meer zou samenwonen. Vervolgens wordt er ook gekeken naar het gevolg voor de zelfstandighe id en
maatschappelijke participatie van de mantelzorgontva ng er.
Bij de interpreta tie van de uitkomsten in dit hoofdstuk is het van belang om twee z aken in gedachten te houden:
1. voor de respondenten ging het bij de vragen om puur hypothetisc he situaties.
Doordat ze feitelijk (nog) niet in de betreffende situatie zaten, waren de antwoorden speculatief. Vooral bij de mate van eigen inzet als mantelzorger kan er een
verschil zijn tussen intentie en gedrag. Deze discrepanties kunnen beide kanten
opgaan: men kan onderschatte n hoeveel mantelzorg men nog zou leveren als men
niet zou samenwonen, maar men kan het ook overschatten. Ook de inzet van de rden zou anders kunnen uitpakken: de bereidwillig heid van anderen om (ma ntel)zorgtaken op te pakken zou onderschat kunnen worden, maar ook overschat.
Zeker wanneer het aankomt op de inzet van professionele zorg (met name intramurale zorg), is het mogelijk dat respondenten overschatten in hoeverre de ma ntelzorgontva nger in aanmerking komt voor bepaalde vormen van zorg. Het is n amelijk aan professionals om hiervoor een indicatie te stelle n.
2. In de tabellen staan de percentages per categorie mantelzorg en voor de groepen
‘kind zorgt voor ouder’ en ‘ouder zorgt voor kind’ weergegeven. Deze groepen zijn
echter in absolute zin niet even groot. Zoals reeds in tabel 1 in paragraaf 2.2 te
zien was, is de groep ‘Wmo met minder dan 8 uur per week of korter dan 3 maa nden’ (categorie 1) veel groter dan de andere groepen in de steekproef. De aand elen in de tabellen geven aan hoe de verschillende antwoorden binnen die groepen
verdeeld zijn. Dat zegt echter niets over de absolute aantallen: eenzelfde perce ntage vertegenwoordig t voor categorie 1 in absolute zin veel meer mensen dan voor
categorie 2.

4.2

Ge v olge n v oor mante lzorg
In de enquête is aan alle respondenten de hypothetisc he situa tie voorgelegd dat men
niet meer zou samenwonen. Daarbij zijn vragen gesteld over de gevolgen voor ma ntelzorg. Deze vragen werden gesteld vóór de vignetten, om sociaal wenselijke an twoorden of politiek gekleurde antwoorden te voorkomen. De antwoorden op de ze vragen bieden inzicht in de mogelijke gevolgen van het uit elkaar gaan van de mantelzo rgers en de mantelzorgontvanger s.
Allereerst is gevraagd wat de gevolgen voor de mantelzorg in het algemeen zouden
zijn (tabel 31) en wie de (mantel)zorg op zich zou nemen als men niet meer zou s amenwonen.


In het algemeen verwachten de mantelzorgers dat de totale mantelzorg aan hun
huisgenoot zou afnemen wanneer zij niet meer zouden samenwonen. Hoe zwaarder

37

de zorg (categorie 4 en zorg van ouder aan kind) hoe groter de verwachte afname
is.

tabel 2 4

G evolgen van niet meer s amenwonen voor verleende mantelzorg, naar mantelzorgcategorie
(pers pec tief mantelzorgers)
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

KO

OK

Tot.

Sterk afnemen

33%

38%

44%

58%

38%

52%

39%

A fnemen

40%

38%

27%

22%

35%

29%

35%

G elijk blijven

22%

18%

22%

13%

21%

9%

20%

T oenemen

3%

5%

4%

3%

3%

8%

4%

Sterk toenemen

2%

0%

3%

4%

2%

2%

2%

Bron: Panteia, 2015

Wanneer er alleen gekeken wordt naar respondenten die (later in de enquête) bij de
vignetten hebben aangegeven dat het niet waarschijnlijk is dat ze zouden blijven s amenwonen als er op de AOW gekort wordt, ontstaat het overzicht in tabel 25.


Van de mantelzorgers die aangeven dat samen blijven wonen onwaarschijnlijk is,
geeft rond de 80 procent aan dat de mantelzorg (sterk) zou afnemen.

tabel 2 5

G evolgen van niet meer s amenwonen voor verleende mantelzorg, opgave van mantelzorgers die
de vignetten met 1 ,2 of 3 hebben beoordeeld en dus aangeven dat het niet waars c hijnlijk is dat zij
blijven s amenwonen, naar korting op de A O W
-100

-300

-500

Sterk afnemen

52%

49%

47%

A fnemen

29%

34%

33%

G elijk blijven

14%

13%

15%

T oenemen

3%

3%

4%

Sterk toenemen

2%

2%

2%

Bron: Panteia, 2015

De antwoorden van alle mantelzorgers op de vraag wie de (mantel)zorg op zich zou
nemen (tabel 26), waren als volgt:


Mantelzorgers geven veelal aan dat zij dit dan zullen blijven doen.



Er zijn aanzienlijke aantallen mantelzorgers en mantelzorgontv angers uit de categorieën 1 tot en met 3 die verwachten dat de mantelzorgontva nger naar een inste lling zou moeten gaan. In de praktijk is dit echter niet waarschijnlij k, gezien de
aard en intensiteit van de zorgvraag.



Voor mantelzorg in categorie 4 en een deel van de mantelzorg van ouders aan ki nderen is opname in een instelling wel denkbaar, In deze twee categorieën zijn de
aandelen mantelzorgers die opname verwachten dan ook het grootst.



De mantelzorg lijkt alleen door andere fa milieleden overgenomen te worden als het
de lichtere zorgvormen betreft. 12 procent van de ouders verwacht dat een famili elid de mantelzorg over hun kind zou (kunnen) overnemen.

38

tabel 2 6

A ntwoord op de vraag wie de mantelzorg op zic h zou nemen wanneer men niet meer zou s ame nwonen (pers pec tief mantelzorger, meerdere antwoorden mogelijk)
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

KO

OK

Tot.

D at zou ik zelf blijven doen

46%

35%

47%

30%

45%

24%

43%

D an zou mijn huis genoot naar een ins telling

21%

47%

41%

63%

32%

46%

33%

28%

40%

35%

28%

30%

35%

30%

25%

22%

13%

10%

21%

12%

20%

D an zou niemand dit doen

6%

0%

6%

9%

6%

1%

6%

D an zou een vrijwilliger de zorg overnemen

2%

2%

2%

3%

2%

3%

2%

19%

20%

8%

9%

15%

19%

15%

moeten gaan
D an zou een beroeps krac ht de zorg (mo eten) overnemen
D an zou een ander familielid, kennis of
buurman de zorg overnemen

Weet ik niet
Bron: Panteia, 2015

Vervolgens is de mantelzorgers gevraagd of iemand de mantelzorg die zij leverden zou
overnemen (tabel 27).


Een meerderheid van de mantelzorgers verwacht niet dat iemand de mantelzorg
overneemt.



Hoe zwaarder de zorg (richting categorie 4 en zorg van ouder aan kind) hoe minder
waarschijnlijk men dit acht.

tabel 2 7

A ntwoord op de vraag of iemand de mantelzorg zou overnemen wanneer men het zelf niet meer
zou doen (pers pec tief mantelzorger, meerdere antwoorden mogelijk)
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

KO

OK

Tot.

