VSL Meerjarenplan 2016-2019

VSL Meerjarenplan 2016 – 2019
Publieke versie t.b.v. EZ

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 1 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Inhoudsopgave
Executive Summary................................................................................................................................. 4
Afkortingen............................................................................................................................................. 10
1.

Inleiding ......................................................................................................................................... 11

2.

Achtergrond ................................................................................................................................... 11

3.

Missie en strategie ......................................................................................................................... 13

4.

5.

6.

7.

3.1

Strategische prioriteiten ......................................................................................................... 13

3.2

Cijfermatige overzichten ........................................................................................................ 14

3.3

Technologieën en diensten ................................................................................................... 15

Het belang van metrologie ............................................................................................................. 15
4.1

Het belang van meetstandaarden ......................................................................................... 15

4.2

Het Nederlandse model ......................................................................................................... 17

4.3

De internationale metrologische infrastructuur ...................................................................... 18

4.4

De Benefit Cost Ratio van metrologie ................................................................................... 19

4.5

Complexiteit en samenhang van meetstandaarden .............................................................. 19

4.5.1

Het SI-stelsel ................................................................................................................. 19

4.5.2

Samenhang van de SI-basiseenheden ......................................................................... 21

4.5.3

Samenhang van de afgeleide eenheden: een voorbeeld .............................................. 21

4.5.4

Meetbereik ..................................................................................................................... 22

4.5.5

Nauwkeurigheid/meetonzekerheid ................................................................................ 22

4.6

Herleidbaarheidspiramide ...................................................................................................... 23

4.7

Consequenties voor laboratoriumomgeving, gebouw, apparatuur ........................................ 24

4.8

Relevantie voor de Nederlandse industrie: case stories ....................................................... 25

Strategische visie RvD en opdracht EZ ......................................................................................... 26
5.1

Meerjarenplannen .................................................................................................................. 26

5.2

Strategische Visie RvD 2013 – 2016 ..................................................................................... 26

5.3

Opdracht en taakstellingen EZ .............................................................................................. 28

Scenario’s ...................................................................................................................................... 29
6.1

Het RvD-scenario .................................................................................................................. 30

6.2

Hypothetische reductiescenario’s .......................................................................................... 30

Consequenties taakstelling ............................................................................................................ 31
7.1

Meetstandaarden ................................................................................................................... 31

7.2

Investeringen ......................................................................................................................... 33

7.3

Omzet en klanten................................................................................................................... 33

7.4

Continuïteit VSL ..................................................................................................................... 34

7.5

Adviezen van de RvD ............................................................................................................ 35

7.6

EMPIR commitment ............................................................................................................... 36

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 2 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

8.

Conclusies ..................................................................................................................................... 36

Bijlage 1: Technologieën ....................................................................................................................... 38
Chemie .............................................................................................................................................. 38
DC en Laagfrequent Elektriciteit (DCLF) ........................................................................................... 41
Hoogfrequent Elektriciteit (HF) .......................................................................................................... 44
Ioniserende Straling ........................................................................................................................... 47
Massa, Druk en Viscositeit ................................................................................................................ 50
Lengte ................................................................................................................................................ 52
Thermometrie en vochtigheid (TH) .................................................................................................... 55
Optica ................................................................................................................................................ 57
Tijd en Frequentie (TF) ...................................................................................................................... 60
Volumetrie – Lage druk gashoeveelheid (LD flow)............................................................................ 63
Volumetrie – Hoge druk gashoeveelheid (HD flow) .......................................................................... 66
Volumetrie – Vloeistofhoeveelheid .................................................................................................... 68
Bijlage 2: Faciliteiten en standaarden ................................................................................................... 70
Bijlage 3: Benefit Cost Ratio .................................................................................................................. 82
Bijlage 4: Case stories ........................................................................................................................... 85
Bijlage 5: Reactie VSL op strategische visie RvD ................................................................................. 89
Bijlage 6: Reactie Minister op strategische visie RvD ........................................................................... 91
Bijlage 7: Overzicht van hypothetische reductiescenario’s ................................................................... 94
Bijlage 8: Klantenlijsten 2013 + 2014 voor enkele specifieke gebieden ............................................... 96

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 3 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Executive Summary
Op verzoek van het ministerie van Economische Zaken (EZ) heeft VSL voorliggend meerjarenplan
2016-2018 opgesteld. In dit plan wordt een aantal scenario’s geschetst en worden de effecten van de
door EZ opgelegde taakstelling (budgetreductie) geanalyseerd. Als meerjarenplan voor de toekomst
kiest VSL voor het ‘Raad van Deskundigen – scenario’. Dit scenario is een gebalanceerd plan,
afgestemd op het huidige en het toekomstige metrologische ecosysteem van het Nederlandse
bedrijfsleven en maatschappij. Het scenario bevat bovendien een stevige technologische uitdaging,
waar VSL klaar voor is. In het eerste deel van deze executive summary wordt aangegeven wat het
inhoudt en waarom dit voor VSL de enige verstandige keuze is.
In de periode 2012-2015 is VSL al met een absolute budgetreductie van circa k€ 750 (incl. ‘BTWeffect’) geconfronteerd, zonder verdere compensatie van kostenstijgingen en inflatie. Daaraan heeft
VSL meegewerkt door vergaande efficiëntiemaatregelen te implementeren, compensatie te vinden
door verhoogde EU-onderzoeksfinanciering en door een aantal meetstandaarden en diensten te
staken. De grens daarin is echter bereikt. De taakstelling (budgetreductie) die EZ nu oplegt voor de
periode 2016-2018, plaatst VSL voor een onmogelijke opgave. Tot deze conclusie komt VSL na
uitgebreide analyse en consultatie met vertegenwoordigers van de stakeholdergemeenschap.
Argumentatie hiervoor wordt in het tweede deel van deze executive summary gegeven.
Om de slagkracht van de Nederlandse industrie, MKB en onderzoeksinstituten te kunnen blijven
ondersteunen en om de continuïteit van VSL te garanderen is het noodzakelijk dat VSL invulling kan
geven aan de adviezen van de RvD. Dit houdt een uitbreiding van het budget in en niet een reductie.
Inhoudelijk betekent dit dat VSL doorgaat op de ingeslagen weg, namelijk het versterken van en
specialiseren binnen de essentiële onderdelen (speerpunten) en het ‘fit for purpose’ houden van de
andere technologieën. Hiermee wordt aangesloten bij de marktbehoeftes van Nederlandse bedrijven
en instanties. Zoals een analyse van de zogenaamde ‘Benefit Cost Ratio’ voor metrologie laat zien,
levert dit extra waarde op voor de Nederlandse economie.
Meerjarenplan: toonaangevende metrologie in Nederland
 VSL maakt meetresultaten van
bedrijven, laboratoria en instellingen
De strategische prioriteiten van VSL voor de periode
direct herleidbaar naar internationale
2016-2019 zijn:
standaarden. VSL ontwikkelt en
o Toonaangevend in metrologie.
beheert in opdracht van de
o Internationaal onderscheidend in volumetrie/flow,
Nederlandse overheid dé nationale
gaschemie, nano-/micrometrologie, radiometrie en
meetstandaarden en levert een
elektrische vermogensmetingen.
belangrijke bijdrage aan de betrouwO ‘Fit for purpose’ technologieniveau in de andere
baarheid, kwaliteit en innovatie van
metrologische gebieden
producten en processen in bedrijfsleven en samenleving. Dit is een
wettelijke taak.
 Met de volgende strategische prioriteiten meent VSL maximaal effectief en efficiënt te zijn en ook
voor de langere termijn continuïteit te kunnen bieden aan de Nederlandse industrie en
samenleving:
o Toonaangevend in metrologie.
o Internationaal onderscheidend in volumetrie/flow, gaschemie, nano-/micrometrologie,
radiometrie en elektrische vermogensmetingen.
o ‘Fit for purpose’ technologieniveau in de andere metrologische gebieden.
 De taak van VSL als nationaal metrologie-instituut is vastgelegd in een overeenkomst betreffende
het meetstandaardenbeheer. De verwezenlijking en het beheer van de meetstandaarden en de
deelname aan Key Comparisons is hierin opgenomen. Daarnaast is er een researchsubsidie die
wordt ingezet voor innovatie van meetstandaarden en diensten, zodat ook in de toekomst de door
het Nederlandse bedrijfsleven, wetenschap en overheden gevraagde diensten en vereiste
meetonzekerheden kunnen worden geleverd.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 4 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019
 Ter ondersteuning van innovatie en economische groei heeft het ministerie van EZ, op advies van
de Raad van Deskundigen en in overleg met VSL, zich voor de periode 2014-2024 financieel
gecommitteerd aan deelname aan het European Metrology Programme for Innovation and
Research (EMPIR).
 De kern van de Strategische Visie 2013-2016 van de Raad van Deskundigen is dat VSL de
strategie van de afgelopen jaren moet doorzetten, zijn huidige activiteiten moet voortzetten en op
een aantal strategische punten moet versterken, en daarnaast een aantal nieuwe activiteiten en
onderzoeksgebieden moet oppakken.
 Diverse vertegenwoordigers van de stakeholdergemeenschap, waaronder een aantal
vooraanstaande bedrijven en instellingen, hebben VSL laten weten zeer tevreden te zijn over de
huidige dienstverlening en het huidige kennisniveau en geadviseerd dat VSL zich blijft
concentreren op verdergaande verbeteringen en vernieuwing ten behoeve van de Nederlandse
samenleving en economie.
 Uit de diverse industriële case stories, maar ook uit
Uit industriële case stories en uit
recente analyses van de zogenaamde ‘Benefit Cost
recente analyses van de zogenaamde
Ratio’ van metrologie, blijkt dat het belang en de
‘Benefit Cost Ratio’ blijkt dat het
waarde van metrologie voor samenleving en
belang en de waarde van metrologie
economie enorm groot is. Dit is het gevolg van de
voor samenleving en economie enorm
positie van VSL in de waardeketen: zij staat geheel
groot is.
aan het begin. Een positieverslechtering werkt door
in de hele waardeketen van idee tot product op de
markt.
 De huidige toppositie van Nederland op gebied van metrologie en metrologiegebonden apparatuur
en instrumenten is over de jaren moeizaam bevochten en heeft veel positief resultaat. Voor de
Nederlandse maatschappij als geheel maar ook voor werkgelegenheid en economische groei. Voor
veel bedrijven en instellingen in de Nederlandse kenniseconomie is kwaliteit een doorslaggevende
‘differentiator’, zeker voor het innoverende MKB. Door te anticiperen op nieuwe ontwikkelingen en
op de toekomstige behoefte aan verbeterde meetstandaarden en meetmethodes kan VSL
bedrijven helpen bij hun economische groei en daarmee bijdragen aan de economie en het
investerings- en vestigingsklimaat van Nederland.
 De toppositie van Nederland op het gebied van metrologie blijkt onder andere uit het feit dat de
CMC’s (Calibration and Measurement Capabilities, zie http://kcdb.bipm.org/) van VSL zowel v.w.b.
de meetonzekerheden als v.w.b. de meetbereiken gelijkwaardig zijn aan die van de grote NMI’s
(nationale meetinstituten) in Europa, zoals PTB en NPL.
Meerjarenplan: het RvD-scenario
 Met het scenario dat gebaseerd is op de ‘Strategische Visie Standaardenbeheer van de Raad van
Deskundigen’ (‘RvD-scenario’) blijft VSL zijn rol vervullen als belangrijke schakel in de ontwikkeling
van Nederland op het gebied van hoogwaardige, innovatieve technologie. Dat houdt in een
voortzetting van de ingezette activiteiten en strategie.
 De vijf speerpunten worden expliciet versterkt:
o Chemie: Onderzoek naar zuiverheidsanalyse en cilinderwandcoatings, nauwere
samenwerking met de academische wereld.
o Elektriciteit: Ontwikkelingen richten op elektrische efficiëntiemetingen (standby power,
converters, solid state lighting) en elektriciteitsnetwerkresearch (Phase Measurement Units
(PMU’s), power quality, HV-transformatoren, load loss).
o Lengte: Verder ontwikkelen van toepassingen van Atomic Force microscopy (AFM, inclusief
medische diagnostiek, zoals op het gebied van ‘microvesicles’) en onderzoek naar optische
karakterisering.
o Optica: Standaarden (verder) ontwikkelen voor ‘solid state lighting’ (LEDs en OLEDs) en
voor de ruimtevaart (aardobservatie, meten van klimaateffecten met behulp van satellieten).
o Volumetrie: Onderzoek richten op LNG (lagere onzekerheden), micro-flow (met name ‘drug
delivery’) en gasemissies.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 5 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

o Per technologie worden er 2 nieuwe innovatieve ontwikkelingen voorzien. De jaarlijkse
kosten per innovatie bedragen naar schatting 100 k€. In totaal vraagt bovenstaande dus een
extra budget van 1 M€ per jaar.
 Een verdere versterking van de speerpunten is mogelijk door nog meer middelen vrij te maken. Dit
kan worden bereikt door de volgende reducties in andere gebieden:
o Ioniserende Straling: beheer uit het EZ-contract halen en focussen op vernieuwing
(dosimetrie voor MRI linacs, kleine velden en protonentherapie).
o Elekriciteit Hoogfrequent: R&D beperken, van gemiddeld 3 terug naar 1 R&D-project per
jaar.
o Pyrometrie (stralingsthermometrie): stoppen met het beheren, verder ontwikkelen en leveren
van diensten op dit onderdeel van Optica. De activiteiten op het gebied van Pyrometrie zijn,
met toestemming van EZ, per 1 april 2015 beëindigd.
o Verder zal nog kritisch bekeken worden of sommige andere (sub)faciliteiten al dan niet
gecontinueerd moeten worden, met name kleine stromen (onderdeel van Elektriciteit DCLF)
en anemometrie (onderdeel van Volumetrie Lage Druk).
Meerjarenplan: continuïteit VSL
 De vooraanstaande positie van VSL, samen met de
De vooraanstaande positie van VSL,
hoge klanttevredenheid, is een gevolg van de sterke
samen met de hoge klanttevredenheid,
focus op efficiëntie en effectiviteit van de laatste
is een gevolg van de sterke focus op
jaren, ondermeer aangejaagd door EZ en door de
efficiëntie en effectiviteit, ondermeer
Raad van Deskundigen.
aangejaagd door EZ en door de Raad
 Onderdeel van deze strategie is om internationaal te
van Deskundigen.
excelleren in vakgebieden die bij uitstek aansluiten
op maatschappelijke of economische prioriteiten in
Nederland.
 Onderdeel hiervan is ook om op de andere vakgebieden de kwaliteit te leveren die in Nederland
wordt vereist, waaronder voldoende brede meetbereiken en lage meetonzekerheden, waardoor
absoluut betrouwbare metingen verkregen worden.
 Het ‘Nederlandse model’ voor het ontwikkelen en beheren van meetstandaarden en het
garanderen van internationaal erkende herleidbaarheid, is succesvol. De uitdaging is om dit succes
vast te houden en verder uit te bouwen zonder de Nederlandse stakeholders op achterstand te
zetten en zonder onnodige kapitaalvernietiging.
 Een mogelijke optie is een verdergaande specialisering binnen Europa, waarbij niet meer alle
nationale instituten een volledig pakket aan diensten leveren, maar zich voornamelijk richten op
hun eigen speerpunten met de daarbij behorende internationale dienstverlening. Specialisering
zou een efficiencyverbetering op kunnen leveren, omdat de (noodzakelijkerwijs) hoge vaste kosten
‘verrekend’ kunnen worden over een groter ‘afzetgebied’ dan alleen het eigen land.
 Dit vereist de bereidheid om enerzijds te specialiseren op technologiegebieden die nationaal van
belang zijn, maar anderzijds af te zien van technologiegebieden waarin andere metrologie
instituten een grotere meerwaarde hebben. Daarnaast vereist dit dat de dienstverlening op
Europees niveau uitgevoerd wordt zonder nationale voorkeuren of het ‘voortrekken’ van nationale
instellingen. Hiervoor is een goede Europese afstemming noodzakelijk en het onderlinge
vertrouwen dat ook onder ‘moeilijke omstandigheden’ toch gevolg gegeven wordt aan de
afgesproken toezeggingen en verplichtingen. Deze bereidheid en dit vertrouwen is er momenteel
nog niet.
 Het is zeer onverstandig om vooruitlopend op een dergelijke ontwikkeling, nu al (eenzijdig)
bepaalde technologiegebieden, meetstandaarden of diensten te staken of af te bouwen die van
belang zijn voor Nederland. Immers:
o De nationale bedrijven en instellingen worden op achterstand gezet.
o De onderhandelingspositie van Nederland bij het uitwisselen van specialismen en diensten
wordt daarmee erg verzwakt.
o De eigen onafhankelijke positie op een aantal gebieden wordt opgegeven voordat duidelijk is
wat de consequenties zijn.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 6 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

o Het afbouwen van een metrologische activiteit kan snel gaan maar de opbouw van een
goede kennis- en ervaringspositie, kost vele (soms tientallen) jaren. Dat weet Nederland uit
ervaring.
 Indien gekozen wordt voor een Europese specialisatie, zal op bestuurlijk niveau gevolg gegeven
moeten worden aan deze wens. Tot die tijd moet voorkomen worden dat er ongewenste
irreversibele processen ingezet worden. De opgelegde bezuinigingen zullen uitgesteld moeten
worden, totdat duidelijk wordt wat de consequenties zijn. Of men zal, totdat een werkelijke
Europese specialisatie gestalte krijgt, een andere manier moeten vinden om de nationale kosten
voor de metrologische infrastructuur te financieren.
Taakstelling: financieel
 Een significante reductie van het metrologiebudget kan alleen als de ontwikkeling en het beheer
van diverse meetstandaarden gestopt wordt en de bijbehorende metrologische diensten (bijv
kalibraties) voor ‘de markt’ gestaakt worden. De door EZ aangekondigde korting op het
metrologiebudget in de periode 2016-2019 is k€ 959 (incl. BTW), zonder rekening te houden met
kostenstijgingen.
 Omdat de markt betaalt voor de metrologische diensten van VSL, vervalt door het staken van een
deel van deze diensten ook een deel van de marktomzet van VSL. In de hypothetische scenario’s
die doorgerekend zijn, is deze omzetreductie minimaal k€ 500. Daarmee bedraagt de totale
reductie van het metrologiebudget voor de wettelijke taak circa M€ 1,5 in 2016-2018, zonder de
kostenstijgingen te compenseren.
 In de periode 2012-2015 is VSL al met een absolute budgetreductie van circa k€ 750 (incl. BTWverhoging van 19% naar 21%) geconfronteerd en geen verdere compensatie van kostenstijgingen
en inflatie. Daaraan is voldaan door vergaande efficiëntiemaatregelen, compensatie door
verhoogde EU-onderzoeksfinanciering en door een aantal meetstandaarden en diensten te staken.
Verdere efficiëntieverbeteringen zijn niet mogelijk en compensatie door significante verhoogde
externe omzet is onrealistisch.
 Om de genoemde budgetkortingen (EZ-opdracht en marktomzet) te verdisconteren zal het
metrologisch werkprogramma dat VSL in opdracht van EZ uitvoert, zeer sterk gereduceerd moeten
worden, veel meer dan bovenstaande budgetkortingen suggereren. De reductie van dit
werkprogramma zal naar schatting minimaal 25% bedragen. Immers:
o Op de vaste kosten (circa 30% van de gehele begroting) kan niet bezuinigd worden. Deze
kosten zijn vanwege de aard en complexiteit van de wettelijke taak hoog en onafwendbaar.
Dientengevolge zullen alle kortingen opgevangen moeten worden in de variabele kosten,
voornamelijk personeel.
o EZ heeft een significant deel van het metrologiebudget (1,65 M€ per jaar) gecommitteerd
aan de EU voor deelname in het EMPIR programma in de periode 2014-2024. Aan deze
committering van de Minister aan de Europese Commissie kan echter niet langer voldaan
worden.
o De kostenstijgingen (inflatie, loonontwikkeling) zullen gecompenseerd moeten worden door
reducties in het werkprogramma.
o In het integrale kostprijsmodel dat EZ met VSL overeengekomen is, worden alle
overheadkosten omgeslagen naar een integraal kostprijstarief (per uur). Door de significante
personeelsreductie zal het aantal ‘uren’ sterk teruglopen. De overheadkosten (waaronder de
(hoge) vaste kosten) moeten dientengevolge omgeslagen worden over minder uren,
waardoor het kostprijstarief significant stijgt. Om binnen het beschikbare budget te blijven
moet het werkprogramma (uren) weer verder gereduceerd worden, enzovoorts. VSL raakt
hierdoor in een neergaande spiraal met een aanzienlijk continuïteitsrisico, want wordt een
verliesgevend bedrijf.
 De kortingen op het EZ- en marktbudget zullen gecompenseerd moeten worden met
kostenreducties. In alle hypothetische reductiescenario’s die doorgerekend zijn lukt het niet om de
benodigde kostenreductie te realiseren en tegelijkertijd de continuïteit van VSL te garanderen.
 Budgetreductie bij VSL levert geen bezuiniging voor Nederland op, maar een verlies aan
concurrentievermogen en, gezien de aantoonbare Benefit Cost Ratio voor metrologie, zelfs een
daling van het BNP.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 7 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Taakstelling: wettelijke taak
 Om betrouwbare en internationaal uitwisselbare en erkende
In alle reductiescenario’s kan
meetresultaten te realiseren, moeten metingen ‘herleidbaar’
niet meer aan de Metrologiewet
zijn naar een hogere en absolute betrouwbare meeten het Meeteenhedenbesluit
standaard en moet de meetonzekerheid gekwantificeerd
worden voldaan, omdat de
zijn.
meetstandaarden en herleid De hoogste meetstandaard in Nederland, met de laagste
baarheid voor bepaalde SI- of
meetonzekerheid, heeft VSL in huis. Door vele wereldwijde
vergelijkingen zorgt VSL ervoor dat de meetstandaarden
afgeleide eenheden niet meer
van Nederland tot de beste van de wereld behoren en
geleverd kunnen worden.
internationaal erkend zijn. Daarvoor is een sterke en
onafhankelijke positie essentieel.
 Het ontwikkelen en onderhouden van meetstandaarden en het leveren van herleidbaarheid is een
(wettelijke) taak van de overheid. In Nederland wordt dit als volgt ingevuld: de overheid betaalt voor
het ontwikkelen en beheren van de meetstandaarden en ‘de markt’ betaalt voor het gebruik ervan.
Dit model is zeer succesvol gebleken. De kosten voor de metrologische infrastructuur zijn laag en
de kwaliteit is hoog. Vanwege de sterke marktoriëntatie is de dienstverlening effectief en wordt
maximaal ingespeeld op externe financiering voor het gebruik van de meetstandaarden. Verder
kent Nederland een effectieve disseminatie van herleidbaarheid: van VSL naar secundaire
kalibratie- en R&D-laboratoria, die vervolgens weer vele honderden andere belanghebbenden
bedienen.
 De omvang van de te ontwikkelen en te beheren meetstandaarden is groot. Het betreft alle SIeenheden en zeer vele afgeleide eenheden. Het belang voor de nationale samenleving en industrie
is ook groot. In het onderliggende document worden daar vele voorbeelden van gegeven.
 Een belangrijk deel van het VSL-budget is nodig om de meetstandaarden te beheren waardoor de
kwaliteit (herleidbaarheid, meetonzekerheid, internationale erkenning) goed is en blijft. Essentieel
is dat meetstandaarden altijd en overal tot dezelfde, vergelijkbare meetresultaten leiden. Dat vergt
vergaand specialisme van medewerkers en goed geoutilleerde laboratoria zonder externe
verstoringen.
 Een ander belangrijk deel van het budget is noodzakelijk om voortdurend te verbeteren en
vernieuwen, en daardoor te anticiperen op maatschappelijke, economische en technologische
ontwikkelingen die van belang zijn voor de Nederlandse maatschappij. Dit vereist het vergroten van
het meetbereik, verlagen van meetonzekerheden en het ontwikkelen van nieuwe
meetstandaarden. De keuzes die VSL daarin maakt, worden afgestemd met ‘de markt’ en sluiten
aan op strategische prioriteiten in Nederland.
 Alle hypothetische reductiescenario’s resulteren in een aanzienlijke reductie van meetstandaarden
en metrologische diensten (kalibraties), die belangrijk zijn voor de Nederlandse maatschappij en
bedrijfsleven.
 In alle scenario’s kan niet meer op een volledige wijze worden voldaan aan de Metrologiewet en
het Meeteenhedenbesluit, omdat de meetstandaarden en herleidbaarheid voor bepaalde SIeenheden of relevante afgeleide eenheden niet meer geleverd kunnen worden.
 In alle scenario’s worden honderden individuele klanten/belanghebbenden geraakt, omdat VSL de
betreffende kalibraties niet meer kan uitvoeren.
 Ook zullen in alle scenario’s toonaangevende Nederlandse bedrijven en instellingen, die nationaal
en/of internationaal vooroplopen, ‘geraakt’ worden en daardoor op achterstand gezet worden bij
het in standhouden van hun taak, hun concurrentiepositie, hun reputatie.
 In alle scenario’s zal VSL ten behoeve van de samenhang met de te behouden meetstandaarden,
vervolgens weer herleidbaarheid ‘in moeten kopen’ bij buitenlandse collega-instituten voor de
meetstandaarden die zijn afgestoten.
 In alle scenario’s zal de reductie in het werkprogramma dermate aanzienlijk zijn, dat gevreesd
wordt voor de uitstekende reputatie die VSL heeft. Het gevolg: vertrek van klanten vanwege het
onvolledige en verslechterde dienstenpakket en sterk verminderde deelname aan Europese onderzoeksprogramma’s (o.a. vanwege onvoldoende onderzoeksbudget en verminderde reputatie).

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 8 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Taakstelling: Nederlandse belanghebbenden voor meetstandaarden en herleidbaarheid
 Meetstandaarden zijn over de gehele breedte
Metrologische kwaliteit is een ‘differentiator’
van belang. Voor de industrie, maar ook voor
voor de concurrentiepositie van Nederlandse
handel/export,
consumentenbescherming,
bedrijven en instellingen, zeker voor het
wettelijke bepalingen, veiligheid, gezondheid,
innoverende MKB.
milieu, energie, innovatie. Het is te
beschouwen
als
een
technologische
infrastructuur.
 De instrumenten ‘certificatie, accreditatie en kalibratie’ worden op nationaal niveau al ruim 10 jaar
ingezet om te voorzien in publieke belangen op het gebied van handel, veiligheid, gezondheid en
milieu. Het leveren van inhoudelijke kwaliteit en kennis is daar onderdeel van en wordt geleverd
door VSL, maar blijft een overheidsverantwoordelijkheid.
 Als VSL bepaalde meetstandaarden en metrologische diensten niet meer kan leveren, worden de
Nederlandse partijen die daar wel behoefte aan hebben, gedwongen om alternatieven te zoeken.
Bijvoorbeeld door kalibraties uit te laten voeren door Nationale metrologische instituten (vrijwel
altijd overheidsinstellingen) van omringende landen (bijvoorbeeld PTB in Duitsland, NPL in
Verenigd Koninkrijk, enz.).
 Zoals gezegd, blijkt in alle hypothetische reductiescenario’s dat het om honderden individuele
klanten/belanghebbenden gaat (waarvan een groot deel MKB), die hierdoor op achterstand worden
gezet. De gevolgen zullen divers zijn: langere levertijden, hogere kosten, grotere eigen inspanning,
vereiste ‘redundancy’ van eigen standaarden waardoor hogere kosten, slechtere dienstverlening,
verminderde kennisoverdracht. Deze gevolgen worden bevestigd door diverse industriële
stakeholders van VSL, leiden tot lastenverzwaring en doen afbreuk aan het ‘level playing field’ in
Europa.
 Voor diverse bedrijven en instellingen in de Nederlandse kenniseconomie is metrologische kwaliteit
een ‘differentiator’ voor hun concurrentiepositie, zeker voor het innoverende MKB. Daarvoor zijn ze
afhankelijk van het kennis- en dienstenniveau van VSL. Bij buitenlandse metrologische instituten
(overheids-instellingen) zullen deze Nederlandse partijen achteraan in de rij komen te staan, als ze
het gevraagde al krijgen. Diverse bedrijven melden dit uit eigen ervaring.
Conclusie
De conclusie is dat op welke wijze de reductie ook wordt ingevuld de gevolgen onverantwoord zijn.
Nederlandse bedrijven en instellingen zullen ernstige belemmeringen ondervinden van het sterk
gereduceerde portfolio en innovatiekracht van VSL. De continuïteit van VSL is niet geborgd en VSL
kan in dat geval zijn in de Metrologiewet vastgelegde taak niet meer vervullen. Ook de committering
van de Minister aan de Europese Commissie in het kader van het EMPIR-programma kan niet langer
worden nagekomen.
Om de slagkracht van de Nederlandse industrie,
MKB en onderzoeksinstituten te kunnen blijven
ondersteunen en om de continuïteit van VSL te
garanderen is het noodzakelijk dat VSL invulling
kan geven aan de adviezen van de RvD. Dit houdt
een uitbreiding van het budget in en niet een
reductie. Inhoudelijk betekent dit dat VSL doorgaat
op de ingeslagen weg, namelijk het versterken van
en specialiseren binnen de essentiële onderdelen
(de genoemde speerpunten) en het ‘fit for purpose’
houden van de andere technologieën. Hiermee wordt aangesloten bij de marktbehoeftes van
Nederlandse bedrijven en instanties. Zoals de analyse van de ‘Benefit Cost Ratio’ voor metrologie laat
zien, levert dit extra waarde op voor de Nederlandse economie.
Op welke wijze de reductie ook wordt
ingevuld,
de
gevolgen
zullen
onverantwoord zijn en Nederlandse
bedrijven en instellingen zullen ernstige
belemmeringen ondervinden van het sterk
gereduceerde portfolio en innovatiekracht
van VSL.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 9 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Afkortingen
AFM = Atomic Force Microscope
BIPM = Bureau International des Poids et Mesures
CMC = Calibration and Measurement Capability
EMPIR = European Metrology Programme for Innovation and Research
EMRP = European Metrology Research Programma
EURAMET = European Association of National Metrology institutes
EU = European Union
EZ = Ministerie van Economische zaken
GRC = Galileo Reference Center
GNSS = Global Navigation Satellite System
GOPP = Gas Olie Piston Prover
GPS = Global Positioning System
KC = Key Comparison (ringvergelijking)
LED = Light Emitting Diode
LNG = Liquified Natural Gas
MRA = Mutual Recognition Arrangement
MRI = Magnetic Resonance Imaging
NMI = National Metrology Institute
OLED = Organic Light Emitting Diode
PET = Positron Emission Tomography
PT = Proficiency Testing
R&D = Research & Development
RvD = Raad van Deskundigen
SBO = Standaardenbeheerovereenkomst
SI = Système International d’Unités (het Internationale Stelsel van Eenheden)
TWSTFT = Twee Weg Satelliet Tijd en Frequentie Transfer
VWS = Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
WTP = Water Tripel Punt

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 10 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

1. Inleiding
Het Ministerie van Economische Zaken (EZ) heeft VSL in zijn brief d.d. 16 oktober 2014 (kenmerk
DGETM-MC/14168685) verzocht om een meerjarenprogramma op te stellen voor de periode 20162019. Hierbij dient VSL rekening te houden met de adviezen van de Raad van Deskundigen (RvD),
zoals vastgelegd in zijn ‘’Strategische Visie Standaardenbeheer voor de periode 2013-2016” en met
de reactie van EZ daarop zoals vermeld in genoemde brief.
Het doel van het voorliggende meerjarenplan is om de gevraagde toekomstvisie van VSL te schetsen,
zowel op hoofdlijnen als per technologie, en alternatieven te presenteren in de vorm van scenario’s
voor het uitvoeren van het standaardenbeheer in de jaren 2016-2019.
De opzet van dit meerjarenplan is als volgt: eerst wordt in hoofdstuk 2 ingegaan op metrologie in
Nederland (Metrologiewet) en in Europa (EMPIR, “European Metrology Programme for Innovation and
Research”). Vervolgens wordt de missie van VSL (Hoofdstuk 3) en het belang van metrologie
toegelicht (Hoofdstuk 4). Dit wordt in hoofdstuk 5 gevolgd door een overzicht van de adviezen van de
RvD. In hoofdstuk 6 wordt aangegeven op welke wijze deze adviezen zouden moeten worden
ingevuld. Tevens in dit hoofdstuk worden enkele hypothetische reductiescenario’s geschetst, waarin
duidelijk wordt gemaakt hoe de komende jaren het standaardenbeheer geraakt zou worden, gegeven
de financiële randvoorwaarden (taakstellingen), die EZ hierbij heeft opgelegd. De consequenties van
en conclusies met betrekking tot de scenario’s voor het standaardenbeheer worden eveneens
besproken in respectievelijk hoofdstuk 7 en 8. In de bijlagen zijn de gedetailleerde plannen per
technologie opgenomen (Bijlage 1) en een overzicht van de in 2015 onderhouden meetfaciliteiten en
meetstandaarden (Bijlage 2), een toelichting op de zogenaamde Benefit Cost Ratio voor metrologie
(Bijlage 3), zogenaamde ‘case stories’ naar aanleiding van klantenbezoeken (Bijlage 4), de reactie
van VSL op de adviezen van de RvD (Bijlage 5), de reactie van de Minister op de adviezen van de
RvD (Bijlage 6) en een overzicht van hypothetische reductiescenario’s (Bijlage 7). Gedetailleerde
informatie m.b.t. de vele tientallen tot honderden klanten, die geraakt worden als bepaalde
metrologische diensten niet mee geleverd worden, kan in deze publieke versie van het Meerjarenplan
niet gegeven worden vanwege de vertrouwelijkheid ervan. In Bijlage 8 is wel inzichtelijk gemaakt om
hoeveel klanten het gaat.

2. Achtergrond
De internationale harmonisatie van meetstandaarden staat aan de basis van de wereldwijde handel
en ondersteunt de internationale kennisinfrastructuur. Deze harmonisatie van gewichten en maten is
vastgelegd in de ‘Meterconventie’, een internationaal verdrag dat in 1875 is opgesteld en dat in 1929
door Nederland is ondertekend. In 1960 is door de ondertekenaars van de Meterconventie het
internationale stelsel van meeteenheden ingevoerd, het Système International (SI). In Nederland is dit
systeem formeel ingevoerd met de opname in de ‘IJkwet’ (1978), die in 2006 is vervangen door de
Metrologiewet. In deze wet is onder meer
De
internationale
harmonisatie
van
vastgelegd dat de internationale verplichtingen die
meetstandaarden staat aan de basis van
de Nederlandse overheid is aangegaan, als taak
de wereldwijde handel en ondersteunt de
worden opgedragen aan een in Nederland
gevestigde instelling. Deze draagt de zorg voor het
internationale kennisinfrastructuur.
verwezenlijken
en
beheren
van
nationale
meetstandaarden, zoals vastgelegd in het
‘Meeteenhedenbesluit’. Hierin zijn de SI-grondeenheden (meter, kilogram, seconde, ampère, kelvin,
mol, candela) en de daarvan afgeleide eenheden vastgelegd. Bovendien is vastgelegd dat er
nationale meetstandaarden voor de grootheden lengte, massa, tijd, elektrische spanning, elektrische
weerstand, thermodynamische temperatuur en lichtsterkte zullen worden beheerd of verwezenlijkt. Ter
invulling van de Metrologiewet heeft de Nederlandse overheid VSL aangewezen als uitvoerende
instantie in dezen. Als nationaal metrologie-instituut vormt VSL de schakel tussen de nationale en
internationale meetinfrastructuur en heeft daarmee een essentiële rol in de internationale harmonisatie
van meetstandaarden.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 11 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Ter ondersteuning van de internationale wederzijdse erkenning van meetresultaten is in 1999 de
breed gedragen Mutual Recognition Arrangement (MRA) van kracht geworden. Het doel van deze
overeenkomst is om op basis van kwantitatieve en publiek beschikbare informatie internationaal
vergelijkbare en betrouwbare meetresultaten te verkrijgen. Vergelijkbare en betrouwbare
meetresultaten zijn een voorwaarde voor bredere internationale overeenkomsten op het gebied van
handel en regelgeving. De wederzijdse erkenning van meetresultaten en certificaten tussen nationale
metrologie-instituten wordt ondersteund door veelvuldige deelname aan ringvergelijkingen (Key
Comparisons), waarmee de meetcapaciteiten (Calibration and Measurement Capability, CMC) op een
bepaald gebied worden onderbouwd. De resultaten van Key Comparisons en de CMC’s van de
nationale metrologie-instituten worden gepubliceerd in een door het BIPM beheerde openbare
database (zie http://kcdb.bipm.org/) als onderdeel van de MRA.
De taak van VSL als nationaal metrologie-instituut is vastgelegd in een overeenkomst betreffende het
meetstandaardenbeheer (ook wel Standaardenbeheerovereenkomst (SBO) genaamd). De
verwezenlijking en het beheer van de meetstandaarden en de deelname aan Key Comparisons is
hierin opgenomen. Daarnaast is er een researchsubsidie die wordt ingezet voor innovatie van
meetstandaarden en diensten, zodat ook in de toekomst de door het Nederlandse bedrijfsleven,
wetenschap en overheden gevraagde diensten en vereiste meetonzekerheden kunnen worden
geleverd.
Zoals vastgelegd in de Metrologiewet is er een Raad van Deskundigen voor de Nationale
Meetstandaarden ingesteld, die de Minister adviseert en toezicht houdt op de verwezenlijking en het
beheer van de nationale meetstandaarden. Als onderdeel van deze taak heeft de Raad van
Deskundigen een “Strategische Visie Standaardenbeheer 2013-2016” ontwikkeld en deze in 2013 aan
de Minister van Economische zaken voorgelegd. Daarnaast voorziet de Raad van Deskundigen EZ
van onafhankelijk advies ten aanzien van de werkplannen en rapportages van VSL
Om innovatie en economische groei te bevorderen heeft het ministerie van EZ, op advies van de Raad
van Deskundigen en in overleg met VSL, zich in 2014 financieel gecommitteerd aan deelname aan
het European Metrology Programme for Innovation and Research (EMPIR). De Nederlandse bijdrage
aan dit programma zal 16,5 M€ bedragen over een periode van tien jaar, 2014 – 2024, waarvan 15
M€ via het metrologiebudget van VSL wordt gefinancierd. EMPIR is de opvolger van het succesvolle
Europese onderzoeksprogramma EMRP (European Metrology Research Programme), waaraan VSL
sinds de start in 2010 deelneemt. De laatste onderzoeksprojecten in het EMRP zullen in 2017 aflopen.
Voor zowel het EMRP als EMPIR geldt dat ongeveer de helft van het onderzoeksbudget van de
deelnemende instituten uit middelen van de EU wordt gefinancierd. De andere helft is afkomstig van
de deelnemende instituten zelf. Voor VSL geldt dat de bovengenoemde researchsubsidie volledig
binnen het EMPIR-raamwerk wordt ingezet, evenals een significant deel van de SBO-middelen,
overeenkomstig de commitering van EZ aan de Europese Unie.
Het doel van EMRP en EMPIR is om de metrologische infrastructuur in Europa te versterken door de
samenwerking tussen de nationale metrologie-instituten onderling en die tussen de nationale meetinstituten en het bedrijfsleven en andere onderzoeksinstituten te bevorderen. Door het delen van
kennis wordt duplicatie van onderzoek vermeden en ontstaat er ruimte voor specialisatie. De
onderzoeksprojecten worden uitgevoerd door consortia van metrologie-instituten aangevuld met
externe partners: bedrijven, universiteiten en andere kennisinstellingen uit de voor het onderzoek
relevante sectoren. Met name in EMPIR wordt deze externe participatie sterk gestimuleerd om de
economische, maatschappelijke en wetenschappelijke relevantie van het onderzoek te waarborgen en
om voldoende draagvlak te creëren voor de toepassing van nieuw ontwikkelde standaarden en
meetmethoden. Het onderzoek in EMPIR richt zich zowel op de stimulatie van innovatie binnen de
Europese industrie als op belangrijke maatschappelijke thema’s op het gebied van energie, industrie,
gezondheidszorg en milieu.
Door de participatie aan EMPIR is gekozen voor een actieve deelname aan de ontwikkeling van
metrologie in Europa, versterking van de banden met industrie en kennisinstellingen, en een
commitering van de beschikbare financiële middelen voor onderzoek in Europees verband. De invloed
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 12 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

van EMPIR is door de reeds ingezette specialisatie bij VSL onder EMRP aanzienlijk: het heeft een
forse versterking opgeleverd van de technologische speerpunten op het gebied van (gas)chemie, flow,
vermogensmetingen, nano/micrometrologie en radiometrie waardoor Nederland in deze gebieden
vooroploopt. Deze technologische speerpunten sluiten goed
aan op strategische prioriteiten in Nederland waaronder de
De technologische speerpunten
topsectoren High Tech Systems & Materials, Energie,
sluiten goed aan op strategische
Chemie, Life Sciences & Health. Omdat deze specialisatie
prioriteiten in Nederland waargebaseerd is op diverse Nederlandse strategische agenda’s,
onder de topsectoren High Tech
profiteren juist de Nederlandse belanghebbende partijen van
Systems & Materials, Energie,
deze inbreng. Doordat het onderzoek in Europees verband
Chemie, Life Sciences & Health.
uitgevoerd wordt, verschaft dat hen via VSL toegang tot
relevante kennis uit andere Europese landen.

