132

5 Waterbeleid in gebieden
5.1 Kust
5.1 Kust

Gebiedsbeschrijving

Analyse

Het kustfundament bestaat uit het geheel van zee,

In de Nota Ruimte staat als doelstelling van het beleid

stijging bij te kunnen houden en de benodigde

strand, zeedijken, dammen en duingebied. Het wordt

voor de kust: waarborging van de bescherming tegen

zandvoorraden zullen veilig gesteld moeten worden.

zeewaarts begrensd door de lijn nap -20m. Landwaarts

overstromingen vanuit zee met behoud van de (inter)

De huidige suppleties worden zorgvuldig uitgevoerd,

omvat het kustfundament alle duingebieden en alle

nationale ruimtelijke waarden waarbij de gebieds­

zodat effecten op ecologie, beroepsvisserij en

harde zeeweringen inclusief de gereserveerde ruimte

specifieke identiteit een belangrijke kernkwaliteit is.

recreatie zijn geminimaliseerd. Opvoeren van het

voor de zeespiegelstijging in de komende tweehonderd

Deze kwaliteit wordt gevormd door de afwisseling

suppletievolume heeft bij de huidige methode van

jaar. In de praktijk valt de begrenzing in brede duin-

van badplaatsen en lange trajecten van zandige kust.

verwerken mogelijk wel effecten op die functies.

gebieden samen met de gebieden van de Natuur­

Behoud en versterking van de bestaande aantrekke-

Daarom is innovatie van de suppletiemethode

beschermingswet, de Ecologische Hoofdstructuur en

lijke structuur van uitgestrekte duingebieden met

geboden.

Natura 2000. In het kustfundament liggen (delen van)

waardevolle natuurgebieden en drukbezochte

kustplaatsen, havens, industriegebieden, natuur­

kustplaatsen en inpassing van economische

In dertien kustplaatsen ligt een deel van de bestaande

gebieden en waardevolle cultuurlandschappen.

ontwikkelingen is het perspectief.

bebouwing buitendijks. Het rijk heeft in een brief van

De kust is niet alleen een belangrijk gebied voor

januari 2006 aangegeven dat het zorg zal dragen voor

wonen en werken, maar is door de weidse natuur en

Om structurele erosie tegen te gaan en de functies in

behoud van het beschermingsniveau in het bestaande

de recreatiemogelijkheden van grote waarde voor

het zandige kustsysteem te behouden, wordt sinds

aaneengesloten bebouwde gebied in deze dertien

de Randstad en de andere gebieden die aan de kust

1990 met zandsuppleties de basiskustlijn in stand

kustplaatsen.

grenzen.

gehouden en sinds 2001 het zandvolume in het kust-

De Beleidslijn kust (2007) geeft een handreiking voor

Voor de kustmorfologische aspecten worden in

fundament op peil gehouden. Deze strategie blijkt

nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. De benadering

deze paragraaf ook de Eems-Dollard, Waddenzee

succesvol. Voor de veiligheid worden de primaire

van de Beleidslijn is ‘ja mits’ in bestaand bebouwd

en Westerschelde in beschouwing genomen. De

waterkeringen op orde gehouden. Op verschillende

gebied en ‘nee tenzij’ in onbebouwd gebied. ‘Ja mits’

morfologie van de Oosterschelde komt aan de orde

plaatsen langs de kust wordt de primaire waterkering

houdt in dat ruimtelijke ontwikkelingen getoetst

bij de Zuidwestelijke Delta.

– onder andere de zogenaamde prioritaire zwakke

worden aan de veiligheid van de kust op lange termijn,

schakels – verbeterd met het Hoogwaterbeschermings­

de zandige ontwikkeling van de kust, de vrije horizon

programma. Het huidige volume van zandsuppletie

en aan andere wettelijke kaders, hoofdzakelijk

is op termijn niet voldoende om de zeespiegelstijging

natuurwetgeving. ‘Nee tenzij’ houdt in dat het

bij te houden. Daarbij komen nog de effecten van

bevoegd gezag medewerking kan verlenen aan

bodemdaling en verlies van zand uit het kustfundament

bepaalde ingrepen, zoals tijdelijke activiteiten en

waarmee tot nu toe onvoldoende rekening is gehouden.

voorzieningen van openbaar belang. Deze worden

De zandhonger van onder andere de Waddenzee is

vervolgens aan dezelfde kaders getoetst. De Beleids-

hierbij een belangrijke factor. Het suppletievolume

lijn is ook van toepassing op de primaire waterkering

zal flink moeten worden opgevoerd om de zeespiegel-

langs de Waddenzee en de Eems-Dollard.

133

5.1 Kust
134

Streefbeeld
Het beleid voor waterkwaliteit en natuur aan de
kust wordt voor het grootste deel beschreven in
paragrafen 5.6 Noordzee en 5.7 Noord-Nederland en
Waddenzee. Aanvullende punten voor het kustgebied
zijn: de ecologische kwaliteit van duin, strand en
vooroever, de zwemwaterkwaliteit en het voorkomen
van riooloverstorten. Het beleid daarvoor is afdoende
neergelegd in de Kaderrichtlijn Water, de Natura
2000-gebieden, Nationale Landschappen, de
Ecologische Hoofdstructuur, de Kaderrichtlijn
Mariene Strategie, de Zwemwater Richtlijn en de
eu-aanbevelingen voor Integrated Coastal Zone
Management.
De evaluatie (november 2007) van de derde Kustnota
heeft uitgewezen dat de bescherming van de kust
succesvol is geweest. Het ruimtegebruik in harmonie
daarmee is minder goed gelukt. De praktijk is vooral
gericht geweest op behoud, minder op ontwikkeling.
Ruimtelijke ontwikkeling wordt belangrijker naarmate het economisch belang, de bevolkingsdruk, de
schaarste van de ruimte en behoefte aan natuur en
recreatie toenemen. Dit vormt de beleidsopgave,
samen met het ontwikkelen van een langetermijn­
strategie voor de kustverdediging.

De Nederlandse kustlijn is over een groot gedeelte enkele tientallen meters
zeewaarts gebracht. Er zijn geen zwakke schakels meer. Het gehele
Nederlandse kustfundament inclusief de duinmassa groeit mee met de
zeespiegelrijzing. Ook de wadzijde van de waddeneilanden en de bodem­
ligging van Waddenzee en Westerschelde groeien mee. De kust met inbegrip
van de duinen wordt op een natuurlijke dynamische wijze beheerd. In
de duinen en aan de landzijde daarvan zijn de historische sporen van
ontginningen en de landgoederenzones duidelijk herkenbaar. De kust straalt
robuustheid uit en geeft een belangrijke meerwaarde aan de kwaliteit van
de Randstad.
De veiligheid van het achterland staat op een hoog niveau. Zand wordt
in de vooroever toegevoegd en op een natuurlijke wijze verspreid.
De ecologie en het gebruik van het strand worden daarbij zo min mogelijk
gehinderd. Hoewel de dynamiek van het systeem wisselt, is het onderhoud
van de kust heel efficiënt en het gebruik ervan goed in te plannen. Dit is
te danken aan de langetermijnplanning van de kustontwikkeling en een
verhoogd kennis­niveau. Er vindt integrale gebiedsontwikkeling plaats.
Naast veiligheid krijgen natuur, landschappelijke en cultuurhistorische
waarden, recreatie, economie, wonen en bereikbaarheid een plek in een
duurzame afweging.

5.1 Kust

135

5.1 Kust

Beleidskeuze

136

Uitgangspunt is dat de bescherming van Nederland

meer ruimte te bieden voor functies in het kustgebied,

In het kader van het Deltaprogramma zullen een

tegen overstroming vanuit zee blijvend gewaarborgd

suggereert de Deltacommissie uitbouw van de

aantal verkenningen voor de lange termijn gedaan

wordt. Het beproefde adagium voor de kustverdediging

kustlijn. Het gaat dan niet om lokale verbreding van

worden.

‘zacht waar het kan, hard waar het moet’ blijft daarbij

het strand, maar om zandige zeewaartse uitbreiding

gelden. Dit leidt tot de volgende beleidskeuzen.

over grote stukken van de kust. Hiermee wordt de

Voortzetting van huidig beleid

kust niet alleen wat veiligheid betreft robuuster

Het rijk en de waterbeheerders gaan door met de uit-

Voortzetting huidig beleid

en veerkrachtiger. De natuur- en landschaps­

voering van het Hoogwaterbeschermingsprogramma.

Voor het Hoogwaterbeschermingsprogramma, voor

ontwikkeling zouden dan meer kansen krijgen,

Alle primaire waterkeringen langs de kust die nu op

buitendijks bouwen, voor de kustlijnzorg en voor de

de recreatie meer ruimte en de kust zou meer

het programma staan (inclusief de Friese en

toepassing van de Beleidslijn kust wordt het huidige

bijdragen aan de kwaliteit van het achterland,

Groningse kust) zullen in 2015 weer aan de huidige

beleid voortgezet.

zoals de Randstad. Het rijk doet in de planperiode

eisen voldoen.

Realisatie

een nadere verkenning naar de haalbaarheid van
Zandsuppleties

een dergelijke uitbreiding van de kust, waarin alle

Het rijk draagt zorg voor het behouden van het huidige

Het kabinet kiest voor het laten meegroeien van de

voor- en nadelen worden afgewogen.

buitendijkse veiligheidsniveau in het bestaande

hoogte van het kustfundament met de zeespiegel­

aaneengesloten bebouwde gebied in de dertien kust-

stijging door toevoegen van zand. Het toevoegen

plaatsen. Het veiligheidsniveau wordt bij voorkeur

van zand gebeurt op termijn op een nieuwe wijze.

met zandsuppleties gerealiseerd. Het veiligheidsniveau

Daarbij wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van

wordt uiterlijk in 2011 vastgesteld, samen met een

natuurlijke verspreiding en verplaatsing van zand

maatregelenprogramma. Buiten dit gebied neemt het

langs de kust. Omdat zandsuppletie een zeer flexibele

rijk geen verantwoordelijkheid voor handhaving van

maatregel is, kiest het kabinet vooralsnog voor het

het buitendijkse veiligheidsniveau (zie ook paragraaf

volgen van de zeespiegelstijging en niet voor het

4.1 Waterveiligheid).

“vooruitwerken” op basis van een plausibele
bovengrens voor 2100.

De Beleidslijn kust, inclusief de ‘ja mits – nee tenzij’
benadering van ruimtelijke ontwikkelingen, blijft

Integrale gebiedsontwikkeling

gehandhaafd.

Aanvullend op deze beleidskeuzes, kiest het rijk voor
integrale gebiedsontwikkeling. Hiermee wil het in het

Zandsuppleties

bestaande kustgebied een evenwichtige ontwikkeling

Om de zeespiegelstijging bij te kunnen houden, zal

van natuur, economie en toegankelijkheid en

het suppletievolume in het begin van de uitvoerings-

bereikbaarheid stimuleren. Om in de toekomst

periode al opgevoerd moeten worden. Het rijk doet in
2009-2010 een nadere verkenning naar tempo en

5.1 Kust
137

hoeveelheid van benodigde zandsuppletie op korte en
lange termijn. Daarbij wordt aandacht gegeven aan
verwachte ontwikkeling van de zeespiegelstijging,
zandhonger van de estuaria en beschikbaarheid en
winbaarheid van materiaal. Eerste resultaat van deze
verkenning is dat, om het hele kustfundament mee te
laten groeien met de huidige zeespiegelstijging, een
verhoging van het suppletievolume nodig is van
12 miljoen m3 naar 20 miljoen m3 per jaar.
De suppletiestrategie zal primair gericht worden op
veiligheid. In de verkenning zullen echter ook de
mogelijkheden om, meer dan nu, zandsuppletie mee

‘s-Gravenzande

Nieuwe werkwijze bij kustversterking

te koppelen met andere opgaven en andere maatschappelijke behoeften, worden meegenomen
(zie voorbeeld ‘s-Gravenzande). Door het verbinden
van projecten vanuit verschillende invalshoeken en
het bundelen van de bijbehorende budgetten kunnen
mogelijk win-win situaties gecreëerd worden.
Ook voor harde zeeweringen zal het zandvolume in
het kustfundament gehandhaafd worden. Hiervoor
zal het rijk in 2012 een norm gelijkend op die van de
basiskustlijn ontwikkelen. In de planperiode zal nader
onderzoek worden verricht naar mogelijkheden om
deze harde weringen ook toekomstvast te maken tegen
acceptabele kosten en met een zo goed mogelijke
inpassing in het landschap.
Omdat in de toekomst het suppletievolume veel
groter wordt, ontstaan mogelijk effecten op ecologie,
beroepsvisserij, zeehavens en/of recreatie. Deze

In het kader van het project ‘aanleg natuurgebied en versterking van de Delflandse
kust’ wordt een nieuw natuurgebied aangelegd ter hoogte van ’s-Gravenzande. Het
doel is de verwachte nadelige invloeden van het gebruik van de tweede Maasvlakte
op bestaande natuur (duin)gebieden op Oostvoorne en de Kapittelduinen bij Hoek
van Holland te compenseren. Tegelijk wordt de kust tussen Hoek van Holland en
Scheveningen in het kader van de zeespiegelstijging versterkt. Met een integraal
ontwerp worden meerdere doelen gerealiseerd. Door de kust aan de zeezijde te
versterken wordt uitwerking gegeven aan het advies van de Deltacommissie om
zeewaarts te gaan. Door de kust een geleidelijker vorm te geven, kan veiligheid hand
in hand gaan met recreatie en natuurontwikkeling.
De duincompensatie is een verantwoordelijkheid van het rijk en de versterking is een
verantwoordelijkheid van het Hoogheemraadschap van Delfland. Beide partijen
hebben in september 2007 een convenant gesloten en een projectorganisatie
opgericht die het werk heeft voorbereid en bij de realisatie namens de opdrachtge­
vers zal begeleiden. Het voordeel hiervan is schaalvergroting, beperking administra­
tieve acties tussen overheden, betrokkenheid van de verschillende overheden,
gezamenlijke communicatie en gecoördineerde vergunningverlening.

kaart 16

Kustfundament
structuurvisiekaart
Kaart 16

Kustfundament
Structuurvisiekaart

kustfundament

kaart 16

Kustfundament
structuurvisiekaart

138

kustfundament

5.1 Kust

effecten worden in de planperiode onderzocht en

komen van verrommeling van de kust. Elementen die

Er worden verschillende varianten van de kust­

de methode om zand aan te vullen wordt in de plan-

belangrijk zijn voor gebiedsvisies:

verbreding meegenomen tussen nul en een km (de

periode doorontwikkeld met het oog op efficiëntie en

• Een zonering, waarin is aangegeven welke functies

maximumvariant van de Deltacommissie).

behoud en zo mogelijk bevordering van genoemde

in welke vorm en mate per gebied nagestreefd

Ingrediënten van de afweging zijn:

functies. Hierbij spelen innovatie en bouwen met

worden en welke wel en niet toelaatbaar zijn,

• Belang van de kust voor de kwaliteit van de

de natuur een belangrijke rol. De pilot zandmotor

aansluitend bij de Beleidslijn kust (2007);

Delflandse kust is hiervan een goed voorbeeld. In

• Nadere criteria voor buitendijks bouwen;

deze pilot wordt een grote overmaat zand voor de kust

• Aandacht voor bereikbaarheid en toegankelijkheid;

aangebracht. Door natuurlijke zandtransportprocessen

• Maximaal meekoppelen van wateropgaven met

wordt het zand verdeeld over de kust en groeit de kust

andere beleidsopgaven.

• Meer ruimte dan nu bieden aan functies van de
kust, met name natuur en recreatie;
• Uitgangspunt is behoud en versterking van de
aanwezige functies. Er wordt bijvoorbeeld door dit
kabinet geen grootschalige kustuitbreiding gepland

aan. De pilot moet meer inzicht verschaffen in:
• Natuurlijke manieren van dynamische kust­

Randstad als woon- en werkomgeving;

Van waterschappen verwacht het rijk dat ze ontwikke-

met nieuwe bebouwing;

ontwikkeling in deltagebieden, zowel qua vorm,

lingsgericht meedenken en waar mogelijk veiligheid

• Aandacht voor natuurwaarden en duurzaamheid;

tempo en uitvoering, als qua morfologische en

met andere functies combineert.

• Gebiedsgewijs zal aangegeven worden wat de

ecologische effecten;

Met hetzelfde doel stimuleert het rijk onderzoek naar

bestendigheid van de gerealiseerde extra ruimte is

• Nieuwe manieren om met kustonderhoud om te

innovatief en risicobewust bouwen. Van waterkering- en

en welke functies ontwikkeld worden.

gaan: van alleen behoud kustlijn (reactief) naar

terreinbeheerders verwacht het rijk dat ze inzetten op

Hierbij heeft het kabinet in de structuurvisie

anticiperen op toekomstige klimaatontwikkelingen

dynamisch duinbeheer.

Randstad 2040 reeds aangegeven een zeewaartse

(proactief);

Bij genoemde zonering van de kust is het wenselijk

verstedelijking niet wenselijk te achten.

• Het proces van samenwerking tussen partijen om de

om functieaccenten van de kustzone aan te geven,

kustzone te ontwikkelen (sturingsarrangementen,

waarbij het belangrijk is de functies op zee, in de

functioneel aanbesteden, financieringsvormen,

kustzone en het achterland met elkaar te verbinden.

monitoring en kennisdoorwerking).
In navolging van de suggestie van de Deltacommissie,
Integrale gebiedsontwikkeling

verkent het rijk samen met regionale overheden de

Het rijk verwacht van de kustprovincies dat ze tussen

haalbaarheid van uitbouw van de kust en maakt een

nu en 2010 gebiedsvisies voor de kust opstellen.

brede afweging voor besluitvorming in de planperiode.

Deze moeten bewerkstelligen dat een ruimtelijke

Eerste prioriteit in deze verkenning zullen de dertien

ontwikkeling in de (huidige) kustzone in harmonie

kustplaatsen hebben. Daarbij zal aangesloten worden

is met de waterveiligheid. Dit is van belang voor het

bij de karakteristieken van het betreffende kustdeel.

realiseren van de beleidsopgave en voor het voor­

139

5.1 Kust
140

Ruimtelijke aspecten
De beschermingszones voor 200 jaar zeespiegelstijging

Om een ruimtelijke ontwikkeling in de (huidige)

blijven gehandhaafd. De grenzen van het kustfunda-

kustzone in harmonie met de waterveiligheid te

ment, zoals aangegeven op kaart 16 Kust­f undament,

bewerkstelligen verwacht het rijk van de kust­

zijn inclusief deze beschermingszones in het kader

provincies, dat ze gebiedsvisies voor de kust opstellen.

van de AMvB Ruimte vastgelegd. Indien na boven­

Bij deze gebiedsvisies is het wenselijk om functie­

genoemde verkenning naar kustuitbreiding besloten

accenten van de kustzone aan te geven.

wordt tot zeewaartse uitbreiding van de kust, dan zal
de landwaartse reservering heroverwogen worden of
komen te vervallen. Dit zal mede in het licht van de
nieuwe normeringssystematiek gebeuren. De grenzen
van bestaand bebouwd gebied hebben betrekking op
het ‘ja mits - nee tenzij’ beleid van de beleidslijn kust
en op het veiligheidsniveau van de dertien kust­
plaatsen.

5.1 Kust

Wat

Wie

Wanneer

Vaststellen van het veiligheidsniveau voor bestaande bebouwing
13 kustplaatsen en maatregelenprogramma

VenW

2011

Toepassing Beleidslijn kust (2007)

Betrokken overheden

Doorlopend

Nadere verkenning naar tempo en hoeveelheid van benodigde
zandsuppletie en mogelijkheid meekoppelen aan andere belangen

VenW, VROM, LNV

2010

Norm gelijkend op die van de basiskustlijn ontwikkelen voor
suppletie bij harde zeeweringen

VenW

2012

Onderzoek naar mogelijkheden harde zeeweringen toekomstvast
te maken

VenW

2014

Doorontwikkeling zandsuppletiemethode, waarbij onderzoek naar
effecten grotere suppletievolumes op ecologie, beroepsvisserij
en recreatie voor kust, Noordzee en Waddengebied en verkenning
zandmotoren op meerdere plaatsen

VenW, VROM, LNV

Doorlopend

Uitvoering pilot zandmotor Delflandse kust

VenW en provincie Zuid-Holland

2011

Opstellen integrale visie op de gebiedsontwikkeling in de kustzone

Kustprovincies

2011

Ontwikkelingsgericht meedenken en waar mogelijk veiligheid met
andere functies combineren

Waterschappen

Doorlopend

Stimuleren samenwerking bij innovatief en risicobewust bouwen

VROM, VenW

2011

Verder operationaliseren van dynamisch duinbeheer

Waterkering- en terreinbeheerders

2010

Verkenning naar haalbaarheid van de uitbouw van de kust,
inclusief de consequenties voor de beschermingszones.

VenW, VROM, LNV i.s.m. regionale overheden

2015

Heroverwegen landwaartse reservering beschermingzones

VenW, VROM, waterschappen, gemeenten

2012 - 2017

141

142

5.2		 Rivieren

Analyse

5.2 Rivieren

Gebiedsbeschrijving

143

De grote rivieren bestaan uit het Nederlandse deel

brede uiterwaarden bevinden zich veel waardevolle

In de afgelopen eeuwen is door de verschillende

van de Rijn inclusief de aftakkingen en de Maas en

landschappelijke, cultuur­h istorische en ecologische

gebruiksfuncties veel ruimte aan de rivieren ont­

wordt onderscheiden in bovenrivieren, benedenrivieren

waarden.

nomen, met als gevolg dat de rivieren zijn ingeklemd

en de Maas. De Rijn- en Maasmonding hebben andere

tussen de dijken, die steeds hoger zijn gemaakt. Door

hydraulische kenmerken dan het bovenrivierengebied.

De Maas komt bij Eijsden ons land binnen als

de bevolkingsontwikkeling en economische groei zijn

De rivieren zijn breder en stromen trager en staan

Bovenmaas en gaat stroomafwaarts over in de

de te beschermen waarden sterk toegenomen. Deze

onder invloed van het getij.

Grensmaas en vervolgens in de Zandmaas. De Maas is

kwetsbaarheid van ons land, tezamen met ongunstige

een typische regenrivier met grote afvoerfluctuaties.

verwachtingen over klimaatverandering en zeespiegel-

Bij het rivierengebied gaat het om de rivier zelf, het

Zij is grotendeels gestuwd om scheepvaart mogelijk

stijging, maken duidelijk dat een duurzame

rivierbed en de ruimte binnendijks die nodig is voor

te maken in perioden met lage afvoer. Alleen de

bescherming tegen hoogwater, zowel nu als in de

rivierverruiming. De rivier en het rivierbed vormen

Grensmaas (op de grens tussen België en Nederland,

toekomst, hoge prioriteit moet houden.

het ‘buitendijks’ gebied.

tussen Maastricht en Maasbracht) is niet bevaarbaar

Iedere rivier(tak) heeft eigen kenmerken en

gemaakt door stuwen. Voor de scheepvaart is parallel

De extreme afvoeren van de Rijn en de Maas in 1993

eigenschappen.

aan de Grensmaas het Julianakanaal aangelegd.

en 1995 vormden de aanleiding om te komen tot een

Stroomafwaarts van de Zandmaas gaat de rivier over

gezamenlijke internationale aanpak van de hoog­

De Rijn is een typische smelt- en regenwaterrivier,

in Bedijkte Maas en ter hoogte van Zuid-Holland in

waterproblematiek in beide internationale stroom­

waardoor in het voorjaar hoge waterstanden optreden

de Bergsche Maas en vervolgens in de Amer die

gebieden. Voor beide rivieren zijn hoogwateractie­

en de rivier in de zomer geschikt blijft voor scheep-

de Biesboschbekkens voedt. De Bergsche Maas is

programma’s vastgesteld. Het Actieplan Hoogwater

vaart. De voor de veiligheid relevante extreem hoge

een gegraven rivier. Alle stuwen in de Maas zijn

Rijn is in januari 1998 vastgesteld door de ministers

waterstanden treden meestal in de winter en het

de afgelopen jaren voorzien van vispassages.

van de Rijnoeverstaten Zwitserland, Frankrijk,

voorjaar op. De Rijn komt als Boven-Rijn bij Lobith

Duitsland en Nederland. Er zijn concrete doelstellingen

ons land binnen en splitst zich in de Waal en het

vastgesteld die in het jaar 2020 bereikt moeten

Pannerdensch Kanaal, die daarna overgaat in de

worden. De tussenevaluatie over de eerste jaren van

Neder-Rijn en de IJssel. De Waal en de Boven-Rijn

uitvoering tot en met het jaar 2005 heeft aangegeven

vormen samen de grootste en drukst bevaren rivieren

dat niet alle doelstellingen op schema liggen.

van ons land. De Waal heeft een breed, licht meande-

De Rijnministers hebben daarom in oktober 2007

rend rivierbed. De Neder-Rijn is een middelgrote,

een extra impuls gegeven aan de uitvoering van het

gestuwde rivier. De waterstanden fluctueren daardoor

Actieplan Hoogwater waarbij rekening gehouden zal

niet sterk en de uiterwaarden overstromen beperkt.

worden met de verdere klimaatverandering.

De Neder-Rijn vloeit over in de Lek. De IJssel is een
smalle rivier die flink meandert door een breed dal.
Dit rivierenlandschap is zeer karakteristiek en in de

5.2 Rivieren
144

Huidige afvoerverdeling riviertakken

beheersing van de afvoerverdeling is nodig voor

blijft daarbij onverkort het behouden van de beschik-

Voor de Rijntakken is de huidige afvoerverdeling

een duurzaam, leefbaar en veilig riviersysteem.

bare afvoer- en bergingscapaciteit voor de rivier.
Nieuwe activiteiten mogen de afvoer niet hinderen

vastgelegd in de Derde Nota Waterhuishouding,
waarbij is aangegeven dat de belangrijkste aanvoer

Voor de Maas is benedenstrooms van Borgharen

en geen belemmering vormen voor toekomstige

plaats vindt via de Rijn. De verdeling van het via

geen afvoerverdeling van toepassing, aangezien dit

verruiming van het rivierbed (geen spijt maatregel).

deze rivier aangevoerde water over de Waal en het

één rivier is zonder splitsingspunten waarbij geen

Daarbij komt dat de laatste decennia het oppervlak

Pannerdensch kanaal en verder benedenstrooms

verdeling van afvoer plaatsvindt. In het Maasafvoer-

aan grasland in het rivierbed is afgenomen en het

over de Nederrijn en de IJssel kan worden beïnvloed

verdrag uit 1995 zijn de internationale afspraken

oppervlak aan natuur is toegenomen. Toename van

door stuwen in de Nederrijn te Driel, Amerongen

tussen Nederland en Vlaanderen opgenomen over

ruwe vegetatie en sedimentatie beïnvloedt de

en Hagestein. Ongestuwd wordt circa 2/3 van de

de waterverdeling van de Maas bovenstrooms van

waterstanden bij hoogwater, in de zin van een

Rijnafvoer te Lobith via de Waal, circa 2/9 via de

Borgharen.

waterstandsverhogend effect. En ondanks het
afwegingskader dat de Beleidslijn grote rivieren

Nederrijn en circa 1/9 via de IJssel afgevoerd. Bij lage
afvoeren (minder dan 1400 m3/s bij Lobith) wordt de

Bestaande ruimte buitendijks behouden,

biedt, is het uitermate complex een afweging te

Nederrijn-Lek gestuwd, vooral ten gunste van de

beschermen en beheren

maken tussen de veelvoud aan opgaven in het

afvoer via de IJssel en in mindere mate de Waal. Bij

In reactie op de hoogwaters eind vorige eeuw werd in

rivierbed, afgezet tegen de schaarse beschikbare

een afvoer van meer dan 1400 m3/s bij Lobith, worden

1996 de Beleidslijn ruimte voor de rivier geïntroduceerd

ruimte voor de toekomstige rivierafvoeren.

de stuwen in de Nederrijn geleidelijk getrokken en

om een goede afweging te kunnen maken bij ingrepen

neemt de afvoer op de Nederrijn toe, terwijl de afvoer

in het rivierbed. Daardoor werden bouwactiviteiten in

Ruimte in het rivierbed is een schaars goed. In een

op de IJssel wordt gehandhaafd op 285 m /s. Bij een

het buitendijks gebied sterk aan banden gelegd. Na

recente studie (Ruimtelijke rivierkundige verkenning,

afvoer van meer dan 2300 m3/s bij Lobith, is de stuw

evaluatie werd dit beleid toch gezien als een te grote

Verzamelband inventarisaties 2008-2009) zijn de

bij Driel in de Nederrijn geheel getrokken en vindt

belemmering voor regionale ontwikkelingsmogelijk-

meest relevante ruimtelijke aanspraken op het rivier-

een onbeïnvloede afvoerverdeling plaats. Is de

heden. In 2005 zijn daarom vijftien plaatsen langs de

bed, zoals natuur, scheepvaart, delfgrondstoffen,

afvoer bij Lobith meer dan 3000 m /s, dan worden

grote rivieren aangewezen, waar gemeenten mogen

benodigde ruimte voor de rivier in beeld gebracht.

ook de stuwen bij Amerongen en Hagestein

experimenteren met aangepaste (innovatieve)

Confrontatie van deze ruimtelijke aanspraken leert

getrokken. De extra afvoer van de IJssel komt de

bouwvormen in het rivierbed (emab) in combinatie

dat er sprake is van veel overlappende claims op het

water­voorziening van het IJsselmeergebied ten

met het realiseren van meer ruimte voor de rivier. In

rivierbed voor de korte en lange termijn, terwijl de

goede, terwijl door de extra afvoer op de IJssel en

2006 is de Beleidslijn grote rivieren vastgesteld, als

beschikbare ruimte beperkt is. Naast de ruimte die

de Waal meer vaardiepte voor de scheepvaart

opvolger van de Beleidslijn ruimte voor de rivier. Deze

nodig is voor rivierverruiming (veiligheidsopgave),

aanwezig is.

beleidslijn biedt meer ontwikkelingsmogelijkheden

is het Nederlandse rivierengebied op Europese schaal

Naast de verdeling van water is ook de afvoerverdeling

voor initiatieven die een positief effect hebben op het

van belang als natuurgebied. Grote delen van het

van ijs en sediment van belang voor de leefbaarheid

rivierbeheer en voor de ruimtelijke en economische

rivierbed zijn daarom beschermd onder de Europese

en veiligheid van Nederland. Adequaat beheer en

kwaliteit van het betreffende gebied. Uitgangspunt

Vogel- en Habitat richtlijn, waarbij kerngebieden,

3

3

Maaswerken

ontwikkel- en herstelgebieden worden aangewezen
in het rivierbed. Tevens worden vanuit de Europese
Kaderrichtlijn Water voor de ecologie- en waterkwaliteits­
doelstellingen maatregelpakketten ontwikkeld variërend
van natuurvriendelijke oevers, aantakken van bestaande
geulen en strangen tot het herinrichten van complete
uiterwaarden. Daarnaast hebben regionale en lokale overhe-

retentiegebieden en de aanleg en het verhogen van DGR kaden. Deze maatregelen mogen
benedenstrooms, in het bedijkte gebied waar een 1:1250 bescherming geldt, niet leiden tot
waterstandverhoging. De hoogwaterbescherming dient in 2015 voor de Zandmaas en in 2017
voor de Grensmaas gereed te zijn.
Om het grootste deel van de bevolking (70%) langs de Maas op korte termijn te beschermen,
legt en verhoogt Rijkswaterstaat de kaden in Roermond, Venlo, Gennep en Mook & Middelaar
met beschermingsniveau van 1:250. Deze kaden zijn in de stedelijke gebieden nagenoeg
volledig aangelegd en verhoogd.

den wensen voor (nieuwe) ruimtelijke ontwikkelingen als
wonen, (riviergebonden) bedrijvigheid, havens en recreatie
vanuit het oogpunt van ruimtelijke kwaliteit.
Gezien alle wenselijke en noodzakelijke ontwikkelingen in
het rivierengebied is het noodzakelijk om voor de afvoer

PKB Ruimte voor de Rivier

van de rivier voldoende ruimte beschikbaar te hebben en
een goed beheer te voeren.
Ruimte voor de rivier
Een groot deel van de twintigste eeuw stond het waterbeheer
in het teken van de realisatie van het Deltaplan (na de
watersnoodramp van 1953). Na de hoogwaters en bijna overstromingen van de grote rivieren in 1993 en 1995, kreeg het
rivierengebied in 1995 zijn eigen Deltaplan. Dijken en kades
langs de onbedijkte Maas, die toen niet voldeden aan de
geldende veiligheidsnormen, werden onder de Deltawet
Grote Rivieren in korte tijd versterkt en verhoogd. Bij de
uitvoering van het Deltaplan Grote Rivieren zijn tevens
verschillende dijken en kades aangelegd. Het enkel
verhogen en aanleggen van dijken en kades biedt echter
geen duurzame oplossing. Om Nederland voldoende veilig,
leefbaar én aantrekkelijk te houden is een verschuiving
ingezet van steeds maar weer dijken versterken en verhogen
naar (meer) ruimte geven aan de rivier. Op dit moment lopen
de rivierverruimingsprogramma’s Ruimte voor de Rivier,

Voor de Rijntakken heeft het parlement eind 2006 in de Planologische Kernbeslissing (PKB)
Ruimte voor de Rivier een samenhangend pakket van maatregelen (basispakket) vastgelegd
dat noodzakelijk is om in 2015 te voldoen aan het wettelijk vastgelegde beschermingsniveau
(veiligheid bij rivierafvoeren van 16.000 m 3/s bij Lobith). Buitendijkse en binnendijkse
maatregelen worden ingezet om de rivier meer ruimte te geven door bijvoorbeeld uiterwaard­
verlagingen en dijkterugleggingen. Dijkverbetering wordt alleen uitgevoerd op trajecten waar
andere maatregelen niet geschikt of niet kosteneffectief zijn. Naast het verbeteren van de
bescherming tegen hoogwater heeft de PKB als tweede doelstelling het verbeteren van de
ruimtelijke kwaliteit van het rivierengebied. Het rivierengebied vormt een belangrijk onderdeel
van de (inter)nationale Ruimtelijke Hoofdstructuur. In lijn met de Nota Ruimte is de ruimtelijke
kwaliteit gericht op het behoud van bestaande en de ontwikkeling van nieuwe kernkwaliteiten
van de verschillende riviertakken. Daarnaast werken de ministeries van V&W en LNV sinds
1993 samen in het programma “Nadere Uitwerking Rivierengebied (NURG)” om 7000 ha
nieuwe EHS-natuur te realiseren (binnen randvoorwaarden en taakstelling voor rivier­
veiligheid). Voor 7 van de 55 projecten staat een veiligheidstaakstelling voor de korte termijn
geformuleerd in de PKB Ruimte voor de rivier.
In de PKB zijn ook binnendijkse ruimtelijke reserveringen opgenomen die na 2015 nodig zijn
om een rivierafvoer van 18.000 m 3/s veilig te kunnen verwerken.

5.2 Rivieren

Als nadere invulling voor het Deltaplan Grote Rivieren hebben in 1997 de ministeries van
LNV en van VenW en de provincie Limburg een bestuursovereenkomst voor het project
‘De Maaswerken’ gesloten. Het project Maaswerken omvat werkzaamheden in de project­
gebieden Zandmaas en de Grensmaas met als doelen: hoogwaterbescherming, realiseren
van natuurdoelstellingen, de winning van delfstoffen. Daarnaast heeft het project Maasroute
verbeteringen ten behoeve van de scheepvaart ten doel.
Bij de hoogwaterbescherming gaat het om de bevolking achter kaden in het Zandmaas en
Grensmaas projectgebied, die aangelegd zijn in het kader van het Deltaplan Grote Rivieren
(DGR kaden), bescherming te bieden van 1:250 jaar met een bijbehorende afvoer van
3275 m 3/s. De maatregelen om deze doelen te bereiken zijn rivierverruiming, aanleg

145

5.2 Rivieren
146

Streefbeeld
nurg en Maaswerken. Bij de herinrichting van het rivierengebied wordt zoveel mogelijk aangesloten bij bestaande
natuurlijke processen en wordt rekening gehouden met de
aanwezige gebruiksfuncties.
Hogere rivierafvoeren op lange termijn
In de pkb Ruimte voor de Rivier zijn voor de lange termijn
(rond 2100 een afvoer van 18.000 m3/s bij Lobith) uitsluitend
de binnendijkse maatregelen, zoals dijkverleggingen en
retentiegebieden, in kaart gebracht en ruimtelijk gereserveerd.
Het uitgangspunt is dat de overige extra afvoercapaciteit
gerealiseerd kan worden door buitendijkse maatregelen te
treffen, zonder deze maatregelen op dit moment te benoemen.
Om de verwachte hogere afvoeren veilig af te kunnen voeren
is echter onder deze voorwaarde vrijwel alle beschikbare
buitendijkse ruimte in het bovenrivierengebied nodig voor
de veiligheid, inclusief de nu gereserveerde binnendijkse
ruimte. Dit is onderzocht en vastgelegd in de rapportage
‘Van Lobith en Eijsden naar zee’. Vooral op de Waal en
Merwede (zogenoemde kritieke trajecten) is een gebrek aan
ruimte te verwachten. Het realiseren van meer ruimte voor
een veilige afvoer in de toekomst dient zo mogelijk samen
op te gaan met het behoud van ruimtelijke kwaliteit,
landschappelijke, natuur- en culturele waarden in het
gebied, het bevorderen van de scheepvaartfunctie en het
voldoen aan de (Europese) natuurdoelstellingen.
Ook voor de Maas geldt dat op termijn extra maatregelen
nodig zijn voor de verwachte toename van de maatgevende
hoogwaterafvoer in 2100 van 4.600 m3/s. Voor de Maas is
een Integrale Verkenning Maas (ivm) uitgevoerd om inzicht
te krijgen in de hoeveelheid ruimte die op de lange termijn

Het riviersysteem is zo ingericht dat er een dynamisch evenwicht bestaat
waar verschillende gebruiksfuncties zoals scheepvaart, recreatie, natuur,
cultuurhistorie, landbouw, wonen en werken worden uitgeoefend binnen
de randvoorwaarden van veiligheid en ruimte voor de rivier. Ruimtelijke
ontwikkelingen in het rivierengebied anticiperen daarbij op de lange
termijn verwachtingen door projecten in één keer goed te doen en gebieds­
ontwikkeling te combineren met rivierverruiming voor de lange termijn. Het
riviersysteem heeft daarbij voldoende flexibiliteit en ruimte om duurzaam
en efficiënt beheer mogelijk te maken. De ruimte die nodig is voor de nog
langere termijn is helder en uniform in beeld gebracht en gereserveerd.
De rivierverruimende maatregelen zijn uitgewerkt en vastgelegd. Een
gezamenlijke opgave voor het rivierengebied ligt hieraan ten grondslag,
waarin de opgaven vanuit veiligheid, natuur en ruimtelijke kwaliteit samen­
komen en keuzes gemaakt zijn. De cultuurhistorie levert een wezenlijke
bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit waardoor het karakteristieke rivieren­
landschap is versterkt. In het benedenrivierengebied gaan waterveiligheid
en functiecombinatie samen door innovatieve oplossingen als deltadijken,
aan het water aangepast bouwen en andere mogelijkheden.

5.2 Rivieren

147

5.2 Rivieren
148

Beleidskeuze
nodig is om deze verhoogde afvoer te kunnen

Scheepvaart

Hieronder worden de beleidskeuzes uiteen gezet per

opvangen en veilig te kunnen afvoeren, rekening

Naast het beleid voor de bescherming tegen over­

thema. Veelal worden deze keuzes en de bijbehorende

houdend met de ruimtelijke kwaliteit van het gebied

stromen en ruimtelijke kwaliteit is er ook beleid voor

acties opgepakt binnen het Deltaprogramma.

en de aanwezige natuurdoelstellingen. De ruimte in

een duurzaam behoud van de bevaarbaarheid van

Afhankelijk van het riviertraject c.q. deelgebied

het rivierbed van de Maas is op meerdere plekken aan

de rivieren. In de Nota Mobiliteit over het nationale

maken ze onderdeel uit van een deelprogramma van

de krappe kant om de toename van de maatgevende

verkeers- en vervoerbeleid staan het stimuleren van

het Deltaprogramma.

afvoer veilig op te kunnen vangen, met name het

het goederenvervoer over water en innovatie van de

Maastraject in de zuidelijke Venloslenk.

binnenvaart hier voorop. De gebruiksfunctie scheep-

Huidige afvoerverdeling handhaven

vaart heeft een economisch en maatschappelijk

De huidige afvoerverdeling van de Rijntakken, zoals

belang en is gebaat bij een vlot, betrouwbaar en veilig

vastgelegd in de Tweede en Derde Nota Waterhuis-

op de middellange termijn het geleiden van grote

verkeer over water. Hiertoe is een duurzaam beschik-

houding, blijft deze planperiode gehandhaafd. Voor

rivierafvoeren mede via de Nieuwe Waterweg tot

bare vaardiepte essentieel. Door bodemerosie van

de periode daarna is ervoor gekozen om bij piek­

moeilijk oplosbare veiligheidsproblemen voor

de rivierbedding van de Rijntakken is er sprake van

afvoeren de Neder-Rijn te ontzien en het deel van

Rotterdam en de Drechtsteden gaat leiden.

bodemdaling en kunnen er problemen ontstaan

de afvoer boven 16000 m3/s en tot 18.000 m3/s over

Tot 2050 is er nog geen veiligheidsprobleem.

met de vaardiepte, de stabiliteit van rivierwerken,

de IJssel en de Waal te verdelen. Dit zal gebeuren

Na 2050 neemt de sluitfrequentie van de Maesland­

de afvoerverdeling over de Rijn en de Waal en

volgens de verhouding waarin de afvoeren nu over

kering vanwege dreiging uit zee mogelijk echter

de minimale dekking van kabels en leidingen. Ook

deze rivieren worden verdeeld. De keuze om hogere

zodanig toe dat de kans op samenloop met hoge

voor de waterhuishouding is de bodemdaling nadelig:

afvoeren boven de 16.000 m3/s over de IJssel en de

rivierafvoeren steeds vaker tot extreem hoge water-

wijziging van de afvoerverdeling en verlaging van de

Waal af te voeren en de Nederrijn en Lek te ontzien is

standen achter de kering in het benedenrivierengebied

waterstanden, een moeizame inlaat van drinkwater

in pkb Ruimte voor de Rivier als strategische beleids-

kan leiden. De bescherming tegen overstromen kan in

en gevolgen voor riviernatuur (verdroging uiter­

keuze vastgelegd. Deze keuze is ingegeven door de

dit gebied op verschillende manieren worden gewaar-

waarden en aangrenzende binnendijkse gebieden).

fysieke beperkingen van de Lek (verdergaande rivier-

borgd. Er kan gekozen worden voor versterking van

Verder veroorzaken de voorgenomen ingrepen in het

­verruiming en dijkversterking zijn hier onmogelijk).

de dijken, eventueel met een geheel open Nieuwe

riviersysteem in het kader van Ruimte voor de Rivier,

De ruimtelijke reserveringen die zijn opgenomen op

Waterweg en Haringvliet. In het recente verleden is

de Maaswerken en de Kaderrichtlijn Water morfologi-

kaart 17 en reeds eerder waren opgenomen in de pkb

echter gebleken dat dit in het sterk verstedelijkte

sche effecten in het zomerbed. Uitgangspunt is dat

Ruimte voor de Rivier zijn gebaseerd op deze sleutel-

gebied een erg moeilijke en kostbare opgave is.

de scheepvaartbelangen zoveel mogelijk worden

keuze voor de afvoerverdeling.

Bovendien draagt het niet bij aan de bescherming van

ontzien. Het gaat dan om een veilige scheepvaart

Onderkend wordt dat er onzekerheden kunnen zijn

de buitendijkse gebieden met intensieve bebouwing

en behoud van de huidige en toekomstige minimale

rond het beheren en beheersen van deze beleidsmatig

voor bewoning en andere activiteiten.

vaardiepte en aflaaddiepten voor de scheepvaart.

vastgestelde afvoerverdeling voor hoogwater voor de

Voor de Rijnmonding voorziet de Deltacommissie dat

lange termijn, mede in het licht van de toekomstige
hogere afvoeren. Bezien wordt of er aanvullende

5.2 Rivieren

operationele en beleidsmatige maatregelen nodig

het rivierbed nu en in de toekomst feitelijk onmogelijk

Ruimte voor de rivier om het riviersysteem

zijn om de afvoerverdeling van alle componenten op

maken, worden door deze Beleidslijn tegengegaan.

op orde te brengen

een duurzame wijze te beheren en te beheersen.

Binnen het rivierkundige spoor dienen de Beleids­

De pkb Ruimte voor de Rivier en de Maaswerken

Ingrepen ten aanzien van bestaande infrastructuur

regels grote rivieren als afwegingskader voor

worden voortvarend uitgevoerd, zodat in 2015 de Rijn

ter regulering van de afvoerverdeling (overlaten,

vergunningverlening in kader van de Waterwet. Voor

een piekafvoer van 16.000 m3/s kan verwerken en de

regelwerken, kaden) worden bezien op de effecten

de ruimtelijke doorwerking in bestemmingsplannen

Maas een afvoer van 3275 m3/s (zie kader pagina 145).

op de afvoerverdeling.

wordt de Beleidslijn grote rivieren door­vertaald in

In de pkb Ruimte voor de Rivier is opgenomen dat er

de AMvB Ruimte op basis van de Wet ruimtelijke

bij het ontwerp van de pkb-maatregelen om het

Ten aanzien van de (toename van) zijdelingse

ordening. Effecten op de scheepvaart worden via

vereiste veiligheidsniveau te bereiken reeds rekening

toestroom vanuit het regionaal systeem op de grote

de (wettelijke) kaders als de Scheepvaartverkeerswet,

moet worden gehouden met een verdere stijging van

rivieren wordt vastgehouden aan de afspraken uit het

Richtlijnen Vaarwegen en de Waterwet beoordeeld.

de rivierafvoer en de zeespiegel. Het kabinet wil

Nationaal Bestuursakkoord Water. Het principe van

In de AMvB Ruimte is tevens voorzien in algemene

zoveel mogelijk voorkomen dat in één gebied

niet afwentelen op het hoofdsysteem blijft gehand-

regels voor provinciale verordeningen en bestem-

opeenvolgende maatregelen nodig zijn en zodoende

haafd, waarbij de waterschappen er zorg voor dragen

mingsplannen ten aanzien van de ecologische

wordt in de pkb benadrukt dat de oplossing die in een

dat het regionale watersysteem is ingericht volgens

hoofdstructuur en het behoud van ecologische

bepaald gebied wordt gerealiseerd robuust moet zijn

de trits eerst vasthouden, dan bergen en in laatste

waarden.

(bij voorkeur in één keer goed uitvoeren). Met het

instantie afvoeren van oppervlaktewater.

Komende jaren wordt in beeld gebracht wat de

programma Ruimte voor de Rivier wordt gestreefd

benodigde ruimte voor de lange termijn in het rivier-

naar toekomstvaste maatregelen met een maximale

Mogelijk zal naar aanleiding van de landelijke

bed en binnendijks is. De Beleidslijn grote rivieren

waterstanddaling, gezien de omvang van de opgave

verkenning zoetwatervoorziening de toekomstige

wordt uitgebreid met een robuustheidstoets, waarbij

voor de lange termijn. Het basispakket van de pkb is

laagwaterafvoerverdeling heroverwogen worden.

de (regionale) overheden worden betrokken.

no regret voor de langetermijnopgave en vormt tevens

Dit is verder uitgewerkt in paragraaf 4.2.

Voor het vegetatie- en sedimentbeheer van de uiter-

de basis voor het formuleren van de maatregelen die

waarden en het beschikbaar houden van ruimte voor

nodig zijn om in 2100 een afvoer van 18.000 m3/s bij

Bestaande buitendijkse ruimte behouden,

rivierafvoeren, is een kader nodig. In dit kader

Lobith mogelijk te maken.

beschermen en beheren

worden de verschillende functies in samenhang met

De ruimtelijke reserveringen voor de lange termijn­

De Beleidslijn grote rivieren blijft voor zowel

waterveiligheid beschreven en wordt niet alleen

opgave uit de pkb blijven behouden en zijn opgenomen

vergunningverlening in het kader van de Waterwet

ingegaan op de inhoud, maar ook op de manier

in de AMvB Ruimte. Alleen als op korte termijn maat-

als voor planvorming op basis van de Wet ruimtelijke

waarop het uiterwaardbeheer organisatorisch en

regelen genomen worden die een robuuste oplossing

ordening het beoordelingskader voor het behouden

financieel het beste kan worden vormgegeven.

bieden voor de lange termijn, kunnen ruimtelijke

van de bestaande ruimte in het rivierbed voor de
rivierafvoer. Ontwikkelingen die de mogelijkheid tot
rivierverruiming door verbreding en verlaging van

reserveringen komen te vervallen.

149

5.2 Rivieren
150

De uitvoering van de internationale Actieprogramma’s

Regionale gebiedsontwikkelingen als de IJsselsprong

reserveringen langs de grote rivieren zijn noodzakelijk

Hoogwater Rijn en Hoogwater Maas worden met

bij Zutphen (twee dijkverleggingen en een buiten-

om die gebieden waar naar verwachting op lange

kracht voortgezet. Toekomstige afspraken zullen

dijkse geul) en Waalweelde (verkenning van lange

termijn rivierverruimende maatregelen nodig zijn,

gemaakt worden in het licht van de overstromings­

termijn opgaven voor de Waal) zijn potentiële

te vrijwaren van grootschalige en/of kapitaalsinten-

risico-richtlijn. Hierbij wordt ook expliciet naar de

ontwikkelingen die een robuuste oplossing voor de

sieve ontwikkelingen die het treffen van mogelijke

gevolgen van klimaatverandering gekeken op het

lange termijn kunnen bieden.

toekomstige rivierverruimende maatregelen ernstig
belemmeren.

gebied van afvoer, waterkwaliteit, ecologie en
Concreet wil het kabinet meewerken aan de aanleg

Om te kunnen anticiperen op de veiligheidsopgave

van de hoogwatergeul bij Kampen in het kader van

na 2015 worden naast de benodigde ruimtelijke

Anticiperen op hogere rivierafvoeren en een

het regionale gebiedsontwikkelingsproject IJsseldelta

reserveringen zonodig gronden aangekocht. Een

hogere zeespiegel op de lange termijn

Zuid. Deze hoogwatergeul is in het mer, dat is

permanent voorkeursrecht is mogelijk zinvol, zodat

Het kabinet gaat uit van een maatgevende hoogwater-

opgesteld voor de pkb Ruimte voor de Rivier, positief

de waterbeheerder de grond kan verwerven op het

afvoer van 18.000 m3/s bij Lobith voor de Rijntakken

beoordeeld. Ook is bij het opstellen van de pkb

moment dat de eigenaar bereid is deze te verkopen.

en van 4600 m3/s voor de Maas bij Eijsden in 2100.

gebleken dat de geul noodzakelijk is voor de lange

watertemperatuur.