9%

12%

8%

0%

7%

12%

8%

Ja, waars c hijnlijk wel

28%

19%

13%

18%

22%

26%

22%

N ee, waars c hijnlijk niet

43%

50%

42%

39%

44%

21%

43%

N ee, zeker niet

20%

19%

37%

43%

26%

42%

27%

Ja, zeker wel

Bron: Panteia, 2015

Ten slotte is de mantelzorgers gevraagd welke mantelzorgtake n zij méér of minder
zouden doen wanneer ze niet meer met de mantelzorgontva ng er in één huis zouden
wonen (tabel 28).


De meerderheid van de mantelzorgers verwacht niet méér taken op zich te nemen
en als het al zo is, dan zijn het vooral de lichtere mantelzorgtake n zoals gezelschap
en het regelen/coördinere n van zorg.



Een minderheid (23 procent) verwacht dat ze evenveel (of meer) mantelzorgtaken
op zich nemen als ze niet meer zouden samenwonen.



Wanneer er minder zorg gegeven wordt is dit ook vooral in de Wmo -gerelateerde
taken, zoals hulp bij het huishouden, boodschappen en/of koken, gezelschap en
vervoer.

39

tabel 2 8

A c tiviteiten die de mantelzorgers méér of minder zouden doen, indien ze niet meer zouden s amenwonen (meerdere antwoorden mogelijk)

Activiteit

Meer

Minder

G ezels c hap of emotionele onders teuning

12%

52%

Regelen, c oördineren van zorg

11%

13%

V ervoer

8%

25%

H ulp bij het huis houden, boods c happen en/of koken

7%

53%

Begeleiding bij bezoek aan arts

6%

17%

A dminis tratieve hulp

6%

15%

P ers oonlijke verzorging

2%

18%

V erpleegkundige hulp

1%

16%

A ndere mantelzorgac tiviteiten

6%

18%

I k zou niet méér mantelzorg dan nu geven

69%

I k zou niet minder mantelzorg dan nu geven

23%

Bron: Panteia, 2015

4. 3

Effe c t op ze lfstandighe id e n pa rtic ipa tie
Naast de effecten op mantelzorg zijn ook de effecten op mantelzorg zijn ook de effe cten op zelfstandig heid en participatie in de enquête uitgevraagd. Zowel de mantelzorger (c.q. het kind als er geen mantelzorg was, tabel 29) als de mantelzorgontvanger
(c.q. de ouder als er geen mantelzorg was, tabel 30) is gevraagd in hoeverre de mantelzorgontva nger zich zelfstandig zou kunnen redden.


In de huishoudens waar geen sprake van mantelzorg was, was een meerderheid
ervan overtuigd dat de ouder zich prima zelfstandig zou kunnen redden.



In de huishoudens waar wel sprake was van mantelzorg denkt men over het alg emeen dat er hulp nodig is of dat de mantelzorgontva nger zelfs naar een instelling
zou moeten. Daarbij geldt: hoe zwaarder de zorg, hoe minder waarschijnlijk het is
dat de mantelzorgontva nge r zich zelfstandig zou kunnen redden.



Wederom is opname voor veel mantelzorgontva nge rs niet realistisch op basis van
hun zorgvraag. Het geeft echter wel aan dat men een noodzaak ziet voor hu lp en
ondersteuning.

tabel 2 9

A ntwoord op de vraag in hoeverre de mantelzorgontvanger zic h zelfstandig zou kunnen redden
wanneer men niet zou s amenwonen (pers pectief mantelzorger)

Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

GM

KO

OK

Tot.

9%

5%

0%

0%

7 7%

5%

6%

5%

M et moeite volledig zelfs tandig

43%

14%

20%

7%

1 4%

32%

10%

3 0%

A lleen met hulp van een famili e-

24%

23%

17%

9%

6%

20%

25%

2 0%

24%

58%

63%

83%

2%

44%

58%

4 5%

V olledig zelfs tandig

lid/kennis /vrijwilliger
N iet zelfs tandig: opname noodzakelijk
Bron: Panteia, 2015

40

tabel 3 0

A ntwoord op de vraag in hoeverre de mantelzorgontvanger zic h zelfstandig zou kunnen redden
wanneer men niet zou s amenwonen (pers pectief mantelzorgontvanger) “M ijn huisgenoot zou…”
Cat. 1

Cat. 2

Cat. 3

Cat. 4

GM

Tot.

I k zou me prima volledig zelfs tandig redden

12%

5%

0%

0%

90%

4%

I k zou mij met moeite volledig zelfs tandig

46%

39%

43%

17%

4%

33%

42%

56%

57%

83%

6%

63%

kunnen redden
I k zou mij niet zelfs tandig kunnen redden
Bron: Panteia, 2015

Met betrekking tot de sociale participatie is gevraagd wat het effect van alleen wonen
zou zijn op een aantal activiteite n door de mantelzorgontva nger (c.q. de ouder wa nneer er geen mantelzorg was, tabel 31).


De bevraagde activiteiten waren grotendeels niet van toepassing en/of er zou geen
verandering optreden.



Wel werd er wat meer afname dan toename voorspeld, vooral bij culturele en r ecreatieve participatie .

tabel 3 1

G evolgen voor maatschappelijke participatie bij ops plitsing huis houden (volgens mantelzorger)
--

-

+/-

+

++

nvt

vrijwilligers werk,

7%

10%

23%

1%

1%

58%

informele hulp geven

7%

10%

23%

1%

1%

58%

lidmaats c hap belangenvereniging

6%

8%

21%

1%

0%

63%

lidmaats c hap gezelligheids verenigingen

9%

10%

25%

2%

0%

53%

12%

15%

24%

2%

0%

46%

c ulturele en rec reatieve partic ipatie
Bron: Panteia, 2015

41

5
5.1

Niet-samenwonende mantelzorgers
Inle iding
In dit hoofdstuk komen de mantelzorgers aan bod die niet samenwonen met de persoon aan wie ze mantelzorg verlenen. Aan een panel met daarin mantelzorgers en een
beperkt aantal mantelzorgontva nger s is een deel van dezelfde vragen voorgelegd als
aan de huishoudens bestaande uit een alleenstaande AOW-gerechtigde en een meerderjarig kind.
Het betrof in alle gevallen een persoon die wekelijks mantelzorg verleent aan een a lleenstaande ouder. Aan de huishoudsitua tie van de mantelzorgers zelf waren geen
restricties verbonden. In veel gevallen zal de mantelzorger s amenwonen met een
partner en/of kinderen.
In paragraaf 5.2 gaan we in op de verleende mantelzorg, in paragraaf 5.3 komt de
huishoudsitua tie aan bod (inclusief financiën) en in paragraaf 5.4 de mogelijkheden
tot samenwonen met de mantelzorgontvanger . In pa ragraaf 5.5, ten slotte, worden de
vignetten voor de groep niet-samenwo ne nde n geanalyseerd.