3. Missie en strategie
3.1
Strategische prioriteiten
VSL maakt meetresultaten van bedrijven, laboratoria en instellingen direct herleidbaar naar
internationale standaarden. VSL ontwikkelt en beheert in opdracht van de Nederlandse overheid dé
nationale meetstandaarden en levert een belangrijke bijdrage aan de betrouwbaarheid, kwaliteit en
innovatie van producten en processen in bedrijfsleven en samenleving.
De doelstelling van VSL is om als nationaal meetinstituut
de Nederlandse industrie en samenleving te dienen met
toonaangevende metrologie. Dat wil zeggen dat VSL
vooroploopt in vakmanschap, professionaliteit, reputatie
en innovatie. Onderdeel van de strategie is om
internationaal te excelleren in vakgebieden die bij uitstek
aansluiten op maatschappelijke of economische prioriteiten in Nederland. Dit betreft de volgende vijf
technologische speerpunten, zoals die ook in het vorige meerjarenplan 2010-2013 al zijn benoemd:
 Chemie (gasanalyse)
 Volumetrie (flow, zowel gas als vloeistof)
 Vermogensmetingen (HV (High Voltage) Power, onderdeel van de technologie Elektriciteit)
 Nano- en micrometrologie (onderdeel van de technologie Lengte)
 Radiometrie (onderdeel van de technologie Optica)
VSL maakt meetresultaten van
bedrijven, laboratoria en instellingen
direct herleidbaar naar internationale
standaarden.

De toonaangevende positie in metrologie houdt bovendien in dat VSL op de andere vakgebieden de
kwaliteit levert die in Nederland wordt vereist, waaronder voldoende brede meetbereiken en lage
meetonzekerheden, waardoor absoluut betrouwbare metingen verkregen worden. Doelstelling is om
de nationale industrie en andere belanghebbenden effectief, efficiënt en ‘fit for purpose’ te bedienen
met metrologische diensten en herleidbaarheid. Internationaal erkend en betrouwbaar, met een
kennispositie die past bij de niveaus die de Nederlandse belanghebbenden nodig hebben. Dit betreft
de volgende technologieën:
 Elektrische metrologie (DC (gelijkstroom) en Laag Frequent (DCLF) en Hoog Frequent (HF))
 Ioniserende Straling
 Massa, Druk en Viscositeit
 Lengte en dimensionele metrologie
 Temperatuur en Vocht
 Optische metrologie
 Tijd en Frequentie
Kortom, VSL is maximaal effectief en efficiënt en biedt ook voor de langere termijn continuïteit voor de
Nederlandse industrie en samenleving door:
 Toonaangevende metrologie,
 Internationaal onderscheidende kennis en faciliteiten in volumetrie/flow, gaschemie, nano/micrometrologie, radiometrie en vermogensmetingen.
 ‘Fit for purpose’ technologieniveau in de andere metrologische gebieden.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 13 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Voor wat betreft de toepassingen, focust VSL zich op een
drietal gebieden:
 Metrologie in Energie
 Metrologie in Industrie (High Tech Systems)
 Metrologie in Milieu

VSL focust zich op metrologie in
Energie, Industrie (High Tech
Systems) en Milieu.

Maar tegelijkertijd realiseert VSL zich echter dat metrologie een zeer breed economisch en
maatschappelijk toepassingsgebied heeft, ook buiten genoemde drie gebieden.
3.2
Cijfermatige overzichten
Bij VSL werken ca 110 fte, waarvan 40% academisch geschoold (meerderheid gepromoveerd) en
30% met een bachelor diploma. 20% van de medewerkers is vrouw.
De jaarlijke omzet is 15 M€, onderverdeeld als volgt:
 Overheidscontract vanwege de wettelijke taak:
 Opdrachten vanuit ‘de markt’:
 EU-onderzoeksubsidies:

55%
33%
12%

De metrologische diensten die VSL als Nationaal metrologisch instituut levert aan ‘de markt’ zijn als
volgt onderverdeeld (zie ook figuur 1):
 Kalibraties:
44%
 Referentiematerialen:
17%
 Metrologische consultancy:
22%
 Organiseren ringvergelijkingen:
9%
 Vakdeskundige bij audits:
4%
 Metrologiecursussen:
4%
Figuur 1: Marktsegmenten van VSL.

9%

Consultancy

4%
4%
22%

Kalibratie
Ref. materialen

17%

PT schemes
44%

Audits
Cursus/training

Toelichting: PT (Proficiency Testing) schemes betreft het organiseren van ringvergelijkingen.
Van de marktomzet komt circa de helft (46%) uit Nederland, de rest uit het buitenland, zie figuur 2. De
buitenlandse marktomzet is voornamelijk afkomstig van vakgebieden, waarin VSL internationaal
excelleert, m.n. flow en gaschemie. De marktomzet is voor bijna de helft afkomstig van MKB en een
derde van grote ondernemingen.
Per jaar levert VSL ruim 3500 certificaten uit (voornamelijk
kalibraties en referentiematerialen) aan meer dan 640
unieke/verschillende klanten. Aan vernieuwing, onderzoek en
ontwikkeling wordt 30 à 40% van de omzet besteed, onder
Versie: 14 september 2015

Per jaar levert VSL ruim 3500
certificaten uit aan meer dan
640 verschillende klanten.
Bladzijde 14 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

andere in ruim 30 Europese onderzoeksprojecten, waarin veelal ook Nederlandse partijen
participeren.
Figuur 2: Verdeling marktomzet van VSL.

Nonprofit en
overheid
23%

Inter.
17%
MKB
44%

Grote
onderneming
33%

EU
37%

NL
46%

3.3
Technologieën en diensten
VSL levert een scala aan diensten dat is afgestemd op de behoefte van de Nederlandse industrie. Het
dienstenpakket is voldoende breed (groot aantal meetgrootheden) en diep (grote meetbereiken) om
hierin te voorzien. Vanzelfsprekend zorgt VSL voor de meest nauwkeurige metingen en werkt zij aan
verlaging van meetonzekerheden door tijdig in te spelen op behoeftes uit de markt. Overzichten van
meetgrootheden en -bereiken zijn gegeven in Bijlage 2 voor alle technologieën.

4. Het belang van metrologie
4.1 Het belang van meetstandaarden
Metrologie is de wetenschap van het meten. Om betrouwbare en internationaal uitwisselbare en
erkende meetresultaten te realiseren, moeten metingen ‘herleidbaar’ zijn naar een hogere en
absolute betrouwbare meetstandaard en moet de meetonzekerheid gekwantificeerd zijn. De
hoogste meetstandaard in Nederland, met de laagste meetonzekerheid, heeft VSL in huis. Door vele
wereldwijde vergelijkingen zorgt VSL ervoor dat de meetstandaarden van Nederland tot de beste van
de wereld behoren en internationaal erkend zijn.
De meetstandaarden zijn gedefinieerd in het
zogenaamde SI-stelsel en zijn te herleiden naar
bekende fysische verschijnselen. Zo volgt bijvoorbeeld
de meetstandaard voor tijd uit de overgang tussen twee
energieniveau’s van een cesiumatoom, die voor lengte
uit de golflengte van (laser)licht in vacuüm, die voor
elektrische grootheden (spanning, weerstand) uit
bepaalde quantumeffecten. Een meetstandaard wordt bij
VSL ‘gemaakt’ met behulp van zeer gespecialiseerde opstellingen. Dit vindt plaats in geöptimaliseerde
laboratoria, waarin verstoringen (trillingen, temperatuurschommelingen etc.) worden geminimaliseerd,
zodat meetstandaarden met de best haalbare meetonzekerheid kunnen worden gerealiseerd.
Meetinstrumenten of andere meetstandaarden kunnen tegen de VSL-standaarden worden
gekalibreerd, waarmee herleidbaarheid van deze instrumenten of standaarden naar het SI-stelsel
wordt verkregen.
Door vele wereldwijde vergelijkingen
zorgt VSL ervoor dat de meetstandaarden van Nederland tot de
beste van de wereld behoren en
internationaal erkend zijn.

Meetstandaarden zijn over de gehele breedte van belang, niet alleen voor de (producerende)
industrie. Denk aan handel/export, consumentenbescherming, wettelijke bepalingen, veiligheid,
gezondheid, milieu, energie, maakindustrie, innovatie. Het is te beschouwen als een technologische
infrastructuur. Het beheren en ontwikkelen van meetstandaarden beïnvloedt de internationale
concurrentiepositie van elk land dat het moet hebben van technologie en handel. In de handel wordt
afgerekend op basis van kwantiteit en/of kwaliteit, waarvoor herleidbaarheid naar meetstandaarden
een onmisbare basis is. Een sterke nationale positie hierin is noodzakelijk, zodat betrouwbaarheid,
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 15 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

onafhankelijkheid en toegankelijkheid van meetstandaarden gegarandeerd kan worden voor iedereen
die daar behoefte aan heeft. Denk aan de handel in aardgas/energie en in gespecialiseerde producten
in de high-techmarkt. Ook voor de maakindustrie is herleidbaarheid naar meetstandaarden essentieel.
Immers, het gaat vaak om samengestelde producten afkomstig van diverse (internationale) bedrijven
met zeer nauwe toleranties. Absolute betrouwbaarheid van metingen is daarbij noodzakelijk voor
bedrijven in de maakindustrie, zowel voor grote, internationale bedrijven (zoals bijv. ASML, Philips en
VDL), maar zeker ook voor alle toeleveranciers en partners van deze bedrijven en voor het MKB.
Voor innovatieve bedrijven die vooroplopen in hun markt vanwege metrologische innovaties zijn
nieuwe ontwikkelingen in de metrologie bepalend voor hun succes in de strijd met de concurrentie.
Om ‘front-runner’ te blijven heeft men ‘leading-edge’ metrologie nodig, die vrijwel uitsluitend verkregen
wordt via het Nationale Metrologisch Instituut (NMI). De buitenlandse NMIs zijn immers
overheidsdiensten, die de nationale industrie voorrang zullen geven. VSL speelt in deze vernieuwing
dus een essentiële rol in de Nederlandse economie.
Voor veel bedrijven en sectoren in onze kenniseconomie is kwaliteit een ‘differentiator’, zeker voor het
innoverende MKB. Door te anticiperen op nieuwe ontwikkelingen en de bijbehorende behoefte aan
verbeterde meetstandaarden en meetmethodes kan VSL d.m.v. onderzoek en ontwikkeling de
bedrijven helpen bij hun economische groei en daarmee bijdragen aan de economie van Nederland.
Dat is ook een overheidsbelang en draagt bij aan het investering- en vestigingsklimaat in Nederland.
Voorbeelden zijn nieuwe meetstandaarden voor medische diagnose, voor vloeibaar aardgas, voor
biogas en voor microflow. Maar denk ook aan ontwikkelingen als ‘Smart Industry’ en ‘The Internet of
Things’: daarin wordt maximaal informatie uitgewisseld t.b.v. optimalisatie. Een groot deel van deze
informatie is gebaseerd op sensoren en dus op ‘meten’. De absolute betrouwbaarheid van deze
metingen is daarbij essentieel hetgeen het belang van goede meetstandaarden en innovatie
onderstreept.
Het belang van metrologie voor de maatschappij is daarnaast natuurlijk nog veel breder. Denk hierbij
aan milieu (vaststellen van trends en van verontreinigingsniveau’s), gezondheid (behandeling en
diagnose) en consumentenvertrouwen (betrouwbare specificaties van producten).
Het belang van metrologie voor Nederland is dus groot. Nederland besteedt echter minder geld aan
R&D in metrologie, uitgedrukt als fractie van het BNP, dan Europa gemiddeld en beduidend minder
dan Duitsland en Engeland. Zie onderstaande figuur 3, dat is overgenomen uit het vorige
visiedocument van de RvD “Strategie visie standaardenbeheer: Uitgangspunten voor een strategisch
vierjarenplan voor de periode 2009 – 2012”.
Figuur 3: Metrologiebudget als fractie van het Bruto Nationaal Product in Europa.
R&D Metrologie budget als fractie van BNP
30

25

(ppm)

20

15

10

5

0
Duitsland

Engeland

Versie: 14 september 2015

Europa

Frankrijk

Finland

Italië

Nederland

Bladzijde 16 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

4.2
Het Nederlandse model
Het ontwikkelen en onderhouden van meetstandaarden en het leveren van herleidbaarheid is een
wettelijke taak van de overheid. Deze wettelijke taak is in Nederland ruim 25 jaar geleden
geprivatiseerd en toegewezen aan VSL. Dit is een uitzonderlijke situatie in Europa. Uitgangspunt in
Nederland hierbij is dat de overheid betaalt voor het ontwikkelen en beheren van de meetstandaarden
(om onafhankelijkheid en toegankelijkheid te garanderen) en dat ‘de markt’ betaalt voor het gebruik
ervan. Dit model is sindsdien zeer succesvol gebleken. De kosten voor de metrologische infrastructuur
zijn relatief laag en de kwaliteit is relatief hoog. Vanwege de sterke marktoriëntatie van VSL is de
dienstverlening effectief en wordt maximaal ingespeeld op externe financiering voor het gebruik van
de meetstandaarden. Voor de vernieuwing focust VSL op de Nederlandse topsectoren en maakt
daarbij optimaal gebruik van Europese onderzoekssubsidies. De door EZ ingestelde Raad van
Deskundigen voor VSL constateert dat VSL effectief, efficiënt en vernieuwend is. Verder kent
Nederland een effectieve disseminatie van herleidbaarheid: van VSL naar secundaire
kalibratielaboratoria en R&D laboratoria, die vervolgens weer vele andere bedrijven bedienen.
Het primaire proces van VSL om de missie te realiseren is schematisch weergeven in figuur 4. Aan de
basis van het primaire proces staan de ontwikkelingen in de maatschappij en opkomende behoeften
van de Nederlandse industrie en samenleving. Met de procesketen Research – Ontwikkeling – Beheer
wordt daarop ingesprongen. In ontwikkelingsprojecten worden succesvolle researchresultaten
uitgewerkt tot bruikbare/toepasbare meetmethodes en meetopstellingen. Ook worden verbeteringen
van bestaande meetstandaarden en meetmethodes ontwikkeld, waaronder: bredere meetbereiken,
lagere meetonzekerheden, efficiëntere meetprocedures. Indien bewezen goed en toepasbaar, worden
ontwikkelde meetstandaarden en meetmethodes ‘in beheer genomen’. Dat wil zeggen dat ze
onderhouden worden voor onmiddellijk gebruik, dat ze jaarlijks ‘opgewerkt’ (gekalibreerd) worden,
waardoor VSL kan garanderen dat de herleidbaarheid en meetonzekerheid absoluut betrouwbaar is.
Met de meetstandaarden die VSL in beheer heeft worden vervolgens metrologische diensten
(kalibraties, consultancy, ringvergelijkingen, training, etc.) aangeboden aan bedrijven,
kalibratielaboratoria, overheden en andere partijen.
Figuur 4: Het primaire proces van VSL.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 17 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

4.3
De internationale metrologische infrastructuur
Meetstandaarden en herleidbaarheid zijn per definitie
Het ontwikkelen en onderhouden van
een internationale aangelegenheid. Daartoe is er een
meetstandaarden en het leveren van
internationaal verdrag opgesteld, de Meter Conventie.
De lidstaten hiervan hebben een bureau opgericht, het
herleidbaarheid is een wettelijke taak
BIPM, dat op mondiaal niveau een coördinerende rol
van de overheid, die ruim 25 jaar
vervult
binnen
de
internationale
metrologische
geleden
is
geprivatiseerd
en
infrastructuur. Alle nationale meetinstituten zijn bij het
toegewezen aan VSL. Dit is een
BIPM aangesloten. Het BIPM faciliteert en organiseert
uitzonderlijke situatie in Europa.
bijvoorbeeld internationale ringvergelijkingen (Key
Comparisons) tussen de verschillende landen en
publiceert de resultaten daarvan op zijn website, zodat voor eenieder inzichtelijk is hoe goed ieder
land op welk gebied presteert. Op regionaal niveau zijn de betreffende meetinstituten binnen Europa
georganiseerd binnen EURAMET, the European Association of Metrology Institutes. EURAMET is o.a.
verantwoordelijk voor de uitvoering van de EMRP en EMPIR programma’s en voor het uitvoeren van
key en aanvullende comparisons binnen Europa.
Elk ontwikkeld land heeft een nationaal metrologisch instituut, omdat men een sterke nationale positie
hierin noodzakelijk acht. Meetstandaarden zijn immers essentieel voor een groot aantal sectoren, die
van nationaal belang zijn. Denk aan handel/export, consumentenbescherming, wettelijke bepalingen,
veiligheid, gezondheid, milieu, energie, producerende industrie, innovatie, defensie. Het is te
beschouwen als een technologische infrastructuur. Een sterke nationale positie hierin is noodzakelijk,
zodat betrouwbaarheid, onafhankelijkheid en toegankelijkheid van meetstandaarden gegarandeerd
kan worden voor iedereen die daar behoefte aan heeft.
Naar mate het internationale vertrouwen toeneemt, zou men kunnen overwegen om de ontwikkeling
en het beheer van bepaalde meetstandaarden over te laten aan andere landen. Bijvoorbeeld door een
verdergaande specialisering binnen Europa, waarbij niet meer alle nationale instituten een volledig
pakket aan diensten levert voor de eigen nationale markt. Specialisering zou een efficiencyverbetering
op kunnen leveren, omdat de (noodzakelijkerwijs) hoge vaste kosten ‘verrekend’ kunnen worden over
een groter ‘afzetgebied’ dan alleen het eigen land. Daarvoor zijn echter een aantal voorwaarden:
 Men moet bereid zijn om enerzijds te specialiseren op technologiegebieden die nationaal van
belang zijn en anderzijds af te zien van technologiegebieden waarin andere metrologie
instituten een grotere meerwaarde hebben.
 Men moet erop vertrouwen dat meetstandaarden ontwikkeld door andere landen (niet-NL),
bijvoorbeeld ook ‘concurrerende landen’, landen waarmee men in conflict is of landen waarvan
de technologische infrastructuur in kwaliteit afneemt, toch betrouwbaar, goed en nauwkeurig
zijn. Ze zijn immers ook in eigen land (NL) maatgevend en bepalend. Er is dan namelijk geen
alternatief meer.
 Men moet erop vertrouwen dat meetstandaarden ontwikkeld en beheerd in eigen land ook
erkend en geaccepteerd worden in andere landen. Om onbetwiste, internationaal erkende en
betrouwbare meetstandaarden en herleidbaarheid te realiseren, is de internationaal erkende
onafhankelijkheid van de nationale metrologische instituten essentieel. Zelfs de schijn van
belangenverstrengeling zou al funest zijn voor internationale acceptatie en zonder acceptatie
zijn meetstandaarden van beperkte waarde.
 Landen zullen bereid moeten zijn om hun ‘metrologie markten’ open te stellen voor nationale
metrologische instituten uit andere landen.
 Vastgelegd moet worden dat de metrologische dienstverlening op Europees niveau uitgevoerd
wordt zonder nationale voorkeuren of het ‘voortrekken’ van nationale instellingen. Hiervoor is
een goede Europese afstemming noodzakelijk en het onderlinge vertrouwen dat ook onder
‘moeilijke omstandigheden’ toch gevolg gegeven wordt aan de afgesproken toezeggingen en
verplichtingen.
Het ‘inkopen van metrologische dienstverlening’ ook indien die van andere landen komt, kost geld.
Hoeveel geld hangt af van de toeleverancier. Het is zeer onverstandig om vooruitlopend op een

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 18 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

dergelijke ontwikkeling, nu al (eenzijdig) bepaalde technologiegebieden, meetstandaarden of diensten
te staken of af te bouwen die van belang zijn voor Nederland. Immers:
 De bovengenoemde internationale bereidheid en vertrouwen is er nu niet.
 De nationale bedrijven en instellingen worden daarmee direct op achterstand gezet.
 De onderhandelingspositie van Nederland bij het uitwisselen van specialismen en diensten
wordt daarmee erg verzwakt.
 De eigen onafhankelijke positie op een aantal gebieden wordt opgegeven voordat duidelijk is
wat de consequenties zijn. Dit leidt tot ongewenste irreversibele processen.
 Het afbouwen van een metrologische activiteit kan snel gaan maar de opbouw van een goede
kennis- en ervaringspositie, kost vele (soms tientallen) jaren. Dat weet Nederland uit ervaring.
4.4
De Benefit Cost Ratio van metrologie
In de Verenigde Staten (NIST) en in Engeland (NMS/NPL) zijn studies uitgevoerd die uitwijzen wat de
economische waarde van metrologie en meetstandaarden is. Daarbij gebruiken zij het begrip BCR,
Benefit Cost Ratio, dat aangeeft wat de economische opbrengst is van elke geïnvesteerde euro. NIST
meldt een BCR van gemiddeld 41:1 (1999) en in een later onderzoek (2012) 57:1. NMS meldt een
BCR van gemiddeld 24:1 (2002) en heeft in 2010
aangetoond dat een budgetstijging van 10% op het
Het belang van metrologie voor de
nationale metrologiebudget een positieve economische
economie is buitengewoon groot
bijdrage oplevert, die 68 maal zo hoog ligt. Het belang van
en investeren in metrologie blijkt
metrologie voor de economie is dus buitengewoon groot en
een zeer effectieve manier voor
investeren in metrologie blijkt een zeer effectieve manier
het stimuleren van innovatie en
voor het stimuleren van innovatie en aanjagen van de
aanjagen van de economie.
economie. Voor een meer gedetailleerde toelichting op de
Benefit Cost Ratio zie Bijlage 3.
Kwaliteit en betrouwbaarheid van metingen (en daarmee van producten) zijn bij bedrijven geborgd,
omdat VSL efficiënt hoogwaardige herleidbaarheid vanuit de top van de meetketen dissemineert naar
alle relevante partijen in Nederland. Bedrijven kunnen namelijk dankzij VSL herleidbaarheid weer (inof extern) doorgeven en zijn hierdoor in staat betere producten en diensten te leveren. Dit levert direct
economische meerwaarde op.
4.5
Complexiteit en samenhang van meetstandaarden
De complexiteit van het realiseren en kunnen gebruiken van een samenhangend geheel aan
meetstandaarden, is groot. Niet alleen zijn er veel verschillende meeteenheden, elke met een eigen
standaard, maar het meetbereik per eenheid is bovendien groot. En om absoluut betrouwbaar en
nauwkeurig te zijn, is het essentieel dat de meetonzekerheid zeer laag is (veel cijfers achter de
komma). Dit alles vereist een laboratoriuminfrastructuur en een gebouw, die zeer geavanceerd zijn en
dientengevolge zeer duur. De vaste kosten van een hoogwaardig nationaal metrologisch instituut zijn
dan ook noodzakelijkerwijs hoog. Daarnaast is het essentieel dat de medewerkers van VSL hoog
opgeleid zijn, specialist in hun vakgebied en voortdurend op de hoogte zijn van de laatste stand der
techniek.
4.5.1 Het SI-stelsel
Er zijn 7 SI-basiseenheden (meter, kilogram, seconde, ampère, kelvin, mol en candela) die allen
verwezenlijkt en beheerd worden. De verwezenlijking, ook wel ‘realisatie’ of opwerking genoemd,
houdt in dat in zeer gespecialiseerde experimentele opstellingen het fysische ‘verschijnsel’, waarop de
definitie van de SI-eenheden zijn gedefinieerd, gerealiseerd wordt. Daarmee is de meetstandaard
beschikbaar en kunnen werkstandaarden (die veelal hanteerbaarder zijn, maar een hogere
meetonzekerheid hebben) gekalibreerd worden voor gebruik ten behoeve van de ‘markt’.
Zo wordt bijvoorbeeld de meter als volgt ‘gemaakt’ (verwezenlijkt). Een frequentiekamgenerator wordt
gebruikt voor het genereren van zeer stabiele, optische golflengtes (kleuren). Als referentie voor de
frequentiekamgenerator wordt een 10 MHz signaal gebruikt, dat rechtstreeks (en fysiek) gekoppeld is
aan één van de cesiumklokken. Hiermee is de meter dus direct gerelateerd aan de seconde. Daarna
wordt de primaire laserstandaard van VSL met één van de gegenereerde, stabiele golflengtes
vergeleken. Deze primaire standaard is een laser die opereert in het rode golflengtegebied en
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 19 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

fungeert als de nationale lengtestandaard, waartegen (secundaire) laserstandaarden worden
gekalibeerd. Hiermee worden vervolgens fysieke objecten gemeten, zoals bijvoorbeeld eindmaten,
door het letterlijk tellen van het aantal golflengtes.
Figuur 5: Overzicht van alle technologieën van VSL.

Technologieën

Lengte

Temperatuur
en vocht

Electriciteit

Tijd en
frequentie

Chemie

Gas flow

Vloeistof flow

Optica

Druk

Viscositeit

Ioniserende
straling

Massa

Behalve de SI-basiseenheden, zijn er vele afgeleide eenheden, die essentieel zijn in het faciliteren
van industrie, handel, consumentenbescherming, wettelijke bepalingen, veiligheid, gezondheid, milieu,
energie, innovatie, etcetera. Bijvoorbeeld: de ampère is de SI-eenheid voor de ‘grootheid’ elektrische
stroom. Maar daarnaast zijn er de volgende afgeleide
elektrische grootheden: spanning (eenheid: Volt, zowel
Behalve de SI-basiseenheden, zijn
gelijkspanning als wisselspanning), weerstand (Ohm),
er vele afgeleide eenheden, die
capaciteit (Farad), inductie (Henry), vermogen (Watt), elke
essentieel zijn voor o.a. industrie,
met een eigen route om gerealiseerd of opgewerkt te
handel, consumentenbescherming,
worden. Iets vergelijkbaars geldt voor alle andere SIwettelijke bepalingen, veiligheid,
eenheden.
Bij
VSL
zijn
de
hoofdtechnologieën
gezondheid, milieu, energie, en
vertegenwoordigd zoals weergegeven zijn in figuur 5.
innovatie.
Binnen elke hoofdtechnologie worden de SI-eenheden,
maar ook de afgeleide eenheden gerealiseerd.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 20 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

4.5.2 Samenhang van de SI-basiseenheden
Meetstandaarden kennen vaak een onderlinge afhankelijkheid. In veel gevallen speelt de SIbasisgrootheid uit een bepaalde technologie tevens een belangrijke rol bij andere technologieën. Zo is
de realisatie van de meter direct gekoppeld aan de seconde en is de primaire standaard voor
ioniserende straling, de Gy (= J/kg), direct herleidbaar naar de Kelvin. Het belang van de 7 SIbasiseenheden voor de diverse technologieën is in tabel 1 verduidelijkt. De tabel laat zien welke
eenheden bij welke technologie een rol spelen. Hierbij:
 verwijst ‘O’ naar een SI-basiseenheid, die wordt gerealiseerd en onderhouden door de
genoemde technologie.
 betekent ‘x’ dat een bepaalde technologie voor de herleidbaarheid van haar meetstandaarden
afhankelijk is van de betreffende SI-basiseenheid.
Voor alle technologieën geldt dat in de laboratoria de omgevingscondities worden gemonitord, omdat
zij bepalend zijn voor de meetwaarden. Dit zijn luchttemperatuur, luchtvochtigheid en luchtdruk. Dit is
in de tabel niet expliciet opgenomen.
Tabel 1: Belang van SI-basiseenheden voor de verschillende technologieën.
m

s

Chemie
Elektriciteit – DCLF

kg

K

x

x
O
x

x

x

Ioniserende Straling

x

x

x

x

Massa, Druk, Viscositeit

x

x

O

x

Lengte

O

x

O

Tijd en Frequentie
Volumetrie

x

x

x

x

x

O

x

x

cd

x

Thermometrie
x

mol
O

x

Elektriciteit – HF

Optica

A

x

O

x

4.5.3 Samenhang van de afgeleide eenheden: een voorbeeld
Ook voor de van het SI afgeleide grootheden geldt in vele gevallen dat ze op een complexe manier
met elkaar samenhangen. Als bijvoorbeeld wordt hier de technologie Elektriciteit gegeven, waar alle
standaarden nauw met elkaar verweven zijn, zie figuur 6. De primaire standaarden zijn hier gebaseerd
op quantumeffecten (het quantum-Halleffect voor weerstand en het Josephsoneffect voor spanning).
In beide gevallen zijn de standaarden te herleiden naar fundamentele natuurconstantes. Alle andere
elektrische gelijk- en wisselspanningsgrootheden worden uiteindelijk afgeleid van deze primaire
standaarden voor weerstand en spanning. Daarnaast zijn de frequenties van alle laagfrequente
wisselsignalen herleidbaar naar de cesiumklokken van de technologie Tijd en Frequentie.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 21 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Figuur 6: Samenhang van de meetstandaarden voor elektrische grootheden (technologie Elektriciteit
DCLF).

Primair weerstand

Primair spanning

Weerstand

Spanning

Stroom

Impedantie:
- Capaciteit
- Inductie

ACDC:
- AVDV
- Spanningsratio

Vermogen

Frequentie

- Gelijkstroom
- Wisselstroom

Toelichting: ACDC betekent wissel-/gelijkstroom en AVDC wissel-/gelijkspanning.

4.5.4 Meetbereik
Behalve het grote aantal verschillende meeteenheden, heeft elke eenheid meestal ook een groot
meetbereik, waarvoor meetstandaarden beschikbaar moeten zijn. Voorbeelden zijn:
o
o
1. Temperatuur: Bij VSL wordt het gehele temperatuurbereik afgedekt van -196 C tot 1768 C. De
meetstandaarden voor zeer lage temperaturen zijn belangrijk voor bijvoorbeeld metingen in
cryogene vloeistoffen (helium, stikstof, LNG). De meetstandaarden voor lage temperaturen zijn
van belang voor onder andere diepvriesprocessen; de meetstandaarden rond
kamertemperatuur voor bijvoorbeeld klimaatregistratie en thermostaten; de meetstandaarden
o
voor hogere temperaturen (honderden tot duizenden C) voor onder meer industriële processen
(chemische industrie, ovens), zonne-energiecentrales, en dergelijke. Voor dit gehele
temperatuurbereik zijn diverse meetopstellingen beschikbaar, elk met een eigen standaard
noodzakelijk om in elk temperatuurgebied betrouwbare metingen uit te kunnen voeren en
herleidbaarheid te kunnen leveren.
2. Lengte: De meetopstellingen waarmee standaarden voor nanometers en micrometers worden
gerealiseerd (belangrijk voor bijvoorbeeld de precisiemaakindustrie) zijn compleet anders dan
die voor centimeters, meters of tientallen meters (belangrijk voor bijvoorbeeld landmeting en
industriële dimensies).
In internationaal verband zijn er afspraken over de wijze waarop elk land/metrologisch instituut zijn
meetcapaciteiten (Calibration and Measurement Capabilities, CMCs) onderbouwt. Daarin wordt tevens
vastgelegd welke SI-eenheden of afgeleide eenheden het betreft en voor elke eenheid en in welk
meetbereik.
4.5.5 Nauwkeurigheid/meetonzekerheid
Behalve dat er veel eenheden zijn, elk met een eigen meetbereik, moet elke meetstandaard met de
hoogste nauwkeurigheid, ofwel de laagste meetonzekerheid, beschikbaar zijn. De laagst haalbare
meetonzekerheid is voor elke meeteenheid en elk meetgebied verschillend, afhankelijk van de

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 22 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

beschikbare apparatuur en de verstoringen van buitenaf.
meetonzekerheden die bij VSL gehaald worden zijn:
-14
 Tijd: 10 s in absolute zin.
 Massa: 10 µg voor een massastuk van 50 g.
3
 Volumetrie: 0,06% voor 20-200 m aardgasflow bij 60 bar.

Een

paar

voorbeelden

van

Alleen als VSL een voldoende lage onzekerheid weet te
realiseren, kan voor elk toepassingsgebied een ‘fit-forpurpose’ nauwkeurigheid geleverd worden. De
betreffende toepassing bepaalt welke meetonzekerheid
belangrijk is. Dat zal voor een weegschaal in een
supermarkt heel anders zijn dan de metingen in een
waferstepper van ASML. Maar de meetonzekerheid van
de hoogste meetstandaarden bij VSL bepaalt welke
meetonzekerheid er te halen is ‘in het veld’. Als de maatschappelijke en economische
omstandigheden erom vragen, zullen er lagere meetonzekerheden gerealiseerd moeten worden. Het
realiseren van lage meetonzekerheden kan uitsluitend met zeer gespecialiseerde en geavanceerde
meetstandaarden in een laboratoriumomgeving met minimale verstoringen. De gespecialiseerde
meetopstellingen bestaan veelal uit dure meetapparatuur, die vervolgens door vakspecialisten van
VSL aangepast wordt om nog lagere meetonzekerheden te realiseren.
Het realiseren van lage meetonzekerheden kan uitsluitend met zeer
gespecialiseerde en geavanceerde
meetstandaarden in een laboratoriumomgeving met minimale verstoringen.

4.6 Herleidbaarheidspiramide
De herleidbaarheidsketen is in Nederland efficiënt georganiseerd. VSL staat aan de top van deze
keten, ook wel herleidbaarheidspiramide genaamd (zie figuur 7), omdat zij de nationale, primaire (en
dus meest nauwkeurige) standaarden beheert en ontwikkelt. Lager in de piramide wil zeggen meer
meetinstrumenten maar met hogere meetonzekerheid. Met zijn meetstandaarden verzorgt VSL
herleidbare meetresultaten voor de secundaire kalibratielaboratoria en andere meetlaboratoria. Deze
laboratoria kalibreren op hun beurt weer de werkstandaarden en meetapparatuur ‘in het veld’ van alle
bedrijven en instanties, die van betrouwbare meetresultaten afhankelijk zijn. De herleidbaarheid naar
de nationale meetstandaarden wordt op deze wijze stapsgewijs gedissemineerd en dit resulteert erin
dat de metingen van tientallen tot soms wel duizenden meetinstrumenten uiteindelijk terug te leiden
zijn naar één enkele kalibratie door VSL. Enkele voorbeelden zijn (zie tevens Bijlage 3):
 Voor een klein kalibratiebedrijf verricht VSL 10 geometrie- en luchtvochtigheidkalibraties, die
daarmee haar markt bedient met 2000 kalibraties. Dit is een vermenigvuldigingsfactor van
2000/10 = 200.
 VSL kalibreert 17 standaarden voor Defensie. Dit levert de herleidbaarheid voor het
standaardenlab van Defensie, waar jaarlijks ongeveer 250 kalibraties van secundaire
meetstandaarden worden verricht. Uiteindelijk worden hiermee zo’n 35.000 meetinstrumenten
gekalibreerd, die meegaan aan boord van o.a. marineschepen en jachtvliegtuigen. De
vermenigvuldigingsfactor van VSL naar Defensie komt hiermee op 2000.
 In 2014 heeft Philips wereldwijd, maar buiten de USA, circa 5 miljard LED lampen gemaakt en
verkocht, herleidbaar naar Philips OCM in Eindhoven, die haar LED-standaarden bij VSL
kalibreert.
3
 In januari 2015 heeft Nederland 6,3 miljard m aardgas geëxporteerd. Vrijwel alle aardgas3
metingen in Nederland zijn herleidbaar naar de VSL meetstandaard voor ‘m aardgas’.
De herleidbaarheidpiramide illustreert dat er voor elke toepassing een ’fit-for-purpose’
meetonzekerheid beschikbaar is (met bijbehorende kosten voor deze herleidbaarheid). Elke
toepassing vereist immers een ‘eigen’ meetonzekerheid. Bijvoorbeeld: de weegschalen bij alle
supermarkten van Nederland, naar schatting zo’n 50.000 stuks, zijn waarschijnlijk herleidbaar naar
VSL, maar worden niet rechtstreeks gekalibreerd door VSL, omdat
De herleidbaarheidsketen
dit onnodig ‘nauwkeurig’ zou zijn en daarmee onnodig duur. Maar de
is in Nederland efficiënt
meetstandaarden voor weegschalen in de farmaceutische industrie,
waar een precies bekende en betrouwbare dosering essentieel is,
georganiseerd.
worden wel door VSL gekalibreerd.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 23 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

De herleidbaarheidpiramide maakt tevens inzichtelijk dat de meetonzekerheid van de hoogste
standaard bepalend is voor de meetonzekerheid ‘in het veld’. Of anders gezegd: naar mate men in het
veld behoefte krijgt aan lagere meetonzekerheid, is er meer onderzoek en ontwikkeling nodig naar het
verlagen van de meetonzekerheid van de hoogste standaard.
Figuur 7: Voorbeelden van de herleidbaarheidspiramide.

4.7 Consequenties voor laboratoriumomgeving, gebouw, apparatuur
Het is de taak van VSL om te zorgen voor een samenhangend geheel aan meetstandaarden,
waarmee de SI-eenheden en alle benodigde afgeleide eenheden worden afgedekt, elk met een
meetbereik en een meetonzekerheid, die door de toepassingsgebieden wordt vereist. Hiervoor is een
uitgebreid arsenaal aan geavanceerde apparatuur nodig en gespecialiseerde laboratoria, waar
verstoringen niet of nauwelijks voorkomen. Dit betreft bijvoorbeeld:
 Diverse cleanrooms: stofvrije ruimtes met maximale en nauwkeurige beheersing van
temperatuur, luchtvochtigheid en luchtsnelheden en met trillingsvrije vloeren en labtafels.
 Laboratoria met volledig geautomatiseerde meetopstellingen, omdat de aanwezigheid van
personeel de metingen teveel verstoort.
 Laboratoria, die volledig afgeschermd zijn voor alle elektromagnetische velden en verstoringen.
 Laboratoria met bescherming tegen radioactieve straling.
Het huidige gebouw van VSL voorziet hierin. Het gebouw is maximaal ingericht en gebouwd om
2
verstoringen te voorkomen. VSL heeft ruim 3500 m aan gespecialiseerde laboratoria, met

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 24 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019
o

temperatuurfluctuaties lager dan 0,1 C, luchtvochtigheidbeheersing binnen 5%, luchtsnelheden onder
5 cm/s en met trillingsvrije vloeren en maximale elektromagnetische afscherming.
Figuur 8: VSL-laboratorium in Delft.