Waar dit reeds mogelijk en kosteneffectief is, kunnen

termijn. Door de in de pkb opgenomen zomerbed­

Om toekomstige hogere rivierafvoeren van respectie-

– aanvullend op de lopende programma’s – maatregelen

verdieping te combineren met een hoogwatergeul,

velijk 18.000 m3/s over de Rijntakken en 4600 m3/s

genomen worden voor afvoeren van 18.000 m3/s voor

kan ook bij hogere rivierafvoeren aan de veiligheids-

over de Maas veilig te kunnen verwerken, is het

de Rijntakken en 4600 m3/s voor de Maas.

eisen worden voldaan. Het combineren van projecten

kabinet van mening dat bij ruimtelijke ontwikke­

Gezien de omvang van de opgave als gevolg van

scheelt in de totale kosten en biedt ruimte voor woning-

lingen in het rivierbed (‘buitendijks gebied’)

klimaatverandering, is het van belang om te

bouw, recreatie en natuurontwikkeling in de regio.

geanticipeerd moet worden op deze langetermijn­

anticiperen op hogere rivierafvoeren. Dit anticiperen

Een definitieve investeringsbeslissing zal worden

verwachtingen. Daar de reserveringen uit de pkb

kan plaatsvinden zowel binnen de lopende program-

genomen op basis van het door de regio op te stellen

Ruimte voor de Rivier met name de binnendijkse

ma’s als door middel van nieuwe maatregelen.

ruimtelijk plan. Naar verwachting wordt deze in 2010

gebieden betreffen, dient voor het ‘buitendijks

Voorwaarde daarbij is wel dat de betreffende maat-

afgerond.

gebied’ van zowel de Rijntakken als de Maas de
benodigde ruimte voor toekomstige hogere rivier­

regel bij een afvoer van 18.000 m3/s respectievelijk
4.600 m3/s noodzakelijk is. Voor een nieuwe maatre-

De ruimtelijke reserveringen langs de Rijntakken voor

afvoeren in beeld gebracht en nader uitgewerkt te

gel geldt de voorwaarde dat er sprake is van een

de lange termijn uit de pkb Ruimte voor de Rivier

worden. Een eerste aanzet hiervoor is gedaan op

koppeling tussen de wateropgave en een urgente

blijven van kracht. Deze (met name binnendijkse)

kaart 18a (Rijntakken) en 18b (Maas), waarbij per

ruimtelijke ontwikkeling (‘nu of nooit’ maatregel),

reserveringen voor de benodigde ruimte zijn weerge-

riviertraject de waterstandsopgave in centimeters is

dat versneld uitvoeren van de maatregel vanwege

geven in kaart 17. Voor de Maas gelden de ruimtelijke

aangegeven, die noodzakelijk is om de verwachte

synergievoordelen en bijdragen van ander partijen

reserveringen uit de Integrale Verkenning Maas

extra afvoer voor de lange termijn veilig te kunnen

financieel aantrek­kelijk is en de maatregel financieel

(ivm2) en zijn weergegeven op kaart 17. De ruimtelijke

afvoeren. Op kaart 19 is vervolgens in beeld gebracht

inpasbaar is.

kaart 17

Ruimtelijke reserveringen

Maas
Kaarten
17 Rijntakken (inclusief Benedenrivierengebied) voor de lange termijn
structuurvisiekaart

Ruimtelijke reserveringen

Rijntakken en Maas voor de lange termijn
Structuurvisiekaart
kaart 17reserveringen Rijntakken
ruimtelijke
(inclusief Benedenrivierengebied)

Ruimtelijke
reserveringen
binnendijkse reserveringen voor de

Maas enlange
Rijntakken
(inclusief Benedentermijn
rivierengebied)
voor
de lange termijn
buitendijkse reserveringen voor de
structuurvisiekaart
lange termijn

ruimtelijke reserveringen Maas
ruimtelijke reserveringen Rijntakken
(inclusief Benedenrivierengebied)
IVM maatregelen
binnendijkse reserveringen voor de
lange termijn
buitendijkse reserveringen voor de
lange termijn

ruimtelijke reserveringen Maas
IVM maatregelen

151

kaart 18a

Opgave Rijntakken

Kaart 18a
(inclusief
Benedenrivierengebied)

Opgave
opgave
voorRijntakken
rivierverruiming per
(inclusiefom
Benedenrivierengebied)
uiterwaard
aan de lange termijn
Opgave voorterivierverruiming
per uiterwaard
taakstelling
voldoen – na realisatie
om
aan
de
lange
termijn
taakstelling
te
van
het
basispakket
en
de
lange
kaart 18a
termijn
maatregelen
van
voldoenbinnendijkse
- na realisatie
van het basispakket
Opgave
Ruimte
voor termijn
deRijntakken
Rivier
en
de lange
binnendijkse maatstructuurvisiekaart
(inclusief
Benedenrivierenregelen
van Ruimte
voor de Rivier
Structuurvisiekaart
gebied)

opgave voor rivierverruiming per
uiterwaard om aan de lange termijn
taakstelling
<5 cm te voldoen – na realisatie
van het basispakket en de lange
termijn5-10
binnendijkse
maatregelen van
cm
Ruimte voor de Rivier
structuurvisiekaart
10-20 cm

opgave rivierverruiming in cm

152

>20 cm
opgave rivierverruiming in cm
<5 cm
5-10 cm
10-20 cm
>20 cm

kaart 18b

Opgave Maas

taakstelling
Kaart 18b voor de lange termijn
structuurvisiekaart

Opgave Maas
Taakstelling voor de lange termijn
Structuurvisiekaart
taakstelling in cm
0 cm (geen opgave)

kaart 18b
0-20 cm

Opgave
Maas
20-40 cm

taakstelling voor de lange termijn
structuurvisiekaart
40-60 cm

60-80 cm
80-100 cm
taakstelling in cm
0 cm (geen opgave)
0-20 cm
20-40 cm
40-60 cm
60-80 cm
80-100 cm

153

kaart 19

Kritieke trajecten

voor
Kaartde
19Maas en Rijntakken (inclusief
Benedenrivierengebied) met beperkt
beschikbare
ruimte voor waterstandsKritieke trajecten
opgave op basis van ruimtelijke
voor de Rijntakken en de Maas
reserveringen lange termijn
kaart 19 beschikbare ruimte
(beperkt
structuurvisiekaart

voor waterafvoer) op basis van
de ruimtelijke reserveringen
voor de Maas en Rijntakken (inclusief
Lange Termijn.
Benedenrivierengebied)
zeer kritieke trajecten met beperkt
Structuurvisiekaart

Kritieke trajecten

beschikbare ruimte voor waterstandsopgave kritieke
op basis
van ruimtelijke
trajecten
reserveringen lange termijn
structuurvisiekaart

154
zeer kritieke trajecten
kritieke trajecten

in welke mate de benodigde buitendijkse ruimte

Uit oogpunt van toekomstbestendigheid voor

Bestaande ruimte voor de rivier behouden,

aanwezig is om de waterstandsopgave daadwerkelijk

Rijnmond en de Drechtsteden vindt het kabinet

beschermen en beheren

te kunnen realiseren. De gebieden waar de buiten-

het van belang dat in dit gebied de bescherming tegen

De Beleidslijn grote rivieren als afwegingskader voor

dijkse ruimte beperkt beschikbaar is, zijn aangemerkt

overstromen vanuit de rivieren en de zee ook op

het toestaan van ruimtelijke ontwikkelingen in het

als kritieke riviertrajecten. De gebieden die bij de

de lange termijn kan worden gewaarborgd en de

rivierbed blijft behouden. Het rijk introduceert in

Maas zijn aangemerkt als kritieke riviertrajecten, zijn

negatieve gevolgen van verzilting kunnen worden

2010 een robuustheidstoets, als uitbreiding van de

de gebieden waar naast de uitvoering van ivm2

voorkomen.

beleidslijn. De uitbreiding is noodzakelijk om

maatregelen, nog aanvullende maat­regelen nodig

inzichtelijk te maken of er bij nieuwe ruimtelijke
Scheepvaart

ontwikkelingen in het rivierbed sprake is van een

Het scheepvaartbeleid is gericht op een duurzaam

(feitelijke) belemmering voor de veiligheid op lange

De benodigde ruimte in het rivierbed voor specifiek

behoud van de bevaarbaarheid van de rivieren. De

termijn.

de veiligheidsopgave voor de lange termijnafvoeren

vastgestelde en gegarandeerde diepte ten opzichte van

zijn.

wordt verder uitgewerkt. Er wordt voor het rivieren­

de Overeengekomen Lage Rivierstand (olr) op de

Het rijk neemt de komende periode het initiatief tot

gebied een gezamenlijke en integrale gebiedsopgave

Rijntakken dient gehandhaafd te worden. Voor deze

het ontwikkelen van een visie op het vegetatie- en

voor de lange termijn uitgewerkt waarin waterveilig-

vaarwegen zijn internationale afspraken over diepte

sedimentbeheer van het rivierbed in relatie tot

heid, natuur en ruimtelijke kwaliteit samenkomen.

en breedte van de vaargeul gemaakt (Conférence

riviernatuur en rivierkundige doelstellingen.

Verkend wordt welke opgaven er zijn en in hoeverre

Européenne des Ministres des Transport). Dit betekent

Hierbij dient het project Stroomlijn als aanzet en

deze combineerbaar zijn in het rivierengebied gericht

handhaving van een vaarwegbreedte van 150 meter voor

voorziet daarbij in afspraken tussen rivierbeheerder

op het waarborgen van de benodigde ruimte voor de

de Boven-Rijn en Waal. Een verbreding naar 170 meter

en natuurbeheerders ten behoeve van het structurele

rivier in combinatie met het realiseren van

is de komende jaren niet noodzakelijk. Er worden

beheer en onderhoud van het rivierbed.

de natuurdoelen en ruimtelijke kwaliteit het doel is.

echter geen beslissingen genomen of werken uitge-

Het project Stroomlijn wordt uitgevoerd samen met

Knelpunten (met name binnen de kritieke trajecten)

voerd die een eventuele toekomstige verbreding van

de terreinbeheerders. Het vegetatiebeheer van de

worden in beeld gebracht en op basis van diverse

de vaargeul naar 170 meter onmogelijk maken. Voor

uiterwaarden wordt afgestemd op de rivierkundige

oplossings­r ichtingen zullen keuzes gemaakt worden

de Neder-Rijn en Lek zijn eveneens te handhaven

doelstellingen, zodat er geen ongewenste opstuwing

voor de langetermijninrichting van het rivierengebied.

vaarwegbreedtes vastgesteld.

van de waterstanden plaatsvindt. Dit project is er

Een robuust en dynamisch riviersysteem past bij een

Nader verkend wordt welke maatregelen op het gebied

op gericht achterstanden in beheer en onderhoud

natte verbindingszone die onze rivierendelta vormt

van aanleg, beheer en onderhoud noodzakelijk zijn

van vegetatie in te halen. Het kabinet bereidt een

in het grote Europese netwerk. Een verantwoord

om verdere bodemerosie van de rivier en sedimentatie

voorstel voor hoe de inhaalslag via de bestaande

afgewogen inzet voor beheer en benutting van het

die nadelig is voor de scheepvaart tegen te gaan en

terrein­b eherende organisaties uitgevoerd gaat

rivierbed als schaars goed is daarbij noodzakelijk.

nodig zijn om in te spelen op klimaatveranderingen.

worden. Naast deze inhaalslag wordt invulling

Het huidige regime is niet toereikend om op een

gegeven aan het structurele beheer en onderhoud

duurzame manier de bodemerosie te stoppen.

van de uiterwaarden en zullen afspraken worden

5.2 Rivieren

Realisatie

155

5.2 Rivieren
156

vastgelegd tussen rivierbeheerder en natuur­
beheerders.

Hondsbroekse Pleij

Rivierverruiming gecombineerd met
natuur, landschap en innovatieve
techniek

Er zal aanvullend onderzoek gedaan worden naar de
effecten van laagwater op scheepvaart, natuur en
andere gebruiksfuncties. Dit wordt verder uitgewerkt
in paragraaf 4.2.
Ruimte voor de rivier om het riviersysteem op
orde te brengen
Tot 2015 heeft de realisatie van de rivierverruimende
maatregelen van de pkb Ruimte voor de Rivier en de

De Hondsbroeksche Pleij bij Westervoort is een voormalige uiterwaard op de
rechteroever van de Neder-Rijn en de IJssel. Deze uiterwaard moet opnieuw worden
ingericht om dit rivierengebied tegen toekomstig hoogwater te beschermen. Dit
gebeurt door de rivier letterlijk meer ruimte te geven. Dit heeft een tweeledig doel:
duurzame beveiliging en verbetering van de ruimtelijke kwaliteit. Bij de herinrichting
wordt daarom extra aandacht besteed aan natuurontwikkeling, cultuurhistorie en
recreatiemogelijkheden.
Het omvangrijkste werk in de Hondsbroeksche Pleij bestaat uit het 150 tot 250 meter
landinwaarts leggen van de huidige Pleijdijk. De nieuwe Pleijdijk snijdt het gebied
tussen de oevers en de Rijndijk in Westervoort doormidden. De oude dijk krijgt straks
de naam Pleijkade.
In het noordelijk deel (tussen de Veerdam en IJsselkop) ontstaat tussen de Pleijkade
en de nieuwe Pleijdijk een hoogwatergeul. Als een soort badkuip zorgt deze voor
extra opvang bij extreem hoogwater. Aan de zuidelijke rand van de hoogwatergeul
komt een regelwerk die de afvoerverdeling van het water over de Neder-Rijn en
IJssel regelt.
Om ook stijging van de grondwaterstand te voorkomen, wordt in de Pleijpolder, het
nieuwe binnendijkse gebied tussen de nieuwe Pleijdijk en Rijndijk, een kwelvenster
aangelegd. Dit venster vangt al het kwelwater op dat de nieuwe Pleijdijk passeert.
Vervolgens pompt een nieuw gemaal dit opgevangen water naar de IJssel.

Maaswerken onder verantwoordelijkheid van het rijk,
in samenwerking met provincies, waterschappen en
gemeenten prioriteit. In het voorbeeld ‘Hondsbroekse
Pleij’ wordt beschreven dat dit lokaal uitstekend
gecombineerd kan worden met andere belangen.
Gelijktijdig worden de maatregelen in het rivierbed
die opgenomen zijn in het eerste stroomgebiedbeheerplan uitgevoerd. Deze maatregelen zijn onder meer
gericht op ecologisch herstel en vismigratie.
De samenwerking in de internationale stroomgebieden
van de Rijn en de Maas ter uitvoering van de
respectievelijke Actieplannen Hoogwater wordt
voortgezet. Daarbij wordt rekening gehouden met de
nieuwste inzichten omtrent de klimaatverandering en
de effecten daarvan op het afvoerregime. Zonodig
zullen de actieplannen worden geactualiseerd.

5.2 Rivieren

Anticiperen op hogere rivierafvoeren en een

een verkennende studie te zijn uitgevoerd naar de

ontwikkeling. Het advies van de Deltacommissie voor

hogere zeespiegel op de lange termijn

sectorale veiligheidsopgave voor de lange termijn­

een ‘afsluitbaar open’ Rijnmond met beweegbare

De ruimtelijke reservering van (binnendijkse)

afvoeren in het rivierbed. Na 2050 dienen de maat­

keringen is een van de oplossings­r ichtingen waarvan

gronden langs de Rijntakken voor de lange termijn

regelen te worden voltooid, zodat de Rijntakken

de voor- en nadelen in beeld worden gebracht.

uit de pkb Ruimte voor de Rivier wordt juridische

18.000 m3/s en de Maas 4.600 m3/s kunnen

Vanwege de nauwe samenhang met andere ruimte-

verankerd in de eerste tranche van de AMvB Ruimte.

verwerken.

lijke opgaven in het gebied zal zowel een waterstaatkundige als een ruimtelijke verkenning uitgevoerd

De ruimtelijke reserveringen ten behoeve van een
hogere afvoer in de toekomst door de Maas, worden

De keuze van het rijk om de Neder-Rijn te ontzien bij

worden om vroegtijdig kansen en knelpunten met

juridisch verankerd in de tweede tranche van de

de toekomstige verdeling van hoogwater boven de

andere ruimtelijke opgaven, zoals scheepvaart,

AMvB Ruimte. Hiervoor zal ook bestuurlijk overleg

16.000 m3/s over de Rijntakken, blijft behouden. Het

stedelijke ontwikkeling en natuur, te signaleren.

met de regio plaatsvinden.

3

restant boven de 16.000 m /s wordt afgevoerd over de

In het Deltaprogramma wordt ook aandacht besteed

IJssel en de Waal. In het kader van de verkenning van

aan de samenhang met ruimtelijke ontwikkelingen

Het kabinet heeft besloten medewerking te verlenen

de zoetwatervoorziening gaat het rijk in samenwerking

op de korte termijn en aan het beheer en onderhoud

aan de aanleg van een hoogwatergeul bij Kampen om

met provincies en waterschappen in de komende

van oplossingsrichtingen op lange termijn. Van begin

reeds te anticiperen op hogere rivierafvoeren. Hiertoe

planperiode de toekomstige afvoerverdeling, en de

af aan zullen belang­hebbenden in het gebied hierbij

wil het ministerie van Verkeer en Waterstaat maximaal

duurzame beheersing hiervan, voor de Rijntakken

betrokken worden.

167 miljoen euro beschikbaar stellen. Daarnaast

bij lage afvoeren nader uitwerken. Dit proces loopt

reserveert het ministerie van vrom 22 miljoen euro

parallel aan het formuleren van de gebiedsopgave

Scheepvaart

uit het Nota Ruimte budget. Definitieve besluit-

voor de lange termijn.

Het rijk neemt het initiatief voor een studie naar
de samenhang tussen de toekomstige inrichtings-

vorming vindt plaats nadat de ruimtelijke plannen de
Het kabinet zal onderzoeken welke gevolgen de

maatregelen op de langere termijn in de Waal en

mogelijke peilstijging op het IJsselmeer zal hebben

Bovenrijn voor het tegengaan van de bodemerosie

Het rijk zal verkennen in hoeverre een permanent

voor de veiligheid in de IJsseldelta. Het onderzoek

en voor de scheepvaart nadelige sedimentatie op de

voorkeursrecht zinvol is. In samenwerking met alle

zal de noodzakelijke maatregelen om de veiligheid

Boven-Rijn en Waal. Onderzocht wordt welke korte

betrokken overheden formuleert het rijk voor 2015

op peil te houden vaststellen.

en lange termijn maatregelen noodzakelijk zijn,

inspraak­procedure hebben doorlopen en zijn getoetst.

waarbij een integrale benadering het uitgangspunt

een gebiedsopgave voor de grote rivieren waarin de
opgaven voor de lange termijn (2100) vanuit veilig-

Rijnmond-Drechtsteden

is en waar mogelijk combinaties van doelstellingen,

heid, Kaderrichtlijn Water, Natura 2000, ruimtelijke

Het rijk zal samen met andere overheden onderzoek

middelen en werkzaamheden worden gezocht met

kwaliteit en (regionale) ruimtelijke ontwikkelingen

doen naar de opgaven en oplossingsrichtingen voor

andere programma’s en projecten zoals Ruimte voor

worden uitgewerkt ten behoeve van een verantwoord

de lange termijn waterveiligheid en zoetwater­

de Rivier, programma Stroomlijn, Kaderrichtlijn

afgewogen inzet, beheer en benutting van het rivier-

voorziening in het gebied Rijnmond-Drechtsteden

Water, Nadere Uitwerking Rivierengebied en het

bed. Voorafgaand aan deze rijksopgave dient in 2010

als bijdrage aan duurzame en vitale ruimtelijke

deelprogramma Rivieren van het Deltaprogramma.

157

5.2 Rivieren

Ruimtelijke aspecten

158

Beleid zoals is vastgelegd in de pkb Ruimte voor de

afgewogen inzet, beheer en benutting van het

Rivier, Maaswerken en de Beleidslijn grote rivieren

rivierbed. Voorafgaand aan deze rijksopgave dient

blijft onverminderd van kracht. Er moet ruimte

in 2010 een verkennende studie te zijn uitgevoerd

worden gereserveerd en zonodig gronden worden

naar de sectorale veiligheidsopgave voor de lange­

aangekocht om het riviersysteem in staat te stellen

termijnafvoeren in het rivierbed. Langs de IJssel

18.000 m3/s over de Rijntakken respectievelijk

worden de mogelijkheden in stand gehouden om in

4.600 m /s over de Maas veilig af te voeren.

de toekomst meer ruimte voor de riviermaatregelen te

De ruimtelijke reservering van (binnendijkse)

kunnen treffen, noodzakelijk voor het meestijgen met

gronden langs de Rijntakken voor de lange termijn

het IJsselmeerpeil en de verwachte hogere Rijnafvoer.

3

(langer dan tien jaar) uit de pkb Ruimte voor de Rivier
wordt juridische verankerd in de eerste tranche van
de AMvB Ruimte. De ruimtelijke reserveringen ten
behoeve van een hogere afvoer in de toekomst door
de Maas, worden juridische verankerd in de tweede
tranche van de AMvB Ruimte. Het rijk zal in het kader
van het verwerven van gronden (binnendijks en
buitendijks) ten behoeve van meer ruimte voor water
in 2010 verkennen in hoeverre een permanent
voorkeursrecht zinvol is.
Omdat buitendijks niet alleen extra ruimte voor
veiligheid maar ook ruimte voor het uitvoeren van
Natura 2000 doelen nodig is, moet worden bezien of
de huidige ruimtelijke reserveringen voldoende zijn
om alle rijksdoelen buitendijks te kunnen halen. Het
rijk formuleert in samenwerking met alle betrokken
overheden voor 2012 een rijksopgave voor de buitendijkse gronden langs de rivieren waarin de opgaven
voor de lange termijn (2100) vanuit veiligheid,
Kaderrichtlijn Water, Natura 2000, ruimtelijke
kwaliteit en (regionale) ruimtelijke ontwikkelingen
worden uitgewerkt ten behoeve van een verantwoord

Wat

Wie

Wanneer

Uitwerken toekomstige laag water afvoerverdeling voor
de Rijntakken in het kader van de landelijke verkenning
zoetwatervoorziening (paragraaf 4.2)

VenW, VROM, LNV i.s.m. provincies en
waterschappen

2015

Verkenning onzekerheden beheersbaarheid afvoerverdeling
bij hoogwater en mogelijke beheersmaatregelen.

VenW

2015

Uitwerken van een robuustheidstoets als onderdeel van de
Beleidslijn grote rivieren voor inzichtelijkheid van mogelijke
belemmering voor lange termijn veiligheid.

VenW, LNV en VROM

2015

Kader ontwikkelen voor vegetatie- en sedimentbeheer
in het rivierbed langs de grote rivieren.

VenW, LNV en VROM

2010

Uitvoeren van het project Stroomlijn

VenW, LNV i.s.m. terreinbeheerders

Doorlopend

Onderzoek effecten laag water

VenW, LNV

2010

VenW, i.s.m. LNV, VROM, provincies,
waterschappen en gemeenten

2011

De realisatie van rivierverruimende maatregelen van de
PKB Ruimte voor de Rivier en de Maaswerken

VenW, LNV, VROM, i.s.m. provincies, waterschappen en gemeenten

2015

Uitvoeren van de maatregelen in het rivierbed opgenomen in
stroomgebiedbeheerplan

VenW, VROM, LNV, i.s.m. provincies, waterschappen en gemeenten

2015

Voortzetting uitvoering Actieprogramma’s Hoogwater Rijn en Maas

VenW met buurlanden

2020

Afvoerverdeling Rijntakken

Scheepvaart
Studie gebiedsgerichte samenwerking en samenhang tussen
de toekomstige inrichtingsmaatregelen in de Waal en Bovenrijn
Ruimte voor de rivier maken

Anticiperen op hogere rivierafvoeren en een hogere zeespiegel op de lange termijn
IVM, ruimtelijke reservering in AMvB Ruimte

VenW en VROM

2e tranche 2010

Verkenning permanent voorkeursrecht

VenW

2010

Herijking beschermingszones primaire waterkeringen

VenW, VROM en waterschappen

2012 - 2017

Formulering opgave voor het rivierengebied voor de lange termijn
(2100) vanuit veiligheid, KRW, Natura 2000, ruimtelijke kwaliteit
en (regionale) ruimtelijke ontwikkelingen voor een verantwoorde
afgewogen inzet, beheer en benutting van het rivierbed

VenW, VROM, LNV i.s.m. betrokken overheden en private partijen

2012

Onderzoek mogelijke peilstijging IJsselmeer op veiligheid Ijsseldelta

VenW, VROM, LNV en regionale partijen

2015

VenW, VROM, LNV, regionale partijen, haven-,
scheepvaart- en waterrecreatiesector

2015

Rijnmond-Drechtsteden
Onderzoek Rijnmond-Drechtsteden inclusief afsluitbaar open variant

5.2 Rivieren

Bestaande ruimte voor de rivier behouden, beschermen en beheren

159

160

5.3 IJsselmeergebied
5.3 IJsselmeergebied

Gebiedsbeschrijving
Met de aanleg van de Afsluitdijk en de Flevopolders is

aantallen watervogels. Nagenoeg het gehele gebied is

Het IJsselmeergebied heeft naast de natuurfunctie

de voormalige Zuiderzee omgevormd tot het grootste

onderdeel van het Europese netwerk van beschermde

een veelzijdige gebruikswaarde, zoals zoetwater­

merengebied van Noordwest-Europa met een opper-

natuurgebieden, Natura 2000. De waterkwaliteit

voorziening (waarvan een klein gedeelte voor

vlakte van meer dan 2000 km 2. De dijk vormt de

vormt de basis voor dit rijke ecosysteem. De natuur is

drinkwater), beroepsscheepvaart, zandwinning,

scheidslijn tussen twee unieke gebieden: Waddenzee

één van de kernkwaliteiten van het gebied.

koelwatervoorziening en sport- en beroepsvisserij.
Het IJsselmeergebied is voorts van groot belang voor

en IJsselmeer. Zout aan een kant, zoet aan de andere
kant. De Afsluitdijk heeft naast de ‘afsluiting’ ook

Andere kernkwaliteiten van het IJsselmeergebied

de recreatie. Voor de grotere watersport is het gebied

gezorgd voor een aansluiting van beide oevers van

zijn cultuurhistorie en landschappelijke kwaliteit.

van landelijke en zelfs internationale betekenis. Ook

Friesland en Noord-Holland en is daarmee een

De cultuurhistorische waarden ontleent het gebied

is het van groot belang voor de kleine watersport,

belangrijke verbindingsweg geworden in Nederland.

aan de Zuiderzeegeschiedenis en inpoldering:

wandelen, fietsen en verblijfsrecreatie. Er zijn twee

De Houtribdijk tussen Enkhuizen en Lelystad

de oude Zuiderzeekust met de historische kernen van

hoofdvaarwegen: van Amsterdam naar Lemmer en

fungeert eveneens als verbindingsweg.

de Zuiderzeestadjes met bijbehorende – al dan niet

de aftakking daarvan over het Ketelmeer richting

historische – waterstaatkundige voorzieningen zoals

Kampen.

Het beleidsgebied omvat het IJsselmeer (ca. 1200 km 2),

havens en sluizen, de hoge gronden (o.a. Mirdummer­

het Markermeer-IJmeer (ca. 750 km 2) en de (Veluwe)

klif) en buitendijkse gebieden, oude Zuiderzeedijken

De waterafvoer van het IJsselmeer naar de Waddenzee

randmeren (ca. 75 km 2). De grootste aanvoer van

aan de Noord-Hollandse en Friese kust, de nieuwe

vindt plaats onder vrij verval via de spuisluizen in de

water (ca. 70%) vindt plaats via de IJssel vanuit het

strakke dijken van het nieuwe land, de afsluitdijken

Afsluitdijk. Bij normaal weer kan dagelijks enkele

Rijnstroomgebied. Het totale landoppervlak dat

en de kunstwerken. Op en in de waterbodem van het

uren gespuid worden. Bij storm lukt dat niet altijd.

vanuit Nederland afwatert op het IJsselmeergebied

IJsselmeer zijn nog vele scheepswrakken uit de

Het winterstreefpeil van het IJsselmeergebied ligt

beslaat ongeveer 20.000 km 2.

Zuiderzeeperiode bewaard gebleven. De landschap-

op nap -0,40m, 20 cm lager dan het zomerstreefpeil.

Aan de noordkant beschermt de Afsluitdijk het

pelijke kwaliteit is aan te duiden met schaal, weids-

Als er niet gespuid kan worden, kan het peil oplopen

IJsselmeergebied tegen hoge waterstanden op de

heid en open horizon. De belevingswaarde van dit

tot zelfs boven nap +0,50m. Normaal gesproken kan

Noordzee en de Waddenzee. De overige dijken

waterlandschap is groot. De grote watervlakte maakt

‘s zomers, onder handhaving van het zomerstreefpeil,

beschermen de bewoners in de omringende gebieden

verre zichten mogelijk en geeft een beleving van

aan de zoetwatervraag uit de omliggende provincies

tegen overstroming vanuit de meren.

leegte; een schaars fenomeen in ons land. Op het

worden voldaan. Bij groot watertekort kan de

Markermeer en het IJsselmeer zijn nog plekken

waterschijf tussen zomer- en winterstreefpeil

Het IJsselmeergebied is, als zoet laaglandmeer, een

aanwezig, waar rust en duisternis de boventoon

worden benut voor de regionale watervoorziening.

natuurgebied van (inter)nationale betekenis. Het

voeren, een bijzondere kwaliteit zo dicht bij de

gebied vormt een onmisbare schakel in de vogeltrek-

Randstad.

routes tussen Siberië en Afrika. De rust en het zoete,
voedselrijke, relatief ondiepe systeem met een rijk
bodem- en waterleven trekt het hele jaar door grote

161

5.3 IJsselmeergebied

Analyse

162

In het IJsselmeergebied spelen momenteel opgaven

spuien onder vrij verval vanuit het IJsselmeer naar

de toekomst steeds belangrijker in de nationale

op het vlak van veiligheid, zoetwatervoorziening,

de Waddenzee steeds kleiner vanwege de zeespiegel­

zoetwatervoorziening. Om deze veilig te stellen,

ecologie en ruimtelijke inrichting. De Integrale Visie

stijging. De kans op (te) hoge waterstanden op het

moet het peilregime te zijner tijd worden aangepast.

IJsselmeergebied uit 2002 (opgenomen in de Nota

IJsselmeer groeit en hiermee neemt eveneens de kans

Ook de kwaliteit van het beschikbare water moet goed

Ruimte 2006) biedt onvoldoende aangrijpingspunten

toe, dat aangrenzende landsdelen overstromen. Om

zijn. De opgave voor de zoetwatervoorziening geldt

voor een integrale aanpak van deze opgaven.

de waterafvoer in de toekomst in stand te kunnen

voor het IJsselmeer en het Markermeer-IJmeer.

Het beleid voor het IJsselmeergebied moet enerzijds

houden moeten er maatregelen genomen worden.

beter worden toegesneden op de nieuwe inzichten in

Twee oplossingsrichtingen zijn hiervoor geïdentificeerd.

Ecologie

klimaatverandering, waaronder het advies van de

Men kan de huidige afvoerstrategie in stand houden,

De meren van het IJsselmeergebied, ieder met hun

Deltacommissie. Anderzijds moet het beleid heldere

dat wil zeggen doorgaan met afvoeren onder vrij

eigen karakter, herbergen belangrijke (inter)nationale

kaders bieden voor nieuwe ruimtelijke opgaven, zoals

verval (spuien). Of men kan over gaan tot het bemalen

natuurwaarden, reden waarom bijna het gehele

de drie Randstad Urgent-projecten, die een ruimte-

van het IJsselmeer. Beide oplossingsrichtingen

gebied is opgenomen in Natura 2000. Een deel van

lijke opgave neerleggen in het Markermeer-IJmeer:

hebben de nodige gevolgen voor het gebruik, de

deze natuurwaarden gaat achteruit. Sommige

• De openbaar vervoer verbinding van Schiphol naar

landschappelijke en natuurwaarden, de ruimtelijke

vogelsoorten in het gebied zijn sinds de jaren tachtig

inrichting en het waterbeheer. De veiligheidsopgave

met 70% afgenomen. De spieringstand lijkt achteruit

speelt met name voor het IJsselmeer en de Afsluitdijk.

te gaan vanwege verhoogde watertemperaturen,

Lelystad (ov-saal);
• De Schaalsprong Almere, waarbij de mogelijkheid
wordt verkend om een deel van de verstedelijkingsopgave in het Markermeer te realiseren;
• tmij (Toekomstagenda Markermeer-IJmeer),

afnemende voedingsstoffen en het ontbreken van
Zoetwatervoorziening

migratiemogelijkheden. In het Markermeer lijkt

Het IJsselmeergebied is het grootste zoetwaterbekken

vooral de grote hoeveelheid opwervelend slib de

een project dat grootschalige natuurontwikkeling

van Nederland en heeft een belangrijke functie in de

afname van de driehoeksmossel te veroorzaken.

in het Markermeer beoogt.

zoetwatervoorziening van met name Noord-Nederland.

Trekvissen worden al wat langer sterk beperkt in

Deze opgaven vragen om nieuw samenhangend beleid,

In totaal is ruim 30% van Nederland direct of indirect

hun migratiemogelijkheden. Dat de natuurwaarden

waarbij zowel de beleidsinhoud als beleidsuitvoering

afhankelijk van watervoorziening uit het IJsselmeer

onder druk staan heeft onder meer te maken met het

vernieuwing verdienen.

en Markermeer-IJmeer. Klimaatverandering leidt

afsluiten van de Zuiderzee en de verdere comparti-

ertoe dat in de zomer de beschikbaarheid van zoet

mentering. Het IJsselmeergebied is een voedselrijk

Veiligheid

water in het IJsselmeergebied afneemt door meer

zoetwatersysteem geworden, een ecosysteem dat nog

Een deel van de dijken rond het IJsselmeergebied is

verdamping en door geringere (rivier)wateraanvoer,

steeds geen nieuw evenwicht heeft bereikt. Door de

afgekeurd tijdens de 2 e toetsingsronde van de Wet op

terwijl de vraag naar zoet water toeneemt door lang-

afnemende draagkracht van het ecosysteem is de

de Waterkeringen. Deze dijken zijn niet hoog of sterk

duriger droogteperiodes en een toenemende verzilting.

visserijdruk nog niet in evenwicht met de visstand.

genoeg meer en moeten dus op korte termijn worden

Ook het beoogde herstel van de zoet-zoutovergang in

Daarnaast is er sprake van intensiever gebruik van

aangepakt.

de Zuidwestelijke Delta genereert extra vraag naar

het systeem, bijvoorbeeld door recreanten.

Op wat langere termijn wordt de mogelijkheid tot

zoet water. Het IJsselmeergebied wordt daardoor in

5.3 IJsselmeergebied
163

Voor het IJsselmeer is de opgave met name om de
zoet-zoutovergang te verbeteren voor trekvissen,
zonder het zoete karakter van het IJsselmeer aan te
tasten. Ook is er de opgave om de natuurwaarden te
behouden ondanks de negatieve effecten die verwacht
mogen worden van peilverhoging. In het MarkermeerIJmeer is de opgave om randvoorwaarden te scheppen
voor een robuust ecosysteem dat ontwikkelingen
mogelijk maakt. Voor de Veluwerandmeren geldt dat
de huidige goede situatie behouden moet worden, die

Randmeren

Integrale Inrichting Veluwerandmeren

bereikt is met de aanpak van de Integrale Inrichting
Veluwerandmeren.
Ruimtelijke inrichting
Het behouden en versterken van de kernkwaliteiten
natuur, (water)landschap en cultuurhistorie van het
gebied is uitgangspunt in het beleid van het IJsselmeergebied. Nieuwe ontwikkelingen in het gebied
moeten daarom zorgvuldig worden ingepast.
Overheden, maatschappelijke organisaties en private
partijen maken plannen voor nieuwe buitendijkse
ontwikkelingen, voor wonen, werken, recreatie,
infrastructuur en windenergie. Meestal gaat het om
kleinschalige ontwikkelingen verspreid over het
gebied. Op een aantal plekken gaat het ook om grootschaliger initiatieven voor stedelijke ontwikkeling in
en aan het water. De huidige beleidskaders zijn niet
voldoende ontwikkelingsgericht, waardoor de
initiatieven lastig van de grond komen.

In de jaren zestig en zeventig hadden de Veluwerandmeren te kampen met een zeer
slechte waterkwaliteit. Sinds een tiental jaren is die kwaliteit weer goed op peil,
dankzij de nodige inspanningen van de waterbeheerders. Vervolgens gingen echter
belangenorganisaties en overheden elke hun eigen plan opstellen. Al snel werd
duidelijk dat deze verkokerde aanpak niet ging leiden tot de voor de Veluwerandmeren
broodnodige kwaliteitsimpuls. De roep om een integraal plan werd luider. Om zo’n
plan te realiseren is een gezamenlijk proces geïnitieerd met alle betrokken over­
heden, bewoners, bedrijven en belangenorganisaties. Dat leidde tot het Integrale
Inrichtingsplan Veluwerandmeren (IIVR). Dit plan is in 2001 vastgesteld en
bekrachtigd in een convenant tussen de 19 betrokken overheden in het gebied.
In dit convenant zijn de afspraken vastgelegd over de gezamenlijke financiering en
de uitvoering. De meerwaarde van dit project zit in de constructieve samenwerking
tussen de partijen, het uitvoeringsgerichte karakter van het gezamenlijke proces,
de ruimte voor marktpartijen en de samenhang tussen de in totaal 36 maatregelen.
Een projectbureau, onder de gezamenlijke verantwoordelijkheid van de
19 betrokken overheden, bewaakt en begeleidt het project. De tussenstand in 2008
is dat 24 maatregelen zijn of worden uitgevoerd en 12 maatregelen nog in voor­
bereiding zijn. In 2010, aan het einde van de convenantperiode, zal het IIVR resulteren
in een forse ruimtelijke economische en ecologische kwaliteitsimpuls voor de
Veluwerandmeren.
Meer informatie: www.iivr.nl

164
5.3 IJsselmeergebied

Streefbeeld
dynamiek in het zuiden en een relatieve rust in het noorden van het gebied.

bestendig en veilig watersysteem, een vitaal en robuust ecosysteem met een

Accenten zijn geplaatst die recht doen aan het eigen karakter en de dynamiek

hoogwaardige ruimtelijke inrichting, gericht naar de voorwaarden vanuit

van de deelgebieden:

veiligheid, zoetwatervoorziening en ecologie.
In het IJsselmeer ligt het accent op veiligheid en zoetwatervoorziening.
Het IJsselmeergebied heeft een groot aantal veranderingen ondergaan.

Natuurbehoud en –ontwikkeling blijven van grote betekenis, maar kunnen

De Afsluitdijk is versterkt en zijn multifunctionele inrichting draagt bij aan de

verschuivingen hebben ondergaan door een veranderde hydrologische dynamiek.

kernkwaliteiten van het IJsselmeergebied. Besluitvorming over de zoetwater­

Er zijn robuuste (aquatisch) ecologische verbindingen met de Waddenzee,

voorziening van Nederland voor de lange termijn, waaronder die van de

het Markermeer en de binnendijkse natte natuurgebieden. De natuurwaarden

Randstad, heeft plaatsgevonden en de aanpassing van het regionale water­

en de cultuurhistorische waarden langs de Friese kust zijn, ondanks peilstijging

systeem is op streek. De dijken van het IJsselmeergebied zijn versterkt en

en dankzij creatieve ontwerpen, nog steeds van grote waarde.

kunnen de peilverhoging in het IJsselmeer aan en ook de kunstwerken zijn aangepast aan de peilverhoging. In het IJsselmeer is het peil opgezet. Daarmee is de

In het Markermeer-IJmeer ligt het accent op een duurzame, klimaatbestendige

zoetwatervoorziening gewaarborgd, evenals het onder vrij verval kunnen spuien

en veerkrachtige ontwikkeling van het ecosysteem, die perspectieven biedt op

op de Waddenzee. In de IJsseldelta zijn maatregelen genomen om het gebied te

een intensivering van het gebruik. De ontkoppeling van het IJsselmeer heeft

vrijwaren van overlast door hoge IJsselmeerpeilen. Het peil van het Markermeer-

dat vereenvoudigd. Door de uitvoering van diverse proefprojecten worden de

IJmeer en van de Veluwerandmeren is losgekoppeld van het IJsselmeerpeil.

sturingsmechanismen in de (aquatische) ecologie in het Markermeer beter

Het peilbeheer in deze meren ondersteunt de natuurontwikkeling en draagt

begrepen. Grootschalige moerasgebieden zijn aanwezig evenals vooroevers

in beperkte mate bij aan de zoetwatervoorziening. Gemalen zijn gebouwd

en luwtedammen. Het slibprobleem in het Markermeer is zover beteugeld,

op de Houtribdijk om de waterafvoer uit het Markermeer-IJmeer te regelen.

dat er op diverse plekken heldere delen zijn ontstaan waar zich waterplanten
ontwikkelen. Ook het aantal watervogels heeft zich hersteld.

Het besef dat het IJsselmeergebied een uniek waterlandschap is, heeft

Het ecosysteem maakt een gradiëntrijke, uitgebalanceerde en klimaatrobuuste

geleid tot intensiever, maar tevens ook zorgvuldiger gebruik van het gebied.

ontwikkeling door. Er kunnen innovatieve bouwprojecten gerealiseerd zijn.

De recreatieve betekenis van het IJsselmeergebied is daarom groter geworden,

Het gebied is zo ingericht dat het nog steeds een, zij het beperkte, bijdrage

de natuur is vitaler en robuuster. Zo is er sprake van een duurzame beroeps­

levert aan de zoetwatervoorziening. Het peilregime wordt voor een belangrijk

visserij, die in evenwicht is met een gevarieerde visstand. Het water is ingezet

deel bepaald door hetgeen nodig is voor een goede ecosysteemontwikkeling.

als kwaliteitsimpuls voor functies als wonen en economische ontwikkeling.
De kernkwaliteiten natuur, (water-)landschap en cultuurhistorie, waaronder

Het accent bij de Randmeren (zuidelijke randmeren en de Veluwerandmeren) ligt

de historische kernen van de voormalige Zuiderzeestadjes en –steden, zijn

op behoud en ontwikkeling van de ecologische waarden in harmonie met

behouden en versterkt.

recreatief gebruik. In 2040 spelen ze geen grote rol in de zoetwatervoorziening
en de waterveiligheid. Het peilregime is gekoppeld aan dat van Markermeer-

Een veelzijdiger, boeiender en aantrekkelijker landschap is ontstaan, omdat

IJmeer en wordt onder andere bepaald door wat nodig is voor de instandhouding

de omvang en de locaties van natuur, recreatie en verstedelijking met zorg zijn

en ontwikkeling van de ecologische waarden. Beperkte, overwegend kleinschalige

gekozen en uitgevoerd. Behalve een sterke ruimtelijke eenheid is er ook een

ontwikkelingen die passen bij de natuur en het recreatieve gebruik hebben hun

ruimtelijke differentiatie. Zo is er sprake van een aanzienlijke ruimtelijke

beslag gekregen.

5.3 IJsselmeergebied

Het IJsselmeergebied heeft zich ontwikkeld tot een gebied met een klimaat­

165

kaart 20

IJsselmeergebied
structuurvisiekaart
Kaart 20
kaart 20

IJsselmeergebied
IJsselmeergebied
kaart 20
structuurvisiekaart
Structuurvisiekaart

natuurontwikkeling in Natura 2000 gebied
IJsselmeergebied
en EHS (naar intensiteit)

structuurvisiekaart

max. 1,5 m peilopzet tot 2100
natuurontwikkeling in Natura 2000 gebied
en 30
EHScm(naar
intensiteit)
max.
zomerpeilstijging
max.
1,5 m peilopzetintot
2100 2000 gebied
natuurontwikkeling
Natura
en EHS (naar
intensiteit)
studiegebied
kleinschalige
zoet-zout-overgang
max. 30
zomerpeilstijging
1,5 cm
m peilopzet
tot 2100
grootschalige én kleinschalige buitendijkse
bebouwing mogelijk
studiegebied
kleinschalige
max. 30 cm zomerpeilstijging
zoet-zout-overgang
kleinschalige
buitendijkse bebouwing
mogelijk (niet uitputtend)
grootschalige
én kleinschalige buitendijkse
studiegebied kleinschalige
bebouwing
mogelijk
zoet-zout-overgang
zoekgebied
OV-verbinding
IJmeer

166

kleinschalige
bebouwing
grootschaligebuitendijkse
én kleinschalige
buitendijkse
mogelijk
(niet
uitputtend)
bebouwing
mogelijk
multifunctionele
versterking
zoekgebied
IJmeer
kleinschaligeOV-verbinding
buitendijkse bebouwing
mogelijk (niet
uitputtend)
buitendijkse
(zoek)locatie
windmolens
multifunctionele
versterkingIJmeer
zoekgebied OV-verbinding
buitendijkse (zoek)locatie
windmolens
multifunctionele
versterking
buitendijkse (zoek)locatie windmolens
kenmerken
Afsluitdijk, Houtribdijk en spuisluizen
(bestaand/gepland)
kenmerken
schutsluizen
kenmerken Afsluitdijk, Houtribdijk en spuisluizen
(bestaand/gepland)
hoofdvaarweg
schutsluizen
Afsluitdijk, Houtribdijk en spuisluizen
oud(bestaand/gepland)
land
hoofdvaarweg
schutsluizen
nieuw land
oud
land
hoofdvaarweg
buitendijks land
nieuw
land
oud land
rivieren, kanalen en beken
buitendijks
nieuw land land
bebouwing
rivieren,
kanalen
buitendijks
land en beken
historische Zuiderzeekern
bebouwing
rivieren, kanalen en beken
historische
bebouwing Zuiderzeekern
historische Zuiderzeekern

5.3 IJsselmeergebied

Beleidskeuze
Hieronder worden de beleidskeuzes uiteen gezet per

meer-IJmeer mogelijkheden biedt voor beperkte

Mede op basis hiervan evalueert het kabinet de doelen

thema. Veelal worden deze keuzes en de bijbehorende

buitendijkse bebouwing. De Houtribdijk wordt

van Natura 2000 en past ze zo nodig aan.

acties opgepakt binnen het Deltaprogramma.

voorzien van een gemaal.

Ook neemt het kabinet een principebesluit over de

Zoet water en veiligheid

Het kabinet kiest voor een versterking van de

Het kabinet kiest ervoor de strategische zoetwater-

Afsluitdijk gecombineerd met een multifunctionele

functie van het IJsselmeergebied te versterken.

inrichting die past bij de bestaande kernkwaliteiten

Het kabinet streeft naar een duurzame visstand en

Op korte termijn wordt hiervoor, door een beperkte

van het IJsselmeergebied en de Waddenzee en

daarbij behorende duurzame visserij voor het IJssel-

aanpassing in het peilbeheer, de ruimte benut die op

rekening houdt met de strategische zoetwater­

meer en Markermeer, passend binnen de kaders van

dit moment al in het systeem aanwezig is. Voor de

voorraad van het IJsselmeer op langere termijn.

Natura 2000 en de Kaderrichtlijn Water.

de toenemende zoetwatervraag kan worden omgegaan.

De beschermingbeschermingszones rond de water­

Buitendijkse ontwikkeling

Als mogelijke oplossing zal worden gekeken naar

keringen worden opnieuw bekeken mede in het licht

Het kabinet vindt de ruimtelijke kernkwaliteiten van het

peilstijging in het IJsselmeer maar ook andere

van een nieuwe normsystematiek in 2011 en mogelijk

IJsselmeergebied belangrijk. Om deze zoveel mogelijk te

oplossingsrichtingen zullen worden onderzocht. Dit

aangepast aan bovenstaande beleidskeuzen.

behouden en daar waar mogelijk te versterken wordt op

toekomst van de ecologische ontwikkeling in het
Markermeer en het IJmeer.

langere termijn wordt onderzocht hoe het beste met

gebeurt in het kader van de landelijke verkenning zoetwatervoorziening zoals beschreven in paragraaf 4.2.
Het kabinet onderzoekt tevens hoe op de lange

zorgvuldige wijze ruimte gegeven aan nieuwe buitenHet kabinet zoekt naar synergie tussen de maat­

dijkse ontwikkelingen. Als uitzondering op wat is vast-

regelen voor veiligheid en zoet water en de maat­

gelegd in de Nota Ruimte, hoeft voor deze beschikbaar

regelen voor ecologie en ruimtelijke kwaliteit.

gestelde ruimte het verlies aan waterbergend vermogen

termijn de waterafvoer van het IJsselmeer het beste

niet te worden gecompenseerd. Om de ruimtelijke

geregeld kan worden. De huidige manier van water-

Ecologie

kwaliteit van het IJsselmeergebied te waarborgen stelt

afvoer naar de Waddenzee, onder vrij verval via spui-

Bijna het gehele IJsselmeergebied is door lnv aan-

het kabinet na overleg met betrokken provincies met de

sluizen is, conform het advies van de Deltacommissie,

gewezen als Natura 2000-gebied. Rijkswaterstaat

regio een kwaliteitsteam in, dat buitendijkse ontwikke-

als vertrekpunt gekozen, maar ook andere alternatieven

heeft voor 2010 maatregelen opgenomen in het

lingen op basis van een handreiking toetst op ruimtelijke

zullen worden bekeken.

programma IJsselmeergebied binnen het Beheer- en

kwaliteit (conform de aanpak bij Ruimte voor de Rivier).

Ontwikkelplan voor de Rijkswateren die er toe

Ook neemt het kabinet een principebesluit over

Het kabinet kiest ervoor om zowel het Markermeer als

bijdragen dat de doelstellingen van de Kaderrichtlijn

grootschalige buitendijkse ontwikkeling bij Almere.

de Veluwerandmeren los te koppelen van het IJssel-

Water en Natura 2000 worden gehaald

In het kader van het project Landelijke Uitwerking

meer. Dat betekent, dat er in het Markermeer-IJmeer

Windenergie zal het kabinet voor het einde van deze

en de Veluwerandmeren een peilregime wordt gevoerd

Het kabinet gaat de komende jaren extra investeren in

kabinetsperiode een besluit nemen over het beleid

dat (beter) tegemoet komt aan wat nodig is voor een

onderzoek naar effectieve maatregelen om de natuur-

voor plaatsing van windturbines in Nederland voor

ecologisch duurzame ontwikkeling en in het Marker-

kwaliteit in vooral het Markermeer-IJmeer te versterken.

de lange termijn, waaronder in het IJsselmeergebied.