5.2

Mante lzorg
De mantelzorg die ambulant geleverd wordt, is vooral in het Wmo -domein (tabel 32).
De meest voorkomende activiteit is gezelschap en emotionele ondersteuning , gevolgd
door begeleiding bij artsenbezoek. Daarna volgen hulp bij huishouden, boodschappen
en/of koken, vervoer en administratieve hulp. Persoonlijke verzorging en/of verpleging
wordt door respectievelijk 7 tot 8 procent van de mantelzorgers gedaan.

tabel 3 2

A ard van mantelzorg door niet- samenwonende mantelzorgers (meerdere antwoorden mogelijk)

Activiteit

%

G ezels c hap of emotionele onders teuning

84%

Begeleiding bij bezoek aan arts

74%

H ulp bij het huis houden, boods c happen en/of koken

71%

V ervoer

69%

A dminis tratieve hulp

69%

Regelen, c oördineren van zorg

38%

A ndere mantelzorgac tiviteiten

30%

P ers oonlijke verzorging

8%

V erpleegkundige hulp

7%

Bron: Panteia, 2015

De aandoeningen waarvoor mantelzorg nodig zijn, komen grotendeels overeen met die
bij de samenwonende mantelzorgers. Sociale problemen lijken iets vaker de reden te
zijn voor mantelzorg (tabel 33). De eenzaamheid tegengaan bij een alleenstaande
ouder lijkt een belangrijker expliciet motief voor een mantelzorgbezoe k.

43

tabel 3 3

A andoening mantelzorgontvanger bij niet- samenwonenden (meerdere antwoorden mogelijk)

Aandoening

%

Beperkingen vanwege ouderdom

79%

L angdurige lic hamelijke beperking of c hronis c he ziekte

55%

Soc iaal probleem (zoals eenzaamheid)

37%

D ementie of problemen met het geheugen

20%

T ijdelijke lic hamelijke beperking, bijv. als gevolg van een ongeval of operatie

11%

P s yc his ch/ps yc hiatris ch probleem

6%

V ers tandelijke beperking

0%

O ntwikkelings s toornis (zoals A D H D of autis me)

0%

I ets anders

7%

Bron: Panteia, 2015

Meer dan de helft van de mantelzorgers, voert de taken sinds maximaal vijf jaar uit
(tabel 34). Ongeveer 11 procent doet dit al meer dan tien jaar.
tabel 3 4

A antal jaren waarin reeds mantelzorg verleend wordt door niet - samenwonenden

minder dan 1 jaar

8%

1 t/m 5 jaar

50%

6 t/m 1 0 jaar

30%

1 1 t/m 1 5 jaar

9%

1 6 t/m 2 0 jaar

1%

2 1 jaar of meer

1%

Bron: Panteia, 2015

Ongeveer de helft van de mantelzorgers besteedt tussen de 1 en 8 uur per week aan
zorg (tabel 35)3. Bij ongeveer 12 procent is de mantelzorg intensiever en kost deze
meer dan 16 uur per week.
tabel 3 5

A antal uren mantelzorg per week door niet - samenwonenden
%

1 tot 8 uur

50%

8 tot 1 2 uur

27%

1 2 tot 1 6 uur

11%

meer dan 1 6 uur

12%

Bron: Panteia, 2015

De meeste mantelzorgers wonen op minder dan een kwartier (enkele) reisafstand van
hun ouder (tabel 36). Dit ondersteunt de bevinding bij de samenwonende mantelzo rgers dat het beperken van de reistijd geen belangrijk motief is bij het besluit om te
gaan samenwonen.
3

I n formele definities wordt minder dan 8 uur onders teuning per week niet als mantelzorg gezien. H et bleek
ec hter las tig om een repres entatieve s teekproef aan mantelzorgers te kunnen krijgen als de grens van 8 uur
s trikt gehanteerd werd.

44

tabel 3 6

Reis tijd van mantelzorger tot mantelzorgontvanger (enkele reis)

Reis tijd

%

0 - 1 5 minuten

61%

1 5 - 3 0 minuten

23%

3 0 - 4 5 minuten

8%

4 5 - 6 0 minuten

4%

M eer dan 6 0 minuten

5%

Bron: Panteia, 2015

Vergeleken met de samenwonenden, is er bij niet-samenwonende mantelzorgers vaker
hulp van derden (tabel 37). In ongeveer de helft van de gevallen zijn er beroepskrac hten en/of andere familieleden die ook ondersteuning bieden aan de mantelzorgontva nger. Ter vergelijking: van de samenwonende kinderen geeft 35 procent aan dat geen
externe ondersteuning is. Bij de niet samenwonende n is dit 13 procent.

tabel 3 7

A anwezigheid hulp door derden bij niet - s amenwonenden (meerdere antwoorden mogelijk)

Hulp door

%

ja, van beroeps krac hten (thuis zorg, verpleging, dagbes teding, etc .)

53%

ja, van andere familieleden

49%

ja, partic uliere hulp (bijvoorbeeld een werks ter)

18%

ja, van vrienden/kennis s en/buren

14%

Ja, van vrijwilligers

4%

ja, van andere niet- beroeps krac hten

1%

neen

13%

weet ik niet

1%

Bron: Panteia, 2015

Evenals bij de samenwonenden, kan ongeveer de helft van de mantelzorgers zich niet
voorstellen te stoppen met het verlenen van mantelzorg (tabel 38). Redenen om dit
wel te doen liggen vooral in de verandering van de hulpvraag: als de mantelzorger de
zorg niet meer aankan of als de toestand van de ouder snel achteruit gaat. Daarnaast
worden veranderingen in het privéleven van de mantelzorger en de onderlinge relatie
met de mantelzorgontva nger door iets meer dan 10 procent van de mantelzorgers
aangegeven. Financiële motieven (veranderingen in inkomen of PGB) spelen een b eperkte rol bij de keuze om mantelzorg te blijven verlenen.

45

tabel 3 8

O ms tandigheden/redenen om te s toppen met mantelzorg bij niet - samenwonenden (meerdere
antwoorden mogelijk)

Oms tandigheid/r ed en

%

A ls ik de zorg niet meer aankan

42%

A ls mijn ouder s nel ac hteruit gaat (en de hulpvraag dus s nel toeneemt)

26%

A ls er iets in mijn privéleven verandert (bijvoorbeeld in relationele s feer)

12%

A ls de onderlinge relatie met mijn ouder vers toord raakt (bijvoorbeeld ruzie)

11%

A ls iemand anders de mantelzorg van mij overneemt

8%

A ls er iets in het privéleven van mijn ouder verandert

6%

A ls mijn vangnet van hulp wegvalt

5%

A ls er iets in mijn inkomen verandert

5%

A ls er iets in het inkomen van mijn ouder verandert

1%

A ls het P G B wegvalt (indien van toepas s ing)

1%

I ets anders

3%

I k kan mij niet voors tellen te s toppen

48%

Bron: Panteia, 2015

Indien de mantelzorger zijn/haar taken niet meer zou kunnen vervullen, zou de zorg
vooral neerkomen op beroepskrachten en andere familieleden ( tabel 39). Een kwart
geeft aan dat zijn/haar ouder dan naar een instelling zou moeten, maar dit pe rcentage
lijkt niet aannemelijk, aangezien de huidige geleverde zorg vooral in het Wmo -domein
is.
tabel 3 9

A ntwoord op de vraag wie de (mantel)zorg eventueel over zou kunnen nemen bij niet s amenwonenden

Beroeps krac hten (thuis zorg, verpleging, dagbes teding, etc .)