4.8 Relevantie voor de Nederlandse industrie: case stories
Diverse belangrijke sectoren in Nederland zijn gebaat bij een onafhankelijk, nationaal instituut voor
meetstandaarden. Dit geldt specifiek voor topsectoren zoals Energie, Chemie, High-tech, Gezondheid,
maar het geldt ook in bredere zin om innovatie in het MKB mogelijk te maken. Ook
kalibratielaboratoria, overheden, producenten van meetapparatuur, R&D-laboratoria en universitaire
onderzoeksgroepen zijn voor de herleidbaarheid van hun meetresultaten aangewezen op VSL
Er zijn diverse concrete voordelen van een eigen, Nederlands instituut als VSL voor de Nederlandse
economie, bijvoorbeeld:
 Het leveren van betrouwbare meetresultaten. VSL concurreert alleen op kwaliteit (de
nauwkeurigste meetstandaarden) en concurreert niet op prijs met secundaire kalibratielaboratoria,
 VSL is een onafhankelijk instituut (m.a.w. vervult een ‘scheidsrechtersrol’) en is voor alle
partijen toegankelijk.
 Het spreken van dezelfde taal, letterlijk en figuurlijk (m.a.w. VSL begrijpt de Nederlandse
(bedrijfs)cultuur).
 VSL biedt een one-stop shop, zodat zijn klanten met alle kalibraties en meetoplossingen
geholpen kunnen worden.
 Nabijheid: het uitbesteden aan buitenlandse meetinstituten is voor Nederlandse bedrijven vaak
geen optie, want “dan kom je achteraan in de rij te staan, als je al aan de beurt komt”.
 VSL is een essentieel onderdeel van de kennisinfrastructuur en het kwaliteitsecosysteem in
Nederland.
 VSL beschikt over specialistische kennis, die nergens anders in Nederland te verkrijgen is.
 Via VSL kunnen Nederlandse bedrijven, instituten en organisaties invloed hebben op en
betrokkenheid zijn bij nieuwe ontwikkelingen.
Voor elk bedrijf zal het specifieke voordeel verschillend zijn. Tijdens recente bezoeken aan klanten zijn
een aantal ‘case stories’ opgetekend. Deze zijn samengevat in Bijlage 4. Uit de ‘case stories’ valt een
aantal belangrijke (vaak ook gemeenschappelijke) redenen te destilleren, die aantonen waarom het zo
belangrijk is dat Nederland over een goed geoutilleerd, hoogwaardig meetstandaardeninstituut
beschikt. De bedrijven melden namelijk ondermeer het volgende:
 Om aan hoge kwaliteitseisen te kunnen voldoen is men voor herleidbaarheid en metrologische
kennis op hoog niveau (volledig) afhankelijk van VSL.
 De toegevoegde waarde van VSL zit in de herleidbaarheid en betrouwbaarheid, maar zeker ook
in de toegankelijkheid en het meedenken.
 De geboden meetonzekerheid en service van VSL zijn op het goede niveau en een directe
gesprekspartner wordt zeer gewaardeerd.
 Door de activiteiten van VSL wordt voor de Nederlandse industrie minimaal een ‘level playing
field’ gecreëerd en een concurrentievoordeel behaald.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 25 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019
 VSL is onafhankelijk en levert waardevolle bijdragen aan nationale commissies. De korte lijn
met VSL zorgt er bijvoorbeeld voor dat de radiotherapie in Nederland over de volle breedte
internationaal aan de top staat.
 Als VSL niet meer in staat is om de meetstandaarden te onderhouden en nieuwe standaarden
te ontwikkelen, dan heeft dat negatieve gevolgen voor Nederlandse ondernemingen.
 VSL is een essentiële schakel in het Nederlandse ‘high-tech ecosysteem’.

5. Strategische visie RvD en opdracht EZ
5.1 Meerjarenplannen
Jaarlijks stelt VSL voor EZ werkplannen op voor de Standaardenbeheer- (SBO) en Researchwerkprogramma’s. VSL werkt daarnaast met meerjarenprogramma’s, waarbij naar de ontwikkelingen
op de (middel)lange termijn wordt gekeken, met een typische termijn van 4 jaar. De jaarlijkse
werkplannen zijn nadrukkelijk gebaseerd op de strategische keuzes en routes die in deze
meerjarenplanning zijn vastgelegd. In het verleden zijn er al eerder meerjarenplannen opgesteld, te
weten voor de periodes 2005-2008 en 2009-2012. Deze meerjarenplannen werden altijd
voorafgegaan door een strategische meerjarenvisie van de Raad van Deskundigen. Ook bij het
voorliggende Meerjarenplan 2016-2019 is dit het geval. In zijn Strategische Visie (2013-2016) m.b.t.
de meerjarenontwikkeling van VSL heeft de Raad een aantal concrete adviezen opgesteld. Hieronder
worden deze adviezen per technologie weergegeven.
Naast de reactie op de adviezen van de Raad is hieronder tevens de opdracht van EZ opgenomen,
waarin VSL verzocht wordt om een Meerjarenplan 2016-2019 op te stellen. Een belangrijke factor
hierbij is de taakstelling (bezuiniging) die EZ aan VSL heeft opgelegd voor deze periode. De adviezen
van de Raad, alsmede de opdracht en taakstellingen van EZ bepalen het kader waarbinnen het
Meerjarenplan 2016-2019 ingevuld wordt. Op grond hiervan zijn diverse scenario’s uitgewerkt voor het
portfolio aan meetstandaarden. Concrete scenario’s worden in het volgende hoofdstuk gepresenteerd.
5.2
Strategische Visie RvD 2013 – 2016
Algemeen
Advies 1: Richt in samenwerking met universiteiten deeltijdposities in voor senior onderzoekers van
VSL in relevante vakgroepen aan universiteiten op het gebied van de kerngebieden van het
metrologisch onderzoek van VSL. Stel hiertoe een plan van aanpak op gericht op uitvoering per 2014.
Advies 2:
a. Ondersteun actief een vervolg op het European Metrology Research Programme (EMRP).
b. Blijf investeren in fundamenteel onderzoek (in Europees verband) naar moderne standaarden
om zodoende een technologische voorsprong en daardoor ook de meerwaarde in de
toekomst voor de Nederlandse industrie te behouden.
c. Intensiveer de samenwerking met Europese meetinstituten, onderwijsinstellingen en
bedrijfsleven vooral ten aanzien van de nieuwe gebieden. Maak optimaal gebruik van de
mogelijkheden die universiteiten en onderzoeksprogramma’s op deze universiteiten bieden.
d. Stimuleer en waardeer het publiceren in wetenschappelijke tijdschriften.
Chemie
Advies 3: Het advies van 4 jaar geleden is opgevolgd en dient nu met kracht te worden herhaald: het
blijft noodzakelijk te investeren op het gebied van gasanalyses (lagere detectiegrenzen en hogere
nauwkeurigheden) om de toppositie te behouden.
Advies 4: Participeer actief in een internationaal samenwerkingsverband, waarbinnen een
verkennende studie naar de haalbaarheid en toepassing van gecertificeerde referentiematerialen voor
voedselveiligheid en -betrouwbaarheid wordt uitgevoerd.
Elektriciteit en magnetisme
Advies 5: Breng de faciliteiten op peil voor:
 Het meten van de kwaliteit en stabiliteit van het hoogspanningsnet, onder andere
fasehoekmetingen (Phasor Measurement Units, PMU’s).
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 26 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019



Het meten van efficiency en stroom- en spanningskenmerken van nieuwe technologieën
(verliesmetingen).
Het meten van de kwaliteit van de elektriciteitsvoorziening in laag- en middenspanningsnetten
(Power Quality, PQ-aspecten).

Advies 6: Ontwikkel de volgende speerpunten van wetenschappelijk onderzoek:
 Geavanceerde sampling(meet)methoden voor wisselspanning en -stroom.
 Meten van Power Quality aspecten, propagatie door het net en tijdsynchronisatie van
metingen in elektriciteitsnetten, fasehoekmetingen
 Toepassing en kalibratie van niet-conventionele meettransformatoren
Tijd en frequentie
Advies 7: Zet de ontwikkelingen aan het glasfibernetwerk voortvarend door, en werk daarbij nauw
samen met nationale en internationale partners.
Advies 8: Zet een communicatieplan op om de markt wat “agressiever” te benaderen en verbeter de
directe toegankelijkheid van de technici voor klanten met een certificeringswens.
Ioniserende Straling
Advies 9: VSL moet samen met de fabrikanten, gebruikers en beroepsverenigingen tot een plan van
aanpak komen voor de realisatie van gestandaardiseerde ijkbronnen voor het kalibreren van PET
scanners en voor dosiskalibratoren.
Advies 10: De kalibratiefaciliteit voor put-ionisatiekamers voor iridium-192 high doserate bronnen en
low doserate jodium-125 zaadjes dient te worden voltooid. Samen met de beroepsverenigingen moet
VSL een aanbeveling formuleren betreffende regelmatige kalibratie van deze putionisatiekamers voor
gebruik in de brachytherapie.
Advies 11: Continueer het onderzoek naar het gebruik van de watercalorimeter van VSL voor de
kalibratie van protonenbundels en van fotonenbundels van MRI-versnellers.
Massa en gerelateerde standaarden
Advies 12: Massa, Druk en Viscositeit is binnen VSL de enige groep zonder EMRP of KP7 projecten.
Onderzoek de mogelijke uitbreiding voor R&D-samenwerking tussen Massa, Volumetrie en Chemie.
Advies 13: Zorg voor duidelijkheid qua verantwoordelijkheden omtrent de nationale kalibratiefaciliteiten voor Kracht en Moment. VSL is ten minste aanspreekpunt voor deze massagerelateerde
grootheden.
Lengte en gerelateerde standaarden
Advies 14: Continueren van activiteiten en niveau voor High Tech Systems en micro- en
nanometrologie.
Advies 15: Verken de metrologiemarkt voor nano-biotechnologie nader en kijk in hoeverre het mogelijk
en zinvol is de samenwerking met universiteiten en anderen uit te breiden en te structureren.
Thermometrie en vochtigheid
Advies 16: Continueer het onderzoek naar het effect van onzuiverheden op het watertripelpunt (WTP).
Advies 17: Continueer de ontwikkeling van methoden voor het meten van vocht in aardgas bij hoge
druk.
Optische standaarden
Advies 18: Bouw de metrologische adviesactiviteit op het gebied van ruimtelijke stralingsmeting verder
uit, onder andere ten gunste van de aardobservatie en de Nederlandse ruimtevaart. Verken het verre
infrarood tot en met het terahertzgebied.
Advies 19: Ga door met het ontwikkelen van metrologische en spectroscopische kennis en kunde op
het gebied van solid-state verlichting met behulp van LED’s, OLED’s en lasers.Onderhoud konktakten
met Philips en Holst Centre.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 27 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Advies 20: Benut de brede optische expertise en verken nieuwe onderwerpen. De verbreding van
onderwerpen is belangrijk om aan EMRP- projecten mee te kunnen doen en is ook van belang voor
de Nederlandse industrie.
Volumetrie
Advies 21: Blijf aandacht besteden aan het onderhoud van de lage druk gas standaard en verdere
reductie van de gerealiseerde onzekerheden van de nieuwe faciliteiten voor hoge druk gas en
minerale oliën.
Advies 22: Werk aan een verdere reductie van de onzekerheid van de primaire LNG standaard om, zo
mogelijk, de doelstelling van 0,05% te behalen.
Advies 23: Blijf werken aan de verdere ontwikkeling van een primaire standaard voor micro- en
nanoflow met een lage onzekerheid.
Advies 24: Volg nauwlettend de ontwikkelingen op het terrein van gasemissies. Zorg dat er
herleidbaarheid kan worden aangeboden zodra betrouwbare industriële meetinstrumentatie op de
markt beschikbaar komt.
VSL kan zich goed vinden in de bovengenoemde
adviezen van de RvD. De adviezen wijzen de weg
voorwaarts om door middel van een versterking van de
R&D-activiteiten te bewerkstelligen dat VSL innovatieve
meetlossingen kan blijven ontwikkelen op bestaande en
op nieuwe onderzoeksgebieden ten behoeve van industrie
en maatschappij. In Bijlage 5 is de reactie van VSL in
detail weergegeven. Bijlage 6 bevat de reactie van de
Minister hierop.

De adviezen van de RvD wijzen de
weg om d.m.v. versterking van de
R&D-activiteiten te bewerkstelligen
dat VSL innovatieve meetlossingen
kan blijven ontwikkelen ten behoeve
van industrie en maatschappij.

5.3
Opdracht en taakstellingen EZ
Voor de periode 2016 – 2019 is door EZ aan VSL een nieuwe taakstelling opgelegd. Deze taakstelling
bedraagt 1,259 M€ (incl. BTW) ten opzichte van het metrologiebudgetniveau van 2015 (zijnde 9,761
M€ voor SBO en Research samen). Aangezien er vanaf 2015 structureel 300 k€ extra beschikbaar
komt voor de researchsubsidie wordt in het vervolg rekening gehouden met een reductie van het
metrologiebudget van effectief 959 k€.
Per brief d.d. 16 oktober 2014 met kenmerk DGETM-MC/14168685 heeft EZ VSL verzocht om een
meerjarenprogramma op te stellen voor de periode 2016-2019. In het bijzonder vraagt EZ helderheid
te verschaffen t.a.v. de volgende punten:
1. Het overzicht van de nationale meetstandaarden die door VSL worden onderhouden en/of
worden ontwikkeld, gekoppeld aan de behoefte van het (Nederlandse) bedrijfsleven en met
zicht op (eventuele alternatieve) beschikbaarheid van deze standaarden in de ons omringende
landen. In de beschrijving dient gezocht te worden naar een niveau dat enerzijds niet te veel in
detail treedt, maar anderzijds wel discussie op het niveau van (groepen) standaarden mogelijk
maakt.
2. De kosten die gemoeid zijn met de ontwikkeling en het beheer van de nationale meetstandaarden, waarbij wordt uitgegaan van de inmiddels geoptimaliseerde uitvoering in de
laatste jaren. Er wordt hier nadrukkelijk niet gevraagd om een ideaalbeeld, maar om voortzetting
van het huidige niveau.
3. Werkzaamheden in het kader van EMRP en EMPIR en de consequenties daarvan voor
standaarden beheer & ontwikkeling (SBO), alsmede een overzicht van middelen die op basis
van internationale toezeggingen inmiddels onherroepelijk zijn vastgelegd. Dit geeft, als het goed
is, inzicht in de vrijheid die er nog is in de besteding van budget.
4. De gevolgen, zowel inhoudelijk als financieel, van het opvolgen van de adviezen van de Raad.
5. Een confrontatie van de uitkomsten van de voorgaande punten met de voorziene financiële
randvoorwaarden.
6. Alternatieven om het programma binnen de beschikbare randvoorwaarden te brengen, waarbij
de gevolgen van de te maken keuzes zo goed mogelijk in beeld zijn gebracht.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 28 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

7. Het voorkeursalternatief van VSL, gegeven de voorziene randvoorwaarden.
De taakstelling brengt onherroepelijk met zich mee dat VSL keuzes moet maken ten aanzien van zijn
meetstandaardenportfolio. Sommige meetstandaarden zullen noodgedwongen moeten worden
afgestoten, andere zullen in een beperkter meetbereik worden onderhouden en op sommige gebieden
zal minder innovatie (ontwikkeling van nieuwe meetstandaarden) kunnen plaatsvinden. In het
volgende hoofdstuk worden scenario’s voor invulling van de taakstelling gepresenteerd. Deze
scenario’s hebben onvermijdelijk gevolgen voor het kunnen bedienen van de markt en tasten de
externe omzet van VSL als bedrijf aan.
Afgaande op alleen de taakstelling van EZ vertaalt de
omvang van het metrologiebudget zich als volgt: een
reductie van minimaal 7000 uren op het SBO-budget
(t.o.v. 36.000 uur in 2015) en daarbovenop een reductie
van 100 k€ in de afschrijvingsvergoeding voor
investeringen (t.o.v. een vergoeding van 1 M€ in 2015). Bij
het berekenen van de urenreductie is rekening gehouden
met een stijging van de kostprijstarieven met 1,5% per
jaar vanwege inflatie. Ook is er rekening gehouden met
het feit dat er minder uren beschikbaar zijn om de vaste
lasten (met name huisvesting) te dekken, wat een additionele stijging van de uurtarieven tot gevolg
heeft. Er is hierbij nog geen rekening gehouden met gereduceerde marktomzet als gevolg van
verminderde diensten. Dit geeft aanleiding tot zorg met betrekking tot de continuïteit van VSL op
termijn.
Indien de taakstelling onverminderd
wordt gehandhaafd, dan is het
onmogelijk om de strategische visie
van de RvD uit te voeren en vergt het
ingrijpende maatregelen in het aantal
standaarden dat onderhouden en
ontwikkeld kan worden.

6. Scenario’s
De basis voor de plannen van VSL is te vinden in Bijlage 1. Hierin staan voor alle technologieën de
plannen voor 2016 – 2019 beschreven bij ongewijzigd beleid, d.w.z. de taakstellingen buiten
beschouwing latend. Per technologie wordt hierbij ingegaan op de missie (huidige belang), visie
(toekomstbeeld), markt (klanten), beheer en Key Comparisons (standaardenbeheer), innovatie (R&D)
en prioriteiten (keuzes en opties). In Bijlage 2 wordt een samenvattend overzicht gegeven van de in
2015 onderhouden meetfaciliteiten en meetstandaarden.
Bijlagen 1 en 2 tesamen geven helderheid over de nationale meetstandaarden die worden
onderhouden en ontwikkeld door VSL, de koppeling aan de behoeften van de Nederlandse industrie
en het breder maatschappelijk belang van deze standaarden. Dit overzicht vormt de basis voor
verdere discussie over (groepen) standaarden. Belangrijke elementen in deze discussie zijn de missie
en visie van VSL, de “Strategische visie 2013 – 2016” van de RvD en de taakstellingen van EZ
beschreven in de vorige hoofdstukken.
De kern van de “Strategische visie 2013-2016” van de RvD is dat VSL zijn huidige activiteiten moet
voortzetten en op een aantal strategische punten versterken en daarnaast een aantal nieuwe
activiteiten en onderzoeksgebieden moet oppakken. Zoals in de reactie van VSL op de strategische
visie van de RvD al in eerste reactie is aangegeven (zie Bijlage 5), hangt de mate waarin VSL dit
daadwerkelijk kan doen sterk af van de financiering hiervoor. Volledige invulling van het strategische
advies van de RvD vergt extra financiële middelen voor VSL. Naast financiering door EZ en EU
(EMPIR) zijn aanvullende inkomsten vanuit de markt hierbij cruciaal, hetzij door medefinanciering van
R&D, hetzij door omzet vanuit kalibraties, referentiematerialen en consultancy.
Indien de taakstelling (bezuiniging), die EZ aan VSL heeft opgelegd (zie paragraaf 5.3), onverminderd
wordt gehandhaafd, dan is het voor VSL onmogelijk om de strategische visie van de RvD ten volle uit
te voeren. Sterker nog, het vergt ingrijpende maatregelen in het aantal bestaande standaarden dat
onderhouden en ontwikkeld kan worden en/of in ruimte voor strategisch onderzoek. In dit hoofdstuk
wordt met behulp van enkele fictieve scenario’s onderzocht hoe de taakstellingen in dat geval voor
VSL zouden uitpakken. Concreet wordt hierbij aangegeven welke onderdelen van bijlagen 1 en 2 niet
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 29 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

ingevuld kunnen worden. De reden hiervoor kan zijn dat een bepaalde faciliteit zou moeten worden
opgeheven, of dat binnen een bepaald gebied minder R&D kan worden uitgevoerd.
Uiteindelijk zijn er zijn vijf scenario’s in detail onderzocht, namelijk één scenario dat het advies van de
RvD volgt en een viertal hypothetische reductiescenario’s. Deze worden in de volgende twee
paragraven beschreven.
6.1
Het RvD-scenario
Scenario RvD: Invulling geven aan de adviezen van de RvD. Hiermee kan VSL zijn rol versterken als
belangrijke schakel in de ontwikkeling van Nederland op het gebied van hoogwaardige, innovatieve
technologie en inspringen op een aantal belangrijke nieuwe behoeften. Dit scenario wijkt af van de
hypothetische reductiescenario’s in de zin dat invulling van de taakstelling niet als randvoorwaarde is
meegenomen. De vijf speerpunten worden als volgt expliciet versterkt:
o Chemie: Onderzoek naar zuiverheidsanalyse en cilinderwandcoatings en nauwere samenwerking met de academische wereld.
o Elektriciteit DCLF: Ontwikkelingen richten op elektrische efficiëntiemetingen (standby power,
converters, solid state lighting) en elektriciteitsnetresearch (Phase Measurement Units (PMU’s),
power quality, HV-transformatoren, load loss).
o Lengte: Verder ontwikkelen van en onderzoek naar toepassingen van Atomic Force microscopy
(AFM, inclusief medische diagnostiek, zoals op het gebied van ‘microvesicles’) en onderzoek
naar optische karakterisering.
o Optica: Standaarden (verder) ontwikkelen voor ‘solid state lighting’ (LEDs en OLEDs,
Raadsadvies 18) en voor de ruimtevaart (aardobservatie, meten van klimaateffecten met behulp
van satellieten).
o Volumetrie: Onderzoek richten op LNG (lagere onzekerheden), micro-flow (met name ‘drug
delivery’) en gasemissies.
Per technologie zijn er dus typisch 2 nieuwe innovatieve ontwikkelingen. De jaarlijkse extra kosten per
innovatie bedragen naar schatting 100 k€. In totaal vraagt bovenstaande dus een extra budget van 1
M€ per jaar.
Een verdere versterking van de speerpunten is mogelijk door nog meer middelen vrij te maken. Dit
kan worden bereikt door de volgende reducties in andere gebieden:
o Ioniserende Straling: beheer uit het EZ-contract halen en focussen op vernieuwing (dosimetrie
voor MRI linacs, kleine velden en protonentherapie).
o Elektriciteit Hoogfrequent: R&D beperken, van gemiddeld 3 terug naar 1 R&D-project per jaar.
o Pyrometrie (stralingsthermometrie): stoppen met het beheren, verder ontwikkelen en leveren
van diensten op dit onderdeel van Optica. De activiteiten op het gebied van Pyrometrie zijn, met
toestemming van EZ, per 1 april 2015 beëindigd.
o Verder zal nog kritisch gekeken worden of sommige (sub)faciliteiten al dan niet gecontinueerd
moeten worden, met name kleine stromen (onderdeel van Elektriciteit DCLF) en anemometrie
(onderdeel van Volumetrie Lage Druk).
6.2
Hypothetische reductiescenario’s
Hypothetisch scenario A: Alle niet-speerpunten opheffen. Dit zijn:
o Elektriciteit Hoogfrequent
o Ioniserende Straling (verdwijnt uit SBO)
o Massa, Druk, Viscositeit
o Vocht
o Tijd en Frequentie
Hypothetisch scenario B: Bezuinigen bij alle technologieën. Hierbij blijven alle basisfaciliteiten behouden, maar wordt er over de gehele breedte van het metrologieprogramma (en dan met name het R&Dprogramma) gekort. Dit leidt tot relatief veel verlies aan omzet uit EU-projecten (EMPIR-programma)
en uitholling van de technologieën, ook die van de speerpunten, door onvoldoende innovatie.
Hypothetisch scenario C: Combinatie van zowel invulling geven aan de Metrologiewet als rekening
houden met de marktpositie (met name bij Chemie en Volumetrie, die 50-60% van de externe
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 30 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

marktomzet vertegenwoordigen). Dit leidt wel tot het opheffen van relatief veel (sub)faciliteiten,
namelijk:
o Elektriciteit HF
o Ioniserende Straling
o Druk
o Viscositeit
o Vocht
Hypothetisch scenario D: Het volledig opheffen van één van de technologieën die nu speerpunt is:
Elektriciteit DCLF, Lengte of Optica. Als voorbeeld zijn de gevolgen van het opheffen van het
speerpunt Radiometrie (Optica) uitgewerkt. Daarbovenop verdwijnt Ioniserende Straling uit SBO.
In Bijlage 7 zijn de hypothetische reductiescenario’s A t/m D samengevat. Tevens zijn de belangrijkste
gevolgen benoemd, namelijk de voor- en nadelen, de consequenties op de korte en lange termijn en
het verlies aan zowel markt- als EU-omzet. Zoals eerder is onderbouwd in paragraaf 4.4 en in Bijlage
3, kost iedere euro die minder aan metrologie wordt besteed de Nederlandse economie naar schatting
€ 24-57.
De belangrijkste conclusie op grond van de analyse uit Bijlage 7 is dat alle reductiescenario’s
onverantwoord zijn, omdat ze:
 Het voortbestaan van VSL bedreigen, zowel:
o in financiële zin (VSL wordt een verliesgevend bedrijf, omdat vanwege de reducties niet
alleen de EZ-middelen teruglopen, maar ook de marktomzet ernstig wordt geschaad),
o als v.w.b. het kennisniveau (er is namelijk minder innovatie mogelijk en de
toponderzoekers zullen daardoor vertrekken),
o als v.w.b. de reputatie (VSL zal afzakken naar een middelmatig niveau, omdat zij minder
diensten en minder kennis kan bieden).
 Er niet meer aan de wettelijke taak (Metrologiewet) kan worden voldaan.
 De commitering van de Minister van Economische Zaken aan de Europese Commissie in zake
de deelname aan het EMPIR programma niet kan worden nagekomen.
 Vele tientallen tot enkele honderden Nederlandse klanten niet meer bediend kunnen worden.

7. Consequenties taakstelling
In dit hoofdstuk worden de consequenties van de eerder genoemde hypothetische reductiescenario’s
A t/m D nader uitgewerkt. Met name wordt gekeken naar de gevolgen voor:
 Meetstandaarden:
o Welke vervallen?
o Welke worden versterkt?
o Samenhang met andere standaarden
o Budgetten
o Specialistische kennis
 Investeringen
 Omzet en klanten
 Continuïteit VSL
 Adviezen van de Raad van Deskundigen
 EMPIR commitment
7.1
Meetstandaarden
Scenario A leidt tot het verlies van twee SI-basiseenheden, namelijk de kilogram en seconde. Hierdoor
zal VSL geen invulling meer kunnen geven aan dit onderdeel van het Meeteenhedenbesluit.
Aangezien vrijwel alle andere technologieën van tijdmetingen afhankelijk zijn zal de herleidbaarheid
via een ander NMI betrokken moeten worden. Dit brengt aanvullende kosten met zich mee. Daarnaast
wordt gestopt met Massa, Druk en Viscositeit. Chemie en Volumetrie zijn afhankelijk van
massametingen en Volumetrie bovendien ook van Druk. Dit bedreigt het kennisniveau van deze beide
speerpunten en ook hier zal herleidbaarheid moeten worden ingekocht. Tevens wordt er gestopt met
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 31 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

de Hoogfrequente meetstandaarden en die voor Vocht. Hoogfrequente standaarden hangen niet
direct samen met andere, maar de kalibratie van alle vochtsensoren in alle laboratoria zal uitbesteed
moeten worden. Ioniserende Straling gaat in gereduceerde vorm door onder het VWS-contract,
waardoor er geen diensten verloren gaan. Alleen investeringen voor deze laatste technologie zullen
nog vanuit SBO gefinancierd worden. Nieuwe innovaties bij Lengte en Optica worden minder mogelijk,
waardoor deze speerpunten op een fors lager prestatieniveau uitkomen.
Bij scenario B is geprobeerd de ‘pijn’ van de bezuiniging te verdelen over de diverse technologieën.
Viscositeit en Vocht komen volledig te vervallen. Bij Tijd en Frequentie zullen geen nieuwe
ontwikkelingen meer mogelijk zijn. Elektriciteit Hoogfrequent zal slechts op een minimaal niveau
kunnen blijven bestaan. Bij de speerpunten Elektriciteit DCLF, Lengte en Optica wordt het aantal
nieuwe ontwikkelingen beperkt. Ook Chemie (gasgeneratielab) en Volumetrie (anemometrie en
Trasys) doen een grote stap terug.
In scenario C wordt er geïnvesteerd in nieuwe ontwikkelingen binnen de speerpunten Chemie en
Volumetrie. Gevolg is wel dat er relatief veel faciliteiten worden opgeheven, namelijk, Hoogfrequent,
Ioniserende Straling, Druk, Viscositeit en Vocht. Verder kan er bij Lengte en Optica minder
geïnnoveerd worden, maar ook Elektriciteit DCLF gaat fors in ontwikkeling terug, waardoor HV Power
de facto geen speerpunt meer is.
Scenario D leidt tot het opheffen van één speerpunt, namelijk Optica. Om tot de gewenste bezuiniging
te komen vervalt daar bovenop ook Ioniserende Straling. Dit scenario heeft een groot omzetverlies tot
gevolg, zowel aan de marktkant als aan de kant van de EU-omzet, wat consequenties heeft voor de
levensvatbaarheid van VSL.
Allevier hypothetische reductiescenario’s maken duidelijk dat een reductie van het metrologiebudget
onverantwoord is. Het voortbestaan van VSL wordt hierdoor namelijk direct bedreigd en ook voor het
bedrijfsleven zijn de gevolgen zeer nadelig. Daarnaast wordt er, zoals de analyse van de ‘Benefit Cost
Ratio’ (zie hoofdstuk 4.4 en Bijlage 3) aantoont, met iedere euro die minder wordt besteed aan
metrologie in de Nederlandse economie € 24-57 minder verdiend.
De gevolgen van de keuzes in scenario’s A t/m D voor wat betreft de budgetten (uurkosten en directe
kosten, dus exclusief investeringen) zijn in tabel 2 opgenomen. De bedragen betreffen de som van de
SBO- en Researchbudgetten.
Zoals de tabel laat zien in de regel “Restbudget te herverdelen” leiden alle scenario’s tot een reductie,
die hoger is dan de benodigde taakstelling van 793 k€ excl. BTW (incl. BTW is de taakstelling 959 k€).
Dit is echter nodig, omdat het opheffen van sommige faciliteiten onvermijdelijk tot extra kosten leidt,
vanwege het inkopen van herleidbaarheid bij Europese zusterinstituten, zoals hierboven is uitgelegd.
Bovendien leidt de taakstelling en het daarmee gepaard gaande verlies aan marktomzet tot een
stijging van het uurtarief voor Research en SBO. Hierdoor zijn nog minder uren beschikbaar. Daarom
is een deel van de reductie nodig om te zorgen dat de technologieën die overeind gehouden worden
over voldoende uren blijven beschikken.
Tot slot leidt de teruggang in R&D en innovatie tot een verlies aan specialistische kennis. In alle
scenario’s zullen naar schatting 13 FTE’s verloren gaan (zie voor details paragraaf 7.4), voor een deel
op het gebied van onderzoek en ontwikkeling. VSL zal daarmee goed opgeleide specialisten en
onderzoekers kwijt raken en daarmee ook de specialistische kennis, die deze medewerkers de
afgelopen jaren hebben opgedaan. Gevolg is dat VSL op diverse gebieden (alle niet-speerpunten,
maar ook de (voormalige) speerpunten bij Lengte, Optica en Elektriciteit DCLF) op internationaal
niveau geen rol van betekenis meer zal kunnen spelen. De technologieën zullen namelijk te klein van
omvang worden, zullen te weinig vernieuwend onderzoek kunnen doen en raken onherroepelijk
specialistische medewerkers en essentiële kennis kwijt. Dit laatste is een zo goed als onomkeerbaar
proces. Het zal onevenredig veel tijd en moeite kosten om verloren gegane kennis, kunde en
faciliteiten in een later stadium weer op te bouwen.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 32 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Tabel 2: Budgetontwikkeling 2016-2019 per technologie.
Technologie

Budget
2015
(k€)

Budget 2018
(k€)
Scenario RvD
Scenario A
Scenario B
Scenario C
Scenario D
Toename Budget Reductie Budget Reductie Budget Reductie Budget Reductie Budget

Chemie
Electriciteit
Ioniserende Straling
MDV
Lengte
Thermometrie
Optica
Tijd en Frequentie
Volumetrie
Metrologische infrastructuur

1811
1444
184
328
1097
520
868
191
902
348

200
200

Restbudget te herverdelen
Totaal SBO + Research

7693

1000

200
200
200

2011
1644
184
328
1297
520
1068
191
1102
348

0
-355
-184
-234
0
-148
0
-191
0
0

1811
1089
0
94
1097
372
868
0
902
348

-62
-205
-184
-119
-165
-148
-110
-23
-62
0

1749
1239
0
209
932
372
758
168
840
348

105
-479
-184
-194
-165
-148
-110
0
105
0

1916
965
0
134
932
372
758
191
1007
348

0
0
-184
0
0
0
-868
0
0
0

1811
1444
0
328
1097
520
0
191
902
348

8693

319
-793

319
6900

285
-793

285
6900

277
-793

277
6900

259
-793

259
6900

7.2
Investeringen
Voor alle reductiescenario’s geldt dat met name het opheffen van faciliteiten zal leiden tot een lager
investeringsniveau. Er hoeven immers minder faciliteiten te worden onderhouden. Gemiddeld gaat het
om ongeveer 200 k€. Hiervan zal minimaal 100 k€ aangewend worden om het afschrijvingsniveau van
investeringen onder SBO terug te brengen van 1 M€ naar maximaal 900 k€.
7.3
Omzet en klanten
In de tabel in Bijlage 7 zijn ook de gevolgen inzichtelijk gemaakt voor het verlies aan marktomzet
(vanwege het afstoten van faciliteiten) en het verlies aan omzet vanuit Europese projecten (vanwege
een kleinere deelname aan het EMPIR-programma). Voor de hypothetische reductiescenario’s zijn de
financiële gevolgen samengevat:
 Scenario A:
o Verlies van 274 k€ aan marktomzet, vanwege het opheffen van Elektriciteit HF, Massa,
Druk, Viscositeit, Vocht en Tijd en Frequentie. Aantallen klanten die niet langer door VSL
geholpen kunnen worden zijn:
 Voor HF gaat het in totaal om 11 verschillende klanten in 2013 en 2014.
 Voor Massa gaat het om 33 verschillende klanten in 2013 en 2014.
 Voor Druk gaat het om 57 verschillende klanten in 2013 en 2014.
 Voor Viscositeit gaat het om 59 verschillende klanten in 2013 en 2014.
 Voor Vocht gaat het om 36 verschillende klanten in 2013 en 2014.
 Voor Tijd en Frequentie gaat het om 28 verschillende klanten in 2013 en 2014.
o Voor vele klanten worden overigens meerdere kalibratiediensten geleverd. Dus als één
dienst niet meer beschikbaar is, zal de klant wellicht proberen ook de andere diensten
elders onder te brengen. Hier is in dit Meerjarenplan nog geen rekening mee gehouden.
o Verlies van 202 k€ EU aan EU-inkomsten (EMPIR).
o Het totale omzetverlies bedraagt minimaal 476 k€.
 Scenario B:
o Verlies van 174 k€ aan marktomzet, vanwege het opheffen van Vocht en Viscositeit. Voor
aantallen klanten die op deze gebieden niet langer door VSL geholpen kunnen worden
zie scenario A.
o Verlies van 239 k€ EU aan EU-inkomsten (EMPIR).
o Het totale omzetverlies bedraagt minimaal 413 k€.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 33 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019
 Scenario C:
o Verlies van 164 k€ aan marktomzet, vanwege het opheffen van Elektriciteit HF, Druk,
Viscositeit en Vocht. Voor aantallen klanten die op deze gebieden niet langer door VSL
geholpen kunnen worden zie scenario A.
o Verlies van 295 k€ aan EU-inkomsten (EMPIR).
o Het totale omzetverlies bedraagt minimaal 459 k€.
 Scenario D:
o Verlies van 240 k€ aan marktomzet, vanwege het opheffen van Optica. In totaal gaat het
om 63 verschillende klanten in 2013 en 2014, die niet langer door VSL geholpen kunnen
worden. Ook voor Optica geldt dat per klant vaak meer dan één kalibratie/dienst wordt
verzorgd.
o Verlies van 308 k€ aan EU-inkomsten (EMPIR).
o Het totale omzetverlies bedraagt minimaal 548 k€.
Hierdoor wordt geen verlies aan marktomzet voorzien voor deze technologie. Voor de gebieden
waarin minder innovatie gaat plaats vinden, namelijk Lengte, Optica en Elektriciteit DCLF (scenario’s
B en C), wordt voorzien dat er op de middellange termijn (3-5 jaar) geen omzet/omzetgroei
gerealiseerd zal kunnen worden, omdat er minder nieuwe faciliteiten zullen worden gerealiseerd.
7.4
Continuïteit VSL
De taakstelling van EZ voor de periode 2016-2019 leidt ertoe dat het metrologiebudget voor het
uitvoeren van de wettelijke taak fors wordt gereduceerd. Dit is in figuur 9 weergeven. De effecten van
een eerdere taakstelling voor de periode 2012-2015 zijn in deze figuur ook zichtbaar, evenals de
BTW-verhoging van 19% naar 21% uit 2012 en het al diverse jaren ontbreken van een jaarlijkse
compensatie voor inflatie. Gerekend vanaf het jaar 2011, dus vlak voor de eerste taakstelling, raakt
VSL in absolute zin 15% van zijn budget kwijt. Het effect op het SBO-urenbudget is echter nog veel
groter. Opnieuw gerekend vanaf 2011 slinkt dit budget met 30%, zoals ook uit figuur 10 valt op te
maken.
Het jaarlijkse metrologiebudget van EZ is een bruto budget, d.w.z.
inclusief BTW. Op een (bruto) budget van circa M€ 10 per jaar gaat
ook nog eens M€ 1,5 af voor BTW. Zoals eerder in hoofdstuk 6 is
aangetoond leidt de huidige taakstelling ertoe dat de markt- en EUinkomsten verminderen. Een doorberekening van het integrale
kostprijsmodel dat VSL met EZ heeft afgesproken geeft aan dat het
EZ-tarief in 2018 ruim 11% hoger zal liggen dan dat in 2015.

De huidige taakstelling
leidt ertoe dat ook de
markt- en EU-inkomsten
verminderen.

Figuur 9: Ontwikkeling van het bruto metrologiebudget in k€ van VSL van 2005 – 2018.

Metrologiebudget VSL (SBO+Research)
€ 12.500.000

Indexering 1,5%/jr vanaf 2006

€ 12.000.000
€ 11.500.000

Indexering 1,5%/jr vanaf 2012

€ 11.000.000

Metrologiebudget VSL

€ 10.500.000

Effect BTW van 19 naar 21%

€ 10.000.000
€ 9.500.000
€ 9.000.000
€ 8.500.000

Versie: 14 september 2015

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

€ 8.000.000

Bladzijde 34 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019
Figuur 10: Ontwikkeling van het metrologiebudget in uren van VSL van 2005 – 2018.