167

5.3 IJsselmeergebied

Realisatie

168

Veiligheid

normen. Basis hiervan is een besluit over de multi-

Het kabinet streeft naar synergie tussen veiligheid en

Om de huidige manier van waterafvoer naar de

functionele inrichting van de Afsluitdijk, die samen

ecologie en wil hiervoor de kansen in het lopende

Waddenzee, onder vrij verval via spuisluizen,

met de regio en de markt zijn onderzocht.

Hoogwaterbeschermingsprogramma voor de

zo lang mogelijk in stand te kunnen houden, zal

Ook maatregelen als vispassages en een zoet-zout­

Markermeerdijken en de Houtribdijk oppakken.

voor de middellange termijn (tot ongeveer 2035) de

overgang, zijn hiervan onderdeel. Een multifunctionele

De ervaringen die hiermee opgedaan worden, worden

spuicapaciteit op de Afsluitdijk worden uitgebreid.

inrichting moet passen binnen de bestaande kern-

benut bij de dijkversterkingen rond het IJsselmeer,

Daarmee kan de meest extreme zeespiegelstijging

kwaliteiten van het gebied.

zonder dat dit tot vertraging leidt in de lopende

van 20-25 cm worden opgevangen. In 2012 zal de

uitvoeringsprogramma’s.

realisatiefase van de extra spuicapaciteit starten. Deze

Door een sterke bevolkingsgroei sinds het instellen

extra spuicapaciteit is uiterlijk in 2016 operationeel.

van de huidige veiligheidsnormen, worden de

IJsselmeer als zoetwaterreservoir

gevolgen van een eventuele overstroming steeds

Om tegemoet te komen aan de groeiende zoetwater-

Voor de lange termijn (na 2035) wordt een verkenning

groter. Daarom zal het rijk in 2011 een nieuw normen-

vraag voor de korte termijn zal het kabinet in 2013 een

uitgevoerd naar een peilverhoging van het IJsselmeer

stelsel introduceren voor het toetsen van waterkeringen.

nieuw peilbesluit nemen voor het IJsselmeergebied.

tot 1,5 meter boven het huidige winterpeil en naar

Die leiden mogelijk tot extra maatregelen voor de

Bij dit peilbesluit zal het vaste streefpeil, voor zover

alternatieven als lagere verhogingen en dieper uit-

veiligheid. In de Nota Ruimte zijn voor de primaire

de huidige infrastructuur het toelaat, vervangen

zakken van het waterpeil ten behoeve van de zoetwater-

waterkeringen ruime beschermingszones opgenomen.

worden door een bandbreedte waarbinnen het water-

voorziening. Er zullen diverse onderzoeken worden

In de komende en volgende planperiode zal de

peil mag fluctueren. Een combinatie van opzetten en

uitgevoerd, waaronder een integrale maatschappelijke

omvang van de beschermingszones worden geëvalu-

uitzakken wordt mogelijk, waardoor meer water

kosten-batenanalyse met een landelijke én regionale

eerd en zo nodig herijkt. Vooruitlopend op deze

beschikbaar komt voor de zoetwatervoorziening.

scope, een studie naar de gevolgen van grote en

herijking zullen in 2012 op basis van het nieuwe

De bovengrens van de bandbreedte zal maximaal

minder grote peilstijging op de IJsselmonding en op de

normenstelsel uitgangspunten worden opgesteld

0,30 meter boven het huidige zomerstreefpeil liggen.

waterkeringen en de Houtribdijk, een variantenanalyse

om tot een evenwichtige afweging te kunnen komen

Met dit peilregime is de zoetwatervoorziening voor

voor (mate en tempo van) de peilstijging en onder-

wanneer bij buitendijkse ontwikkelingen zich

de korte termijn gewaarborgd zonder dat daarvoor

zoeken naar dieper uitzakken en bemalen van het

knelpunten voordoen.

aanpassingen aan dijkhoogten noodzakelijk zijn.

lijke, ruimtelijke, financiële en sociaal-economische

In paragraaf 4.1 Waterveiligheid is beschreven dat

Ook op lange termijn (na 2035) wil het kabinet

consequenties in beeld worden gebracht. Ook zal het

het rijk in 2009 het initiatief heeft genomen voor

kunnen voorzien in de, dan nog steeds groeiende,

kabinet onderzoeken welke aanvullende maatregelen

een inventarisatie en beoordeling van eventuele

zoetwatervraag. Niet alleen moet er meer water

nodig zijn om het IJsselmeerpeil te kunnen verhogen.

knel­punten in het buitendijks gebied. Samen met

worden aangevoerd naar het huidige voorzienings­

de bestuurlijke partners zal worden bezien of een

gebied, maar ook wil het kabinet de mogelijkheid

wijziging van beleid nodig is.

bezien om West-Nederland vanuit het IJsselmeer van

systeem. Hierbij zullen de ecologische, maatschappe-

De Afsluitdijk zal worden aangepakt zodat deze ook
voor de langere termijn weer voldoet aan de veiligheids-

zoet water te voorzien. Daarvoor zal het kabinet eerst

5.3 IJsselmeergebied

in beeld brengen hoe groot de behoefte aan zoet water

verhoging in het IJsselmeer op de lange termijn in

natuur. Hieraan hecht het kabinet grote waarde. Deze

in de toekomst wordt en wat de rol van het IJsselmeer-

verband met de veiligheid en zoetwatervoorziening.

buitendijkse ontwikkelingen moeten wel rekening

gebied daarin zal kunnen zijn. Dit wordt uitgevoerd

Om een gedegen besluit te kunnen nemen, worden

houden met het seizoensvolgende peil.

in het kader van de landelijke verkenning zoetwater-

samen met de regio diverse onderzoeken geformuleerd

voorziening (zie paragraaf 4.2). Vervolgens zal het

en uitgevoerd om de mogelijkheden en gevolgen in

Ecologie

kabinet in overleg met de regionale partijen bepalen

beeld te brengen. Dit wordt in samenhang gedaan

Het kabinet heeft in 2009 een principebesluit over

welke maatregelen in het IJsselmeer en in het

met het onderzoek naar de zoetwatervoorziening in

de toekomst van (de ecologische ontwikkeling in)

regionale watersysteem nodig zijn om de zoet­

Nederland en de veiligheid in het rivierengebied.

het Markermeer/IJmeer genomen. Dit besluit is

watervoorziening op een kosteneffectieve wijze te

opgenomen in de raam-brief van het kabinet uit

regelen. Verwacht wordt dat onderzoek nodig is naar

Ontkoppeling Markermeer-IJmeer en

de maatregelen die in het regionale watersysteem

Veluwerandmeren

nodig zijn, evenals onderzoek naar de kosten die

Door zowel het Markermeer als de Veluwerandmeren

In 2009 heeft het ministerie van lnv samen met de

daarmee samenhangen.

los te koppelen van het IJsselmeer is het waterpeil in

beroepsvisserij, sportvisserij en waterbeheerder

Indien hieruit blijkt dat het aanwijzen van het

Markermeer en Veluwerandmeren niet langer gekoppeld

gezamenlijk een visplan vastgesteld, passend binnen

IJsselmeer als zoetwaterreservoir wenselijk en

aan dat van het IJsselmeer. In termen van veiligheid

de kaders van Natura 2000 en de Kaderrichtlijn Water.

haalbaar is, dan moet de zoetwatervoorraad in het

betekent dit, dat de dijken rond het Markermeer-

Bijna het gehele IJsselmeergebied is door lnv

IJsselmeer worden vergroot. Mogelijk is peilverhoging

IJmeer vanwege de zeespiegelstijging niet verder

aangewezen als Natura 2000-gebied.

van het IJsselmeerpeil hiervoor nodig en dus ook

verhoogd hoeven worden. Wel moet de Houtribdijk

Rijkswaterstaat heeft vanaf 2010 een aantal maat­

dijkverhoging. Voor de zoetwatervoorziening op de

vanwege de ontkoppeling geschikt worden gemaakt

regelen opgenomen in het Programma IJsselmeer­

lange termijn neemt het kabinet in 2015 een besluit

als compartimenteringsdijk, onder andere door hier

gebied van het Beheer- en Ontwikkelplan voor de

over de mate en de snelheid (fasering) van de mogelijke

gemalen te plaatsen ten behoeve van de afwatering

Rijkswateren. Deze maatregelen moeten ertoe

peilverhoging in het IJsselmeer in de daarop volgende

op het IJsselmeer.

bijdragen dat de doelstellingen van de Kaderrichtlijn

planperiodes. Als maximum hanteert het kabinet nu

Het Markermeer-IJmeer zal na de ontkoppeling een

Water en Natura 2000 worden gehaald.

1,5 meter peilstijging in 2100. Ook wordt dan besloten

beperktere rol krijgen in de voorraadvorming en een

hoe op lange termijn in IJsselmeer en Markermeer/

grotere rol in het doorvoeren van water vanuit het

Het kabinet gaat de komende jaren extra investeren

IJmeer wordt omgegaan met flexibel peil (of seizoens-

IJsselmeer naar West-Nederland. Met de keuze voor

in onderzoek naar effectieve maatregelen om de

volgend peil, een op de ecologie aangepaste vorm van

ontkoppelen wordt het mogelijk het peilregime voor

natuurkwaliteit in vooral het Markermeer-IJmeer te

flexibel peilbeheer).

de lange termijn af te stemmen op het halen van

versterken. Om meer kennis te krijgen van effectieve

ecologische doelen. Waarschijnlijk zal hiertoe

maatregelen voor het bereiken van een robuust

Peilstijging op lange termijn

seizoensvolgend peil worden ingevoerd. Ontkoppeling

ecosysteem en om bij te dragen aan het versterken

In 2015 zal het kabinet een besluit nemen over de

creëert ook gunstiger voorwaarden voor buitendijkse

van de natuurkwaliteit in vooral het Markermeer-

wenselijkheid en haalbaarheid van verdere peil­

ontwikkelingen, zoals verstedelijking en (moeras)

IJmeer, heeft het kabinet 25 miljoen euro beschikbaar

2009, waar op pagina 171 verder op wordt ingegaan.

169

5.3 IJsselmeergebied
170

gesteld voor de uitvoering van het proefproject

Naast esthetische voorwaarden is het belangrijk bij

Structuurvisie Randstad 2040. De ontwikkelruimte

‘Natuurlijk(er) Markermeer-IJmeer’ (nmij). Dit proef-

de buitendijkse ontwikkelingen te streven naar

voor Lelystad is voor regionale en lokale ambities.

project wordt onder verantwoordelijkheid van het

versterking van ecologie en veiligheid. Dit kan door

Het kabinet kiest hiervoor omdat het tegemoet wil

kabinet uitgevoerd door Rijkswaterstaat, in overleg

in het ontwerp aandacht te besteden aan land-water-

komen aan de vraag naar ontwikkelingsruimte in de

met provincies en maatschappelijke organisaties.

overgangen. Bij buitendijkse bebouwing moet aan-

Noordvleugel van de Randstad en de mogelijkheden

sluiting bij bestaande bebouwing en infrastructuur

van bouwen aan het water wil benutten. Het grootste

In de komende beheerperiode (2009-2015) wordt ook

vanzelfsprekend zijn. Inpasbaarheid en maatvoering

deel zal in het IJmeer en het zuidelijke Markermeer

de autonome neergaande trendstudie voortgezet, die

zijn daarbij overwegende factoren. Naast deze regels

kunnen worden gerealiseerd. Alleen Lelystad heeft de

een beter inzicht moet verschaffen in oorzaken van

wordt de omvang voor nieuwe kleinschalige buiten-

mogelijkheid om een klein deel van de 150 ha in het

de neergaande trends en effectiviteit van oplossings-

dijkse ontwikkelingen per gemeente beperkt tot een

IJsselmeer te bouwen voor een containerterminal.

richtingen. Hiervoor is 3 miljoen euro beschikbaar.

maximum van in totaal 5 hectare per gemeente tot 2040.

Deze grootschalige ontwikkelingen passen niet altijd

Deze studie zal vóór 2015 resulteren in een advies

in de bestaande kernkwaliteiten maar voegen nieuwe

over de in de toekomst te volgen ecologische koers

Voor bestaande buitendijkse bebouwing en gebieden

kwaliteiten aan het gebied toe. Het ontwikkelen van

van het gebied. Eén en ander geschiedt in samenhang

geldt dat herstructurering is toegestaan onder dezelfde,

deze gebieden vereist extra aandacht om een hoog-

met het proefproject nmiJ.

hierboven beschreven kwalitatieve voorwaarden.

waardige toekomstwaarde te kunnen realiseren die

In 2015 worden de doelen van Natura 2000 geëvalueerd

Buitendijkse natuurontwikkeling valt niet onder een

en zo nodig aangepast, op basis van de resultaten van

kwantitatieve grens en kan in principe in het gehele

het gevoerde beheer, nog uit te voeren onderzoek en

gebied plaatsvinden, maar met nadruk in het

Voor de randmeren geldt uit ruimtelijke kwaliteits-

de extra investeringen.

Markermeer-IJmeer.

overwegingen een beperking van de buitendijkse

Buitendijkse ontwikkeling

Grootschalige buitendijkse bebouwing is alleen

de gemeente Almere betekent dit dat aan deze kant

Het kabinet maakt ruimte voor nieuwe klein- en

mogelijk in de gemeenten Amsterdam, Almere en

van de gemeente maximaal 5 ha buitendijkse

grootschalige buitendijkse ontwikkelingen, waaronder

Lelystad. Deze gemeenten krijgen respectievelijk

ontwikkelingsruimte beschikbaar is als onderdeel

voorstellen die in het kader van Randstad Urgent

350 ha, 700 ha, en 150 ha ruimte voor nieuwe buiten-

van de 700 ha buitendijkse ontwikkelingsruimte

worden gedaan.

dijkse bebouwing, in totaal betreft dit minder dan 2%

voor de gemeente als geheel. Een uitzondering

innovatief is en die, hoewel afwijkend, de aansluiting
moet vinden met de bestaande ruimtelijke inrichting.

ontwikkelingsruimte van 5 ha per gemeente. Voor

van de oppervlakte van het Markermeer. De ontwikkel-

op de 5 ha regel wordt gemaakt voor de gemeente

Buitendijkse ontwikkelingen moeten een toegevoegde

ruimte voor Amsterdam is bedoeld voor IJburg 2 e fase,

Harderwijk. Deze gemeente krijgt toestemming om

waarde hebben voor de bestaande kernkwaliteiten en

zoals al eerder is vastgelegd in de Vinex. De ontwikkel-

tot 35 ha in het water te bouwen, mits dat mogelijk is

karakteristieken van het bestaande (water)landschap.

ruimte voor Almere is voor het overgrote deel ten

binnen de wet- en regelgeving zoals de Natuur­

Verrommeling moet worden voorkomen door bijvoor-

behoeve van een eventueel buitendijks deel van de

beschermingswet. Het kabinet heeft daartoe besloten

beeld de bestaande zichtlijnen niet te doorbreken.

Schaalsprong Almere die het kabinet voorstaat in de

omdat het de bestuurlijk en juridisch vergevorderde

5.3 IJsselmeergebied

besluit­vorming over het Waterfront Harderwijk onder-

vastgelegd in de Nota Ruimte, hoeft daarom het

meergebied rekening worden gehouden met de

steunt.

verlies aan waterbergend vermogen niet te worden

invoering van een bandbreedte waarbinnen het

gecompenseerd.

zomerpeil mag fluctueren. Dit betekent dat rekening
moet worden gehouden met een verhoging van het

Om de ruimtelijke kwaliteit van het IJsselmeergebied
te waarborgen stelt het kabinet na overleg met de

In 2009 heeft het kabinet, als uitkomst van een

zomerpeil met 0,3 meter totdat in 2013 het peilbesluit

betrokken provincies een kwaliteitsteam in dat

integrale verkenning naar de gebiedsontwikkeling

voor het IJsselmeergebied wordt genomen.

buitendijkse ontwikkelingen en de plaatsing van

in de regio Amsterdam-Almere, de raam-brief

windturbines in en rondom het IJsselmeergebied

(Rijksbesluiten Amsterdam - Almere - Markermeer)

toetst op de ruimtelijke kwaliteit. Het College van

vastgesteld. In deze raam-brief kiest het kabinet een

Rijksadviseurs heeft in 2009 een advies uitgebracht

koers die enerzijds een voortvarende start en

over de instelling van een kwaliteitsteam voor het

anderzijds zorgvuldige, gefaseerde besluitvorming

IJsselmeergebied. Op basis hiervan heeft het kabinet

over de lange termijn (2030) mogelijk maakt. Over de

het voornemen het kwaliteitsteam in 2010 te realise-

volgende vijf projecten uit het programma Randstad

ren. Dit zal gebeuren na overleg met de betrokken

Urgent zijn in deze brief (samenhangende) principe-

provincies.

besluiten opgenomen:

Het doel is om een kwalitatief hoogwaardige uitvoe-

• Toekomstagenda Markermeer-IJmeer;

ring van de buitendijkse ontwikkelingen te bewerk-

• Planstudie ov saal;

stelligen door inschakeling van het kwaliteitsteam in

• Schaalsprong Almere;

een vroegtijdig stadium van planontwikkeling en

• Ontwikkelingsmogelijkheden op de lange termijn

door advisering over het eindbeeld van de plannen.

voor de luchthavens Schiphol en Lelystad.

Het kwaliteitsteam krijgt de taak om de aangekon-

• Een (pré-)verkenning naar het verkeer- en vervoer-

digde handreiking ruimtelijke kwaliteit op te stellen.

systeem in het gebied ten oosten van Almere en
’t Gooi (agu).

Met inachtneming van de randvoorwaarden voor
buitendijkse ontwikkelingen, kunnen de provincies

Als voorwaarde voor alle buitendijkse ontwikkelingen

in hun structuurvisies de locatiekeuzes vastleggen.

geldt dat ze moeten passen binnen de natuurwetgeving
en dat het functioneren van het watersysteem nu en

De met dit beleid gemoeide kwantitatieve buitendijkse

in de toekomst niet wordt belemmerd. Dit betekent

ontwikkelingsruimte leidt niet tot een significante

dat voor ontwikkelingen in het IJsselmeer rekening

afname van het waterbergend vermogen van het

moet worden gehouden met een mogelijke stijging

IJsselmeergebied en daarmee niet tot significante

van het streefpeil van maximaal 1,5 meter.

veiligheidsrisico’s. Als uitzondering op wat is

Verder moet bij ontwikkelingen in het hele IJssel-

171

5.3 IJsselmeergebied

Ruimtelijke aspecten

172

Het ruimtelijk beleid voor het IJsselmeergebied uit de

Voor de plaatsing van buitendijkse windturbines

De ruimtelijke gevolgen van het in 2015 te nemen

Nota Ruimte wordt op onderdelen verder uitgewerkt

geldt dat deze kunnen worden geplaatst langs nieuwe

beleidsbesluit over het IJsselmeerpeil voor de langere

en op onderdelen geamendeerd. Dit staat weergegeven

strakke dijken rond het IJsselmeer, conform het beleid

termijn worden in de langetermijnverkenning

op kaart 20. De belangrijkste uitwerking is dat wordt

uit de Nota Ruimte. Aanvullend daarop geldt dat van

onderzocht en in de besluitvorming meegenomen.

ingezet op het realiseren van een duurzaam en

geval tot geval beoordeeld moet worden of plaatsing

robuust ecosysteem in het Markermeer-IJmeer. Een

langs de zuidkant van de Afsluitdijk en in de nabijheid

De analyse, beleidskeuze, realisatie en ruimtelijke

amendering is dat kleinschalige en grootschalige

van de Houtribdijk mogelijk is, dit laatste conform het

doorwerking zijn verder onderbouwd en uitgewerkt

buitendijkse bebouwing onder voorwaarden mogelijk

bepaalde in deel 3 van het Derde Structuurschema

in de separate Beleidsnota IJsselmeergebied.

wordt gemaakt. Deze amendering bevat zowel een

Electriciteitsvoorziening. Dit beleid ten aanzien van

beperking als een facilitering van buitendijkse

plaatsing van windturbines in het IJsselmeer blijft

bebouwing ten opzichte van de Nota Ruimte. De

van kracht tot een mogelijke aanpassing daarvan in

beperking is dat nu in kwantitatieve zin de ontwikkel-

het kader van het in uitvoering zijnde project

ruimte is aangegeven in de vorm van het maximum

Landelijke Uitwerking Windenergie. Vóór het einde

aantal hectares ontwikkelruimte per gemeente.

van deze kabinetsperiode zal het kabinet een besluit

De facilitering is dat compensatie van verlies aan

nemen over het beleid voor plaatsing van windturbines

waterbergingscapaciteit voor de aangegeven hectares

in Nederland voor de lange termijn, waaronder in het

achterwege kan blijven en dat de ruimtelijke kwaliteit

IJsselmeer.

van de ontwikkelingen wordt geborgd.
Het kabinet zal in 2010 een besluit nemen over de
Het kabinet zal deze beleidskeuzen laten doorwerken

toekomstige versterking en multifunctionele inrich-

via de tweede tranche AMvB Ruimte, die voor de

ting van de Afsluitdijk. Conform de mirt systematiek

zomer van 2010 in concept wordt aangeboden aan de

zal dit gebeuren middels een voorkeursbeslissing,

Tweede en de Eerste Kamer.

welke in de vorm van een structuurvisie opgesteld

De voorwaarden voor ruimtelijke ontwikkelingen in

zal worden. Bij de totstandkoming van de voorkeurs­

het IJsselmeergebied zoals hierboven geformuleerd

beslissing wordt nauw samenwerkt met de betrokken

hebben, conform de Wet ruimtelijke ordening, de

provincies Noord-Holland en Friesland en de

status van structuurvisie.

gemeenten Wunseradiel en Wieringen. In dat besluit
zal ook aangegeven worden op welke manier de
juridische doorwerking naar de plannen van provincies
en/of gemeenten wordt vormgegeven.

Wat

Wie

Wanneer

Synergiemogelijkheden HWBP veiligheid en ecologie

VenW, LNV en waterschappen

Doorlopend

Verkenning peilstijging IJsselmeer inclusief alternatieven

VenW, LNV, VROM en regionale partijen

2014

Beleidsbesluit 2015 over streefpeil IJsselmeer voor lange termijn
(na 2035) en uitvoeringsprogramma

VenW, LNV, VROM, regionale partijen

2015

Herijking beschermingszones primaire waterkeringen

VenW, VROM en waterschappen

2012 - 2017

Afwegingskader buitendijkse ontwikkelingen in relatie tot
maatvoering beschermingszones

VenW, VROM

2012

IJsselmeergebied en veiligheid en zoetwater

5.3 IJsselmeergebied
173

IJsselmeergebied als zoetwaterreservoir
Onderzoek voor peilbesluit IJsselmeergebied 2013

VenW, waterschappen, regionale partijen

2012

Peilbesluit IJsselmeergebied 2013 (flexibel peil korte termijn)

VenW

2013

Onderzoek voor lange termijn naar peilstijging en -daling in het
IJsselmeer en seizoensvolgend peil in het hele IJsselmeergebied

VenW, LNV, VROM en waterschappen

2015

Kabinetsbesluit Afsluitdijk

VenW i.s.m. VROM, LNV, provincies Noord Holland en Friesland en
gemeenten Wieringen en Wunseradiel

2010

Start Realisatie extra spuicapaciteit (met vispassage) Afsluitdijk

VenW

2012

Extra spuisluis operationeel

VenW

2016

Aanwijzen IJsselmeergebied als Natura 2000 gebied

LNV

2010

Neergaande Trendstudie ecologie:
Autonome Neergaande Trend (ANT)

LNV, VenW en kennisinstellingen

2015

Evaluatie doelen Natura 2000

LNV

2015

Natuurpilot ‘Natuurlijker Markermeer-IJmeer’

LNV, VenW en regio (Randstad Urgent project)

2015

Vaststellen visplan IJsselmeer – Markermeer

LNV, sport- en beroepsvisserij en waterbeheerders

2010

Doorwerking ruimtelijk beleid IJsselmeergebied in tweede tranche
AMvB Ruimte

VenW, VROM

2011

Instellen kwaliteitsteam en opstellen handreiking
Ruimtelijke Kwaliteit voor buitendijkse ontwikkelingen

VROM, VenW en provincies

2010

Kabinetsbesluit over plaatsingsmogelijkheden windturbines in
IJsselmeer

VROM, EZ en LNV

2011

Afsluitdijk

Ecologie en Natura 2000

Buitendijks

5.4 Zuidwestelijke Delta

5.4 Zuidwestelijke Delta

Gebiedsbeschrijving

174

De Zuidwestelijke Delta, het gebied dat wordt

infrastructuur. Het economisch belang van (water)

De Deltawerken hebben veiligheid gebracht en door

begrensd door de Nieuwe Waterweg/Nieuwe Maas,

recreatie en toerisme is groot en wordt in de toekomst

de ontstane wegverbindingen ook een sterke impuls

de Biesbosch en het Schelde-estuarium, is een gebied

mogelijk nog groter dan dat van de binnenvaart. De

gegeven aan de economie. De Deltawerken zijn het

met veel grote wateren met elk een eigen karakter:

schelpdiervisserij in de Oosterschelde, de Voordelta

paradepaardje van de Nederlandse watertechniek,

van zoet tot zout en van stilstaand tot stromend.

en het Grevelingenmeer is een regionaal sterke

waar vanuit het buitenland nog steeds veel belang-

Drie internationale rivieren, Schelde, Maas en Rijn,

bedrijfstak met producten met een internationale

stelling voor is. Een belangrijk nadeel van de aanleg

monden hier uit in zee. Het is een blauwgroene zone

afzetmarkt. Het grootste deel van het land wordt

van de Deltawerken is het wegvallen van de estuariene

tussen twee hoog geïndustrialiseerde en dichtbevolkte

gebruikt als landbouwgebied. De polders van

dynamiek, waardoor de natuurlijke processen in de

gebieden. Veel rijkswateren zijn natuurgebieden en

Zuid-Holland (Greenport) en Zeeland met een

Zuidwestelijke Delta zijn verstoord. Er zijn veel

aangewezen als Natura2000-gebieden. De Ooster-

hoogwaardige teelt van groente en fruit profiteren

geïsoleerde waterbekkens ontstaan. Het Haringvliet,

schelde en de Biesbosch zijn tevens een Nationaal

van de goede logistieke verbindingen en hebben een

het Grevelingenmeer, de Oosterschelde, het Volkerak-

Park. Walcheren, de Zak van Zuid-Beveland, westelijk

internationaal sterke concurrentiepositie. In het

Zoommeer en het Veerse Meer zijn tussen 1960 en

Zeeuws-Vlaanderen en de Hoeksche Waard behoren

gebied liggen veel energiecentrales en bedrijven, die

1987 van elkaar gescheiden. Door de afsluiting van

tot de Nationale Landschappen Zuidwest Zeeland en

proces- en koelwater gebruiken. De spaarbekkens in

het Haringvliet is er meer water gaan stromen door

Hoeksche Waard. Elk gebied bevat eigen typische

de Biesbosch voorzien Rotterdam, de Drechtsteden

de Dordtsche Kil, het Spui, de Noord en de Oude

Delta-karakteristieken, zoals duinen, polders, dijken,

en Zeeland van drinkwater. Drinkwater voor Goeree-

Maas, met als gevolg hogere stroomsnelheden.

kreekrestanten en vliedbergen, als tekens van de

Overflakkee en Schouwen-Duiveland wordt onttrokken

Door de hogere stroomsnelheden vindt op deze

voortdurende strijd tegen het water. De worsteling

aan het Haringvliet. Het grondwater uit de Brabantse

wateren erosie plaats met het gevolg dat de stabiliteit

tegen het water is in dit gebied ook zichtbaar in

Wal dient als bron voor drinkwater in Zeeland en

van de oevers en dijken langs deze wateren in gevaar

verdronken landschappen die in de schorren en

West-Brabant.

kan komen.

Analyse

slikken liggen (zoals Reimerswaal), in fenomenen

Door het wegvallen van de getijdendynamiek en

als oesterputten en in de vele scheepswrakken als

zoet-zoutovergangen zijn de waterkwaliteit en de

getuigen van het maritieme verleden van Nederland.

natuurwaarden van veel waterbekkens steeds verder

De economie in het gebied is sterk gerelateerd aan

achteruitgegaan. Dit heeft ook een negatief effect op

water, met aan de randen van het gebied onder

het gebruik van het water, zoals de waterrecreatie en

andere de wereldhavens van Rotterdam en Antwerpen.

het wonen langs het water.

Deze havens zijn met elkaar verbonden via de

Veel waterbekkens hebben last van onvoldoende

Rijn-Schelde Corridor, een belangrijke route voor

doorstroming, een overmaat of juist een gebrek aan

de containerbinnenvaart. De Westerschelde is dé

voedingsstoffen als gevolg van de afsluiting of een

levensader voor Antwerpen, de Nieuwe Waterweg is

verstoring van morfologische processen zoals de

dat voor Rotterdam. Havens zoals Moerdijk, Vlissingen,

natuurlijke opbouw en afbraak van slikken, platen

Terneuzen en Gent profiteren ook van deze water­

en schorren. Het Haringvliet/Hollandsch Diep heeft

Beleidskeuze

5.4 Zuidwestelijke Delta
175

vervuilde waterbodems en last van oeverafslag.

De Westerschelde, één van de weinige natuurlijke

In de Zuidwestelijke Delta blijft het werken aan de

Het Grevelingenmeer kampt met zuurstofloosheid op

estuaria in Nederland, is sterk onderhevig geweest

bescherming tegen overstroming van belang. Het

de bodem en stankoverlast. In het Volkerak-Zoommeer

aan menselijke activiteiten. Door onder andere

kustfundament zal op een natuurlijke wijze mee­

is in de zomer en het najaar sprake van een explosieve

inpolderingen, aanleg van harde oeververdedigingen,

groeien met de zeespiegelstijging. Via het Noordelijk

groei en sterfte van blauwalgen, met daardoor stank-

zandwinning, vaargeulverruimingen en de matige

Deltabekken, via het Volkerak-Zoommeer en eventueel

overlast, vis- en vogelsterfte en zwemverboden.

waterkwaliteit verkeert de Westerschelde in een

ook via het Grevelingenmeer moet er voldoende

Juist in die perioden wil de recreant schoon en

ongunstige staat van instandhouding.

afvoer- en bergingscapaciteit aanwezig zijn om de

gezond water, maar is het water van slechte kwaliteit.

toename van de afvoer van de grote rivieren te

Jaarlijks moet door blauwalgen de inlaat van zoet

Door de aanleg van de Deltawerken zijn zoetwater-

kunnen verwerken (‘Ruimte voor de Rivier’).

water ten behoeve van de landbouw in landbouw­

bekkens ontstaan die onder andere worden gebruikt

Het opnieuw toelaten van natuurlijke processen door

polders gestaakt worden.

voor inname van landbouw- en drinkwater. Om de

het gecontroleerd opheffen van de harde scheiding

zoutindringing via de Nieuwe Waterweg tegen te gaan

tussen de diverse waterbekkens geeft een herstel

De Oosterschelde heeft ‘zandhonger’. Hierdoor

wordt zoet rivierwater (als ‘tegendruk’) gebruikt,

van de estuariene dynamiek. Dit zal zorgen voor het

verdwijnen elk jaar tientallen hectares aan platen,

zodat de innamepunten voor landbouw- en drink­

ombuigen van de ecologische schaduwkanten van de

slikken en schorren. Dit heeft negatieve gevolgen

water zoet blijven. In droge periodes is hiervoor tot

Deltawerken. Het vergroot ook het zelfreinigend en

voor de waterveiligheid, maar vooral voor de natuur,

70% van de rivierafvoer nodig, maar ook daarmee

natuurlijk productievermogen van het water en geeft

omdat bodemdieren hun leefgebied verliezen, met in

kan de zoutindringing niet meer volledig worden

een betere verdeling van de nutriëntenbelasting over

hun kielzog diverse vogelsoorten. Zeehonden verliezen

tegengegaan. Een duurzame oplossing vraagt om

de wateren. Vismigratie van zee naar rivieren en

hun rustplek. De Oosterschelde krijgt minder

regionaal maatwerk, passend bij een landelijke

andersom is weer mogelijk.

voedingsstoffen vanuit zoet rivierwater, waardoor

aanpak voor de zoetwatervoorziening. Voor de

Er zal verkend worden hoe de zandhonger in de

mosselen en oesters langzamer groeien dan voor de

Zuidwestelijke Delta bestaat het maatwerk uit het

Oosterschelde kan worden bestreden.

afsluiting van het Volkerak-Zoommeer. Ook de

combineren van de zoetwatervoorziening met het

Het water in de Zuidwestelijke Delta moet voldoen

Voordelta kampt met plaatselijke zandhonger. Het

gewenste herstel van de estuariene dynamiek.

aan doelstellingen van de Kaderrichtlijn Water. De

onnatuurlijk waterpeil op het Veerse Meer zorgt voor

keuze voor het herstel van de estuariene dynamiek

het jaarlijks afsterven van het overgrote deel van de

betekent overigens wel dat voor sommige wateren

bodemdieren in het najaar en voorkomt de opbouw

de doelstellingen die in 2009 in het stroomgebied­

van een gezonde bodemdiergemeenschap. De lage

beheerplan zijn opgenomen over zes jaar moeten

waterpeilen in het winterhalfjaar zorgen voor slecht

worden aangepast. Dit geldt bijvoorbeeld voor het

bereikbare steigers en jachthavens.

Volkerak-Zoommeer, waar uiterlijk in 2015 weer zout
zal worden toegelaten.
Het beleid uit de Nota Ruimte wordt voortgezet.
De aanpak voor de wateropgave wordt waar mogelijk

176
5.4 Zuidwestelijke Delta

5.4 Zuidwestelijke Delta

Streefbeeld
gecombineerd met wonen, werken, recreëren en

De Zuidwestelijke Delta is een duurzame en klimaatbestendige delta. De veiligheid tegen
overstroming is gegarandeerd. Er is voldoende capaciteit voor berging en afvoer van
rivierwater in het kader van meer ruimte voor de rivier. Maatregelen voor herstel van de
estuariene dynamiek en het bereiken van een goede waterkwaliteit worden waar mogelijk
gecombineerd met waterveiligheid. De Zuidwestelijke Delta is een zo compleet mogelijk
estuarien systeem, met meer uitwisseling van water tussen de verschillende waterbekkens.
De harde scheiding tussen zoet en zout is zoveel mogelijk opgeheven en de natuurlijke
processen zijn grotendeels hersteld. Het proces van opbouw en afbraak van slikken, platen
en schorren vindt weer meer van nature plaats. Cultuurhistorische waarden als verdronken
landschappen, oesterputten en scheepswrakken worden binnen die natuurlijke dynamiek
gewaardeerd als getuigen van onze cultuurgeschiedenis. Havenontwikkeling, scheepvaart
en waterrecreatie krijgen de ruimte binnen een duurzaam evenwicht tussen economie en
ecologie. Logistieke verbindingen over water zijn geoptimaliseerd. Er zijn oplossingen
gevonden voor de zoet­water-voorziening voor landbouw, drinkwater en industrie voor de
korte termijn.
De toenemende autonome verzilting van het water noopt tot nieuwe oplossingen voor de
regionale zoetwatervoorziening en het daarvan afhankelijke landgebruik op de lange
termijn en biedt kansen voor een nieuwe, duurzame zoutwatereconomie. Experimenten
met innovatieve oplossingen op het gebied van waterkeringen, energieopwekking, zoetwater­
voorziening, zilte landbouw en natuurontwikkeling hebben een goede aanpak opgeleverd,
waarmee we beter zijn voorbereid op toekomstige ontwikkelingen. Er is duurzame visserij
en aquacultuur aanwezig. De Zuidwestelijke Delta is een proeftuin en etalage van
innovatieve kust­veiligheid, die internationaal als voorbeeld wordt erkend en bezocht.
Wonen, werken, recreëren, natuur- en landschapsontwikkeling, cultuur­historie en water
worden gecombineerd. In de regio én daarbuiten leeft het bewustzijn dat mensen in een
delta kunnen leven met water, nu én in de toekomst.

natuurontwikkeling, om zo een impuls te geven
aan de ruimtelijke kwaliteit en de economische
ontwikkeling van het gebied.
In 2010 is bijna de gehele Zuidwestelijke Delta
aangewezen als Natura 2000-gebied. De belangrijkste
gebieden zijn: Haringvliet, Hollandsch Diep, Oude
Maas, Biesbosch, Volkerak-Zoommeer, Grevelingenmeer, Oosterschelde, Veerse Meer en Westerschelde.

177

kaart 21

Zuidwestelijke Delta
verkenningen,
planstudies en
Kaart 21
uitvoering periode 2009-2015

Zuidwestelijke Delta

kaart 21
Verkenningen, planstudies en uitvoering
‘Ruimte voor de Rivier’
periode 2009-2015

Zuidwestelijke Delta
verkenningen,
planstudies
en
maatregelen
erosie
uitvoering periode 2009-2015
verkenning waterkwaliteit
Grevelingenmeer
‘Ruimte voor de Rivier’
Haringvlietsluizen op een kier
maatregelen erosie
Flakkeese spuisluis

178

verkenning waterkwaliteit
besluit zout Volkerak-Zoommeer
Grevelingenmeer
Haringvlietsluizen op een kier
studie terugdringen optrekken
zouttong
Flakkeese spuisluis
proef terugdringen zoutlek
Volkeraksluis
besluit zout Volkerak-Zoommeer
alternatief zoetwatervoorziening
studie terugdringen optrekken
evaluatie peilbesluit
zouttong
proef terugdringen zoutlek
verruiming vaargeul
Volkeraksluis
alternatief zoetwatervoorziening
natuurontwikkeling Westerschelde
evaluatie peilbesluit
verkenningen verkeersen vervoersprognoses
verruiming vaargeul
verkenningen logistieke potentie
kanaalzone Gent-Terneuzen
natuurontwikkeling Westerschelde
verkenning zandhonger
verkenningen verkeersen vervoersprognoses
verkenningen logistieke potentie
zout met getij
kanaalzone Gent-Terneuzen
verkenning zandhonger
zout (semi)stagnant
2010 zoet-zoutovergang Haringvliet
zout met getij
zoet (semi)stagnant
in 2015 zout met enig getij
zout (semi)stagnant
zoet met dynamiek
2010 zoet-zoutovergang Haringvliet
intergetijdengebieden
zoet (semi)stagnant
in 2015 zout met enig getij
zoet met dynamiek
intergetijdengebieden

5.4 Zuidwestelijke Delta

Realisatie
Waterberging

de Voordelta (zandmotor) een bijdrage kan leveren

uiterlijk in 2015 op het meer zout water uit de Ooster-

In de pkb Ruimte voor de Rivier is een maatregel

aan het oplossen van de zandhongerproblematiek,

schelde toe te laten. Op die manier verzilt het water

berging Volkerak-Zoommeer opgenomen. Het

door ervoor te zorgen dat het zand via de Oosterschelde-

van het Volkerak-Zoommeer en ontstaat er een

uitvoeringsbesluit voor deze maatregel wordt begin

kering naar binnen komt. Een zandmotor in de

beperkte getijdendynamiek. Het kabinet is van mening

2012 genomen, zodat de maatregel in 2015 is uitgevoerd,

Voordelta kan tevens een oplossing zijn voor zowel

dat dit de enige oplossing is om de blauwalgen­

zoals vastgelegd in de pkb. Hierbij wordt rekening

opdringende geulen aan de kust als plaatselijke

problematiek op te lossen. Hierdoor verbetert de

met de oplossingen voor de slechte waterkwaliteit van

zandhonger in de geulen voor de Oosterscheldekering.

waterkwaliteit en nemen de natuurwaarden toe. Het

het Volkerak-Zoommeer, de verlengde mirt-verkenning

Na 2050 wordt bekeken hoe omgegaan wordt met de

gebied wordt aantrekkelijker voor recreatie en wonen

voor de Grevelingen en kansen voor meer en sneller

Oosterscheldekering.

in de nabijheid van het water. Het biedt goede kansen

transport over water via de Rijn-Schelde Corridor.

voor schelpdiervisserij op het Volkerak-Zoommeer.

Ook wordt de maatregel zoveel mogelijk toekomst-

Haringvlietsluizen

De verwachting is dat ook de huidige schelpdiervisserij

vast uitgevoerd. Dat wil zeggen dat rekening wordt

De uitvoering van het kierbesluit voor de Haringvliet-

in de Oosterschelde profiteert, omdat de aanvoer van

gehouden met aanvullende maatregelen op de lange

sluizen per december 2010 maakt visintrek naar

voedselrijk water vanuit het Volkerak-Zoommeer de

termijn bij meer extreme afvoeren.

bovenstroomse paaigebieden mogelijk. Het geeft een

productieomstandigheden in de Oosterschelde

eerste stap op weg naar herstel van de estuariene

verbetert.

Erosie

dynamiek. Het kierbesluit wordt in 2015 geëvalueerd.

De keuze voor een zoute oplossing heeft echter tot

In de komende kabinetsperiode zal worden bezien of en

Dan wordt besloten over een mogelijke vervolgstap

gevolg dat het huidige gebruik van zoet water uit het

zo ja, welke maatregelen nodig zijn om de erosie op de

om de estuariene dynamiek te verhogen. Onderdeel

Volkerak-Zoommeer niet meer mogelijk zal zijn.

Dordtsche Kil, Spui en Oude Maas te stoppen. Gestreefd

van het reeds genomen kierbesluit is dat de inname-

Vanwege de gevolgen van een zout Volkerak-Zoommeer

wordt naar een zo natuurlijk mogelijke oplossing.

punten voor drinkwater en landbouwwater op

voor de zoetwatervoorziening van de regio heeft het

Goeree-Overflakkee en Voorne-Putten worden verlegd

kabinet de stuurgroep Zuidwestelijk Delta gevraagd

Zandhonger

naar een locatie ten oosten van Middelharnis –

advies uit te brengen over de zoetwatervoorziening.

In 2013 wordt een verkenning afgerond naar oplos­

monding Spui. Door de keuze voor een zout Volkerak-

De stuurgroep heeft het advies op 29 juni 2009

singen voor de zandhonger in de Oosterschelde. In de

Zoommeer (zie hieronder) wordt het zoutgehalte bij

aangeboden aan het kabinet. Het kabinet onderschrijft

verkenning worden onder andere veldproeven gedaan

deze nieuwe innamepunten mogelijk iets hoger.

dat het lekken van zout water door de Volkeraksluizen

om te kijken of zandsuppleties en innovatieve erosie-

Bij het mogelijk verder openzetten van de Haringvliet-

naar het Haringvliet-Hollandsch Diep moet worden

bestrijdende maatregelen de zandhonger kunnen

sluizen na 2015 zal ook rekening worden gehouden

geminimaliseerd om onacceptabele effecten voor de

tegengaan. Bij de proeven wordt zoveel mogelijk

met deze effecten.

zoetwatervoorziening van de Zuid-Hollandse

gebruik gemaakt van natuurlijke materialen en wordt

Eilanden en het Westland te voorkomen. Het kabinet

gekeken naar combinaties met schelpdierkweek.

Volkerak-Zoommeer

zal een praktijkproef tot medio 2011 uitvoeren om na

Naast deze verkenning kan het interessant zijn om te

Om de blauwalgenproblematiek in het Volkerak-

te gaan hoe het lekverlies van zout water over de

kijken in hoeverre een grootschalige zandsuppletie in

Zoommeer op te lossen kiest het kabinet ervoor om

Volkeraksluizen kan worden beperkt. Gedurende de

179

5.4 Zuidwestelijke Delta
180

uitvoering van deze praktijkproef kunnen ook andere

Met deze aanpak wordt besluitvorming over het zout

Veerse Meer

relevante aspecten verder worden uitgewerkt. Het

maken van het Volkerak-Zoommeer in overeenstem-

Sinds 2004 zorgt een spuisluis in de Zandkreekdam

betreft gebiedsgerichte oplossingen die rekening

ming gebracht met de planstudie voor waterberging

voor de inlaat van zout Oosterscheldewater, waardoor

houden met een efficiënter en effectiever gebruik van

op het Volkerak-Zoommeer in het kader van Ruimte

de waterkwaliteit van het Veerse Meer is verbeterd. In

zoet water en die een beroep doen op het vergroten

voor de Rivier, de studie naar kansen voor meer

2007 is voor het Veerse Meer het besluit genomen het

van de zelfvoorzienendheid, met het oog op lange-

transport over water in de Rijn-Schelde Corridor en

winterpeil, dat 60 cm lager ligt dan het zomerpeil,

termijnontwikkelingen zoals klimaatverandering.

de verlengde mirt-verkenning voor de Grevelingen

met 30 cm te verhogen. Dit moet zorgen voor een

Tevens wordt bekeken of de effecten van een zout

zodat medio 2012 integrale besluitvorming kan

minder onnatuurlijke situatie en maakt een stabiele

Volkerak-Zoommeer op Vlaams grondgebied kunnen

plaatsvinden.

bodemdiergemeenschap mogelijk. Daarmee voldoet

worden tegengegaan. Ook zal een analyse worden

het meer aan de doelen voor waterkwaliteit en natuur.

uitgevoerd van de financiële verantwoordelijkheden

Grevelingenmeer

Ook de recreatievaart profiteert van een hoger peil

en belangen van overheden en zoetwatergebruikers

In 2007 is een verkenning gestart om te zoeken naar

in najaar, winter en voorjaar, omdat havens en

met het oog op besluitvorming medio 2012. Het

aanvullende oplossingen om de waterkwaliteit en de

voorzieningen beter bereikbaar zijn. Tevens zijn

kabinet zal hiervoor benodigde acties vastleggen in

natuurwaarden op het Grevelingenmeer te verbeteren.

maatregelen voorzien om de negatieve effecten van

een stappenplan dat in de zomer van 2010 in een

Daarbij is gekeken of er een combinatie mogelijk is

een hoger peil zoveel mogelijk te voorkomen. Het peil-

bestuursovereenkomst met de regio wordt vastgelegd.

tussen een doorlaatvergroting in de Brouwersdam en

besluit is per oktober 2008 ingegaan. In 2015 wordt de

Na het afronden van de praktijkproef neemt het

aanleg van een zeesluis en/of een getijdencentrale.

effectiviteit van het peilbesluit geëvalueerd en wordt

kabinet medio 2012 een uitvoeringsbesluit over de te

In 2009 is vastgesteld dat het zinvol is om in een

bekeken of het haalbaar is om het verschil tussen

nemen maatregelen om het zoutlek te beperken en

verlengde MIRT-verkenning de mogelijkheden van

winter- en zomerpeil helemaal op te heffen.

over de andere te realiseren alternatieven voor de

deze combinatie verder op effectiviteit en financiële

huidige beschikbaarheid van zoet water voor de

haalbaarheid door middel van een publiek-private

Westerschelde

landbouw, de drinkwatervoorziening en de industrie.

aanpak te onderzoeken. Daarnaast wordt in het

Om de Westerschelde als Natura 2000-gebied in een

In dit besluit zal worden opgenomen dat zout water

kader van Ruimte voor de Rivier onderzocht of het

gunstige staat van instandhouding te brengen en zo

pas daadwerkelijk wordt toegelaten als de alternatie-

functioneel is om een verbinding tussen het Volkerak-

bij te dragen aan het behoud van het unieke Schelde-

ven voor de huidige beschikbaarheid van zoet water

Zoommeer en de Grevelingen te maken. Hierbij zal

estuarium, wordt een pakket van natuurherstel­

voor de landbouw, de drinkwatervoorziening en de

ook worden afgewogen of de voorgenomen inwerking-

maatregelen uitgevoerd. Dit pakket is een onderdeel

industrie zijn gerealiseerd.

stelling van de Flakkeese Spuisluis nog van

van de Ontwikkelingsschets 2010 Schelde-estuarium,

Op basis van het uitvoeringsbesluit stelt het rijk

toegevoegde waarde is. De start van de uitvoering van

dat in een verdrag tussen Nederland en Vlaanderen is

samen met de andere overheden een uitvoerings­

deze inwerkingstelling zal daarom worden uitgesteld

vastgelegd. Naast aandacht voor de natuur is er ook

overeenkomst vast, die ervoor moet zorgen dat de

tot deze heroverweging uiterlijk 2012 is uitgevoerd.

aandacht voor de bescherming tegen overstroming en

benodigde maatregelen uiterlijk in 2015 zijn uitgevoerd,

de toegankelijkheid van het Schelde-estuarium.

zodat zout water kan worden toegelaten.

In het kader van de toegankelijkheid is in 2008 het

181

5.4 Zuidwestelijke Delta
182

tracébesluit voor de verruiming van de vaargeul van

met mogelijkheden voor zoute aquacultuur (bijvoor-

Delta van het Deltaprogramma worden ontwikkeld.

de Westerschelde genomen. De verruiming start naar

beeld het project Zeeuwse Tong), blauwe en groene

De minister van LNV is hiervoor namens het kabinet

verwachting in 2010.

energie en innovatieve oplossingen voor de landbouw

als trekkend bewindspersoon opdrachtgever.

Samen met Vlaanderen wordt gewerkt aan het

in een verziltende omgeving. Het rijk levert hiertoe

opbouwen van de benodigde kennis over het Schelde-

een actieve bijdrage aan het Kennis Netwerk Delta

estuarium, gericht op het toekomstige beleid en

Water, getrokken door de provincie Zeeland, met

beheer.

daarin ook kennisinstituten en ondernemers.