37%

A ndere familieleden

36%

D an zou mijn ouder naar een ins telling moeten gaan

25%

D an zou niemand de zorg op zic h nemen

12%

V rienden/kennis s en

5%

A ndere vrijwilligers /niet- beroeps krac hten

3%

Weet ik niet

17%

Bron: Panteia, 2015

Evenals bij de inwonende mantelzorgers is de intrinsieke motivatie de belangrijkste
drijfveer voor het verlenen van mantelzorg: men doet het graag voor de mantelzor gontvanger, vindt het vanzelfsprekend en/of dat het zo hoort. De meer ex trinsieke motieven, zoals ‘mijn ouder wil het liefste door mij geholpen worden’ en ‘er is niemand
anders om het te doen’ worden door circa 20 procent van de mantelzorgers als reden
voor de mantelzorg gegeven.

46

tabel 4 0

Redenen/motieven voor het verlenen van mantelzorg door niet -samenwonenden (meerdere antwoorden mogelijk)

Redenen/ m oti ev en

%

I k doe het graag voor mijn ouder

65%

I k vind dat vanzelfs prekend

63%

I k vind dat het zo hoort

55%

M ijn ouder zou mij ook helpen

37%

M ijn ouder wil het liefs te door mij geholpen worden

20%

E r is niemand anders om het te doen

20%

I k vind het leuk om te doen

14%

O m profes s ionele zorg te voorkomen of uit te s tellen

9%

A nders

2%

Bron: Panteia, 2015

5.3

Inkomste nbronne n
De meeste mantelzorgers krijgen hun inkomsten uit betaald werk (tabel 41). Ten opzichte van de inwonende kinderen die mantelzorg verlenen, zijn externe mantelzorgers
iets vaker arbeidsongeschik t, maar hebben ze iets minder vaak een WW -uitkering of
bijstand. De mantelzorgontva ng ers hebben uiteraard (vrijwel) allemaal AOW en/of een
pensioenuitker ing (ook hier speelt weer dat sommige mensen het verschil tussen AOW
en pensioen niet kennen, tabel 42).

tabel 4 1

I nkoms tenbronnen mantelzorger (niet -samenwonend, meerdere antwoorden mogelijk)

I nkoms tenbron

%

Salaris uit werk

62%

A rbeids onges c hiktheids uitkering (WA O , WI A , Wajong)

11%

P ens ioen

8%

WW- uitkering

7%

AOW

6%

Bijs tand

4%

Rente- inkoms ten

2%

Beleggings opbrengs ten (dividend, wins t)

1%

H uuropbrengs ten

0%

A anvullende inkomens voorziening ouderen (A I O )

0%

A nders

13%

Bron: Panteia, 2015

47

tabel 4 2

I nkoms tenbronnen mantelzorgontvanger (niet -samenwonend, meerdere antwoorden mogelijk)

I nkoms tenbron

%

AOW

91%

P ens ioen

74%

Rente- inkoms ten

3%

Salaris uit werk

2%

Beleggings opbrengs ten (dividend, wins t)

1%

Bijs tand

1%

A anvullende inkomens voorziening ouderen (A I O )

1%

H uuropbrengs ten

1%

A rbeids onges c hiktheids uitkering (wao , wia, Wajong)

1%

WW- uitkering

0%

A nders

2%

Bron: Panteia, 2015

5. 4

Same nwone n
Voor de meeste mantelzorgers lijkt het zeer onwaarschijnlijk dat zij ooit gaan same nwonen met degene voor wie ze zorgen: 84 procent ziet dit niet gebeuren ( tabel 43).
Een groep van 2 procent denkt hier wel serieus over na en voor de overige 14 procent
is dit nu niet aan de orde.
Wanneer er doorgevraagd wordt wat denkbare redenen zijn om eventueel wel samen
te gaan wonen (tabel 44), blijft circa driekwart van de mantelzorgers van mening dat
het volstrekt niet denkbaar is. De zorgvraag of vraag van de ouder zou voor respe ctievelijk 11 en 7 procent van de mantelzorgers een reden kunnen zijn om samen te
gaan wonen. Een verandering in het inkomen is voor 3 procent van de mantelzorgers
een mogelijke reden voor samenwonen.

tabel 4 3

A ntwoord op de vraag of de mantelzorger en de mantelzorgontvanger en ooit overwogen hebben
om s amen te gaan wonen
%

Ja, wij denken hier s erieus over na

2%

Ja, maar dit zal niet s nel gebeuren

6%

N ee, maar mis s c hien komt dit in de toekoms t aan de orde

8%

N ee, en ik zie dit ook niet gebeuren
Bron: Panteia, 2015

48

84%

tabel 4 4

Redenen om eventueel wel s amen te gaan wonen (meerdere antwoorden mogelijk)
%

D it is vols trekt niet denkbaar

74%

A ls mijn ouder meer zorg nodig heeft

11%

A ls mijn ouder mij vraagt

7%

A ls de zorg van mijn ouder meer op mij neer komt

4%

A ls er iets in mijn inkomen verandert

3%

O m een andere reden

5%

Bron: Panteia, 2015

5.5

Analy se v igne tte n
Aan de groep niet-samenwone nd e mantelzorgers en mantelzorgers zijn dezelfde hyp othetische situaties voorgelegd als aan de samenwonende mantelzorgers en mante lzorgontvangers (zie paragraaf 4.3). De categorie niet-samenwo ne nde n is echter gevraagd de waarschijnlijk he id te beoordelen dat men in de toekomst gaat samenwonen.
Omdat er bij de niet-samenwo ne nde n geen dubbeltellinge n in huishoudens zijn, he bben we er bij deze categorie voor gekozen om de antwoorden van de mantelzorgers
en de mantelzorgontva nge rs gezamenlijk te analyseren. Een vergelijkbaar multilevel
lineair regressiemodel is opgezet om de effecten van verschillende hypothetisc he sit uaties en de invloed van de feitelijk verleende mantelzorg op de aangegeven waarschijnlijkheid om samen te gaan wonen.
De waarschijnlijk heid dat men samen gaat wonen in de toekomst, wordt door de ove rgrote meerderheid van de respondenten zeer laag ingeschat. Het statistisc h model,
wanneer dit wordt berekend voor alle respondenten, rapporteert een gemiddelde
waarschijnlijk he id om samen te gaan wonen van ongeveer 2,6 op een schaal van 1 tot
en met 10. De enige factor die hier een significante invloed op uitoefent is de hyp othetische zorgbehoefte van de mantelzorgontva nger : dit leidt tot een toename van
ongeveer 0,3 op de schaal die de waarschijnlijkhe id dat men gaat samenwonen meet.
Een tweede model is gemaakt voor de respondenten die ooit overwogen hebben s amen te gaan wonen (zie tabel 43). Dit model laat nauwelijks statistisc h significante
effecten zien. Het enige significante effect binnen deze groep respondenten is het
gemiddelde effect van de korting op de AOW op de aangegeven waarschijnlijk heid om
samen te gaan wonen. De gemiddelde opgegeven waarschijnlijkheid bij de laagste
korting op de AOW wordt met 3,7 aanzienlijk hoger geschat dan de overige respo ndenten. De behoefte om samen te wonen daalt echter scherp met het hoger worden
van de korting op de AOW. De waarschijnlijkheid dat men samen g aat wonen bij een
AOW-korting van meer dan 300 euro per maand wordt al lager dan 2 (en dus lager
dan het gemiddelde van alle niet-samenwo nende mantelzorgers ) ingeschat.