SBO-uren
47.000
45.000

43.000
41.000
39.000
37.000
35.000
33.000
31.000

29.000
2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

27.000

Ook de tarieven voor de commerciële diensten zullen derhalve met minimaal 11% stijgen. Als de
taakstelling volledig met de marktomzet zou moeten worden bekostigd, dan zal de stijging zelfs
minimaal 25% bedragen. VSL heeft al enige ervaring met significante prijsstijgingen en deze pakten
nooit goed uit. Een recent voorbeeld betreft Viscositeit. Hier is in 2011 de prijs van de visceuze
referentiematerialen significant verhoogd om de kosten van het beheer deels met de klanten te
verrekenen, waardoor de kosten (m.a.w. de beheeruren) binnen het SBO-programma verlaagd
konden worden. In de jaren daarna is als gevolg hiervan de omzet echter gestaag teruggelopen. In
2014 was het aantal opdrachten al met een factor 3 gezakt. Hierdoor ligt de totale omzet voor
Viscositeit nu al ruim onder die uit 2010. Dit zal de komende jaren naar verwachting nog verder
verslechteren, omdat de dalende trend nog steeds voortduurt.
Een en ander heeft dramatische gevolgen voor de bedrijfsvoering. Van een gezonde situatie in 2015
met een omzet van 15 M€ en een gezonde, maar beperkte winst komt VSL terecht in een situatie
waarbij een significant verlies wordt geleden. Hierin is verdisconteerd dat VSL het aantal
1
arbeidsplaatsen fors vermindert met 13 FTE (12% op een totaal van 110 FTE). Dit betreft minimaal 6
FTE als direct gevolg van de taakstelling, 5 FTE als gevolg van de terugloop in markt- en EUinkomsten en 2 FTE ondersteunend personeel. Zelfs met deze maximale kostenbesparing wordt de
continuïteit van VSL acuut en ernstig bedreigd. De dure en noodzakelijke laboratoriuminfrastructuur
(30% van alle kosten) is namelijk invariabel en kan derhalve niet door besparing op het personeel
gecompenseerd worden.
7.5
Adviezen van de RvD
In het geval van de hypothetische reductiescenario’s A t/m D kunnen diverse adviezen van de RvD
vanwege de EZ taakstellingen niet opgevolgd worden. Dit is direct gekoppeld aan de reducties in het
werkprogramma, zoals weergegeven in tabel 2. Meer concreet worden de volgende adviezen uit de
Strategische Visie van de RvD, zoals vermeld in paragraaf 5.2 niet in dit Meerjarenplan 2016-2019
2
overgenomen :
 Scenario A: 8 van de 24 adviezen, namelijk adviezen 7 (TF), 8 (TF), 9 (IO), 10 (IO), 11 (IO), 12
(MDV), 13 (MDV), 17 (Thermometrie).

1

Het feit dat de afvloeing van personeel aanvullende (afkoop)kosten met zich meebrengt is niet verdisconteerd.
EL = Elektriciteit, IO = Ioniserende Straling, MDV = Massa, Druk en Viscositeit, TF = Tijd en Frequentie.
Versie: 14 september 2015
Bladzijde 35 van 103
2

VSL Meerjarenplan 2016-2019
 Scenario B: 12 van de 24 adviezen, namelijk adviezen 4 (Chemie), 6 (EL), 7 (TF), 8 (TF), 9 (IO),
10 (IO), 11 (IO), 15 (Lengte), 17 (Thermometrie), 18 (Optica), 20 (Optica), deels 21
(Volumetrie).
 Scenario C: 9 van de 24 adviezen, namelijk adviezen 6 (EL), 9 (IO), 10 (IO), 11 (IO), 12 (MDV),
15 (Lengte), 17 (Thermometrie), 18 (Optica), 20 (Optica).
 Scenario D: 7 van de 24 adviezen, namelijk adviezen 9 (IO), 10 (IO), 11 (IO), 17
(Thermometrie), 18 (Optica), 19 (Optica), 20 (Optica).
In scenario C zal advies 12 (samenwerking tussen MDV, Chemie en Volumetrie) alleen ingevuld
kunnen worden voor Massa, aangezien Druk en Viscositeit in dit scenario worden opgeheven.
Overigens is in de strategische visie van de RvD uitdrukkelijk geen rekening gehouden met het
opheffen van meetstandaarden en het reduceren van onderzoek en diensten.
7.6
EMPIR commitment
De Minister van Economische Zaken heeft per brief (d.d. 12 december 2013, kenmerk DGETMMC/13196461) een schriftelijke commitering gedaan aan de Europese Commissie voor de
Nederlandse participatie in het EMPIR-programma voor 16,5 M€. Dit betekent dus een gemiddelde
participatie van 1,65 M€/jaar in periode 2016-2019, iets hoger dan de participatie van 1,5 M€/jaar tot
en met 2015. Het urenbudget dat vanuit de EZ-programma’s (SBO en Research) nodig is om tussen
2016 en 2019 de EMPIR-projecten te contrafinancieren zal dus rond het niveau van 2015 zal liggen,
zijnde 18.000 uur. In 2015 waren deze uren verdeeld naar Research (6.000 uur, dit is het volledige
researchbudget) en 12.000 uur van de 14.000 uur aan SBO-ontwikkelingsbudget.
In 2018 wordt een Researchbudget voorzien van 7.000 uur. Het SBO-budget is tegen die tijd
gereduceerd met 7.000 uur, verdeeld naar ongeveer 2000 uur bij Beheer en 5000 uur bij Ontwikkeling.
Dit leidt tot de volgende samenvatting:
 In 2018 benodigde EZ-uren voor contrafinanciering van EMPIR: 18.000 uur.
 In 2018 beschikbare EZ-uren voor contrafinanciering van EMPIR: 14.000 uur. Namelijk:
o 7.000 uur, niveau Researchbudget 2018.
o 7.000 uur, niveau SBO-ontwikkelingsbudget 2018 in te zetten voor EMPIR-projecten,
opgebouwd uit:
 14.000 uur, niveau SBO 2015.
 -5.000 uur, taakstelling SBO.
 -2.000 uur voor noodzakelijke verbeteringen aan opstellingen onder SBO, die niet aan
EMPIR gerelateerd zijn.
De conclusie luidt dat VSL in 2018 structureel 4.000 uur (29% t.o.v. van de beschikbare 14.000 uur)
aan R&D-uren tekort komt om aan de commitering van de Minister aan de Europese Commissie te
kunnen voldoen. In geld uitgedrukt komt dit overeen met zo’n 650 k€.

8. Conclusies
VSL is een betrekkelijk klein metrologisch instituut (circa 110 FTE, 15 M€ omzet, waarvan circa 55%
overheidsfinanciering) met een relatief grote impact door haar vooraanstaande kennispositie (die is
bereikt door de toponderzoekers die bij VSL werkzaam zijn) en haar zakelijke instelling (VSL is
voorbeeld van een succesvolle privatisering). Een belangrijk deel van de omzet (30-40%), gedeeltelijk
extern gefinancierd, wordt besteed aan vernieuwing en ontwikkeling. Daarnaast worden metrologische
diensten geleverd aan de markt: jaarlijks 3500 certificaten voor ruim 650 verschillende klanten, het
merendeel MKB. De klanttevredenheid is hoog. Voor Nederland is het belangrijk dat dit
dienstenniveau, maar ook de vernieuwing en innovatie, voortgezet wordt.
Doel van VSL is om ook voor de langere termijn:
 Toonaangevend te zijn in metrologie.
 Aan te sluiten op maatschappelijke en economische prioriteiten in Nederland.
 Het ‘Nederlandse model’ voor het ontwikkelen en beheren van meetstandaarden vast te houden
en uit te bouwen zonder de Nederlandse stakeholders op achterstand te zetten.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 36 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019
 Internationaal onderscheidend te zijn in volumetrie/flow, gaschemie, nano-/micrometrologie,
radiometrie en elektrische vermogensmetingen.
 Een ‘fit for purpose’ technologieniveau te handhaven in de andere metrologische gebieden.
 Nieuwe activiteiten en onderzoeksgebieden op te pakken conform de adviezen van de RvD,
zoals weergegeven in het ‘RvD-scenario’ in Hoofdstuk 6.1.
 De innovatie verder vorm te geven o.a. door participatie in het EMPIR-programma.
Om de slagkracht van de
Nederlandse industrie, MKB en
onderzoeksinstituten te kunnen
blijven ondersteunen en om de
continuïteit
van
VSL
te
garanderen is het noodzakelijk
dat VSL invulling kan geven aan
de adviezen van de RvD.

Om de slagkracht van de Nederlandse industrie, MKB en
onderzoeksinstituten te kunnen blijven ondersteunen en om de
continuïteit van VSL te garanderen is het noodzakelijk dat VSL
invulling kan geven aan de adviezen van de RvD. Dit houdt
een uitbreiding van het budget in en niet een reductie. Voor
diverse bedrijven en instellingen in de Nederlandse
kenniseconomie is metrologische kwaliteit namelijk een
‘differentiator’ voor hun concurrentiepositie, zeker voor het
innoverende MKB. Daarvoor zijn ze veelal afhankelijk van het
kennis- en dienstenniveau van VSL.

De analyse uit hoofdstuk 7 m.b.t. de consequenties van de taakstelling leidt tot de conclusie dat op
welke wijze de reductie ook wordt ingevuld de gevolgen onverantwoord zijn. Nederlandse bedrijven en
instellingen zullen ernstige belemmeringen ondervinden van de sterk gereduceerde portfolio en
innovatiekracht van VSL. De continuïteit van VSL is niet geborgd. De kortingen op het EZ- en
marktbudget zullen gecompenseerd moeten worden met kostenreducties. In alle hypothetische
reductiescenario’s die doorgerekend zijn lukt het echter niet om de benodigde kostenreductie te
realiseren en tegelijkertijd de continuïteit van VSL te garanderen. Bovendien kan de wettelijke taak
(Metrologiewet) niet meer naar behoren worden uitgevoerd en kan de commitering Minister van
Economische Zaken aan de Europese Commissie inzake de Nederlandse participatie in het EMPIRprogramma niet worden nagekomen. Ook voor de Nederlanse economie zijn de gevolgen zeer
nadelig: zoals de analyse van de ‘Benefit Cost Ratio’ laat zien, levert iedere euro die aan metrologie
wordt besteed de Nederlandse economie naar schatting € 24-57 op.
Op het eerste gezicht lijkt een route van verdergaande specialisering binnen Europa een mogelijke
optie. Op dit moment is deze optie echter niet reëel. Bij specialisering leveren niet meer alle nationale
instituten een volledig pakket aan diensten, maar richten ze zich voornamelijk op hun eigen
speerpunten met de daarbij behorende internationale dienstverlening. Dit zou een
efficiencyverbetering op kunnen leveren, omdat de (noodzakelijkerwijs) hoge vaste kosten ‘verrekend’
kunnen worden over een groter ‘afzetgebied’ dan alleen het eigen land. Dit vereist echter bij de
Europese partners dan wel de bereidheid om enerzijds te specialiseren op technologiegebieden die
nationaal van belang zijn, maar anderzijds af te zien van technologie-gebieden waarin andere
metrologie-instituten een grotere meerwaarde hebben. Daarnaast vereist dit dat de dienstverlening op
Europees niveau uitgevoerd wordt zonder nationale voorkeuren of het ‘voortrekken’ van nationale
instellingen. Hiervoor is een goede Europese afstemming noodzakelijk en het onderlinge vertrouwen
dat ook onder ‘moeilijke omstandigheden’ toch gevolg gegeven wordt aan de afgesproken
toezeggingen en verplichtingen. Deze bereidheid en dit vertrouwen is er momenteel nog niet. Het is
daarom onverantwoord om vooruitlopend op een dergelijke ontwikkeling, nu al (eenzijdig) bepaalde
technologiegebieden, meetstandaarden of diensten te staken of af te bouwen die van belang zijn voor
Nederland. Indien gekozen wordt voor een Europese
specialisatie, zal op bestuurlijk niveau gevolg gegeven
Er moet voorkomen worden dat er
moeten worden aan deze wens. Tot die tijd moet
ongewenste irreversibele processen
voorkomen worden dat er ongewenste irreversibele
ingezet worden en daarom zal de
processen (zoals kennisverlies door het vertrek van
opgelegde taakstelling uitgesteld
toponderzoekers) ingezet worden en zullen de opgelegde
moeten worden.
bezuinigingen uitgesteld moeten worden.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 37 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Bijlage 1: Technologieën
Chemie
Missie
Chemie omvat faciliteiten, kennis en ervaring voor de bereiding en analyse van zowel statisch
vervaardigde referentiegasmengsels in cilinders als dynamisch gegenereerde gasmengsels. Deze
infrastructuur wordt gebruikt om op het gebied van gasanalyse een zo breed mogelijk pakket aan
kalibraties, herleidbare metingen en kalibratie- en referentiegasmengsels te leveren aan klanten,
zodat deze herleidbare metingen kunnen verrichten. Door deze dienstverlening kunnen de klanten
voldoen aan wettelijke en contractuele vereisten op het gebied van energie, handel, veiligheid,
gezondheid en milieu. Daarnaast organiseert de Chemie ringvergelijken (Proficiency Testing schema’s
(PT)), ter ondersteuning van de kwaliteitsbeheersing en trainingen en advies aan haar klanten, zodat
deze in staat gesteld worden aan voor hen relevante normen en voorschriften ten aanzien van meten
in de gasanalyse te voldoen. VSL Chemie participeert in de totstandkoming van Europese en
internationale normen en werkt volgens deze normen.
Chemie heeft een Europese en internationale toppositie en bedient op de eerste plaats de
Nederlandse en Europese markt. Daarnaast heeft VSL een unieke positie vanwege het Memorandum
of Cooperation met NIST (USA) en de tweejaarlijks bijgestelde Declaration of Equivalence (DoE)
m.b.t. de erkenning van binnen de DoE vallende primaire standaard gasmengsels. Door deze
overeenkomst biedt VSL (als enige naast NIST) ook ondersteuning aan zijn klanten met betrekking tot
de levering van US EPA protocol gassen, zoals vereist in de US EPA Clean Air Act.
Visie
Chemie wil haar internationaal toonaangevende positie behouden en waar mogelijk versterken. Op de
Europese markt is er één andere sterke speler (NPL, UK) en wereldwijd zijn er nog drie: NIST (USA),
NMIJ (Japan) en KRISS (Korea). Versterking van de positie wordt gerealiseerd door het behalen van
de volgende doelen:
 Een omzetgroei van 15 % in 2017 ten opzichte van 2013, waarbij 2/3 gerealiseerd wordt door
nieuwe producten en/of dienstverlening;
 Verbetering van de professionaliteit, onder meer door het hebben van een state-of-the-art lab
en een professioneel team, met daarnaast jaarlijks het publiceren van tenminste 2 commerciële
en 4 wetenschappelijke publicaties;
 Een nummer 1 positie wereldwijd in gasmetrologie op het gebied van energie en een top-3
positie op het gebied van milieu;
 Een PR waarbij potentiële relaties VSL in hun top-10 van hits krijgen.
Chemie heeft een collectief gedragen meerjarenstrategieplan, waarin bovenstaande doelen zijn
uitgewerkt en gekwantificeerd. De voortgang wordt op regelmatige basis geëvalueerd.
Markt
De belangrijkste klanten voor gecertificeerde gasmengsels zijn gasleveranciers (o.a. Linde Gas, Air
Liquide, Messer, Praxair, Airgas, Air Products, Matheson), energieleveranciers (o.a. Gasunie, NAM,
Shell) en geaccrediteerde kalibratielaboratoria (o.a. KEMA, Kiwa-Gastec, Witteveen+Bos, PRA
Odournet, RIVM).
In Europa vindt een verschuiving plaats in de vraag van klanten van door VSL bereide en
gecertificeerde gasmengsels (PRM’s) naar door derden bereide en door VSL gekalibreerde
gasmengsels (CGM’s). Daar komt bij dat componenten, concentraties en vereiste onzekerheden
steeds uitdagender worden. Het beleid is om op deze marktvragen in te spelen in nauwe
samenwerking met de (gas)industrie, zowel qua samenwerking in Europese onderzoeksprojecten
(m.n. EMRP en EMPIR) als ook via personal account management met de grote gasleveranciers.
Belangrijke markten met een wettelijke dimensie vormen de referentiegasmengsels voor bijvoorbeeld
ademanalyse (ethanol), uitlaatgastesters (APK), luchtkwaliteit en zwavelcomponenten in methaan.
Een andere belangrijke markt is de energiemarkt, waar met name de markten voor productie,
transport en distributie van aardgas en vloeibaar aardgas (LNG) worden bediend. Uitbreidingen
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 38 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

worden voorbereid op het gebied van samengeperst aardgas (CNG), waterstof verrijkt aardgas en
daarnaast biogas en waterstof als duurzame brandstoffen. Binnen de energiesector wordt
samengewerkt met o.a. Gasunie en Shell.
Als afgeleide dienst worden door VSL commerciële ringvergelijkingen georganiseerd voor de
laboratoria van bovengenoemde partijen en tevens meetinstrumenten gekalibreerd. Bij de industrie
bestaat een toenemende behoefte aan ringvergelijkingen om daarmee hun meetcompetentie te
kunnen onderbouwen/bewijzen. Het aanbod van VSL wordt voortdurend op de behoeftes van deze
laboratoria afgestemd, hetgeen bijvoorbeeld zal betekenen dat een nieuw ringvergelijk voor siloxanen
in biogas start in 2015. VSL consolideert binnen de gasanalyse zijn leidende rol in het organiseren van
commerciële internationale vergelijken door innoverende vergelijken (nieuwe concepten, nieuwe
standaarden) te organiseren.
Voeling houden met klanten en andere relaties is een belangrijk onderdeel van de marktstrategie.
Hieraan dragen de organisatie van het 2-jaarlijkse Gasanalyse Symposium (in samenwerking met o.a.
NEN en ISO/TC 158 "Analyse van gassen") en de jaarlijkse klantendagen wezenlijk aan bij. Deze
evenementen worden goed bezocht en zijn een begrip in de sector. Gebaseerd op de marktvraag is
een validatie voor online gaschromatografen voor aardgasanalyse conform ISO 10723 opgezet, die in
maart 2015 onder accreditatie zal worden gebracht. Verder zal in het najaar van 2015 een
praktijkcursus ISO 6142 (gravimetrische bereiding gasvormige referentiematerialen) starten. Deze
cursus is de eerste in een nieuw programma, dat zich specifiek richt op de omgang in de praktijk met
normvoorschriften in de gasanalyse.
Beheer en Key Comparisons
Door een duidelijke focus op aan gasanalyse gerelateerde faciliteiten is een volledig gebalanceerde
en gefocuste set van gasmetrologiefaciliteiten ontstaan, welke de laatste jaren een structurele groei
heeft doorgemaakt. Zo werd in 2014 voor PRM’s een topomzet gerealiseerd van k€ 549 (levering van
in totaal 272 PRM’s) en voor CGM’s (calibrated gas mixtures) een topomzet van k€ 273 (320
gasmengsels).
De volgende binaire en multi-component gasstandaarden worden beheerd:
Ethanol in lucht en stikstof

Zuurstof in stikstof

Koolstofmonoxide in stikstof en lucht

Koolstofdioxide in stikstof en lucht

Stikstofoxiden

Zwaveldioxide in stikstof en lucht

Ammoniak in stikstof

Methaan en lachgas in stikstof en lucht

Propaan in stikstof en lucht

Water in stikstof, lucht en methaan

Aardgas en Biogas

Refinery/cokeovengas

Zwavelcomponenten in stikstof en methaan

Zwavelhexafluoride in lucht

Massadynamische standaarden

Stack gas

Vluchtige organische componenten (VOCs) in stikstof

Automotives (uitlaatgasanalyse)

Standaarden voor zuiverheidanalyse
Bij Beheer wordt gestreefd naar het in stand houden van de nationale standaarden op het huidige
vooraanstaande niveau, hetgeen een voortdurende aanpassing vereist om lagere detectiegrenzen en
een hogere nauwkeurigheid te realiseren. Bij de vervanging c.q. de nieuwe aanschaf van
meetinstrumenten wordt nadrukkelijker dan voorheen gekeken naar mogelijkheden om het gebruik
van standaarden en daarmee het beheer verder te optimaliseren. Voor nieuwe standaarden worden
beheermethoden ontwikkeld, die zoveel mogelijk gebruik maken van het beheer dat op die
componenten al wordt uitgevoerd en daarnaast zo efficiënt mogelijk zijn.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 39 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Voor zowel Beheer als Key Comparisons wordt een nulgroei beoogd. Voor Key Comparisons wil VSL
een proportionele bijdrage leveren als organisator van vergelijken voor de Gasanalyse werkgroepen
van de CCQM en EURAMET, met het accent op uitdagende standaarden en nieuwe concepten.
Innovatie
De technologie focust zich op onderzoek dat bijdraagt aan de realisatie van de volgende doelen (in
volgorde van afnemende prioriteit):
 Nieuwe standaarden op het gebied van energiemeting voor LNG en Biogas.
 Nieuwe standaarden (incl. lagere ranges en kleinere meetonzekerheden) op het gebied van
milieu/gezondheid voor Key VOC’s (volatile organic compounds), oxy-VOC’s (t.b.v. WMO/GAW;
World Meteorological Organisation/Global Atmosphere Watch), NH 3 (ammoniak; landbouw),
HCl (zoutzuur; industriële emissies), Greenhouse gases (hoge nauwkeurigheid broeikasgassen)
en kwik (UN Minamata Conventie).
 Meten van AMC’s (airborne molecular contaminants) in industriële en binnenomgevingen (incl.
diffusie uit bijv. kunststoffen).
 Standaarden en spectroscopische methoden voor ademanalyse (m.n. vroege diagnose
bepaalde soorten ziekten).
 Certificering van “nul-gas” (zero gas) en zuiverheidsanalyses.
 Nieuwe ringvergelijkingen.
 Validatie van meetinstrumenten voor veldmetingen (m.n. sensoren).
 Ontwikkeling metrologisch gereedschap voor “carbon trading”.
 Ontwikkeling van metrologisch gereedschap voor “carbon capture strategies”.
 Ontwikkeling van metrologisch gereedschap voor nano-materialen.
Prioriteiten
Om Chemie een wereldwijd leidende positie op het gebied van gasanalyse te laten behouden, moet
worden geïnvesteerd in nieuwe kennis en de keuze zou dan zijn om dat in de volgende onderwerpen
te doen:
 Het opzetten van een kenniscentrum met industrie en universiteiten rondom de toegepaste
coatings om cilinderwanden te passiveren. De technologie is momenteel volledig afhankelijk is
van door derden ontwikkelde en aangebrachte coatings, die door de steeds lagere
concentratieniveaus en reactievere componenten steeds minder voldoen en een groter risico
vormen bij het ontwikkelen en uitleveren van gasmengsels in cilinders.
 Het vergroten van de kennis om betere zuiverheidsanalyses uit te voeren, daar die bijdrages
een steeds significantere rol spelen bij gereduceerde meetonzekerheden.
 Het vergroten van de kennis om het maximale te halen uit de meetresultaten van gasanalyses.
Hiermede zou tevens de bijdrage van “plak” (adsorptie van chemische componenten aan bv.
cilinderwanden en transferleidingen) veel beter kunnen worden bepaald.
 Het oprichten, samen met Nederlandse universiteiten en hogescholen, van een kennis- en
trainingscentrum om studenten en gasmetrologieprofessionals te onderwijzen in:
o de correcte implementatie en uitvoering van gasanalysenormen.
o het gebruik en de toepassing van normen m.b.t. herleidbaarheid en meetonzekerheid.
 Het maken van een start met de metrologische karakterisering van nanomaterialen, welke een
steeds grotere rol spelen in zowel de industriële productie als gezondheidskwesties.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 40 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

DC en Laagfrequent Elektriciteit (DCLF)
Missie
Nauwkeurige en betrouwbare elektrische metingen zijn van essentieel belang voor vele toepassingen
in de samenleving en de Nederlandse industrie, alsook voor andere technische disciplines binnen
VSL. Voor al deze toepassingen verschaft de sectie DCLF de herleidbaarheid en kennis via
consultancy, trainingen en contract research. De sectie DCLF wil dat ook in de toekomst blijven doen
en gezien de sterk groeiende behoeften met name op het gebied van energie.
Visie
De focus van de DCLF activiteiten ligt op de elektrische energiemarkt, omdat daar een sterk groeiende
behoefte is aan herleidbaarheid (betrouwbaarheid), advies en contractonderzoek. Daarbij gaat het om
kalibraties van apparatuur van klanten bij VSL, om metingen op locatie, en onderzoek om de “Energie
Transitie” naar duurzame energie te ondersteunen (intelligente netten, efficiëntie).
VSL heeft in de afgelopen jaren op het gebied van elektrische energie een leidende rol in Europa
opgebouwd en wil deze positie in de komende 4 jaar verder versterken en uitbouwen. Concreet door:
 Ontwikkeling van nieuwe diensten op energiegebied, getriggerd door behoeften uit de markt.
 Verdubbeling van de DCLF marktomzet in 2018 t.o.v. 2013, door commerciële opdrachten op
het gebied van elektrische energie.
 Verbetering van de naamsbekendheid, zodat men bij “elektrische energie” aan VSL denkt; te
realiseren door themadagen, presentaties, publicaties en bijdragen aan internationale normen.
Dit conform het advies van de Raad van Deskundigen dat zegt dat de huidige faciliteiten voor
herleidbaarheidskalibraties voor alle gangbare elektrische grootheden dienen te worden gehandhaafd
om aan de marktvraag te kunnen blijven voldoen en dat nieuwe ontwikkelingen zich moeten richten op
energie- en netgerelateerde thema’s.
Binnen Europa hebben PTB (Duitsland), NPL (UK), en METAS (Zwitserland) een vergelijkbaar breed
aanbod aan diensten als VSL. Voor het focusgebied “Electrische Energie/HV Power” zijn de andere
sterke Europese spelers SP (Zweden) en PTB (Duitsland), en wereldwijd NRC (Canada) en NMIA
(Australië). Ten opzichte van deze andere sterke spelers is VSL uniek in de combinatie van een breed
dienstenpakket met toepassingsgericht hoogwaardig onderzoek op energiegebied.
Markt
In de kalibratiemarkt richt VSL zich op het uitvoeren van hoogwaardige, niet-routinematige DCLF
elektrische kalibraties voor geaccrediteerde meetlaboratoria, bedrijven en instituten binnen Nederland.
Voor routinematige kalibraties kunnen bedrijven terecht bij geaccrediteerde instanties, die hun herleidbaarheid halen bij VSL. Regelmatig geven bedrijven, ook vanuit het buitenland, ook voor routinematig
kalibreren toch de voorkeur aan VSL. Redenen hiervoor zijn onafhankelijkheid, kennis, korte
doorlooptijd, betrouwbaarheid, flexibiliteit en klantgerichtheid. Voor VSL is de omvang van de
kalibratiemarkt voor DCLF elektrische grootheden door de jaren heen stabiel op ongeveer 250 k€ per
jaar (derde in omvang binnen VSL na chemie en stroming).
Belangrijke klanten door de jaren heen zijn onder meer het Ministerie van Defensie, fabrikanten zoals
Philips, Fluke en Agilent, kalibratielaboratoria zoals Trescal en MetricControl en de lucht- en
ruimtevaartsector met instituten als ESA-Estec, NLR en de Luchtverkeersbeveiliging (LVB).
De energiesector is een duidelijke groeimarkt. Hierbij gaat het om fabrikanten van meetapparatuur en
transformatoren zoals Schneider, Omicron en Smit, netwerkbeheerders als TenneT, Alliander, Delta,
Nuon, en gerelateerde bedrijven als DNV GL (voorheen KEMA). De vraag naar metrologische
ondersteuning in de energiesector wordt gedreven door de ontwikkeling van intelligente netten (‘smart
grids’), nieuwe regelgeving op het gebied van efficiency (zoals de EU Ecodesign directive) en
liberalisering van de energiemarkt. De vragen komen niet alleen uit Nederland naar VSL toe, maar
vanuit heel Europa. In 2014 heeft VSL bijv. on-site kalibraties uitgevoerd in België en Slovenië.
In de afgelopen jaren heeft VSL diverse nieuwe diensten ontwikkeld om in de behoeften van deze
groeimarkt te voorzien. Zo zijn er nieuwe opstellingen voor het kalibreren van:
 Meetinrichtingen voor grote vermogens tot 150 kV en 5 kA (billing), ook on-site.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 41 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019
 Stroomtransformatoren tot 8 kA, ook on-site.
 Spanningstransformatoren tot 300 kV, ook on-site.
 Power quality analyzers, gebruikt voor meting van spanningskwaliteit op het energienet.
Momenteel zijn er faciliteiten in ontwikkeling voor het kalibreren van:
 Phasor measurement units (PMUs), gebruikt voor het monitoren van de netstabiliteit.
 Meetinrichtingen voor verliezen van vermogenstransformatoren (loadloss).
 Conventionele en niet-conventionele meetbruggen voor transformatoren.
Dit conform advies 5 van de Raad van Deskundigen dat zegt dat nieuwe faciliteiten voor PMUs, PQ en
verliesmetingen gerealiseerd moeten worden.
Voor power quality analyzers loopt er – naar aanleiding van de concrete vraag van een zeer grote
fabrikant – momenteel een samenwerkingsverband met Certin om de VSL faciliteiten ook te gaan
gebruiken voor typetests. Als dit succesvol blijkt kan deze vorm van samenwerking wellicht ook
uitgebreid worden naar andere faciliteiten.
Voor de herleidbaarheid van de nieuwe energiegerelateerde meetopstellingen zijn vele verschillende
faciliteiten nodig, zoals spannings- en stroomratio, impedantie, AC/DC, gelijkspanning, en weerstand.
Dit illustreert de zeer grote onderlinge verwevenheid en samenhang van de elektrische kalibratie
opstellingen binnen DCLF. Om de groeimarkt optimaal te ondersteunen zullen de accenten bij de
bestaande faciliteiten verschuiven richting energiegerelateerde toepassingen. De nadruk zal dus
komen te liggen op spanningen en frequenties van het elektriciteitsnet.
Beheer en Key Comparisons
Uitgangspunt voor het in beheer houden van opstellingen en het uitvoeren van Key Comparisons is
dat de onzekerheden voldoende zijn voor het bedienen van externe en interne klanten. Daarbij komen
klanten graag met al hun apparatuur naar VSL, vanwege de goede dienstverlening en omdat ze in ons
een ‘one-stop shop’ vinden.
Het beheer van de DC grootheden betreft vooral de primaire quantumstandaarden voor spanning en
weerstand (respectievelijk Josephson en Quantum Hall), die de basis vormen voor alle elektrische
metingen. Daarnaast zijn er diverse opstellingen om ratiometingen uit te voeren, om te schalen naar
grotere en kleinere meetwaarden en om spanning en weerstand te combineren tot stroom.
Voor LF betreft het secundaire opstellingen voor impedantie (capaciteit, inductie en AC weerstand),
wisselspanning en -stroom (absoluut en AC/DC-verschil), stroom- en spanningstransformatoren (CT
en VT), on-site billing, laagfrequent vermogen en power quality (PQ). Voor impedantie, AC/DC, CT en
VT wordt de herleidbaarheid via buitenlandse NMIs geregeld. De overige opstellingen zijn via AC/DC
herleidbaar naar Josephson, Quantum Hall en/of impedantie.
Alle opstellingen zijn direct of indirect nodig voor de herleidbaarheid van energiegerelateerde
kalibraties. Het doel is de onzekerheden van alle opstellingen op een niveau te hebben dat VSL
internationaal onderscheidend maakt op het gebied van energie. Dat betekent dat voor de
vermogensopstelling en de hoogspanningsopstelling nog een lichte aanscherping nodig is; voor
impedantie betekent dit dat het minder kan.
In de komende jaren zullen nog drie kalibratieopstellingen in beheer genomen gaan worden, te weten
voor PMUs, transformatorverliezen en transformatormeetbruggen. Hiervoor wordt budget vrijgemaakt
door herleidbaarheid van impedantie met een minder lage onzekerheid uit te voeren via de sampling
impedantiebrug, die in ontwikkeling is en eind 2015 gereed zal zijn, waardoor zo’n 150 uur per jaar
gewonnen zal kunnen worden. Voor zowel de al in gebruik genomen als de nog in ontwikkeling zijnde
opstellingen zal komende jaren nog de nodige effort nodig zijn om optimaal op de wensen van de
klanten in te spelen.
Innovatie
Het ontwikkelingsprogramma en de researchprojecten bevatten twee nauw verweven hoofdlijnen. De
eerste lijn is het gevolg van de ontwikkelingen in de energiemarkt (o.a. meer afrekenpunten in het
elektriciteitsnet door de liberalisering, en lokale energieopwekking in smart grids) en gerelateerde
projecten op het gebied van energie binnen EMRP en EMPIR. De tweede lijn heeft zijn oorsprong in
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 42 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

