Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

24 036

Marktwerking, deregulering en
wetgevingskwaliteit

Nr. 415

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 oktober 2016
Met deze brief reageer ik op twee moties op het gebied van marktwerking
en mededinging en geef ik invulling aan toezeggingen gedaan in het AO
marktwerking en mededinging van 30 juni 2016 (Kamerstuk 30 196, nr.
471). Het betreft de motie Van Gerven (SP) over misbruik van inkoopmacht1 en de motie Gesthuizen (SP) over een klachtenloket bij de
Autoriteit Consument en Markt (ACM) inzake oneerlijke handelspraktijken2. Daarnaast gaat het om de toezeggingen gedaan aan het lid Geurts
(CDA) over verpandingsverboden en aan het lid Mei Li Vos (PvdA) met
betrekking tot de positie van zzp’ers in de journalistieke sector.
Inkoopmacht
Met de motie Van Gerven (SP), ingediend tijdens het plenaire debat over
de Commissie toekomst veehouderij, is de regering verzocht om met de
ACM te overleggen hoe gevallen van misbruik van inkoopmacht actiever
opgespoord en bestreden kunnen worden en daarbij specifiek aandacht te
besteden aan de inkoopmacht van supermarktformules.
Zonder afbreuk te doen aan de onafhankelijke positie van de ACM in haar
prioritering, heb ik uitvoering gegeven aan deze motie door dit onderwerp
bij mijn reguliere overleg met de ACM aan de orde te stellen. De ACM
houdt toezicht op de naleving van de Mededingingswet. Artikel 24 van die
wet verbiedt ondernemingen misbruik te maken van een economische
machtspositie. De ACM heeft mij bevestigd dat misbruik van een
economische machtspositie ook aan de inkoopzijde van een markt kan
voorkomen. Het vaststellen daarvan vereist dat er wordt aangetoond dat
er sprake is van een economische machtspositie op de relevante
markt(en) én dat er sprake is van misbruik. Een uitvoerige uiteenzetting
1
2

kst-24036-415
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Kamerstuk 28 973, nr. 174
Kamerstuk 24 036, nr. 412. In het ordedebat van 7 juli 2016 is verzocht om een reactie op deze
motie (Handelingen II 2015/16, nr. 106, item 31), waaraan ik met deze brief invulling geef.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 036, nr. 415

1

van de beoordeling van de twee vereisten is te vinden in het «Visiedocument Inkoopmacht»3 van de ACM. In de beoordeling kijkt de ACM naar
de effecten van het misbruik op de concurrentie tussen leveranciers en
tussen afnemers onderling en op de consument. Het bestaan van
inkoopmacht hoeft op zichzelf niet direct het concurrentieproces te
schaden. Inkoopmacht kan er bijvoorbeeld ook toe leiden dat consumenten profiteren van kortingen die bedongen zijn door een scherpe
onderhandeling. Daarom is het van belang om ook te kijken naar de
positie die de afnemer heeft op zijn verkoopmarkt. Er kunnen onder
andere problemen ontstaan als marktpartijen onderling weinig concurreren op de verkoopmarkt en hun inkoopvoordelen niet doorgeven aan de
eindgebruikers.
Op de website van de ACM staan de diverse manieren waarop signalen
over vermeende overtredingen onder de aandacht kunnen worden
gebracht. Signalen worden door de ACM serieus genomen en kunnen
leiden tot een handhavingsonderzoek. Dit geldt uiteraard ook ten aanzien
van signalen over vermeend misbruik van inkoopmacht van supermarktformules.
(On)eerlijke handelspraktijken
Met de motie Gesthuizen (SP) is de regering verzocht om per 2017 een
éénjarige pilot te houden met een klachtenloket bij de ACM waar
ondernemers anoniem hun klachten over oneerlijke handelspraktijken
kunnen melden.
In 2013 zijn pilots gestart met gedragscodes voor eerlijke handelspraktijken in de agrofoodsector en de textiel, mode & schoeiselsector, die zijn
gestart in 2013. In 2015 zijn deze pilots afgerond en geëvalueerd. Tijdens
de pilots was voorzien in opties voor klachtenbehandeling en geschillenbeslechting. Ook konden anoniem klachten worden ingediend via de
brancheorganisaties. Van deze mogelijkheid is in beide pilots geen
gebruik gemaakt. Na afronding van de pilots is afgesproken de pilotgroepen twee keer per jaar bijeen te laten komen in zogenaamde
stuurgroepen.
Inmiddels zijn beide stuurgroepen bijeen gekomen, zoals ook toegezegd
aan uw Kamer, waarbij ook de betreffende motie aan de orde is gesteld.
Bij de bijeenkomst van de stuurgroep in de textiel, mode & schoeiselsector zijn geen problemen in het kader van oneerlijke handelspraktijken
naar voren gekomen. Omdat niet uitgesloten is dat zich in de toekomst
wel geschillen kunnen voordoen, hadden de brancheorganisaties na
afronding van de pilot reeds in gezamenlijk overleg besloten dat het
tijdens de pilot ontwikkelde normenkader en het instrumentarium,
inclusief geschilbeslechting, zouden blijven bestaan4. Aan een onafhankelijk meldpunt bij de ACM bleek bij deze stuurgroep daarom geen
behoefte.
Bij de bijeenkomst van de stuurgroep agrofood, waarin vertegenwoordigers van FNLI, het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) en
Land- en Tuinbouw Organisatie Nederland (LTO) zitting hebben, zijn de
gesprekken tussen Ahold Delhaize en haar grootste leveranciers aan de
orde gesteld. Ook in deze stuurgroep zijn twijfels geuit of een onafhankelijk meldpunt bij de ACM de beste bijdrage levert aan het anoniem
kunnen melden van klachten en oplossen en voorkomen van geschillen
over oneerlijke handelspraktijken.
3
4

https://www.acm.nl/nl/download/bijlage/?id=7749
Zie ook http://eerlijkehandelspraktijk.nl/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 036, nr. 415