49

Bijlage: Onderzoeksaanpak
Inle iding
In deze bijlage worden de verschillende stappen in het onderzoek toegelicht. Er zijn
verschillende onderzoeksactivite ite n op meerdere doelgroepen gericht. In tabel 45 is
een overzicht weergegeven van de onderzoeksonderde le n per doelgroep. De uitspli tsingen zijn als volgt:


Er zijn zowel samenwonende als niet-samenwo ne nde personen geïnterviewd, waa rbij de ouder een alleenstaande AOW-gerechtigde is.



Bij de samenwonende n zijn huishoudens benaderd waar sprake was van mante lzorg, en er zijn huishoudens benaderd waar geen sprake was van mantelzorg was.



Bij de huishoudens van samenwonenden waar wel sprake was van mantelzorg is
zowel gekeken naar huishoudens waar het kind voor de ouder zorgt als waar de
ouder voor het kind zorgt.



Bij de niet-samenwo nende n is alleen gekeken naar kinderen die hun alleenstaande
ouder ondersteunen met mantelzorg.

Alle genoemde groepen zijn benaderd voor een enquête. De respons per subgroep van
ouders en kinderen is in tabel 45 weergegeven Daarnaast zijn er focusgroepen gehouden met mantelzorgers die hun ouder verzorgen, zowel uit de groep van samenw onenden als uit de groep van niet-samenwo ne nde n. Ook zijn er duo-interviews gehouden met mantelzorgers (indien mogelijk) samen met de mantelzorgontva nge rs.
tabel 4 5

D oelgroepen per onderzoeksonderdeel

Hui shoudsituatie
Samenwonend

Ma ntel zorg
Kind zorgt voor
ouder
O uder zorgt voor
kind
G een mantelzorg

N iet s amenwonend

Kind zorgt voor
ouder

Li d hui shouden
Kind
O uder
Kind 4
O uder
Kind
O uder
Kind
O uder

Enquête
(n)
776
370
42
67
346
81
1071
85

Focusgroep
1

I nterv i ews
7 duo's
2 duo's

1

7 duo's

Bron: Panteia, 2015

Bij het benaderen van de doelgroepen zijn verschillende stappen genomen om er z eker van te zijn dat de juiste doelgroep benaderd werd en om de bereidheid tot med ewerking zo groot mogelijk te maken. Hiervoor zijn meerdere wervings - en selectiestra tegieën gebruikt. Hierna wordt daarom allereerst ingegaan op de wervings - en selectieprocedures voor de interviews, focusgroepen en enquêtes. Vervolgens worden de
methodes voor enquêtering toegelicht. En ten slotte komt de databewerking en de
analyses van de enquêteresulta ten aan bod.

We rv ing e n se le c tie v oor inte rv ie ws e n foc usgroe pe n sa me nw one nde n
Voor het werven van alleenstaande AOW-gerechtigde n die samenwonen met hun kind
heeft Panteia de beschikking gekregen over een steekproef uit het bestand van de
Sociale Verzekeringsbank (SVB). Deze steekproef is als volgt tot stand gekomen:

4

G ezien de kleine aantallen en de beperkte representativiteit, is deze groep buiten beschouwing gelaten voor de
analys e.

51

3. Alle AOW gerechtigden met een alleenstaandenuitke ring (1.202.391) zijn uit het
bestand gehaald.

In uitzonderlijke gevallen kunnen dit ook samenwonende pers o-

nen zijn.
4. Op basis van burgerservicenum mer (BSN) zijn de kinderen bij de gerechtigde g ezocht met daarbij hun adres (postcode , huisnummer, huisnummertoevoe ging en
huisnummeraanduid ing) en de geboortedatum van het kind.
5. Vervolgens is bepaald of het adres van het kind gelijk was aan het adres van de
gerechtigde en bepaald of het kind meerderjarig is.
6. Uiteindelijk zijn de gevallen waarbij sprake is van één meerderjarig inwonend kind
geselecteerd. Dit waren er 57.129.
7. Tot slot is hier een willekeurige steekproef van 20.000 cases uitgetrokken.
8. Van deze steekproef van 20.000 konden 15.394 cases verrijkt worden met tel efoonnummers (zowel mobiele als vaste nummers). Deze telefoonnumm ers waren
afkomstig uit de (beschikbare) bestanden van telecomaanbieder s. De telefoo nnummers zijn op basis van naam- en adresgegevens aan de huishoudens geko ppeld.
Bij het werven en selecteren, bleek de door de SVB aangeleverde steekproef niet
alleen huishoudens met één ouder en één kind te bestaan. Dit had te maken met de
volgende redenen:


Er is alleen gekeken naar een inwonend kind, niet of die daar woont met een par tner of met eigen kinderen, ook deze zijn dus in de steekproef opgenomen.



In sommige gevallen was de ouder tussen het moment van steekproeftrekk ing en
de benadering inmiddels overleden.



Er waren gevallen waarbij de ouder inmiddels in een verzorgings - of verpleeghuis
was opgenomen. Bij een vertrek naar een zorgcentrum duurt het minimaal een
halfjaar voordat dit in het GBA het adres wordt aangepast (omdat dat ook vaak ti jdelijk gebeurt).



Er is niet nagegaan, voor zover mogelijk, of het gezamenlijke adres een zorgce ntrum is.



De SVB kon niet nagaan of een adres twee gescheiden woongedeeltes had of op
het erf een ander huis stond (los van de vraag of dat formeel twee huishoudens
zijn).



In de praktijk bleek één van de ingeschreven huisgenoten soms in het buitenland
te wonen en het adres als correspondentiea dres aan te houden 5.

Voor de selectie voor de interviews en de focusgroepen zijn 148 huishoudens uit de
regio Zoetermeer benaderd. Daarbij zijn de volgende zaken geverifieerd:


Het huishouden bestaat uit twee personen: een ouder en een kind



Er is in het huishouden sprake van mantelzorg

Indien dit het geval was, is gevraagd wie als mantelzorger optreedt (ouder of kind) en
is men uitgenodigd voor een interview of de focusgroep.
Bij het werven van de deelnemers is niet vermeld dat het een onderzoek naar de kostendelersnorm betrof. Het onderzoek is aangekondigd als een studie naar mantelzorg
onder samenwonenden en niet-samenwo nende n en de factoren die hierop van invloed
zijn.
In verband met reistijd (en daarmee de motivatie tot deelname), zijn de deelneme rs
voor de focusgroep vooral in de omgeving van Zoetermeer geworven (de locatie waar
5

M ogelijk is hier overigens ook s prake van fraude, indien iemand op bas is van het adres in N ederland aa ns praak maakt op een uitkeri ng of toes lag.

52

de focusgroepen gehouden werden). De interviews met samenwonende mantelzorgers
zijn meer verspreid door het land bij de respondenten thuis uitgevoerd.
Voor deelname aan een interview of focusgroep is een onkostenvergoeding van 45
euro aan de deelnemers uitbetaald.

We rv ing e n se le c tie v oor inte rv ie ws e n foc usgroe pe n nie t same nwone nde n
Voor de werving en selectie van niet-samenwone nde mantelzorgers is een beroep
gedaan op een panel van Panteia. Het betreft deelnemers aan een eerder onderzoek
onder mantelzorgers 6. Deze personen zijn benaderd of ze andermaal wilden deeln emen aan een onderzoek onder mantelzorgers . Alleen mantelzorgers die een substant iele mantelzorginspa nning leverden aan een alleenstaande ouder kwamen in aanme rking voor deelname aan de focusgroep of een interview.
Bij het werven van de deelnemers is niet vermeld dat het een onderzoek naar de ko stendelersnorm betrof. Het onderzoek is aangekondigd als een studi e naar mantelzorg
onder samenwonenden en niet-samenwo nende n en de factoren die hierop van invloed
zijn.
In verband met reistijd (en daarmee de motivatie tot deelname), zijn de deelnemers
voor de focusgroep vooral in de omgeving van Zoetermeer geworven (de locatie waar
de focusgroepen gehouden werden). De interviews zijn ook elders in het land (bij de
respondenten thuis) uitgevoerd.
Voor deelname aan een interview of focusgroep is een onkostenvergoeding van 45
euro aan de deelnemers uitbetaald.