de recente ontwikkeling van nauwkeurige sampling technieken (voor o.a. audio- en sensortoepassingen), die gebruikt kunnen worden voor het verbeteren en vereenvoudigen van andere
meetopstellingen zoals voor energiegerelateerde kalibraties. Het combineren van deze twee lijnen is
de kracht van VSL in het vakgebied DCLF.
De eerste hoofdlijn, energie, is gezien de verwachtingen voor nieuwe markt duidelijk de grootste en
heeft ook de hoogste prioriteit. Hiervoor worden diverse kalibratiefaciliteiten ontwikkeld, zoals voor het
kalibreren van PMUs, transformatorverliezen, en transformatormeetbruggen voor niet-conventionele
meettransformatoren. Daarbij is er specifiek aandacht voor het kalibreren van meetsystemen op
locatie. Daarnaast wordt onderzoek verricht naar het meten in distributienetten, waarbij intensief wordt
samengewerkt met netbeheerders Delta en Alliander en met TU/e en TUD. De achterliggende
gedachte is hier zowel om kalibratieomzet te realiseren als om kennis op te doen, die uiteindelijk als
consultancy in de markt te kunnen gezet kan worden. Hierbij gaat het vooral om power quality en
PMUs, maar ook om transformatoren.
De tweede lijn, sampling, is op twee manieren voor VSL van belang. Ten eerste bieden nieuwe
samplingsystemen mogelijkheden om bestaande meetsystemen en meetopstellingen te verbeteren en
te vereenvoudigen. Dit geldt voor de energiegerelateerde opstellingen waar het al in belangrijke mate
wordt toegepast, maar ook bijvoorbeeld voor de VSL sampling impedantiebrug, die in 2015 gereed is
en efficiënter beheer en kalibraties mogelijk maakt. Daarnaast vragen nieuwe samplingsystemen op
zichzelf ook om nieuwe diensten, waar bijvoorbeeld met de pulse-driven Josephson standaard in het
Q-wave JRP op wordt ingespeeld. Dit conform advies 6 van de Raad van Deskundigen dat als
speerpunten van wetenschappelijk onderzoek benoemt: sampling(meet)methoden, PQ, fasehoekmetingen, en niet-conventionele meettransformatoren.
Prioriteiten
Versterking van het toekomstige portfolio van Elektriciteit DCLF moet zoveel mogelijk aansluiten bij de
twee genoemde innovatielijnen (energie en sampling) en energiegerelateerde onderwerpen.
Daarnaast is ook enige aandacht nodig voor onderwerpen die relatief minder aandacht krijgen binnen
EMRP, zoals verbetering of automatisering van belangrijke opstellingen.
De huidige en verwachte toekomstige marktvragen liggen op het gebied van de volgende (meest
energie-gerelateerde) onderwerpen, waarbij tevens is aangegeven welke ontwikkelingen VSL daarbij
moet plegen:
 HV Power:
o CT en VT opstellingen breedbandig maken (bijv. voor on-site PQ metingen).
o Uitbreidingen voor Power Quality, zoals transienten, snelle spanningsveranderingen, en
het gebied tussen 2 kHz en 150 kHz.
o Billing opstelling voor andere toepassingen geschikt maken (380 kV voor power plants,
10-20 kV en breedbandiger voor tuinders, etc.).
o PMUs: test- en kalibratieopstelling.
o Opstelling voor lighting/switching impuls (KEMA, fabrikanten), tot 500–700 kV of 2–4 MV.
 Ecodesign/Efficiëntie:
o Faciliteit ontwikkelen voor standby power.
o Faciliteit ontwikkelen voor efficiency van power converters.
o Complexe vermogensmetingen voor bijv. verlichting (SSL) en efficiëntie (breedbandig
vermogen tot 1 MHz).
 Sampling:
o Introduceren van samplingtechnieken bij andere DCLF-deelgebieden.
o Link van AC Josephson naar andere deelgebieden sterker maken (incl. uitbreiding van
ranges).
 Andere energiegerelateerde gebieden:
o Zoals elektrisch vervoer, HVDC (DC energietransport), zonnecellen, windmolens en
andere zaken, die spelen bij energieleveranciers en -transporteurs.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 43 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Hoogfrequent Elektriciteit (HF)
Missie
Gezien de huidige, snelle, technologische ontwikkelingen en bijbehorende vragen in de markt op het
gebied van HF-metingen en -toepassingen richt de basisfaciliteit Hoogfrequent Elektriciteit zich voor
de periode 2016 – 2019 op het versterken van de nationale en internationale herkenbaarheid. Voor
EM-velden wordt gestreefd naar het behouden van de huidige positie op nationaal en internationaal
vlak.
Voor zowel HF als EM wordt niet gestreefd naar het uitbreiden van bestaande meetbereiken, maar
naar het vergroten van de bestaande kalibratiemarkt en het betreden van nieuwe marktsegmenten,
zoals onder andere de ruimtevaart, halfgeleider- en nano-elektrotechnologie-industrieën.
Visie
Door de nieuwe technologische ontwikkelingen zal de vraag naar gespecialiseerde kalibraties en
consultancy naar verwachting toenemen. Er liggen voor HF kansen door genoemde nieuwe
marktsegmenten te gaan voorzien van hoogwaardige precisiemetingen voor high-end systemen,
kalibratiesoftware en specialistische trainingen. Er zijn in de afgelopen jaren grote stappen gezet op
het gebied van automatisering, kalibratienauwkeurigheid en high-end systemen. Op het gebied van Sparametermetrologie deelt VSL een gezamenlijk interesse met de Technische Universiteit Delft.
Nationaal is de basisfaciliteit HF het referentie-instituut voor precisiemetingen. Het huidige niveau van
de kalibratiediensten zal worden verbeterd om aan de behoeften van de Nederlandse en
internationale industrie te voldoen. Daarnaast wordt het toepassingsgebied verbreed (met gebruik van
de bestaande meetfaciliteiten) om te kunnen beantwoorden aan de vragen uit nieuwe
marktsegmenten.
Internationaal wil VSL een waardevolle speler blijven binnen Europa. Op het gebied van S-parameter
metrologie behoort METAS tot de wereldwijde top. Binnen de EU behoort VSL bij de top 4, met
daarnaast nog NPL en PTB. Het doel is om samen met METAS een HF ‘center of excellence’ te
vormen, waarmee zowel binnen de EU als wereldwijd de concurrentiepositie wordt versterkt. Op het
gebied van HF vermogen VSL realiseert momenteel de herleidbaarheid extern. PTB is hier de
topspeler, VSL een gemiddelde speler. Voor de periode 2016 – 2019 zal op internationaal niveau een
waardevolle en herkenbare bijdrage worden geleverd op het gebied van HF en EM-velden door
actieve deelname in EMPIR en Horizon 2020 projecten.
Markt
De marktvraag voor herleidbaarheid bij VSL omvat HF vermogen, verzwakking, impedantie en EMvelden. Hierbij wordt voor HF vermogen, impedantie en verzwakking herleidbaarheid extern
gerealiseerd. Er is vraag naar een breed bereik in waarden (ca. 6 decaden per grootheid) en
frequenties (DC tot 50 GHz), waarbij de gevraagde onzekerheid typisch een factor 2 tot 5 beter is dan
die van de geaccrediteerde kalibratielaboratoria.
Gezien de internationale marktvraag op het gebied van HF impedantie en verzwakking (S-parameter)
is ervoor gekozen om herleidbaarheid voor deze faciliteiten intern te realiseren, waarbij tegelijkertijd
aanzienlijke kosten voor externe herleidbaarheid worden bespaard. Er zijn momenteel twee primaire
faciliteiten in ontwikkeling voor het realiseren van deze herleidbaarheid. Hiermee wordt gestreefd naar
een zichtbare internationale positie op het gebied van S-parameter metrologie tot 50 GHz. Als gevolg
wordt een toename in de internationale marktomzet verwacht. Verder wordt de meetfaciliteit uitgebreid
naar nieuwe marktsegmenten als nano-elektrotechnologie. Hiermee wordt gestreefd om nieuwe,
mogelijke klanten te kunnen bedienen zoals ESA, NXP en NanoLab.
Naast het verlenen van bestaande kalibratiediensten bieden de nieuwe, technologische
ontwikkelingen in de markt kansen op het afzetten van gespecialiseerde, hoogwaardige kalibratie- en
onzekerheidssoftware. In dit kader zijn momenteel twee softwareprogramma’s in ontwikkeling,
namelijk voor HF vermogen en voor S-parametermetrologie. Door middel van trainingen zal deze
kalibratie- en onzekerheidssoftware in de markt worden geïntroduceerd.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 44 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Het gebied EM kent een aantal magneet- en elektrische-veldmeetfaciliteiten. Laagfrequent magneeten elektrische-veldfaciliteiten zijn uniek binnen de Benelux, met een constante kalibratie-omzet.
Kalibratiediensten worden geleverd op primair niveau met zeer lage onzekerheden. Een minder
essentiële meetfaciliteit is de EM-veldenstandaard. Deze meetfaciliteit levert zeer lage onzekerheden,
maar is gelimiteerd tot een meetbereik tot 3 GHz, terwijl kalibratielaboratoria tot veel hoger frequenties
kunnen meten. Er is daarnaast een marktvraag voor magneetfluxkalibraties, magneetmateriaal (B-H
curve) kalibraties, EM-veld shielding-efficiëntie testmetingen en immunity-testmetingen van
elektronisch apparatuur. Het opnemen van dergelijke meetdiensten zal leiden tot een hogere kalibratie
omzet. Herleidbaarheid wordt verzorgd voor de Nederlandse markt, met geaccrediteerde
kalibratielaboratoria (DARE, KLM), en een tevens voor enkele buitenlandse NMIs (Frankrijk, Brazilië).
Op het gebied van EM wordt de meeste ontwikkeling voorzien bij de industriële en testlaboratoria. Ook
is er de vraag naar kalibratie van specialistische meetapparatuur voor verificatiemetingen in serviceen testcentra, voor kwaliteitsborging van apparatuur en voor metingen van blootstelling van
apparatuur en personen aan elektromagnetische velden.
Beheer en Key Comparisons
De basisfaciliteit HF elektriciteit kent twee meetfaciliteiten: S-parameter en vermogens. Op het gebied
van HF vermogen wordt een kalibratiedienst op secundair niveau geleverd, waarbij externe
herleidbaarheid via NPL wordt gerealiseerd. Voor HF vermogen zijn grote stappen voorwaarts gezet
op het gebied van kennis en automatisering. Er is nieuwe kalibratie- en onzekerheidssoftware in
ontwikkeling voor de faciliteit, waarmee een aanzienlijke besparing in beheer- en kalibratietijd wordt
verwacht.
Gezien de internationale marktvraag op het gebied van HF impedantie en verzwakking (S-parameter
metingen) is ervoor gekozen om herleidbaarheid voor deze faciliteiten intern te realiseren, waarbij
tegelijkertijd kosten voor externe herleidbaarheid worden bespaard. Er wordt momenteel gewerkt aan
twee primaire meetfaciliteiten, die in de toekomst opgenomen worden in het standaard beheer.
Hierdoor wordt het mogelijk om met de S-parameter meetfaciliteit op een primair niveau
kalibratiediensten te verlenen.
Gezien de grote stappen in het ontwikkelen van kalibratie- en meetsoftware voor zowel de Sparameter als vermogens meetfaciliteit, wordt het uitvoeren van beheer activiteiten aanzienlijk
efficiënter. Tegelijkertijd zijn twee primaire faciliteiten in ontwikkeling. Gezien de verwachte efficiëntie
in het beheer van HF standaarden, zullen geen extra beheer uren nodig zijn voor het opnemen van
deze twee nieuwe, primaire diensten.
Innovatie
In het SBO-ontwikkelingsprogramma van HF worden de volgende ontwikkelingen verwacht bij de
primaire en afgeleide standaarden in de periode 2016 – 2019 om aan de vragen uit de markt te
kunnen voldoen (in volgorde van prioriteit):
HF-faciliteiten
a. Gezien de grootte van de nationale en internationale markt is ervoor gekozen om de
beschikbaar onderzoeksmiddelen te focussen op S-parametermetrologie. Er wordt niet
gestreefd naar het verhogen van het frequentiebereik, echter wordt nadrukkelijk focus gelegd
op het verbeteren van onzekerheden en verbreden van het toepassingsgebied, zoals het meten
van actieve componenten en nano-elektrocomponenten.
b. De basisfaciliteit HF vermogen heeft een volledige systeemautomatisering ondergaan. Hiermee
is een aanzienlijke inhaalslag in kennis en efficiëntie bereikt. Het doel is nu om op secundair
niveau de meetonzekerheid aanzienlijk te verbeteren. Er zal een nieuwe, door VSL bedachte,
secundaire
kalibratiemethode
worden
ontwikkeld,
waarbij
ongeveer
hetzelfde
onzekerheidsniveau als een primaire standaard wordt verwacht.
c. Efficiëntere dataverwerking is een onderwerp met veel aandacht binnen de basisfaciliteit HF.
Zoals gezegd heeft de groep heeft sinds enkele jaren een aantal grote stappen voorwaarts
gezet op het gebied van kalibratie- en onzekerheidssoftware. Gezien de efficiëntie wil HF deze
software als high-end meetsysteem vermarkten. Hierbij aansluitend wordt gedacht aan het
verlenen van cursussen en trainingen.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 45 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

EM-velden faciliteiten
a. EM biedt een bijdrage aan EMF-normen van niet-Ioniserende Straling. Een opkomende vereiste
is het onderzoek van blootstelling veroorzaakt door smart-grid apparatuur en e-car oplaadpalen.
b. VSL legt sterk de focus op het ontwikkelen en evalueren van kalibratiemethodes ter
implementatie van IEC/ISO-normen. Een hoogwaardige EMC-faciliteit/laboratorium is voor de
meeste industriële bedrijven een te dure of tijdrovende oplossing. Daarnaast is het in de meeste
gevallen niet mogelijk grote of stationaire apparatuur op te sturen. Aangepaste methodieken en
procedures zijn nodig voor de industrie op het gebied van EMC-testen. Nieuwe methoden (insitu impedantie meetmethode), hardware (snelle reactie EM-sonde) en software (online
onzekerheidsrekentools) worden ontwikkeld om het obstakel te overwinnen.
Prioriteiten
Voor wat betreft het ontwikkelen van nieuwe kennis wil HF verbreding van S-parameter metrologie
naar andere marktsegmenten ondersteunen, zoals het meten van actieve componenten, interessant
voor onder andere NXP en ESA, die grote spelers zijn in de halfgeleider- en ruimtevaartindustrieën.
Verder zal S-parametermetrologie ingezet worden ter ondersteuning van lengtemetingen d.m.v.
Surface Scanning Microwave Microscope (SCMM) en flowtechnologie. Tevens zou deelgenomen
kunnen worden aan het vervolg EMPIR EMC-project.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 46 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Ioniserende Straling
Missie
Blootstelling aan Ioniserende Straling is schadelijk voor menselijk weefsel. Het meten van dosis
(dosimetrie) is dan ook belangrijk op een verschillend aantal gebieden. Ioniserende Straling wordt
voornamelijk in de gezondheidszorg toegepast in de behandeling (radiotherapie) van en
diagnosestelling (radiologie) bij patiënten. Voor beide terreinen is herleidbaarheid naar een primaire
dosimetriestandaard belangrijk. Bij diagnostische toepassingen wordt de dosis aan de patiënt zo laag
mogelijk gehouden. Bij therapeutische toepassingen wordt een hoge dosis afgegeven aan (meestal)
tumorweefsel. Vooral bij deze therapeutische toepassingen (radiotherapie) is het verkrijgen van een
lage onzekerheid op de metingen essentieel.
Ook buiten de gezondheidszorg zijn er diverse gebieden waar werknemers blootgesteld worden aan
ioniserende straling. Hier geldt dat de blootgestelde dosis zo laag mogelijk moet zijn. In verband met
de stralingsveiligheid is met name de controle van de dosis waaraan werknemers worden blootgesteld belangrijk. De vereiste onzekerheid voor dit soort dosimetrische metingen is niet heel
belangrijk, wel de herleidbaarheid van deze metingen naar een standaard.
De technologie Ioniserende Straling (IO) ontwikkelt, beheert en levert herleidbaarheid naar dosimetriestandaarden voor alle drie de deelgebieden (radiotherapie, diagnostiek en stralingsveiligheid). Voor de
gebieden radiologie en stralingsveiligheid bestaat dit voornamelijk uit het onderhouden van de
standaarden en het leveren van herleidbaarheid door middel van kalibraties aan bedrijven en
stralingsveiligheidsdiensten. De middelen voor het beheer van de standaarden voor stralingsveiligheid
komen ten laste van het SBO-contract. De financiële middelen voor de ontwikkeling van standaarden
voor de radiotherapie komen voornamelijk uit het VWS-contract, dat via de radiotherapie-instituten in
Nederland is geregeld.
De afgelopen 10 jaar hebben de R&D-projecten bij IO zich voornamelijk gericht op toepassingen
binnen de radiotherapie. Innovaties gaan hier snel en de Nederlandse radiotherapie loopt hierin
wereldwijd voorop. Er is de stap gemaakt van bestraling met uniforme velden naar dosisverdelingen,
die de dosis in de tumor optimaliseren en de dosis in het gezonde weefsel minimaliseren. Dit heeft
ertoe geleid dat de stralingsvelden, die in de radiotherapie gebruikt worden steeds verder af komen te
liggen van de referentievelden, die voor kalibraties gebuikt worden. Daarom is er voor gekozen om de
primaire standaard transportabel te maken, zodat on-site metingen in klinische bundels mogelijk zijn
en de herleidbaarheidsketen beter geborgd is. Parallel hieraan is gewerkt aan het meten van 2D en
3D dosisverdelingen voor complexe dosisverdelingen.
Binnen de nucleaire geneeskunde worden sinds enkele decennia, radionuclide-oplossingen
toegediend aan patiënten met als doel een hoge stralingsdosis aan de tumor af te geven. De laatste
jaren is er gewerkt aan dose-guided molecular radiotherapy, waarbij de afgegeven dosis aan de
patiënt gekwantificeerd wordt met behulp van metingen met PET-scanners. VSL werkt met VUmc aan
een methode om deze PET-scanners herleidbaar te kalibreren.
Het hoofddoel van de technologie Ioniserende Straling is om nauwkeurige dosimetrische
herleidbaarheid te leveren voor (nieuwe) toepassingen van radiotherapie binnen de (Nederlandse)
gezondheidszorg.
Visie
VSL richt zich op dosimetrie, waar PTB (Duitsland), NPL (UK) en LNE/LNAB (Frankrijk) de andere
sterke spelers zijn. Ten opzichte van deze andere spelers springt VSL eruit in toepassingen en on-site
metingen. Wereldwijd is NRC (Canada) nog een sterke speler. De huidige ontwikkelingen in de
radiotherapie gaan in de richting van afbeelding tijdens bestraling en op basis hiervan het online
aanpassen van de bestraling. Op deze manier zal de dosis in de tumor nog beter geoptimaliseerd
kunnen worden en kunnen kritieke organen nog beter gespaard worden. Hierbij zal er steeds minder
invloed zijn van de gebruiker op het behandelproces en zal de afbeeldingsmodaliteit een integraal
onderdeel vormen van de bestralingsfaciliteit. Een voorbeeld hiervan is de ontwikkeling van MR
guided radiotherapy, waarbij een lineaire versneller is geïntegreerd met een MRI scanner. De
aanwezigheid van het magneetveld heeft een aanzienlijke invloed op de dosimetrie. Bestaande
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 47 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

protocollen en detectoren zijn niet meer toepasbaar. Een eerste klinische prototype is in 2014 in het
UMC Utrecht geïnstalleerd. De verwachting is dat komende jaren MR guided radiotherapy op grotere
schaal klinisch wordt geïntroduceerd. De komende jaren zal IO zich richten op het realiseren van
herleidbaarheid (m.b.v. een watercalorimeter) voor dosimetrie in de aanwezigheid van een
magneetveld.
Naast de ontwikkelingen voor bestralingsapparatuur, gebaseerd op fotonenbundels, worden er ook
faciliteiten gebruikt, waarbij de bundel bestaat uit protonen. Deze manier van bestralen heeft vooral
voordelen om gezond weefsel te kunnen sparen. De state-of-the-art protonentherapie gebruikt een
scanning pencil beam techniek, waarbij een kleine bundel (5 mm) gebruikt wordt om het tumorvolume
te scannen. Investeringen in dit soort complexe faciliteiten zijn hoog (in de orde van 100 M€). In
Nederland is recentelijk gestart met de bouw van twee van deze faciliteiten. Daarnaast is de
verwachting dat de bouw van twee andere faciliteiten binnenkort start. IO zal zich de komende jaren
blijven richten op meettechnieken voor protonentherapie.
Markt
Dosimetrie is belangrijk voor toepassingen binnen de radiotherapie, diagnostiek en stralingsveiligheid.
Voor gebruik van bestralingsapparatuur in de gezondheidszorg moeten ziekenhuizen alle relevante
metingen herleidbaar kunnen uitvoeren. Fabrikanten van bestralingsapparatuur moeten de
specificaties en conformering aan internationale normen aantonen. Binnen de radiotherapie vinden de
komende jaren veel innovaties plaats die vragen om nieuwe meetmethodes, herleidbare dosimetrie en
standaardisatie. Vanwege de hoge investeringen, is het onmogelijk voor meetinstituten om in het
eigen lab te beschikken over de nieuwste bestralingsfaciliteiten. VSL richt zich al sinds lange tijd op
het op locatie kunnen meten met een primaire standaard. De Nederlandse radiotherapie loopt
internationaal voorop. Veel innovaties van bestralingstechnieken vinden plaats in samenwerking met
Nederlandse en Europese bedrijven (zoals PANalytical, Philips en Elekta). Dit zorgt ervoor dat VSL,
ondanks de bescheiden omvang van de groep, goed mee kan met de internationale ontwikkelingen
voor dosimetrietechnieken voor de nieuwste bestralingsapparatuur. Dit biedt niet alleen kansen om
met de ontwikkelde meetmethodes de Nederlandse radiotherapie te ondersteunen (o.a.
dosimetrieprotocollen voor MR guided radiotherapy en protonentherapie en dosimetrie-audits), maar
ook om, als onafhankelijke partij, fabrikanten van bestralingsapparatuur te helpen.
De introductie van MR guided radiotherapy vergroot de vraag naar apparatuur, die is gekarakteriseerd
en gekalibreerd voor dosimetrie in de aanwezigheid van een magneetveld. Op dit moment zijn er niet
of nauwelijks faciliteiten beschikbaar, waar dat gedaan kan worden. Bovendien zullen de klinische
faciliteiten voornamelijk voor patiëntbehandeling gebruikt worden. Dit biedt mogelijkheden om in het
kader van de ontwikkelingen op het gebied van MR guided radiotherapy diensten aan te bieden voor
het karakteriseren van detectoren in de aanwezigheid van een magneetveld.
Sinds eind 2014 biedt VSL audits aan voor dosimetrie onder referentiecondities. Dit geeft
radiotherapie-instituten de mogelijkheid om hun referentiedosimetrie te vergelijken met een
onafhankelijk instantie. Dit zal worden uitgebreid worden naar audits, waarbij een complete
dosisverdeling, gemeten in een antropomorf fantoom, wordt vergeleken met de resultaten van het te
auditen instituut. Dit is niet alleen relevant voor de huidige bestralingsmethodes, maar ook voor de
nieuwe technieken zoals MR guided radiotherapy en protonentherapie. Een mogelijke stap daarna is
om dit voor de nieuwe technieken niet alleen voor een statisch fantoom te doen, maar ook voor een
dynamisch fantoom.
Vanwege de stap naar een behandeling die gebaseerd is op toegediende dosis (dose guided) zal de
vraag naar herleidbaarheid voor Molecular Radiotherapy toenemen. Dit geeft de mogelijkheid om
bijvoorbeeld kalibratiediensten voor PET-scanners aan te bieden, of voor sommige radionucliden
kalibratiediensten voor dosis kalibratoren. Verder is de kalibratie van I-125 brachytherapiezaadjes een
nieuwe dienst en de verwachting is dat vanaf 2016 VSL deze aan ziekenhuizen in België en
Nederland kan aanbieden.
De komende jaren zullen vooral nieuwe diensten richting de nieuwe ontwikkelingen binnen de
radiotherapie opgezet worden, terwijl de diensten voor stralingsveiligheid en diagnostiek op het
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 48 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

bestaande niveau worden gehandhaafd en waar mogelijk door kleine investeringen en/of slimme
combinaties van technieken (bijv. KAP (Kerma Air Product) meters) zullen worden uitgebreid.
Beheer en Key Comparisons
Door automatisering is het beheer van de faciliteiten voor IO verregaand efficiënt gemaakt. De
belangrijkste faciliteit voor IO is de Gammatronfaciliteit met Co-60 bundel. Deze faciliteit vormt de
basis voor herleidbaarheid van de radiotherapie kalibraties en van de nationale dosimetrieprocollen.
Ook in de toekomstige ontwikkelingen richting protonentherapie en MR guided radiotherapy zal deze
faciliteit een essentiële rol spelen. De hoeveelheid beheer (150 uur/jaar) weegt ruimschoots op tegen
de belangrijke rol van deze faciliteit voor zowel de kalibratiemarkt, als in de R&D projecten, als voor de
dosimetrie-auditdiensten.
De faciliteit voor mediumenergetische röntgenstraling (50 – 320 keV) en de DIR (stralingsveiligheid)
faciliteit zijn voornamelijk belangrijk voor het bedienen van de markt voor kalibraties voor
stralingsveiligheid en diagnostiek. Beide faciliteiten hebben voldoende marktomzet om ze op het
huidige niveau van herleidbaarheid (primair) en onzekerheid te handhaven. Aangezien metingen met
een primaire standaard grotendeels op dezelfde manier worden gedaan als metingen met een
secundaire standaard, is er geen efficiëntiewinst te behalen, wanneer kalibraties voor deze faciliteiten
op secundair niveau worden aangeboden. Voor de faciliteit voor laagenergetische röntgenstraling (10
– 50 keV) zal, vanwege afwijkende resultaten in een recente vergelijking en vanwege de lage
marktvraag een keuze worden gemaakt tussen voortzetten op een lager niveau of geheel stoppen.
Innovatie
Gezien het belang van nauwkeurige metingen en gezien de te verwachten innovaties zal IO zich
richten op onderwerpen op het gebied van radiotherapie. De komende jaren zal MR guided
radiotherapy klinisch worden toegepast. VSL zal als eerste doel werken aan het realiseren van
herleidbaarheid voor dosimetrie in de aanwezigheid van een magneetveld. Een tweede doel hierbij is
de karakterisering van detectoren in de aanwezigheid van een magneetveld. Ook protonentherapie
wordt klinisch geïntroduceerd in Nederland. Herleidbaarheid voor kleine (scannende) protonenbundels
is nog niet gerealiseerd en VSL zal zich hierop richten. Verder zal er gewerkt worden aan het meten
van verdelingen voor complexe velden, waarbij uitbreiding naar de nieuwste bestralingsmodaliteiten
(protonentherapie en MR-guided radiotherapie) een belangrijk onderdeel is. Tot slot zal er gewerkt
worden aan een herleidbare meetmethode voor dose-guided molecular radiotherapy. De volgorde van
de prioriteit van deze aan het EMPIR-programma gekoppelde onderwerpen is als volgt:
1. Herleidbaarheid voor MR-guided radiotherapy.
2. Herleidbaarheid voor protonentherapie.
3. Meten van dosis verdelingen voor complexe velden.
4. Dose guided moleculaire radiotherapie.
De laatste jaren is er ook tijd besteed aan het ontwikkelen van een kalibratiefaciliteit voor I-125
brachytherapiezaadjes. De verwachting is dat deze ontwikkelingen in 2015/2016 zijn afgerond en dat
er geen nieuwe onderwerpen zijn op het gebied van brachytherapie.
Prioriteiten
Het leveren van herleidbaarheid voor de radiotherapie is de belangrijkste meerwaarde van IO. Kijkend
naar de nieuwste innovaties in de radiotherapie is het niet mogelijk om dat op secundair niveau te
doen en tegelijkertijd deze meerwaarde te blijven leveren. Het meten van dosisverdelingen voor
complexe velden is belangrijk, maar heeft een lagere prioriteit dan het leveren van herleidbaarheid
voor de nieuwste bestralingsmodaliteiten (MR guided radiotherapy en protonentherapie). Moleculaire
radiotherapie is een kleiner veld dan externe bundel radiotherapie.
De primaire standaard (watercalorimeter) is op orde en in principe geschikt om in de toekomst
herleidbaarheid voor nieuwe modaliteiten te leveren. Om hier diensten aan te koppelen (zoals
klinische audits) zouden er meer meettechnieken voorhanden moeten zijn. Ideaal is dan dat een audit
plaatsvindt zonder bezoek (postal audit). Daarom zou kennis van passieve detectoren (zoals 3D
radiochromic dosimeters, alanine of TLD) vergroot moeten worden om een grotere markt te kunnen
benaderen en om een completer product aan te bieden. Dit is de richting, waarin in de toekomst
geïnvesteerd zou moeten worden.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 49 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Massa, Druk en Viscositeit
Missie
De technologie Massa, Druk en Viscositeit (MDV) levert internationaal erkende herleidbaarheid aan
het Nederlandse en in mindere mate Europese bedrijfsleven door middel van kalibraties van
artefacten en meetinstrumenten en voor viscositeit door middel van het leveren van
referentiematerialen. Hiermee stelt MDV haar klanten in staat meetresultaten op het gebied van
massa en gerelateerde grootheden herleidbaar te maken en te voldoen aan wettelijke en contractuele
vereisten.
Naast de dienstverlening door middel van kalibraties verzorgt MDV ook ringvergelijken (PT-schema’s),
trainingen en advies. De PT-schema’s stellen deelnemers in staat de kwaliteit van hun meetresultaten
te borgen. Activiteiten op het gebied van training en advies zijn gericht op het ondersteunen van
klanten en relaties bij meetvraagstukken binnen het vakgebied.
Visie
VSL is een gemiddelde speler binnen Europa, met een dienstenpakket toegesneden op de
marktbehoeften binnen Nederland. Op het gebied van viscositeit is VSL de sterkste speler in Europa.
De enige andere speler wereldwijd is een commercieel bedrijf (Cannon, VS). VSL wil de deelgebieden
Massa en Viscositeit op het huidige niveau handhaven. Voor Druk wil VSL een uitbreiding van het
meetbereik naar lagere drukken realiseren, gekoppeld aan een verlaging van de meetonzekerheid om
ook in de toekomst de markt te kunnen bedienen. Daarnaast zoekt de technologie synergie met
andere technologieën (onder andere Chemie en Stroming) ter verbetering van de desbetreffende
meetstandaarden en kalibratiemethoden.
Markt
Bij MDV worden relatief veel kalibraties voor de Nederlandse industrie en overheid uitgevoerd (o.a.
Tradinco,TNO, Mettler Toledo, Defensie). De omvang van de vraag naar zogenaamde ‘minder
nauwkeurige’ kalibraties blijft afnemen, omdat ze overgenomen worden door Nederlandse
geaccrediteerde kalibratielaboratoria. De behoefte aan kalibraties in het lage-drukmeetgebied met
lagere onzekerheden dan we nu kunnen realiseren neemt echter toe. De vraag naar nationale
ringvergelijkingen is stabiel en nodig ter onderbouwing van de accreditatie van Nederlandse
laboratoria.
Op het gebied van Newtonische referentie-oliën voor viscositeit is VSL binnen Nederland nagenoeg
de enige leverancier, voor niet-Newtonische materialen zijn er geen herleidbare standaarden. Het
EMRP project ENG59 waarin VSL samen met o.a. Shell zoekt naar dergelijke herleidbaarheid is dan
ook van groot belang en verwacht wordt dat naar aanleiding hiervan ook in de verf-, voedings-,
medische en cosmetica-industrie de behoefte aan herleidbare niet-newtonische referentievloeistoffen
zal ontstaan. Hierbij speelt de kennis van MDV een belangrijke rol.
VSL heeft er binnen de basisfaciliteit MDV voor gekozen om de extreme meetgebieden over te laten
aan andere Europese standaardlaboratoria, indien deze services ook daadwerkelijk voor Nederlandse
instellingen beschikbaar zijn. VSL concentreert zich op de vraag naar kleinere (meet)onzekerheden en
een toenemende vraag naar het meten aan specifieke objecten (injectiespuiten, gascilinders, vloeistof
vials) of het meten onder speciale omstandigheden. Hieraan levert MDV een belangrijke bijdrage
zoals lopende projecten aantonen (o.a. een robot voor het gravimetrisch bereiden van
vloeistofmengsels en het ontwikkelen van een multifunctionele robot voor het wegen van
massastukken, drukschijven en 10L gascilinders).
Beheer en Key Comparisons
VSL zal de positie van de basisfaciliteit MDV als intermediair tussen de nationale en internationale
metrologische infrastructuur in de komende periode verder verstevigen, o.a. door middel van een
actieve rol in de (nationale) Technische Commissie Druk en door middel van contacten met de
bedrijven waarbij viscositeit gemeten wordt.
Bij Massa wordt de Nederlandse kilogram PtIr53 beheert en diverse sets met daarvan afgeleide
roestvaststalen werkstandaarden (1 mg – 20 kg). Daarnaast worden de handmatige en automatische
balansen onderhouden waarmee kalibraties worden uitgevoerd. Het beheer voor Massa zal gericht
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 50 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

zijn op het handhaven van de onzekerheden, zodat ze blijven voldoen aan de in 2007 verkregen
verbeterde CMC’s (OIML R111 klasse E1).
Bij Viscositeit worden de sets met viscosimeters en bijbehorende ijkoliën beheerd inclusief de
thermostaatbaden waarin de metingen plaatsvinden. Het werkgebied viscositeit wordt gecontinueerd
en de efficiëntie van routinematige kalibraties voor referentie-oliën zal worden verbeterd door
automatisering van de opstelling.
Voor het beheer bij Druk beschikt VSL over een serie piston-cilinder-combinaties, sets met
massastukken en -schijven alsmede automatische en handmatige drukbalansen. De CMC’s voor Druk
zullen verbeterd worden om beter aan te sluiten bij de scherpere eisen vanuit de markt. Gestreefd zal
worden naar vergroting van de efficiëntie bij het uitvoeren van de metingen
Voor de komende vier jaar wordt verwacht dat er gemiddeld aan circa 1 nieuwe key comparison per
jaar wordt deelgenomen.
Innovatie
De aandacht gaat uit naar het verbeteren (lagere onzekerheden, efficiënter kalibreren) van de
meetfaciliteiten. Tevens is de afgelopen jaren duidelijk gebleken dat de Nederlandse industrie
behoefte heeft aan een VSL waar de kwaliteit van de uitgevoerde kalibraties voorop staat en
aangesproken kan worden als kenniscentrum voor toegepaste metrologie en kwaliteit. Om aan de
vraag van de Nederlandse industrie te kunnen blijven voldoen dienen er de komende jaren een aantal
concrete werkzaamheden te worden uitgevoerd:
 Uitbreiden van het lage meetgebied, P < 15 kPa, ± (5 mPa + 30 ppm), voor Druk met
bijbehorende lagere onzekerheden en verkrijgen van een nieuwe CMC op dit gebied,
 Het verder automatiseren van routinematige drukkalibraties,
 Uitwerken van samenwerking met andere faciliteiten binnen VSL (Chemie, Stroming) en andere
meetinstituten (SMD, IPQ),
 Toepassen van de weegrobottechniek van de basisfaciliteit Chemie voor de multifunctionele
robot voor 20 kg,
 Onderzoek naar niet-Newtonische referentievloeistoffen (onder EMPIR).
Prioriteiten
De prioriteiten liggen bij de faciliteiten Massa en Druk, omdat diverse andere afdelingen deze
grootheden nodig hebben en kunnen profiteren van zowel interne herleidbaarheid (korte lijnen) als
beschikbare kennis. Het vergroten van de kennis op het gebied van niet-Newtonische
referentiematerialen is zeer belangrijk, aangezien het overgrote deel van de laboratoria die viscositeit
meten dat doen aan niet-Newtonische stoffen. Voor Newtonische Viscositeit en Dichtheid hoeft dan
binnen SBO alleen een geminimaliseerde basis over te blijven.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 51 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Lengte
Missie
De technologie Lengte levert internationaal erkende herleidbaarheid aan het Nederlandse en
Europese bedrijfsleven door middel van kalibraties binnen de volgende deelgebieden: optische
frequentiestandaarden, klassieke geometrie (o.a. eindmaten, diameterstandaarden en streepmaten),
landmeetkunde en micro- nanometrologie.
Visie
Binnen Europa heeft VSL één van de breedste pakketten in de dienstverlening t.b.v. Nederlandse
maakindustrie, vergelijkbaar in omvang met PTB (Duitsland). Op het focusgebied van nanomicrometrologie werkt VSL samen met een drietal andere sterke NMI’s in Europa: PTB (Duitsland),
NPL (UK), METAS (Zwitserland). Wereldwijd behoren NIST (USA) en NMIJ (Japan) in dit gebied tot
de top. De combinatie van een breed dienstenpakket en top in nano/micrometrologie is uniek in
Europa.
Het meeste onderzoek heeft de laatste jaren plaatsgevonden binnen het speerpunt micro- en
nanometrologie. Als resultaat beschikt VSL nu over diverse nieuwe en verbeterde meetopstellingen:
de micro-coördinatenmeetmachine (micro-CMM) Zeiss F25, de Fabry-Pérot interferometer, de
picodriftinterferometer en twee Atomic Force Microscopen (AFM’s). Om aan te sluiten bij de
toenemende vraag vanuit de markt is het noodzakelijk dat deze instrumenten zo efficiënt mogelijk
ingezet kunnen worden voor kalibraties. Voor wat betreft meetbereik en meetonzekerheid dient VSL
bovendien tot de internationale top te behoren. Naast de doorontwikkelingen die hiervoor nodig zijn,
zal nieuw onderzoek noodzakelijk blijven om de voortdurende technologische ontwikkelingen in de
nano- en precisietechnologie bij te blijven. Qua technieken wordt hierbij de focus gelegd op AFM en
optische methoden voor contactloos meten.
Naast de hierboven beschreven ontwikkelingen wil VSL de goede nationale en internationale positie
op de andere deelgebieden behouden en verstevigen. Hiervoor zal verdere ontwikkeling van
bestaande faciliteiten en het participeren in ringvergelijkingen noodzakelijk zijn.
Markt
Een belangrijke markt voor VSL is die van de high-end dimensionele kalibraties. Het betreft hier
enerzijds kalibraties, die weliswaar tot de standaard portefeuille behoren, maar waarbij de
meetonzekerheid of het meetbereik geenszins standaard is. Anderzijds richt VSL zich in dit
marktsegment juist op het oplossen van zeer complexe meetvraagstukken, waarbij de benodigde
creativiteit in de toepassing van de beschikbare meetmiddelen kenmerkend is. In het verlengde
hiervan ligt het nog deels onontgonnen terrein van de productmetingen en het kalibreren van
referentiestandaarden die in productielijnen worden toegepast. Binnen dit marktsegment bedient VSL
voornamelijk RvA- en kalibratielaboratoria, overheidsinstellingen en de maak- en precisie-industrie.
VSL identificeert de belangrijkste groeimarkten voor de komende jaren binnen de nanometrologie, met
o.a. toepassingen in de halfgeleiderindustrie en de nanobiotechnologie, met in het verlengde daarvan
de biomedische sector. Specifiek kan gedacht worden aan het kalibreren van 3D nanostructuren met
bijvoorbeeld AFM of optische technieken zoals scatterometrie. Daarnaast is er een toenemende vraag
naar het karakteriseren van AFM probes en van referentiestandaarden, en het kalibreren en
certificeren van synthetisch en biologisch referentiemateriaal in de vorm van nanodeeltjes. Hierbij
wordt ook een goede kennis van de dimensioneel gerelateerde materiaaleigenschappen steeds
belangrijker.
Beheer en Key Comparisons
De praktische realisatie van de nationale standaard voor lengte is de golflengte in vacuüm van een
jodium-gestabiliseerde helium-neonlaser die via de frequentiekamgenerator gekoppeld is aan de
standaard voor tijd. Zowel de standaardlasers als de frequentiekam worden gebruikt voor de
herleidbaarheid van de andere geometrische meetmiddelen in beheer. Voornamelijk vanwege hun
stabiliteit is de benodigde inspanning voor beheer van de optische frequentiestandaarden jaarlijks
zeer gering. Het biedt aldus geen economische voordelen de primaire herleidbaarheid elders te
betrekken, te meer omdat de frequentiestandaaden ook direct worden toegepast voor kalibraties van
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 52 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

o.a. laserinterferometers. Het is de verwachting dat er de komende jaren geen significante
investeringen nodig zijn om de primaire standaard te kunnen blijven realiseren.
De belangrijkste faciliteiten voor het marktsegment high-end kalibraties – gebaseerd op de mate van
toepassing voor klantkalibraties – zijn de eindmaatinterferometers en -comperatoren, de coördinaten
meetmachine en rondheidsmeter voor diameterstandaarden, en de opstelling voor streepmaatkalibraties. Hiertoe behoren ook de diverse (mobiele) laserinterferometers. De 50 m lengtemeetbank is
eveneens een belangrijke faciliteit voor o.a. de kalibraties van laserinterferometers, bandmaten en
laserafstandsmeters. Hiernaast wordt, met name voor de niet-routinematige kalibraties en
consultancy- en R&D-opdrachten, gebruik gemaakt van de faciliteiten voor hoognauwkeurige
interferometrie (Fizeau, Fabry-Pérot, picodrift-interferometer) en van de micro-CMM en de AFM’s. VSL
beschikt op dit moment over twee AFM’s: de primaire AFM, waar een lange-slag
translatiemechanisme wordt gecombineerd met het meten in 3D en een secundaire AFM, waarop aan
grotere substraten gemeten kunnen worden en waarmee in vloeistof gemeten kan worden. Om het
hoge niveau van kalibraties te kunnen blijven aanbieden zullen op korte tot middellange termijn enkele
investeringen moeten worden gedaan. Het betreft hier specifiek de vervanging van de coördinaten
meetmachine en de lasers van de eindmaatinterferometers.
Uit ervaring is gebleken dat het voor de high-end kalibraties belangrijk is om over een uitgebreide
portefeuille van instrumenten en diensten – en daarmee oplossingsmogelijkheden – te beschikken.
Het is dus niet aan de orde om reeds beschikbare faciliteiten te termineren, ook omdat dit door de
afhankelijkheid tussen de verschillende faciliteiten tot een onevenredige teruggang in het aanbod van
diensten zou leiden. Diensten die min of meer los van de rest stonden, zoals dynamische
lengtemetingen, ruwheidheids- en hardheidsmetingen, zijn reeds gestopt. Het is wel zo dat er een
continu streven is om het beheer zo efficiënt mogelijk uit te voeren, bijvoorbeeld door gebruik te
maken van andere, reeds aanwezige faciliteiten, waarop het beheer sneller en eenvoudiger kan
worden gedaan. Een dergelijke efficiëntieslag is ook noodzakelijk om nieuwe faciliteiten, zoals de
picodrift-interferometer en de AFM’s, in beheer te kunnen nemen bij een gelijkblijvend
inspanningsniveau voor het basisbeheer.
Het participeren aan de Key Comparisons zal de komende jaren vooral gericht zijn op de
noodzakelijke waarborging van de kwaliteit van bestaande diensten, alsmede op het uitbreiden van
het meetbereik en het verlagen van de meetonzekerheid. Ook voor nieuw aan te bieden diensten zal
aan ringvergelijkingen worden deelgenomen als onderbouwing van de accreditatie (BIPM en RvA),
wanneer deze door de markt verlangd wordt. Hiernaast zal VSL participeren aan ringvergelijkingen om
de ontwikkeling in groeigebieden, zoals nanometrologie, te ondersteunen. Deze vergelijkingen zijn niet
primair gericht op het verkrijgen of verbeteren van CMC’s, maar vooral op het identificeren en
adresseren van belangrijke onderzoeksvragen.
Innovatie
VSL zet de komende jaren in op de verdere ontwikkeling van bestaande opstellingen om direct te
kunnen inspelen op vragen uit de markt voor high-end kalibraties wat betreft meetmogelijkheden en
meetonzekerheid. Ook het efficiënter kunnen leveren van diensten en uitvoeren van beheer – door
bijvoorbeeld automatisering – is hier aan de orde. Voorbeelden zijn het snel kunnen kalibreren van
verschillende optische referentie-charts op de micro-CMM, het uitbreiden van de functionaliteit van de
rondheidsmeter om naast rondheid ook rechtheid, haaksheid en cilindriciteit te kunnen meten, en het
toevoegen van een tweede as aan de streepmaatopstelling. Het betreft in alle gevallen kortlopende
projecten van enkele maanden tot maximaal een jaar om een snelle toepassing voor klantkalibraties te
kunnen realiseren.
De grotere meerjarenprojecten, in de regel uitgevoerd als Europese samenwerkingsprojecten in het
kader van EMPIR of Horizon 2020, zullen voornamelijk ingericht worden voor research op twee
fronten. Ten eerste zal verder worden ingezet op AFM, met als belangrijkste thema’s het verder
ontwikkelen van het 3D meetconcept en het verhogen van de positie-nauwkeurigheid van de primaire
AFM, gericht op het meten van proceskritieke parameters voor de halfgeleiderindustrie zoals
lijnbreedte, ‘line edge roughness’ en ‘side wall angle’ in. Hierbij wordt gestreefd naar een zich op
internationaal niveau onderscheidend onzekerheidsniveau. Ook wordt het onderzoek ten behoeve van
de kalibratie van zowel synthetische als biologische nanodeeltjes voortgezet. Voor zowel de
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 53 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