2

Naast het ontbreken aan behoefte bij de stuurgroepen aan een meldpunt
voor oneerlijke handelspraktijken bij de ACM is relevant dat de ACM geen
wettelijke taak heeft om op te treden bij oneerlijke handelspraktijken die
zich afspelen tussen bedrijven. Slechts wanneer misbruik wordt gemaakt
van een economische machtspositie kan de ACM optreden. Een onafhankelijk meldpunt bij de ACM zou in die zin dus weinig toevoegen.
Bovendien kan het in de weg staan aan het met de relevante partijen op
een effectieve manier voorkomen, melden en beslechten van geschillen
over oneerlijke handelspraktijken.
Ik sta daarom kritisch tegenover het uitvoeren van de motie. Binnenkort
komt de stuurgroep agrofood opnieuw bijeen om hierover en over de
bovengenoemde Ahold Delhaize casus door te praten. Na dat gesprek zal
ik een definitief besluit nemen met betrekking tot het al dan niet instellen
van een klachtenloket voor oneerlijke handelspraktijken bij de ACM.
Verpandingsverboden
Het lid Geurts (CDA) heeft tijdens het AO marktwerking en mededinging
aandacht gevraagd voor contractuele afspraken tussen leverancier en
retailer over het verpanden van tegoeden. Met name over het verbieden
van dergelijke verpanding zijn zorgen geuit. Verpandingsverboden zouden
namelijk de afhankelijkheidsrelatie tussen leverancier en retailer kunnen
versterken. Ik heb op verzoek van het lid Geurts met de ACM gesproken
over verpandingsverboden.
De ACM heeft laten weten geen signalen te hebben ontvangen over
vermeend misbruik van verpandingsverboden en dat situaties waarin
verpandingsverboden worden afgesproken doorgaans geen mededingingsrechtelijk probleem vormen omdat geen sprake is van een beperking
van de concurrentie. Verpandingsverboden kunnen echter wel een rem
zetten op de financieringsmogelijkheden van met name het mkb. Dat acht
ik onwenselijk. Om de financieringsmogelijkheden van deze bedrijven te
verruimen heb ik daarom samen met de Minister van Veiligheid en
Justitie een wijziging van het Burgerlijk Wetboek in voorbereiding. Door
deze wijziging zal het verbieden van verpanding en van overdracht van
vorderingen verregaand onmogelijk worden gemaakt. Naar verwachting
kan voor het einde van dit jaar definitieve besluitvorming hierover
plaatsvinden.
Positie zzp’ers in de journalistieke sector
Tijdens het AO marktwerking en mededinging heb ik aan het lid Mei Li Vos
(PvdA) toegezegd met de ACM van gedachten te wisselen over de prijzen
in de journalistieke sector en de positie van zzp’ers in het mededingingsrecht.
Ten aanzien van de prijzen in de journalistieke wereld laat de ACM weten
geen signalen te hebben die wijzen op misbruik van een economische
machtspositie in de vorm van inkoopmacht van opdrachtgevers jegens
zzp’ers. De ACM heeft er bij mij op gewezen, zoals ook hierboven vermeld,
dat inkoopmacht in zijn algemeenheid niet altijd schadelijk is. Zo kan het
voordeel van een inkooppositie worden doorgegeven aan de eindgebruiker. De ACM kijkt daarom in analyses over inkoopmacht ook naar de
positie van de inkoper op de verkoopmarkt. Voorts heeft de ACM laten
weten dat, als de (te) lage prijzen die worden betaald aan zzp’ers het
gevolg zijn van overcapaciteit in de markt, het schadelijk zou zijn voor de
marktwerking deze overcapaciteit kunstmatig in stand te houden,
bijvoorbeeld door het vaststellen van tarieven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 036, nr. 415

3

Tot slot merk ik ten aanzien van de positie van zzp’ers in het mededingingsrecht op dat zzp’ers in beginsel ondernemer zijn in de zin van de
Europese mededingingsregels. Het criterium daarvoor is dat zij een
economische activiteit uitoefenen. Het kartelverbod is daarmee ook van
toepassing op zzp’ers. In specifieke gevallen waar zzp’ers niet onder het
ondernemingsbegrip vallen, namelijk waar zij schijnzelfstandigen zijn in
de zin van arrest C-413/13 van het Hof van Justitie inzake de orkestremplaçanten, zijn de mededingingsregels niet van toepassing en kan normaliter
collectief worden onderhandeld in cao-verband. De ACM heeft mij laten
weten dat de Mededingingswet juridisch weinig ruimte laat voor het
collectief onderhandelen van tarieven tussen zelfstandige ondernemers.
Dit zou de concurrentie tussen deze ondernemingen beperken en
uiteindelijk kunnen leiden tot hogere prijzen voor consumenten.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 036, nr. 415

4