We rv ing e n se le c tie v oor e nquê te s sa me nwone nde n
Bij het werven voor de enquêtes onder samenwonden is hetzelfde adressenbestand
gebruikt als bij het werven voor de interviews en focusgroepen. Vrijwel alle van de
15.394 zijn huishoudens telefonisch benaderd (met uitzondering van de huishoudens
die reeds eerder benaderd waren voor de interviews/foc us groe pe n. Daarvan werden
6.947 bereikt. De overige gaven geen gehoor, de telefonist werd doorgeschakeld naar
voicemail/antwoo rda pp araa t of het nummer bleek niet te kloppen. De gesproken personen werd gevraagd of men aan het onderzoek mee wil doen door een digitale of
schriftelijke (gedrukte) vragenlijst in te vullen. Bij het werven van de deelnemers is
niet vermeld dat het een onderzoek naar de kostendelersnorm betrof. Het ond erzoek
is aangekondigd als een studie naar samenwonen met en zonder mantelzorg en de
factoren die hierop van invloed zijn.
In het telefonische onderhoud is in eerste instantie naar het jongste lid van het hui shouden gevraagd. Indien dit niet mogelijk was (omdat hij/zij daar niet toe in staat
was vanwege een beperking of wanneer hij/zij niet thuis was) is allereerst gesproken
met de ouder. In de meeste gevallen is het jongste lid gevraagd om deel te nemen
aan het onderzoek en is daarnaast gevraagd of ook de ouder een vragenlijst toegestuurd mocht worden.

6

SC P (2 014) H ulp geboden: E en verkenning van de mogelijkheden en grenzen van (meer) informele hulp.
P anteia voerde voor dit onderzoek het veldwerk (met foc usgroepen) uit.

53

Bij de werving voor deelname is geverifieerd of het huishouden bestaat uit twee pe rsonen: een ouder en een kind. Tevens is er gevraagd of er in het huishouden sprake is
van mantelzorg. Indien dit het geval was, is gevraagd wie als mantelzorger optreedt
(ouder of kind) en heeft men de daarbij behorende vragenlijst toegestuurd gekregen,
dan wel de link naar de online vragenlijst gemaild gekregen. De online vragenlijst kon
ingevuld worden na invoer van een pe rsoonlijke inlogcode en wachtwoord.
Als er geen sprake was van mantelzorg, is er maar één vragenlijst per huishouden
verstuurd, gericht aan één van de twee leden van het huishouden. Meestal is de vr agenlijst aan het jongste lid gestuurd. Deze kreeg de vra genlijst van de mantelzorger,
waarbij de vragen over mantelzorg overgeslagen konden worden. Wel werden de vi gnetten dan vanuit het perspectief van de mantelzorger gesteld. Wanneer het oudste
lid de vragenlijst ontving, was deze met vragen vanuit het perspe ctief van de mantelzorgontvanger. Ook bij deze vragenlijst konden de vragen over mantelzorg overgesl agen worden. De vignetten waren wel een verplicht onderdeel, en werden vanuit het
perspectief van de mantelzorgontvanger gesteld.
Het is de deelnemers duidelijk gemaakt dat deelname vrijwillig was en er is geen ve rgoeding gegeven voor deelname aan de enquête.
Naar aanleiding van de telefonische werving zijn er naar 3.244 huishoudens vrage nlijsten verstuurd, hetgeen resulteerde in 1.682 ingevulde vragenlijsten.

We rv ing e n se le c tie v oor e nquê te nie t - sa me nwone nde n
De niet-samenwo nende mantelzorgers zijn geworven via het online panel van Pane lC lix. Om er zeker van te zijn dat de juiste deelnemers geworven zouden worden, zijn
enkele selectievragen gesteld. Alleen wanneer de deelnemers aan de volgende criteria
voldeden, mochten ze deelnemen aan de enquête:


Ze verleenden mantelzorg aan een alleenstaande ouder van ouder dan 65 of ze
waren zelf een alleenstaande 65-plusser die mantelzorg van een kind ontving.



Er was sprake van wekelijkse mantelzorg.

De vraag of men aan mantelzorg deed of mantelzorg ontving, is als volgt gesteld:
Welke van de volgende situaties is voor u van toepassing?
1: Ik doe vrijwilligerswe rk in de buurt
2: Ik doe vrijwilligerswe rk bij een vereniging
3: Ik verleen hulp of ondersteuning (mantelzorg) aan mijn vader/moeder
4: Ik verleen hulp of ondersteuning (mantelzorg) aan iemand anders dan mijn v ader/moeder
5: Ik ontvang hulp of ondersteuning (mantelzorg ) van mijn zoon/dochter
6: Ik ontvang hulp of ondersteuning (mantelzorg ) van iemand anders dan mijn
zoon/dochter
7: Ik ben (professioneel) maatschappelijk werker
8: Ik werk in de zorg
9: Geen van bovenstaande
Voor deze vraagwijze is gekozen om te voorkomen dat mensen onterecht aan zouden
geven dat ze mantelzorger zijn (direct vragen “bent u mantelzorger” of “voldoet u aan
deze definitie van mantelzorg:[…]” zou vaker “ja” opleveren, omdat sommige panell eden graag meedoen aan enquêtes en altijd “ja” invullen op selectievragen.

54

Na de eerste selectievraag is gevraagd naar de gezinssitua tie en de leeftijd van de
persoon aan wie mantelzorg geleverd wordt. Alleen als deze alleenstaand was en 65+
mocht de respondent verder in de vragenlijst.
Na de eerste selectievragen is alsnog de definitie va n mantelzorg voorgelegd, met de
vraag hoe vaak men mantelzorg geeft, die aan de definitie voldoet. Dit moest min imaal ‘wekelijks’ zijn om door te mogen gaan met de vragenlijst. Hiervoor is de vo lgende definitie gehanteerd:
Sommige mensen hebben hulp en ondersteuning nodig vanwege ouderdom, licham elijke klachten, psychische klachten of een verstandelijke beperking. Wanneer een f amilielid deze hulp of ondersteuning biedt, noemen we dit mantelzorg (zelf zou u het
misschien heel anders noemen).
Voorbeelden zijn hulp bij het huishouden, wassen, aan- en uitkleden, gezelschap houden, vervoer of klusjes. Let op: er is alleen sprake van mantelzorg als iemand helpt
omdat iemand iets vanwege een beperking niet (meer) zelfstandig of alleen met moe ite kan doen.
Het is niet meer na te gaan hoeveel personen aan de enquête zijn begonnen en niet
door de selectie heen kwamen. Uiteindelijk zijn er 1.156 vragenlijsten ingevuld, waa rvan 1.071 door mantelzorgers en 85 door mantelzorgontva nger s.