nanostructuren als de nanodeeltjes zal het onderzoek zich ook richten op de optische en mechanische
materiaaleigenschappen.
De tweede onderzoekslijn bestaat uit optische karakterisatiemethoden, waarmee onder EMRP en
EMPIR reeds een start is gemaakt met scatterometrie en ptychografie. Met dergelijke technieken
worden objecten en systemen optisch gekarakteriseerd door middel van gestructureerde belichting en
de daaraan gekoppelde detectie, met behulp van geavanceerde inversie algoritmes. Op die manier
kunnen bijvoorbeeld materiaaleigenschappen worden bepaald, afbeeldingsystemen worden
gekarakteriseerd en microscopiebeelden worden gekwantificeerd. Ook zal binnen deze onderzoekslijn
worden gewerkt aan ‘vision’ systemen, met interne toepassingen op bijvoorbeeld de micro-CMM en
streepmaatopstelling voor accurate bi-directionele metingen.
De inzet op deze optische methoden is ingegeven door een duidelijke toename in de markt van het
gebruik van dergelijke technieken, met bijvoorbeeld toepassingen in de halfgeleiderindustrie, voor
optische beeldverzameling en -verwerking, en in de bio-medische sector. Contactloos meten is snel,
minimaal invasief en daarmee ook toepasbaar voor ‘inline’ metrologie.
Er is een sterke wisselwerking tussen beide onderzoekslijnen. Enerzijds is men voor de
herleidbaarheid van optische karakterisatiemethoden in de regel aangewezen op tactiele technieken,
via bijvoorbeeld tactiel gekalibreerde referentiestandaarden; deze herleidbaarheid kan VSL intern
realiseren: op de micrometerschaal met de micro-CMM en op de nanometerschaal met AFM.
Anderzijds is voor bepaalde AFM vraagstukken een goede kennis van de materiaaleigenschappen
essentieel, waarvoor bijvoorbeeld scatterometrie kan worden ingezet.
Prioriteiten
VSL richt zich de komende jaren duidelijk op het verstevigen van de positie in de markt van de highend kalibraties. Hiertoe wordt het inspanningsniveau voor het basisbeheer en de Key Comparisons op
hoofdlijnen gehandhaafd en moeten nieuwe ontwikkelingen (R&D) verder worden versterkt. Binnen de
nanometrologie is de afgelopen jaren hoognauwkeurige interferometrie een belangrijk thema geweest.
Deze techniek wordt nu voor wat betreft de onderzoeksactiviteiten geïntegreerd in de onderzoekslijn
optische karakterisering, waarbij de focus van het onderzoek verlegd is.
De mate waarin en de snelheid waarmee het hier beschreven onderzoek zijn weg naar toepassingen
voor de markt zal vinden, zal onder meer afhangen van de omvang van het onderzoeksbudget. Bij
toenemende mogelijkheden en budget zal VSL zich blijven richten op de twee voornoemde
onderzoekspijlers en zich verder ontwikkelen met bijvoorbeeld de realisatie van een lange-slag, 3D
translatiemechanisme met subnanometer positienauwkeurigheid voor grote standaarden, werkstukken
en substraten (standaard wafers) gecombineerd met verschillende meettechnieken: scanning probe
microscopie, CMM en diverse optische methoden.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 54 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Thermometrie en vochtigheid (TH)
Missie
De primaire missie van TH is om de Nederlandse industrie, geaccrediteerde kalibratielaboratoria,
universiteiten, researchinstituten en ziekenhuizen te voorzien van herleidbaarheid naar internationale
temperatuur- en luchtvochtigheidstandaarden. Binnen VSL levert TH periodieke kalibraties van
temperatuur- en luchtvochtigheidsensoren aan alle andere technologieën.
Deze missie zal de komende jaren niet substantieel wijzigen. De voornaamste marktomzet zal blijven
komen van kalibraties voor de nationale industrie en instituten. Groei is mogelijk d.m.v. consultancy,
training, cursussen en kalibraties buiten Nederland.
Visie
Temperatuur is een volwassen technologie met bewezen experimentele methodes, procedures en inhouse know-how. Binnen Europa heeft VSL een van de grootste scopes voor contactthermometrie en
op tevens het hoogste nauwkeurigheidsniveau. De meest serieuze concurrentie komt van NPL. PTB is
ook een sterke speler, maar alleen voor primaire standaarden en diensten (vaste punten en SPRTs).
Buiten Europa zijn NIST (USA), NMIJ (Japan) en MSL (Nieuw Zeeland) de sterke spelers. Voor wat
betreft Vocht heeft VSL binnen Europa een grote scope, op hetzelfde niveau als de beste NMIs, te
weten NPL (UK), MIKES (Finland), INTA (Spanje), E+E (Oostenrijk). Buiten Europa zijn de sterke
spelers NIST (USA) and NMIJ (Japan).
De komende jaren worden geen volkomen nieuw kalibratiefaciliteiten voorzien, maar wel het behoud
van de bestaande faciliteiten en, voor sommige ervan, een verbetering van de meetonzekerheden met
het oog op het bedienen van de behoeftes van sommige gemeenschappen (bijv. nanometrologie and
oceanografie) en op het in stand houden van de ‘afstand’ tot de geaccrediteerde, secundaire
kalibratielaboratoria.
Waar mogelijk zal worden geparticipeerd in EMPIR-projecten, zowel binnen de eigen gemeenschap,
als binnen technologieën waarbij temperatuur en vocht een belangrijke ondersteunende rol in het
onderzoek spelen (zoals bijvoorbeeld bij de Joint Research Projecten Energy Gases en Biogases).
Tot slot is het de bedoeling om een leidende rol te handhaven binnen de verschillende metrologische
platforms (CCT and EURAMET TC-T). De ervaring is namelijk dat dit een voordeel oplevert in de zin
van nationaal/internationaal netwerken en directe toegang informatie over trends nieuwe
ontwikkelingen.
Markt
De nationale markt is redelijk stabiel en omvat de eerder genoemde Nederlandse industrie,
geaccrediteerde kalibratielaboratoria, universiteiten, researchinstituten en ziekenhuizen. Vanwege de
MRA (Mutual Recognition Arrangement) tussen de wereldwijde NMIs levert TH ook kalibratiediensten
buiten Nederland (voornamelijk Duitsland, Engeland, Frankrijk en België).
Omdat over de afgelopen 30 jaar specialistische know-how en inzicht m.b.t. temperatuur- en
vochtigheidsmetingen is opgebouwd, die aansluit bij de marktbehoefte, worden ook aanvullende
diensten aangeboden zoals consultancy, training en cursussen. Het lijkt dan ook haalbaar om de
marktinkomsten te vergroten d.m.v. advieswerk, technische beoordelingen voor de RvA en
buitenlandse accreditatie-instanties en het nog beter onder de aandacht brengen van trainingen en
cursussen. Ook moet de door VSL aangeboden uitgebreide kalibratiescope en meetbereiken,
alsmede de korte doorlooptijden ertoe leiden dat meer klanten worden aangetrokken, zowel nationaal
als internationaal.
Beheer en Key Comparisons
Prioriteiten: de breedte van de kalibratiescope is één van de sterke commerciële punten. VSL heeft
een van de breedste scopes in Europa, inclusief goede onzekerheidsniveau’s. De VSL-scope is zelfconsistent in de zin dat de primaire realisaties (gebaseerd op de ITS-90 vaste punten) herleidbaarheid
verschaffen naar de secundaire diensten. In de afgelopen jaren zijn sommige diensten definitief
gediscontinueerd (Pt/Pd wire methode), omdat er geen directe inkomsten tegenover stonden, ofwel
tijdelijk gediscontinueerd (d.w.z. geen onderhoud gedurende 5 jaar), te weten de cryogene vaste
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 55 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

punten voor CSPRTs (Capsule Standard Platina Resistence Thermometer), de VPT (Vapour Pressure
Thermometer) en de ICVGT (Interpolating Constant-Volume Gas Thermometer). Indien andere
kalibratiediensten gestopt worden, dan heeft dit direct effect op de marktinkomsten.
Nieuwe diensten: er worden de komende jaren geen volstrekt nieuw faciliteiten voorzien. De
bestaande faciliteiten worden behouden en onderhouden en waar nodig en mogelijk wordt de
meetonzekerheid verder verlaagd om voldoende voorsprong te houden op de geaccrediteerde
secundaire laboratoria.
Onzekerheidsniveau: VSL heeft de beste CMC wereldwijd voor het watertripelpunt (0.01 °C) bevindt
zich in de wereldwijde top 5 voor alle vaste punten van Ar (-189 °C) tot Zn (420 °C). In het algemeen
zijn de klanten tevreden over de afgegeven meetonzekerheden, maar in sommige bereiken naderen
de geacrediteerde laboratoria VSL snel. Om deze reden moeten in sommige bereiken de
onzekerheden verlaagd worden. Hierdoor behoudt VSL zijn noodzakelijke voorsprong en kan tevens
in nieuwe behoeftes worden voorzien (zoals nanometrologie bij kamertemperatuur).
Efficiëntie: de afgelopen jaren is veel aandacht besteed aan het vergoten van de efficiëntie, o.a. d.m.v.
automatisering. Veel metingen worden overdag opgestart en lopen automatisch door gedurende de
nacht en in het weekend. Op dit gebied valt dan ook niet veel meer winst te verwachten.
Internationale herleidbaarheid: alleen voor één specifieke dienst (kalibratie van thermokoppels d.m.v.
vergelijkende metingen in het bereik van 1090 °C tot 1550 °C) betrekt VSL herleidbaarheid bij een
ander NMI (PTB). In alle andere gevallen heeft VSL de primaire standaarden zelf in huis.
Innovatie
Voor 2016-2019 ligt de focus op:
 Sub-millikelvin temperatuurkalibratie d.m.v. vergelijkende metingen in het secundaire lab. Op dit
moment bedraagt de meetonzekerheid hiervoor in het bereik van -80 °C tot 300 °C ongeveer 5
mK. Om aan de behoeftes van diverse gemeenschappen te voldoen (waaronder
nanometrologie bij 20 °C, semiconductorindustrie bij 23 °C en oceanografie bij 2 tot 4 °C) en om
de geaccreditteerde laboratoria voor te blijven zal deze ondekerheid verlaagd moeten worden
tot onder de 1 mK. Dit vraagt om een betere controle van de badtemperatuur en een betere
weerstandsbrug. De focus zal eerst liggen op het bereik van Hg tot Ga en zal later worden
uitgebreid tot In. Het onderzoeken van de niet-uniciteit van de ITS-90 schaal zal hierbij een
belangrijk onderdeel zijn, aangezien dit voor onzekerheden rond de 0.5 mK een dominante
component begint te vormen in het totale onzekerheidsbudget.
 Dynamische luchtvochtigheidkalibratiefaciliteiten. Momenteel zijn alle kalibratiefaciliteiten
gebaseerd op een conditie van vrijwel perfect thermodynamisch evenwicht. Dit garandeert een
hoge meetnauwkeurigheid, maar vereist lange stabilisatietijden. Veel industriële toepassingen
(bijv. semiconductorindustrie) vereisen metingen onder dynamische (non-evenwicht) condities.
Het plan is om hiervoor een faciliteit te ontwikkelen binnen het EMPIR HIT project (looptijd:
september 2015 tot en met augustus 2018).
 Vochtigheid- en waterdampversterkingsfactor voor biogassen (EMRP Biogases, looptijd: april
2014 tot en met maart 2017).
 Relatieve luchtvochtigheidfaciliteit voor dauwpunttemperaturen boven 100 °C. Deze
ontwikkeling sluit eveneens aan bij het genoemde EMPIR HIT project.
Prioriteiten
Ten aanzien van nieuwe onderwerpen zou ingezet moeten worden op het ontwikkelen van
dynamische temperatuurkalibratiefaciliteiten. Alle huidige faciliteiten zijn namelijk alleen gericht op
temperatuurevenwichtscondities.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 56 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Optica
Missie
De technologie Optica levert internationaal erkende herleidbaarheid naar de nationale
meetstandaarden op het gebied van Fotometrie en Radiometrie. Naast het leveren van betrouwbare
meetresultaten, zet de technologie de beschikbare metrologische expertise in voor het geven van
advies op deze gebieden.
Visie
VSL wil ook in de toekomst de dienstverlening op de gebieden Fotometrie en Radiometrie blijven
leveren met een portfolio dat is afgestemd op de ontwikkelingen in de Nederlandse en internationale
markten. Wereldwijd is met name op het gebied van Photonica een duidelijke groei te zien. Hierbij
focust VSL op de onderwerpen Lighting, Space en Solar. Deze passen binnen de VSL thema’s HighEnd Equipment en Energie en zijn ook benoemd als innovatiethema’s binnen de Topsector High-Tech
Systemen & Materialen. Voor alle deelgebieden zijn betrouwbare en herleidbare metingen vereist.
VSL wil hét instituut zijn voor de metrologie op het gebied van Lighting, Space en Solar om deze
metingen te leveren. Binnen Europa zijn PTB (Duitsland), NPL (UK) en SFI Davos (Zwitserland) de
sterke spelers. Wereldwijd zijn dit NIST (VS), NMIJ (Japan) en NLTC (China).
Markt
VSL levert herleidbaarheid en advies op het gebied van Fotometrie en Radiometrie aan het
bedrijfsleven, kalibratielaboratoria en overheden (o.a. Philips, Dekra, Rijkswaterstaat). Naast deze
Nederlandse markt worden er ook diensten geleverd op internationaal niveau (bijv. aan ESA). De
dienstverlening bestaat grotendeels uit de kalibratie van lichtbronnen en detectoren. De grootheden
die hierbij worden gemeten zijn spectrale irradiantie, spectrale responsiviteit, illuminantie
responsiviteit, lichtsterkte, lichtstroom, radiant flux en kleurparameters.
Door de opkomst van solid-state lighting (SSL, op LED-gebaseerde bronnen), worden nieuwe eisen
gesteld aan lichtbronkalibraties. Met de recent gerealiseerde 3 meter integrerende bol faciliteit bedient
VSL de SSL markt met metingen van lichtstroom, radiant flux en kleurparameters. De dienstverlening
wordt verder uitgebreid met de ontwikkeling van een nieuwe CCD-cameragebaseerde goniofotometer.
Hiermee wordt een compleet dienstenpakket aangeboden aan de Nederlandse verlichtingsindustrie,
kalibratielaboratoria en overheden op het gebied van Lighting.
Met het oog op ontwikkelingen in de Space markt, wordt de dienst op het gebied van spectrale
responsiviteit van detectoren uitgebreid, door de golflengteschaal waarover wordt gekalibreerd uit te
breiden van 1,6 µm naar 2,5 µm. Relevante partijen in Nederland zijn hierbij o.a. ESA, TNO, Airbus
Defense & Space Netherlands en S&T.
Binnen het thema Solar wordt een robotgebaseerde faciliteit ontwikkeld voor het meten aan de
spectrale responsiviteit van zonnecellen en electro-optische detectoren van 400-2400 nm. De dienst
die hiermee primair zal worden ontwikkeld is het kalibreren van de spectrale responsiviteit van
zonnecellen en fotodetectoren. Hiermee wordt ingespeeld op de toenemende vraag naar
betrouwbaar, herleidbaar en hoekafhankelijk meten van zonnecellen. Relevante stakeholders op het
gebied van Solar zijn o.a. ECN, Eternal Sun, Solliance, Holland Solar en Holst Center. Gezien de
brede inzetbaarheid en flexibiliteit van deze faciliteit zal deze ook binnen de andere thema’s inzetbaar
zijn.
De diensten en interne herleidbaarheid die momenteel geleverd worden door de RAD3D opstelling
zullen worden overgenomen door de nieuwe goniofotometerfaciliteit (Rigo), zodra aangetoond is dat
hiermee vergelijkbare onzekerheden worden gehaald.
Beheer en Key Comparisons
De gebieden Fotometrie en Radiometrie zijn nauw verweven, waarbij Fotometrie herleidbaar is naar
radiometrische standaarden. De schaal voor spectrale responsiviteit van detectoren wordt primair
gerealiseerd met de absolute cryogene radiometer (ACR). Voor spectrale irradiantie is VSL
herleidbaar naar NIST en vindt disseminatie plaats via intern gekalibreerde bronnen.
Op dit moment zijn de volgende faciliteiten in beheer:
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 57 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019






Absolute cryogene radiometer (primaire realisatie en detectorkalibratie)
Spectrale irradiantiefaciliteit (lichtbronnen)
Fotometriebank (lichtbronnen en fotometers)
RAD3D goniometer (lichtbronnen, inclusief SSL)
3m Bol (lichtbronnen, inclusief SSL)

Deze faciliteiten worden alle gebruikt om de bij markt genoemde grootheden te meten. Met
uitzondering van de 3m bol worden alle faciliteiten ingezet voor het leveren van herleidbaarheid naar
een andere faciliteit. Als gevolg van bezuinigingen is er zeer recent gestopt met stralingsthermometrie.
Hiervoor is gekozen vanwege de benodigde beheeruren, de relatief kleine markt en omdat deze
faciliteit geen herleidbaarheid leverde aan andere faciliteiten.
Qua dienstverlening wil VSL het huidige niveau van onzekerheid op de gebieden Fotometrie en
Radiometrie vasthouden, omdat deze goed aansluit bij de eisen van onze klanten. Sommige klanten
wensen echter wel lagere onzekerheden voor specifieke meetbereiken, zoals Philips voor UV
metingen. Voor spectrale irradiantie is verlaging van de onzekerheid tot het niveau van instituten als
NIST of PTB gewenst om de Space markt te bedienen.
Een aantal faciliteiten wordt op dit moment ontwikkeld en zullen in de toekomst onderdeel uitmaken
van het beheer. Dit zijn de nieuwe goniofotometer voor near-field metingen van lichtbronnen (Rigo), de
faciliteit voor het meten van hoek-, temperatuur- en golflengteafhankelijke spectrale responsiviteit en
de klimaatkamer voor levensduurmetingen voor SSL lichtbronnen, zonnecellen en fotodetectoren. De
Rigo goniofotometer zal de plaats van de RAD3D goniometer in gaan nemen in de
herleidbaarheidsketen, zodra aangetoond is dat hiermee vergelijkbare onzekerheden worden gehaald.
Met RAD3D wordt dan gestopt.
Voor een aantal diensten waar, niet of nauwelijks vraag meer naar is (glansmetingen en laser power),
heeft VSL nog CMCs. Hoewel deze diensten geen beheer vragen zullen deze worden afgestoten,
omdat niet langer deelgenomen zal worden aan Key Comparisons op deze gebieden.
In 2015 is een aantal nieuwe CMCs aangevraagd voor de diensten waar recent een Key Comparison
voor is gehouden (lichtsterkte en lichtstroom, spectrale responsiviteit in het infrarood, spectrale
irradiantie, en kleurparameters).
De komende jaren zal naar verwachting niet meer dan 1 nieuwe Key Comparison per jaar starten,
waarmee de inspanning wat lager zal liggen dan de afgelopen jaren.
Innovatie
De technologie Optica focust zich op de thema’s Lighting, Space en Solar. Deze thema’s passen
binnen de op Europees niveau vastgestelde ‘Grand Challenges’ en sluiten aan bij de ontwikkelingen in
de markt op het gebied van Fotometrie en Radiometrie. Binnen het thema Energie focust de
technologie op de onderwerpen Solid State Lighting en op Solar Energy. Binnen het thema
‘Environment and Climate Change’ past de specialisatie op het gebied van ‘Space’ en aardobservatie.
De drie thema’s geven invulling aan het VSL speerpunt Radiometrie, waarop VSL zijn kennispositie
verder wil versterken.
Vanwege de snelle ontwikkelingen op het gebied van solid-state-lighting (LED-verlichting, OLEDs) is
er behoefte aan specifieke metrologische expertise op het meten aan deze nieuwe lichtbronnen, in het
bijzonder in Nederland met een sterke industrie op het gebied van verlichting. Met de focus op het
thema Lighting stelt VSL zich ten doel aan deze eisen te kunnen voldoen. Het gaat hierbij om het
meten van irradiantie, lichtstroom, luminous flux, luminous efficacy, radiant flux, CCT,
kleurcoördinaten, luminantie, lichsterkte distributie, ray data, levensduur en elektrische parameters,
van nieuwe (LED) lichtbronnen. Deze kunnen gepulst zijn en grote oppervlakken hebben en zijn
spectraal sterk verschillend van gloeilampen. VSL speelt hierop in met de ontwikkeling van nieuwe
faciliteiten (3 m integrerende bol en goniofotometer). Daarnaast ontwikkelt VSL een faciliteit voor het
meten van verouderingseffecten van SSL voor testlaboratoria en SSL-fabrikanten.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 58 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

De ontwikkeling van LED-bronnen zal naar verwachting op middellange termijn ook leiden tot het
vervangen van gloeilampen door LED-bronnen als meetstandaard voor NMIs. Om zijn leidende positie
te behouden op het gebied van SSL zal VSL bij hierin een actieve rol spelen.
Het thema Space speelt een grote rol als het gaat om milieu en klimaat. Betrouwbaar en herleidbaar
meten is hierbij van groot belang, mede gezien de lange tijdschaal, waarover data vergaard en
vergeleken moeten worden. VSL stelt zich ten doel door verlagen van onzekerheid (spectrale
irradiantie), uitbreiding van meetbereik van spectrale responsiviteit naar het infrarood en het
ontwikkelen van een filterradiometer, de dienstverlening te ontwikkelen en kennis en ervaring op te
bouwen. VSL wil hiermee een zich onderscheidende partner worden voor de Nederlandse en
Europese partijen die actief zijn op het gebied van Space.
Binnen het thema Solar wordt een faciliteit ontwikkeld waarmee de responsiviteit van zonnecellen en
fotodetectoren als functie van de hoek en temperatuur nauwkeurig kan worden gemeten. Dit sluit aan
bij vragen uit de markt om de opbrengst van zonnecellen beter en betrouwbaarder te kunnen meten
en te voorspellen. VSL stelt zich ten doel deze dienst op de Nederlandse en Europese markt te
kunnen leveren en ziet hiervoor goede kansen, omdat er tot nu toe slechts 1 partij is die deze diensten
levert (PTB). De robotfaciliteit, die hiervoor wordt gerealiseerd, is zeer flexibel en daarmee ook
inzetbaar binnen de andere thema’s.
Prioriteiten
Uitgangspunt is dat om succesvol te kunnen zijn op de gekozen thema’s, kritische massa en
continuïteit van research en ontwikkeling tot het uiteindelijk leveren van een dienst van groot belang
zijn. De inspanningen op de drie thema’s zouden daarom moeten worden vergroot, zodat er meer
snelheid gemaakt kan worden en de internationale positie verder wordt versterkt. Voor Lighting zal
dan een extra inspanning worden geleverd op het gebied van LED-gebaseerde meetstandaarden.
Voor Space gaat het hier om het (versneld) realiseren van herleidbaarheid van spectrale irradiantie en
de kalibratie van aardobservatiespectrometers (golflengteschaal, spectrale respons functie,
polarisatiegevoeligheid, niet-lineariteit). Voor Solar zal een extra inspanning worden geleverd voor
metingen aan grote oppervlakken en aan organische zonnecellen.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 59 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Tijd en Frequentie (TF)
Missie
De basisfaciliteit Tijd en Frequentie voorziet in realisatie van de eenheden seconde en Hertz. Op basis
hiervan wordt de officiële Nederlandse tijd UTC(VSL) gerealiseerd en wordt door middel van
kalibraties herleidbaarheid in deze gebieden verschaft aan de Nederlandse industrie. Nauwkeurige
tijd- of frequentiesignalen vinden een toepassing in onder andere navigatie, telecommunicatie,
wetenschappelijk onderzoek en diverse operationele zaken. De tijd- en frequentiestandaarden zijn ook
van groot belang voor de realisatie van diverse andere standaarden binnen VSL (waaronder de
meter). Interne disseminatie vindt plaats ofwel via 10 MHz optisch (essentieel voor labs op de begane
grond), ofwel via 10 MHz elektrisch (essentieel voor intern gebruik binnen TF).
Internationaal draagt VSL met 4 atoomklokken bij aan de realisatie van de gecoördineerde universele
tijd (UTC). De kennis op het gebied van tijd en frequentie wordt ingezet in internationale
onderzoeksprojecten, die gericht zijn op het verbeteren van tijd- en frequentievergelijk via satellieten of
via glasvezels.
Visie
De komende jaren zal de nationale en internationale positie van de basisfaciliteit Tijd en Frequentie in
grote lijnen op het zelfde niveau worden gehandhaafd. Kalibratiediensten blijven toegespitst op de
behoefte van de Nederlandse industrie. Internationaal wordt de bijdrage aan de realisatie van UTC
gehandhaafd. VSL concentreert zich op het vergelijken van atoomklokken. In Europe zijn VSL en LNE
(Frankrijk) de sterke spelers op dit gebied.
Nieuwe ontwikkelingen worden voorzien in de vorm van dienstverlening door nauwkeurige tijdsignalen
direct aan klanten te leveren via glasvezels. Daarnaast wordt voorzien dat er een concrete bijdrage
geleverd gaat worden aan de inrichting en exploitatie van het Galileo Reference Center (GRC).
Markt
De Nederlandse markt voor de basisfaciliteit Tijd en Frequentie bestaat uit een tiental geaccrediteerde
kalibratielaboratoria, die op een efficiënte manier de herleidbaarheid verder dissemineren naar overige
toepassingen. VSL krijgt vrijwel geen vragen uit het buitenland voor kalibraties op het gebied van tijd
en frequentie. Naast kalibraties van apparatuur wordt binnen Nederland ook op indirecte wijze in
herleidbaarheid voorzien via het Time Service Bulletin, waarin gegevens worden gepubliceerd over
GPS en DCF77 tijdsignalen.
De kalibraties omvatten:
 Stopwatch kalibrator (kan ook door geaccrediteerde labs worden uitgevoerd)
 Generatoren (AWG, HF, puls; essentieel om diverse golfvormen, pulsen (stijgtijd) en frequenties
te genereren).
 Het aantal kalibraties op het gebied van stijgtijd is beperkt. Voor de VSL faciliteiten is
herleidbaarheid voor stijgtijd (die nu van NPL wordt verkregen) niet essentieel.
 Counters (essentieel voor frequentie en tijdintervalkalibraties).
 Oscilloscopen (essentieel voor stijgtijd kalibratie, handig om problemen op te sporen, handig in
onderzoeksprojecten, VSL-breed in te zetten). De snelle samplingoscilloscoop, die wordt
ingezet voor stijgtijd en incidenteel in onderzoeksproject is aan vervanging toe.
 Spectrum analyzer (gedeeld met HF en EM-velden) (essentieel bij onderhoud aan het
TWSTFT-systeem).
Circa eens per 2 jaar wordt er een ringvergelijk georganiseerd op het gebied van tijd en frequentie. De
deelnemers hierin zijn ook overwegend Nederlandse bedrijven. Incidenteel zijn er ook deelnemers uit
het buitenland.
De tijd- en frequentiestandaarden zijn noodzakelijk voor de realisatie van diverse andere standaarden
binnen VSL, zoals de realisatie van de meter (lengte), de realisatie van gelijkspanning met de
Josephsonstandaard (Elektriciteit), Ioniserende Straling, Chemie, Volumetrie en Viscositeit.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 60 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Met de ontwikkeling van nieuwe diensten zoals disseminatie van tijd en frequentie via glasvezel,
kunnen nieuwe klanten worden bereikt, zoals: universiteiten, wetenschappelijk instellingen (ASTRON,
Nikhef, SURFnet), telecombedrijven, netbeheerders voor elektriciteitsnetten en de financiële markt.
Een marktstudie naar de behoefte aan herleidbare timestamping (NTP of PTP) zou nuttig kunnen zijn.
NTP wordt op dit moment vrij ter beschikking gesteld, zonder garantie op de service. NTP is
essentieel voor synchronisatie van de TF-meetcomputers en handig voor externe gebruikers.
Vervanging van de huidige server door een NTP/PTP-server is wenselijk.
Beheer en Key Comparisons
Essentieel binnen de basisfaciliteit TF zijn:
 De standaard voor de realisatie van de VSL seconde, Hertz en UTC(VSL):
o 4 Cs klokken (atoomklokken zijn essentieel, maar de samenstelling van deze groep
standaarden zou herzien kunnen worden).
o Tijdschaalgeneratie (2 microphase steppers) en distributie (PPS en 10 MHz
distributieversterkers, essentieel voor het genereren van de Nederlandse tijd).
o Interne klokvergelijkingssystemen (scanner en time interval counter, eveneens
essentieel).
 Internationale tijdvergelijkingssystemen (zorgt voor internationale herleidbaarheid):
o TWSTFT (two-way satellite time and frequency transfer) systeem.
o GNSS (global navigation satellite system) ontvangers. Een oudere GPS ontvanger wordt
vervangen door een nieuwe die ook Galileo en GLONASS kan ontvangen.
De onzekerheden die worden behaald met deze standaarden en vergelijkingssystemen (circa 5 ns
-13
voor tijd en 2 x 10 voor frequentie, gemiddeld over één dag) zijn voldoende om de Nederlandse
kalibratielaboratoria van herleidbaarheid te voorzien. Universiteiten (VU Amsterdam) en
onderzoeksinstellingen (ASTRON) hebben behoefte aan signalen die nauwkeuriger en/of stabieler
zijn, ook over kortere middelingstijden. Om hierin te kunnen voorzien zijn andere typen atoomklokken
vereist.
Gezien de huidige leeftijd van onze Cs klokken (> 20 jaar) moet een plan gemaakt worden voor
vervanging van de klokken. Dat houdt in dat wanneer een Cs-buis van een klok op is, niet alleen de
buis wordt vervangen, maar de volledige klok. Daarbij moet afgewogen worden of de huidige
samenstelling van de groep met 4 Cs klokken moet worden behouden. Overwogen kan namelijk ook
worden om 1 Cs klok te vervangen door een waterstof maser (H-maser). Deze is duurder in aanschaf,
maar goedkoper in het onderhoud, omdat er geen buizen vervangen moeten worden. Bovendien heeft
de H-maser een betere kortetermijnstabiliteit.
Verder kan met betrekking tot het beheer van klokken worden overwogen om samen te werken met
andere organisaties (zoals KPN en Marine), die ook atoomklokken beheren. Hierbij kan gedacht
worden aan een ‘distributed clock ensemble’.
Ten aanzien van Key Comparisons geldt:
 VSL neemt deel aan het continu tijdvergelijk CCTF.UTC-K001, waarmee tevens de
internationale herleidbaarheid wordt gerealiseerd. De data-acquisitie en verwerking is vrijwel
volledig geautomatiseerd, waardoor dit op een efficiënte manier wordt uitgevoerd.
 Ter verificatie van de delay van de GNSS ontvangers wordt1x per 5 jaar een vergelijk gedaan
met een mobiele ontvanger. De volgende deelname is voorzien in 2017/2018.
 Ter verificatie van de delay van het TWSTFT systeem wordt 1x per 5 jaar een vergelijk gedaan
met een mobiel TWSTFT station. De volgende deelname is voorzien in 2018/2019.
Innovatie
Internationaal zijn veel NMI's bezig met de ontwikkeling van optisch klokken en de verwachting is dat
in 2021 de definitie van de seconde gewijzigd zal worden en dan gebaseerd zal zijn op een optische
frequentie. VSL volgt deze ontwikkeling op afstand, maar draagt ook in de komende jaren niet actief
bij aan deze ontwikkeling.
Op het gebied van tijdvergelijking via GNSS-satellieten zullen ook metingen verricht gaan worden aan
tijdsignalen van GALILEO. Eén ontvanger is hiervoor al geschikt, een tweede zal worden aangeschaft.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 61 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Voor de dataverwerking maken we gebruik van software van externe partijen. De investering voor VSL
blijft daardoor beperkt. Hiermee versterken we tevens onze positie om een rol te krijgen in de
inrichting en exploitatie van het in Nederland te vestigen Galileo Reference Center.
White Rabbit/TF-disseminatie via glasvezel: deze ontwikkeling biedt mogelijkheden voor nieuwe
vormen van dienstverlening waarmee ook een nieuwe markt kan worden bereikt. De technologie is
nog niet voldoende uitontwikkeld om als commercieel product in de markt te zetten. Hiervoor trachten
we aan te sluiten bij EMPIR of Horizon2020 projectvoorstellen. Het uiteindelijke doel is om binnen
Nederland nauwkeurige tijd als service te kunnen aanbieden aan gebruikers via de bestaande
telecomglasvezelinfrastructuur. De beoogde onzekerheid is 1 ns. In een eerste experiment op een
verbinding tussen Delft en Amsterdam is aangetoond dat de technologie werkt. De volgende stap zou
zijn om de technologie te implementeren in een netwerk met verschillende takken en meerdere
eindstations. Om dit te realiseren ondersteunt VSL het werk in het STW project "SuperGPS: Accurate
timing and positioning through an optical-wireless distributed time and frequency reference" van de VU
Amsterdam en TU Delft. Binnen dit project wordt getracht een demonstratie uit te rollen binnen een
experimenteel netwerk van KPN. Naast de technologieontwikkeling dient VSL een marktstrategie te
ontwikkelen voor deze dienst en potentiële klanten te benaderen. De meeste potentiële klanten maken
nu gebruik van GPS als bron van nauwkeurige tijdsignalen. Voor de klant moet duidelijk zijn wat de
meerwaarde is van deze nieuwe technologie.
SatSim voor TWSTFT: deze lopende ontwikkeling is sinds 2012 afgebroken. Er is nog circa 200 uur
nodig om dit project af te ronden. Daarna wordt dit systeem onderhouden in het beheer en worden
geen verdere ontwikkelingen uitgevoerd. Met de SatSim wordt de delay van het TWSTFT-systeem
gecontroleerd, waardoor herkalibratie minder vaak nodig is.
De meetopstellingen bij TF zijn al grotendeels geautomatiseerd. Er is behoefte aan uitbreiding en
modernisering van het automatische alarmeringssysteem, dat medewerkers waarschuwt wanneer er
een storing optreedt.
Prioriteiten
Bij het ontwikkelen van nieuwe kennis zou naar de volgende onderwerpen gekeken kunnen worden:

 Verdere ontwikkeling van nauwkeurige TF-signalen via glasvezels, eventueel gekoppeld aan de
toepassing voor terrestrial based navigation (SuperGPS).

