Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

34 300 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2016

Nr. 148

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 mei 2016
Bij de behandeling van de cultuurbegroting 2016 heeft Uw Kamer via het
amendement van het lid Van Veen c.s. (Kamerstuk 34 300 VIII, nr. 118) een
bedrag van € 250.000,– vrijgemaakt voor «een fonds of subsidieregeling
voor archeologie, waar gemeenten aanspraak op kunnen maken voor het
dekken van de extra kosten die samenhangen met de opgraving,
wetenschappelijke uitwerking en publiekspresentatie van uitzonderlijke
archeologische vondsten van (inter)nationaal belang». Eerder al had ik in
de beantwoording van vragen over de Erfgoedwet van de SP-fractie in de
Eerste Kamer toegezegd de mogelijkheden te verkennen om bij uitzonderlijke vondsten nader wetenschappelijk onderzoek te ondersteunen en
beide Kamers te informeren over de resultaten van deze verkenning. In
deze brief geef ik aan hoe ik omga met het amendement en de genoemde
toezegging.
Aanleiding
Bij de implementatie van het verdrag van Malta is ervoor gekozen om de
verantwoordelijkheid voor archeologie te beleggen bij gemeenten. Zij zijn
de spil in de ruimtelijke ordening. Het rijk heeft zich, met uitzondering van
zaken die spelen rondom archeologische rijksmonumenten, teruggetrokken. Ook de afhandeling van heel bijzondere vondsten valt daarmee
onder de verantwoordelijkheid van gemeenten en verloopt volgens het
principe van de «verstoorder betaalt».
Mede naar aanleiding van de bijzondere vondsten in de gemeente Dalfsen
in 2015, is de vraag gerezen of het principe van de «verstoorder betaalt»
bij vondsten van (inter)nationaal belang wel altijd haalbaar is. Meer in het
bijzonder gaat het dan om de vraag of van een verstoorder mag worden
verwacht dat hij zorgdraagt voor meer dan de gebruikelijke basisrapportage. En, zo niet, wordt dan wel voldoende recht gedaan aan deze

kst-34300-VIII-148
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 VIII, nr. 148

1

vondsten van (inter)nationaal belang? Het amendement van Uw Kamer
voorziet tegen die achtergrond in een tegemoetkoming in de extra kosten.
Verkenning
Om tot een goede uitvoering te komen is bij wijze van verkenning overleg
gevoerd met diverse partijen: de Vereniging van Nederlandse Gemeenten,
het Convent van Gemeentelijke Archeologen, de Vereniging van Ondernemers in de Archeologie, de Nederlandse Vereniging van Archeologische
Opgravingsbedrijven, de Erfgoedinspectie en het onderzoeksplatform
Archon.
Uit de gesprekken komt ten eerste naar voren dat de voorliggende
problematiek zich niet beperkt tot gemeenten. In lang niet alle gevallen is
de gemeente, naast bevoegd gezag, ook de verstoorder en dus degene die
betaalt. Een regeling die zich beperkt tot gemeenten is dus slechts ten
dele effectief.
Een tweede conclusie waartoe de gesprekken leidden is dat het lastig is
om objectief vast te stellen wat «vondsten van (inter)nationaal belang»
precies zijn. Een intersubjectief deskundigenoordeel is, zo kwam uit de
gesprekken, de enige manier waarop hier verantwoord beslissingen over
genomen kunnen worden. Wetenschappelijke criteria bieden daarbij de
meeste houvast.
Iets vergelijkbaars doet zich, ten derde, voor bij de vraag waar de
basisverantwoordelijkheid van een verstoorder eindigt en de extra
inspanning begint. Ook dit is een grijs gebied. Om zoveel mogelijk
duidelijkheid te creëren zou een afgeronde, of bijna afgeronde basisrapportage een voorwaarde moeten zijn om aanspraak te maken op extra
middelen. Tegelijkertijd vroeg men ook aandacht voor die gevallen
waarbij «met de voeten in de klei», dus tijdens een opgraving, iets zo
bijzonders wordt gevonden dat direct duidelijk is dat verdiepend
onderzoek gewenst is.
Uitvoering
Ik heb voor de praktische uitvoering verschillende opties overwogen.
Daarbij heb ik rekening gehouden met de strekking van het amendement,
maar ook met de uitkomst van de gevoerde gesprekken en de aan de
diverse opties verbonden uitvoeringskosten. Dit alles leidt ertoe dat het
inrichten van een nieuw, en bovendien tijdelijk, loket bij het Ministerie van
OCW, met – zoals eerder aangekondigd (Kamerstuk 34 300 VIII, nr. 124)
een adviesrol van de Raad voor Cultuur, gezien de omvang van de
middelen en de benodigde wetenschappelijke deskundigheid niet de
beste keuze zou zijn.
Ook aan het instrument van een specifieke uitkering of decentralisatieuitkering kleven nadelen. Het kabinet voert een restrictief beleid als het
gaat om nieuwe specifieke uitkeringen en decentralisatie-uitkeringen.
Bovendien worden hiermee andere partijen uitgesloten die minstens
zozeer met de gesignaleerde problematiek te maken hebben.
Alles overwegende heb ik de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) gevraagd om een aanvraagmogelijkheid – een
«call for proposals» – in te richten. Evenals bij het eerder via NWO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 VIII, nr. 148