Enquê te ring same nwone nde n
De samenwonden hebben de keuze gekregen tussen het digitaal of schriftelijk invullen
van de vragenlijst.
De digitale variant begon met enkele vragen om te onderscheiden of er sprake was
van mantelzorg en zo ja, van wie aan wie. Vervolgens zijn toepasselijke vragen voorgelegd, die gericht waren op de rol van de respondent (vader/moeder/zoo n/ dochter
en mantelzorger of mantelzorgontva ger ). Wanneer er geen sprake was van mante lzorg, werden de vragen over die specifiek over het verlenen van mantelzorg gingen
overgeslagen. Wel is aan eenieder de vignetten voorgelegd (zie verderop en paragraaf
1.6).
De papieren vragenlijst was er in twee varianten: een gericht op mantelzorgers en een
op mantelzorgontva nge rs . De vragen waren in bewoording neutraal opgesteld, zodat
de vragenlijst voor mantelzorgers ook van toepassing kon zijn als het een 65 -plusser
was die een kind verzorgde. Wanneer uit de telefonische screening bleek dat er in het
huishouden geen sprake was van mantelzorg, is zo veel mogelijk gestuurd op het dig itaal enquêteren. Indien dit niet kon, is de aan de ouder de vragenlijst gericht op ma ntelzorgontva nger s gestuurd en aan het kind de vragenlijst voor mantelzorgers. Daarbij
konden bepaalde vragen over het verlenen of ontvangen van mantelzorg overgeslagen
worden. De vignetten waren wel voor iedereen verplichte vragen.
In de vragenlijst is gewerkt met vignetten (zie ook paragraaf 1.6). In totaal waren er
12 mogelijke scenario’s waarover een oordeel gegeven kon worden, gebaseerd op
aantal uren mantelzorg die een persoon gaf/ontving (12 uur of een dagtaak), de aa nwezigheid van hulp door derden (wel/niet) en de hoogte van de kostendelersnor m
(100, 300 of 500 euro per maand). Deze 2x2x3 mogelijkheden leidden tot de 12 sc enario’s. Daarvan zijn er telkens vier aan de r espondenten voorgelegd, waarbij is gezorgd voor vier uiteenlopende scenario’s. Zodoende zagen mensen duidelijk dat er

55

verschillen waren tussen de vignetten. Wanneer er geen sprake was van mantelzorg,
kreeg de ouder de vignetten voor de mantelzorgontvanger

en het kind de vragen voor

de mantelzorger.
De hypothetische vragen over de vignetten en mogelijke omstandighe den waaronder
men niet meer zou samenwonen of mantelzorgen, werden begeleid door teksten die
uitlegden dat het om denkbeeldige situaties ging, en dat men zich zo goed mogelijk
moest inleven in de gepresenteerde cases.

Enquê te ring nie t - same nwone nde n
De enquêtering onder niet-samenwo ne nde n is grotendeels hetzelfde verlopen als de
digitale enquêtering van de samenwonenden. Op basis van enkele vragen om te onderscheiden of er sprake was van mantelzorg en zo ja, van wie aan wie. Vervolgens
zijn toepasselijke vragen voorgelegd, die gericht waren op de rol van de respondent
(vader/moeder/zoo n/ dochter en mantelzorger of mantelzorgontva ng er).
Aangezien er geen sprake was van samenwonen, was de vragenlijst voor nietsamenwonenden korter dan die voor degenen die wel samenwoonden. Aan de niet samenwonenden is wel gevraagd of men wel eens heeft overwogen om samen te gaan
wonen en onder welke omstandighede n dit denkbaar zou zijn.
Aan de niet-samenwone nd en zijn de vignetten in ongeveer dezelfde vorm als aan de
samenwonenden voorgelegd. Het belangrijkste verschil is dat de vignetten nu gericht
waren op de vraag in hoeverre men geneigd zou zijn om onder de omstan dighe den
van de vignetten samen te gaan wonen. Ook aan de niet-samenwo ne nde n is gevraagd
om zich zo goed mogelijk in te leven in de gepresenteerde hypothetisc he situaties.

Databe we rking e n analy se s
Er is gekeken naar de representativ iteit van de data. Er zijn geen statistisc he gegevens bekend over huishoudens bestaande uit een alleenstaande AOW -gerechtig de en
een meerderjarig kind waarin sprake is van mantelzorg. Het C BS heeft recentelijk de
doelgroep AOW-gerechtigde n in verschillende huishoudsamens tellinge n in beeld g ebracht. Daarbij is het echter niet bekend in welke huishoudens wel en niet sprake is
van mantelzorg. Voor de volledigheid vergelijken we onze steekproef met de popul atiegegevens van het C BS.
In de steekproef voor dit onderzoek zijn de oudere leeftijdsgroepe n (75+) iets ove rvertegenwoordigd en de jongere leeftijdsgroep en (65-75) iets ondervertegenwoor digd .
Dit is toe te schrijven aan het feit dat wij in dit onderzoek vooral uitspraken willen
doen over huishoudens met mantelzorg. Aandacht voor responsverhoging lag vooral
op de groep die bij de screening aangaf dat er in het huishouden sprake was van ma ntelzorg. Daardoor is deze groep in onze steekproef oververtegenwoord ig d zijn ten
opzichte van de huishoudens zonder mantelzorg. Mantelzorg vindt relatief vaker plaats
in huishoudens met een oudere AOW-gerechtigde . Hoe ouder iemand is, hoe groter de
kans op lichamelijke gebreken en hoe groter de kans dat er (mantel)zorg en onde rsteuning nodig is.

56

tabel 4 6

L eeftijd res pondenten Panteia versus leeftijdsverdeling C BS Statistieken doelgroep alleenstaande
A O W-gerechtigden met inwonend kind
Panteia

L eeftijd ouder

CBS

6 5 - 7 5 jr.

7 5 - 8 5 jr.

8 5 jr. e.o.

Totaal

6 5 - 7 5 jr.

7 5 - 8 5 jr.

8 5 jr. e.o.

Totaal

1 8 - 3 5 jaar

11%

1%

0%

11%

13%

1%

0%

13%

3 5 - 4 5 jaar

13%

7%

0%

21%

21%

7%

0%

29%

4 5 - 5 5 jaar

9%

26%

8%

44%

10%

22%

7%

39%

5 5 - 6 5 jaar

0%

9%

15%

24%

0%

6%

10%

16%

6 5 jaar e.o.