 Realisatie van een optische klok, maar dan in samenwerking met ander NMIs en/of een
Nederlandse universiteit, die al aan dit onderwerp werkt.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 62 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Volumetrie – Lage druk gashoeveelheid (LD flow)
Missie
De missie van VSL LD flow is om te voldoen aan de marktvraag d.m.v. het verschaffen van
herleidbaarheid en het faciliteren van R&D en consultancy binnen en buiten Europa.
Visie
De kracht van VSL LD flow is dat er een goede aansluiting is bij de behoeftes vanuit de markt. VSL
behoort wereldwijd tot één van de betere meetinsitituten voor wat betreft de kalibratieonzekerheid en
heeft een uitstekende reputatie t.a.v. de meetbereiken en de verschillende types kalibraties die
worden aangeboden. Deze combinatie biedt de marktpartijen de door hun gewenste mogelijkheid tot
een zogenaamde ‘one stop shop’. Sterke Europese concurrenten op het gebied van LD flow zijn TüV
NEL (UK, met name multifase), PTB (DU) en Force/DTi (DK). Wereldwijd zijn dit NIST (USA) en NMIJ
(Japan).
Het is de verwachting dat er meer vraag komt naar nauwkeurige metingen, vanwege de wens voor
meer efficiëntie, normconformatie (internationalisering van de markt, vanwege normconformatie
mogen leveren aan derden) en regeldruk (wettelijk).
Markt
De diensten van LD gashoeveelheid kunnen worden onderverdeeld in de volgende categorieën:
1. Kalibraties en ringvergelijkingen.
2. Onsite kalibraties.
3. Metering review.
4. CMC certified.
5. Trainingen en cursussen.
Hieronder wordt kort per dienst behandeld wat voor type klanten ermee bediend worden en of
sommige diensten juist versterkt dan wel verminderd kunnen worden.
1. Kalibraties en ringvergelijkingen
Van de kalibraties in het lab is het merendeel voor flow meter fabrikanten (~70%) en daarna voor
eindgebruikers (~15%) en afgeleide kalibratielabs (~10%). De gewenste onzekerheid van de
kalibratielabs is ‘de best mogelijke’ (~0,15%), terwijl de flow meter fabrikanten genoegen nemen met
een iets hogere onzekerheid (~0,25%). Grofweg 15% van deze kalibraties is voor debieten lager dan
3
15 m /h. Het is de verwachting dat de vraag naar kalibraties de komende jaren constant zal blijven.
2. Onsite kalibraties
Kalibraties onsite zijn vooral voor en afgeleide kalibratielabs en fabrikanten van o.a. testbanken. Deze
dienst is onderscheidend voor LD gas flow en is over de afgelopen jaren gegroeid: jaarlijks worden
enkele grote projecten uitgevoerd, e.g. GE Energy (VS), Inotech (Duitsland), PTT (Thailand), Brooks
Instruments (Nederland en Hongarije), Sasol (Zuid Afrika), Gasum (Finland). Gezien de verwachte
vraag naar meer nauwkeurige metingen en de geconstateerde groei de laatste jaren, wordt verwacht
dat het aantal onsite kalibraties kan toenemen in omvang.
3. Metering review
Bij metering review moet men denken aan adviseren bij het ontwerpen en realiseren van faciliteiten
voor het uitvoeren van complexe en nauwkeurige gasmetingen zoals meetstations en kalibratielabs.
Naar deze dienst is niet veel vraag voor LD gas flow vanwege doorgevoerde standaardisatie van
meetskid designs van Imtech, Instromet, iMeter, Dresser etc. Echter, gezien de vraag bij HD gas (zie
paragraaf 1.2.2), waarbij testfaciliteiten vaak ook de lage druk range moet kunnen bedienen, kan deze
dienst echter voor LD groeien - voldoende promotie is echter noodzakelijk.
4. CMC Certified
CMC certified kan gezien worden als een uitbreiding op een metering review d.m.v. het geven van een
VSL keurmerk aan de kalibratiefaciliteit. Er is geen tot nauwelijks vraag voor CMC certified voor LD
gas applicaties omdat deze dienst nog nauwelijks wordt aangeboden. Gezien de successen in
vloeistof applicaties (zie Sectie ‘Volumetrie – Vloeistofhoeveelheid’) kan deze dienst voor LD gas ook
opgezet worden.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 63 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

5. Trainingen en cursussen
De LD gas cursus ‘gas flow metrologie’ (samenwerking met HD gas en Chemie) wordt 1 a 2 keer per
jaar gehouden. De cursus kan worden toegespitst op de wensen van de klant d.m.v. verschillende
modules en voldoet daarmee aan de marktvraag. Naast onsite kalibraties kunnen trainingen en
cursussen onderscheidend worden voor LD gas flow, maar daarvoor is wel voldoende promotie nodig.
Beheer en Key Comparisons
3
3
Er wordt onderscheid gemaakt voor hoge debieten (15 m /h – 15.000 m /h) en lage debieten (0,2 L/u 3
3
3
15 m /u). De primaire standaard voor de hoge debieten is de VDI (range 2 m /h tot 100 m /u,
3
opwerking tot 15.000 m /h i.c.m. bootstrapping). De onzekerheid van de VDI is marktconform
(~0,10%) en recentelijk (opnieuw) gevalideerd middels een internationale ringvergelijking. Voor de
lage debieten zijn er verschillende ‘piston provers’ met elke een specifieke range. De onzekerheid
voor de grotere piston provers is marktconform (~0,20% - ~0,30%), terwijl de onzekerheid voor de
kleinste piston prover (~0,45%) wat hoog is voor afgeleide kalibratielabs (vervanging van de
kwikringbuizen door de APPs maakt wellicht een lagere onzekerheid mogelijk).
Voor lage debiet kalibraties worden de primaire standaarden ingezet, terwijl er voor de hoge debieten
enkele afgeleide standaarden zijn. De onzekerheid verschilt wat per faciliteit (0,15% tot 0,22%), maar
voldoet i.h.a. de marktvraag (tenminste voor flowmeter fabrikanten). Een prijsdifferentiatie naar
onzekerheid kan overwogen worden.
De volgende activiteiten worden overwogen om de efficiëntie (gebruik en beheer) de komende jaren
verder te verhogen:
 (Verdere) automatiseren van het uitvoeren van kalibraties, dataverwerking en certificaatuitgifte.
 Vervangen of uitfaseren van verouderde en niet geautomatiseerde faciliteiten. Eventueel wordt
het bereik van een of meerdere andere faciliteiten uitgebreid ter compensatie.
Er wordt verwacht dat met een toenemende efficiëntie op beheer bespaard kan worden (daarnaast
kunnen kalibraties sneller uitgevoerd worden). De afgeleide faciliteiten doen de laatste jaren geregeld
mee aan (internationale) ringvergelijking met in het algemeen goede resultaten.
De transferstandaarden zijn afgeleide mobiele standaarden voor LD gasflowkalibraties en omvatten
ongeveer dezelfde range als de labfaciliteiten. De range en onzekerheid is typisch voldoende voor de
onsite kalibraties, maar voor enkele type kalibraties (e.g. testbanken) zijn de huidige standaarden
nauwelijks geschikt.
In tegenstelling tot andere technologieën biedt LD gas flow weinig verschillende typen kalibraties aan.
De gemiddelde omzet van de LD gaskalibraties is jaarlijks 1.100 k€ waarvan circa de helft onsite en
de helft in het lab. De kalibratiemogelijkheden worden daarom tenminste op gelijke sterkte gehouden.
Indien (transfer)standaarden overboekt raken kan uitbreiding van de (transfer)standaarden overwogen
worden.
Innovatie
LD gas flow richt zich op de volgende innovaties:
 Uitbreiding van de kalibratiediensten voor nieuwe marktsegmenten, e.g. schoorsteensimulator
en tracer metingen voor emissie metingen.
 Ontwikkelen van ‘CFD supported’ metrologische consultancy, bijvoorbeeld door samenwerking
de TUDelft (toepassing Bayesiaanse statistiek en Computational Fluid Dynamics (CFD)),
Bosfluids en/ of Modelica (afschatten impact van pulsaties). Daarnaast kan gedacht worden aan
het voorspellen van stromingsprofielen middels CFD en de effecten daarvan op het gedrag van
gasmeters.
LD gas flow scoorde de afgelopen jaren relatief slecht in EMRP en EMPIR, waarschijnlijk vanwege de
(te) praktische aard. Het wordt daarom aanbevolen om ook buiten deze subsidieprogramma’s
financiële ruimte te reserveren voor ontwikkeling en innovatie binnen LD flow.
Prioriteiten
Om aan de marktbehoefte te kunnen voldoen verdient het aanbeveling om in de periode 2016-2019 te
investeren in de volgende mogelijkheden:
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 64 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019
 Uitbreiding van de flowrange in het bovengebied (> 12.000 m /h).
 Ontwikkelen van een kalibratiestandaard voor onsite kalibraties voor lage debieten en eventueel
ook voor gassen anders dan lucht of aardgas.
 Ontwikkelen van een middendrukfaciliteit. Aanbieding van middendrukkalibraties kan mogelijk in
samenwerking met DNV GL of Brooks.
 Upgrade van kalibratiefaciliteiten voor het kunnen onderzoeken van de impact van profielverstoringen.
 Verhogen van de kwaliteit door o.a. meer cross-checks, betere driftanalyses, onsite
onzekerheidsanalyses en profielkarakterisering van de faciliteiten.
3

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 65 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Volumetrie – Hoge druk gashoeveelheid (HD flow)
Missie
De missie van VSL op het gebied van hoge druk (HD) gashoeveelheid is het verschaffen van
herleidbaarheid en het faciliteren van R&D en consultancy binnen en buiten Europa.
Visie
Op het gebied van hoge druk gashoeveelheid wil VSL wereldwijd een gerenommeerd instituut blijven.
VSL bedient de markt door het verschaffen van herleidbaarheid en het faciliteren van R&D en
consultancy binnen en buiten Europa. Bij dit laatste hoeft VSL minder gebruik te maken van
installaties van derden (bijv. Force, Elster, DNV-GL, EuroLoop of Pigsar), waar zij voornamelijk als
metrologisch supervisor/manager fungeert. Sterke internationale concurrenten op het gebied van HD
flow zijn TüV NEL (UK, met name multifase), PTB (DU) en Force/DTi (DK).
Het is de verwachting dat er meer vraag komt naar nauwkeurige metingen vanwege de wens voor
meer efficiëntie, normconformatie (internationalisering van de markt, vanwege normconformatie
mogen leveren aan derden) en regeldruk (wettelijk). Tenslotte worden meer HD-applicaties verwacht,
mede vanwege een toename van LNG, zowel als aardgas wereldwijd.
Markt
De diensten van HD gashoeveelheid kunnen worden onderverdeeld in de volgende categorieën:
1. Onsite kalibraties.
2. Metering review.
3. CMC certified.
4. Trainingen en cursussen.
Hieronder wordt kort per dienst behandeld wat voor type klanten ermee bediend worden en of
sommige diensten juist versterkt dan wel verminderd kunnen worden.
1. Onsite kalibraties
De kalibraties te Euroloop worden (voornamelijk) uitgevoerd voor Euroloop, terwijl overige onsite
kalibraties voornamelijk worden uitgevoerd voor overige afgeleide kalibratie labs zoals bijvoorbeeld
TCC (Canada), Hazira (India), Tancy (China), DNV-GL (Nederland) en Elster-Instromet (Nederland).
De omzet van deze dienst is relatief klein vergeleken met de kalibraties uitgevoerd voor LD gas en
vloeistof flow. Vanwege de toegenomen concurrentie (FORCE, Denemarken) en de afhankelijkheid
van Euroloop, is HD gas flow wat meer op de achtergrond geraakt en bestaat het risico dat het aantal
kalibraties (voor partijen anders dan Euroloop) verder terugloopt. Door het starten met aanbieden van
onsite kalibraties door middel van TraSys (Traceability System) kunnen de hoge-drukkalibraties
gehandhaafd en wellicht versterkt worden. Daarnaast kan de dienst versterkt worden door middel van
directe piston-proverkalibraties d.m.v. lengte- en diametermetingen.
2. Metering review en consultancy
Bij metering review moet men denken aan adviseren bij het ontwerpen en realiseren van faciliteiten
voor het uitvoeren van complexe en nauwkeurige gasmetingen zoals meetstations en kalibratielabs
zoals Euroloop, Kogas (Zuid Korea), Boyarka (Ukraïne) en Omric (Rusland). Echter, de markt voor
dergelijke projecten is klein. Wel kan deze dienst verder versterkt worden richting consultancy,
bijvoorbeeld op het gebied van pulsaties d.m.v. samenwerking met Bosfluids en Modelica. Hiermee
beweegt VSL zich weliswaar richting de diensten van bijvoorbeeld TNO en DNV GL, maar is zij
onderscheidend genoeg, omdat het gat wordt gevuld tussen metrologie en procesindustriële
problemen.
3. CMC Certified
CMC certified kan gezien worden als een uitbreiding op een metering review d.m.v. het geven van een
VSL keurmerk aan de kalibratiefaciliteit waarmee de ontvangende partij in zekere zin ‘metrologisch
ontzorgd wordt’. Er is tot op heden geen tot nauwelijks vraag voor CMC certified voor HD gas
applicaties omdat deze dienst nog nauwelijks wordt aangeboden. Gezien de successen in vloeistof
applicaties en de vraag naar metering review, kan deze dienst ook voor HD gas opgezet worden. Zeer
waarschijnlijk is TCC (Canada) geïnteresseerd, maar wellicht ook Hazira (India) waar CMC ‘certifiedVersie: 14 september 2015

Bladzijde 66 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019
achtige’ constructies gewenst zijn.
4. Trainingen en cursussen
De cursus ‘gas flow metrologie’ (samenwerking met LD gas en Chemie) wordt 1 à 2 keer per jaar
gehouden. Vanwege de groeiende HD-gasmarkt komt er meer interesse voor ‘hands-on’ trainingen.
Beheer en Key Comparisons
De primaire standaard voor HD kalibraties is de GOPP (Gas Olie Piston Prover, 1 tot 60 barg, 5 tot
3
230 m /h). De onzekerheid van de GOPP is met 0.06% erg laag en voldoet ruimschoots aan de
marktvraag. Kalibraties met vooral de GOPP zijn echter zeer arbeidsintensief en daarom wordt in
2015 een efficiëntieslag uitgevoerd.
Met behulp van de GOPP worden de IRPPs (Instromet Rotary Piston Provers) van de transfer- en
3
bootstrap skid: TraSys (Traceability System) opgewerkt (1 tot 60 barg, 10 tot 2000 m /h). De
onzekerheid van TraSys is erg laag (~0,1%) vanwege de directe opwerking met behulp van de GOPP.
3

Het transferstandaardenpark (1 tot 60 barg, 10 tot 10.000 m /h) wordt periodiek ingezet voor de
harmonisatie van de Europese kubieke meter aardgas (EuReGa) en brengen van herleidbaarheid
naar derden. Het park wordt opgewerkt met behulp van Trasys (lage drukbereik) en Euroloop (hoge
drukbereik). Vanwege de noodzaak om zichtbaar te blijven en meer directe omzet te genereren wordt
gestart om TraSys in te zetten als transferskid.
De HD standaarden zijn van strategisch belang, o.a. voor EuReGa. De kalibratiemogelijkheden
worden daarom tenminste op gelijke sterkte gehouden. Het totale SBO budget voor HD gas flow is
circa 600 uur.
Innovatie
HD gas flow zich op de volgende innovaties:
 Total energy concept.
 PVT schemes in multiphase flow. De gebuikte PVT schemes (pressure, volume, temperature)
zijn niet herleidbaar, terwijl dat wel gewenst is. Vooral de interactie is tussen (hoge druk)
aardgas en niet-synthetische olie kan leiden tot hoge, of zelfs onbekende, onzekerheden.
 Trouble shooting in HD designs en bestaande installaties (zie ook metering review).
 Ontwikkelen van ‘CFD supported’ metrologie consultancy.
Opmerking: HD gas scoort relatief slecht in EMRP en EMPIR, waarschijnlijk vanwege de praktische
aard. Het wordt daarom aanbevolen om ook buiten deze subsidieprogramma’s financiële ruimte voor
ontwikkeling en innovatie te reserveren.
Prioriteiten
Voorgesteld wordt om in de periode 2016-2018 te investeren in de volgende mogelijkheden:
 TraSys geschikt maken voor onsite kalibraties.
 Kalibratiediensten uitbreiden voor andere, eventueel superkritieke, gassen.
 Kalibratiediensten uitbreiden voor andere meetprincipes dan slechts rotorgasmeters.
 Opwerking laten plaatsvinden onafhankelijk van EuroLoop, waarbij TraSys via een kleine
rondpomploop opgewerkt wordt.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 67 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Volumetrie – Vloeistofhoeveelheid
Missie
De missie van VSL op het gebied van vloeistof hoeveelheid is het verschaffen van herleidbaarheid en
het faciliteren van R&D en consultancy binnen en buiten Europa.
Visie
VSL is wereldwijd een sterke speler voor wat betreft betreft debietbereik en meetonzekerheid voor
waterflowkalibraties (onder omgevingscondities) en wil deze positie continueren om de markt op het
juiste niveau te kunnen blijven bedienen. De sterke Europese concurrent is TüV NEL (UK, met name
water, olie en multifase). Wereldwijd is dit NMIJ (Japan, water en olie).
Het is de verwachting dat er meer vraag komt naar nauwkeurige metingen vanwege de wens voor
meer efficiëntie, normconformatie (internationalisering van de markt, vanwege normconformatie
mogen leveren aan derden) en regeldruk (wettelijk). Daarnaast wordt verwacht dat de alsmaar
kleinere schalen leiden tot meer vraag voor (zeer) lage-debietkalibraties.
Markt
De diensten van vloeistof hoeveelheid kunnen worden onderverdeeld in de volgende categorieën:
1. Kalibraties onsite en in het lab en ringvergelijkingen.
2. Consultancy en metering review.
3. CMC certified.
4. Trainingen en cursussen.
Hieronder wordt kort per dienst behandeld wat voor type klanten ermee bediend worden en of
sommige diensten juist versterkt dan wel verminderd kunnen worden.
1. Kalibraties
Kalibraties in het lab en commerciële ringvergelijkingen worden voornamelijk uitgevoerd voor
fabrikanten van meetmiddelen, de procesindustrie en afgeleide keuring, kalibratie- en testlaboratoria.
Recentelijk is het bereik van de kalibraties significant verlaagd met de realisatie van een standaard
voor 0.1 mL/h tot 1000 L/h. Onsite kalibraties zijn vooral voor de oliemarkt. Daarnaast worden er ook
3
onsite kalibraties van volumemeetinstrumenten uitgevoerd (inhoudsmaten van 10 tot 10000 dm ).
Deze dienst kan uitgebreid worden door middel van directe piston-prover kalibraties d.m.v. lengte en
diameter metingen.
2. Consultancy en metering review
Bij metering review moet men denken aan adviseren bij het ontwerpen en realiseren van faciliteiten
voor het uitvoeren van complexe en nauwkeurige gasmetingen zoals meetstations en kalibratielabs.
Voor vloeistof flow is niet veel vraag naar metering review, maar juist wel voor ‘CMC certified’, wat
gezien kan worden als een uitbreiding van metering review.
Consultancy projecten hebben een focus op ondersteuning bij normconformatie e.g. Silvertech
(Dubai). Gezien de toenemende ‘normen-druk’ vanwege fiscale en wettelijke verplichtingen, wordt een
groei in deze dienst voorzien.
3. CMC Certified
CMC certified kan gezien worden als een uitbreiding op een metering review d.m.v. het geven van een
VSL keurmerk aan de kalibratiefaciliteit, waarmee de ontvangende partij in zekere zin ‘metrologisch
ontzorgt wordt’. CMC certified is een betrekkelijk nieuwe dienst, maar desondanks is er relatief veel
vraag e.g. Emerson Process Management (Abu Dhabi, China, Nederland), Cameron Measurement
Systems (VS), Honeywell Enraf Americas (VS), Daniel Measurement & Control (VS), Oil & Gas
Systems (Rusland), LLC KROHNE-Automatika (Rusland). Gezien de toenemende wens voor
nauwkeurige metingen en toenemende normendruk wordt verwacht dat deze dienst zal groeien.
4. Trainingen en cursussen
Vloeistof heeft verschillende cursussen die 1 of meerdere keren per jaar gehouden worden. Door
middel van de juiste promotie wordt verwacht dat deze dienst in omvang kan toenemen.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 68 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Beheer en Key Comparisons
De primaire standaarden voor water flow zijn de balansen (0,001 – 400 t/h) en compact prover (0,8 –
400 t/h) waarbij het type meter bepaald welke primaire standaard wordt gebruikt. Met behulp van de
primaire standaarden worden de master meters opgewerkt (0,1 – 400 t/h). De primaire standaard voor
volumen zijn de kolven (20 – 20000 L), pipetten (0,001 – 25 L) en buretten (0,001 – 1 L).
De transferstandaarden zijn afgeleide mobiele standaarden voor vloeistof flow kalibraties van 0,001 –
3
400 m /h. De transferstandaarden voor volumen zijn van 20 – 20000 L. De range en onzekerheid is
voldoende voor onsite kalibraties op water. Gezien de significante omzet van de vloeistof
flowkalibraties (gemiddeld jaarlijks 400 k€, waarvan circa 40% in het lab en 60% onsite) worden de
kalibratiemogelijkheden tenminste op gelijk niveau gehouden. Indien (transfer)standaarden overboekt
raken kan uitbreiding van de (transfer)standaarden overwogen worden. De nieuwe kalibratiediensten
voor micro flow rates en LNG flow rates dienen (op termijn) opgenomen te worden in het SBO beheer.
Innovatie
Binnen flow zijn er waarschijnlijk voor vloeistof de meeste onderzoeksprojecten. Vloeistof flow zich op
de volgende innovaties:
 Uitbreiding van de kalibratiediensten voor nieuwe marktsegmenten, e.g. multiphase flow, LNG
flow en micro flow.
Prioriteiten
In de periode 2016-2019 moeten investeringen vooral gericht zijn op de volgende mogelijkheden:
 Verdere ontwikkeling van de LNG midscale faciliteit.
 (Mobiele) dynamische dichtheidkalibraties.
 Mobiele skid voor onsite brandstofflowkalibraties.
 Diverters voor de waterflowfaciliteiten.
 Automatisering dataverwerking.
 Cryogene piston prover (als alternatieve primaire standaard).

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 69 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Bijlage 2: Faciliteiten en standaarden
In dit overzicht wordt per technologie een overzicht gegeven van de opstellingen die binnen het SBOcontract beheerd worden. De lijsten zijn zoveel mogelijk opgezet vanuit de opstellingen, zoals die zich
daadwerkelijk in het VSL-laboratorium bevinden. Per opstelling is het meetbereik met
meetonzekerheid aangegeven.
Een enigszins bijzondere situatie is er bij Lengte. Daar worden naast de opstellingen ook de
onderwerpen gegeven, die met die opstelling gemeten worden. De reden voor deze aanpak is dat in
meerdere gevallen bij Lengte een en dezelfde opstelling wordt ingezet voor verschillende
meetgrootheden en -bereiken.
Chemie
Grootheid

Opstelling

Bereik

Onzekerheid

Hoeveelheid stof standaarden

Ethanol

50 – 800  10

Zuurstof in stikstof

1  10 - 22  10

-2

2 – 0,05%

Koolstofmonoxide in stikstof

1 10 - 30  10

-2

1 – 0,05%

Koolstofdioxide in stikstof c.q. lucht

10 10 - 30  10

0,5 – 0,05%

Stikstofoxiden in stikstof c.q. lucht

0,1  10 - 1  10

2 – 0,1%

Ammoniak in stikstof

10 – 300  10

5 –3 %

Zwaveldioxide in stikstof

0,1  10 - 1  10

3 – 0,1%

Propaan in stikstof

1  10 - 1  10

0,5 – 0,1%

1 – 0,5 %

-6

-6

-6

-6

-2

-6

-2

-6

-6

-2

-6

-2

2 – 0,1 %

Synthetisch Aardgas
Water in stikstof

10 –100  10

-6

5%
2 – 0,1 %

Raffinaderij/hoogovengas

Hoeveelheid stof meetfaciliteiten

Zwavelwaterstof in stikstof

1  10 - 0,1  10

3 – 0,5 %

Zwavelcomponenten in methaan

5  10 - 1  10

2 – 0,5 %

Vluchtige organische componenten

1 –1000  10

Methaan

1  10 - 30  10

Lachgas

0,1  10 – 0,1  10

3 – 1%

Zwavelhexafluoride in stikstof

1  10 - 100  10

3–1%

Automotives (CO/CO2/C3H8/O2 in N2)

50  10 - 18  10

0,5 – 0,3 %

Purity analysis mixtures
(CO/CO2/CH4/O2/Ar/Kr/Xe/H2O/NO/SO2/
Stack gas (CO/CO2/C3H8/NO/SO2 in N2)
NO2/C3H8/H2/N2 in He)
Gasgeneratiesysteem

10  10 - 1  10

30 – 5 %

-6

-2

-6

-2

5–3%

-9

-6

2 – 0,1%

-2

-6

-2

-9

-6

-6
-9

-2

-6

50  10 - 18  10

0,5 – 0,3 %

1  10 - 100  10

5–3%

-6

-9

-2
-6

Gaschromatografie incl. thermische
desorptie
FT-IR
Cavity Ring down Spectroscopie
Niet dispersieve IR/UV monitoren
Specifieke gasmonitoren

Hoeveelheid stof bereidingsfaciliteiten
Versie: 14 september 2015

Gas Generatie
permeatie/diffusieopstelling
Bladzijde 70 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Gas Generatie cappillaire
doseringsopstelling
Weegopstellingen en vulstations
Rubotherm suspension balance

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 71 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Elektriciteit DCLF
Grootheid

Opstelling

Bereik

DC spanning

Primaire Josephson
standaard

1 V, 1.018 V en
10 V

310 U

Secundaire kalibratie
opstellling (VRMS)

1 V, 1.018 V en
10 V

510 U

Hoogspanning

1 kV – 100 kV

510 U – 610 U

Primaire Quantum Hall
standaard

6.45 k, 10 k,
12.9 k

310 R

Laagohmige
meetopstelling
Middengebied

100  – 10 m

710 R – 510 R

100 m – 10 k

510 R

Hoogohmige
meetopstelling
Teraohm meetopstelling

10 k – 100 M

410 R – 210 R

100 M – 10 P

110 R – 110 R

V / R opstelling

100 pA – 10 A

110 I

Kleine stromen opstelling

1 fA – 100 pA

110 I + 1 aA

Capaciteit opstelling

1 pF – 1 F

Inductie metingen

100 H – 10 H

Weerstand

Stroom

Impedantie

IVD (AC voltage ratio)
AC weerstand

Frequentie

Onzekerheid
-7

-7

-5

-5

-8

-6

-7

-8

-7

-5

-4

-1

-5

-5

-6

-3

110 :1,
-6
110 :1

50 Hz – 100
kHz
100 Hz – 1
kHz
400 Hz – 5
kHz

10  – 1 M

50 Hz – 5 kHz

110 R – 210 R

-5

310 C – 210 C
-4

-4

1.510 L – 310 L
-7

-5

110 V/V – 110 V/V
-5

-4

-6

-4

-4

-3

AC/DC
transfer

Laagfrequent AVDV
transfer
ACDC transfer

10 mV – 1000 V

10 Hz – 1 MHz

210 U – 510 U

10 mA – 20 A

210 I – 110 I

AC spanning

Hoogspanning opstelling

1 kV – 120 kV

40 Hz – 100
kHz
45 Hz – 65 Hz

LF vermogen

Sampling Wattmeter

120 W, 600 W

45 Hz – 65 Hz

210 W/VA

V, R, I

Multifunctionele opstelling

Versie: 14 september 2015

-4

810 U
-5

-6

-4

-6

-4

Gelijkspanning

1 mV – 1000 V

0.610 U – 210 U

Weerstand

1  – 100 M

210 R – 610 R

Gelijkstroom

100 A – 10 A

510 I – 1.210 I

Wisselspanning

100 mV – 1000 V

10 Hz – 1 MHz

1510 U – 710 U

Wisselstroom

100 A – 10 A

40 Hz – 10
kHz

310 I – 110 I

-6

-4

-6

-4

-5

-2

Bladzijde 72 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Elektriciteit HF
Grootheid

Opstelling

Bereik

Frequentie

Onzekerheid

Vermogen

Kalibratiefaciliteit
vermogen RF

(0,001 – 100) mW

10 kHz – 1 GHz

(0,005 – 0,02) U

Kalibratiefaciliteit
vermogen RF&MW

(0,001 – 10) mW

10 MHz – 40 GHz

(0,005 – 0,02) U

Vector Network
Analyser RF

(0 – 90) dB; reflectie

9 kHz – 4 GHz

(0,02 - 0,5) dB

Vector Network
Analyser RF&MW

(0 – 70) dB; reflectie

45 MHz – 50 GHz

(0,02 - 0,5) dB

TEM-cell

tot 150 MHz

0,5 dB

Kleine TEM cell

tot 500 MHz

0,5 dB

Mini-TEM-cell

tot 1300 MHz

0,3 dB

Tapered cell

tot 3000 MHz

(1 – 1,5) dB

S-parameters

Veldsterkte

EMC

Diverse
opstellingen

Magnetisme

High-field magneet

10 mT – 2 T

(0,01- 0,1) % U

Solenoïde

0 – 10 mT

(0,1 – 1) % U

3D Helmholzspoel

0 – 2 mT

0-10 kHz

(0,1 –1) % U

3D Helmholzspoel

0 – 2 mT

0-10 kHz

(0,1 –1) % U

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 73 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Ioniserende Straling
Grootheid

Opstelling

Bereik

Bijzonderheden

Onzekerheid

Kerma

Kleine vrij-in-lucht standaard

1 mGy – 1 Gy

10 – 50 kV

1 10

Grote vrij-in-lucht standaard

100 µGy – 1 Gy

40 – 320 kV

1 10

60

-2
-2

U
U
-2

1 mGy – 10 Gy

0,9 10 U

137

Cs

1 mGy – 1 Gy

0,9 10 U

Geabsorbeerde
dosis en
aanverwante
grootheden

60

Co

1 mGy – 10 Gy

0,9 10 U

137

1 mGy – 1 Gy

0,9 10 U

Grote vrij-in-lucht standaard

100 µGy – 1 Gy

Reference Air
Kerma Rate
Activiteit
(RAKR)
Activiteit per
oppervlakteeenheid

192

1 mGy – 10 Gy

1.3 10 U

Putionisatiekamer

10 kBq – 1 GBq

0,7 10 U

Groot oppervlak
proportionele telbuis

0,1 Bq.cm – 1
-2
kBq.cm

2 10 U

Geabsorbeerde
dosis

Beta-stralingsopstelling

10 mGy – 1 Gy

2 10 U

Hoogspanning

Grote en kleine
röntgenstandaard

10 kV – 320 kV

1,2 10 U

Co

Cs

Ir – HDR Afterloader

Versie: 14 september 2015

-2

-2
-2
-2

40 – 320 kV

-2

1 10 U
-2
-2

-2

-2

-2

Bladzijde 74 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Massa, Druk, Viscositeit
Grootheid

Opstelling

Bereik

Onzekerheid

Massa

Referentiestandaarden
(massastandaarden)

20 kg –0,1 mg

OIML klasse E1-E2

Werkstandaarden
(massastandaarden)

20 kg – 1 mg

OIML klasse E1-E2

Balansen en comparatoren

20 kg – 1 mg

OIML klasse E1, E2
en F1

Primaire comparator 1 kg

100 g, 200 g, 500 g
en 1 kg

25 g

Hydrostatisch wegen

2 kg – 250 cm

Centre of Gravity opstelling

100 g – 5 kg

0,5 mm

Opstelling voor susceptibiliteit
en magnetisatie
Absolute drukbalans Dhi PG gas

100 g tot 5 kg

15 % van ,

3,5 kPa – 350 kPa

Absolute drukbalans Dhi PG gas

3,5 kPa – 500 kPa

0,2 Pa + 310 pe
u(M) = 1 A/m
-5
0,5 Pa + 310 pe

Overdruk drukbalans Dhi PG
gas

5 kPa – 500 kPa

0,5 Pa + 310 pe

Overdruk drukbalans D&H 5200
serie gas

0,5 Mpa – 20 Mpa

1 Pa + 410 pe

Overdruk drukbalans D&H 5400
serie olie

1 Mpa – 80 Mpa

510 pe

Overdruk drukbalans D&H 5300
serie olie

80 Mpa – 500 Mpa

110 pe

Vacuümopstellingen

110 hPa – 10 hPa

Druk

Viscositeit

Dichtheid

3

Bi-distillatiekolom water

1,0034 mm /s

Versie: 14 september 2015

-5

-5

-5

-4

0,05 % tot 5 %

2

0,6 mm /s – 80000
2
mm /s

0,1 % tot 0,5 %

2

3

1 kg/m – 3000 kg/m

3

-5

-3

Thermostaatbaden en glazen
viscositeitsmeter

Referentie vloeistoffen Paar
DMA 5000

0,005 cm

3

0,001 %

Bladzijde 75 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Lengte
Grootheid

Opstelling

Onderwerp

Meetbereik

Onzekerheid

Frequentie Primaire
standaardlasers

Secundaire lasers +
mobiele lasers

633 nm
474 THz

0.04 fm
24 kHz

Lengte

Laserinterferometer
(mobiel)

1D meetmachine’s

0 – 20 m

0,22 m + 3,810 L

Lengte

Vlakheidsinterferometer

Vlakheid
D < 100 mm

0 – 0,3 m

22 nm

Lengte

DPT

1D verplaatsing

0 – 12 m

8 nm

Lengte

Interferentiemicroscoop

Groefdiepte

0 – 3 m

1,4 nm + 1410 L

Lengte

SIP 400
(met mobiele
laserinterferometer)

Streepmaten

0 – 400 mm

0,08 m + 1,710 L

Lengte

SIP 4000
(met mobiele
laserinterferometer)

Streepmaten

400 – 4000 mm

0,62 m + 310 L

Lengte

CMM
(met mobiele
laserinterferometer)

Diameter standaard
Referentie kogel
Stappeneindmaat
Bollenplaat
Haaksheid standaard
Vlakheid (100 < D <
400 mm)

1,5 – 400 mm
12 – 60 mm
5 – 1000 mm
450 x 450 mm
o
90
0 – 25 m

0,20 m + 1,0 10 L
-6
0,22 m + 1,0 10 L
-6
0,18 m + 1,3 10 L
-6
0,4 m + 110 L
> 0,2”
-6
0,032m + 1,810 D

Lengte

Bollenplaat

CMM
Afwijking lengteaanwijzing
Afwijking haaksheid

350x350x350 mm

Lengte

Rondheidsmeter

Rondheidstandaard
Diameterstandaarden

0 – 1 m
0 – 2 m

10 nm + 6%∆Z
60 nm +0,03Z

Lengte

20 m bank

0 – 20 m
1’
1’
0 – 20 m

0,05 mm + 4,510 L
0,4” = 1.8 µm/m
0,4” = 1.8 µm/m
-6
0,01 m + 0,0210 L

Hoek

Hoekverdeeltafel

Streepmaten
Waterpaskijker
Theodoliet
Telsysteem
laserinterferometers
Polygon
Hoekeindmaten

Hoek

Indextafel

Clinometer
Theodoliet

0 – 360
0 – 400 GON

Hoek

Sinusrei

Autocollimator
0 ± 850”
Elektronisch waterpas 0 ± 4000 m/m

Lengte

Electronische
waterpas

Vlaktafel
Rei

0 – 250 m
0 – 500 m

Lengte

ZKM 2D
meetmachine

Kalibratiegrid

250x250 mm

Versie: 14 september 2015

-6

-3

-6

-6

-6

3

2,0 m + 410 L
0,3“
-6

-6

o

0,2“
0,5”

o

0,012°
0,5 mGON

5 – 120
o
1 – 180

0,5”
0,94 m/m
0,32 m + 0,0610 L
0,2 m
-6

2

0,4 m + 210 L
-6

Bladzijde 76 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

2

Lengte

2D raster

2D aanwijzing
meetmachines

200x200 mm
aaksheid
3600”
o
zing
360

0,4 m + 2,2  10 L
19”
2.6’

Lengte

ULM 1Dmeetmachine

Penkalibers
Kogels
Verplaatsingsopnemers

0,1 – 10 mm
0,5 – 15 mm
0 – 100 mm

0,2 m + 1,1·10 L
0.3 m
-6
0,06 m + 5,4·10 L

Lengte

Meetklokkentester

Autocollimator
Zie “Sinusrei”
Elektronisch waterpas Zie “Sinusrei”

Hoek

Autocollimator

Theodoliet
Polygon
Hoekeindmaat
Pentagonprisma

Zie “Indextafel”
Zie “Hoekverdeeltafel”
o
Zie “Hoekverdeeltafel” 90

Hoogtemeter

0 – 2000 mm
5 mm

Lengte

Vlaktafel

-6

Zie “Sinusrei”
Zie “Sinusrei”

0,2”
-6
0,22 m + 2·10 L
0,2 m + 1,8·10 L
Zie “Sinusrei”
Zie “Sinusrei”
Zie “Vlaktafel”
-6

Autocollimator
Zie “Sinusrei”
Elektronisch waterpas Zie “Sinusrei”
Pentagonprisma
Zie “Vlaktafel”
Lengte

Eindmaatinterferometers

Eindmaten
interferometrisch

Lengte

Eindmaatcomparatoren

Comparatorset
eindmaten

Versie: 14 september 2015

Eindmaat comparator

-7

0,02 m + 2,0 10 ·L
-7

-510    +3010
0 – 12 mm

5,5 ·10  K
35 nm

0,1 – 100 mm
>100 – 500 mm
10 – 60 mm

0,044 m +110  L

0 – 100 mm

17 nm

Parallelliteit vlakglas
Lengte

0,02 m + 2,2 10 ·L

0,1 – 100 mm
>100 – 1000 mm
-6

Lineaire
uitzettingscoëfficiënt
kogels
Eindmaten
vergelijkend

-6

-6

-8

-1

-6

0,056 m + 0,8210 
L
44 nm
-6

Bladzijde 77 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Thermometrie
Grootheid

Opstelling

Bereik

Onzekerheid

Temperatuur

Primaire vaste punten

13 K tot 1084.62 C

0.1 mK – 10 mK

Thermostaten, heatpipes en ovens
voor vergelijkende metingen

-195 C tot 1550 C

3 mK – 2 K

Spannings- en stroombronnen en meters voor elektrische kalibratie

-200 °C tot 850 °C
(weerstandthermometersimulatie)
-200 °C tot +1700 °C
(thermokoppelsimulatie)

0.05 - 0.3 K

Primaire opstelling, dauwpunt

-80 C tot +95 C

0.03 – 0.06 K

Dauwpunt, vergelijkend

-25 °C tot +60 °C

0.1 °C

Relatieve luchtvochtigheid

-10 tot +90 C, 10 tot 95 %rh

0.3 – 0.8 %rh

Luchttemperatuur

-40 tot +90

0.03 – 0.09 °C

Luchtvochtigheid

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 78 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Optica
Grootheid

Opstelling

Bereik

Bijzonderheden

Onzekerheid

Responsiviteit

ACR-opstelling

200 nm tot 20 m

< 1 mW

<0.5% 200 tot 400 nm
<0.1% 400-950 nm
<0.7 % 950-1600 nm

Responsiviteit,
irradiantie

ACR-opstelling

400 tot 950 nm

Scanningspotmethode

0.3%

Irradiantie

SIRF-opstelling

250 tot 2400 nm

< 25 mWm nm
-2
-1
< 0.4 Wm nm
-2
-1
< 0.4 Wm nm

<1.7% 250 – 550 nm
< 0.8 % 550-2300 nm
<1.1% 2300-2400 nm

UV-Irradiantie

Fotometriebank

365 en 254 nm

Filterradiometers,
-2
<10 mWcm

10 %

Kleurtemperatuur

SIRF-opstelling

2500 tot 3200 K

Reference
filterradiometer

10 K

Luminantie

Fotometriebank

20 tot 1000 cd/m

Bij 2856 K

1.4 %

Illuminantie

Fotometriebank

0.03 tot 20 lx
20 tot 7000 lx

Bij 2856 K

<2.0 %
1.0 %

Responsiviteit,
illuminantie

Fotometriebank

A lx , V lx

Bij 2856 K

0.3%

Lichtsterkte

Fotometriebank

20 tot 5000 cd

Met gebruik van
referentieruler

1%

Lichtstroom

RAD3D-fotogoniometer

15 tot 4000 lm

Base down

1%

Lichtstroom

Integrerende bol

15 tot 4000 lm

Responsiviteit

Laser-poweropstelling

488,532,543,633
nm

<1 nW
1 tot 10 mW

0.5%
0.8%

Transmissie

Filteropstelling

200 tot 400 nm
400 tot 1000 nm

1 to 0.00001

0.3% tot 1.7% (abs.)
0.07% tot 1.7% (abs)

Glans (Gloss)

Glossopstelling

0 tot 100 %

1% ( abs)

Densito

Densito-opstelling

0 tot 3 OD

0.01 tot 0.05 OD

Versie: 14 september 2015

-1

-2

2

-1

-1

1.6%

Bladzijde 79 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Tijd en Frequentie
Grootheid

Opstelling

Bereik

Bijzonderheden

Onzekerheid

Tijd

Tijdinterval

0 ns – 1000 s

2 Um= (0,1 – 10) V

1 ns

Periodetijd

1 ns – 1000 s

2 Um= (0,1 – 10) V

100 ps

Stijgtijd

100 ps – 10 s

2 Um= (0,01 – 5) V

10 ps

Tijdschaal

UTC tijdschaal

1 ns – 1 s

modulo 1 s

10 ns

Frequentie

Standaardfrequentie

(1, 5, 10) MHz

2 Um= (0,1 – 1) V

2E-13 Hz/Hz

Frequentie

(1,0E-3 – 1,3E9) Hz

2 Um= (0,1 – 1) V,
gate time = 1 µs 500 s

2E-10·f/(gate time)
Hz/Hz

Frequentie

(1,3 – 26) GHz

(-10 - +7) dBm

1 Hz

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 80 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Volumetrie
Grootheid
Gas volume per s

Opstelling
Basic Verification System
Klok 1
LFI debiet range a buizen 2, 3 of 4
Toestel 3/4
Klok 3
Meetstraat

Vloeistof volume per s

Versie: 14 september 2015

Bereik

Onzekerheid
3

1 – 4 m /h

0,02 %
3

0,2 – 65 m /h

0,05 %
3

0,05 l/h < Q < 3 m /h
3

40 l/h – 20 m /h
3

1 – 400 m /h

0,2 %
0,15 %
0,09 %

3

5 – 1500 m /h

0,17 %

3

Grote installatie

50 – 12000 m /h

0,12 – 0,15 %

Windtunnel

0,1 – < 1 m/s

0,05 m/s

Windtunnel

1 – 30 m/s
3

1%
3

GOPP (EuroLoop), 3-61 bar

5 – 30 .10 m /h

0,2~0.4 %

Statische volumes (kolven, pipetten,
pipe provers)

0,001 – 20000 L

0,01 % - 0,02 %

Waterflowinstallatie

0,001 – 400 m /h
0,001 – 400 t/h

3

0,02 %
0,02 %

Bladzijde 81 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Bijlage 3: Benefit Cost Ratio
Inleiding
Deze bijlage verschaft inzicht in de internationaal uitgevoerde impact studies bij collega metrologische
instituten, met als doel een maatstaf te creëren, die naar impact en reikwijdte VSL van vertaald kan
worden. Dit fenomeen is eerder uitgevoerd binnen internationale partnerorganisaties zoals NIST
(USA) en NMS (UK). De overkoepelende naam voor dergelijke studies worden zodoende “Impact
Assessment” genoemd, gebruikmakend van de volgende definitie:
“The Impact Assessment of metrology (R&D) is an estimation of the changes caused or influenced by
the metrology (R&D) activities. This change is usually assessed in the areas of scientific progress, the
economy and wider social quality of life.” (2013)
Data van NIST en NMS fungeert als eerste leidraad in de (mogelijke) impact van het instituut VSL op
de Nederlandse economie.
Achtergrond Impact Assessment
Onder meer wetgeving (bijv. Governmental Performance and Results Act, GPRA, USA 1993), leidde
ertoe dat NIST een framework van impact assessments heeft opgezet om daarmee continu de waarde
voor de maatschappij van haar verschillende onderzoeken te valideren. Dit kreeg navolging in de UK
aan het einde van de jaren negentig, door groeiende druk op het overheidsbudget. Een volledige
review van het NMS programma in 1999 was het eerste resultaat (2002). Met de noodzaak voor het
uitvoeren van dergelijke studies hoog op de agenda is het interessant om te zien welke aanpak
gekozen is.
Resultaten Partnerorganisaties
De belangrijkste maatstaf die internationaal gehanteerd wordt is de Net Present Value (NPV) en de
Benefit Cost Ratio (BCR). Waar de NPV een absoluut getal vertegenwoordigt, is de BCR een ratio
welke de verwachte opbrengsten en kosten tegen elkaar uitzet:

Dit creëert een maatstaf voor de relatieve ‘waarde voor je geld’ van een project, met BCR = 1 als
break-even punt en BCR > 1 voor een succesvol project (Tassey, 1999). Belangrijk hierin is dat de
ontvanger van de opbrengsten vaak niet de investeerder is. Waar de landelijke economie profiteert
van metrologie-projecten, terwijl het metrologie-instituut de initiële investering doet.
De uitgebreide case-study, uitgevoerd door Tassey (1999) tussen 1991 en 1999 toont een 15 tal
projecten welke allen een positieve BCT wisten te creëren, met wisselend succes, echter lag het
gemiddelde van de BCR’s met 40,8:1 ruim boven de 1:1 voor break even.
Tabel 4: Overview van Impact assessments bij NIST (1999).
Industry:

BCR

Photonic: optical measurement

13:1

Automation: Machine Tool
software error compensation

118:1

Materials: Thermocouples

3:1

Pharmaceuticals:
Radiopharmaceuticals

97:1

Chemicals: alternative refrigerants

4:1

Materials: phase equilibria for
advanced ceramics

10:1

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 82 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Belangrijk om te vermelden is de methode van onderzoek, waarin kwantitatieve methoden worden
gecombineerd met kwalitatieve. Gedurende een project wordt gekeken naar de economische impact
middels bekende maatstaven als NPV, Internal Rate of Return (IRR) en de BCR. Tevens wordt er
onderzoek verricht naar kwalitatieve impact (bijv. veranderingen in productie of R&D strategieën).
Zodoende wordt een veelomvattend en evenwichtig beeld gegeven van de impact van een bepaald
project (Tassey, 1999).
Naast studies uitgevoerd door NIST heeft ook de NMS een uitgebreide impact assessment gedaan
(Bowns, Bradley, Knee, Williams, & Williams, 2002), waarvan een korte samenvatting.
Tabel 5: NMS Programma review 2002.
Programs

BCR

Mass

21:1

Length

18:1

Thermal

33:1

Photonics

22:1

Software

111:1

Acoustics

48:1

Physical

21:1

Average of all programs

24:1

Behalve het uitvoeren van studies die sec kijken naar de BCR is er binnen het NMS ook een
onderzoeksrichting die kijkt naar de zogenoemde ‘spillover effects’, d.w.z. de effecten van R&D binnen
de metrologische infrastructuur (ontwikkeld en beheerd door het NMS) op de nationale economie,
daarbij gebruik makend van gegevens omtrent landelijke R&D, patenten en input-output relationships
(Temple & Williams, 2002). Deze studie geeft een beeld, waarin naar voren komt dat de R&D op het
gebied van de metrologie een cumulatieve impact heeft van ruim 2% van het BNP (in 2002, £1.263
miljard), wat neerkomt op een totaal van £26,25 miljard (prijspeil 2009) (Office of National Statistics,
UK). Een studie uitgevoerd in 2010 toont aan dat een additionele investering van £6 miljoen een
cumulatieve impact genereert van £410 miljoen op de Engelse economie (Jones & Nettleton, 2010)
In meer recente jaren blijkt dat het uitvoeren van impact assessments een waardevol instrument blijft.
NIST bracht in 2012 een rapport naar voren, waarin het gemiddelde BCR 57:1 bedroeg over een
totaal van 19 geëvalueerde projecten, variërend van ‘Thermorcouple Calibration Program’ (BCR 3:1)
tot ‘Standard Reference Materials for Sulfur in Fossil Fuels’ (BCR 113:1) (Link & Scott, 2012).
Voorbeelden in Nederland
In 2015 heeft VSL zelf bij enkele klanten de impact van zijn kalibratiediensten onderzocht. Hierbij is
gekeken
naar
de
‘metrologische
vermenigvuldigingsfactor’.
Waar
de
BCR
een
vermenigvudigingsfactor is, die is gebaseerd op economische impact (geld), is de ‘metrologische
vermenigvuldigingsfactor’ gebaseerd op het aantal kalibraties ‘in het veld’ dat uiteindelijk van de
nationale meetstandaarden afgeleid is. Beide factoren hangen nauw met elkaar samen. Een en ander
is weergegeven in een drietal voorbeelden in figuur 11:
 VSL verricht 10 kalibraties voor een klein kalibratiesbedrijf, die daarmee de markt bedient met
2000 kalibraties. Dit is een vermenigvuldigingsfactor van 200.
 VSL kalibreert circa 17 standaarden voor Defensie. Dit levert de herleidbaarheid voor het
standaardenlab van Defensie, waar jaarlijks ongeveer 250 kalibraties van secundaire
meetstandaarden worden verricht. Uiteindelijk worden hiermee zo’n 35.000 meetinstrumenten
gekalibreerd, die worden gebruikt aan boord van o.a. marineschepen en jachtvliegtuigen. De
vermenigvuldigingsfactor van VSL naar Defensie is derhalve minimaal 2000.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 83 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019
Figuur 11: Voorbeelden van de ’metrologische vermenigvuldigingsfactor’ in Nederland.