Rijn-Schelde Corridor en kanaalzone

Innovatie

Gent-Terneuzen

Het ministerie van Verkeer en Waterstaat, de provincie

In het Scheldegebied verkennen Vlaanderen en

Zeeland, Deltares, Bouwend Nederland, onri en vbko

Nederland samen de verkeers- en vervoersprognoses

hebben samen een aantal innovatieve proefprojecten

voor de binnenvaart en recreatievaart via de Rijn-

voor kustveiligheid en andere wateropgaven in de

Schelde Corridor. De resultaten van de verkenning

Zuidwestelijke Delta geselecteerd. Deze worden

zijn in maart 2009 besproken in de Vlaams Nederlandse

voorzien van voorlichting met het doel duidelijk te

Schelde Commissie. Als vervolgstap wordt een

maken wat de locatie innovatief maakt. Provincie

gezamenlijke quick-scan naar de capaciteit van

Zeeland en Rijkswaterstaat Zeeland bepalen hierbij

de sluizen uitgevoerd. Ook voeren Nederland en

hoe op de Neeltje Jans communicatie en educatie

Vlaanderen een grensoverschrijdende verkenning uit

worden vormgegeven. Daarover moet in 2010 besloten

naar de maritieme toegankelijkheid van de kanaal-

worden.

zone Gent-Terneuzen, waaronder de capaciteit van
het sluiscomplex bij Terneuzen. De verkenning is in

Uitvoeringsprogramma

maart 2009 opgeleverd. Wanneer eind 2009 (streef­

De Stuurgroep Zuidwestelijke Delta, bestaande uit de

datum) een positief planstudiebesluit zal worden

provincies Zeeland, Zuid-Holland en Noord-Brabant,

genomen, zal deze vermoedelijk in 2010 worden

de regionale waterschappen en de rijks­p artners als

gestart.

adviseur, coördineert de uitvoering van een programma
met de belangrijkste water­projecten in de Zuidweste-

Zoutwatereconomie

lijke Delta. Hiertoe zal de stuurgroep, ondersteund

Het rijk stimuleert de ontwikkeling van een nieuwe,

door een interbestuurlijke programmabureau, medio

duurzame zoutwatereconomie, in samenwerking

2010 een uitvoeringsprogramma vaststellen voor de

met het bedrijfsleven en de betrokken sectoren.

periode 2010-2015, met een doorkijk naar 2020.

Voorbeelden zijn het verkennen van en experimenteren

Daarnaast zal het deelprogramma Zuidwestelijke

Ruimtelijke aspecten

5.4 Zuidwestelijke Delta

Het beleid uit de Nota Ruimte wordt voortgezet.

183

Dit betekent dat de aanpak voor de wateropgave waar
mogelijk wordt gecombineerd met wonen, werken,
recreëren en natuurontwikkeling, om zo een impuls
te geven aan de ruimtelijke kwaliteit en de economi-

Gebiedsontwikkeling Perkpolder

sche ontwikkeling van de Zuidwestelijke Delta (zie
Gebiedsontwikkeling Perkpolder). Het uitvoeringsprogramma voor de Zuidwestelijke Delta zal daar
concreet invulling aan geven.
In deze planperiode zijn nog geen nieuwe extra
ruimtelijke maatregelen van het rijk voorzien voor het
realiseren van de wateropgaven in de Zuidwestelijke
Delta. Zo wordt bijvoorbeeld de ruimtelijke doorwerking
van de waterberging op het Volkerak-Zoommeer in

De gemeente Hulst ontwikkelt samen met andere overheden en marktpartijen de
voormalige veerhaven in Perkpolder en de omgeving daarvan. Doel van deze plannen
is het gebied sociaal-economisch een impuls te geven door het realiseren van
woningbouw, recreatie en natuurontwikkeling. Bijzonder is dat de inrichtings­plannen
een etalage vormen voor klimaatadaptatie. Dit is het resultaat van het Interregproject
ComCoast, dat onder leiding van Rijkswaterstaat is uitgevoerd. Aanleiding voor de
planontwikkeling is het wegvallen van de veerverbinding Kruiningen–Perkpolder in
2003. De gebiedsontwikkeling staat aan de vooravond van de realisatie.

het kader van Ruimte voor de rivier nog nader uitgewerkt. Dit geldt ook voor de ruimtelijke doorwerking
van de alternatieven, die gezocht worden rondom het
verzilten van het Volkerak-Zoommeer en die zoveel
mogelijk zullen worden uitgevoerd in combinatie met
natuurontwikkeling en recreatie. Bij de uitwerking
en uitvoering zal rekening worden gehouden met de
beschermde status van de betrokken gebieden in het
kader van Natura 2000. Het kabinet zorgt daarmee
voor een beter zicht op de ruimtelijk-economische
en integrale effecten van deze projecten.
Kaart 21 geeft de onder realisatie beschreven
verkenningen, planstudies en uitvoeringsprojecten
ruimtelijk weer.

Het oude veerplein wordt opgehoogd tot dijkhoogte (+10m NAP). Dit nieuwe Hart
van Perkpolder krijgt maximaal 250 woningen, een hotel met wellnesscentrum en
een golfclubhuis. Deze megaterp maakt het tot in de verre toekomst mogelijk veilig
te wonen en te recreëren met uitzicht op de Westerschelde.
De voormalige veerhaven wordt omgevormd tot een jachthaven met 350 tot 500
ligplaatsen en bijbehorende voorzieningen. De betrokken partijen zullen met elkaar
maatregelen uitwerken om de nautische veiligheid op de Westerschelde te waarborgen.
In de Westelijke Perkpolder, gekenmerkt door een combinatie van recreatie en water­
rijke natuur, komen 200 woningen op terpen te liggen. Een golfbaan slingert door
een waterrijk landschap. Hoewel de huidige zeedijk voldoende veilig is, kan met dit
inrichtingsplan in de toekomst worden gekozen voor een golfoverslagbestendige
zeedijk.
Ten zuidoosten van de veerhaven wordt een gebied van 75 ha ontpolderd. Van nature
zullen zich slik en schor vormen met hoge natuurwaarden. Het zal bovendien de
golven dempen, zodat een buffer voor de veiligheid ontstaat.
Meer informatie: www.perkpolder.nl

5.4 Zuidwestelijke Delta
184

Wat

Wie

Wanneer

Uitvoeringsbesluit waterberging Volkerak-Zoommeer
(PKB Ruimte voor de Rivier)

VenW, LNV

2012

Onderzoek stoppen erosie Dordtsche Kil, Spui en Oude Maas

VenW

2015

Verkenning mogelijke oplossingen voor zandhonger Oosterschelde

VenW, LNV

2013

Uitvoering kierbesluit Haringvlietsluizen

VenW, LNV, provincie Zuid-Holland

2010

Evaluatie kierbesluit en besluit over verdere opening

VenW, LNV, provincie Zuid-Holland

2015

Uitvoering praktijkproef minimalisatie zoutlek Volkeraksluizen

VenW

2011

Nadere uitwerking advies over de zoetwatervoorziening van de
Zuidwestelijke Delta

Stuurgroep Zuidwestelijke Delta, LNV en VenW

2012

Uitvoeringsbesluit over verzilting Volkerak-Zoommeer

VenW en LNV

2012

Uitvoeringsovereenkomst rijk-regio over uitvoering verzilting
Volkerak-Zoommeer en bijbehorende zoetwatervoorzieningen

VenW, LNV, provincies en waterschappen

2012

Besluit over inwerking stellen Flakkeese Spuisluis

VenW

2012

Afronding verkenning Grevelingenmeer en besluit over vervolgstap

VenW, LNV

2012

Evaluatie peilbesluit Veerse Meer en bezien of gelijk winter- en
zomerpeil mogelijk is

VenW

2015

Uitvoering projecten Ontwikkelingsschets Schelde-estuarium

Nederland en Vlaanderen

2010

Samen met Vlaanderen opbouw van benodigde kennis over Schelde

Nederland en Vlaanderen

Doorlopend

Aanwijzing Natura 2000-gebieden

LNV

2010

Stimuleren van nieuwe, duurzame zoutwatereconomie

VenW, LNV, provincie Zeeland

Doorlopend

5.5 Randstad

5.5 Randstad

Gebiedsbeschrijving

Analyse

De Randstad is het dichtst bebouwde en bewoonde

De ontwikkelopgave voor de Randstad is complex.

• Randstad blijvend beschermen tegen overstromingen;

gebied van Nederland, waar meer dan de helft van het

Versterking van de mainports (Rotterdamse haven en

• anticiperen op toenemende verzilting en watertekort;

bruto nationaal product verdiend wordt. De strategi-

luchthaven Schiphol) vereist uitbreiding van de infra-

• van Groene Hart naar Groenblauwe Delta:

sche ligging en een sterk gecontroleerd watersysteem

structuur, terwijl tegelijkertijd ruimte moet worden

beschermen, ontwikkelen en klimaatbestendig

hebben ervoor gezorgd dat dit gebied tot één van de

gevonden voor een goed woon- en leefklimaat met

inrichten.

aantrekkelijkste en welvarendste delta’s van de wereld

voldoende ruimte voor water, natuur en recreatie.

behoort. De te beschermen waarden in de Randstad

De Randstad is het politieke, bestuurlijke, sociale en

De keuze van het kabinet voor een schaalsprong van

zijn groot en deze zullen verder toenemen door

culturele hart van Nederland en de belangrijkste

het Groene Hart naar een ‘Groenblauwe Delta’

verstedelijking en investeringen.

economische motor van zakelijke en financiële

betekent dat - in plaats van één open middengebied -

Een aanzienlijk deel van de groene gebieden in de

dienstverlening en toerisme. Borging van de veiligheid

wordt ingezet op een grotere, (op onderdelen) beter

Randstad (Groene Hart, Midden Delfland) betreft veen-

tegen hoogwater is van cruciaal belang om doelen op

beschermde en beter onderling verbonden groenblauwe

weidegebied. Kenmerkend voor veenweidegebieden

het gebied van versterking van de economie, vergroting

structuur. De grotere eenheden van water, natuur en

(in de Nota Ruimte benoemd als Nationaal Landschap)

van de kracht en dynamiek van steden en ontwikke-

landschap in en grenzend aan de Randstad worden

is dat de bodem al eeuwenlang daalt door onder

ling van bijzondere kwaliteiten en de vitaliteit van het

met elkaar verbonden, zodat de samenhang verbetert.

andere ontwatering ten behoeve van de landbouw en

Groene Hart te kunnen behouden en/of versterken.

Het Groene Hart wordt verbonden met de omliggende

verstedelijking. Tegelijkertijd is de landbouw de

groene en blauwe gebieden zoals het IJsselmeer, de

belangrijkste drager van het typische landschap.

Voor de ontwikkeling van de Randstad zijn de

Utrechtse Heuvelrug, het rivierengebied, de Noord-

Deze gebieden liggen nu enkele meters beneden nap.

ruimtelijke ambities en keuzes van het kabinet neer-

zee en de Zeeuwse wateren tot de Groenblauwe Delta.

De bodem in de droogmakerijen (meren die tussen de

gelegd in de Structuurvisie Randstad 2040. Leven in

Op kaart 22a is de visie van het kabinet voor de

17e en 19 e eeuw zijn drooggemalen) bestaat merendeels

een veilige, klimaatbestendige en groenblauwe delta

Groenblauwe Delta weergegeven.

uit klei en soms uit restveen. Met name aan de randen

is één van de leidende principes uit deze structuur­

liggen drogere gronden: aan de oostzijde de stuwwallen

visie. In deze visie geeft het kabinet aan dat op

Het kabinet kiest in de Structuurvisie Randstad 2040

(Utrechtse Heuvelrug en ’t Gooi), aan de westzijde

(inter)nationaal schaalniveau de klimaatverandering

voor deze schaalsprong omdat:

de duinstrook met daarin de landgoederen en in het

de komende jaren en ook op langere termijn investe-

• in een robuustere groenblauwe structuur ruimte

zuiden en midden enkele oude oeverwallen. De lage

ringen vraagt in de veiligheid tegen overstromingen

kan worden gevonden om voor te sorteren op de

ligging, de aanwezigheid van veenweidegebieden

vanuit de rivieren en de kust. Het kabinet kiest ervoor

effecten van de klimaatverandering;

en diepe droogmakerijen, in combinatie met verstede-

om te blijven investeren in een delta waarin veilig

• de groenblauwe structuur van grote eenheden een

lijking maken de Randstad al met al tot een (inter­

geleefd en gewerkt kan worden, met een duurzame

sterkere basis kan bieden voor een stelsel van

nationaal) bijzonder maar tevens kwetsbaar gebied.

waterhuishouding die sterk sturend is voor de

kleinere groenblauwe verbindingen nabij de steden

In de dwarsdoorsnede Randstad is een overzicht

ruimtelijke ontwikkeling en inrichting. Keuzes die

als robuuste contramal voor de verstedelijking;

gegeven van de historische ontwikkeling van de

uitwerking geven aan dit principe zijn:

bodemdaling en bebouwing gezien in een dwarsdoorsnede van de Randstad.

• groen en blauw nabij de steden een belangrijke
betekenis heeft voor gezondheid, behoud en

185

Kaart 22a

Leven in een veilige, klimaatbestendige en blauwgroene delta

5.5 Randstad

De kaart is een indicatieve weergave (bron: structuurvisie Randstad 2040)

rt 5.
186

versterking van cultuurhistorische waarden,
natuur en de beleving van openheid. Dat biedt ook

Randstad 2040

recreatieve en toeristische mogelijkheden. Dit

82

draagt bij aan een beter en gezonder leefklimaat.
Dit biedt ook kansen voor nieuwe aantrekkelijke
09-09-2008 12:56:35
woonvormen.
De woningbouwopgave voor de

Randstad is aanzienlijk. Een groot deel daarvan zal
binnen bestaand stedelijk gebied ingevuld moeten
worden. De functie van de Randstad als gebied
waar intensief gewoond, gewerkt en verdiend wordt,
kan alleen maar behouden en versterkt worden als
rekening gehouden wordt met de eisen die het watersysteem stelt. In de Randstad is een viertal water­
opgaven in het bijzonder van belang voor een duurzame
ontwikkeling van dit gebied.
De gecombineerde wateropgave voor de Randstad is
schematisch weergegeven op kaart 22b.

Toelichting op kaart 5.

Veiligheid
De te beschermen waarden in de Randstad zijn groot.

rt 5.

Een grootschalige overstroming in dit gebied kan

Structuurvisie Randstad 2040

Randstad 2040

82

82

uurlijk_def.indd 82

een schadepost van tientallen miljarden euro’s en
honderden slachtoffers betekenen. Een duurzame
bescherming tegen dit risico in de kustzone, de
rivieren, en het overgangsgebied tussen rivier en zee

09-09-2008 12:56:35
in de omgeving van het Rijnmondgebied
is essentieel.

In het westelijke deel van het benedenrivierengebied
09-09-2008 12:56:35

biedt rivierverruiming onvoldoende soelaas.

Kaart 5.
KEUZES – ‘Leven in een veilige, klimaatbestendige en groenblauwe delta’
(N.B. De kaart is een indicatieve weergave)

kaart 23

Gecombineerde
wateropgave Randstad

Kaart 22b

De zwakke schakels in de kust en de achterkant van
de dijkring die Centraal Holland (dijkring 14) tegen
overstromen beschermt, vragen speciale aandacht.
De dijken van de aangrenzende gebieden aan de
landzijde van de dijkring hebben namelijk een lagere
veiligheidsnorm. Een dijkdoorbraak in dit gebied kan
tot gevolg hebben dat ook het gebied van Centraal
Holland gedeeltelijk overstroomt met rivierwater.
De veiligheidsnorm voor dijkring 44, waarin Utrecht
en Houten gelegen zijn, is vanwege de toename aan
bevolking en economische waarden relatief laag
geworden in verhouding tot de te beschermen waarden.
Verzilting
De Randstad heeft op verschillende plekken met
verzilting te maken. Onder invloed van zoute kwel
verzilt het oppervlaktewater in met name laaggelegen
gebieden zoals diepe droogmakerijen. Dit wordt tegengegaan door sloten door te spoelen met zoet water dat
vanuit het hoofdwatersysteem wordt aangevoerd.
Aanvoer van water vanuit het hoogwatersysteem is
ook nodig om in droge tijden het niveau van het
boezemwater op peil te houden. Door de combinatie
van zeespiegelstijging en lagere rivierafvoeren wordt
het steeds moeilijker zoet water uit de Nieuwe Waterweg
in te laten. Op termijn zal dit ook gelden voor inlaat
vanuit de Hollandse IJssel (bij Gouda) en de Lek.
Verzilting kan gevolgen hebben voor het ruimte­
gebruik en voor stedelijk groen, natuur, landbouw en
het landschap. Vooral de bomen- en bollenteelt is erg
gevoelig voor zilt beregeningswater. Ook stedelijk
groen is hiervoor gevoelig.

5.5 Randstad

Gecombineerde wateropgave Randstad

187

188

kaart 22

Bodemdaling veenweidegebieden en ligging grote
droogmakerijen

kaart 22
Kaart 23

dik veenpakket en snelle bodemdaling
dun veenpakket en langzame bodemdaling

grote droogmakerijen

5.5 Randstad

Bodemdaling veenweidegebieden en
ligging grote
Bodemdaling
veenweidegebieden
droogmakerijen
en
ligging grote droogmakerijen

kaart 22

De verzilting is het grootst in het westelijk deel van de
Randstad en de diepe droogmakerijen Haarlemmer-

dik veenpakket en snelle bodemdaling

Bodemdaling
gebieden en
189
droogmakeri

meer en Groot Mijdrecht Noord.
dun veenpakket en langzame bodemdaling

Wateroverlast
Vanwege de hoge verhardings- en verstedelijkingsgraad is het opvangen van heftige buien in grote

dik veenpakke

grote droogmakerijen

dun veenpakk

grote droogma

delen van de Randstad een grote opgave. Belangrijke
aandachtsgebieden vormen de sterk verstedelijkte
gebieden, het kassengebied in het Westland, (historische) binnensteden en de natste en laagste delen van
het veenweidegebied. Ook moet er in bepaalde
gevallen ruimte worden gevonden om de problemen
van water op straat het hoofd te kunnen bieden.
Bodemdaling veenweidegebieden
In veenweidegebieden waar landbouw de belangrijkste
drager is, speelt naast waterveiligheid, wateroverlast
en verzilting nog een vierde wateropgave, te weten
bodemdaling. Door de ontwatering van het veen ten
behoeve van de landbouw en verstedelijking is de
bodem gedaald tot inmiddels enkele meters onder de
zeespiegel. Gedifferentieerde waterpeilen maken het
watersysteem kwetsbaar voor wateroverlast en
duurder in onderhoud. Op kaart 23 ‘Bodemdaling
veenweidegebieden en ligging grote droogmakerijen’
is ter illustratie de ligging van de veenweidegebieden
aangegeven, waarbij onderscheid is gemaakt in de
dikte van het veenpakket en snelle of langzame
bodemdaling. Ook zijn ter illustratie voor de Randstad
als gebied de ligging van de droogmakerijen aan­
gegeven.
kaarten Waterplan 091209.ind 23

5.5 Randstad

Streefbeeld

190

De Randstad biedt voor nationale en internationale investeerders een
aantrekkelijk vestigingsklimaat. Tevens is het een gebied waar mensen graag
wonen en werken. De bescherming tegen overstromingen in de Randstad is
daarom goed geregeld. Kwetsbare objecten van vitaal belang zijn extra
beschermd tegen de gevolgen van overstromingen. Uit het oogpunt van
rampenbeheersing zijn vluchtplaatsen en evacuatieroutes aangelegd en
zichtbaar gemaakt.
De regio Randstad combineert de dynamiek van hoog verstedelijkt gebied
met groen, water, cultuurhistorie en rust. De vasthoudende inzet op bouwen
binnen bestaand stedelijk gebied heeft de Randstad versterkt en het groen
gespaard. De ‘schaalsprong’ (een verdubbeling van het inwoneraantal ten
opzichte van 2008) heeft van Almere een duurzame, aantrekkelijke stad
gemaakt.
De landschappelijke variëteit van het Groene Hart is groot: watergebieden,
veenweidegebieden en parkachtige gebieden met woningbouw in lage
dichtheden wisselen elkaar af. Het Groene Hart is onderdeel van een samen­
hangend landschap waarin cultuurhistorie, groen en water een prominente
plaats innemen en waarbij landbouw – als belangrijke drager van het
landschap - een duurzaam perspectief heeft. Een doordachte groene en
blauwe dooradering geeft een impuls aan de ruimtelijke kwaliteit. In de
stadsranden wordt het realiseren van de wateropgaven gecombineerd
met het openhouden van het landschap en het aantrekkelijk maken voor
recreatie. Deze dooradering draagt tegelijkertijd bij aan de toegankelijkheid
en bereikbaarheid van het landelijk gebied.
De toenemende kans op wateroverlast wordt het hoofd geboden door
maatregelen in de sfeer van preventie (bijvoorbeeld het vergroten van het
oppervlak open water, en wateropvang in openbare ruimten en op groene
daken), het verbeteren van de (fysieke) waterbestendigheid van de bebouwing,
het vergroten van de acceptatie van wateroverlast (bijvoorbeeld water op
straat) en het toepassen van innovatieve bouwmethoden. De betrokkenheid
van ontwerpers van gebouwen en ruimte bij het inpassen van deze maat­
regelen, zorgt ervoor dat water wordt benut voor een aangename leef­
omgeving. Van drijvende wegen en kassen tot moderne terpen en woningen

die meebewegen met het water. Deze Nederlandse aanpak is een bron van
inspiratie voor andere landen.
Om verzilting van zoete polders tegen te gaan, zijn selectief enkele kwets­
bare polders afgekoppeld. Daarmee wordt de zoutdruk op de boezem
beperkt. Zoutgevoelige gebieden zoals het bollengebied voorzien door
seizoensopslag meer zelf in hun behoefte aan zoet water en zijn minder
afhankelijk van de aanvoer van elders. Langzamerhand ontstaat een mozaïek
van gebieden met een eigen peildynamiek en waterkwaliteit, waarin zoet
water uit de boezem beschikbaar is voor de kritische vragers. In droge
perioden wordt zoet water vanuit het IJsselmeer aangevoerd.
Het areaal natuurgebied is uitgebreid en er zijn verbindingen gemaakt tussen
deze gebieden en de Utrechtse Heuvelrug, Waterland, de Zeeuwse delta.
De veenweidegebieden zijn internationaal gezien nog steeds unieke cultuur­
landschappen. Veenweidegebieden zijn gedifferentieerd naar gebieden met
water en natuur, gebieden met aangepaste landbouw en gebieden met
intensieve landbouw. Centraal daarin staat het gebiedsspecifiek handhaven
of verhogen van de grondwaterstanden, het al dan niet aanpassen van het
grondgebruik dan wel het uitsluiten van activiteiten die leiden tot peil­
verlaging. Lage delen zijn afgekoppeld en vernat. Polders functioneren
zelfstandig en bieden mogelijkheden voor waterberging in combinatie met
de ontwikkeling van moerasnatuur. Een deel van het veenweidegebied heeft
een parkachtige functie voor de metropool Randstad.
In diepe droogmakerijen zijn maatregelen genomen, zoals extra ruimte voor
waterberging, het verhogen van het waterpeil en het creëren van moeras­
achtige natuur. Door het ontwikkelen van een robuust watersysteem worden
ook negatieve effecten naar aangrenzende gebieden voorkomen. Nieuwbouw­
plannen op fysisch ongunstige locaties, zoals diepe droogmakerijen, zijn
met behulp van een kosten-batenanalyse zorgvuldig afgewogen. Kosten
voor aanpassing van het watersysteem komen voor rekening van degenen
die van de nieuwbouw profiteren. Er wordt gestreefd naar een zo hoog
mogelijke zelfvoorzieningsgraad als het gaat om de waterbalans en
waterkwaliteit.

5.5 Randstad

191

5.5 Randstad

Beleidskeuze

192

Veiligheid

Zoetwatervoorziening

ruimtegebruik). Verdere versnippering van peilvakken

De Randstad blijft één van de best beschermde

In het licht van het streven naar zelfvoorzienendheid

binnen polders dient te worden tegengegaan.

gebieden van ons land. Het voorkomen van over­

moeten ondernemers en overheden bij nieuwe

Gestreefd wordt naar het vergroten van peilvakken.

stromingen staat vanzelfsprekend voorop. Met

ruimtelijke ontwikkelingen in de Randstad anticiperen

blijvende investeringen in duinen, dijken, zand­

op een mogelijk verminderde aanvoer van zoet water

Verzilting en bodemdaling

suppleties en kunstwerken wordt hieraan voortdurend

uit het hoofdwatersysteem. In de tuinbouw is water-

Voor het aanpakken van verzilting en bodemdaling

gewerkt. Uitvoering van programma’s zoals Zwakke

opslag inmiddels gangbaar. Ook bij gebiedsontwikke-

zijn de volgende algemene uitgangspunten van

Schakels en Ruimte voor de Rivier levert daaraan een

ling in polders die te maken hebben met zoute kwel

toepassing: het per gebied de afweging maken in

belangrijke bijdrage. De nog te ontwikkelen over­

moet rekening worden gehouden met seizoensberging,

hoeverre functies geaccommodeerd kunnen worden

stromingsrisicozonering zal ook voor de Randstad

waardoor fluctuaties in wateroverlast en watertekorten

met bijbehorend peilbeheer, het afremmen van bodem-

worden ontwikkeld om een belangrijke rol te spelen

kunnen worden opgevangen. Concreet speelt dit op

daling, het verkrijgen van een duurzaam watersysteem

bij gebiedsontwikkelingen. Dit speelt op korte

korte termijn met name in de Haarlemmermeer.

met grotere peilvakken en het bepalender laten zijn

termijn onder andere in de Zuidplaspolder en de

Uiteindelijk zal dit naar verwachting niet voldoende

van water in de besluitvorming over de opgaven die

Haarlemmermeer.

zijn om in droge zomers voldoende zoet water te

er spelen. Hierbij wordt ook rekening gehouden met

De kansrijkheid van compartimenteringsdijken is

hebben. Als het water bij drinkwaterinlaatpunten

lokaal hogere zoutgehalten. Deze algemene uitgangs-

voor dijkring 14 (Centraal Holland) in een landelijke

verzilt, is verplaatsing veelal noodzakelijk. Op termijn

punten moeten gebiedsgericht worden geconcretiseerd

verkenning uitgewerkt. Deze dijkring blijkt onbedoeld

speelt dit voor de drinkwaterinlaatpunten aan de

en afgewogen.

al een vorm van compartimentering te hebben en in

westzijde van de Rotterdamse regio.

Betere afstemming op het waterpeil en hogere zout-

geen enkel overstromingsscenario helemaal onder te

gehalten kunnen lokaal leiden tot functieaanpassingen

lopen. Voorwaarde is dat de compartimenterende

Wateroverlast

en -wijzigingen en dus tot een gedifferentieerde

structuren zelf niet bezwijken bij belasting.

Voor wateroverlast binnen en buiten het bebouwde

landbouw. Voor het maken van deze afweging is

Hoewel de mogelijkheden van grootschalige evacuatie

gebied bestaan landelijke beleidskaders, die onverkort

een belangrijke rol weggelegd voor de provincies.

van bewoners en bedrijven in de Randstad beperkt

gelden voor de Randstad. Ruimte voor piekberging

zijn, moet de rampenbeheersing ook voor de Randstad

dient te worden gevonden binnen het bebouwde

De peilstrategieën uit de Nota Ruimte worden

op orde worden gebracht. Ruimtelijke inrichtings-

gebied of, in combinatie met groenopgaven, direct

onverkort voortgezet (deze zijn ook overgenomen in

maatregelen kunnen daarbij een belangrijke rol

aan de stadsranden. Bij stedelijke ontwikkeling dient

Randstad 2040) en vormen een centrale plek in de

spelen.

geanticipeerd te worden op de benodigde ruimte voor

gebiedsgerichte aanpak van de veenweidegebieden:

piekberging, rekening houdend met de klimaat­

• Bij voorkeur volledige vernatting voor delen van de

scenario’s. Gezien de ruimtedruk in de Randstad is

veenweidegebieden waar een zeer sterke bodem­

het in dit gebied essentieel om mee te koppelen met

daling optreedt. Dit kan een verandering van het

andere ruimtelijke ontwikkelingen (meervoudig

grondgebruik met zich meebrengen;

Realisatie

5.5 Randstad
193

droogmakerijen in de omgeving van veenpolders

Zoetwatervoorziening

drooglegging van ca –40 cm gewenst. Voor delen

(zoals Mijdrecht en de Horstermeer). Polders met

Omdat het steeds moeilijker wordt zoet water uit de

kan dit leiden tot extensivering van het grond­

zoute kwel worden dan losgekoppeld of geïsoleerd

Nieuwe Waterweg in te laten en dit op termijn ook zal

gebruik. Extensieve veeteelt met veel ruimte voor

van polders met een goede waterkwaliteit.

gelden voor inlaat vanuit de Hollandse IJssel (bij

weidevogels is hier mogelijk;

De behoefte aan het doorspoelen van polders ten

Gouda) en de Lek, wil het rijk uitwerken op welke

behoeve van een goede waterkwaliteit wordt op deze

wijze de infrastructuur aangepast moet worden om

wijze gereduceerd, en kost minder zoet water.

zoet water voor West-Nederland vanuit het IJsselmeer

• Voor delen met een sterke bodemdaling is een

• In delen met een matige bodemdaling kan een
drooglegging van –60 cm worden gehandhaafd;
• Er worden geen eisen aan de waterpeilen gesteld

aan te voeren. Daarbij moeten ook de consequenties

waar het veenpakket zo dun is dat maatregelen

voor de aanleg van nieuwe of aanpassing van

geen effect meer hebben.

bestaande infrastructuur in beeld worden gebracht

Deze strategieën worden in gebiedsprocessen uit-

alsmede de ruimte die er moet komen voor lokale

gewerkt om de doelen te bereiken. Het gebiedsproces

berging.

biedt ruimte voor maatwerk.
Verzilting
Waar dat kan dienen technische mogelijkheden benut

Er zal onderzoek gedaan worden naar de effecten en

te worden om waterbeheer met andere vormen van

mogelijkheden van het loskoppelen van polders om

grondgebruik (zoals de landbouw) zo goed mogelijk

hierover uiterlijk in 2015 definitief een besluit te

samen te laten gaan. Toch is het niet uit te sluiten dat

kunnen nemen. Tot 2015 worden geen maatregelen

uitwerking van deze strategieën in gebiedsprocessen

genomen die een keuze na 2015 in de weg staan.

lokaal kan leiden tot aanpassingen of wijzigingen in

Gebiedsgericht worden hogere zoutgehalten toegestaan

het grond- of teeltgebruik.

in polders die met zoute kwel te maken hebben.

In diepe droogmakerijen met urgente wateropgave,
zoals aangegeven in de Voorloper Groene Hart, wordt

Uitvoering Randstad Urgent

gestreefd naar vernatting al dan niet in combinatie

In het kader van Randstad Urgent wordt een aantal

met functieverandering. Daarbij moet de ruimtelijke

projecten uitgevoerd die een integrale ontwikkelopgave

kwaliteit verbeteren en vindt waar mogelijk mee­

als hoofddoelstelling hebben. Het op orde brengen en

koppeling plaats met natuurontwikkeling, recreatie

houden van het watersysteem is daarbij een belang-

en toerisme en klimaatbestendige woningbouw.

rijke randvoorwaarde. Naast de provincies speelt het

Het streven is op termijn ook gericht op het los­

rijk in deze projecten een actieve rol, ook waar het

koppelen van lage delen (polders), in gevallen waar

gaat om het meekoppelen van doelen met de water­

de waterhuishouding problemen oplevert als gevolg

opgave. Projecten die met name van belang zijn voor

van de sterk wateraanzuigende werking van diepe

het realiseren van waterdoelen zijn: Stadshavens

5.5 Randstad
194

Bodemdaling in polder Zegveld bij huidig peilbeheer (links) en bij samenvoegen
van alle peilgebieden + gemiddeld zomerpeil - 30 cm (rechts).

Veenweidegebied

Praktische kennis voor strategische
keuzes over het veenweidegebied.

Rotterdam, Haarlemmermeer en Ruggengraat voor
recreatie en natuur, en de reeds afgesloten projecten
Aanpak zwakke schakels kust, Groot Mijdrecht
Noord, Waterveiligheid Centraal Holland en Zuidplaspolder. Door rijk en regionale partners is gezamenlijk
een vervolgstudie gedaan naar de bescherming van

Een groot deel van de groene ruimte in de Randstad is veenweidegebied, beheerd
door boeren. In de zomer zakt het grondwater waardoor het veen oxideert en de
veenbodem daalt. Hierbij komen ook veel broeikasgassen vrij. Bodemdaling leidt tot
hoge kosten voor infrastructuur en waterbeheer. Vernatting remt de bodemdaling af
maar levert problemen op voor de landbouw. Het Leven met Water project ‘Waar­
heen met het veen?’ laat zien hoe effectief het samenvoegen van peilgebieden en
verhoging van het slootpeil zijn. Zo blijkt in polder Zegveld dat het samenvoegen van
alle peilvakken tot één groot peilvak er toe leidt dat het snelst dalende noordelijk
deel vernat waardoor de bodemdaling stopt. Daar ontstaan goede kansen voor
natuurontwikkeling in aansluiting op de Nieuwkoopse Plassen. Voor de landbouw
blijven andere delen van de polder wel geschikt.

de achterkant van de Randstad (dijkring Centraal
Holland) en naar de benutting van regionale water­
keringen als compartimentering.
Transitie veenweidegebieden
Het rijk stelt onder de voorwaarden van de Nota Ruimte
geld beschikbaar om in de veenweidengebieden de
komende decennia (2040) een transitie te realiseren
met als doel de bodemdaling af te remmen, een
robuust watersysteem (tegengaan versnippering
peilvakken) te ontwikkelen en per gebied de afweging
te maken in hoeverre functies geaccommodeerd

Kaarten, zoals van de bodemdaling (zie boven), worden gebruikt in het gebiedsproces
Bodegraven-Noord. Hiermee kan elke partij via een digitale tekentafel de grenzen
van natte natuur, extensief of intensief landbouwgebied aangeven. Direct wordt dan
berekend wat de gevolgen zijn voor bijvoorbeeld bodemdaling en uitstoot van CO2.

kunnen worden met bijbehorend peilbeheer. Dit kan
op bepaalde plekken leiden tot aanpassing van de
landbouw en ontwikkeling van natuur die beter
afgestemd is op het watersysteem (zie kader voor een
voorbeeld). De herstructureringsopgave van de

Ook is ervaring opgedaan met onderwaterdrains als effectief instrument om
bodemdaling te remmen. Hiermee is het land in het voorjaar eerder droog en kan de
boer eerder het land op. In de zomer blijft de bodem juist vochtiger waardoor de
bodemdaling halveert. De drains zijn niet duur, blijven lang werken, en kunnen
zonder grote schade aan het weiland worden ingebracht. Dit biedt concrete
perspectieven om ook bij hoger slootpeil goed te kunnen blijven boeren met langer
behoud van de veenbodem.

Westelijke Veenweiden heeft reeds een aanvang
genomen in drie representatieve projecten, te weten
de Krimpenerwaard, Wormer en Jisperwater en
Zegveld-Portengen. Bouwend aan een nieuw stabiel
watersysteem en met een stevige rem op de bodem­
daling, wordt vorm gegeven aan een toekomstbestendig
landgebruik voor landbouw, natuur en recreatie.
De totale herstructureringsopgave in Westelijke

Meer informatie: www.waarheenmethetveen.nl

Veenweiden krijgt een vervolg in het investerings­

5.5 Randstad

Ruimtelijke aspecten
programma Nota Ruimte. Hiervoor is in 2009 door

Voor de Randstad geldt een aantal generieke uit-

water in droge periodes, het toepassen van de peil-

het kabinet 113 miljoen euro beschikbaar gesteld.

gangspunten voor het waterbeleid die gebiedsgericht

strategieën uit de Nota Ruimte, het tegengaan van

De provincies en waterschappen bereiden een

zullen worden toegepast en lokaal ruimtelijke effecten

versnippering door het samenvoegen van peilvakken

uitvoerings­programma van projecten voor.

hebben (functieaanpassing of functieverandering).

en de transitie van de veenweidegebieden. Waar dit

Voorbeelden hiervan zijn het anticiperen bij ruimte-

aan de orde is zullen bestemmingsplannen worden

lijke ontwikkelingen op minder aanvoer van zoet

aangepast.

Wat

Wie

Wanneer

Onderzoek mogelijkheden en infrastructurele consequenties
aanvoer zoetwater vanuit IJsselmeer ten behoeve van zoetwatervoorziening West-Nederland (in het kader van de landelijke
verkenning zoetwatervoorziening)

VenW, LNV, VROM, provincies en waterschappen

2015

Onderzoek naar loskoppelen van polders in het kader van
tegengaan verzilting (in kader van de landelijke verkenning
zoetwatervoorziening)

VenW, provincies en waterschappen

2015

Vervolgstudie waterveiligheid Centraal Holland

VenW, provincies en waterschappen

2011

Transitie veenweidegebieden (reeds gestart in Krimpenerwaard,
Wormer en Jisperwater en Zegveld-Portengen)

VenW, LNV, VROM, provincies en waterschappen

Doorlopend

Doorwerking overstromings-risicozonering in ruimtelijke planning
(Haarlemmermeer en Zuidplaspolder)

Provincies, VenW, VROM waterschappen, gemeenten

2010

Tegengaan versnippering peilvakken met als doel robuust
watersysteem

Provincies en waterschappen

2015

195

5.6 Noordzee

5.6 Noordzee

Gebiedsbeschrijving

196

De gehele Noordzee is zo’n 575.000 km 2 in omvang.

De Noordzee is vanaf de vroegste perioden intensief

Op het toch al drukke Nederlandse deel van de

Het Nederlands deel van de Noordzee beslaat circa

door de mens gebruikt. Hierdoor vormt de Noordzee-

Noordzee is niet zonder meer ruimte voor nieuwe

Analyse

58.000 km , wat 10% is van de gehele Noordzee en

bodem een belangrijke archeologische kennisbron

maatschappelijke ontwikkelingen. Een herijking

ruim anderhalf keer het landoppervlak van Nederland.

voor ons verleden. Verspreid komen in en op de

van het huidige gebruik van de Noordzee is nodig

Beleid voor en beheer van de Noordzee vallen onder

Noordzeebodem historische scheepswrakken,

in relatie tot nieuwe maatschappelijke opgaven.

de directe verantwoordelijkheid van het rijk. Daarbij

prehistorische bewoningssporen en resten van

De belangrijkste uitgangspunten voor een herijking

wordt een onderscheid gemaakt tussen de territoriale

vroege mensachtigen voor.

zijn: een duurzame economische ontwikkeling die

2

zee (de 12-mijlszone) en de Exclusieve Economische

in evenwicht is met het mariene ecosysteem, ruimte

Zone (eez). Over dat laatste deel is de Nederlandse

voor duurzame energie op grote schaal en reserveren

rechtsmacht beperkter dan over de 12-mijlszone.

van zandwinlocaties, wat moet samengaan met de

Het Nederlandse deel van de Noordzee is één van de

bestaande gebruiksfuncties.

meest intensief gebruikte zeeën ter wereld. Het gaat
om drukke scheepvaartroutes van en naar Rotterdam,

De klimaatverandering en de in het Werkprogramma

Antwerpen, Zeebrugge, Amsterdam, Eemshaven/

‘Schoon en Zuinig’ opgenomen ambitie om in 2020

Delfzijl, naast de internationale routes die langs onze

20% van onze energie op een duurzame wijze te

kust lopen. Op de Noordzee worden aardolie en

produceren heeft tot een verschuiving geleid in het

vooral gas gewonnen, wordt volop gevist en liggen

ruimtelijke vraagstuk op de Noordzee. De grootste

oefengebieden van de krijgsmacht. Tevens is de

opgave voor de komende periode is de ruimtelijke

Noordzee een belangrijke bron voor zandwinning

inpassing van het in het Werkprogramma opgenomen

voor de bescherming van onze kust en voor ophoog-

streven om circa 6000 mw windenergie op de

zand voor infrastructuur en nieuwbouw. Inmiddels

Noordzee te realiseren. Vrijkomende olie- of gasvelden

staan er ook twee windturbineparken op zee

of locaties van bepaalde ondergrondse waterhoudende

(228 Megawatt). Tenslotte biedt de Nederlandse

bodemlagen (acquifers) kunnen wellicht benut

Noordzee voor West-Europa letterlijk een zee aan

worden om co2 op te slaan. Voorts dient voldoende

ruimte voor recreatie en toerisme.

zand beschikbaar gemaakt te worden voor onze

De Noordzee is een zeer complex en open marien

kustverdediging. Technologische ontwikkeling maakt

ecosysteem. Het ondiepe en voedselrijke gebied is

ook steeds meer mogelijk. Er bestaan ideeën voor

kraamkamer voor vis en belangrijk als trekroute en

eilanden in zee, voor lng-aanlanding op zee in plaats

overwinteringsgebied voor vele soorten vogels.

van in de haven, voor aquacultuur, voor duurzame

Er komen soorten en habitats voor die ingevolge

visserij en allerlei andere activiteiten die niet

internationale verplichtingen dienen te worden

noodzakelijk aan het land gekoppeld zijn.

beschermd.

197

Zoals aangegeven in de beleidsbrief zeevaart zal het
scheepvaartverkeer op de Noordzee niet alleen
drukker, maar ook meer divers van samenstelling
worden. Naast de handelsvaart, zeesleepvaart en

Bestuurlijk-juridisch

waterbouw is er de visserij en een toenemende plezier-

Het beleid op de Noordzee wordt in hoge mate bepaald in internationale

vaart. Schepen met verschillende manoeuvreer­

kaders. Het VN-zeerechtverdrag (UNCLOS) is het juridische kader

karakteristieken, groottes en snelheden komen op

waarbinnen alle maatregelen op zee moeten plaatsvinden. Mondiaal

een klein gebied samen.

worden in diverse kaders afspraken gemaakt over zeegebonden

Nationaal en internationaal groeit de zorg over het

activiteiten en over de bescherming van het zeemilieu. Nederland is

effect van de intensivering van menselijke activiteiten

partij bij het Verdrag van London en het daarbij behorende London

op het mariene ecosysteem, waaronder de oceanen en

Protocol van 1996, dat wereldwijd strenge beperkingen oplegt aan het

de Noordzee. Wereldwijd staat mariene biodiversiteit

storten en verbranden van afvalstoffen. Ten aanzien van zeescheepvaart

onder steeds grotere druk en vindt er uitputting
plaats van natuurlijke hulpbronnen. Oorzaken zijn

is onder andere het MARPOL verdrag (IMO) van belang. Dit verdrag

overbevissing, bijvangsten en bodemberoering door

reguleert de verontreiniging door scheepvaart (onder andere olie­

de visserij, maar ook vervuiling, afval (zoals kleine

verontreiniging, het gebruik van antifouling middelen).

plastic deeltjes die niet vergaan) en de gevolgen van

Een ander verdrag is het Ballastwaterverdrag over het voorkómen van

klimaatverandering op de biodiversiteit. Ook bestaat
er zorg over de mogelijke effecten van windturbines

de introductie van ‘gebiedsvreemde soorten’. Ook is Nederland partij bij

op zee op trekvogels en zeezoogdieren. Specifiek voor

het OSPAR-verdrag, het regionale verdrag ter bescherming van het

Nederland is, als gevolg van de ruimtelijke druk,

Noordoost Atlantische zeesysteem. Op Europees niveau zijn vooral de

de waarde van de Noordzee als een open dynamisch

Vogel- en Habititatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Mariene Strategie

natuurlijk systeem in het geding. Dat is niet alleen
van belang voor het functioneren van het mariene

richtinggevend. Het doel is om een goede milieutoestand van het

ecosysteem, maar ook als belevingswaarde tegenover

watersysteem te bereiken en een duurzaam evenwicht tussen economie

de toenemende drukte op het land. Deze waarden

en ecologie na te streven. Het Gemeenschappelijk Visserijbeleid regelt

hebben ook een betekenis voor het toerisme.

op Europees niveau het gebruik door visserij.

Zo kunnen windturbineparken op zee het vrije
uitzicht vanaf het strand op de horizon beperken.

5.6 Noordzee
198

Streefbeeld
De kwaliteit van het Noordzeewater is de laatste
tientallen jaren verbeterd, maar moet voor een aantal
stoffen (onder meer nutriënten) nog steeds als
onvoldoende worden aangemerkt. Daarnaast voldoet
de kwaliteit van het sediment, met name langs de
kust, voor diverse parameters nog niet aan de
gewenste kwaliteit. De waterkwaliteit van de
Noordzee wordt in belangrijke mate bepaald door
de inbreng van verontreinigende stoffen via de
instromende rivieren en aangrenzende delen van
de Noordzee. Naast aanvoer via water worden ook
verontreinigende stoffen via de lucht aangevoerd.

De Noordzee is een gezond, veerkrachtig en open marien ecosysteem dat
duurzaam gebruikt wordt. Economische, ecologische en sociaal-culturele
waarden zijn in balans (planet, people, profit). Het gebruik ontwikkelt zich in
evenwicht hiermee. Nederland behaalt (internationale) doelen voor het mariene
ecosysteem door bij te dragen aan de totstandkoming van integraal beleid en
maatregelen ter bescherming van de mariene biodiversiteit en de realisering van
een wereldwijde netwerk van mariene beschermde gebieden. De ecosysteem­
benadering en het voorzorgsbeginsel worden actief toegepast in het beleid.
De belevingswaarde van de Noordzee is een sterke internationale troef voor
recreatie en toerisme. Onderdeel is een onbelemmerd vrij uitzicht langs vrijwel
de gehele kust. De archeologische waarden in de bodem zijn goed bewaard
gebleven.
De Noordzee is van grote maatschappelijke betekenis voor de scheepvaart. Een
goede en veilige bereikbaarheid van de havens en vrije en veilige doorgang voor
de scheepvaart is gewaarborgd.
Duurzame visserij en mariene aquacultuur houden een gezonde vispopulatie
in stand en daarmee blijft de visserij een sociaal-economische basis voor delen
van de kustregio. Het natuurlijke bodemleven heeft zich hersteld.
De kleinere olie- en gasvelden worden zoveel mogelijk gewonnen. In de periode
na 2020 zijn de grote vrijkomende gasvelden in beeld voor CO2-opslag en de
grootschalige productie van duurzame energie. Nederland heeft doorgepakt met
het grootschalig produceren van duurzame energie op zee. Samen met de
omringende landen is een internationaal netwerk opgezet van duurzame
(wind)energie op de Noordzee. Elektriciteitskabels, telecommunicatiekabels en
buisleidingen zijn zo veel mogelijk gebundeld.

5.6 Noordzee

199

200
5.6 Noordzee

5.6 Noordzee

Beleidskeuze
Het kabinet kiest voor een duurzaam, ruimte-efficiënt

• co2-opslag: voldoende ruimte voor opslag van co2

en veilig gebruik van de Noordzee in evenwicht met

in lege olie- en gasvelden of in ondergrondse

het mariene ecosysteem zoals vastgelegd in de

waterhoudende bodemlagen (acquifers);

Kaderrichtlijn Water, de Kaderrichtlijn Mariene

• Zeescheepvaart: een stelsel van verkeersscheidings-

Strategie en de Vogel- en Habitatrichtlijn. Het doel

stelsels, clearways en ankergebieden dat de scheep-

is om het mariene ecosysteem te beschermen en

vaart op een veilige en vlotte manier kan afhandelen;

te ontwikkelen. In overleg met de Nederlandse

• Defensiegebieden op zee.

visserijsector, natuurorganisaties en met de andere
eu-lidstaten wordt in het kader van het Europees

Aan bestaande en nieuwe gebruikers wordt aangegeven

Gemeenschappelijk Visserijbeleid ingezet op de

welk afwegingskader op het Nederlandse deel van

verduurzaming van de visserij in de Noordzee.

Noordzee van kracht is.