0%

0%

0%

0%

0%

0%

2%

2%

Totaal

33%

43%

24%

100%

44%

37%

19%

100%

L eeftijd kind

Bron: Panteia, CBS, 2015

De verhouding man/vrouw van de oudste bewoner komt redelijk overeen met het
C BS-bestand: ongeveer driekwart van de oudste bewoners is vrouw.
Er kon niet op representativ iteit van inkomensgroepen gecontroleerd worden. Er waren wel vragen over inkomen en vermogen in de enquête opgenomen, maar deze zijn
door een grote groep niet ingevuld en de gegeven antwoorden zijn niet altijd plaus ibel, vermoedelijk door verkeerde interpretaties van definities van inkomen en vermogen.
Er heeft bij de analyse geen weging van de data plaatsgevonden. Zoals hierboven
beschreven zijn er geen statistisc he gegevens bekend over huishoudens bestaande uit
een alleenstaande AOW-gerechtigd e en een meerderjarig kind waarin sprake is van
mantelzorg. Er zijn dus geen populatiegegeve ns die we voor weging kunnen gebru iken. Alles overziend beoordelen wij de steekproef als voldoende representatief voor de
totale populatie huishoudens bestaande uit een AOW-gerechtigde en een inwonend
meerderjarig kind, waar in veel gevallen sprake van mantelzorg is.
Bij de analyse van de enquêtes is in eerste instantie zo veel mogelijk met rechte te llingen gewerkt. Vervolgens zijn er meerdere stappen in de analyse gemaakt om tot
diepere inzichten te komen. Deze worden hieronder vanuit het perspectief van de e nquête onder samenwonende mantelzorgers beschreven:
1. Er zijn vier categorieën onderscheiden binnen de groep die over zichzelf aangeeft
mantelzorg te verlenen:
Er is sprake van mantelzorg als er langer dan 3 maanden en/of meer dan 8 uur per
week hulp wordt geboden.
Op de tweede plaats kijken we naar de aard van de mantelzorg. We maken daarbij
onderscheid tussen A) zorg en hulp die vanuit de Wmo wordt gegeven/kan worden
gegeven en B) zorg en hulp die vanuit Zvw (of Wlz als het om zeer intensieve of
24-uurs zorg gaat) wordt gegeven/kan worden gegeven (de vroegere AWBZ).
A: Wmo-gerelateer de ondersteuning bestaat uit de antwoordcate gor ieë n:


Gezelschap of emotionele ondersteuning



Vervoer



Begeleiding bij bezoek aan arts



Administratieve hulp

57



Hulp bij het huishouden, boodschappen en/of koken



Regelen, coördineren van zorg



Andere mantelzorgac tiv iteite n

B: V&V +Wmo bestaat uit de antwoordcateg orie ën:


Persoonlijke verzorging (zoals hulp bij het aan- en uitkleden, douchen of naar
het toilet helpen)



Verpleegkundige hulp zoals het geven van medicijnen, wondverzorging



Meestal aangevuld met de bovengenoemde categorieën van Wmo -grelateer de
zorg.

Zo ontstaan (inclusief de niet-mantelzor gers ) vijf groepen
Mantelzorg <8 uur

Mantelzorg >8uur

Geen mantel-

en < 3 maanden

e/o > 3 maanden

zorg

Wmo-zorg

%

%

V&V (+Wmo)

%

%

%

Per respondent is bepaald in welke groep deze valt.
2. Niet iedere respondent heeft aangegeven hoeveel uur men bezig is met mante lzorg. Op basis van de gemiddelde bestede uren naar zorgtype, is de besteding per
persoon van de groep “onbekend/wil niet zeggen” geïmputeerd.
3. Er zijn (waar zinvol en relevant) kruistabellen gemaakt waarbij de oorspronkelijke
rechte tellingen zijn uitgesplits t naar de bovenstaande groepen.
4. Er is een model opgezet waarbij de score van de intentie tot samenwonen de a fhankelijke variabele was en de drie vignetvariabele n en de vier mantelzorgcate g o rieën als onafhankelijke variabelen (zeven totaal dus). Op basi s van de analyse is
gekeken welke invloed de zeven variabelen op de waarschijnlijkheid tot (blijven)
samenwonen hadden. Daarbij is ook gekeken naar interactie-e ffec ten tussen de
kostendelersnor m en de vier mantelzorgcate gor ieë n. (deze analysestap is in het
blok hieronder nader uitgewerkt).
Er is gekozen voor een ‘multilevel’ lineair regressiemodel om de uitkomsten van de
vignetten te analyseren. Het model is zodanig gespecificeerd dat het twee ‘levels’ analyseert waarop de in het model verwerkte onafhankelijke variabelen de afhankelijke
variabele beïnvloeden: het niveau van de individuele vignetmeting van een respondent
en het niveau van de individuele respondent. Omdat iedere respondent vier verschi llende vignetsitua ties moest beoordelen, zijn de individuele metingen geclusterd en
kan worden verwacht dat ze correleren op het niveau van de individuele respondent.
Om deze correlatie tussen individuele vignetmetinge n te ondervangen is gekozen om
een model te specificeren waarbij vignetmetinge n zijn genest binnen individuele re spondenten.
Een specifiek punt van aandacht voor het gespecificeerde regressiemodel is de aa nname van de normaliteit van de afhankelijke variabele. De data laten zien dat de
hoogste en de laagste scorecategorie van de afhankelijke variabele (‘1’ de laagste of
‘10’ de hoogste waarschijnlijk heid dat men blijft of gaat samenwonen) naar verho uding zeer veel voorkomen. De steekproefomvang is echter dermate hoog dat de non normaliteit van de afhankelijke variabele redelijkerwijs de modelparameters en de
significantie tes te n niet vertekent.

58

De verklarende factoren die zijn ingevoerd in het model zijn de hoogte van de korting
op de AOW van de mantelzorger of mantelzorgontva nger , de (hypothetische) mate
waarin men hulp van derden ontvangt in het vignet, de (hypothetis che ) zwaarte van
de zorg in het aantal uren in het vignet. Daarnaast is de categorie waarin de feitelijk
verleende of ontvangen mantelzorg valt in de vorm van 5 (voor de samenwonenden)
of 4 (niet-samenwonenden) dummyvariabelen ingecalculeerd . Alle tweewegs interactie-ef fec te n tussen de drie vignetvariabelen zijn meegenomen, alsmede de i nteractie-effec te n van alle mantelzorgca teg orie -dummyva ria be len met de hoogte van
de AOW-korting.
De onafhankelijke variabelen zijn

in alle afzonderlijke modellen hetzelfde. Gekozen is

om die variabelen en interacties in het model te verwerken waarvan op theoretische
gronden werd verondersteld dat ze een verklarende factor zouden kunnen vormen
voor de afhankelijke variabele in dit model, de mate waarin men het waarschijnlijk
acht om samen te blijven wonen in de voorgespiegelde hypothetisc he situaties. Verg elijking van verschillende modellen op basis van ‘goodness of fit’ -maten is niet relevant voor de doeleinden van dit onderzoek. Nadere specificering van de aard van de
lineaire verhouding tussen was voor de doeleinden van dit onderzoek evenwel niet
relevant. Van de groep die zegt bij een kostendelersnorm van € 300 uit elkaar te gaan
(daarbij hanteren we score 5 of lager als afkapgrens), zijn rechte tellingen gemaakt
naar type zorg, categorisering , subgroep ‘ouder zorgt voor kind’, subgroep ‘kind zorgt
voor ouder’, zorgbehoefte, aantal jaar dat men samen woont.
5. Van de groepen die zeggen bij een kostendelersnor m van 100, 300 of 500 euro uit
elkaar te gaan (score 5 of lager), zijn kruistabellen gemaakt met de mantelzorgcategorie (zie stap 1) en de vragen met betrekking tot de gevolgen van uit elkaar
gaan (“stel u zou niet meer samenwonen…”). In deze tabellen wordt in één oogopslag duidelijk wie de groepen zijn die uit elkaar gaan, wat de gevolgen zijn voor
mantelzorg en of de inzichten van de respondenten plausibel zijn (als er bijvoo rbeeld wordt gezegd dat de mantelzorgontv anger naar een instelling moet, is dit
dan inderdaad aannemelijk op basis van de verleende mantelzorg ?).
Voor de analyse van de mantelzorgontva nge r en de niet-samenwo ndende mantelzorger zijn (waar relevant) dezelfde stappen genomen.

59