2

uitgevoerde Odyssee programma1 kunnen aanvragen worden ingediend
door senior onderzoekers, met een aanstelling bij een Nederlandse
kennisinstelling, gemeente, regio, provincie, of een erkend archeologisch
bedrijf. Op deze manier kan voor iedere opgraving in Nederland een
aanvraag worden ingediend voor verdiepend onderzoek. Onderdeel van
de aanvraag is de presentatie van onderzoek en vondsten. Gezien de
strekking van het amendement van Uw Kamer is – ook als een onderzoeker niet bij een gemeente werkzaam is – een instemmingsverklaring
van de betrokken gemeente een indieningsvereiste. Hiermee behoudt de
gemeente altijd de regie.
Enkele karakteristieken van de call:
− aanvragen kan van begin juli tot 13 september 2016;
− de besluitvorming vindt plaats in november 2016;
− het aan te vragen bedrag varieert van € 50.000,– tot € 100.000,–;
− het moet gaan om recente opgravingen (tot 2 jaar voor openstelling
van de call);
− het aan te vragen onderzoek moet inhoudelijk aansluiten bij de
Nationale Onderzoeksagenda archeologie 2.0;
− het (inter)nationaal belang van de vondst moet overtuigend worden
onderbouwd;
− aanvragers moeten aantonen dat in het basisonderzoek reeds is
voorzien.
In de call zijn onderzoek en presentatie (of kennisbenutting) altijd
verbonden. Aanvragers die alleen voor presentatie willen aanvragen,
kunnen immers reeds terecht bij het Mondriaanfonds2.
Ik kies ervoor om nu geen zogenaamde «voeten in de klei» aanvraagmogelijkheid te creëren. Dit zou voor de uitvoering te grote consequenties
hebben. Bovendien gaat het om een beperkt budget waarvan ik verwacht
dat dit ook met de recent gedane vondsten geheel tot besteding zal
komen.
Tot slot
De gemeente Dalfsen – die uiteraard graag in aanmerking zou komen voor
ondersteuning – heeft Uw Kamer een brief gezonden waarin zij aangeeft
dat zij ook zelf aanvrager wil kunnen zijn. De gemeente had begrepen dat
dit niet mogelijk was. Echter, ook een onderzoeker die (tijdelijk) bij een
gemeente in dienst is, kan een aanvraag doen. Ook kan als onderdeel van
een aanvraag ondersteuning voor de presentatie van onderzoek en
vondsten worden opgenomen. Ik zal de mogelijkheden die er binnen de
gekozen opzet voor de gemeente Dalfsen zijn, zorgvuldig aan hen
toelichten.
De ervaringen met de call zal ik evalueren met alle betrokken partijen.
Deze evaluatie zal tevens dienen als verkenning om tot een oordeel te
kunnen komen over nut en noodzaak van een structurele regeling in
dezen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

1

Dit programma had betrekking op de uitwerking van belangwekkende vondsten die al langere
tijd op nader onderzoek lagen te wachten in depots. Het programma werd begin 2015
afgerond.
2
De toekenningen van het Mondriaanfonds voor archeologische presentaties en tentoonstellingen schommelen, afhankelijk van het aantal aanvragen, tussen de 2 en 3 ton per jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 VIII, nr. 148

3