Het vrije zicht op de horizon vanaf de kust wordt
gehandhaafd. In de kustzone wordt de ruimte voor
recreatie en bepaalde vormen van visserij niet
beperkt door permanente bouwwerken.
Het kabinet geeft binnen bovengenoemde Europese
kaders prioriteit aan activiteiten die van nationaal
belang zijn voor Nederland:
• Zandwinning en suppletie: voldoende ruimte voor
zandwinning ten behoeve van de kustbescherming,
tegengaan van overstromingsrisico’s en ophoogzand voor op het land;
• Duurzame (wind)energie: ruimte voor 6000 Megawatt
windenergie op de Noordzee in 2020 (minimaal
1000 km2), voorwaarden scheppen voor verdere
(internationale) doorgroei na 2020;
• Olie- en gaswinning: zoveel mogelijk aardgas
winnen van aardgas en aardolie uit de Nederlandse
velden op de Noordzee zodat het potentieel van
aardgas- en aardolievoorraden in de Noordzee
wordt benut;

201

kaart 24
Kaart 24

Noordzee
Noordzee
huidig ruimtegebruik
huidig
ruimtegebruik
basis
grens territoriale wateren (12 mijlsgrens)
doorgaande NAP –20m lijn
Exclusieve Economische Zone
equidistantielijn voor territoriale zee in 2009
Eems-Dollard verdragsgebied 2009
platforms voor olie- en gaswinning
platform
onderwaterplatform
en leidingen
kaart 24 kabels
elektra-, telecom- of besturingskabel
pijpleiding

Noordzee
meetposten
op de Noordzee voor
huidigmeetlokatie
ruimtegebruik
meteorologische en/of oceanografische

metingen
basis
grens territoriale wateren (12 mijlsgrens)
marien ecologisch systeem
doorgaande NAP –20m lijn
ecologische hoofdstructuur
Exclusieve Economische Zone
aangewezen Natura 2000 gebieden
equidistantielijn voor territoriale zee in 2009
in 2010 aan te wijzen Natura 2000 gebieden
Eems-Dollard verdragsgebied 2009

202

defensie
platforms voor olie- en gaswinning
oefengebieden (incl. munitiestortplaats)
platform
onderwaterplatform
scheepvaart infrastructuur
begrenzing verkeerscheidingstelsels
kabels en leidingen
clearways
elektra-, telecom- of besturingskabel
ankergebied
pijpleiding
verkeerscheidingstelsels separatiezone
meetposten
windenergiegebieden
meetlokatie op de Noordzee voor
windturbineparken
meteorologische en/of oceanografische
metingen
visserij
buitengrens scholbox
marien ecologisch systeem
ecologische hoofdstructuur
aangewezen Natura 2000 gebieden
zand- en schelpenwinning
in 2010 aan te wijzen Natura 2000 gebieden
actueel zandwingebied
reserveringsgebied voor beton- en
defensie
metselzand
oefengebieden (incl. munitiestortplaats)
reserveringsgebied voor schelpenwinning
scheepvaart infrastructuur
stortgebieden
begrenzing verkeerscheidingstelsels
baggerstort
clearways
ankergebied
verkeerscheidingstelsels separatiezone
windenergiegebieden
windturbineparken
visserij
buitengrens scholbox
zand- en schelpenwinning
actueel zandwingebied
reserveringsgebied voor beton- en
metselzand
reserveringsgebied voor schelpenwinning
stortgebieden
baggerstort

50km

kaart 25
Kaart 25

kaart 25
Noordzee
beleidskeuzes

structuurvisiekaart
Noordzee beleidskeuzes

Noordzee beleidskeuzes
Structuurvisiekaart
structuurvisiekaart
basis

grens territoriale wateren (12 mijlsgrens)
doorgaande
NAP -20 m dieptelijn
basis
equidistantielijn
territoriale
zee in 2009
grens territorialevoor
wateren
(12 mijlsgrens)
doorgaande NAP
-20 m dieptelijn
Eems-Dollard
verdragsgebied
2009
equidistantielijn voor territoriale zee in 2009

Eems-Dollardinfrastructuur
verdragsgebied 2009
scheepvaart
begrenzing verkeerscheidingstelsels
scheepvaart infrastructuur
ankergebieden
begrenzing verkeerscheidingstelsels
verkeerscheidingstelsels
separatiezone
ankergebieden
clearways
verkeerscheidingstelsels
separatiezone
zoekgebied ankergebieden voor Eemshaven
clearways
(die
in de Duitse EEZ liggen – ter informatie)
zoekgebied ankergebieden voor Eemshaven
geulen: aanpassing in studie
(die in de Duitse EEZ liggen – ter informatie)
geulen: aanpassing in studie

platforms voor olie- en gaswinning
platforms
platforms voor olie- en gaswinning
onderwaterplatform
platforms
onderwaterplatform

203
zandwinning
reserveringsgebied
voor suppletie- en ophoogzandwinning
zand
reserveringsgebied voor suppletie- en ophoogreserveringsgebied
voor beton- en metselzand
zand
reserveringsgebied voor beton- en metselzand

defensie
defensie
oefengebieden
(incl. munitiestortplaats)
oefengebieden (incl. munitiestortplaats)

Eemsgeul
Eemsgeul

IJgeul incl. aanloopgebied
IJgeul incl. aanloopgebied

marien ecologisch systeem
marien ecologisch
systeem
ecologische
hoofdstructuur
hoofdstructuur
inecologische
2010 aan te
wijzen Natura 2000 gebieden
in 2010 aan te
wijzen2000
Natura
2000 gebieden
aangewezen
Natura
gebieden
aangewezen Natura 2000 gebieden
andere
mogelijk ecologisch waardevolle
andere mogelijk ecologisch waardevolle
gebieden
agebieden
Voordelta
Voordelta
bab Noordzeekustzone
Noordzeekustzone
c c Vlakte
Vlaktevan
van de
de Raan
Raan
dd Uitbreiding
Uitbreiding Noordzeekustzone
Noordzeekustzone
ee Friese
FrieseFront
Front
f f Klaverbank
Klaverbank
gg Doggersbank
Doggersbank
hh Zeeuwse
Zeeuwse Banken
Banken
i i Kustzee
Kustzee
j j Bruine
BruineBank
Bank
k k Borkumse
Borkumse Stenen
Stenen
CentraleOestergronden
Oestergronden
l l Centrale
Gasfonteinen
mm Gasfonteinen
windenergiegebieden
windenergiegebieden
windturbineparken
windturbineparken
windenergiegebied
windenergiegebied
zoekgebiedwindenergiegebied,
windenergiegebied, te
zoekgebied
te
concretiseren in
in 2010
2010
concretiseren
1
Borssele
1 2 Borssele
IJmuiden
23 IJmuiden
zoekgebied Hollandse kust
34 zoekgebied
kust
zoekgebied Hollandse
ten noorden
van de
4 zoekgebied
ten noorden van de
Waddeneilanden
Waddeneilanden

aanlandingspunt voor windenergie

aanlandingspunt
voorIJmuiden;
windenergie
Borssele; Eemshaven;
Maasvlakte
Borssele;
IJmuiden; Maasvlakte
Oterleek Eemshaven;
(mogelijk aanlandingspunt)
Oterleek
(mogelijk
aanlandingspunt)
zoekgebied
windenergiekabels
naar
zoekgebied
windenergiekabels naar
aanlandingspunt
aanlandingspunt
duurzame energie op langere termijn

ontwikkelingsrichting
energie na 2020
duurzame
energie opduurzame
langere termijn
zoekgebied eiland voorduurzame
energie-opslag
enna 2020
ontwikkelingsrichting
energie
-productie eiland voor energie-opslag en
zoekgebied
pilots CO2 opslag vóór 2015
-productie
pilots CO2 opslag vóór 2015

geldend voor de gehele EEZ:

Maasgeul

Maasgeul

• zoekgebied
olieen gaswinning
geldend
voor de
gehele
EEZ:
zoekgebied CO2-opslag
• •zoekgebied
olie- en gaswinning
• recreatie, mits verenigbaar met activiteiten van nationaal
• zoekgebied
CO2-opslag
belang
• •recreatie,
mitsverenigbaar
verenigbaarmet
metactiviteiten
activiteiten
nationaal
visserij, mits
vanvan
nationaal
belang
belang
• visserij, mits verenigbaar met activiteiten van nationaal
belang

5.6 Noordzee

Realisatie

204

Hieronder wordt beschreven hoe het rijk in deze plan-

Het gehele Nederlandse deel van de Noordzee is een

nodig de mogelijkheid om samen met andere landen

periode de beleidskeuzes realiseert. In de beleidsnota

kerngebied van de Ecologische Hoofdstructuur. In

afspraken te maken over regulering van bepaalde

Noordzee worden de achtergronden, overwegingen

2012 moeten op grond van de Kaderrichtlijn Mariene

activiteiten om negatieve effecten te voorkomen.

en realisatie van de beleidskeuzes meer in detail

Strategie (krm) de doelen voor een goede milieutoe-

uitgewerkt.

stand van de Noordzee in 2020 zijn vastgesteld. Het

De scheepvaart (koopvaardij, visserij, offshore-supply

De Noordzee is zeewaarts van de 1 km grens niet

daarvoor benodigde maatregelenpakket moet in 2015

en recreatie) verdient als grootste gebruikersgroep

provinciaal of gemeentelijk ingedeeld. De beleids­

gereed zijn. Uitvoering van maatregelen gebeurt na

bijzondere aandacht bij de terugdringing van de

keuzes zijn daarom direct bindend voor alle partijen.

2015. De krm is erop gericht het mariene ecosysteem

verontreiniging. Nederland bevordert in internationaal

Ter verdere uitwerking van het Nationaal Waterplan

op het schaalniveau van de gehele Noordzee te

verband het nemen van maatregelen op dit gebied,

wordt in 2010 het Integraal Beheerplan Noordzee 2015

beoordelen, te beschermen en te ontwikkelen en het

zoals bijvoorbeeld in het kader van het marpol-

(ibn 2015) geactualiseerd.

gebruik ervan te verduurzamen. In relatie tot de krm

verdrag en het zeehavenbeleid.

wordt nader invulling gegeven aan het gebruik van
Economische ontwikkeling in evenwicht met het

de zee zonder dat dit afbreuk doet aan de goede

De huidige bodemberoerende visserij heeft de

mariene systeem

milieutoestand. Uitgangspunten daarbij zijn de

grootste impact op het mariene ecosysteem. Neder-

Voor de implementatie van de Kaderrichtlijn Water

toepassing van de ecosysteembenadering en het

land spant zich ervoor in dat in de planperiode van

wordt een omvangrijk programma van maatregelen

voorzorgsbeginsel: kern is dat wordt uitgegaan van

het Europese Visserij Fonds (evf) maatregelen

voor de rijkswateren uitgevoerd tot 2015. De kust­

wat het ecosysteem aankan. Besluitvorming over

genomen worden voor verduurzaming van de visserij

wateren zullen pas in 2027 aan de hoge doelen

economische activiteiten op de Noordzee vindt plaats

(zie voorbeeld Innovatieve visserij). Het Operationeel

voldoen. Dit heeft twee redenen. Ten eerste zijn de

onder afweging van de effecten op de voorkomende

Programma van het evf en het Beleidsprogramma

kustwateren als ‘natuurlijke’ wateren benoemd en

ecologische waarden. Dit moet het mogelijk maken

Biodiversiteit noemen in dit verband de te realiseren

kennen daarom zeer hoge eisen aan de waterkwaliteit

dat er herstel van de biodiversiteit in de gehele

resultaten. Daarnaast wordt ook in het kader van de

en ecologische doelen. De tweede reden is dat het

Noordzee optreedt. Bij het vaststellen van de doelen

herziening van het Europese Gemeenschappelijke

bereiken van de ecologische doelen afhankelijk is

voor de goede milieutoestand zal het Noordzeebeleid

Visserijbeleid ingezet op verduurzaming. De herziening

van maatregelen bovenstrooms. De grootste bijdrage

ten aanzien van het huidige en voorziene gebruik,

van het Gemeenschappelijk Visserijbeleid moet

levert het verminderen van de belasting met stikstof.

zoals vastgelegd in dit Nationaal Waterplan, worden

uiterlijk in 2012 een feit zijn. Belangrijke nationale

De mogelijke effecten van de verwachte verminderde

meegewogen. Nederland zet daarbij in op een inter-

mijlpalen zijn de realisatie van de ambities van het

nutriëntenbelasting, ook die vanuit het buitenland,

nationale strategie in ospar-verband. Het Quality

Maatschappelijke Convenant Duurzame Noordzee­

zijn naar verwachting aanzienlijk, maar nog

Status rapport 2010 van OSPAR geeft een beschrijving

visserij en de uitvoering en evaluatie van het

onvoldoende in 2015. Het effect is aanzienlijk op die

hoe het ecosysteem van de Noordzee als gevolg van

Operationeel Plan onder het Europese Visserijfonds.

plaatsen waar de rivieren via estuariene wateren

het menselijk gebruik is veranderd. De ospar

Gehele of gedeeltelijke, tijdelijke of permanente

uitstromen in het kustwater.

Ministersconferentie van september 2010 biedt waar

sluiting van gebieden voor bodemberoerende visserij

5.6 Noordzee
205

kan niet worden uitgesloten. Hierbij is de inzet van
het kabinet om zowel bescherming te verzekeren als
duurzame visserij te bevorderen.
Voortbouwend op de Nota Ruimte en het Integraal
Beheerplan Noordzee 2015 heeft het kabinet in
december 2008 de ecologisch waardevolle gebieden
Doggersbank, Klaverbank, Westerscheldemonding/
Vlakte van de Raan en delen van de Kustzee ten
noorden van Bergen aangemeld als Habitatrichtlijn-

Innovatie visserijtechnieken

Nieuwe technieken maken visserij
minder belastend

gebieden bij de Europese Commissie. Na plaatsing
van deze gebieden op de Communautaire Lijst door de
Europese Commissie eind 2009, wijst het kabinet in
2010 bovengenoemde gebieden en de Vogelrichtlijngebieden Friese Front en de kustzee tussen Petten en
Bergen aan. Met deze aanwijzingen voldoet Nederland
aan zijn internationale verplichtingen ingevolge de

Nederlandse vissers kiezen meer en meer voor andere visserijtechnieken dan de
traditionele bodemberoerende boomkorvisserij. De toenemende maatschappelijke
kritiek op de boomkorvisserij én het hoge brandstofgebruik door het slepen van
zware tuigen over de zeebodem, maken dat zij op een andere manier willen vissen.
Ook visserij op soorten waarvan de bestanden niet onder druk staan, zoals de visserij
op inktvis, komt van de grond.

Vogel- en Habitatrichtlijnen. De genoemde gebieden
zijn in 2009 genomineerd als Marine Protected Area’s
(mpa) in het kader van het ospar-verdrag. Uiterlijk
drie jaar na aanwijzing wordt voor de genoemde
gebieden een beheerplan opgesteld.
In juli 2009 heeft het kabinet het wetsvoorstel voor

Tientallen traditionele boomkorvissers hebben hun schip inmiddels omgebouwd voor
visserijmethodes die de bodem beduidend minder beroeren. De pulskor is een
voorbeeld van een nieuwe techniek. Een soort vliegend tapijt vol elektronica stuurt
kleine stroomstootjes naar beneden. Hierdoor schrikken schol en tong op en worden
ze gevangen.

de uitbreiding van de werkingsfeer van de Natuur­
beschermingswet en de Flora- en faunawet in de
Nederlandse eez, voor behandeling aan de Tweede
Kamer aangeboden.
Regulering van visserijactiviteiten in Natura 2000gebieden vindt plaats in het kader van het Europese

Andere nieuwe en meer duurzame vistechnieken verkeren nog in de innovatiefase.
Met subsidie zijn Noordzeevissers in de zomer van 2008 vier innovatieprojecten
gestart. Zij experimenteren met vistuigen gebaseerd op de techniek van vliegtuig­
vleugels. Het net zweeft daarbij boven over de bodem. Een andere techniek maakt
gebruik van werveling van water om de vis op te schrikken en vervolgens te vangen.

Gemeenschappelijk Visserijbeleid. Dit zal worden
geïmplementeerd op grond van de Visserijwet 1963.

Dit alles draagt bij aan de doelstelling dat in 2012 40% van de huidige traditionele
boomkorvisserij zal zijn omgeschakeld naar andere technieken.

5.6 Noordzee
206

Onderzoek moet de komende jaren uitwijzen of naast

vanwege de toename van kustsuppleties. Op de

Nota Ruimte, omdat het verwachte gebruik thans

de ingestelde Natura 2000-gebieden nog andere

structuurvisiekaart is aangegeven dat zandwinning

kleiner wordt ingeschat. Daarom wordt in dit deel

ecologisch waardevolle gebieden in aanmerking

prioriteit heeft boven andere gebruiksfuncties in de

van de Noordzee voorrang gegeven (in de tijd) aan

komen voor specifieke bescherming, en zo ja, welke.

zone tussen de doorgaande NAP-20 meter dieptelijn

windenergiegebied Borssele.

Hierover wordt uiterlijk in 2012 besloten in het kader

en de 12-mijlsgrens. Deze zone voorziet ruimschoots

van de implementatie van de krm en Natura 2000.

in de zandbehoefte voor de komende decennia. Daarom

Landwaarts van de doorgaande NAP-20 dieptelijn

Op de structuurvisiekaart staat indicatief een aantal

zal in het geval van stapeling van functies van

mag geen zandwinning plaats vinden. Uitzondering

mogelijk ecologisch waardevolle gebieden vermeld.

nationaal belang búiten de 12 mijlszone, de andere

daarop vormt in beginsel winning uit vaargeulen, het

Bij de implementatie van de krm en Natura 2000-

functies van nationaal belang boven die van zand-

aanleggen van overslagputten, winning waarbij het

gebieden wordt rekening gehouden met de mogelijke

winning gaan.

verwijderen van oppervlaktedelfstoffen uit de

effecten van de klimaatverandering op de toestand

Om de mogelijke effecten van zandwinning op het

winlocatie bijdraagt aan de kustverdediging en het in

van het mariene ecosysteem.

bodemleven en de visserij te beperken en de beschik-

oorspronkelijke staat brengen van de zeebodem van

baarheid van zandwinning binnen de 12-mijlszone

voormalige stortgebieden.

Zandwinning

zolang mogelijk te garanderen, zet het rijk in op diepe

Naast zand worden in kleinere hoeveelheden

Onder winning van oppervlaktedelfstoffen in de

zandwinning in plaats van de nu gebruikelijke 2 meter.

schelpen gewonnen. Het beleid is dat schelpenwin-

Noordzee wordt verstaan winning van suppletiezand,

In het gebied voor de Zeeuwse kust wordt bij zand-

ning is toegestaan zeewaarts van de NAP-5 dieptelijn

ondiepe (tot twee meter diep) en diepe winning van

winning rekening gehouden met de resultaten van het

en in hoeveelheden die in overeenstemming zijn met

ophoogzand en beton- en metselzand. Suppletiezand

onderzoek in het kader van Natura 2000 en krm naar

de natuurlijke aanwas.

wordt aangewend voor kustversterking met zandsup-

de natuurwaarden in het mogelijk ecologisch waarde-

pleties. Ophoogzand en beton- en metselzand wordt

volle gebied de Zeeuwse Banken. Rondom kabels en

Windenergie

vooral gebruikt voor de bouw en infrastructuur.

leidingen mag binnen minimaal 500 meter aan

In het kader van het beleid van het Werkprogramma

Daarnaast wordt ophoogzand gebruikt voor het

weerszijden geen zand worden gewonnen. Indien

‘Schoon en Zuinig’ gericht op een duurzame, schone

tegengaan van overstromingsrisico’s (bijvoorbeeld

zandwinprojecten voor kustsuppleties hierdoor niet

en zuinige energieopwekking zal het aantal wind­

dijken of hooggelegen buitendijkse industrieterreinen).

of moeilijk realiseerbaar zijn, zal verkend worden of

turbines op zee sterk worden uitgebreid. Voor 2011

Deze ruimtelijke ingrepen zijn activiteiten van

het actief bundelen van bestaande kabels en leidingen

wordt 950 mw aan extra windenergie gecommitteerd.

nationaal belang, zoals onderbouwd in de Beleids-

mogelijk en realiseerbaar is.

Het kabinet streeft naar een zo kosteneffectief

nota Noordzee. Dat wil zeggen dat de (dwingende)

mogelijk opgesteld vermogen in 2020 van circa 6000 mw

redenen van groot openbaar belang in een vergun-

Diepe winning van beton- en metselzand is in beginsel

en het leggen van een basis voor een verdere (inter­

ningverleningsaanvraag of een vergunningverlenings-

toegestaan. Met het oog op mogelijk toekomstig

nationale) doorgroei na 2020. Realisatie van deze

besluit dienen te worden gebaseerd op de onder-

gebruik is voor de Zeeuwse kust en de Maasvlakte een

doelstelling is van nationaal belang. Het kabinet kiest

bouwing, zoals deze in die nota is gegeven. De vraag

gebied gereserveerd voor de winning van beton- en

hiertoe voor een beperkt aantal grote windenergie­

naar zand zal de komende jaren sterk stijgen, vooral

metselzand. Het gebied is verkleind ten opzichte de

gebieden. Het totaal oppervlak dient ruim meer te

5.6 Noordzee

bedragen dan de voor 6000 mw aan wind op zee strikt

wind op zee een netto gebied van minimaal 1000 km 2

kust. Op basis van deze analyse besluit het kabinet

benodigde 1000 km2. Reden is dat in vrijwel ieder aan

zal resteren. Daarbij vraagt een kosteneffectieve

over de definitieve locaties en de totaalomvang van

te wijzen gebied nog vraagstukken spelen ten aanzien

toepassing van wind op zee – vanwege met name de

de aan te wijzen windenergiegebieden binnen dit

van afstemming met ander gebruik en het mariene

waterdiepte ter plekke evenals de afstand tot de plek

zoekgebied, alsmede over de consequenties van dit

ecosysteem, die mogelijk de ruimte voor wind op zee

waar de elektriciteitskabels aan land zullen komen –

besluit voor andere in het geding zijnde gebruiks-

zullen reduceren. Daarnaast wil het kabinet binnen

het realiseren van een substantieel gebied voor wind

functies en of waarden.

de aan te wijzen windenergiegebieden de mogelijk-

op zee dichterbij de kust. Daarom heeft het kabinet

Ten noorden van de Waddeneilanden is op de

heid openhouden om ruimte te bieden aan andere

twee zoekgebieden geïnitieerd waarin aanvullende

structuurvisiekaart een zoekgebied benoemd waar-

innovatieve vormen van duurzame energie.

ruimte voor wind op zee gevonden dient te worden.

binnen een maatschappelijke afweging zal worden

Het gebied voor de Hollandse kust tussen Hoek van

gemaakt tussen een andere vormgeving of eventuele

Het kabinet wijst de volgende gebieden aan: Borssele

Holland en Texel is voor de periode tot 2020 het meest

verplaatsing van het aanwezige defensie­gebied en de

(ca. 344 km 2) en IJmuiden (ca. 1170 km 2) (zie structuur­

kosteneffectief voor windenergie, omdat op een

realisering van minimaal 1000 mw windenergie voor

visiekaart). In deze gebieden zal in het licht van

relatief ondiepe plek gebouwd kan worden dichtbij

2020 (165 km 2 netto).

Natura 2000 en krm nader onderzoek plaatsvinden

aanlandingspunten waar in deze planperiode

naar de natuurwaarden in respectievelijk de Zeeuwse

voldoende capaciteit op het hoogspanningsnet

Het besluit voor het aanwijzen van extra windener-

Banken en de Bruine Bank. Op basis daarvan worden

beschikbaar komt. Tegelijkertijd is dit het meest

giegebieden voor de Hollandse kust en ten noorden

zonodig nadere voorwaarden en/of beperkingen

drukke deel van de Noordzee. Op de structuurvisie-

van de waddeneilanden wordt uitgewerkt in de vorm

gesteld aan de realisatie van windturbineparken in

kaart is een zoekgebied voor de Hollandse kust

van een aanvulling op de structuurvisie van het

deze gebieden. In het gebied IJmuiden zal in de

benoemd voor het vinden van extra ruimte voor

Nationaal Waterplan, inclusief het doorlopen van een

realisatiefase nog nader afgestemd dienen te worden

windenergie.

specifieke en gedetailleerde Plan-mer en passende

met de winning van nu nog onbekende gasreserves in

De doelstelling voor de studie in het zoekgebied, is

beoordeling voor deze zoekgebieden. Het ontwerp­

de bodem. Hierbij zet het kabinet in op een zo efficiënt

het vinden van ruimte voor één of meerdere grotere

besluit wordt in de loop van 2010 door het kabinet

mogelijk ruimtebeslag van de productielocaties,

windenergiegebieden met een totaaloppervlak van

genomen. Na inspraak zal het besluit worden

bijvoorbeeld door het bevorderen van het toepassen

500 km2 ten behoeve van 3000 mw. In de studie wordt

vastgesteld.

van nieuwe onbemande technieken. Daarnaast wordt,

deze ruimte in een brede maatschappelijke kosten­

binnen de mogelijkheden die wind op zee daarvoor

effectiviteitanalyse vergeleken met de eventuele

Op de structuurvisiekaart zijn tevens de zoekgebieden

biedt, in de aan te wijzen windgebieden meervoudig

consequenties voor een vlot en veilig scheepvaart­

aangegeven waarbinnen de keuze voor de aanlanding

gebruik zoveel mogelijk toegestaan.

verkeer op de Noordzee en van en naar de Nederlandse

van de kabels naar de aangewezen windenergie­

havens, de winning van olie en gas en een veilig vlieg-

gebieden zal plaatsvinden.

De resterende ruimtelijke vraagstukken ten aanzien

verkeer van en naar platforms met een helikopterdek,

van de thans aan te wijzen gebieden geven het

zandwinning, visserij, defensiegebieden, het mariene

kabinet echter nog onvoldoende zekerheid dat voor

ecosysteem en het vrije zicht op de horizon vanaf de

207

5.6 Noordzee
208

Het rijk zal gedurende de planperiode buiten de

mariene systeem, zo mogelijk in internationaal

protocollen omvatten onder meer bepalingen over

aangewezen gebieden geen toestemming geven voor

verband.

de toegestane funderingstechnieken, over het bouwseizoen, monitoring van effecten en gedrag van

het oprichten van windturbineparken op zee. Op de
langere termijn na 2020 voorziet het rijk realisatie van

Het realiseren van 6000 mw aan windenergie kan

dieren, mitigerende maatregelen en het toepassen

windenergie verder op zee; deze ontwikkelrichting is

resulteren in een langdurige belasting van het

van de laatste inzichten. Ook de resultaten van de

aangegeven op de structuurvisiekaart.

ecosysteem op meerdere plekken tegelijk. Deze

passende beoordeling van de aangewezen (zoek)-

belasting kan nog verder toenemen wanneer ook onze

gebieden voor windenergie op grond van de Natuur-

Om de realisatie van windturbineparken te bespoedigen

buurlanden hun plannen voor de aanleg van windtur-

beschermingswet dienen in dit implementatietraject

werkt het rijk samen met de betrokken partijen een

bineparken ten uitvoer brengen. Het gaat vooral om

te worden meegenomen.

gezamenlijk implementatietraject uit. Dit traject

cumulatieve effecten van langdurige geluidsbelasting

Om dit beleid te effectueren worden in 2010 de

omvat onder meer de uitwerking van een nieuw

en wellicht ook barrièrewerking voor zoogdieren,

beleidsregels inzake de toepassing van de Waterwet

regime voor vergunninguitgifte en financiering en

vislarven en mogelijk ook het foerageer- en trekge-

op installaties in de exclusieve economische zone

besluitvorming over aanlanding (onder meer ten

drag van vogels. Op dit moment is nog veel onzeker

aangepast.

aanzien van een “stopcontact op zee” in 2009).

over deze mogelijke negatieve effecten. Mede ter

Voorwaarden worden onderzocht waaronder

uitwerking van de vhr en de krm zet Nederland in

Eilanden in zee

eventueel medegebruik van bijvoorbeeld recreatie,

ospar-verband in op internationale afstemming om

De Tweede Kamer heeft het kabinet gevraagd om

duurzame niet-bodemberoerende visserij, mariene

het mogelijke internationale cumulatieve negatieve

specifiek ten aanzien van landaanwinning en eilanden

aquacultuur (in het bijzonder zgn. ‘mosselzaadinvang-

effect van windturbineparken op het mariene

in zee de mogelijkheden en onmogelijkheden in kaart

installaties’) en andere vormen van duurzame energie-

ecosysteem zoveel mogelijk te beperken. Bij het

te brengen. Het kabinet kiest niet voor eilanden in

productie zou kunnen plaatsvinden. Mogelijk leidt dit

uitgifteregime van de windenergiegebieden zal van

zee ten behoeve van de veiligheid. Het kabinet heeft

tot een heroverweging van het huidige doorvaarverbod

de laatste inzichten gebruik gemaakt worden.

in de structuurvisie Randstad 2040 aangegeven
eventuele kustverbredingen of eilanden niet te willen

voor deze typen van activiteiten. Met het oog op
kostenefficiency aangaande de bouw en het onderhoud

Voorts zet het rijk, als onderdeel van het implementa-

benutten voor wonen en werken. Ook ten behoeve van

van grootschalige windturbineparken verder uit de

tietraject, in op eventuele aanvullende onderzoeken

extra ruimte voor landbouw acht het kabinet het

kust evenals functiecombinaties met andere vormen

en het ontwikkelen van uitvoeringsprotocollen. De

ongewenst om actief te investeren in een eiland in zee.

van duurzame energie, worden door marktpartijen

uitvoeringsprotocollen dienen om marktpartijen

mogelijkheden verkend voor publiek-private samen-

heldere richtlijnen te verschaffen voor het zo milieu-

Het kabinet houdt de mogelijkheid open van eilanden

werking bij het aanleggen van een speciaal hierop

vriendelijk mogelijk bouwen van de benodigde

voor andere kleinschaliger doeleinden. Daarbij wordt

gericht haveneiland op zee. Daarnaast worden

windturbineparken en het omgaan met de onzekerhe-

met name gedacht aan benutting voor economisch-

mogelijkheden verkend voor publiek-private samen-

den daarbij. Het doel is om de bouw niet onnodig te

maatschappelijke doeleinden, zoals energieopslag en

werking bij de monitoring van de effecten van de

vertragen en daarmee de duurzaamheidsdoelstelling

-productie en experimenteerruimte voor innovatieve

bouw en exploitatie van windturbineparken op het

voor 2020 niet in gevaar te brengen. De uitvoerings-

oplossingen. Het kabinet heeft het bedrijfsleven

5.6 Noordzee

uitgenodigd met een interessant voorstel te komen

Grootschalige opslag van co2 vanaf 2020 is een

2007/2 en de eu-richtlijn betreffende geologische

voor een eiland voor energieopslag en -productie.

ambitie van het kabinet. Daarom wordt co2-opslag

opslag van kooldioxide (ccs-Richtlijn). Deze regels

Zoekgebied voor een dergelijk eiland is het gebied

aangemerkt als nationaal belang.

worden in nationale wetgeving geïmplementeerd.

Borssele. Besluitvorming over de realisatie vindt

Waarschijnlijk zijn hiervoor vooral de velden gelegen

plaats in deze planperiode. Voorts wordt verwezen

in het gebied ten Noordwesten van Den Helder

Kabels en buisleidingen

naar het afwegingskader voor bestaand en nieuw

(de K- en L-blokken) relevant. In de aanloop naar 2020

Bij de planning van de aanleg van kabels en leidingen

gebruik in de paragraaf ‘Ruimtelijke aspecten´.

en vanwege de nabijheid tot bronnen op het vasteland,

wordt in overleg met de initiatiefnemer gestreefd naar

Het kabinet houdt vast aan het besluit dat de optie

zijn, voor co2-opslag vanuit de Rotterdamse regio

bundeling en bij voorkeur naar een tracé door

voor een vliegveld in zee als mogelijk alternatief voor

(Rotterdam Climate Initiative) en vanuit IJmuiden,

gebieden waar reeds zand is gewonnen. Ten aanzien

een verdere doorgroei van Schiphol niet aan de orde

allereerst uitgeproduceerde olie- en gasvelden

van initiatieven die een groot oppervlak innemen,

is. Mogelijk kan deze optie op de (zeer) lange termijn

(bestaande locaties) in de P- en Q-blokken serieuze

kan het rijk een ruimtelijke reservering voorschrijven

(na 2040) opportuun worden.

kandidaten. Daarnaast zijn ook bepaalde onder-

voor de doorgang van toekomstige kabels en leidingen.

Voor het beleid ten aanzien van landaanwinning

grondse waterhoudende bodemlagen (acquifers)

Met het oog op efficiënt ruimtegebruik zullen

wordt verwezen naar paragraaf 5.1 Kust.

geschikt voor co2-opslag en daarmee kandidaat.

veiligheidszones en onderhoudszones waar mogelijk

Op dit moment is nog niet in kaart gebracht waar

worden verkleind. Indien een kabel of een leiding

Olie- en gaswinning

deze acquifers precies liggen, wat de geologische

buiten gebruik wordt gesteld, geldt er in beginsel e

Het kabinet heeft in het Energierapport aangegeven

kenmerken ervan zijn en vanaf welke locatie deze

en opruimplicht. Deze opruimplicht wordt in de

in de periode tot 2030 het potentieel van de aanwezige

acquifers het beste kunnen worden bereikt. In

Waterwetvergunning expliciet vastgelegd. Voor

olie- en gasvoorraden zoveel mogelijk te willen

beginsel is daarom de gehele eez te beschouwen als

leidingen die onder de Mijnbouwwet vallen, geldt

benutten, inclusief de zogenaamde “kleine velden”.

zoekgebied voor co2-opslag in acquifers. Daarnaast

een vergelijkbare regeling. Bovendien geldt in het

Dit is van nationaal belang. De gehele eez is zoek­

zal nieuwe co2-pijpleidinginfrastructuur nodig zijn

algemeen het afwegingskader voor vergunning­

gebied voor olie- en gaswinning. Rondom olie- en

aangezien de reeds bestaande olie- en gaspijpleidingen

plichtige activiteiten van het ibn 2015.

gasplatforms wordt binnen een veiligheidszone van

pas te gebruiken zijn vanaf het moment dat er vanuit

500 meter geen scheepvaart toegestaan.

het betreffende veld geen enkele olie- of gasstroom

Zeescheepvaart

meer plaatsvindt naar het vasteland.

Op de structuurvisiekaart zijn de verkeersscheidings-

co2 —opslag

Op de structuurvisiekaart is aangegeven dat voor de

stelsels, ankergebieden en clearways vastgelegd.

Het klimaatbeleid van het kabinet is gericht op co2-

Hollandse kust in elk geval ruimte is voor twee pilots

Op deze scheepvaartroutes heeft het gebruik door

reductie. Daarin wordt ingezet op energiebesparing

met co2-opslag, in afstemming met de besluitvorming

koopvaardij prioriteit boven ander gebruik, zoals

en verduurzaming van de energievoorziening. In de

in het Nationaal Waterplan over het zoekgebied voor

visserij en recreatie. Dit is van nationaal belang.

transitiefase, die loopt tot omstreeks het jaar 2050,

windenergie.

Voor de precieze begrenzing van deze gebieden wordt

zal ook co2-opslag noodzakelijk zijn voor het

co2-opslag is mogelijk onder voorwaarde van een

verwezen naar de mijnbouwregeling. Olie- en

kunnen realiseren van de gestelde klimaatdoelen.

vergunningsprocedure conform ospar Decision

gasplatforms of andere permanente individuele

209

5.6 Noordzee
210

bouwwerken worden niet toegestaan binnen

kwaliteit dient het geborgen te worden in depots om

militaire oefeningen die daar plaatsvinden. Voor de

500 meter van deze scheepvaartroutes.

verspreiding van de verontreiniging te voorkomen.

precieze begrenzing van deze gebieden wordt

Met ingang van 1 juli 2008 is het verkeersscheidings-

verwezen naar de mijnbouwregeling.

stelsel ‘Maas-Noord’ nabij Rotterdam gewijzigd en een

Nederland zal in deze planperiode streven naar

nieuw ankergebied vastgesteld. Dientengevolge zal

internationaal gemeenschappelijke uitgangspunten

Visserij en recreatie

het aansluitende clearwaystelsel worden aangepast.

in de ruimtelijke ordening op zee ten aanzien van

In beginsel hebben visserij en recreatie overal toegang,

Het besluit wordt gerealiseerd via de mijnbouw­

afstanden tussen windturbineparken en scheepvaart-

mits deze de activiteiten van nationaal belang niet

regeling en de beleidsregels inzake de toepassing

routes. Daartoe is inmiddels in imo verband een

belemmeren. Binnen de 12 mijlszone vertegenwoordigen

van de Waterwet op installaties in de exclusieve

correspondentiegroep opgericht waarin Nederland

recreatie en toerisme een groot maatschappelijk-

economische zone.

zitting heeft. De opdracht die deze groep heeft is om

economisch belang. Het belang van recreatie en

in het eerste kwartaal van 2010 te komen met een set

bepaalde vormen van visserij (bijvoorbeeld staand

In 2010 wordt een verkenning afgerond naar de

van criteria op basis waarvan door middel van risico-

want, mosselinvang, garnalen) is mede reden voor

mogelijke verbreding van de Maasgeul. Het nieuwe

analyse kan worden bepaald wat de nood­z akelijke

het vrijhouden van de 12-mijlszone van permanente

ontwerp voor de Eurogeul en de IJ-geul wordt in 2010

vrije ruimte tussen de veiligheidszones de windparken

bebouwing. Hiermee wordt rekening gehouden bij

gerealiseerd. Een planstudie is gaande die leidt tot

en de scheepvaartroutes in individuele situaties zal

de nadere afweging van activititeiten binnen de

een ontwerp voor verbreding van de Eemsgeul. In

moeten zijn. Tevens zal Nederland in overleg met de

12-mijlszone.

overleg met Duitsland wordt ruimte gezocht voor een

buurlanden nagaan of er op termijn, mede gezien de

De verduurzamingsslag die reeds binnen de visserij-

ankergebied voor lng-tankschepen nabij de haven-

toenemende ruimtedruk, redenen zijn om de thans

sector is ingezet en wordt voor­gezet, zal leiden tot

aanloop van de Eemshaven. In 2010 zal als gevolg

bestaande verkeersscheidingsstelsels in het zuidelijk

onder andere beduidend minder bodem­beroering en de

van besluitvorming over het aanwijzen van extra

deel van de Noordzee met elkaar te verbinden.

toenemende mogelijkheden voor mariene aquacultuur.

windenergiegebieden voor de Hollandse kust en ten

Het voordeel daarvan kan zijn dat de scheepvaart

Dit lijkt een samengaan van visserijactiviteiten met

noorden van de waddeneilanden, tevens besloten

zodoende, met gebruikmaking van de voorschriften

andere functies steeds meer haalbaar te maken. Het

worden over de situering van een nieuw ankergebied

van de Zee­a anvaringsbepalingen, verplicht wordt van

kabinet zal hiertoe nadere studies laten uitvoeren.

ten zuiden van de IJ-geul. Met de beoogde aan­

deze routes gebruik te maken.

Voor verdere bepalingen wordt verwezen naar

passingen kan het scheepvaartverkeer voldoende

‘economische ontwikkeling in evenwicht met het

en op een veilige manier meegroeien met de

Defensie

mariene systeem’ op pagina 204, naar het afwegings-

ontwikkelingen van de Nederlandse zeehavens.

Op de structuurvisiekaart zijn de oefengebieden voor

kader voor activiteiten op de Noordzee onder ruimte-

Verder zal er voor de veilige en gegarandeerde toegang

defensie aangegeven. Deze gebieden zijn in 2004 voor

lijke aspecten en naar paragraaf 5.1 Kust.

tot de diverse havens periodiek gebaggerd moeten

een periode van tien jaar vastgelegd in het Tweede

worden. Als de kwaliteit van het gebaggerde materiaal

Structuurschema Militaire Oefenterreinen. Dit is van

voldoende is kan dit materiaal blijvend verspreid

nationaal belang. In deze gebieden is medegebruik

worden in het mariene systeem. Bij onvoldoende

toegestaan voor zover dit is te verenigen met de

Ruimtelijke aspecten

5.6 Noordzee
211

Internationale samenwerking

en zal de Lissabon agenda verankeren voor meer

De structuurvisiekaart voor de Noordzee geeft de

De zuidelijke Noordzee is van toenemend internationaal

groei en meer en betere banen. Uitgangspunt is dat de

ruimtelijke weerslag van de beleidskeuzes zoals in

strategisch belang vanuit zowel (duurzaam) econo-

economische ontwikkeling niet ten koste gaat van de

voorgaande paragraaf uiteengezet. De activiteiten van

misch oogpunt zoals transport, olie- en gasreserves

duurzaamheid van het milieu. Het Blauwboek bevat

nationaal belang, het beleid ten aanzien van andere

en de mogelijkheden voor duurzame windenergie,

een actieplan om integraal maritiem beleid in de

activiteiten, de bescherming van het mariene

alsook vanuit ecologisch perspectief. Door inter­

lidstaten te bevorderen. Het actieplan omvat een

ecosysteem en de Natura 2000-gebieden zijn op de

nationale samenwerking kunnen de potenties van

breed scala aan terreinen zoals maritiem transport,

structuurvisiekaart ruimtelijk vastgelegd. Bij deze

het gebied wellicht beter worden benut en synergie-

energie, visserij en bescherming van het mariene

structuurvisiekaart behoort het navolgende afwegings-

voordelen worden behaald. Nederland zal zich in

milieu. Mariene ruimtelijke planning is één van de

kader voor bestaande en nieuwe activiteiten op

deze planperiode actief inzetten voor versterking van

instrumenten die de Commissie wil bevorderen om

Noordzee. Dit afwegingskader is richtinggevend voor

de internationale afstemming op het gebied van

sectoraal maritiem gebruik te integreren.

het beheer van de Noordzee en voor de vergunning-

Noordzeebeleid. Het kabinet wil daarbij streven naar

verlening in het kader van de op de Noordzee

een gezamenlijke strategie voor het zuidelijk deel van

Het Nederlandse initiatief om tot een internationale

de Noordzee bestaande uit de Belgische-, Nederlandse-,

strategie voor de zuidelijke Noordzee te komen,

Duitse- en Deense Noordzee eez en het ten westen

sluit aan bij de integrale Europese Maritiem Beleid.

daarvan liggende deel van de eez van Groot-Brittannië.

Nederland zet in op actieve samenwerking met de

afweging prioriteit aan activiteiten van nationaal

De activiteit zal zich richten op het gemeenschappe-

buurlanden in afstemming met en waar nodig onder-

belang, zijnde scheepvaart, olie- en gaswinning,

lijk formuleren van een visie en uitgangspunten voor

steund door de Europese Commissie, onder hantering

co2-opslag, windenergie, zandwinning en

ruimtelijke ordening, wettelijke verankering,

van het subsidiariteitbeginsel.

-suppletie en defensie, boven andere activiteiten.

afstemming ten aanzien van uitvoering, inrichting en

geldende wet- en regelgeving.
• Algemeen: Het kabinet geeft in de ruimtelijke

Daarnaast zijn de implementatie van de vhr en de

beheer, samenwerking op gebied van monitoring en

Innovatieagenda

krm van wezenlijk belang. De ruimtelijke weerslag

handhaving. Dit sluit aan bij de roadmap voor Marine

Het rijk gaat na of aanvullende acties nodig zijn om

van bovenstaande is weergegeven op de structuur-

Spatial Planning die de Europese Commissie in het

een duurzaam gebruik in evenwicht met het mariene

visiekaart. Voorts is het doel handhaving van het

najaar van 2008 heeft uitgebracht. De activiteit legt

ecosysteem te bevorderen. Mogelijk leidt dit tot een

open en dynamische karakter van de Noordzee en

een relatie met het formuleren van milieudoelen en

innovatieagenda voor een duurzame ontwikkeling

een onderling doelmatige en veilige afstemming

maatregelen in het kader van de krm en Natura 2000.

van de Noordzee, in samenhang met bestaande

van het gebruik. Meervoudig ruimtegebruik wordt

innovatieprogramma’s zoals bijvoorbeeld voor
In december 2007 is door de Europese Commissie een

duurzame visserij en energie.

zoveel mogelijk bevorderd.
• Overlappen van activiteiten: In de gebieden die zijn

‘Blauwboek’ uitgebracht inzake het (integrale)

aangemerkt voor activiteiten van nationaal belang

Europese Maritiem Beleid en een bijbehorende

(zie structuurvisiekaart) mogen andere activiteiten

Actieplan. Het nieuwe eu maritiem beleid zal voort-

dit gebruik niet belemmeren. Wanneer activiteiten

bouwen op marien onderzoek en mariene technologie

van nationaal belang stapelen in hetzelfde gebied,

5.6 Noordzee
212

is het uitgangspunt dat gestreefd wordt naar

Activiteit van nationaal belang

Randvoorwaarde

Vlotte en veilige scheepvaart

• In verkeersscheidingsstelsels, ankergebieden en clearways heeft het gebruik door
koopvaardij prioriteit boven ander gebruik
• Olie- en gasplatforms of andere permanente individuele bouwwerken worden niet
toegestaan binnen deze scheepvaartroutes en in een zone van 500 meter buiten deze
scheepvaartroutes

Olie- en gaswinning

• Het potentieel van de aanwezige olie- en gasvoorraden worden zoveel mogelijk benut,
inclusief de zogenaamde “kleine velden”
• Binnen een veiligheidszone van 500 meter rond een mijnbouwinstallatie is scheepvaart
niet toegestaan

CO2-opslag

• Het potentieel van lege olie- en gasvelden en van (voor opslag geschikte) aquifers
wordt zoveel mogelijk benut
• Binnen een veiligheidszone van 500 meter rond een mijnbouwinstallatie is scheepvaart
niet toegestaan

Windenergie

• Opstellen van windparken ronde 2 (niet weergegeven op de structuurvisiekaart)
• Opstellen van windparken in de windenergiegebieden “Borssele” en “IJmuiden”
en aanvullende gebieden aan te wijzen binnen de zoekgebieden “Hollandse Kust”
en “ten noorden van de Waddeneilanden”
• In een windturbinepark, met inbegrip van een veiligheidszone van 500 meter rondom,
wordt geen scheepvaart toegestaan
• Buiten de aangewezen windenergiegebieden en ronde 2-vergunningen geeft het rijk
geen toestemming voor het oprichten van windturbineparken op zee
• Binnen de aangewezen windenergiegebieden wordt alleen toestemming gegeven voor
de bouw van windturbineparken binnen de kaders van de nog in ontwikkeling zijnde
regelgeving voor windturbineparken (ronde 3)

Zandwinning en -suppletie

• Winning van suppletie- en ophoogzand is prioritair in de reserveringszone tussen  
de doorgaande –20 m NAP-lijn en de grens van de 12-mijlszone.
• Bij stapeling van activiteiten van nationaal belang búiten de 12 mijlszone,  
gaan andere activiteiten van nationaal belang boven die van zandwinning
• Voor de Zeeuwse kust en de Maasvlakte is een gebied gereserveerd voor de winning
van beton- en metselzand
• Landwaarts van de doorgaande NAP-20 m dieptelijn mag geen zandwinning plaatsvinden

Defensie

• In de defensiegebieden wordt medegebruik toegestaan voor zover dit is te verenigen
met de militaire oefeningen die daar plaatsvinden

gecombineerd en ruimte-efficiënt gebruik, mits
de eerste initiatiefnemer daarbij geen onevenredige schade of hinder ondervindt. Voorts gelden
met betrekking tot onderlinge afstemming van
activiteiten van nationaal belang de randvoor­
waarden die vermeld staan in de tabel hiernaast.

5.6 Noordzee

Hierbij moet worden aangetekend dat een vergunning­

worden gehouden met de aanwezigheid van

bijvoorbeeld rekening houden met cumulatieve

houder voor de specifieke activiteiten waarvoor de

archeologische waarden.

effecten van andere activiteiten op zee, ook in

vergunning is afgegeven, voor het betreffende zee-

• Ecologische effecten: Activiteiten op zee zijn

internationaal verband.

gebied weliswaar het alleenrecht heeft om exploratie

mogelijk, mits er geen significante effecten zijn op

of exploitatie voor die gebruiksfunctie te verrichten,

het mariene ecosysteem, onder hantering van de

versterking van duurzame ontwikkeling op de

maar dat houdt niet in dat hij het alleenrecht heeft

ecosysteembenadering en het voorzorgbeginsel.

langere termijn van de Noordzee beogen, kan het

voor het algehele gebruik van het desbetreffende

In het geval van significante effecten dient te

rijk een gebied aanwijzen en indien mogelijk

gebied. Er is in principe ruimte voor medegebruik

worden aangetoond waarom die activiteit op de

tijdelijk ontheffing verlenen van de bepalingen

voor andere gebruikers ten behoeve van andere

Noordzee dient plaats te vinden. Ten aanzien van

uit dit afwegingskader.

activiteiten mits de betrokken eerste initiatief­nemer /

compensatie geldt een inspanningsverplichting.

vergunninghouder daarbij geen onevenredige schade

Het toepassen van het afwegingskader in mogelijk

Uitwerking van het afwegingskader vindt plaats op

of hinder ondervindt.

ecologisch waardevolle gebieden die tot 2012

inrichting-, vergunning- of beheerniveau. Invulling

onderzocht worden op specifieke bescherming in

vindt plaats in overleg en afstemming met de

Ten aanzien van vergunningplichtige activiteiten

het kader van Natura 2000 en de krm, verdient

betrokkenen en belanghebbenden. Waar mogelijk en

geldt voorts:

extra aandacht. Deze gebieden zijn indicatief

zinvol zullen hierbij gebiedsontwikkelingsprocessen

• Belevingswaarde: Zichtbare permanente werken

aangegeven op de structuurvisiekaart. Daarnaast

worden ingezet bij de realisatie van de rijksdoelen.

(daaronder worden bouwwerken verstaan die zes

geldt het afwegingskader ter bescherming van

Beoordeling van het gebruik wordt nog nader

maanden of langer op hun plaats staan) binnen

Natura 2000-gebieden, zoals verankerd in artikel 19

gespecificeerd aan de hand van de vastgestelde

de 12 (zee)mijlszone worden niet toegestaan. Op

van de Natuurbeschermingswet 1998. Op grond van

instandhoudingsdoelen van de vhr in de Natura

basis van besluitvorming over windenergiegebieden

deze wet geldt ten aanzien van compensatie een

2000-gebieden en de opgestelde milieudoelen in het

binnen het zoekgebied voor de Hollandse kust, kan

resultaatsverplichting. In het geval van ruimtelijke

kader van de krm. Activiteiten in beschermde

hier – door de plaatsing van windturbines aan de

ingrepen voor activiteiten van nationaal belang

gebieden worden niet op voorhand uitgesloten. Ook

binnenrand van de 12-mijlszone – lokaal van

behoeven bij de aanvraag en verlening van

voor nieuwe (ruimtelijke) ontwikkelingen die op dit

worden afgeweken. Activiteiten van nationaal

vergunningen de (dwingende) redenen van groot

moment niet zijn voorzien, geldt het bovenstaande

belang kunnen wel worden toegestaan in de

openbaar belang niet te worden onderbouwd.

afwegingskader, inclusief het afstemmen met

12-mijlszone, wanneer er geen redelijke alternatieve

Concreet gaat het om de opsporing en winning van

betrokkenen en belanghebbenden en het zonodig

locaties zijn en er geen significante effecten

aardolie en aardgas, de opslag van co2, 6000 mw

toepassen van gebiedsontwikkelingsprocessen. Er zal

optreden op de bescherming van de kust. Schade

opgesteld vermogen in windturbineparken en de

één loket zijn waar per project samen met de initiatief-

aan de vrije horizon en recreatie en visserij dient

winning van oppervlaktedelfstoffen (zandwinning).

nemer bekeken zal worden of ruimte geboden kan

dan zo beperkt mogelijk te zijn. Bij bodemingrepen

Mogelijk wordt het afwegingskader nog aangevuld

worden binnen de kaders van het Noordzeebeleid.

in de territoriale zee en de eez moet rekening

in het licht van de implementatie van de krm, zoals

• Experimenteerruimte: Voor experimenten die

213

5.6 Noordzee
214

Met de structuurvisiekaart en bijbehorend afwegings-

nog steeds effectief zal zijn. Op voorhand kan nog

kader is afweging tussen de diverse gebruikers en

niet worden geconcludeerd of het rijksbestemmings-

waarden op de Noordzee in deze planperiode

plan, binnen de context van internationale regel­

voldoende geborgd. Verwacht wordt dat de ruimte-

geving en de wijze waarop de zee wordt gebruikt,

druk op de Noordzee verder zal toenemen. Het rijk zal

daartoe het meest effectieve instrument is. Het

daarom verkennen of de wijze waarop de ruimtelijke

kabinet zal de voors en tegens van verschillende

afweging nu wordt geborgd, ook op de lange termijn

opties in 2011 in beeld hebben.