Een kalibratiebedrijf
10000
1000
100
10
1
Kalibraties VSL

Kalibraties kalibratiebedrijf

Defensie
100000
10000
1000
100
10
1
Kalibraties VSL

Kalibraties
standaardenlab
Defensie

Kalibraties
meetinstrumenten
Defensie

Conclusie
De meerwaarde van metrologie voor maatschappij en economie is een internationaal diepgaand
onderzocht onderwerp. De verschillende studies tonen gemiddelde BCR’s aan die liggen tussen de
24:1 en 57:1, waargenomen over een periode van 15 jaar op verschillende vakgebieden van de
metrologie, in verschillende delen van de wereld.
Zodoende komen er duidelijk een tweetal kernpunten naar voren welke aandacht verdienen:
1. De directe positieve invloed (BCR) welke metrologieprogramma’s wereldwijd hebben op de
economie ($1 levert tot $57 op voor de nationale economie),
2. Naast de duidelijke economische impact hebben de programma’s ook een maatschappelijke
impact, welke additioneel is aan de economische, maar lastiger te kwantificeren valt.
Wat vooral naar voren komt is dat metrologie en economie onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn,
waarbij de metrologie een duidelijk bewezen positief effect heeft.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 84 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Bijlage 4: Case stories
Air Liquide – Scott Specialty Gases: Herleidbaarheid voor kwaliteitscontrole
Met een omzet van 16 miljard Euro en 50.000 medewerkers in totaal 80 landen is Air Liquide
wereldwijd marktleider op het gebied van gassen, technologieën en diensten voor de industrie en
gezondheidszorg. Om aan de hoge eisen te kunnen voldoen die worden gesteld aan de complexe
gasmengsels die zij leveren, zijn de hoge standaarden van VSL essentieel.
Air Liquide levert in de toekomst nog vanuit slechts twee Scott Competence Centers kalibratiegassen
en mengsels, waaronder de zogeheten specialty gases. Eén van die Centers is gesitueerd in de USA
en de andere in het Nederlandse Breda.
Vanuit Breda wordt de gehele Air Liquide markt in Europa, Afrika, het Midden-Oosten en Rusland
bediend. Dit betreft met name de olie- en gasmarkt, waar hoge eisen worden gesteld aan
herleidbaarheid en betrouwbaarheid van kalibratiegassen voor onder andere productiecontrole. Om
aan deze hoge kwaliteitseisen te kunnen voldoen is Air Liquide voor herleidbaarheid en metrologische
kennis op het goede (hoge) niveau naar eigen zeggen “volledig afhankelijk van VSL”.
Op het gebied van gasstandaarden levert VSL vrijwel alle gewenste samenstellingen, zoals milieu-en
energiegassen. Deze referentiematerialen vormen een onbetwiste onderbouwing van het
kwaliteitssysteem en zorgen voor internationale herleidbaarheid.
Een groot deel van de productiecontrole in de chemie en olie- en gassector, die kalibratiegassen
nodig heeft voor voldoende betrouwbare procesbeheersing, is, via Air Liquide, herleidbaar naar VSL.
Defensie - Den Helder: Betrouwbaar en toegankelijk
Het grootste deel van de metrologische activiteiten van Defensie, zowel voor de marine, landmacht als
luchtmacht, zijn geconcentreerd in Den Helder. Er is een standaardenlaboratorium en de
kalibratiewerkzaamheden, zo’n 30.000-40.000 meetmiddelen per jaar, worden hier uitgevoerd,
herleidbaar naar VSL.
Als een marineschip op missie gaat, vertrekt het niet als de meetmiddelen niet op orde zijn. “De hele
organisatie is dan in rep en roer”. Metrologie is dan ook van vitaal belang voor Defensie als geheel.
De technische kennis en betrouwbaarheid van VSL, gecombineerd met de toegankelijkheid voor snel
overleg, zijn essentieel voor het functioneren van de metrologische afdelingen. Vrijwel alle
meetstandaarden van Defensie zijn herleidbaar naar VSL. VSL onderhoudt tevens de
herleidbaarheidspiramide van het Marinebedrijf. Voor Defensie is het belangrijk dat VSL de
onzekerheden blijft verbeteren.
De logistiek en levertijd rond meetstandaarden zijn zeer belangrijk. Internationaal transport van deze
kritische apparatuur brengt serieuze risico’s met zich mee. Michael Sinke, Groepsleider Engineering
Standaarden Laboratorium Defensie: “Als het aanbod van VSL daalt, wordt het vervoersrisico voor
ons steeds groter. Als we echt naar het buitenland moeten, is Defensie genoodzaakt om de
standaarden dubbel uit te voeren, wat aanzienlijke kosten met zich meebrengt.” Met vervoersrisico
wordt hier verwezen naar de kans op schade en naar het feit dat Defensie de apparatuur voor langere
tijd kwijt is.
Defensie is te spreken over de dienstverlening van VSL. Ze hebben ervaring met buitenlandse
partijen, maar die kennen een veel langere doorlooptijd, een zeer geringe toegankelijkheid en denken
niet uit zichzelf mee. Dhr. Sinke: “De toegevoegde waarde van VSL zit in de herleidbaarheid en
betrouwbaarheid, maar zeker ook in de toegankelijkheid en het meedenken.”
Philips Lighting Test Center Europe (LTCE): Waardevolle kennispartner met snelle levertijden
Philips onderscheidt zich door uitstekende kwaliteit. Er wordt dan ook veel energie gestoken in
kwaliteitsbeheersing. Philips LTCE (Lighting Test Center Europe) kalibreert referentiestandaarden
voor laboratoria en meetlocaties van Philips.
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 85 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Alle lampen en LED-lampen die Philips over de hele wereld produceert zijn herleidbaar naar de
meetstandaarden van een van de 3 wereldwijde testcentra LTC’s van Philips. Die van LTCE zijn
herleidbaar naar VSL. Dit geldt ook voor de metingen die worden verricht tijdens de ontwikkeling van
nieuwe lampen. De certificaten van VSL staan internationaal goed bekend en zorgen voor wereldwijde
acceptatie.
Voorheen was de herleidbaarheid geregeld via NPL in Engeland, maar in de afgelopen 5 jaar waren
er diverse aanleidingen om vaker bij VSL aan te kloppen. Fons Sondag, Group Leader LTCE van
Philips Lighting: “De dienstverlening van NPL was sterk afgenomen, doordat zij meetsystemen uit
bedrijf hadden genomen en voor ons niet meer betrouwbaar konden leveren.” Inmiddels is ongeveer
de helft van de optische standaarden en zijn alle LED standaarden van Philips LTCE herleidbaar naar
VSL. Philips LTCE verwacht dat dit in de nabije toekomst verder zal groeien, omdat men erg tevreden
is over de kennis en dienstverlening van VSL.
VSL treedt op als actief partner in Europese projecten. “Als de faciliteiten voor het meten van licht
verdwijnen, zal de daarmee samenhangende kennis ook langzamerhand verloren gaan. Hierdoor
neemt de geloofwaardigheid als partner in Europese licht-metrologieprojecten ook af.” Bovendien is
VSL nauw betrokken bij de IEA SSL ANNEX en bijbehorende wereldwijde intercomparison. “Voor
Philips zijn deze intercomparisons zeer belangrijk en een directe gesprekspartner in deze wordt door
ons zeer gewaardeerd.”
Een van de voordelen is dat VSL dichtbij is. Men brengt vaak zelf de standaarden langs voor kalibratie
(onderdeel van de RvA scope) en dat kost naar PTB en NPL enkele dagen per keer. Van PTB zal
alleen in uitzonderingsgevallen gebruikt gemaak worden. De prijzen van PTB vallen namelijk hoog uit,
voor zover de mensen van LTCE weten, doordat ze voor niet-Duitse bedrijven hogere prijzen moeten
rekenen. Daarnaast heeft PTB ook vrij ongustige levertijden en betalingscondities. “De geboden
meetonzekerheid en service van VSL is op het goede niveau voor Philips.”
DARE!!: Kennisdeling en kennisontwikkeling op nationaal niveau
DARE!! is een Nederlands laboratorium dat metingen biedt voor EMC, productveiligheid, automotive
en medische hulpmiddelen. Tevens verzorgen ze kalibraties van elektronische meetapparatuur. Om te
garanderen dat de kwaliteit van metingen door DARE!! goed is, wordt de meetapparatuur gekalibreerd
tegen de hoge standaarden van VSL.
De risico’s voor transport bij kritische meetapparatuur zijn aanzienlijk. René Dijkstra, algemeen
directeur van DARE!!: “Het komt vaak voor dat kostbare en gevoelige meetapparatuur tijdens het
transport beschadigd raakt of door het transport beïnvloed raakt.” Hij vervolgt: “Daarnaast is de
levertijd van buitenlandse NMI’s vaak lang en/of onbetrouwbaar. Zolang een kostbaar meetinstrument
voor kalibratie buiten de deur is, kan er geen omzet meer gerealiseerd worden. Dit is voor een
dynamisch en innovatief bedrijf als DARE!! slecht werkbaar.”
Er wordt tevens waarde gehecht aan de kennisuitwisseling op het gebied van metrologie die een
nationaal metrologisch instituut als VSL voor organisaties zoals DARE!! toegankelijk maakt. Te
denken valt aan de veranderingen die te verwachten zijn op het gebied van de meetonzekerheid van
metingen en kalibraties. “Door de activiteiten van VSL wordt voor de Nederlandse industrie minimaal
een ‘level playing field’ gecreëerd en in sommige gevallen een concurrentievoordeel behaald.”
Dhr. Dijkstra is tevens voorzitter van Fenelab, de Federatie van Nederlandse Laboratoria. Vanuit de
functie stelt hij: “Accreditatie, normalisatie en metrologie zijn de steunpilaren van de Nederlandse
industrie en vele (semi)overheidsinstellingen zoals RIVM, KNMI en het Openbaar Ministerie. Deze drie
steunpilaren zijn feitelijk (semi)-overheidsaangelegenheden. Dat deze nu als zelfstandige organisaties
opereren is prima en dat de industrie, daar waar het commerciële activiteiten betreft, ook
verantwoordelijk is voor de financiering, spreekt voor zich. Een gedeelte van de activiteiten die voor
Nederland van groot belang zijn, kunnen echter niet direct aan commerciële activiteiten zijn
gekoppeld. Onder andere het bewaken van de internationale standaarden voor Nederland, het
uitvoeren van onderzoek naar nieuwe standaarden en methoden en de inbreng en verankering van de
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 86 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

rol van Nederland in de internationale metrologiewereld. Waar zouden we zijn als we voor belangrijke
standaarden als de liter, de kilo, de seconde en de graad Celsius van andere landen afhankelijk zijn?”
“Ik spreek zowel als voorzitter van de Nederlandse geaccrediteerde laboratoria en als algemeen
directeur van DARE!! - exponent van de Nederlandse industrie - de hoop uit dat de politiek zich als
supporter van de Nederlandse industrie, inspant om dit waardevolle en essentiële instituut in volle
omvang voor Nederland te behouden.”
Nederlands Kanker Instituut - Antoni van Leeuwenhoek: Radiotherapie op topniveau
Het Antoni van Leeuwenhoek (AVL) bestraalt zo’n 5.000 patiënten per jaar. Voor heel Nederland gaat
het om ongeveer 55.000 patiënten. Alles op het gebied van kwaliteitscontrole rondom de
bestarlingsapparatuur is in Nederland sterk nationaal geregeld via de Nederlandse Commissie voor
Stralingsdosimetrie (NCS). Er ligt bij die controles een belangrijke focus op metingen voor juiste
doseringen. VSL ontwikkelt meetmethoden om de hoeveelheid afgegeven straling en de verdeling
daarvan steeds nauwkeuriger te kunnen bepalen in de steeds complexer wordende klinische praktijk.
Het gaat hierbij om hoge bestralingsdoses met steeds kleinere velden en bestralingen in
magneetvelden (MRI).
De klinische fysica is in Nederland op een hoog niveau. NCS speelt hier een belangrijke rol in en VSL
speelt weer een belangrijke rol in de NCS. De onafhankelijke check van VSL wordt als heel waardevol
gezien.
Jeroen van de Kamer, klinisch fysicus AVL en voorzitter NCS, geeft aan dat de nabijheid van VSL en
de korte lijnen voor de kalibratie van (audit)apparatuur van belang zijn voor het NKI. “VSL is
onafhankelijk en levert zeer waardevolle bijdragen aan de NCS, en daarmee aan de nationale
protocollen voor radiotherapie.” VSL is actief op alle ontwikkelingsgebieden van NCS: MRI-geleide
radiotherapie, protonentherapie, kleine-veldendosimetrie en Brachytherapie.
Jeroen van de Kamer: “De korte lijn met VSL zorgt ervoor dat radiotherapie in Nederland over de volle
breedte, voor alle behandelingen, aan de top staat”.
Bronkhorst High-Tech B.V.: Onderhoud standaarden en nieuwe ontwikkelingen
Bronkhorst High-Tech B.V. ontwikkelt, maakt en verkoopt instrumenten voor het meten en regelen van
gas- en vloeistofdoorstroming, waaronder mass flow meters en mass flow controllers voor lage flows.
Bronkhorst is op dit moment internationaal gezien koploper in dit werkveld.
Voor de ontwikkeling en productie van betrouwbare instrumenten zijn betrouwbare meetstandaarden
cruciaal. Bronkhorst is voor deze standaarden afhankelijk van het werk van VSL, dat tevens aan de
basis staat van de gasvolumemeetstandaard van Europa. Naast het onderhoud van de standaarden
werkt VSL aan standaarden voor nieuwe energievormen, zoals LNG en biogassen, om de industrie de
mogelijkheid te geven zich ook in deze nieuwe markten te ontwikkelen.
Het korten op subsidies voor het werk van VSL baart Bronkhorst grote zorgen. Dhr. Jouwsma,
oprichter en eigenaar van Bronkhorst: “Als VSL niet meer in staat is om de meetstandaarden te
onderhouden en nieuwe standaarden te ontwikkelen, dan heeft dat negatieve gevolgen voor ons
bedrijf, maar ook voor dat van andere Nederlandse ondernemingen. Ze beheren meerdere
standaarden en hebben een vooraanstaande positie in Europese en wereldwijde meetinstituten.”
Het is niet zo dat er geen andere instituten zijn voor metrologie, maar de ervaringen die Bronkhorst
heeft opgedaan met bijvoorbeeld PTB zijn niet positief. Met name de lange wachttijden zijn funest.
“Het is moeilijk om een afspraak te maken. Vaak moeten we bij een buitenlands NMI ruim 3 maanden
rekenen voordat we aan de beurt komen.”
Bronkhorst is van mening dat het niet zonder de diensten en innovatie van VSL kan.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 87 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Mitutoyo: VSL is nauwkeurig en snel
Mitutoyo is een Japans bedrijf dat precisiemeetapparatuur maakt en levert, variërend van
schroefmaten, schuifmaten en meetklokken tot hardheidstesters, vision-meetsystemen en 3Dcoördinatenmeetmachines. Het in Veenendaal gevestigde Mitutoyo-NL leidt onder andere een RVAerkende kalibratiedienst en kalibreert hier de meetstandaarden van de Technische Diensten van
Mitutoyo-NL en van alle andere verkoopvestigingen in Europa. Het bedrijf gebruikt hiervoor de
meetstandaarden van VSL. Dit betekent dat alle Mitutoyo-meetapparatuur, waar dan ook opgesteld in
Nederland en Europa, herleidbaar is naar VSL.
Mitutoyo levert meetapparatuur aan bijna alle bedrijven die zich hebben verenigd in het unieke
‘hightech-ecosysteem’ van Brainport Eindhoven. De Original Equipment Manufacturers (OEMs) in
Zuid-Oost Nederland (zoals Philips Healthcare, ASML, FEI, Canon, VDL-bus en DAF), inclusief de
hele toeleveringsketen, zijn voor de economie en werkgelegenheid van Nederland van cruciaal
belang. Doordat zij gebruik maken van de apparatuur van Mitutoyo zijn de activiteiten herleidbaar naar
de diensten van VSL. Daarmee is VSL een essentiële schakel in het genoemde unieke ‘hightechecosysteem’ van Brainport Eindhoven.
Mitutoyo-NL heeft minder goede ervaringen met andere NMI’s. Het duurt vaak maanden voordat
Mitutoyo er terecht kan. Bovendien verwijst PTB regelmatig door naar geaccrediteerde laboratoria in
Duitsland. De nauwkeurigheid die daar wordt geleverd is kleiner dan wat men van VSL gewend is.
Ook met andere instituten heeft Mitutoyo minder goede ervaringen. Klachten zijn: lange levertijden,
hoge prijzen en slechte benaderbaarheid.
Omdat Mitutoyo vanuit Nederland het kalibratiewerk coördineert en meetstandaarden kalibreert, focust
het liever op VSL, dat goed benaderbaar is, een goede nauwkeurigheid levert en redelijke
levertermijnen hanteert.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 88 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Bijlage 5: Reactie VSL op strategische visie RvD
Op verzoek van EZ heeft VSL een reactie gegeven op de in hoofdstuk 5 genoemde adviezen van de
Raad van Deskundigen (brief van 20 januari 2014, kenmerk Br14002/AD):
“VSL is verheugd over de duidelijke en ambitieuze visie, die de Raad heeft neergelegd en over het feit
dat de voorgestelde adviezen getoetst zijn bij marktpartijen en onderzoeksinstituten. De Raad stelt
terecht vast dat het belang van metrologie toeneemt. Metrologie is immers zowel een
‘infratechnologie’, d.w.z. een technologische infrastructuur die Nederland nodig heeft voor handel en
innovatie, als een ‘general purpose technology’, hetgeen betekent dat VSL een belangrijke rol speelt
in de Nederlandse kennisinfrastructuur vanwege de brede toepasbaarheid van de scope van zijn
werkzaamheden. Het ontwikkelen en onderhouden van meetstandaarden en het leveren van
herleidbaarheid en volledig betrouwbare metingen is onze wettelijke taak. Onze speerpunten zijn
dusdanig gekozen dat zij goed aansluiten bij de behoeftes van het Nederlandse bedrijfsleven en zijn in
lijn met het zogenaamde topsectorenbeleid. VSL is een voorbeeld van een geslaagde privatisering (dit
jaar 25 jaar geleden). Dit wordt door de Raad bevestigd: VSL levert kwalitatief goed werk, heeft een
gerenommeerde internationale positie, besteed de middelen uit de standaardenbeheerovereenkomst
effectief en efficiënt en wordt goed gewaardeerd door zijn klanten.
Tegelijkertijd signaleert de Raad serieuze bedreigingen vanwege de door EZ opgelegde
taakstellingen. Dit wordt als volgt verwoord: “Grote klanten maken zich uitgesproken zorgen over de
toekomstige dienstverlening van VSL vanwege de voordurende bezuinigingen. Men vreest voor het
wegvloeien van deze specifieke, voor de Nederlandse industrie uiterst relevante kennis. VSL is
inmiddels de enige instelling in Nederland waar een brede en diepgaande metrologische kennis
aanwezig is.” Ook constateert de Raad: “Het is duidelijk dat bij opgewijzigd beleid VSL in de
problemen raakt in die zin dat substantiële onderdelen niet meer op het gewenste niveau kunnen
worden uitgevoerd, dan wel geheel moeten worden afgestoten. De Raad ziet met zorg deze
ontwikkeling tegemoet en adviseert met kracht […] om te bevorderen dat deze trend wordt
omgebogen.”
Advies 1
VSL steunt van harte het advies om in samenwerking met universiteiten deelposities voor senior
onderzoekers in te richten. VSL zal hiertoe een plan van aanpak opstellen. Wel zij hierbij opgemerkt
dat de ervaring leert dat dit soort processen een lange lead-time hebben. VSL zal een prioriteit
vaststellen voor welke technologieën zij dit als eerste gaat proberen te regelen. Daarnaast zullen
financiële bijdragen (van universiteiten en industrie) nodig zijn, omdat VSL, gezien opgelegde de
taakstellingen, over te weinig middelen beschikt om dit advies op eigen kracht volledig in te vullen.
Advies 2
a. VSL zal zeker actief blijven participeren in EMRP (European Metrology Research Programme)
en zijn opvolger EMPIR (European Metrology Programme for Innovation and Research).
b. Gezien het feit dat VSL met nieuw ontwikkelde meetstandaarden marktomzet moet
genereren, zal zijn bijdrage aan EMRP/EMPIR eerder toegepast dan fundamenteel van aard
zijn.
c. Een intensievere samenwerking (met Europese meetinstituten, onderwijsinstellingen en
bedrijfsleven) op nieuwe gebieden zal, gezien het beperkte metrologiebudget, inhouden dat
op andere gebieden activiteiten worden afgebouwd. Het nieuwe financiële model van EMPIR
(dat voor VSL niet gunstig uitpakt) zal met zich meebrengen dat VSL meer nog dan voorheen
selectiever zal moeten zijn aan welke Joint Research Projects het zal meedoen.
d. Het stimuleren van wetenschappelijke publicaties wordt onverminderd voortgezet.
Adviezen 3, 5, 6, 7, 11, 14, 16, 17, 19, 21, 23
Al deze adviezen worden door VSL ondersteund en zou VSL dan ook graag uit willen voeren. Gezien
de consequenties van door EZ opgelegde taakstellingen moet hier echter het voorbehoud gemaakt
worden dat in de praktijk niet al deze adviezen in uitvoering genomen zullen kunnen worden, omdat
sommige technologie-onderdelen zullen moeten worden gereduceerd of zelfs afgestoten.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 89 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Advies 4
Een verkenning op internationaal niveau naar de haalbaarheid van gecertificeerde referentiematerialen voor voedselveiligheid is een goed idee. VSL zal zich hierbij beperken tot zijn expertise,
namelijk de chemische gasanalyse.
Advies 8
VSL zal een inspanning leveren om de markt voor Tijd en Frequentie wat ‘agressiever’ te benaderen.
Advies 9
VSL is momenteel al in contact met partijen om het kalibreren van PET scanners en dosiskalibratoren
in de toekomst aan te gaan bieden. Deze diensten zouden echter alsnog kunnen sneuvelen indien
men hiervoor niet of onvoldoende wil gaan betalen.
Advies 10
De kalibratiefaciliteit voor low doserate I-125 zaadjes zal op korte termijn (2015) worden voltooid. Het
afronden van de faciliteit voor high doserate I-192 zaadjes zal op zijn vroegst pas in 2015 worden
opgepakt, en dan alleen indien er voldoende marktvraag naar is.
Advies 12
MDV (Massa, Druk, Viscositeit) was de enige technologie waar geen EMRP- of FP7-project liep.
Vanaf mei 2014 is hier in positieve zin verandering in gekomen, doordat dan het EMRP-project
ENG59 ‘Non-Newtonian viscosity’ van start gaat.
Advies 13
Kracht en Moment zijn niet meer bij VSL in beheer en vallen daarmee strikt genomen niet langer
onder zijn verantwoordelijkheid. Wel zal VSL in voorkomende gevallen vragen doorverwijzen naar
andere Europese zusterinstituten.
Advies 15
Een verkenning van de markt voor nano-biotechnologie en samenwerking met universiteiten op dit
gebied zal worden uitgevoerd. Dit gebied zal alleen verder worden ontwikkeld onder voorwaarde dat
er aantoonbare marktpotentie is en dat voor het onderzoek externe financiering kan worden
geworven.
Advies 18
Het uitbreiden van het golflengtegebied voor aardobservatie kan alleen worden gerealiseerd met extra
financiering (van bijvoorbeeld geïnteresseerde marktpartijen).
Advies 20
Bij de technologie Optica zullen nieuwe gebieden worden verkend. Hier is al mee gestart, o.a. in de
vorm van een nieuwe EMRP-project op het gebied van fotovoltaïsche apparatuur.
Advies 22
De realisatie van een mid-scale primaire LNG-standaard met een doelonzekerheid van 0,05% is
ambitieus en zal ook extra inspanning vergen. (Noot: aanvullende, externe financiering voor de
realisatie van deze mid-scale faciliteit is inmiddels zeker gesteld).
Advies 24
Gasemissies is voor VSL een nieuw onderwerp. Hier wordt invulling aan gegeven doordat halverwege
2014 een nieuw EMRP-project “Metrology to underpin future regulation of industrial emissions” van
start zal gaan, waarin VSL één van de projectpartners is.
Ten aanzien van hoofdstuk 7 (Nieuwe gebieden) van het visiedocument van de Raad zal VSL geen
nieuwe activiteiten ontplooien voor wat betreft safety, kleur en soft metrology. Daarnaast zijn recent de
standaarden voor trillingen, kracht, brandstofstandaarden en stralingsthermometrie afgestoten. Bij
Volumetrie geeft de Raad tevens als aandachtspunt mee dat het voor VSL belangrijk is om bij de
ontwikkelingen op het gebied van multifasestroming betrokken te blijven. Deze betrokkenheid is
inmiddels geborgd d.m.v. deelname aan een EMRP-project dat in de tweede helft van 2014 is gestart.
In dit project zal VSL geen overigens faciliteit voor multifasemetingen realiseren (te hoge kosten),
maar wel de benodigde kennis ontwikkelen om bestaande multifaseloops van verbeterde
herleidbaarheid te voorzien.”
Versie: 14 september 2015

Bladzijde 90 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Bijlage 6: Reactie Minister op strategische visie RvD

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 91 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 92 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 93 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Bijlage 7: Overzicht van hypothetische reductiescenario’s
Scenario A

Scenario B

Opheffen niet-speerpunten

Overal bezuiningen

Omschrijving
Scenario
Technologie
Chemie

Opheffen gasgeneratielab

Elektriciteit DCLF

Opheffen QHE, MFK, JOS, DC ratio,
kleine stromen, hoog/laag Ohm

Elektriciteit HF

Opheffen

Ontwikkeling en beheer beperken

Ioniserende Straling

Opheffen

Opheffen

MDV – Massa

Opheffen

MDV – Druk

Opheffen

MDV – Viscositeit

Opheffen

Opheffen

Lengte

Ontwikkeling beperken

Thermometrie – Temperatuur
Thermometrie – Vocht

Opheffen

Opheffen

Optica
Tijd en Frequentie
Volumetrie – Lage Druk

Ontwikkeling beperken
Opheffen

Ontwikkeling stoppen
Opheffen anemometrie

Volumetrie – Hoge druk

Trasys stoppen

Volumetrie – Vloeistof
Voor-en nadelen
Voordelen

Nadelen

Consequenties KT/LT
Korte termijn

Lange termijn

Verlies aantal unieke, externe
klanten (2013+2014)
Marktomzet
Verlies marktomzet (k€)
Verlies EU-omzet (k€)
Totaal externe omzetverlies (k€)

- Focus op NL topsectoren, incl.
Energie en High-tech Systems

- Focus op NL topsectoren, incl.
Energie en High-tech Systems
- Alle basiseenheden blijven behouden

- 2 SI basiseenheden verdwijnen (kg,
s), waardoor niet meer aan de
Metrologiewet wordt voldaan
- Kennis Massa en Druk verdwijnt,
probleem voor resp. Chemie en Flow
- Voor Viscositeit geen gelijkwaardig
alternatief in EU
- Extra kosten i.v.m. inkopen
herleidbaarheid

- Chemie: geen leidende positie
luchtkwaliteit meer
- Volumetrie: fors beperkte
herleidbaarheid hoge druk gas
- Voor Viscositeit geen gelijkwaardig
alternatief in EU
- Uitholling in de breedte

- Fors verlies marktomzet en
- Veel faciliteiten worden (sub)kritisch
bijbehorend continuïteitsrisico
qua omvang
- Raakt sectoren: kalibratielaboratoria, - Raakt sectoren: chemie, kalibratieMKB, producenten high-tech
laboratoria, MKB, overheden, R&D
meetapparatuur, overheden, R&D
laboratoria
laboratoria
- Toekomstige marktomzet onzeker

- Toekomstige marktomzet onzeker

- Bedreiging reputatie
- Continuïteitsrisico

- Bedreiging reputatie
- Continuïteitsrisico

227

145

274
202
476

174
239
413

959

959

EZ-budgetontwikkeling
Totaal bruto omzetverlies EZ (k€)

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 94 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Scenario C

Scenario D

Metrologiewet i.c.m. marktpositie

Opheffen van één speerpunt

Omschrijving
Scenario
Technologie
Chemie

Ontwikkeling versterk en

Elektriciteit DCLF

Ontwikkeling beperken

Elektriciteit HF

Opheffen

Ioniserende Straling

Opheffen

Opheffen

MDV – Massa
MDV – Druk

Opheffen

MDV – Viscositeit

Opheffen

Lengte

Ontwikkeling beperken

Thermometrie – Temperatuur
Thermometrie – Vocht

Opheffen

Optica

Ontwikkeling beperken

Tijd en Frequentie
Volumetrie – Lage Druk

Ontwikkeling versterk en

Speerpunt geheel opheffen

Volumetrie – Hoge druk
Volumetrie – Vloeistof
Voor-en nadelen
Voordelen

Nadelen

Consequenties KT/LT
Korte termijn

Lange termijn

Verlies aantal unieke, externe
klanten (2013+2014)
Marktomzet
Verlies marktomzet (k€)
Verlies EU-omzet (k€)
Totaal externe omzetverlies (k€)

- Chemie en Flow versterken i.v.m.
financieel gezond VSL

- 'Slechts' 1 technologie verdwijnt
(Optica)

- Verlies van SI-basiseenheid (cd),
- Fors minder R&D in de breedte
(Lengte, Optica, DCLF) en DCLF geen waardoor niet meer aan de
Metrologiewet wordt voldaan
speerpunt meer
- Relatief veel faciliteiten opheffen
- Alleen speerpunt opheffen is niet
genoeg, ook Ioniserende Straling
- Voor Viscositeit geen gelijkwaardig - Relatief veel omzetverlies
alternatief in EU
- Extra kosten i.v.m. inkopen
herleidbaarheid
- Snel krimpend portfolio en
- Fors verlies totale omzet en
bijbehorend continuïteitsrisico
bijbehorend continuïteitsrisico
- Raakt sectoren: kalibratielaboratoria, - Raakt sectoren: high-tech systems,
MKB, producenten high-tech
verlichting, MKB
meetapparatuur, overheden, R&D
laboratoria
- Fors minder innovatie:

- Fors minder innovatie:

* Bedreigt marktgroei
* Bedreigt continuïteit
* Bedreigt reputatie
* Verlies van toponderzoekers

* Bedreigt marktgroei
* Bedreigt continuïteit
* Bedreigt reputatie
* Verlies van toponderzoekers

163

63

164
295
459

240
308
548

959

959

EZ-budgetontwikkeling
Totaal bruto omzetverlies EZ (k€)

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 95 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Bijlage 8: Klantenlijsten 2013 + 2014 voor enkele specifieke gebieden
Unieke klanten 2013-2014 HF
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

Xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

Elektriciteit Hoogfrequent (HF) heeft 11 verschillende/unieke klanten, waarvan 75% uit Nederland,
waaronder het Ministerie van Defensie. Verder betreft het voornamelijk Nederlandse bedrijven.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 96 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Unieke klanten 2013-2014 Massa
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

Massa heeft 33 verschillende/unieke klanten, waarvan 75% uit Nederland, waaronder 2 Ministeries
(Defensie en Belastingdienst) en 2 nationale instituten/laboratoria. Verder zijn het voornamelijk
Nederlandse bedrijven.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 97 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Unieke klanten 2013-2014 Druk
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

Druk heeft 57 verschillende/unieke klanten, waarvan 75% uit Nederland, waaronder 3 Ministeries en 3
andere overheidsinstellingen, 8 radiotherapeutische of medische instellingen, KNMI en 3 nationale
instituten/laboratoria (o.a. voor waterkwaliteit). Verder zijn het voornamelijk Nederlandse bedrijven.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 98 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Unieke klanten 2013-2014 Viscositeit
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

Viscositeit heeft 59 verschillende/unieke klanten, waarvan 55% uit Nederland, waaronder meerdere
waterschappen en laboratoria voor waterkwaliteit, voedselkwaliteit en milieu, als ook de Nederlandse
Voedsel en Waren Autoriteit. Verder betreft het voornamelijk Nederlandse bedrijven.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 99 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Unieke klanten 2013-2014 Vocht
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

Vocht heeft 36 verschillende/unieke klanten, waarvan 85% uit Nederland, waaronder 4 Ministeries
(Defensie, Financiën (Belastingdienst), Justitie (NFI), VWS (RIVM)). Verder betreft het voornamelijk
Nederlandse bedrijven.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 100 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Unieke klanten 2013-2014 Optica
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

Optica heeft 63 verschillende/unieke klanten, waarvan 92% uit Nederland, waaronder Defensie, de
Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit, Rijkswaterstaat en meerdere farmaceutische/medische
instellingen. Verder betreft het voornamelijk Nederlandse bedrijven.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 101 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Unieke klanten 2013-2014 Tijd en Frequentie
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

Tijd en Frequentie heeft 28 verschillende/unieke klanten, waarvan 85% uit Nederland, waaronder 3
Ministeries (Defensie, Belastingdienst, NFI) en minimaal 2 nationale laboratoria. Verder zijn het
voornamelijk Nederlandse bedrijven.

Versie: 14 september 2015

Bladzijde 102 van 103

VSL Meerjarenplan 2016-2019

Enkele voorbeelden van ‘one-stop-shop’ klanten van VSL

Bedrijf
xxxxxxxxxxxxxxx
xxxxxxxxxxxxxxx
xxxxxxxxxxxxxxx
xxxxxxxxxxxxxxx
xxxxxxxxxxxxxxx
xxxxxxxxxxxxxxx

Versie: 14 september 2015

Bedrag (k€) Chemie EL/TF
115
x
x
67
x
55
x
38
x
31
30
x

IO

MDV Lengte Temperatuur Optica Flow gas Flow vloeistof
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x

Bladzijde 103 van 103