Wat

Wie

Wanneer

Partiële herziening Integraal Beheerplan Noordzee 2015

VenW, LNV, EZ, VROM

2010

Verkenning borging van afweging ruimtelijke claims, onder andere
optie Rijksbestemmingsplan

VenW, VROM, LNV, EZ

2011

Maatregelenpakketten KRM gereed

VenW, LNV, EZ, VROM

2015

Terugdringing van verontreiniging zeescheepvaart
in het kader van het MARPOL-verdrag en het zeehavenbeleid

VenW

2015

Inzet op duurzame visserij in Europees verband van EVF en GVB

LNV

2013

Aanwijzen Doggersbank, Klaverbank, het Friese Front,
Westerscheldemonding/Vlakte van de Raan en delen van de
kustzee ten noorden van Bergen als Natura 2000-gebied

LNV

2010

5.6 Noordzee

Wat

Wie

Wanneer

Natuurbeschermingswet 1998, Flora- en Faunawet,
in Nederlandse EEZ van toepassing verklaren

LNV

2010

Beheerplan Natura 2000-gebieden op zee

VenW, LNV

2013

Onderzoek bescherming van ecologisch waardevolle gebieden in
kader van Natura 2000 en KRM

LNV en VenW

2012

Besluitvorming over meer beschermde gebieden op zee Natura 2000
en KRM

LNV (N2000), V&W (KRM), EZ, VROM

2012

Vaststellen strategie en locaties winning suppletie- en ophoogzand

VenW

2010

Besluit over aanwijzen windenergiegebieden binnen de
zoekgebieden voor Hollandse kust en boven de Waddeneilanden

VenW, EZ, VROM, LNV, Defensie

2010

Aanpassing beleidsregels Waterwet ten behoeve van
vergunningverlening windturbineparken

VenW, EZ, LNV, VROM

2010

Publiek-privaat Implementatietraject windenergie op de Noordzee

EZ, VenW, VROM, LNV, maatschappelijke partijen

2010

Onderzoek samengaan recreatie en duurzame visserij-technieken
en windturbineparken

VenW, LNV, EZ, VROM

2010

Besluit over eiland voor energieopslag en winning

EZ, VenW, LNV, VROM, maatschappelijke partijen

Voor 2015

Twee pilots voor CO2-opslag

EZ, VenW, LNV, VROM

2015

Aanpassing Maasgeul, Eurogeul, IJ-geul en Eemsgeul.
Besluitvorming eventueel ankergebied t.b.v. Eemshaven

VenW

2010

Internationaal gemeenschappelijke uitgangspunten in de ruimtelijke
ordening op zee. O.a. t.a.v. afstanden tussen windturbineparken
en scheepvaartroutes en evt. onderling verbinden van verkeers­
scheidingsstelsels in het zuidelijk deel van de Noordzee

VenW, LNV, EZ, VROM, buurlanden, IMO

2014

Internationale strategie voor de zuidelijke Noordzee

VenW, LNV, EZ, BUZA, VROM, buurlanden

2014

215

216
5.6 Noordzee

Analyse

Noord-Nederland en Waddenzee

Gebiedsbeschrijving

5.7

5.7 Noord-Nederland en Waddenzee

217

Noord-Nederland omvat de provincies Groningen,

De Waddenzee is het grootste aaneengesloten natuur-

Het huidige watersysteem in Noord-Nederland is sterk

Fryslân en Drenthe. Vanaf het Drents Plateau stromen

gebied van West-Europa en het grootste getijdengebied

bepaald door de fysieke opbouw en menselijke

beken die uitmonden in de boezemsystemen, die op

ter wereld. Ondanks allerlei veranderingen is het

activiteiten. Door de aanleg van dijken en de inpolde-

hun beurt rechtstreeks afwateren op de Waddenzee

waddengebied een samenhangend geheel gebleven

ring van de lage klei- en veengronden is vrije afvoer

en Eems-Dollard of indirect via Lauwersmeer en

met een heel eigen karakter. Unieke landschappelijke

van de beken niet meer overal mogelijk en zijn de

IJsselmeer. Het Lauwers-meer vervult hierbij een

kwaliteiten zijn vooral de enorme weidsheid en

geleidelijke zoet-zoutovergangen langs de kust

bijzondere rol voor de opvang van overtollig water uit

openheid en de natuurlijke dynamiek van eb en

verdwenen. In de veenkoloniale gebieden is het veen

Friesland, het westen van Groningen en het noord-

vloed. Daarnaast komen op de Waddeneilanden

afgegraven en zijn beken rechtgetrokken waarmee de

westen van Drenthe. Het Lauwersmeer zelf watert via

cultuurhistorisch waardevolle dorpen voor. De

afvoer vanuit de hogere gronden is versneld.

vrije afvoer af op de Waddenzee.

Waddenzee zelf vertegenwoordigt een archeologische

In het kleigebied langs de Wadden en de Eems tonen

waarde in de vorm van de aanwezigheid van een

Bodemdaling

– naast de oorspronkelijke slingerende slenken –

groot aantal (historische) scheepsresten.

Als gevolg van delfstoffenwinning en veenoxidatie

sporen van water-beheersing de menselijke invloed

In de pkb Derde Nota Waddenzee (sinds februari 2007

treedt forse bodemdaling op, zowel in Groningen als

op het landschap in de vorm van terpen, wierden,

van kracht) wordt onder het waddengebied verstaan

in Fryslân. Bodemdaling vraagt om ingrijpende

dijken, sluizen, vaarten en gemalen. Meer landin-

de Waddenzee, de waddeneilanden, de zeegaten

aanpassingen aan de (water)infrastructuur en aan

waarts zijn de grote wateroppervlakten van de

tussen de eilanden, de Noordzeekustzone tot 3 zeemijl

houten funderingen van gebouwen.

(Friese) meren en de vaartensystemen van de

uit de kust alsmede het grondgebied van de aan de

veenkoloniale nederzettingen belangrijke dragers

Waddenzee grenzende gemeenten op het vaste land.

Waterveiligheid

van de cultuur-historische identiteit van het land-

Noord Nederland wordt beschermd tegen hoog water

schap en de bebouwing.

door dijken langs de Waddenzee en de Afsluitdijk.

Noord-Nederland is relatief dun bevolkt. Vanwege de

Ook de Waddeneilanden spelen samen met de

nog aanwezige ruimte en de gunstige bodemgesteld-

Waddenzee een rol in de waterveiligheid van Noord-

heid is de landbouw een belangrijke grondgebruiker.

Nederland als golfbreker tegen het Noordzeewater.

Noord-Nederland is door de gaswinning van groot

De veiligheid langs de Waddenzee is zowel op de

economisch belang voor Nederland. Watertechnologie

korte als op de lange termijn een punt van zorg. Voor

en energievoorziening (Eemshaven) zijn belangrijke

de korte termijn is er onvoldoende duidelijkheid over

speerpunten voor de toekomstige economische

hoe de golven op de Waddenzee en in de Eems-Dollard

ontwikkeling.

zich gedragen. Voor de lange termijn is er onzekerheid
over de het al dan niet verdrinken van de Waddenzee.
Deze onzekerheid maakt dat ook het toekomstig
gedrag van de golven op de Waddenzee onzeker is.
Delen van de Waddeneilanden inclusief de daar

Noord-Nederland en Waddenzee
5.7
218

aanwezige bebouwing worden beschouwd als

regionaal vastgestelde normen. Ook worden maat­

worden gekeken. Deze belangen kunnen strijdig zijn.

buitendijkse gebieden. Het rijk beziet in de planperi-

regelen getroffen om wateroverlast vanuit de boezem

Binnen de hoofddoelstellingen uit de pkb Derde Nota

ode samen met decentrale overheden of herijking van

te voorkomen.

Waddenzee zijn afspraken gemaakt op het gebied

het huidige beleid zoals vastgelegd in de beleidslijn

van bescherming tegen overstromingen vanuit zee,
Waterkennis

de bereikbaarheid van havens en de eilanden, de

Noord-Nederland biedt ruimte voor experimenten en

economische ontwikkeling en bescherming van de in

Watertekort en zoetwateraanvoer

nieuwe concepten op het gebied van waterkennis.

de bodem aanwezige archeologische waarden en in

Zoetwateraanvoer is van groot belang voor de water-

Noord-Nederland bevindt zich in een bijzondere

het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden.

systemen van Noord-Nederland (peilhandhaving en

positie omdat er op het gebied van energie (speerpunt

In het onderzoeksprogramma ‘Kennis voor Klimaat’ is

veiligheid kaden) en voor economische sectoren zoals

voor Groningen), watertechnologie (Fryslân) en

de Waddenzee als één van de hotspots aangewezen.

de landbouw en industrie. In perioden van droogte is

sensortechnologie (Drenthe) een intensieve samen-

Noord-Nederland in de huidige situatie volledig

werking bestaat tussen overheden, bedrijfsleven,

afhankelijk van aanvoer vanuit het IJsselmeer en zijn

onderwijs, onderzoeksinstellingen en belangen­

er geen andere bronnen van zoet oppervlaktewater

organisaties.

Kust nodig is voor de Waddeneilanden.

beschikbaar.
Waddenzee
Verzilting

De hoofddoelstelling van het rijksbeleid is gericht

Verzilting treedt op in de kleigronden in Noord-

op duurzame bescherming en ontwikkeling van de

Fryslân en Noord-Groningen onder invloed van

Waddenzee als natuurgebied en op behoud van het

zeespiegelstijging en peilverlagingen om de bodem-

open landschap. Het rijk heeft in aansluiting op de

daling te compenseren. Ingeval van een forse

Nota Ruimte het beleid voor de Waddenzee uitgewerkt

toename van de verzilting is doorspoeling in Fryslân

in de pkb Derde Nota Waddenzee. Daarnaast zet het

niet langer de enige remedie. In sommige situaties is

rijk zich in voor grensoverschrijdende bescherming

doorspoeling nu al niet meer mogelijk.

van de Waddenzee, inclusief het Eems-Dollardgebied.
De Nederlandse Waddenzee maakt immers deel uit

Wateroverlast

van een internationaal uniek natuurgebied dat loopt

De meeste watersystemen in Noord-Nederland hebben

van Den Helder tot aan de Deense kust.

zo nu en dan te kampen met korte perioden van

In het Waddengebied is het samengaan van een

wateroverlast, maar deze leiden niet tot grote schade

potentieel werelderfgoed met veiligheid en leefbaar-

afgezien van de gevolgen van zogenaamde cluster-

heid de opgave. Naast natuur en veiligheid dient ook

buien. Momenteel worden maatregelen getroffen om

naar landschap, visserij, recreatie, wonen en

wateroverlast te voorkomen tot het niveau van de

ruimtelijke kwaliteit van de gehele kustzone te

5.7

Noord-Nederland en Waddenzee

219

Noord-Nederland en Waddenzee
5.7

Streefbeeld

220

De veiligheid voor Noord-Nederland is geborgd, dankzij versterkingen van de
primaire keringen langs het vasteland van Fryslân en Groningen. Ook op de
eilanden kan veilig gewoond en gerecreëerd worden dankzij de zandsuppleties
aan de noordzijde van de eilanden en de dijkversterkingen en kunstwerken
aan de Waddenzeezijde. Wateroverlastsituaties komen in Noord-Nederland
veel minder vaak voor dan zou mogen op grond van de geldende normen
regionale wateroverlast. Het gemaal bij Lauwersoog vervult niet alleen een
belangrijke functie voor de afwatering van Fryslân en grote delen van
Groningen en Drenthe, maar ook voor de natuurwaarden van het nationaal
park Lauwersmeer. De waterhuishouding in Noord-Nederland is ingericht op
de gevolgen van bodemdaling door delfstoffenwinning. Dankzij innovatieve
manieren van zoetwatervoorziening en gedeeltelijke overgang naar landbouw
die meer zout kan verdragen, is de landbouw in Noord-Fryslân en Groningen
nog steeds de belangrijkste bedrijfstak. Door aanvoer van water uit het
IJsselmeer treden in Noord-Nederland in perioden van droogte geen grote
problemen op voor de watersystemen (peilhandhaving en veiligheid kaden)
en voor sectoren zoals de landbouw, de industrie en de recreatiesector. In
gebieden waar geen wateraanvoer mogelijk is zijn maatregelen getroffen om
voldoende water vast te houden. De veenweidegebieden worden duurzaam
gebruikt voor landbouw, natuur en wonen tegen acceptabele waterbeheer­
kosten. Noord-Nederland heeft zich ontwikkeld tot een bijzonder
experimenteergebied voor watertechnologie, energie en sensortechnologie.

De Waddenzee is behouden door voldoende aanvoer van zand en slib uit de
Noordzee.
De Waddenzee is primair een natuurgebied van internationale betekenis en
een uniek open landschap. De natuurlijke dynamiek van de fysische processen
in de Waddenzee, op de waddeneilanden en in de Noordzeekustzone wordt
zo min mogelijk beperkt, zodat zich nieuwe platen, geulen en jonge duinen kustgebieden ontwikkelen. De Waddeneilanden veranderen niet
substantieel van vorm en omvang. De rust, weidsheid, open horizon en
natuurlijkheid, inclusief duisternis, zijn gewaarborgd en worden hoog
gewaardeerd.
De waterkwaliteit is zodanig dat flora en fauna zich optimaal kunnen
ontwikkelen. De flora en fauna zijn rijk, gevarieerd en in even grote hoeveel­
heden aanwezig als voor de periode van eutrofiëring. Het areaal van meer
natuurlijke kwelders is vergroot.
De in de bodem aanwezige archeologische waarden als scheepswrakken en
in het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden worden beschermd en
behouden. Verder blijft de Waddenzee zo veel als mogelijk gevrijwaard van
bedreigingen. De gevolgen van (mogelijke) bedreigingen voor de natuur­
waarden in de Waddenzee worden geminimaliseerd.
De Waddenzeehavens hebben zich duurzaam ontwikkeld op een wijze die
recht doet aan hun specifieke ligging en mogelijkheden. De bereikbaarheid
van de havens in en grenzend aan de Waddenzee is gewaarborgd. In de
Waddenzee vindt een afgewogen duurzame visserij en aquacultuur plaats.

5.7

Noord-Nederland en Waddenzee

221

Noord-Nederland en Waddenzee
5.7

Beleidskeuze

222

Voor waterveiligheid geldt dat het Hoogwater­

aangepast peilbeheer in combinatie met functie­

of in nauwe afstemming met de relevante deel­

beschermingsprogramma wordt uitgevoerd, rekening

aanpassing.

programma’s van het Deltaprogramma uitgevoerd.

houdend met het huidige landgebruik en functies en

Het gaat hierbij met name om de generieke deelpro-

de waarden van natuur, landschap en cultuur-

In aanvulling op de huidige wateraanvoer vanuit het

gramma’s Waterveiligheid en Zoetwatervoorziening,

historie in de kustzone en met het behoud van open

IJsselmeer voor watervoorziening en bestrijding van

en de gebiedsgerichte deelprogramma’s Wadden­

verbindingen voor de noordelijke zeehavens. Dit kan

verzilting, worden de mogelijkheden onderzocht om

gebied, IJsselmeergebied en Kust.

betekenen dat gekozen wordt voor bredere kustzones

water regionaal vast te houden door hogere peilen en

Het deelprogramma Waddengebied betreft de

in plaats van alleen dijkverhoging als mogelijke

aanpassingen van het landgebruik aan meer zout in

Waddenzee inclusief de strook rond de zeewering

uitwerking van de aanbevelingen van de Delta­

oppervlakte- en grondwatersystemen. Dit laatste is

en zal zich in de eerste periode vooral richten op

commissie.

wellicht mogelijk met innovatieve technieken als

het ontwikkelen van voorstellen voor de borging

Een aantal voormalige zeedijken die achter de

nieuwe irrigatie- en beregeningstechnieken en nieuwe

van de veiligheid van dit gebied en de monitoring

primaire keringen liggen, krijgt opnieuw een water-

vormen van landbouw, met andere teelten, minder

van de ontwikkelingen als gevolg van klimaat­

kerende functie. In geval van doorbraak van een

waterbehoefte en meer zouttolerante landbouw.

verandering.

primaire waterkering reduceren deze dijken de

Voor verziltingsbestrijding blijft Noord-Nederland

gevolgen van de doorbraak. Voor een aantal overige

behoefte hebben aan IJsselmeerwater.

voormalige zeedijken is nader onderzoek naar de
reductiecapaciteit gewenst.

De pkb Derde Nota Waddenzee geeft voor de plan­

De dijkversterkingen die in de toekomst nodig zijn

periode voldoende maatregelen om de Waddenzee

om bij een versnelde zeespiegelstijging een gelijk of

vitaal te houden. Met het Beheer- en Ontwikkelingsplan

zelfs een hoger veiligheidsniveau te verkrijgen dan

Waddenzee wordt een eigentijdse én gezamenlijke

momenteel binnen de dijkringen, moeten passen

uitwerking gegeven aan het ontwikkelingsperspectief

binnen de gereserveerde ruimtelijke strook zee- en

uit de pkb Derde Nota Waddengebied. Het plan biedt

landwaarts van de bestaande primaire waterkering.

kansen voor nieuwe ruimtelijke en sociaal-economische

Er wordt nagegaan wat de door de Deltacommissie

ontwikkelingen in het Waddengebied.

aangehouden versnelde zeespiegelstijging en

De zandsuppleties langs de Noordzeekust dragen bij

voorgestelde peilstijging in het IJsselmeer betekenen

aan het meegroeien van het Waddengebied. In de

voor deze ruimtelijke reserveringen.

planperiode zullen de ontwikkelingen worden
gemonitord. Dit wordt mede bezien in internationale

Wateroverlast wordt aangepakt volgens de afspraken

context.

in het nbw Actueel, onder andere via natuurlijke
inrichtingsmaatregelen. Bodemdaling door veen­

De uitwerking van de beleidskeuzen en de daaruit

oxidatie wordt waar mogelijk tegengegaan via een

voortvloeiende activiteiten worden in het kader van

5.7

Realisatie

Noord-Nederland en Waddenzee

Waterveiligheid

223

De meeste aandacht gaat uit naar het voorkomen van
overstromingen vanuit Waddenzee of IJsselmeer door
het in stand houden van dijken, duinen en kunst­

Eelder- en Peizermaden

Natuurlijke klimaatbuffer

werken (zie ook de paragrafen 4.1 Waterveiligheid en
5.1 Kust). Voor de toetsronde die start in 2011, levert
het rijk een adequaat model op voor golfgedrag op de
Waddenzee en in de Eems-Dollard. Het rijk zal het in
gang gezette meetprogramma naar golfgedrag op de
Waddenzee en Eems-Dollard continueren. Het
bijzondere karakter van de Waddeneilanden maakt de
bescherming daarvan waardevol. De eilanden moeten

Het project ‘Klimaatbuffer Eelder- en Peizermaden’ is een van de vijf pilots in het
kader van het concept ‘natuurlijke klimaatbuffers’. Doel van het project is een
kwaliteitsimpuls te geven aan het landinrichtingsproject Herinrichting Peize.
Combinatie van natuur en waterberging moet het natuurlijk beeksysteem van het
Eelderdiep herstellen. Het project is een samenwerking tussen de provincie Drenthe,
waterschap Noorderzijlvest, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, de landbouw en
de gemeenten

ook op langere termijn veilig en bewoonbaar blijven.
Het rijk zal samen met provincies en gemeenten
onderzoek doen naar de wijze waarop de bescherming
van de waddeneilanden in het nieuwe waterveiligheidsbeleid ook op de lange termijn geborgd blijft.
Watertekort, zoetwateraanvoer, verzilting en
bodemdaling

Natuurlijke Klimaatbuffers zijn ruimtelijke oplossingen voor de gevolgen van
klimaatverandering. Zij reactiveren natuurlijke processen en bieden ruimte aan
andere sectoren. Qua schaal en functie kunnen zij meegroeien met de klimaatveran­
dering. Natuurlijke klimaatbuffers passen daarmee prima binnen de Nationale
Adaptatiestrategie om mee te bewegen met natuurlijke processen. Het concept is
ontwikkeld door vijf natuurorganisaties (Natuurmonumenten, Vogelbescherming,
Staatsbosbeheer, ARK Natuurontwikkeling en Waddenvereniging).

In de periode 2010-2015 zal het rijk samen met de
noordelijke provincies en de waterbeheerders als
onderdeel van de verkenning zoetwatervoorziening
(zie paragraaf 4.2 Zoetwatervoorziening) speciaal
aandacht schenken aan de wateraanvoer uit het
IJsselmeer die nodig is voor verziltingbestrijding en
peilhandhaving in de veengebieden om extra
bodemdaling door veenoxidatie te voorkomen en
verzwakken van veenkaden tegen te gaan. In deze
planperiode wordt bodemdaling door veenoxidatie
aangepakt door aangepast peilbeheer, vastgelegd
in het gewenst grond- en oppervlaktewaterregime,

Het doel van de Herinrichting Peize is de landbouwstructuur te verbeteren in
combinatie met het versneld aanleggen van natuurgebieden en het verkleinen van de
kans op ernstige wateroverlast. De Eelder- en Peizermaden zijn onderdeel van een
open weidelandschap in Noord-Drenthe van in totaal 3500 ha. De polders zijn
recreatief van groot belang voor de omliggende woonkernen. In het noordelijke deel
van het gebied zal de natuur straks meer zijn gang kunnen gaan, waardoor moeras­
vegetaties weer tot ontwikkeling komen en het water vrij spel krijgt. Zo ontstaat een
robuust natuurgebied dat minder kwetsbaar is voor de effecten van klimaatverande­
ring, maar tevens een belangrijke waterbergende functie vervult en daarmee
bescherming biedt tegen wateroverlast in de regio.
Meer informatie: www.herinrichtingpeize.nl

Noord-Nederland en Waddenzee
5.7
224

in combinatie met functieaanpassing. Hiervoor zal

van Groningen en het noordwesten van Drenthe

Daarbij ligt het accent op:

door de regio een gezamenlijke strategie worden

verzekerd zijn van een onbelemmerde waterafvoer.

• De Waddenzee als klimaat- en veiligheidsbuffer,

ontwikkeld naar analogie van het Groene Hart. Het

Het nieuwe gemaal geeft de mogelijkheid meer

doel is duurzaam watergebruik voor landbouw,

dynamiek toe te passen in het waterbeheer in het

natuur en wonen tegen acceptabele waterbeheerkos-

Lauwersmeer dan nu het geval is waardoor voor

ten. Voor de droogte­gevoelige veenkoloniale gebieden

natuurontwikkeling gewenste waterstandvariaties

in Groningen en Drenthe wordt nagegaan of de

kunnen ontstaan. Gestreefd wordt naar de toepassing

afhankelijkheid van IJsselmeerwater verminderd kan

van ‘blue energy’ bij de bouw van het gemaal.

van de Waddenzee;
• De invloed van een veranderend klimaat op de
economische activiteiten in het gebied zoals
recreatie (toerisme) en visserij/aquacultuur.
Speciale aandacht zal er zijn voor het effect van

worden door watergebruik te verminderen en water
regionaal vast te houden.

de invloed op en relatie met kust- en natuurbeheer;
• Veranderingen in het voedselweb en ecosysteem

Waddenzee

zandsuppleties.

Het kabinet streeft naar een duurzame bescherming
Wateroverlast

en ontwikkeling van de Waddenzee (inclusief Eems

Zandsuppleties maken een dynamisch kustbeheer

Om wateroverlast tegen te gaan voert de regio maa-

en Dollard) als natuurgebied en open landschap.

mogelijk en zorgen voor een natuurlijke duingroei.

tregelen uit als extra berging in de boezem, aanleg

Binnen deze doelstelling is een duurzame ontwikke-

Hierdoor kan flexibeler worden omgegaan met de

van retentiepolders, extra berging in de deelsystemen,

ling van economische en recreatieve activiteiten

positie en vorm van de (eerste) duinen en wordt een

groene inrichtingsmaatregelen en aanvullende

toegestaan, onder voorwaarde dat er geen significante

goede mogelijkheid geboden voor vergroting van de

gemaalcapaciteit zowel in de deelsystemen als in de

effecten op natuurwaarden optreden. Als uitwerking

landschappelijke kwaliteit, terwijl de veiligheid en de

boezems. In het kader is een voorbeeld voor de

van de pkb Derde Nota Waddenzee heeft het rijk

toegankelijkheid voor recreatie gewaarborgd blijven.

‘Eelder- en Peizermaden’ opgenomen.

samen met provincies, gemeenten en waterschappen

Aan de Waddenzeekant van de Waddeneilanden zijn

een Beheer- en Ontwikkelingsplan opgesteld. Samen

zandsuppleties niet effectief. Daarvoor worden

Lauwersmeer

met Duitsland werkt het rijk aan een management-

andere oplossingen gezocht.

Het belang van het Lauwersmeer voor de afwaterende

plan voor het Eems-Dollardgebied. Het doel is om

boezems en daarmee voor het voorkomen van water-

gezamen­l ijk op te trekken in de bescherming en de

overlast is groot. Tegelijk moet een optimale afstem-

economische ontwikkeling van dit gebied.

ming plaatsvinden op de natuurontwikkeling in het

De pkb Derde Nota Waddenzee geeft voor de plan­

Lauwersmeergebied en rekening worden gehouden

periode 2009-2015 de maatregelen om de Waddenzee

met de verschillende functies zoals bewoning,

vitaal te houden. Het afgesproken beleid wordt

recreatie, landbouw, beroepsvaart, beroepsvisserij

voortgezet.

en de aanwezigheid van een militair oefenterrein

In het kader van het onderzoeksprogramma Kennis

(De Marnewaard). Dit alles lijkt mogelijk en haalbaar

voor Klimaat zal onderzoek worden uitgevoerd en

door middel van een nieuw te bouwen gemaal op

operationeel toepasbare kennis worden gegenereerd

Lauwersoog, waarmee zowel Fryslân als het westen

met betrekking tot het Waddenecosysteem.

5.7

Ruimtelijke aspecten

Noord-Nederland en Waddenzee

Voor de Waddenzee geldt voor de planperiode het

225

beleid zoals dat is vastgelegd in de pkb Derde Nota
Waddenzee. Als uitwerking van de pkb Derde Nota
Waddenzee heeft het rijk samen met provincies,
gemeenten en waterschappen een Beheer- en
Ontwikkelingsplan opgesteld. In het kader van
verzilting zal gezocht worden naar mogelijkheden
om het landgebruik aan te passen aan meer zout in
oppervlakte- en grondwatersystemen.

Wat

Wie

Wanneer

Model voor golfslag Waddenzee en Eems Dollard

VenW

2010

Onderzoek naar alternatieven zandsuppletie Waddenzeekant
Waddeneilanden

VenW met provincies en waterschappen

2015

Onderzoek veiligheid Noord-Nederland en Waddeneilanden

VenW, provincies en waterschappen

2015

Herijking ruimtelijke reservering primaire waterkeringen

VenW, VROM, provincies, waterschappen

2012 - 2017

Uitwerken gezamenlijke strategie terugdringen bodemdaling door
veenoxidatie (nadat met GGOR opties in beeld zijn gebracht)

Provincies

2015

Uitvoering Beheer- en Ontwikkelingsplan Waddenzee en Eems
Dollard conform PKB Derde Nota Waddenzee

PKB-partners

Doorlopend

Onderzoek naar effecten klimaatverandering binnen het
onderzoeksprogramma Kennis voor Klimaat

VROM en VenW

2015

226

5.8 Hoog Nederland
5.8
Hoog Nederland

Gebiedsbeschrijving

Analyse

Hoog Nederland omvat grofweg de zandgronden van

De belangrijkste wateropgaven voor hoog Nederland

Grondwater

Drenthe, Overijssel, Gelderland, Utrecht, Noord-

zijn watertekort, grondwater, wateroverlast en

Bescherming van het grondwatersysteem is zowel een

Brabant en Limburg. Hoog Nederland is grotendeels

waterkwaliteit. Zoals afgesproken in het nbw-actueel,

kwantitatieve opgave (grondwatervoorraad voor

vrij afwaterend, dat wil zeggen dat het water onder

worden de wateropgaven zoveel mogelijk geïntegreerd

duurzaam, hoogwaardig (drink)watergebruik) als

vrij verval naar de rivieren en de zee stroomt. Het

opgepakt. Via een gebiedsgerichte aanpak, zoals het

een kwalitatieve (bescherming van grondwater- en

gebied bevat enkele scheepvaartkanalen die door het

gebiedsproces voor de Reconstructie Zandgronden,

bodemkwaliteit). Provincies hebben de afgelopen

rijk worden beheerd en daarnaast vooral regionale

wordt de uitvoering van de wateropgave gecombineerd

jaren een stand-still ingesteld ten aanzien van grond-

wateren in beheer bij de waterschappen. Kenmerkend

met andere ruimtelijke opgaven in het gebied

wateronttrekkingen. Via het Gewenst Grond- en

voor dit deelgebied is de directe samenhang tussen

(landbouw, landschap, natuur, recreatie).

Oppervlaktewater Regime worden maatregelen
opgesteld en afgewogen om problemen met te lage

het grond- en oppervlaktewatersysteem en de van
nature meanderende beken met aangrenzende

Watertekort

of te hoge (grond)waterstanden aan te pakken.

beekdalgronden die incidenteel in tijden van

Hoog Nederland is van nature het droge deel van ons

Klimaatverandering heeft naar verwachting nauwelijks

extreem natte perioden op natuurlijke wijze kunnen

land. Een aanzienlijk deel van de kleine wateren valt

effect op de grondwatervoorraad als zodanig. Wel

overstromen.

gedurende het zomerseizoen droog. In het gebied

wordt een toename verwacht van de (ondiepe)

komen zowel incidentele watertekorten voor in de

grondwateronttrekkingen door de landbouw in

landbouw als structurele (grond)watertekorten in en

verband met de toenemend neerslagtekort tijdens het

om natuurgebieden (verdroging). Dit is voor een

groeiseizoen. In combinatie met een grotere kans op

belangrijk deel het gevolg van de grootschalige

warmere en drogere zomers leidt dit mogelijk tot een

verbeteringen van de ontwatering en afwatering in de

verlaging van de (grond)waterstanden en een toename

jaren ’60 en ’70. Het is slechts in beperkte mate

van de verdroging van natuurgebieden.

mogelijk water aan te voeren vanuit het hoofdwater-

Voor de grondwaterkwaliteit is speciale aandacht

systeem. De hoge gronden zijn dus vooral aangewezen

nodig voor de aanpak van de nitraatproblematiek in

op het vasthouden van gebiedseigen water, hoewel

gebieden waar de doorlatende bovenlaag geen

dit niet in de totale behoefte kan voorzien. De

bescherming biedt voor de diepere grondwater­

opslagcapaciteit van water in de bodem is namelijk

winningen.

beperkt, omdat het water door de grote infiltratie­
snelheid van zandgronden snel uitzakt naar de

Wateroverlast

ondergrond. Wanneer in droge perioden de grond­

Vooral de lage beekdalgronden en de overgangszone

waterstanden of beekafvoeren beneden een kritisch

van hoge naar lage gronden zijn kwetsbaar voor

niveau komen, is het mogelijk om de onttrekking

wateroverlast. In de hellende gebieden in Zuid-Limburg

vanuit grond- en oppervlaktewater via een beregenings­

kan bij hevige regenval wateroverlast optreden, die

verbod tijdelijk aan banden te leggen.

door de hoge stroomsnelheid vaak gepaard gaat met

227

5.8 Hoog Nederland
228

Streefbeeld
bodemerosie. Naast deze opgave die vooral betrekking
heeft op het landelijk gebied is er in hoog Nederland
tevens sprake van een stedelijke wateropgave, maar
de problematiek is vaak minder groot dan in laag
Nederland. De stedelijke wateropgave betreft met
name bebouwing in kwetsbare gebieden, zoals
beekdalen. Specifieke problemen kunnen zich
voordoen door het samenvallen van piekafvoeren,
waardoor de afvoer naar het hoofdwatersysteem
wordt gestremd (bijvoorbeeld in Meppel en
’s-Hertogenbosch).
Waterkwaliteit/ecologie
Hoog Nederland is van nature rijk aan bronnen en
beken die een grote en voor Nederland unieke biodiversiteit herbergen. Door intensief ruimtegebruik
en waterverontreiniging is deze biodiversiteit sterk
achteruit gegaan en plaatselijk geheel verdwenen.
Het beleid is met de Kaderrichtlijn Water gericht op
het verbeteren van de inrichting en het beheer voor
het ecologisch functioneren van de beken en beek­
dalen en het verbeteren van de fysisch-chemische
waterkwaliteit door de aanpak van (in)directe
lozingen en diffuse verontreinigingen.
Grensoverschrijdend waterbeheer
Specifiek aandachtspunt voor hoog Nederland is het
grensoverschrijdend waterbeheer. De problemen met
wateroverlast en waterkwaliteit worden voor een deel
ook veroorzaakt door de belasting vanuit de buur­
landen. De problematiek wordt dan ook in stroom­
gebiedverband aangepakt.

In hoog Nederland functioneert het watersysteem op een ecologisch gezonde en
duurzame wijze. Centraal staat een aanpak die gericht is op het herstel en
reactiveren van natuurlijke processen. Problemen op het gebied van watertekort
en wateroverlast zijn aangepakt en tot een beheersbaar niveau teruggebracht.
Daartoe zijn beken heringericht en watergangen verbreed en verondiept. De
archeologische sporen van de vestigingsgeschiedenis zijn daarbij gerespecteerd.
Ook wordt meer water in het grondwatersysteem gebufferd, onder meer door
het herstellen van de sponswerking (het vasthoudend vermogen in de bodem)
en het tegengaan van versnelde afvoer en drainage. Bij het herstel van de
sponswerking wordt zoveel mogelijk een combinatie gemaakt met beek(dal)
herstel, natuurontwikkeling en verdrogingsbestrijding. De biodiversiteit in hoog
Nederland is duurzaam beschermd, vooral in de Natura 2000-gebieden, maar
ook daarbuiten. Daartoe kennen de bronnen en bovenlopen van beken een
excellente waterkwaliteit en is voldoende ruimte beschikbaar voor natuurlijke
processen. Het landgebruik is op de watersystemen afgestemd door een verdergaand transitieproces dat voortborduurt op de ingezette processen van de
Reconstructie Zandgronden. Het diepe grondwater wordt op duurzame wijze
beheerd en gebruikt voor bijvoorbeeld menselijke consumptie. Met een
verantwoorde koude-warmteopslag in de ondergrond wordt een bijdrage
geleverd aan een duurzaam energiebeleid.

5.8

Hoog Nederland

229

5.8 Hoog Nederland

Beleidskeuze

230

De afspraken in het nbw-actueel om de (grond)watersystemen in 2015 op orde te brengen en de
daarvoor benodigde maatregelen voor wateroverlast,
watertekorten, waterkwaliteit en ecologie worden
gecombineerd uitgevoerd. Uitgangspunten hierbij zijn
het zoveel mogelijk herstellen van het beekdalsysteem
(inclusief overstromingsgebieden in de laagste delen
en de sponswerking van brongebieden), het hand­
haven van het stand-stillbeginsel ten aanzien van

Apeldoorn

Beekherstel in stedelijk gebied

grondwateronttrekkingen, het gebruik maken van
groene inrichtingsmaatregelen en het afstemmen
van ruimtelijke functies op de draagkracht van het
(grond)watersysteem.
De watervoorziening en watertekorten in hoog

In de bestaande stad hebben waterschap en gemeente samen met private partners
veertien beken hersteld met een totale lengte van 40 km. Door het beeksysteem
weer tot leven te wekken, worden wateropvang en -buffering verbeterd. Dit
voorkomt wateroverlast. Tegelijkertijd zorgt het voor herstel van natuurwaarden,
door voltooien van ecologische verbindingszones en verbeteren van de waterkwali­
teit. Enkele bijzondere soorten, zoals de vis de beekprik, zijn alweer terug te vinden
in het water. De natuur verbetert de recreatie- en groenvoorzieningen in de stad.
Daarnaast is het beekherstel aangegrepen voor terugbrengen van de cultuurhistori­
sche betekenis van de beken en sprengen in Apeldoorn.
Een voorbeeld is het bovengronds halen van de Grift. De Grift is oorspronkelijk door
monniken gegraven om de lager gelegen gronden droger te maken voor landbouw en
veeteelt. Rond de 14de eeuw zijn er meerdere sprengen gegraven om de opkomende
papierindustrie van voldoende water te voorzien met watermolens. Toen de water­
loop halverwege de 20ste eeuw voor steeds meer overlast ging zorgen heeft men de
loop ondergronds gebracht. Bij het herstel van de Grift is de oude waterloop weer
bovengronds gehaald. De inpassing van de Grift in de binnenstad biedt nieuwe
mogelijkheden voor terrassen. Het is de eerste plek in Apeldoorn waar je echt aan
het water kunt eten.

Nederland vormen onderdeel van de landelijke
verkenning naar de nieuwe zoetwaterstrategie.

5.8
Hoog Nederland

Realisatie
Uitvoeren huidige beleid

gevolg van de interactie tussen het hoofd- en regionaal

In het kader van de nieuwe watervoorziening voor

Conform de afspraken in NBW-actueel en de

watersysteem (bijvoorbeeld het samenvallen van

Nederland onderzoekt het rijk in nauwe samenwerking

stroomgebiedbeheerplannen zetten provincies,

piekafvoeren in Overijssel, Noord-Brabant en

met de regio’s:

waterschappen en gemeenten zich in om de water­

Limburg).

• De haalbaarheid van het herstel van de sponswerking

opgaven in hoog Nederland aan te pakken en de

van water in hoge gronden om watertekorten te

(grond)watersystemen wat betreft waterkwantiteit

Watertekorten

(overlast én tekort) en waterkwaliteit (lozingen/

Het rijk onderzoekt in het kader van de landelijke

stoffen én inrichting/beheer) op orde te brengen.

verkenning zoetwatervoorziening als onderdeel van

Maatregelen bestaan onder andere uit het herstel van

het Deltaprogramma in nauwe samenwerking met

beekdalsystemen (inclusief acceptatie van natuurlijke

de regio de mogelijkheden voor het tegengaan van

zoetwatervoorzieningen ten behoeve van land- en

overstromingen in de laagste delen van het beekdal),

watertekorten. Hierbij kan worden gedacht aan het

tuinbouw.

het vasthouden van water in het haarvatensysteem,

vergroten van de grondwatervoorraden en het gebruik

de aanleg van nevengeulen en het tegengaan van

en herstel van de bestaande natte infrastructuur.

erosie in hellende gebieden in combinatie met bodem-

Andere potentiële maatregelen zijn het benutten van

verbetering. In het kader is hiervan een voorbeeld

effluentwater van rioolwaterzuiveringsinstallaties,

uit Apeldoorn opgenomen. Door watergangen te

het opzetten van de (grond)waterpeilen met name in

verbreden en te verondiepen en de sponswerking van

het voorjaar, het toepassen van slimme drainage­

de watersystemen te herstellen, wordt water langer

methoden, het afkoppelen en infiltreren van regen-

vastgehouden. Hierdoor worden de afvoerpieken

water in bebouwde gebieden en het beperken van

verlaagd, treedt er minder snel wateroverlast op en

grondwateronttrekkingen in verdrogingsgevoelige

nemen watertekorten af.

gebieden. In paragraaf 4.3 watertekort en zoetwater-

Deze maatregelen dragen bij aan de verdrogings­

voorziening wordt nader ingegaan op de strategieën

bestrijding van de top-gebieden (verdroogde

om de zoetwatervoorziening ook na 2015 op orde te

natuurgebieden). Ze worden uitgevoerd in samen-

houden. Daarnaast hebben de provincies top-lijsten

hang met maatregelen voor de Kaderrichtlijn Water,

met gebieden aangewezen, gebieden die in het kader

de Natura 2000-gebieden en de realisatie van de

van het verdrogingsbeleid met voorrang worden

Ecologische Hoofdstructuur.

aangepakt. Conform de afspraak in het Nationaal

Om de wateropgaven te realiseren werkt het rijk nauw

Bestuursakkoord Water Actueel worden de doelen

samen met de regio’s om op stroomgebiedniveau

voor de verdrogingsbestrijding in deze gebieden in de

afspraken te maken met de buurlanden. Ook wordt

planperiode van dit Nationaal Waterplan gerealiseerd.

gekeken hoe knelpunten kunnen worden opgelost als

voorkomen en wateroverlast te beperken;
• Nut, noodzaak en haalbaarheid voor hergebruik
van gezuiverd afvalwater;
• De haalbaarheid van het herstel van bestaande

231

5.8 Hoog Nederland

Ruimtelijke aspecten

232

Om het waterbergend vermogen van beekdalen te
vergroten is het noodzakelijk dat provincies en
gemeenten tijdig ruimte reserveren in structuurvisies
en bestemmingsplannen. Provincies en water­
beheerders zorgen ervoor dat functies en grondwateronttrekkingen zijn afgestemd op het draagvlak van
het watersysteem.

Wat

Wie

Wanneer

(Grond)watersystemen op orde brengen volgens afspraken
NBW-actueel

Provincies, waterschappen, gemeenten

2015

Herstel van natuurlijke processen met name van de beekdalen en de
sponswerking van brongebieden

Provincies, waterschappen en terreinbeheerders

2015

Onderzoek samenvallen piekafvoeren hoofdsysteem en regionaal
systeem

VenW en waterschappen

2012

Onderzoek zoetwatervoorziening, specifiek voor hoog Nederland
(mede in het kader van de landelijke verkenning zoetwater­
voorziening):
•   De haalbaarheid van het herstel van de sponswerking van
water in hoge gronden om watertekorten te voorkomen
en wateroverlast te beperken
•   Nut, noodzaak en haalbaarheid voor hergebruik van
gezuiverd afvalwater
•   De haalbaarheid van het herstel van bestaande zoetwatervoorzieningen ten behoeve van land- en tuinbouw

VenW en LNV i.s.m. provincies, waterschappen, LTO en
terreinbeheerders

2015

5.9 Stedelijk gebied
5.9

Analyse

Stedelijk gebied

Gebiedsbeschrijving

233

In de geschiedenis van de Nederlandse steden vormt

waar het watersysteem gevoed wordt door regenwater

Toenemende welvaart, economische en demografische

water een van oudsher aanwezig kenmerk. Het

dat afzonderlijk van vuil water wordt ingezameld is.

ontwikkelingen leiden tot een verdergaande
verstedelijking in en rondom bestaand stedelijk

ontstaan van de meeste steden is niet los te denken van
een waterloop als transportroute, die de levensader

De grote variatie in de wijze waarop met water in

gebied. Hierdoor neemt de geïnvesteerde waarde in

voor de stad vormde. Daarnaast dienden waterlopen

het stedelijk gebied wordt omgegaan leidt ook tot

het stedelijk gebied toe en daarmee ook de potentiële

als onderdeel in een waterhuishouding, als drink­

verschillen in de mate waarin het omgaan met water

schade bij overstroming. Als gevolg van klimaat­

watervoorziening, als riool, als militair verdedigings-

in de stad bestand is tegen de te verwachten gevolgen

verandering zal (bij een gelijkblijvende inrichting

middel (vestinggracht), en als middel ter verfraaiing

van klimaatverandering. Stedelijk gebied met een

van het stedelijk gebied) de kans op wateroverlast en

van de stad.

hoge bebouwingsdichtheid, weinig (groene) open

droogteschade toenemen, de leefbaarheid van het

De overgrote meerderheid van de Nederlanders woont

ruimte en een riolerings- en watersysteem dat er op

stedelijk gebied afnemen door te veel of te weinig

in het stedelijk gebied, waar het oorspronkelijke

gericht is de neerslag zo snel mogelijk af te voeren, is

water, hogere temperaturen en een slechte water­

natuurlijke systeem vaak vergaand gewijzigd is.

kwetsbaar voor met name wateroverlast, droogte en

kwaliteit. De behoefte aan recreatie in en nabij het

De beleidsmatige inzichten over de inrichting van

waterkwaliteitsproblemen. Als gevolg van klimaat-

stedelijk gebied zal daarentegen toenemen.

stedelijk gebied (inclusief de plaats van water daarin)

verandering zal die kwetsbaarheid nog verder

en de wijze waarop met afvalwater en regenwater

toenemen.

Wateroverlast
Wateroverlast in het stedelijk gebied kan ontstaan

wordt omgegaan, zijn in de loop der jaren vaak
gewijzigd. Water in de stad moest op veel plaatsen

De verstedelijkingsopgave bestaat uit herstructurering

door hoge grondwaterstanden, overstromend

wijken voor andere functies en werd in buizen onder

van bestaande woonwijken, functieverandering en

oppervlaktewater (inundatie), overbelasting van het

de grond aan het oog onttrokken. In de laatste

ontwikkeling van nieuwe uitleglocaties. In nieuw

riool of een combinatie van deze drie. Het stedelijk

decennia van de vorige eeuw kwam daar echter

stedelijk gebied wordt vaak voor een hoge bebouwings-

gebied in de kustprovincies zal vanwege klimaat­

verandering in, en werd het water weer zichtbaar.

dichtheid gekozen. Bij nieuwbouw kan het stedelijk

verandering in de zomer en het najaar met grotere

Water wordt gebruikt om aangename stedelijke

watersysteem echter meteen op een duurzame klimaat-

neerslaghoeveelheden rekening moeten houden dan

(woon)milieus te creëren, bijvoorbeeld door over-

robuuste wijze worden ingericht. Te herstructureren

de rest van Nederland. In Noord- en West-Nederland

kluisde beken, gedempte grachten en dichtgegooide

stedelijk gebied biedt een kans om het bestaande

treedt zetting en inklinking op, met hogere beheer-

havenkommen weer open te maken.

kwetsbare riolerings- en watersysteem om te bouwen

en onderhoudskosten voor het watersysteem en het

Als gevolg van de wijzigende inzichten en voorkeuren

tot een meer klimaatrobuust systeem. Hierbij kunnen

rioleringssysteem tot gevolg. In diverse bebouwde

bestaan er wat omgaan met water betreft grote

tevens de aantrekkelijkheid en gebruikswaarde van

gebieden treedt grondwateroverlast op. Sinds 2008

verschillen tussen stedelijke gebieden. Van gebieden

het water voor burger en bedrijven worden vergroot.

geldt nieuwe wetgeving die gemeenten stimuleert en

met weinig (groene) ruimte, nauwelijks open water en

faciliteert bij de aanpak van problemen met regenwater

een zo snel mogelijke afvoer van vuil water gemengd

en grondwater. In het nbw-actueel zijn afspraken

met regenwater naar de rioolwaterzuivering, tot

gemaakt over de aanpak van deze stedelijke water­

gebieden waar veel ruimte aan water is gegeven en

opgaven.

Stedelijk gebied
5.9

Streefbeeld
Watertekort, waterkwaliteit, groen en recreatie

234

Door hogere watertemperaturen neemt de kans toe op
zuurstofloosheid, vissterfte, blauwalgenplagen en gezondheidsproblemen door ziekteverwekkers. De waterkwaliteit
kan tevens verslechteren door het overlopen van gemengde
rioolstelsels tijdens piekbuien. Hierdoor neemt de aantrekkelijkheid en gebruikswaarde van het oppervlaktewater voor
de burger af. Dergelijke ontwikkelingen staan haaks op de
doelen van de Kaderrichtlijn Water. Ook leidt klimaatverandering tot een grotere kans op watertekort in stedelijk gebied.
Een tekort aan water kan eveneens gevolgen hebben voor de
waterkwaliteit in stedelijk gebied en voor stedelijk groen.
In recente Europese studies naar het zogenaamde hittestress­
effect (onder andere in Londen, Berlijn, Stuttgart, Kassel en
Manchester) is onomstotelijk aangetoond dat de groenblauwe
aders in de stad de omvang van het hittestresseffect sterk
beperken, met name in de omgeving van grote parken en
wateroppervlakten. Parken van een dergelijke omvang
worden ook in Nederland ontwikkeld. Park Lingezegen in de
Stadsregio Arnhem Nijmegen, de Diemerscheg in de regio
Amsterdam en Midden-IJsselmonde in Rotterdam zijn daar
voorbeelden van.
Door de toegenomen verstedelijking en ruimtedruk is in de
vorige eeuw veel stedelijk oppervlaktewater en stedelijk
groen verdwenen. Dit heeft geleid tot stedelijke gebieden met
weinig groenfuncties en beperkte recreatiemogelijkheden.
De behoefte aan recreatie in en nabij het stedelijk gebied is
daarentegen groot en groeit alleen maar. Groene en blauwe
functies als aaneengesloten netwerk toegepast, kunnen een
grote rol spelen in deze recreatiebehoefte, alsmede goede
verbindingen tussen het stedelijk recreatiewater en het brtn.

In stedelijk gebied is het veilig wonen en werken, de kans op overstromingen is
bijzonder klein. Bij grootschalige nieuwbouw en bij vitale functies in risicovolle
gebieden zijn inrichtingsmaatregelen getroffen om schade, slachtoffers of maatschappelijke ontwrichting zo veel mogelijk te voorkomen. Wateroverlast komt
nu eenmaal af en toe voor, maar is teruggebracht tot een maatschappelijk
geaccepteerd niveau. Grondwateroverlast komt vrijwel nergens meer voor.
Burgers zijn zich bewust van hun verantwoordelijkheden en van de gevolgen van
eigen handelen op het watersysteem. Ze nemen hun eigen verantwoordelijkheid
voor het (tijdelijk) bergen van regenwater dat op hun perceel valt. De bebouwde
omgeving is in hoge mate zelfvoorzienend, waar mogelijk worden zomerse
tekorten aangevuld met in de winter gevulde zoetwaterbuffels.
Water, cultuurhistorie en groen leveren een duidelijke bijdrage aan de kwaliteit
van de leefomgeving en bepalen mede de culturele identiteit van de stad.
Bewoners hebben toegang tot voldoende en aantrekkelijk oppervlaktewater
waarop veilig gerecreëerd kan worden. Stadswater brengt verkoeling tijdens
warme zomers.
Het zelfreinigend vermogen van zowel het watersysteem als het bodem- en
grondwatersysteem is groot. Het gezuiverde effluent van rioolwaterzuiveringen
wordt veelal benut als een continue waterbron met waardevolle gebruiksfuncties
in plaats van het zonder bestemming te lozen.
Er zijn innovatieve oplossingen gevonden voor deze wateropgaven in stedelijk
gebied. Gemeenten en waterschappen werken hierbij nauw samen met onder
meer projectontwikkelaars, woningbouwcorporaties, bouwers, banken en
burgers.

5.9

Stedelijk gebied

235

Stedelijk gebied
5.9

Beleidskeuze

236

Water was bovendien altijd een belangrijke cultuur-

Het beleid zoals verwoord in nbw-actueel wordt

tot onaanvaardbare schade of overlast leidt. De

drager. Maar deze is in veel stedelijke gebieden

onverkort voortgezet. De urgente knelpunten in

combinatie van water en groen biedt volop kansen

verdwenen.

stedelijk gebied worden uiterlijk in 2015 aangepakt,

om het stedelijk watersysteem robuuster en klimaat-

In het stedelijk gebied zijn dus aanpassingen

de overige uiterlijk in 2027.

bestendiger te maken. Goede verbindingen tussen het

noodzakelijk in het watersysteem en de waterketen.

stedelijk watersysteem en het ommeland dragen bij

Belangrijke kans ligt in de periodieke herstructurering

Verstedelijkingsopgaven voor wonen, werken,

van bestaand stedelijk gebied. Wanneer bij de aanpak

mobiliteit, recreëren, landschap en natuur, water

van de wateropgave wordt aangesloten bij de dynamiek

en milieu worden integraal aangepakt. Bij locatie­

Water biedt kansen voor verbetering van de leef­

van de stad, worden win-win situaties gecreëerd en

ontwikkeling in de stad (verdichting en functie­

omgeving in bestaand (groot)stedelijke gebied. Een

kan de wateropgave tegen de laagste maatschappelijke

veranderinglocaties) wordt gestreefd naar een per

internationale verkenning wordt in de planperiode

kosten worden gerealiseerd. Samenwerking tussen de

saldo toename van groen en water om het stedelijk

uitgevoerd om de best practices te inventariseren die

betrokken partijen (zoals gemeente, waterschap,

gebied aantrekkelijk en leefbaar te maken en te

elders in de wereld worden toegepast. Nederlandse

woningbouwcorporatie, projectontwikkelaars en

houden. In dit kader wordt door het rijk het water­

steden worden hierbij betrokken. Kennisnetwerken

bewoners) is hierbij de centrale succesfactor.

wonen aangemoedigd. Waterwonen kan een bijdrage

op het gebied van stedelijk water worden verstevigd.

leveren aan een klimaatbestendige inrichting van
Nederland omdat deze woonvorm gecombineerd kan
worden met het creëren van ruimte voor water.
Bij de invulling van de stedelijke wateropgave wordt
rekening gehouden met verdergaande verstedelijking
en klimaatverandering. Ten aanzien van nieuw en her
in te richten stedelijk gebied, zijn in het nbw-actueel
specifieke afspraken gemaakt.
Bij de aanpak van de stedelijke wateropgave wordt zo
veel mogelijk aangesloten bij de dynamiek van de stad
en wordt de uitvoering van maatregelen gecombineerd
met herstructurering van bestaand bebouwd gebied
en de realisatie van groen in en om de stad. Groen in
de stad, in de openbare ruimte maar ook in tuinen
van individuele burgers, kan een belangrijke rol
spelen in het voorkomen van wateroverlast.
Water op straat wordt deels geaccepteerd mits dit niet

aan een goede kwaliteit van water en landschap.

5.9

Realisatie

Stedelijk gebied

Wateroverlast

237

Gemeenten pakken uiterlijk in 2015 in samenwerking
met waterschappen in een gebiedsproces urgente
knelpunten van stedelijke wateroverlast aan,
inclusief de riolerings- en waterkwaliteitsopgave
(Kaderrichtlijn Water). De overige knelpunten worden
uiterlijk in 2027 opgelost.
Conform de uitgangspunten van de nieuwe wetgeving
die begin 2008 in werking is getreden, formuleren
gemeenten uiterlijk in 2012 beleid voor de invulling
van hun nieuwe wettelijke zorgplichten voor de
inzameling van overtollig regenwater en grondwater
in het wettelijk verplichte (verbrede) gemeentelijk
rioleringsplan. Verder maken gemeenten en waterschappen conform de nieuwe bepaling in de Waterwet
afspraken over de afstemming van wederzijdse taken.

Waterplan Rotterdam

Werken aan water voor een
aantrekkelijke stad

Gemeenten en waterschappen kunnen er ook voor
kiezen deze afspraken te maken in de vorm van een
stedelijk waterplan.
Door de beperkt beschikbare ruimte en de soms
hoge kosten van gangbare maatregelen zullen ook
innovatieve maatregelen moeten worden verkend.
Te denken valt aan meervoudig ruimtegebruik.
Oplossingen die daarbij passen zijn bijvoorbeeld
groene daken, meer groen in de stad, sportvelden die
tijdelijk onder water kunnen staan en parkeergarages
die tijdelijk water kunnen bergen. De aanpak van de
gemeente Rotterdam voor de stedelijke inrichting kan
hierbij goed als voorbeeld dienen.

In het waterplan, opgesteld door de gemeente Rotterdam, het Hoogheemraadschap
van Schieland en de Krimpenerwaard, het Hoogheemraadschap van Delfland en
Waterschap Hollandse Delta staan diverse oplossingsrichtingen beschreven om op
een nieuwe manier met het stedelijk watermanagement om te gaan.
Aangezien het in dichtstedelijk gebied fysiek en economisch gezien moeilijk is om
open water aan te leggen, is gewerkt aan innovatieve oplossingen. Het toepassen
van bijvoorbeeld waterpleinen en groene daken levert de komende jaren een bijdrage
aan het opvangen en bergen van hemelwater in Rotterdam.
Ook door voorzieningen te combineren met de bouw van ondergrondse parkeer­
garages wordt de waterbergingsproblematiek aangepakt. Hierdoor kunnen de kosten
relatief laag blijven en treden er geen extra ruimtelijke effecten op. Momenteel zijn
in Rotterdam twee ondergrondse waterbergingen in voorbereiding en zullen er meer
volgen.
Meer informatie: www.waterplan.rotterdam.nl

238

5.9
Stedelijk gebied

Waterketen
In 2007 is een Bestuursakkoord Waterketen afgesloten
tussen het rijk, het Interprovinciaal Overleg, de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de vewin
en de Unie van Waterschappen. Het bestuursakkoord
beoogt de doelmatigheid, duurzaamheid en trans­
parantie in de waterketen (het geheel van drinkwaterbereiding, riolering en afvalwaterzuivering) te
vergroten door middel van een bottom-up aanpak.
Door samenwerking wordt een extra impuls gegeven
aan de ontwikkeling van een meer doelmatige en
transparante waterketen. Partijen vinden dit nodig
om de lastenstijging voor de burger als gevolg van
noodzakelijke extra investeringen in vooral de
rioleringszorg zoveel mogelijk te beperken. Volks­
gezondheid, leveringszekerheid en milieukwaliteit
vormen daarbij de basis. Het bestuursakkoord heeft
een looptijd tot en met 2011.
Een van de speerpunten van het bestuursakkoord is
het doen van vergelijkend onderzoek ter verbetering
van de uitvoering van taken (benchmarking).
Besturen van gemeenten en waterschappen krijgen
daardoor meer inzicht in de geleverde prestaties en de
kosten, en kunnen op basis daarvan hun invloed
doen gelden. Dat geldt ook voor burgers en bedrijven.
Op het gebied van afvalwater zal kennis en capaciteit
worden gebundeld. Gemeenten voeren een benchmark
rioleringszorg uit, maken duidelijk welke kosten
gemoeid zijn met het rioleringssysteem en maken de
rioolheffing kostendekkend. Gemeenten en waterschappen realiseren een permanente samenwerking
in het afvalwaterbeheer en sluiten bestuurlijke

239

Stedelijk gebied
5.9

Ruimtelijke aspecten

240

overeenkomsten om investeringen tegen de laagste

mooi en gezond stedelijk watersysteem door de

Bij de bundeling van verstedelijking (locatiebesluiten)

maatschappelijke kosten te realiseren.

ontwikkeling en verspreiding van (nieuwe) kennis,

moet zo goed mogelijk aangesloten worden op het

Een informatiecampagne is ontwikkeld om het water­-

technieken, samenwerkingsverbanden en financiële

bodem- en watersysteem. Bij de aanpak van de

bewustzijn en de belevingswaarde van water te ver-

en institutionele arrangementen.

stedelijke wateropgave wordt aan­gesloten bij de

groten. De burger wordt via voorlichting geïnformeerd

dynamiek van de stad en wordt de uitvoering van

over de manier waarop hij kan bijdragen aan het

Best practices

maatregelen gecombineerd met herstructurering van

beschermen van het milieu door verstandig gebruik

Het rijk voert samen met het IHE en andere kennis-

bestaand bebouwd gebied en de realisatie van groen

van water en riolering en over de manier waarop hij

netwerken een internationale verkenning uit naar

in en om de stad. Ruimte voor water in stedelijk gebied

zelf de waterketenkosten kan beïnvloeden. In 2009

best practices van waterbeheer in de bestaande

wordt gerealiseerd tegen de laagste mogelijke maat-

hebben alle betrokken partijen een lange­termijnvisie

(groot)stedelijke omgeving. Centraal hierbij staat het

schappelijke kosten door in het stedelijk gebied zoveel

op de waterketen ontwikkeld met een daaraan

oplossen van waterproblemen en het benutten van

mogelijk aan te haken bij herstructureringsprojecten.

gekoppelde innovatieagenda.

kansen voor vergroting van de leefbaarheid in

In 2011 wordt aan de hand van de resultaten bezien

bestaand stedelijk gebied. Nederlandse steden en

welk vervolg moet komen op het bestuursakkoord.

waterbeheerders worden hier actief bij betrokken.
Op basis van de duurzaamheidsbrief van het kabinet

Stedelijke vernieuwing

van 2008 adopteert het rijk de ontwikkeling van een

Sinds 1 januari 2009 is de synergieregeling van

waterwoonwijk, participeert in dit proces en

kracht. Via deze regeling, die geldig is voor de periode

communiceert na realisatie van deze wijk actief over

2010 – 2016, wordt 20 miljoen euro bijgedragen aan

de inhoudelijke en procesmatige leermomenten.

reeds in uitvoering zijnde projecten ter voorkoming

Dit wordt in kennistafels en ontwerpateliers met

van wateroverlast en de verbetering van de water­

andere gemeenten gedeeld, gecombineerd met goede

kwaliteit in stedelijk gebied.

voorbeelden zoals Weidevenne in Purmerend,

In 2009 is het rijk gestart met het maken van afspraken

Wateringseveld in Den Haag, Leidsche Rijn in Utrecht

met stedelijke regio’s over de verstedelijkingsopgave

en Schuytgraaf in Arnhem.

voor de periode 2010-2020. In 2010 wordt een helpdesk voor kennisverspreiding over waterwonen
opgezet.
Het rijk ontwikkelt in nauwe samenwerking met
provincies, waterschappen, gemeenten, de stuurgroep
Deltatechnologie en de stuurgroep Watertechnologie
in 2010 een innovatieprogramma. Dit programma
faciliteert de realisatie van een duurzaam, robuust,

5.9
Stedelijk gebied

Wat

Wie

Wanneer

Ontwikkelen beleid voor regenwater en grondwater

Gemeenten i.s.m. waterschappen

2012

Aanpak van urgente knelpunten wateroverlast en waterkwaliteit

Gemeenten i.s.m. waterschappen

2015

Aanpak overige knelpunten wateroverlast en waterkwaliteit

Gemeenten i.s.m. waterschappen

2027

Adoptie waterwoonwijk

VROM en VenW

2015

Helpdesk voor kennisverspreiding over waterwonen

VROM

2010

Wereldwijde verkenning best-practices in bestaand
(groot)stedelijk gebied

VenW, IHE en andere partijen
(o.a. kennisinstellingen, gemeenten en waterschappen)

2015

Ontwikkeling innovatieprogramma duurzaam stedelijk
watersysteem

VenW i.s.m. overheden en kennisinstituten

2010

241

Nederland werkt wereldwijd met water

6 Nederland werkt
wereldwijd met water

6

Analyse

242

Het kabinet heeft eerder al water en milieu
tot prioritaire thema’s van het Nederlandse
ontwikkelingsbeleid benoemd. Het kabinet
wil ervoor zorgen dat:
• in 2015 50 miljoen mensen voorzien zijn
van veilig drinkwater en sanitaire voorzieningen,
• in 2015 10 miljoen mensen in
ontwikkelingslanden van duurzame
energiediensten zijn voorzien,
• ontwikkelingslanden worden ondersteund
bij het in kaart brengen van de gevolgen
van klimaatverandering en bij het
opvangen van de risico’s die deze
veranderingen met zich meebrengen,
• er internationale afspraken over milieubescherming komen en dat er beter
internationaal wordt samengewerkt.

Water wordt wereldwijd en in het Nederlandse

dat, naast het tegengaan van klimaatverandering

internationale beleid een steeds belangrijker thema.

(mitigatie), ook het aanpassen en meebewegen om de

De waterkringloop staat wereldwijd al zwaar onder

gevolgen voor de samenleving te beperken (adaptatie)

druk van demografische ontwikkelingen met

van groot belang is voor duurzame ontwikkeling.

verstedelijking, voedselschaarste, uitputting van

Het oplossen van watervraagstukken zal bij klimaat-

natuurlijke hulpbronnen en bodemdaling tot gevolg.

adaptatie wereldwijd centraal staan. Maar aan

De verandering van het klimaat vergroot deze druk

beantwoording van de hoe-vraag komt men nog

nog eens. Die druk spitst zich nog eens toe in de

weinig toe. Het besef begint te dagen dat goed en

dichtbevolkte, vruchtbare deltagebieden. Hier leeft

geïntegreerd waterbeheer, dat bij uitstek in het teken

meer dan de helft van de wereldbevolking, waarvan

staat van aanpassen en meebewegen, ook kansen

een groot deel in stedelijke agglomeraties. Eco­

oplevert voor het omgaan met klimaatverandering.

systemen staan hier extra onder druk. Klimaat­
adaptatie en het bereiken van de millennium­

Millenniumdoelen

doelstellingen vormen grote grensoverschrijdende en

De zogeheten Millennium Development Goals (mdg’s)

politieke opgaven. Daarnaast blijft Nederland

spelen een centrale rol in het ontwikkelingsbeleid.

inzetten op doelen als het optimaliseren van de

In 2000 hebben 189 regeringsleiders binnen de

kansen voor de watersector, en het sterker positioneren

Verenigde Naties zich gebonden aan de acht mdg’s.

van Nederland als Deltaland in de wereld.

Het zevende doel richt zich onder meer op bescherming
van water, milieu en natuur en het in 2015 halveren

Klimaatverandering

van het percentage van de wereldbevolking zonder

De kwaliteit en beschikbaarheid van zoet water,

duurzame toegang tot schoon drinkwater en sanitaire

de bescherming tegen teveel water en de toegang

voorzieningen. Alle doelen hebben een sterke onder-

tot schoon drinkwater en adequate sanitaire voor­

linge samenhang: zo levert investering in het op orde

zieningen komen met de klimaatverandering, juist

brengen van waterhuishouding en sanitatie recht-

in deze dichtbevolkte deltagebieden, onder druk te

streeks profijt op voor de realisatie van tenminste

staan. Klimaatverandering brengt immers extra

vijf andere doelen.

onzeker­heden met zich mee door de toename van

Uit de analyse van de voortgang in 2007 blijkt dat er

extreme omstandigheden zoals droogte en over­

grote geografische en sociale verschillen zijn bij het

stromingen en intensiveert concurrerende claims

bereiken van de Millenniumdoelen. De Kabinets­

tussen bijvoorbeeld voedselproductie, (bio)brand­

agenda 2015 geeft aan dat extra inspanning nodig is

stoffen en natuur.

om de gestelde mdg’s voor 2015 te halen. Met project

Inmiddels wordt internationaal breed onderkend

2015 doet de Nederlandse regering er alles aan om de

6
Nederland werkt wereldwijd met water

achterstanden in te lopen. In het kader van deze extra

element in het programma. Dit programma loopt tot

bekend als het gaat om waterbeheer. Het gaat daarbij

inspanning kwamen Nederlandse bewindslieden met

eind 2015.

om zowel de strijd tegen het water, als het leven met

maatschappelijke organisaties, bedrijven, instanties

Nederland zet verder breed in via een aantal financiële

en van het water. Goed waterbeheer creëert waarde.

en instellingen, vakbonden, kerken en individuele

instrumenten, financieringskanalen en programma’s

De kracht van Nederland ligt in de wijze waarop wij

burgers op 30 juni 2007 bijeen voor de ondertekening

die ook van toepassing zijn op water. Met financiële

ons door de eeuwen heen pragmatisch hebben leren

van de Akkoorden van Schokland. Zij willen zich

instrumenten wordt bijvoorbeeld bedoeld: orio

aanpassen aan het leven in onze dichtbevolkte delta.

concreet en actief inzetten om de mdg’s in 2015

(Faciliteit Ontwikkelingsrelevante Infrastructuur­

Dit heeft ons veel kennis en kunde opgeleverd, op

daadwerkelijk te halen. Een onderdeel daarvan is het

ontwikkeling), InnoWater (innovatieprojecten in

zowel technisch vlak (water- én deltatechnologie) als

wash-akkoord, waarin regering en watersector

water­technologie), 2G@there (steun op aanvraag

waar het gaat om de koppeling daarvan aan doel­

afspreken om zich gezamenlijk in te zetten voor het

Nederlandse sector), Package 4 growth (investering-

stellingen voor ruimtelijke ordening, milieu- en

bereiken van doel 7.

en exportsteun India en Pakistan), psi (Private Sector

natuurbescherming en mobiliteit.

Investerings­programma opkomende markten), psi
Inzet van de watersector

Plus (fragiele staten) en fom (Faciliteit Opkomende

Voor de institutionele, de financiële en de bewust-

De succesvolle structurele samenwerking binnen de

Markten).

wordingskant van het waterbeheer is in toenemende

watersector, zoals vormgegeven door het Netherlands

Ten slotte zet Nederland in op de wereldwijde water­-

mate interesse vanuit het buitenland. In de combinatie

Water Partnership, dat overheden, publieke en private

opgaven via niet-financiële instrumenten, zoals

tussen technisch kunnen en ons bestuurlijk model

partijen, kennisinstituten en non-gouvernementele

bijvoorbeeld buitenlandse missies en het posten­

hebben wij een belangrijke niche gevonden. Vanuit

organisaties bijeenbrengt, is behulpzaam bij het

netwerk.

onze kennis en expertise werken wij vanouds samen
met andere landen om hen in hun wateropgaven te

internationaal positioneren van de sector.
Van de zijde van de rijksoverheid wordt de buiten-

Met de erkende kennis en kracht van de Nederlandse

ondersteunen. Tegelijkertijd kunnen wij weer leren

landse waterinzet onder andere gesteund door het nu

publieke en private spelers in de watersector, is ons

van de ervaringen van die landen.

bijna tien jaar lopende interdepartementale

land tevens bij uitstek geschikt als centrum en

programma ‘Partners voor Water’, waarvan de derde

vestigingsplaats voor kennisinstellingen, bedrijfs­

Zo heeft Nederland veel te bieden als het gaat om

fase in 2010 begint. De tweeledige doelstelling is het

leven en bij het waterbeheer betrokken non-

preventie van overstromingen, verbetering van de

bundelen van krachten om de internationale positie

gouvernementele organisaties. Het kabinet zal onder-

waterkwaliteit en de organisatie van het waterbeheer

van de Nederlandse watersector te verbeteren en zo

zoeken of de positie van ons land als vestigingplaats

(´governance´). Onze positie schept verplichtingen:

een bijdrage te leveren aan oplossingen voor de

voor internationale bedrijven en instellingen in de

een verantwoordelijkheid om onze kennis en

wereldwater­problematiek. Een recente evaluatie wijst

watersector versterkt en uitgebouwd kan worden.

expertise mede ten dienste te stellen van de minder
draagkrachtige waterlanden. Maar ook economische

uit dat deze complexe opgave voortvarend is opgepakt
en dat de wijze waarop dit gebeurt door betrokkenen

Nederland deltaland in de wereld

wordt gewaardeerd. Het stimuleren van de innovatie-

Nederland ligt in de laaggelegen delta van vier inter-

kracht in de sector wordt gezien als verbindend

nationale rivieren. Ons land staat wereldwijd goed

kansen te creëren voor onze watersector.

243

Nederland werkt wereldwijd met water
6

Beleidskeuze

244

Daarnaast moeten we beseffen dat om in Nederland

Vanuit deze analyse en uitgaande van de duurzaam-

kennisinstituten en non-gouvernementele

droge voeten te houden en de hoge waterkwaliteit te

heidsdoelstelling van het beleidsprogramma, kiest

organisaties in Nederland, met name binnen

blijven garanderen, het voor ons een kans is om te

het kabinet voor de volgende hoofdlijnen van de

kunnen leren van landen in gebieden binnen en

mondiale waterinzet: het benadrukken van het

buiten Europa, die vaak al eeuwen met specifieke

belang van en het bijdragen aan klimaatadaptatie in

programma, gericht op de exportpositie en

waterproblemen worstelen. Net als ons land hebben

de wereld, het bijdragen aan de millenniumdoelen en

kennisoverdracht van de Nederlandse watersector

zij vaak vanuit die worsteling hoogstaande kennis en

het creëren en benutten van economische kansen.

en het hooghouden van de wereldwijde reputatie

technologie ontwikkeld. Technologie en kennis ten

Het kabinet doet dit door:

van Nederland op het gebied van delta- en water-

aanzien van waterkwaliteit, -hergebruik en -productie

1 Een gedifferentieerde inzet te plegen op de landen

technologie.

is bijvoorbeeld in droge gebieden veelal meer en

waarmee wij samenwerken, al naar gelang zij:

sneller ontwikkeld en toegepast dan in waterrijke

-

behoren tot de minst ontwikkelde landen;

delta’s als de onze. Maar ook kunnen wij weer leren

-

in een overgangsstadium verkeren tussen hulp

van bijvoorbeeld hun aanpak om de gevolgen van
overstromingen te beperken. Zo valt er voor ons land
zowel kennis te halen als te brengen.

		
		
		
-

en markt;
fragiel zijn dan wel deel uitmaken van een
conflictgebied;
zelf relevante hoogwaardige kennis in huis
hebben;
grote kansen bieden voor de marktsector.

2 Het aangaan van langjarige samenwerkingsrelaties
(het streven is tien à twintig jaar) met een beperkt
aantal deltagebieden. In deze gebieden wordt
samengewerkt met belanghebbenden en overheden,
vindt hoogwaardige kennisuitwisseling plaats, en
worden kansen gepakt. Gezamenlijk wordt gezocht
naar effectieve adaptatiestrategieën in het licht van
klimaatverandering en worden specifieke kennis
en ervaring uitgewisseld en innovaties gerealiseerd
om duurzame ontwikkelingsdoelen (waaronder
de Millennium Development Goals) te bereiken.
3 Het voorzetten en versterken van de structurele
samenwerking met overheden, private partijen,

het programma Partners voor Water.
4 Het ontwikkelen van een internationaal marketing

6
Nederland werkt wereldwijd met water

Realisatie
Het kabinet zet in op een mondiale uitwisseling

In de minst ontwikkelde landen waar overheids­

zijn bepalend voor het internationale speelveld.

van kennis en best practices, innovatie en de onder-

structuren voldoende perspectief bieden voor

Een nauwe relatie stelt Nederland in staat zich

steuning op het gebied van duurzaam water­b eheer en

samenwerking, legt het kabinet de nadruk op het

internationaal sterker te positioneren.

drinkwater en sanitatie. Het accent zal hierbij liggen

versneld bereiken van de Millennium Development

op maatregelen gericht op het aanpassen van land-

Goals met de daarvoor beschikbare oda-middelen.

Keuze deltagebieden

gebruik en waterbeheer aan de effecten van klimaat-

Meer dan in het verleden wordt hierbij samenwerking

In de keuze van specifieke deltagebieden heeft het

verandering gecombineerd met het halen van de

gezocht met de Nederlandse watersector, waarvan de

kabinet vooral gezocht naar landen in delta’s met

millenniumdoelstellingen, en er wordt ook gekeken

kennis en kunde voor deze landen van waarde kunnen

gelijksoortige opgaven als Nederland. Daarbij is een

naar het hierbij benutten van kansen voor de inzet

zijn. Via het wash-akkoord wordt synergie binnen de

balans gezocht tussen landen in ontwikkeling en

van de Nederlandse watersector. Hierbij wordt samen­-

Nederlandse watersector bevorderd, om de bijdrage

landen in transitie naast een redelijke geografische

gewerkt met andere overheden, het bedrijfsleven,

aan het bereiken van de mdg voor water en sanitatie

spreiding. Verder hebben meegespeeld de bestaande

kennis­i nstituten en niet-gouvermentele organisaties.

te vergroten, door initiatieven aan te jagen, door

banden, relaties die Nederland onderhoudt, de mate

Nadere uitwerking zal door de rijkspartners in 2010

informatie uit te wisselen en door samenwerking te

waarin deze landen behoefte hebben aan Nederlandse

plaatsvinden in het Uitvoeringsprogramma Water

stimuleren.

producten, diensten en expertise en gecommitteerd

Mondiaal.

Met de zogenoemde transitielanden, die zich sterk

zijn aan een gezamenlijk programma. Bij de vorm­

ontwikkelen, wordt de ontwikkelingsrelatie geleidelijk

geving en uitvoering van de samenwerking valt een

Samenwerking met andere landen

afgebouwd. Maar tegelijk worden deze landen onder-

centrale rol toe aan de ambassade ter plekke.

Er worden samenwerkingsrelaties aangegaan of

steund bij het versterken van het waterbeheer en het

Hieronder worden de landen en delta’s kort geschetst.

bestendigd, waarbij sprake is van een gedifferenti-

waterbestuur.

eerde inzet. Hierbij staat integraal, gebiedsgericht

In fragiele landen en conflictgebieden werkt het

Indonesië en de delta van Jakarta

maatwerk voorop om goed waterbeheer en water­

kabinet aan veiligheid en ontwikkeling. Met name in

Indonesië krijgt net als Nederland steeds meer te

bestuur te realiseren met een goede balans tussen

het Midden-Oosten is water een cruciale en ook in

maken met overstromingen en droogtes als gevolg

gebruiksfuncties en ecologie. Synergie wordt

hoge mate een politieke en veiligheidsfactor. Duur-

van klimaatverandering. Voor laaggelegen gebieden

nagestreefd met aanpalende beleidsterreinen als

zaam waterbeheer kan hier een belangrijke trigger

vormt het stijgen van de zeespiegel een specifieke

natuurbehoud, voedselvoorziening, economie,

zijn voor samenwerking tussen de landen in de regio.

uitdaging, waarbij bodemdaling (ingezet door

milieu, educatie en ruimtelijke ontwikkeling. De

overmatige onttrekking van grondwater) dit effect

vn-kaderverdragen met hun stroomgebiedbenadering

Om op watergebied bij de wereldtop te blijven horen,

versterkt. Daarnaast is de verwachting dat grote delen

dienen als inspiratie. De eu-richtlijnen, waarin deze

en ter positionering van de Nederlandse watersector,

van het land een tekort aan (schoon) water zullen

benadering is verankerd, kan helpen samenhang te

legt Nederland verbindingen met andere hoogwaar-

hebben. Dit wordt vooral veroorzaakt door droogte,

creëren tussen de Nederlandse samenwerking met

dige kennislanden op het gebied van waterbeheer.

milieuvervuiling en het niet duurzame gebruik van

landen buiten de eu en de samenwerking van andere

Hierbij gaat het in het bijzonder om de Verenigde

natuurlijke hulpbronnen. Deze problematiek speelt

eu-lidstaten met deze landen.

Staten, China en de Europese partners. Deze landen

zowel in de lage landelijke gebieden in Sumatra en

245

Nederland werkt wereldwijd met water
6
246

Kalimantan als in de grote steden zoals Jakarta
(zie voorbeeld ‘Jakarta’).
Vietnam en de Mekong
Vietnam en Nederland hebben een lange relatie.
Partnerships en het in oktober 2009 weer vernieuwde

Jakarta

Pilot Dredging

Memorandum of Understanding kenmerken de
huidige samenwerking en creëren een basis voor een
succesvolle continuering. Er zijn parallellen tussen
Nederland en de Mekongdelta in Vietnam op het
gebied van de wateropgaven, onder andere beneden-

Jakarta heeft bijna jaarlijks te maken met grote overstromingen. Een van de
oorzaken is het slechte onderhoud van de kanalen. Doordat omwonenden afval in
de kanalen dumpen neemt de afvoercapaciteit sterk af. Daarbij vervuilt het water.

stroomse ligging, waterbeheer in een druk bevolkte
kustgebied, nood­z akelijke regionale afstemming,
klimaatadaptatie in het licht van overstromingen.
Daardoor ontstaat een win-winsituatie voor zowel

Op verzoek van de nationale en de lokale overheden is een Nederlands consortium in
augustus 2008 , gestart met de pilot ‘Dredging’, gefinancierd door het programma
Partners voor Water en de Nederlandse Ambassade te Jakarta. Twee kanalen van
respectievelijk 1,5-2 m en 10 m breed, worden machinaal uitgebaggerd. Daarnaast
worden in nauwe samenwerking met de bevolking kleine afwateringsgoten hand­
matig gebaggerd. Bij dit project worden nieuwe vormen van kleinschalige bagger­
technieken geïntroduceerd. De stakeholders worden actief bij dit project betrokken
en gewezen op hun verantwoordelijkheid .

Nederland als Vietnam, indien gezamenlijk gezocht
wordt naar duurzame oplossingen voor de typische
uitdagingen waar beide dichtbevolkte deltagebieden
zich voor zien geplaatst.
Bangladesh en de Ganges/Brahmaputra
Bangladesh is één van de armste landen ter wereld.
Nederland is sinds 1970 actief in Bangladesh, het
land waar twee van de grootste rivieren van Zuid-Azië

Beoogd resultaat is een langetermijnstructuur voor het beheer en onderhoud van de
kanalen, waarbij de lokale autoriteiten en de inwoners een belangrijke rol vervullen.
De gemeente Rotterdam brengt haar kennis en ervaring met beheer en onderhoud
van waterwegen in dit project in.

(Ganges en Brahmaputra) bij elkaar komen. Ondanks
dat de Bengaalse overheid een uitgebreid sanitatie­
programma heeft uitgevoerd, is er nog veel werk
te verzetten om met name het armere deel van de
bevolking toegang te geven tot schoon drinkwater en

Halverwege 2009 start een driejarig, grootschalig baggerprogramma in Jakarta,
gefinancierd door de Wereldbank. De kennis en ervaring die worden opgedaan
met de pilot ‘Dredging’ worden gebruikt voor verdere maatregelen in het gebied.

sanitatie. Dit heeft onder andere te maken met armoede,
jaarlijkse overstromingen en gebrek aan materiaal
en mensen om hier verandering in te brengen.

6
Nederland werkt wereldwijd met water

Ten gevolge van bevolkingsdruk en de jaarlijkse

groei, en daarmee samenhangende industriële groei

met bovengenoemde deltagebieden zal actief worden

overstromingen hebben grote groepen mensen geen

en uitbreiding van de landbouw, zorgt voor een

gezocht naar Nederlandse (kennis) partners.

vaste woonplaats, wat aansluiting op drinkwater-

toename van de vraag naar water. Per capita wordt

Uitgaande van de niche die ons land heeft op het

en sanitatievoorzieningen verder bemoeilijkt.

de beschikbare waterhoeveelheid hierdoor kleiner.

kruisvlak van techniek en poldermodel wil het kabinet

Dit is met name in de Nijldelta een opgave, omdat veel

een speciale plek toekennen aan de decentrale

Mozambique en de Incomati

mensen zich in de delta (willen) vestigen vanwege

overheidsexpertise en –kennis, en aan de maat-

Tijdens de burgeroorlog in de jaren tachtig en

de vruchtbaarheid van het land. Toenemende

schappelijke organisaties. Per deltagebied zal naast

negentig in Mozambique is een substantieel deel

concurrentie tussen watergebruikers is het gevolg.

nationale coördinatie ook op samenwerking met

van de bilaterale hulp ontstaan als onderdeel van
noodhulp uit Nederland. Sinds het vredesakkoord

de Nederlandse andere overheden worden ingezet
Structurele samenwerking

en de eerste democratische verkiezingen is er een

zodat een sterke en samenhangende Nederlandse
inzet wordt vorm gegeven. Zo kunnen in de delta’s

verschuiving ontstaan naar een meer gestructureerde

Met Nederlandse partners

bruggen worden geslagen naar de regionale en

ontwikkelingssamenwerking met op watergebied de

Het kabinet wil nog intensiever dan voorheen

lokale overheden. Voorts kan, door inschakeling

focus op water en sanitatie. De reden hiervoor is dat

Nederlandse partners betrekken bij het mondiale

van maatschappelijke organisaties met goede lokale

Mozambique één van de armste landen ter wereld is,

waterbeleid. Verschillende overheden, bedrijven,

contacten in de betrokken landen, een grotere bewust-

waardoor de focus in de opgaven op armoede­

kennisinstituten en non-gouvernementele organisaties

wording bij en betrokkenheid van de lokale gemeen-

bestrijding ligt. Bovendien komt de internationale

zijn actief in het buitenland op het gebied van water.

schappen bereikt worden. Door de parallelle inzet

afstemming in het kader van waterbeheer voor het

Deze weten elkaar ook steeds beter te vinden, mede

van centraal, decentraal en niet-gouvernementeel

Incomati-stroomgebied overeen met de Nederlandse

dankzij de inspanningen van het Netherlands Water

kan de uitvoerbaarheid van de gezamenlijke

stroomgebiedbenadering en de benodigde inter­

Partnership.

programma’s aanmerkelijk worden verbeterd.

nationale afstemming daarbinnen. De bestaande

De Nederlandse positie in het wereldwijde netwerk

samenwerking tussen de waterschappen en het

van organisaties die zich richten op de wateropgaven

In eu-verband

Zuid-Afrikaanse deel van het stroomgebied in het

is ook door het nieuwgevormde Technologisch

Nederland wil zich ook in Europees verband profileren.

kader van gedecentraliseerd integraal waterbeheer

Topinstituut Watertechnologie, Deltares en het inter-

Aan de organisatie van watervraagstukken draagt

kan hierbij behulpzaam zijn.

nationale opleidingsinstituut unesco-ihe de laatste

ons land binnen en buiten de Europese Unie actief bij.

jaren sterker geworden. En met behulp van het

Ons land is bijvoorbeeld via het Netherlands Water

Egypte en de Nijl

programma Partners voor Water lukt het steeds beter

Partnership een actieve speler binnen het European

Nederland en Egypte werken al jaren nauw samen op

om innovatieve demonstratieprojecten aan te laten

Water Partnership. De Kaderrichtlijn Water is mede

het gebied van waterbeheer. De belangrijkste opgave

haken bij programma’s van internationale organisaties

op initiatief van Nederland tot stand gekomen en kan

voor Egypte is het groeiende verschil tussen de vraag

zoals de Europese Unie en verschillende ontwikke-

bij internationale activiteiten op institutioneel en

naar en aanbod van water. De beschikbare water­

lingsbanken en daarbij ook een impuls te geven aan

bestuurlijk niveau een belangrijke rol spelen bij de

hoeveelheid blijft constant. Maar de grote bevolkings-

de Nederlandse watersector. Juist in de samenwerking

relaties van de Unie met derde landen, bijvoorbeeld

247

kaart 26

Deltagebieden

Deltagebieden

6

Nederland werkt wereldwijd met water

Kaart 26

248

Nederlandse delta

Nijldelta

Ganges-Brahmaputradelta

Mekongdelta
delta van Jakarta

Incomatidelta

6

Wie

Wanneer

Opstart langjarige samenwerking met de deltalanden

VenW, BuZa, VROM, EZ, LNV

2010

Opstellen Uitvoeringsprogramma Water Mondiaal

VenW, BuZa, VROM, EZ, LNV

2010

Besluit over Partners voor Water 4

VenW, BuZa, VROM, EZ, LNV

2014

Ontwikkeling internationaal marketingprogramma

EZ, VenW, LNV i.s.m. NWP

2010

binnen de Euro-Mediterrane samenwerking op water-

Versterking van Partners voor Water

Daarbij worden de beschikbare internationale

gebied. De eu-lidstaten en Europese nabuur­s chap­

Het kabinet heeft het programma Partners voor Water

handelsbevorderende en positioneringsinstrumenten

landen vormen verder voor de Nederlandse water- en

met zes jaar verlengd tot 2015. Aan de hand van een

ten behoeve van de sector en het ‘merk Nederland’,

deltatechnologische sectoren een belangrijk afzet­

evaluatie in 2014 kan slagvaardig over continuering

de exportgerichte delen van het instrumentarium

gebied, waar substantiële financiering beschikbaar is

worden beslist. De doelstelling “het bundelen van

voor innovatie en mogelijk ook ‘Dutch Delta Design

via onder meer eu-Cohesiefondsen, het eu-Nabuur-

krachten om de internationale positie van de

2012’ betrokken.

schapinstrument, en de Europese Investeringsbank.

Nederlandse watersector te verbeteren, en zo een

De financiële en niet-financiële instrumenten

bijdrage te leveren aan oplossingen voor de wereld-

genoemd bij ‘Inzet van de watersector’ in de analyse-

Met internationale fora

waterproblematiek” blijft gehandhaafd. De thema´s

paragraaf van dit hoofdstuk kunnen een belangrijke

In de multilaterale beleidsarena kiest het kabinet

binnen Partners voor Water zijn water voor voedsel

rol spelen bij invulling van dit marketingprogramma.

voor een selectieve maar actieve inzet. De keuze van

en natuur, water en klimaat, mdg´s op het gebied van

In de planperiode wordt de uitwerking van het

de fora wordt ingegeven door hun gezag op de voor

water en sanitatie, veiligheid en governance.

programma ter hand genomen.

Nederland relevante thema’s, door de invloed die

Het nieuwe programma zal de bestaande nadruk op

Nederland binnen het forum kan uitoefenen en

bilaterale contacten met landen behouden en heeft

de resultaten die daarmee kunnen worden bereikt,

daarbij een focus op de vijf deltagebieden. Daarnaast

en door het belang dat het forum anderszins voor

zal selectief aandacht worden besteed aan het

Nederland heeft (bijvoorbeeld unesco als verant-

stimuleren van innovatieve, kleinschalige initiatieven

woordelijke organisatie voor het in Nederland

uit de (brede) watersector.

gevestigde unesco-ihe). Naast inbreng in de unsgab

Bij de uitvoering van het mondiale waterbeleid zal

(de vn-adviescommissie over water en sanitatie onder

nog sterker dan tot nu maximale synergie nagestreefd

voorzitterschap van de Prins van Oranje) wordt de

worden tussen de bestaande mondiale (inter)departe-

nadruk gelegd op het zoetwaterprogramma van

mentale programma’s, inclusief de naar de ambassades

unesco, het Joint Monitoring Programme van de who

gedelegeerde OS-budgetten met de geselecteerde

en unicef, het Global Framework for Action on Water

deltaprogramma’s.

and Sanitation, de waterverdragen van de unece, de
wmo, en de csd. Ook wordt ingezet op een belangrijke

Internationaal marketing programma

bijdrage aan het adaptatiedebat in de unfccc.

In de Watervisie is aangekondigd dat het rijk een

Nederland blijft zich daarnaast inzetten voor een

internationaal marketingprogramma zal ontwikkelen

zinvolle bijdrage aan de driejaarlijkse Wereldwater-

in samenwerking met de Nederlandse watersector.

fora en het Ramsarverdrag (wetlandconventie).

Dit wordt gericht op het (verder) positioneren van

Nederland zal hierbij proactief afstemming zoeken

Nederland als mondiaal platform voor het delen van

binnen de Europese Unie.

kennis, samenwerking en uitvoering van innovaties.

Nederland werkt wereldwijd met water

Wat

249

250

Het rijk heeft mede op basis van het advies van de

voor de uitvoering van de Maaswerken 400 miljoen

Deltacommissie de ambitie uitgesproken om

euro. Voor steenbekledingen in Zeeland is in de

Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten

komende decennia te investeren in bescherming

periode vanaf 2008 755 miljoen euro in de begroting

investeren momenteel jaarlijks zo’n 5 miljard euro

tegen overstromingen en in de zoetwatervoorziening.

opgenomen.

(2007) om Nederland te beschermen tegen over­

Deze uitgaven zijn niet opgenomen in dit Nationaal

stromingen, om wateroverlast en droogte te voor­

Waterplan en zijn in 2009 uitgewerkt in het kader van

Een nadere verkenning wordt gedaan naar tempo en

komen, om de waterkwaliteit verbeteren, om stedelijk

het opstellen van de Deltawet en het Deltaprogramma.

hoeveelheid van zandsuppleties om het kust­

afvalwater te transporteren en zuiveren, en om de

Er wordt een solide Deltafonds ingesteld dat een

fundament te laten meegroeien met de zeespiegel­

vaarwegen op orde te houden. Hierbij geldt dat

voortvarende uitvoering van het Deltaprogramma

stijging. In het licht hiervan wordt geëxperimenteerd.

ongeveer een kwart van alle kosten wordt gefinancierd

mogelijk maakt te voorzien van een vaste, stabiele

De pilot zandmotor Delflandse kust is hiervan een

door het rijk. De overige kosten (ca. 3,5 miljard euro)

en substantiële voeding, met tenminste vanaf 2020

goed voorbeeld. Dit betreft het aanbrengen van een

worden gedekt door het heffen van lokale belastingen

1 miljard euro jaarlijks uit het Infrafonds.

grote overmaat aan zand voor de kust. Het project is

door waterschappen, gemeenten en, in mindere mate,

momenteel in planstudie.

provincies.

Om de economie aan de gang te houden wordt

Financiële aspecten per thema

versneld en extra geïnvesteerd in versterking van de
kust. Door het kabinet is hiervoor 100 miljoen euro ter

Afgelopen jaren hebben de investeringen een
stevige impuls gekregen door intensivering van

Waterveiligheid

de programma’s voor waterveiligheid (Hoogwater­

De Waterwet schrijft voor dat elke zes jaar wordt

beschermingsprogramma inclusief Zwakke Schakels

beoordeeld of de dijken, duinen en de kust nog hoog

De resultaten van de volgende toetsing van de

Kust, Ruimte voor de Rivier, Maaswerken), Water­

en sterk genoeg zijn. De laatste toetsing is in 2006

primaire waterkeringen worden in 2011 bekend. Bij de

beheer 21e eeuw en de Kaderrichtlijn Water.

afgerond. Toen bleek dat veel waterkeringen niet

laatste toetsing was bij ongeveer 30% van de water­

op orde waren. In het Coalitieakkoord 2007 heeft

keringen onbekend of deze aan de waterveiligheids-

Ook de komende jaren zal er veel geïnvesteerd worden.

dit kabinet besloten de benodigde extra middelen

normen voldoen. Een deel van deze keringen zal naar

In de periode tot en met 2015 gaat vanuit de rijks­

te reserveren. Voor het Hoogwaterbeschermings­

verwachting worden afgekeurd. Er zullen dan nieuwe

begroting ca. 1 miljard euro per jaar. Direct na deze

programma is nu in de periode 2009 - 2020 2,5 miljard

versterkingsmaatregelen nodig zijn.

planperiode zijn ook aanzienlijke uitgaven voorzien,

euro beschikbaar. Alle maatregelen uit het

bijvoorbeeld voor de primaire waterkeringen die

Hoogwaterbeschermingprogramma zijn daardoor

Als gevolg van de klimaatverandering, nieuwe normen,

versterkt moeten worden naar aanleiding van de

financieel gedekt.

economische ontwikkeling en bodemdaling zal de

beschikking gesteld voor de periode 2009-2010.

komende jaren aanzienlijk geïnvesteerd moeten

resultaten van de derde toetsing. Over de financiering
van deze uitgaven zal in de planperiode besloten

Daarnaast is in de periode 2008 tot en met 2020 voor

worden in de waterkeringen om Nederland te kunnen

moeten worden, waarbij ook de uitkomsten van de

het project Ruimte voor de Rivier 2,1 miljard euro

blijven beschermen tegen overstromingen. In het

brede heroverweging moeten worden verwerkt.

beschikbaar en bedraagt het budget in deze periode

advies van de Deltacommissie is dit nog eens bevestigd.

Financiering van het waterbeleid

Inleiding

7

7		Financiering van het waterbeleid

251

Financiering van het waterbeleid

(x miljoen €)

Eems

Maas

Rijn

Schelde

Totaal

Periode 2010-2015

149

503

1.502

74

2.228

Periode 2016-2027

119

780

1.076

27

2.002

Totaal

268

1.283

2.578

101

4.230

7

Bron: Stroomgebiedbeheerplannen, tabel 9

252

Er is een schatting gemaakt van de benodigde

bijdrage leveren aan regionale initiatieven voor

wb21 en Natura 2000 die daarmee een belangrijke

investeringen in het kader van het Deltaprogramma.

maximaal 30% van de kosten.

positieve bijdrage leveren aan het realiseren van de

De kostenschatting komt erop uit dat tot 2100 er

doelen van de krw. Het totale maatregelenpakket is

gemiddeld ca. 1,6-1,7 miljard euro per jaar nodig is,

Watertekort en zoetwatervoorziening

daarmee tot stand gebracht op basis van een integrale

waarbij als uitgangspunt is gekozen dat alle deel­

Tot 2015 blijven de bestaande beleids- en beheer­

aanpak waarbij meerdere doelen van het waterbeheer

programma’s onder het Deltaprogramma onvervaard

afspraken over watertekorten en droogte, de water-

worden gediend.

zullen worden uitgevoerd. Het is denkbaar dat

voorziening en verziltingsbestrijding in Nederland

sommige maatregelen niet, later of anders uitgevoerd

gehandhaafd. Waterbeheerders geven uitvoering aan

Teneinde de mogelijkheden van synergie tussen

worden, met de financiële consequenties van dien.

de afspraken uit het nbw-actueel.

verschillende beleidsterreinen zo optimaal mogelijk

In de planperiode neemt het rijk een besluit over een

te benutten, heeft het rijk voor de periode tot 2012

De wijze waarop een solide financiële basis wordt

klimaatbestendige zoetwatervoorziening en over de

een stimuleringsregeling synergie ontwikkeld.

geregeld, wordt in de Deltawet, via een Deltafonds

verziltingsbestrijding inclusief eventuele infra­

Hiervoor is 115 miljoen euro beschikbaar (zie ook bij

vastgelegd. Wat betreft de omvang van het Deltafonds

structurele maatregelen die hiervoor nodig zijn.

Wateroverlast). Deze middelen worden ingezet via

heefthet kabinet rekening houden met de hiervoor

Bij het opstellen van de Deltawet zullen maatregelen

het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ilg).

geschetste inschattingen voor Deltaprogramma.

voor zoetwatervoorziening, inclusief de financiering

Dit gebundelde budget geeft op regionaal niveau de

ervan, een plaats krijgen.

mogelijkheid om rijks- en regionale doelstellingen

Wateroverlast

in het landelijk gebied optimaal te koppelen.

Voor de bestrijding van het optreden van water­

Waterkwaliteit

overlast vormt het nbw-actueel tot 2015 de basis.

Tot en met 2015 wordt uitvoering gegeven aan de

Bij de voorbereiding van de tweede generatie van

De komende jaren ligt de nadruk op het uitvoeren van

maatregelenpakketten zoals samengevat opgenomen

stroomgebiedbeheerplannen zullen kosteneffectieve

maatregelen in dit verband. De kosten van het treffen

in de eerste generatie stroomgebiedbeheerplannen en

maatregelen worden bepaald voor (hardnekkige)

van maatregelen om wateroverlast te beperken komen

worden voorbereidingen getroffen voor het opstellen

problemen die nog niet goed kunnen worden aan­

ten laste van de gemeenten (verbrede rioolheffing)

van de tweede generatie stroomgebiedbeheerplannen.

gepakt. In dit verband is het innovatieprogramma

en de waterschappen (watersysteemheffing).

De totale uitgaven van reeds voorgenomen aanvullend

Kaderichtlijn Water opgezet. Dit programma loopt tot

beleid en van extra maatregelen op grond van de

2012. Hiervoor is 75 miljoen euro beschikbaar.

De benodigde maatregelen voor het op orde krijgen

Kaderrichtlijn Water zijn tot 2027 ingeschat op circa

van het watersysteem worden zoveel mogelijk

4,2 miljard euro, waarvan 2,3 miljard euro voor de

In totaal staat in de periode 2009 – 2020 ruim

gekoppeld aan de uitvoering van de Kaderrichtlijn

eerst planperiode 2010-2015. De totale uitgaven

700 miljoen euro gereserveerd voor het verbeter­

Water, waarvoor het rijk 115 miljoen euro aan

hebben voor ruim tweederde deel betrekking op

programma kwaliteit Rijkswateren. Projecten die

synergiegelden beschikbaar heeft gesteld (looptijd

maatregelen die reeds worden genomen als onderdeel

hieronder vallen zijn sanering waterbodems,

begrotingsjaar 2009-2011). Het rijk kan hiermee een

van het rijksbeleid, met name met betrekking tot

Herstel- en Inrichtingprojecten (bijvoorbeeld

7
Financiering van het waterbeleid

peilbesluit Veerse Meer), Haringvliet de Kier en
vispassages Borgharen.

Financiële aspecten overige activiteiten
waterbeleid

Daarnaast is in het Coalitieprogramma 340 miljoen

Lasten voor burgers en bedrijven
Huidige lasten

euro (prijspeil 2008) gereserveerd voor een financiële

Kennis en Innovatie

In 2007 bedroegen de totale kosten voor het water­

impuls aan de maatregelen voor de Kaderrichtlijn

De kennis- en innovatieagenda van dit Nationaal

beheer ruim 5 miljard euro. Hiervan komt ruim een

Water in de rijkswateren.

Waterplan zal voor kennisvragers en -aanbieders

kwart ten laste van de rijksbegroting, de overige

leidend zijn voor de te ontwikkelen kennis op water-

3,5 miljard wordt betaald door provincies, gemeenten

Voor de extra investering in de versterking van de

gebied in de planperiode. Dat zal meestal gebeuren

en waterschappen. De gemeentelijke kosten betreffen

natuurkwaliteit in vooral het Markermeer-IJmeer

via reeds bestaande kleinere en grotere kennis- en

voornamelijk rioleringskosten (inzameling van

heeft het rijk 25 miljoen euro beschikbaar gesteld

innovatieprogramma’s. Het betreft vaak inter­

stedelijk afvalwater en afstromend regenwater).

voor de uitvoering van het proefproject

departementale samenwerkingsvormen, met een dito

De uitgaven van waterschappen hebben betrekking

‘Natuurlijk(er) Markermeer-IJmeer’.

financiering. Zo wordt het strategisch onderzoeks­

op waterbeheer en zuivering van stedelijk afvalwater.

programma van Deltares gefinancierd met bijdragen
De kosten voor het oplossen van de blauwalgen­

van diverse ministeries. Daarnaast wordt specifiek

In 1998, het eerste jaar van de Vierde Nota Water­

problemen in het Volkerak-Zoommeer middels de

onderzoek voor waterbeleid en -beheer gefinancierd uit

huishouding, bedroegen de totale kosten ongeveer

zoute variant zijn geraamd op 40-763 miljoen euro

reguliere budgetten van het rijk en decentrale over-

3,2 miljard euro.

(mirt-projectenboek 2010). Dit is inclusief compen­

heden. Ten behoeve van innovatie in de watersector is

serende maatregelen voor de zoetwatervoorziening

in de periode 2008-2012 ongeveer 40 miljoen euro ter

De uitgaven van het rijk worden gedekt uit de

ter plaatse, maar exclusief compenserende maat­

beschikking gesteld voor de Maatschappelijke

algemene middelen. Gemeenten en waterschappen

regelen in het Benedenrivierengebied. In de verdere

Innovatie Agenda Water (miaw).

maken ter dekking van de kosten gebruik van

uitwerking hiervan maakt het kabinet afspraken
over de financiering.

heffingen. De waterschappen kennen de zuiveringsHet kabinet wil ook het programma Partners voor

heffing en de watersysteemheffing en de gemeenten

Water, dat eindigt in 2009, voortzetten. Nederland

een rioolheffing.

In de planperiode van het waterplan worden maat­

wil meerjarige samenwerkingsovereenkomsten met

regelen uitgewerkt die worden getroffen in het kader

geselecteerde delta´s aangaan. De realisatie van

Sinds 2000 groeien de totale lokale lasten jaarlijks

van de implementatie van de Kaderrichtlijn Mariene

projecten binnen deze samenwerking loopt via het

met ongeveer 4%, waarbij de rioolrechten met

Strategie. De uitvoering van de maatregelen start na

programma Partners voor Water. Het kabinet heeft

ongeveer 7% per jaar stijgen. De stijging van de

2015.

besloten het programma te verlengen met zes jaar tot

watersysteemheffing en zuiveringsheffing is 2-3%

2015 en budget beschikbaar te stellen uit de hgis

per jaar. De uitgaven van het rijk zijn jaarlijks met

non-oda middelen. Het gaat daarbij om ongeveer

ongeveer 3% gestegen.

10 miljoen euro per jaar.

253

Financiering van het waterbeleid
7
254

Toekomstige ontwikkeling

hiervan nauwelijks afgezien van andere en autonome

Gegeven de hiervoor beschreven opgaven, is het de

ontwikkelingen. De watersysteemheffing zal wel

verwachting dat de lasten voor het waterbeheer de

stijgen, ongeveer 10% totaal tot 2027, voornamelijk

komende jaren stijgen. De precieze ontwikkeling van

vanwege autonome ontwikkelingen en uitvoering van

de lokale lasten is moeilijk te voorspellen. Wel is een

reeds vastgesteld beleid. Aanvullende maatregelen

aantal ontwikkelingen dat hierop invloed heeft te

die specifiek voor de krw worden getroffen, zijn voor

beschrijven.

een beperkt deel verantwoordelijk voor de stijging
van de watersysteemheffing.

Veiligheid
Door de uitbreiding van het areaal aan waterkeringen

Rioleringszorg

in beheer bij waterschappen, met name door maat­

In de decembernota 2005 zijn de gemeentelijke

regelen in het kader van het Hoogwaterbeschermings-

rioleringskosten geraamd op 1,8 miljard euro in 2015.

programma, zal in 2015 jaarlijks 9 miljoen euro extra

De stijging is met name het gevolg van een piek in

aan beheer en onderhoud worden besteed. Opgemerkt

de vervanging van rioolsystemen uit naoorlogse

wordt dat regionale verschillen groot zijn: bij een

wijken en daarnaast in mindere mate het gevolg

aantal waterschappen zijn geen uitbreidingen

van gemeentelijke investeringen voor een klimaat­

voorzien, bij andere zullen de kosten voor beheer en

robuuster stedelijk water- en rioleringssysteem.

onderhoud aanzienlijk stijgen.

De aanleg van riolering is in het verleden veelal uit
de grondexploitatie bekostigd, waar de vervanging

Wateroverlast en watertekort

uiteraard wel uit de rioolheffing bekostigd moet

Aan de waterschappen is gevraagd een inschatting te

worden. Ook werd in het verleden een deel van de

maken van de financiële opgave voor bestijding van

gemeentelijke kosten voor wateropgaven betaald uit

wateroverlast vanuit het regionale oppervlaktewater.

gemeentelijke algemene middelen die in de overzichten

De inschatting van de totale kosten kwam uit op

niet toegeschreven werden aan water. In de afgelopen

ongeveer 2,5 miljard tot en met 2015. Hier kan wel

jaren is de kostendekkingsgraad van het rioolrecht

sprake zijn van overlap met gemeentelijke maat­

echter sterk toegenomen.

regelen in verband met de riolering.
Overzicht
Waterkwaliteit

In tabelvorm leveren de bovenstaande geschetste

De regionale kosten voor de waterkwaliteitsmaat­

mogelijke ontwikkelingen het volgende beeld op van

regelen worden verwerkt in de zuiveringsheffing

de jaarlijkse kosten (bron: Water in Beeld, 1999,

en de watersysteemheffing. Tot 2027 stijgen de

2008):

zuiveringslasten voor burgers en bedrijven als gevolg

7
Financiering van het waterbeleid

(bedragen x 1.000.000 euro)
1998

2007

2015

Rijk (VenW) 1

900

1405

1516

Provincies 2

96

165

197

Gemeenten 3

560

1.100

1.800

Waterschappen

1.660

2.453

2.661

Totalen

3.216

5.123

6.174

Bron: Water in Beeld, 1999, 2008

1 Exclusief de in het coalitieakkoord gereserveerde, maar nog niet toegekende middelen ad. 800 miljoen euro totaal 2008-2015.
2 In 2007 was de bijdrage vanuit provincies 3%. Kosten in 1998 zijn onbekend. Hier is het percentage fictief op 3% gezet.
3 Op de onzekerheden in de raming van de rioleringskosten is ingegaan in de brief van de staatssecretaris van VROM aan de
Tweede Kamer (TK 2005–2006, 28 966 en 30 300 B, nr. 6).

255

Afkortingen

256

AMvB

Algemene Maatregel van Bestuur

ISV

Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing

ARC

Actieprogramma Ruimte en Cultuur

IVM

Integrale Verkenning Maas

ARK

Nationaal Programma Adaptatie Ruimte en Klimaat

KIM

Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid

AVP

Agenda Vitaal Platteland

KKBA

Kentallen Kosten-batenanalyse

BRTN

Beleidsvisie Recreatietoervaart Nederland

KNMI

Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut

Bro

Besluit ruimtelijke ordening

Koninklijke VNP

De Koninklijke Vereniging van Nederlandse Papier- en

BSIK

Besluit Subsidies Investeringen Kennisinfrastructuur

BZK

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

KRM

Kartonfabrieken
Kaderrichtlijn Mariene Strategie

CRA

College van Rijksadviseurs

KRW

Kaderrichtlijn Water

CSD

Commission on Sustainable Development

LCO

Landelijke Coördinatie Commissie Overstromingsdreiging

DURP

Digitale Uitwisseling in Ruimtelijke Processen

LEI

Landbouw Economisch Instituut

EEZ

Exclusieve Economische Zone

LNV

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

EHS

Ecologische Hoofdstructuur

LOP’s

Landschapsontwikkelingsplannen

EMAB

Experimenten Met Aangepast Bouwen

MARPOL

International Convention for the Prevention of Pollution

EVF

Europees Visserijfonds

EZ

Ministerie van Economische Zaken

MDG’s

From Ships
Millennium Development Goals

FES

Fonds Economische Structuurversterking

MIAW

Maatschappelijke Innovatie Agenda Water

FLIWAS

Flood Information and Warning System

MIRT

Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport
Meerjarenprogramma Vitaal Platteland

FNLI

Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie

MJP2

GGOR

Gewenst Grond- en Oppervlaktewater Regime

MPA

Marine Protected Area

GVB

Gemeenschappelijk Visserij Beleid

NBW

Nationaal Bestuursakkoord Water

HGIS

Homogene Groep Internationale Samenwerking

NBW-partners

Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten

Hiswa

Nederlandse Vereniging voor Handel en Industrie op het

NGO

Niet-gouvernementele organisatie

Gebied van Scheepsbouw en Watersport

NIOO

Nederlands Instituut voor Ecologie

(Brancheorganisatie voor watersportbedrijven)

NIOZ

Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek

Hoogwaterbeschermingsprogramma

NOI

Nederland Ondernemend Innovatieland

IBN 2015

Integraal Beheerplan Noordzee 2015

NURG

Nadere Uitwerking voor het RivierenGebied

ICES-KIS

Interdepartementale Commissie Economische Structuur-

NWO

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

HWBP

versterking, werkgroep kennisinfrastructuur

NWP

National Water Partnership

ILG

Investeringsbudget Landelijk Gebied

OCW

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

IMARES

Institute for Marine Resources & Ecosystem Studies

ODA

Official Development Assistance (officiële

IMO

International Maritime Organization

ontwikkelingshulp)

ONRI

Brancheorganisatie van Nederlandse advies- en

VROM

ingenieursbureaus

Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer

OS

Ontwikkelingssamenwerking

WASH-akkoord

Akkoord voor Water, Sanitaire voorzieningen en Hygiëne

OSPAR

Verdrag inzake de bescherming van het mariene milieu in het

WB21

Commissie Waterbeheer 21e eeuw

noordoostelijk deel van de Atlantische Oceaan

WHO

World Health Organization

Openbaar Vervoer Schiphol - Amsterdam - Almere - Lelystad

WMO

World Meteorological Organization

PKB

Planologische Kernbeslissing

Wro

Wet ruimtelijke ordening

PBL

Planbureau voor de Leefomgeving

OV-SAAL

REACH

Registration, Evaluation and Authorization of Chemicals

RIONED

Kenniscentrum voor riolering en water in de stad

RIVM

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

ROR

Richtlijn Overstromingsrisico’s

STOWA

Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer

TMIJ

Toekomstperspectief Markermeer-IJmeer

TMO

Taskforce Management Overstromingen

TNO

Nederlandse Organisatie voor Toegepast
Natuurwetenschappelijk Onderzoek

UNCLOS

United Nations International Law of the Sea

UNECE

United Nations Economic Commission for Europe

UNESCO-IHE

Institute for Water Education

UNFCCC

United Nations Framework Convention on Climat Change

UNICEF

United Nations Children´s Fund

UNSGAB

De Adviesraad voor water en sanitatie van de
Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties

VBKO

Vereniging van waterbouwers in Bagger-, Kust- en
Oeverwerken

VenW

Ministerie van Verkeer en Waterstaat

VN

Verenigde Naties

Vewin

Vereniging van waterbedrijven in Nederland

VNCI

Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie

VNG

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

VNK

Veiligheid Nederland in Kaart

257

Kaarten

258

1 Het eerste Nationaal Waterplan
2.1 Nederland als delta in het noordwesten van Europa
2.2 De wateropgave
2.3 Visie op de toekomst
3.4 Kennis & innovatie
4.1 Waterveiligheid
4.1 Waterveiligheid
4.1 Waterveiligheid
4.2 Watertekort en zoetwatervoorziening
4.2 Watertekort en zoetwatervoorziening
4.2 Watertekort en zoetwatervoorziening
4.3 Wateroverlast
4.4 Waterkwaliteit
4.5 Gebruik van water
4.5 Gebruik van water
5.1 Kust
5.2 Rivieren
5.2 Rivieren
5.2 Rivieren
5.2 Rivieren
5.3 IJsselmeergebied
5.4 Zuidwestelijke delta
5.5 Randstad
5.5 Randstad
5.5 Randstad
5.6 Noordzee
5.6 Noordzee
6 Nederland werkt wereldwijd met water

18
20
26
30
56
66
67
74
84
86
87
98
110
118
122
138
151
152
153
154
166
178
186
187
189
202
203
248

kaart 1
kaart 2
kaart 3
kaart 4
kaart 5
kaart 6
kaart 7
kaart 8
kaart 9
kaart 10
kaart 11
kaart 12
kaart 13
kaart 14
kaart 15
kaart 16
kaart 17
kaart 18a
kaart 18b
kaart 19
kaart 20
kaart 21
kaart 22a
kaart 22b
kaart 23
kaart 24
kaart 25
kaart 26

Indeling in gebieden
Nederland als delta in het noordwesten van Europa
Belangrijkste wateropgaven
Streefbeeld
Waterkennis en innovatie, instellingen en programma’s
Dijkringen
Landelijke overstromingsrisicokaart
Lopende uitvoeringsprojecten waterveiligheid
Zoetwaterverdeling over het hoofdwatersysteem bij een Rijnaanvoer van 1200 m3/s
Het wordt warmer en droger
Het wordt zouter
Het wordt natter
Monitoring oppervlakte- en grondwaterlichamen
Functietoekenning rijkswateren
Basisrecreatietoervaartnet
Kustfundament structuurvisiekaart
Ruimtelijke reserveringen Rijntakken en Maas voor de lange termijn structuurvisiekaart
Opgave Rijntakken (inclusief Benedenrivierengebied) structuurvisiekaart
Opgave Maas, taakstelling voor de lange termijn structuurvisiekaart
Kritieke trajecten voor de Rijntakken en de Maas structuurvisiekaart
IJsselmeergebied structuurvisiekaart
Zuidwestelijke Delta, verkenningen, planstudies en uitvoering
Leven in een veilige, klimaatbestendige en blauwgroene delta
Gecombineerde wateropgave Randstad
Bodemdaling veenweidegebieden en ligging grote droogmakerijen
Noordzee huidig ruimtegebruik
Noordzee beleidskeuzes structuurvisiekaart
Deltagebieden

259

Bijlagen
260

Bijlage 1 Deltaprogramma
Het Deltaprogramma bestaat uit negen deelprogramma’s, waarvan drie generieke en zes gebiedsgerichte.
Hieronder wordt een korte omschrijving gegegeven van elk deelprogramma en de trekkende bewindspersoon.

Deelprogramma

Opdracht

Trekkende bewindspersoon

Waterveiligheid

Inhalen achterstand. Invullen meerlaagsveiligheid. Definiëren nieuwe veiligheidsnormen per
dijkringgebied. Verkennen en implementeren nieuweconcepten waterveiligheid, zoals Deltadijken.
Bezien of herijking nationaal beleid voor buitendijkse gebieden nodig is.

VenW

Zoetwatervoorziening

Landelijke verkenning zoetwatervoorziening. Verkenning verdrogingsgevoelige natuur. Visie op
toekomstig zoetwatergebruik en aanbod, uitwerken en implementeren oplossingsrichtingen.

VenW

Nieuwbouw en herstructurering

Ontwikkelen en implementeren afwegingskader / handreiking voor klimaat­bestendige inrichting van
nieuwbouw- en herstructureringsgebieden.

VROM

Verkennen tempo en hoeveelheid suppletiezand en uitvoeren suppleties i.r.t. zeespiegelstijging.

VenW

Verkennen haalbaarheid kustuitbreiding vanuit de invalshoek van ruimtelijke kwaliteit en
investeringsklimaat.

VROM

Waddengebied

Monitoring ontwikkeling Waddengebied en gevolgen voor het ecosysteem in internationale context.
Borging van de veiligheid van de kust van Noord Nederland en de eilanden.

LNV

Zuidwestelijke Delta

Veilige en duurzame delta en effecten op toekomstige gebruiksfuncties. Inrichten VolkerakZoommeer en omgeving voor berging van overtollig rivierwater, voor toelaten zout water uit de
Oosterschelde en aanpassen van de zoetwater­v oorziening. Verkennen oplossingsrichtingen voor
zandhonger van de Oosterschelde en voor de verlenging van de levensduur van de Oosterschelde­
kering. Uitvoering projecten ontwikkelingsschets Schelde estuarium.

LNV

Rijnmond - Drechtsteden

Verkennen van opgaven en oplossingsrichtingen voor de lange termijn waterveiligheid en duurzame
zoetwatervoorziening in het gebied Rijnmond en Drechtsteden

VenW

Verkennen van de kansen en knelpunten voor duurzame en vitale ruimtelijke ontwikkeling in het
licht van de wateropgaven.

VROM

Rivieren

Voortvarende uitvoering Ruimte voor de Rivier en Maaswerken en waar mogelijk en kosteneffectief,
anticiperen op hogere toekomstige afvoeren. Formuleren veiligheidsopgave na 2015 voor Rijntakken
en Maas. Ruimtelijke reserveringen en grondaankopen om te anticiperen op de veiligheidsopgave
na 2015

VenW

IJsselmeergebied

Multifunctionele inrichting Afsluitdijk. Versterken strategische zoetwaterfunctie. Onderzoek naar
optimale peilstijging i.r.t. veiligheid en zoetwater, inrichting, fasering en consequenties voor
IJsselmeer en omgeving. Na peilbesluit aanpassen en inrichten IJsselmeer en IJssel- en Vechtdelta

VenW

Generieke deelprogramma’s

Gebiedsgerichte deelprogramma’s
Kust

261

Deltaprogramma:
organisatie en werkwijze
262

De waterstaatkundige samenhang, zoals beschreven

de huidige verantwoordelijkheidsverdeling tussen

meer het Overlegorgaan voor Water- en Noordzee

in hoofdstuk 2, heeft consequenties voor de aan­

de bewindspersonen blijft gehandhaafd.

(own) een belangrijke rol spelen.

sturing en besluitvorming van het Deltaprogramma.
De besluitvorming per regio/deelprogramma zal

2 Bestuurlijke organisatie

De opdrachtgever zorgt voor een opdrachtbeschrijving.

rekening moeten houden met consequenties in andere

Voor het welslagen van het Deltaprogramma wordt

Hierin worden de rijksdoelen helder omschreven.

regio’s/deelprogramma’s. De Deltacommissaris zal

de samenwerking met de regio (gemeenten, water-

Uit het bestuurlijke overleg volgt in hoeverre er

een voorstel doen voor een landelijke besluit­vormings­­

schappen en provincies) als cruciaal onderdeel

aanvullende regionale doelen zijn. De programma­

agenda op basis van deze samenhang. Hierin zal een

gezien. Dit verhoogt ook de kansen op integraliteit.

organisatie maakt een plan van aanpak voor het

aantal kernbesluiten onderscheiden worden. Belangrijk

Daarom komt er een bestuurlijke organisatie die

bereiken van de doelen. De maatschappelijke

hierbij is de ruimte voor regionale autonomie.

gericht is op een effectieve interactie tussen de

organisaties worden gevraagd te participeren in het

regio en het rijk. Hiervoor geldt maatwerk per deel-

vormgeven het plan van aanpak.

Om de samenhang binnen, de voortgang en kwaliteit

programma. Voor de generieke deelprogramma’s

van het Deltaprogramma te kunnen faciliteren en

zal voor een effectieve interactie tussen rijk en regio

stimuleren is het voor de Deltaregisseur belangrijk

o.a. het bestaande Nationaal Wateroverleg (nwo)

dat de organisatiestructuren voor de deel­

worden benut.

programma’s eensluidend zijn.
3 Programmaorganisatie
Organisatiestructuur voor de deelprogramma’s

Voor de deelprogramma’s worden programma­

van het Deltaprogramma in de initiatief- en

organisaties gevormd. Deze worden bij voorkeur

verkenningsfase

samengesteld uit medewerkers van de verschillende
overheden, kortom een gemengde organisatie.

1 Opdrachtgever
Vanuit mede-eigenaarschap van het Deltaprogramma

4 Maatschappelijke participatie

van het kabinet is er per deelprogramma een

Naast bestuurlijke samenwerking is maatschappe-

trekkend bewindspersoon benoemd. De trekkend

lijke participatie essentieel voor een effectief

bewindspersoon vervult de rol van opdrachtgever

Deltaprogramma en een daadkrachtige uitvoering

voor het betreffende deelprogramma. Deze bewinds-

daarvan. Ook hiervoor geldt maatwerk per deel­

persoon is de procesverantwoordelijke voor

programma. Belangrijk is partijen zo vroeg mogelijk

(de voortgang van) het deelprogramma. Dit betekent

in het proces te laten participeren en dat de partijen

niet dat de trekkende bewindspersoon ook de

de juiste verwachtingen krijgen van wat er mogelijk

inhoudelijk verantwoordelijkheid overneemt;

is. Voor de generieke deelprogramma’s zal onder

Basiswaarden en uitgangspunten van het
Deltaprogramma
Basiswaarden
De basiswaarden zijn de ‘shared values’ van de
organisaties die bij het Deltaprogramma betrokken
zijn. Waarden die de partijen onderling binden en
waarvan het belang buiten kijf staat - maar die niet

• Minimale afwenteling naar de toekomst (solidariteit
met toekomstige generaties);
• Minimale afwenteling naar de omgeving (solidariteit
met aangrenzende gebieden);
• Prioritering van maatregelen binnen het Delta­

Flexibiliteit
Anticiperen ligt in het hart van de adaptatieopgave
maar veranderende inzichten (bijv. ten aanzien van
het tempo waarmee het klimaat verandert), sociaaleconomische en demografische ontwikkelingen, de

programma op basis van het nationale optimum

opkomst van innovatieve methoden om de problemen

de Deltaprojecten. Ze kunnen als baken dienen voor

(solidariteit tussen delen van Nederland);

te ondervangen, en veranderende maatschappelijke

de vele keuzen die gemaakt moeten worden bij het

• Nationale financiering van maatregelen van

opvattingen over waterveiligheid en zoetwatervoor-

automatisch doorwerken tot in de uitvoeringsfase van

doorlopen van het proces van een eerste verkenning

nationaal belang (veiligheid als collectief goed;

ziening moeten hun doorwerking kunnen vinden in

tot aan de realisatie van grote werken.

solidariteit tussen hoog en laag Nederland).

de koers die het Deltaprogramma vaart. Met andere
woorden: ver vooruit kijken is cruciaal maar mag niet

Hoe wordt doorwerking geborgd?

De keuze voor (deze invulling van) solidariteit als

vertaald worden naar een aan de verre horizon vast-

Om zicht te houden op de mate waarin de doorwerking

basiswaarde impliceert…

gespijkerd eindbeeld. De deelprogramma’s zijn zó

van de basiswaarden plaatsvindt – en waar nodig

• dat externe kosten systematisch in kaart worden

vormgegeven dat bijstelling van de opzet en planning

aandacht te vragen voor mogelijke bijstellingen –

gebracht en vervolgens worden geïnternaliseerd;

zullen de eindrapporten van de verkennings- en

dat geldt voor ruimtelijke ontwikkelingen als

planuitwerkingsfase, en plannen voor grootschalige

woningbouw en bedrijfsterreinen, maar ook om

In het Deltaprogramma is de basiswaarde ‘flexibiliteit’

Deltaprojecten in opdracht van de trekkend bewinds-

ingrepen ten behoeve van waterveiligheid en

als volgt uitgewerkt:

zoetwatervoorziening;

Procesmatig

persoon op dit punt beoordeeld worden. De beoordeling

van de Deltaprojecten steeds mogelijk is.

• dat de eensgezindheid die het Deltaprogramma van

• de processen die in de generieke en gebiedsgerichte

opdrachtverlening (voor de plan-, de uitwerkings- en de

alle regio’s vraagt in het oppakken van de grote

deelprogramma’s zijn of worden opgestart kunnen

realisatiefase) en voor financieringsbesluiten. Bij de

wateropgaven niet betekent dat het programma

snel en eenvoudig aangepast worden aan nieuwe

beoordeling zal zoveel mogelijk aangesloten worden bij

inhoudelijk een optelsom kan zijn van regionale

omstandigheden (bijv. herprioritering binnen of

‘reguliere’ beoordelingen. Voorbeeld: als de verkenning

wensen; aan de regio’s wordt begrip gevraagd voor

tussen deelprogramma’s), inzichten (bijv. nieuwe

de status van structuurvisie heeft zou een belangrijk

situaties waarin nationaal belang vraagt om

klimaatscenario’s) of mogelijkheden (bijv. mee­

deel van deze beoordeling plaats kunnen vinden op

prioritering en posteriorisering;

koppelen met andere ruimtelijke ontwikkelingen

wordt uitgevoerd voorafgaand aan definitieve

basis van de Plan-m.e.r. die voor een structuurvisie
vereist is.

• dat er enerzijds naar gestreefd wordt dat ieder

of beleidsambities);

gebied en iedere generatie ‘zijn eigen problemen

• de tijdsplanning van deelprogramma’s en projecten

oplost’ (minimale afwenteling) en dat anderzijds

biedt ruimte voor de toepassing van innovatieve

Solidariteit

‘bijgesprongen’ wordt waar deze ambitie niet

methoden en technieken;

In het Deltaprogramma is de basiswaarde ‘solidariteit’

haalbaar blijkt.

als volgt uitgewerkt:

• bij het opzetten van de gebiedsgerichte deel­
programma’s wordt ‘ingebouwd’ dat aanpassingen

263

264

van maatregelen nodig zullen zijn als gevolg van de

• Er wordt een samenwerkingsverband opgericht dat

• waar mogelijk natuurlijke processen worden

uitkomsten van de generieke deelprogramma’s

gemandateerd wordt om op basis van eigen onder-

(nieuwe veiligheidsnormen, aangepast beleid ten

zoek en een internationale ‘peer-review’ te komen

aanzien van zoetwatervoorziening, nieuwe inzichten

tot voorstellen voor periodieke (bijv. iedere 6 jaar)

Daarnaast worden de deelprogramma’s (in het kader

in rol klimaatverandering bij locatiekeuze en

up-date’s van kentallen, methodes en richtlijnen

van de ‘people’-component van duurzaamheid) zó

inrichting stedelijk gebied).

(zoals die voor de droge infrastructuur in oei-kader

ingericht dat:

zijn vastgesteld);

• de lokale betrokkenheid van burgers en maatschap-

Inhoudelijk

ingezet.

• bij de dimensionering, vormgeving en planning van

• De voor de koers van het Deltaprogramma relevante

de Deltaprojecten wordt rekening gehouden met

ontwikkelingen, alsmede de resultaten die geboekt

heden van het Deltaprogramma actief wordt

mogelijke toekomstige aanpassingen (aanpassingen

worden in de verschillende deelprogramma’s

opgezocht, waar nodig wordt vergroot, en in het

waarvan de noodzaak nu nog niet definitief vast te

worden gemonitoord. Mede op basis daarvan wordt

ontwerp en de uitvoering van de maatregelen wordt

stellen is, of waarvan het niet kosteneffectief is om

het Deltaprogramma jaarlijks herzien;

nu al door te voeren);
• de inhoudelijke uitgangspunten (klimaatscenario’s,

• In de plannen van aanpak voor de gebiedsgerichte

pelijke organisaties bij de doelen en werkzaam­

benut;
• de onrust in een gebied tot een minimum beperkt

deelprogramma’s wordt aangegeven op welke manier

blijft, onder andere door ingrepen zoveel mogelijk

kentallen voor mkba’s etc.) worden periodiek

de resultaten van de generieke deelprogramma’s

geconcentreerd in een bepaalde periode te laten

herzien (bijv. iedere 6 jaar).

‘waterveiligheid’, ‘zoetwatervoorziening’ en

plaatsvinden

‘nieuwbouwplannen en herstructurering’ vertaald
De keuze voor (deze invulling van) flexibiliteit als

zullen worden naar bijstelling van de ambities en

Tenslotte wordt (in het kader van de ‘profit’-component)

basiswaarde impliceert:

projecten (inhoudelijk, procesmatig en qua

• bij de keuze en uitwerking van maatregelen

• Vertrouwen in het oplossend vermogen van

planning).

rekening gehouden met kansen voor het lokale

nu in de waterveiligheid en zoetwatervoorziening

Duurzaamheid

• bij het facilititeren, stimuleren en toepassen van

van de toekomst, maar we kiezen er bewust voor

De deelprogramma’s en deltaprojecten worden

innovatie ook rekening gehouden met de mogelijk-

om niet met blauwdrukken te werken waar men

duurzaam vormgegeven. Met betrekking tot de

heden hiermee Nederland – en het Nederlandse

nog tientallen jaren aan vast zit. We bouwen

‘planet’-component van duurzaamheid betekent dat,

bedrijfsleven – internationaal te profileren.

nadrukkelijk ruimte in voor bijstellingen op basis

dat de deltaprojecten zó ontworpen worden dat zowel

van voortschrijdend inzicht. Gebieds-agenda’s,

bij de uitvoering ervan (korte termijn) als bij het

De keuze voor (deze invulling van) duurzaamheid als

plannen van aanpak etc. geven richting aan de

onderhoud en beheer (middellange en lange termijn):

basiswaarde impliceert…

processen maar leggen niet meer vast dan nood­

• efficiënt gebruik gemaakt wordt van water, energie

• een belangrijke rol voor ontwerp; zowel als het

toekomstige generaties. Waar nodig investeren we

zakelijk voor een adequate uitvoering van vast­
gestelde maatregelen en voor het borgen van
voldoende ruimte voor toekomstige keuzen;

bedrijfsleven;

en andere grondstoffen;
• de kwaliteit van de leefomgeving en ecosystemen
behouden blijft of verbeterd wordt;

gaat om de dimensionering en vormgeving van het
Deltaproject zelf, als om de inpassing ervan in de
lokale omgeving;

• dat inzichtelijk gemaakt wordt hoe de invloed
van klimaatverandering op de lange termijn

hoofdwatersysteem) fysieke gevolgen voor een

kan handig of noodzakelijk zijn door bekostigings-

ander gebied of beleidsterrein;

constructies, financieringsconstructies,

ontwikkeling van kosten van beheer en onderhoud

• Temporele samenhang: een bepaalde maatregel kan

zijn verwerkt in het ontwerp van het Deltaproject;

pas genomen als eerst andere maatregelen (bijv. in

• dat ‘ex-ante’ in beeld wordt gebracht hoe het

verevening e.d.;
• Technische samenhang. Door maatregelen met

stroomopwaarts gelegen gebieden) genomen zijn.

elkaar te combineren kan de kosteneffectiviteit van

Deltaproject bijdraagt aan behoud of verbetering

Het kan, bezien op nationaal niveau, nodig zijn om

de werken vergroot worden en de onrust in een

van de kwaliteit van de leefomgeving en ecosystemen;

bepaalde besluiten of projecten in de tijd voorrang

gebied verkleind worden (‘werk met werk maken’).

• dat een zekere mate van stabiliteit in het Delta­
programma wordt aangebracht; dat voorkomen

te geven op anderen;
• Samenhang in kosten: lokale of regionale ingrepen

Consistentie

wordt dat een regio als gevolg van nieuwe inzichten

kunnen kostenverhogend werken voor ingrepen in

In het Deltaprogramma worden twee typen

steeds met andere (plannen voor) maatregelen te

andere delen van het land.

consistentie onderscheiden.

maken krijgt;
• dat bij de vormgeving van het innovatie-aspect van

Er zijn diverse redenen om te komen tot samenhang in

Inhoudelijke consistentie wordt bereikt door vooraf

het Deltaprogramma afstemming gezocht wordt met

planontwikkeling en uitvoering. De volgende redenen

afspraken te maken over het gebruik van data,

het (internationaal opererende) bedrijfsleven.

kunnen worden benut als checklist voor het proces-

rekenmethodes en modellen. Voorlopig wordt daarbij

matig goed inrichten van een samenhangend

gedacht aan de volgende punten (niet limitatief):

Uitgangspunten

deelprogramma:

• Voor voorspellingen ten aanzien van waarschijnlijk

De uitgangspunten maken sturing op programma­

• Politiek/bestuurlijke samenhang. Door activiteiten

geachte klimaatveranderingen wordt uitgegaan

niveau mogelijk. Door eenduidige uitgangspunten

te koppelen ontstaat een voor de diverse actoren

van de knmi-scenario’s. Deze zullen periodiek

te definiëren en te borgen wordt het geheel van

acceptabel totaalpakket. “Package deals” bevorderen

(bijv. iedere zes jaar) herbevestigd of aangepast

activiteiten tot een logisch geheel gesmeed en wordt

draagvlak, waardoor de kans op tijdige realisatie

bijgedragen aan de efficiency en herkenbaarheid van

toeneemt;

het Deltaprogramma. De uitgangspunten geven

• Beleidsmatige synergie. De maatschappelijke

vooral richting aan de processen in en rond het

voordelen van het geïntegreerd plannen/uitvoeren

Deltaprogramma. De Deltacmmissaris bewaakt de

kunnen groter zijn dan het separaat plannen/

uitgangspunten.

uitvoeren. Hier past met name aandacht als
plannen met elkaar op gespannen voet staan;

Samenhang

• Juridische samenhang. Wet- en regelgeving kunnen

Op programmaniveau zijn de volgende typen

het vereisen additionele maatregelen te nemen.

inhoudelijke samenhang van belang:

Denk aan compensatieplicht;

• Fysieke samenhang: een besluit in het ene gebied
of beleidsterrein heeft (bijvoorbeeld via het

• Financiële/economische samenhang. Koppeling

worden;
• Voor inschattingen ten aanzien van extremen in het
tempo waarmee het klimaat de komende eeuw zou
kunnen veranderen wordt uitgegaan van één,
gezamenlijk vast te stellen, methodiek;
• Er zal steeds gebruik gemaakt worden van één
– periodiek bij te stellen – set van kentallen en
rekenmethodes voor bijvoorbeeld de
Maatschappelijke Kosten-Baten Analyses;
• Voor demografische en sociaal-economische
voorspellingen wordt uitgegaan van (periodiek te
up-daten) wlo-scenario’s;

265

266

• Er wordt naar gestreeft om vanaf uiterlijk 2015, als

Transparantie

basis voor hydrologische berekeningen aan het

In het Deltaprogramma wordt maximale transparantie

hoofd­watersysteem ten behoeve van alle maat-

nagestreefd, zowel voor de structuur van het

regelen in alle deelprogramma’s, uit te gaan van

programma (hoe het is opgezet), als voor de manier

één methodiek en modelinstrumentarium;

waarop aansturing plaats vindt (hoe besloten wordt)
en de voortgang (welke resultaten behaald worden).

Procesmatige consistentie wordt gerealiseerd door in

Elementen uit het Deltaprogramma die aan de

het Deltaprogramma te kiezen voor een zekere

transparantie bij moeten dragen zijn o.a.

eenduidigheid in organisatie en werkwijze van de

(niet limitatief):

verschillende deelprogramma’s (procesarchitectuur).

• De voortgang van de verschillende deelprogramma’s

Het gaat hierbij om onder andere (niet limitatief):
• Voor ieder deelprogramma is een trekkend

en Deltaprojecten is te volgen op de website van het
Deltaprogramma;

bewindspersoon de opdrachtgever, bestaat een

• In het Deltaprogramma wordt het concept van joint

bestuurlijke organisatie die gericht is op een

factfinding toegepast als een methode voor kennis-

effectieve interactie tussen de regio en het rijk,

ontwikkeling waarin op voor alle partijen inzichte-

zijn voorzieningen getroffen voor een goede

lijke manier gewerkt wordt aan de gezamenlijke

maatschappelijke participatie, er is een

ontwikkeling van nieuwe inzichten en van een

programma-organisatie opgezet die zich in het

gedeelde set methoden, richtlijnen en normen;

begin vooral richt op de verkenningen en bij

• De mate waarin Deltaprojecten bijdragen aan de

voorkeur samengesteld is uit medewerkers van

programmadoelen wordt op een voor iedereen

gemeenten, waterschappen, provincies en rijk;

begrijpelijke en toegankelijke wijze inzichtelijk

• De opdrachtbeschrijving en het plan van aanpak
dat voor ieder deelprogramma wordt opgesteld
voldoet aan een vooraf vastgesteld programma van
eisen;
• Voor de werkwijze in het Deltaprogramma geldt het
mirt-spelregelkader als uitgangspunt voor alle
uitvoeringsgeoriënteerde activiteiten en projecten
gericht op aanleg. Tevens wordt de werkwijze volgens
Sneller en Beter (vervolg Commissie Elverding)
toegepast op het gehele Deltaprogramma.

gemaakt.

Bijlage 2 Nationale Kennis- en Innovatieagenda Water

Deze bijlage bevat de Nationale Kennis- en Innovatie-

3 Waterkwaliteit

nieuwe, nog te ontwikkelen kennis die nodig is om

agenda Water, welke is samengesteld door middel van

Hoe kan de gewenste kwaliteit (chemisch, biologisch,

de beleidstrategie te bepalen of bij te stellen. Dit kan

een brede consultatie van kennisvragers en kennis-

inrichting) van de Nederlandse watersystemen

zowel betrekking hebben op inhoudelijke onderwerpen,

aanbieders, namelijk overheden, maatschappelijke

worden bereikt en behouden?

bestuurlijke vraagstukken als op systeemvragen (hoe

organisaties, kennisinstituten, ingenieursbureaus en

(paragraaf 4.4 Waterkwaliteit)

hangt één en ander samen). Operationeel onderzoek

marktpartijen. Voor de totstandkoming ervan zijn de

heeft betrekking op het toepassen van kennis voor

volgende bronnen gebruikt:

4 Water in ruimtelijke processen

dagelijkse praktijk van ontwerp, planvorming,

• De kennisbehoefte Water, zoals die door het

Op welke manier kunnen we platteland en stad vitaal

uitvoering en bestuur. Dit is dus de kennis die

Kennisplatform Water is vastgesteld op basis

en leefbaar houden onder onzekere omstandigheden,

nodig is om op een verstandige manier de strategie

van de op 22 mei 2008 en 9 juni 2009 gehouden

en wat betekent dit voor het waterbeheer (klimaat,

geïmplementeerd te krijgen. Praktijkontwikkeling

kennisarena’s Leven met Water. Een breed samen-

economie, landbouw, demografie)?

gaat over het assembleren van bestaande kennis

gestelde groep van kennisvragers en -aanbieders

(paragrafen 2.3 Omgaan met onzekerheden bij klimaat-

voor, met en in de praktijk van beleid en beheer.

heeft hieraan bijgedragen.

verandering, 3.2 Ruimtelijke aspecten waterbeleid)

• De kennisbehoeften uit dit Nationaal Waterplan.
• De Maatschappelijke Innovatieagenda Water,
zoals vastgesteld door het kabinet in juli 2008.
Deze agenda is opgebouwd uit de volgende thema’s,

Per kennis- of innovatiebehoefte is door het Kennis5 Water in integrale gebiedsvragen

platform Water een prioritering aangegeven met

Hoe werken de (water)systemen in de diverse

rangorden 1, 2 en 3. De hoogste prioriteit (1) is

gebieden?

gegeven aan kennis- en innovatiebehoeften die

(Hoofdstuk 5 Waterbeleid in gebieden)

toeleveren aan de strategische besluiten binnen het

die zijn gerelateerd aan de indeling van het Nationaal
Waterplan.

Deltaprogramma. Daarvan zijn de thema’s nieuwe
6 Rollen en verantwoordelijkheden in het
waterbeheer

normeringssystematiek in het waterveiligheidsbeleid
(met besluitvorming in 2017) en zoetwatervoorziening

1 Waterveiligheid

Hoe kunnen de verantwoordelijkheden voor het

(besluitvorming in 2015) nu al bekend. Kennis- en

Hoe kunnen we bereiken dat de kans op een

waterbeheer in Nederland worden benoemd en

innovatiebehoeften die invulling geven aan de

overstromingsramp aanvaardbaar klein blijft?

verdeeld en hoe kan de inzet van middelen worden

gewenste samenhang binnen het Deltaprogramma

(paragraaf 4.1 Waterveiligheid)

geoptimaliseerd?

zijn ook opgenomen onder rangorde 1. Rangorde 2

(Hoofdstuk 3 met uitzondering van 3.2 Ruimtelijke

is gegeven aan die kennis- en innovatiebehoeften

aspecten waterbeleid)

die urgent zijn (doordat zij in dit Nationaal Waterplan

2 Gebruik en verdeling van water
Hoe kan het benutten van het beschikbare water

of elders van een realisatiedatum zijn voorzien)

in Nederland in de komende 50 jaar worden

De lijst van kennis- en innovatiebehoeften is ingedeeld

of waar kansen voor vermarktbaarheid in gezien

geoptimaliseerd?

naar drie typen activiteiten: strategisch onderzoek,

worden. Alle overige kennis- en innovatiebehoeften

(paragrafen 4.2 Watertekort en zoetwatervoorziening,

operationeel onderzoek en praktijkontwikkeling en

hebben rangorde 3 gekregen.

4.3 Wateroverlast en 4.5 Gebruik van water)

innovatie. Strategisch onderzoek is gericht op

267

Waterveiligheid
Hoe kunnen we bereiken dat de kans op een overstromingsramp aanvaardbaar
klein blijft?
Het gaat hier om de ontwikkeling van kennis die nodig is om Nederland tegen
aanvaardbare ‘maatschappelijke kosten’ te beveiligen tegen overstromingen vanuit
zee of vanuit de grote wateren. Daarbij komt de systematiek van normering,
handhaving, toetsing, investeringen, etc. aan de orde. Ook het onderzoek voor de
ontwikkeling van het beleid van preparatie op rampen is relevant.
268

Strategisch onderzoek

Prioriteit

Operationeel onderzoek

Prioriteit

O1-1

Inzicht in de gevolgen van de nieuwe normeringsystematiek voor de
beleid- en beheerscyclus van ons veiligheidsbeleid

1

O1-2

Nader onderzoek naar capaciteit van voormalige zeedijken om gevolgen
van een overstroming te beperken

3

O1-3

Expliciet maken van marges in ontwerpen in relatie tot constructieve
veiligheid

3

1

O1-4

Ontwikkelen van criteria voor onzekerheidsanalyses en beslissingstheorie
voor Hydraulic Engineering

3

Inzicht in de effecten van een nieuwe normeringsystematiek op
RO-vraagstukken, inclusief secundaire keringen in regionale watersystemen

1

O1-5

Beperken van de gevolgen van overstroming door compartimentering­
dijken en voorlandkeringen, en door het gebruik maken van infrastructuur
en aanpassingen in ruimtelijke inrichting

3

S1-5

Interactie tussen dijkringen onderling en met het regionaal watersysteem
bij overstromingen (systeemwerking)

1

S1-6

Verkennen van de uitwerking en haalbaarheid van nieuwe waterveilig­
heidsconcepten, zoals (i) huidige waterkeringen robuuster maken/
versterken, (ii) het concept van Deltadijken en (iii) de mogelijkheden
dijken en waterveiligheid innovatief te combineren met andere functies
(qua uitwerking en financiën)

2

S1-7

Verkenning van mogelijkheden/kosten/baten om het economisch/
geografisch zwaartepunt van Nederland op lange termijn meer
landinwaarts te verplaatsen

3

S1-1

Kennisbehoeften vanuit het Deltaprogramma ten behoeve van technischinhoudelijke, sociologisch-bestuurlijke en financieel-economische
aspecten van veiligheid

1

S1-2

Ontwerpen en doorrekenen van varianten voor nieuwe normerings­
systematiek en de betekenis van de overgang van een normering­
systematiek gebaseerd op overschrijdingskansen naar een methodiek
gebaseerd op basis van overstromingskansen en dijkringen

1

S1-3

Methode voor vaststellen maatschappelijk aanvaardbaar risico op grote
groepen slachtoffers

S1-4

Praktijkontwikkeling en innovatie

Prioriteit

P1-1

Verbeterde operationele waterveiligheid via verbeterde risicobeheersing,
gebruikmakend van onder andere innovatieve dijkmonitor/sensortechnieken, verbeterde/integralere voorspelmethoden, betere inzet van
kennis/info/ICT in de (crisis)besluitvorming, en nieuwe trainingsconcepten
(Flood Control 2015)

2

P1-2

Communicatie en belevingsaspecten voor het omgaan met overstromings­
risico's

2

P1-3

Kennis over mogelijkheden van een vroegtijdige uitvoering van evacuatie
in relatie tot voorspellingen wateropzet

3

P1-4

Ontwikkeling van ‘serious gaming’ om risicobewustzijn te vergroten

3

P1-5

Ontwikkeling handelingsscenario's en bruikbare principes voor kosten­
verdeling ('wie betaalt de rekening van noodmaatregelen?') voor eventuele
watercalamiteiten

3

Gebruik en verdeling van water
Hoe kan het benutten van het beschikbare water in Nederland
in de komende 50 jaar worden geoptimaliseerd?
Het gaat hier om de ontwikkeling van kennis over de keuzes die we hebben om het
water te benutten voor de diverse maatschappelijke functies en de keuzes die daarin
gemaakt moeten en/of kunnen worden. Het gaat om het verdelen van schaars water
(kwantitatief en kwalitatief). Het gaat er ook om welk gebruik wel of niet aanvaard­
baar is en welk gebruik prioriteit krijgt. Voor het hoofdsysteem is de verdeling van
zoet water een zeer belangrijk thema, waarbij de watervraag van de diverse gebieden
een belangrijk aspect is.
Strategisch onderzoek

Prioriteit

S2-1

Kennisbehoeften vanuit Deltaprogramma ten behoeve van technischinhoudelijke, sociologisch-bestuurlijke en financieel-economische
aspecten van zoetwatervoorziening

1

S2-2

Voorbereiding klimaatbestendige strategie zoetwatervoorziening
(zelfvoorzienendheid regio's, IJsselmeer, optimaliseren zoetwater­v erdeling,
beprijzing, buitenland, scheepvaart)

1

S2-3

Alternatieven voor de huidige verdringingsreeks bij extreem lage afvoeren
en instrumenten voor (her)allocatie van water, waaronder beprijzing
gebruik oppervlaktewater als besturingsinstrument

1

S2-4

Inzicht in oorzaken van verzilting en in mogelijkheden om deze oorzaken
weg te nemen

1

S2-5

Varianten inrichting hoofdwatersysteem om zoetwatervoorziening veilig
te stellen: technische aspecten van inbouwen regelkranen in het
hoofdsysteem

1

S2-6

Alternatieve winninglocaties en aanvoerroutes voor landbouw-,
industrie- en drinkwater uit oppervlaktewater

1

S2-7

Verkenning naar mogelijkheden van de winning van diep brak grondwater
ten behoeve van drinkwatervoorziening, inclusief oplossing brijnprobleem

2

S2-8

Beeld van de consequenties van verzilting voor het (potentieel) gebruik
van de ruimte in de toekomst en manieren om daarop te anticiperen

3

S2-9

Verbeteren van de kennis van effecten koude-warmteopslag, natuur,
recreatie en kustverbreding op de beschikbaarheid van drinkwatergebieden

3

S2-10

Inzicht in de mogelijkheden om via beheer verdrogingproblemen
aan te pakken

3

Operationeel onderzoek

Prioriteit

O2-1

Inzicht in ruimtelijke mogelijkheden om de inlaatbehoefte van gebieds­
vreemd water voor peilhandhaving ten behoeve van natuur te verminderen

1

O2-2

Uitwerking van concepten voor het benutten van alternatieve, herbruik­
bare zoetwaterbronnen (onder andere hergebruik effluentwater, koelwater,
ontzilting)

1

O2-3

Beeld van de consequenties van verzilting voor het bereiken van de
gestelde natuurdoelen

1

O2-4

Mogelijkheden voor win-win situaties voor beroeps- en recreatie­scheepvaart
en watersysteem

3

O2-5

Verkenning nut en noodzaak van informatievoorziening voor
watergebruik­f uncties

3

O2-6

Inzicht in veerkracht en draagkracht van watersystemen voor gebruik
waaronder recreatie

3

Praktijkontwikkeling en innovatie

Prioriteit

P2-1

Innovatieve methoden om oppervlaktewater te ontzilten (in relatie tot
verzilting oppervlaktewater)

2

P2-2

Manieren voor bedrijven/industrie om bijdragen te leveren aan de
oplossingen voor verzilting

2

269

Waterkwaliteit
Hoe kan de gewenste kwaliteit (chemisch, biologisch, inrichting)
van de Nederlandse watersystemen worden bereikt en behouden?
Het gaat hier om de ontwikkeling van strategische kennis over de gewenste kwaliteit
van watersystemen en de strategieën om deze te behalen en te behouden.
De opgaven van de Kaderrichtlijn Water, Kaderrichtlijn Mariene Strategie en Natura
2000 zullen leidend zijn. Daarvoor moet nog veel worden uitgezocht om meer
samenhang te bereiken.
270

Strategisch onderzoek

Prioriteit

S3-1

Onderzoek naar gevolgen klimaatverandering op temperatuurdoel­
stellingen ten behoeve van internationale harmonisatie voor afleiding
(nieuwe) temperatuurdoelstellingen

2

S3-2

Invloed van klimaatverandering via waterkolom en waterbodem op
ecologische waterkwaliteit en KRW-maatlatten (biologisch & chemisch),
incl. invloed van exoten en via functionele onderbouwing van de biologische
KRW- maatlatten op basis van aquatische voedselwebben

2

S3-3

Ontwikkeling van een indicator voor het bereiken van kwaliteitsdoelen op
basis van een totaalbeeld

2

S3-4

Kennisprogramma blauwalgen (risico's, effectgerichte en structurele
maatregelen, internationale kennisuitwisseling)

2

S3-5

Methoden om watersystemen veerkrachtiger te laten zijn met het oog
op de waterkwaliteit en de ecologie, bijvoorbeeld via versterken van
zelfreinigend vermogen

2

S3-6

Beeld van de financiële, ecologische, sociale en fysische gevolgen van
het stellen van doelen voor nutriënten en andere stoffen op water­
systeemniveau in plaats van op perceelniveau

3

S3-7

Inzicht in effecten van klimaatmaatregelen (adaptatie en mitigatie)
op de waterkwaliteit

3

S3-8

Inzicht in veldeffecten van meervoudige stress op soorten en ecosysteem
ten behoeve van Integrated Stress Assessment (ISA)

3

S3-9

Verkenning mogelijkheid van een stelsel van debiet- en temperatuurs­
afhankelijke lozingsvergunningen

3

S3-10

Verkenning van de gevolgen van toenemend gebruik van grondwater
voor koude- en warmteopslag

3

S3-11

Systeembenadering voor de invloed van klimaatverandering en maatregelen
op organische stofgehalten en nutriënten (totaal en biobeschikbaarheid) in
bodem, grondwater en oppervlaktewater

3

S3-12

Verbetering van inzicht in verspreiding en afbraak van stoffen in
grondwater in relatie tot klimaatverandering en gebruik (ten behoeve
van bodemsaneringsbeleid en herstel- en saneringsmaatregelen in
oppervlaktewater en grondwater)

3

S3-13

Invloed van veranderingen en maatregelen grondwater op aquatische en
terrestrische ecosystemen

3

S3-14

Invloed van klimaatverandering, verzilting, warmte en nieuwe stoffen op
kwaliteit zwemwater en drinkwater

3

S3-15

Optimale mix van ecosysteemdiensten

3

Operationeel onderzoek

Prioriteit

O3-1

Nader onderzoek ten behoeve van maatregelen in de stroomgebied­
beheerplannen met onduidelijke effectiviteit op waterkwaliteit
(waaronder maatregelen gericht op sediment, ecologie en biodiversiteit)

2

O3-2

Onderzoek mogelijkheid van bestuurlijke en planmatige integratie van
Natura 2000 en Kaderrichtlijn Water

2

O3-3

Inzicht in effecten van emissiereducerende maatregelen gericht op de
scheepvaart

2

O3-4

Kosteneffectieve maatregelen om grondwaterkwaliteit te verbeteren

2

O3-5

Lokale waterkwaliteitsmodellen

2

O3-6

Ontwikkelen van sensoren en monitoringtechnieken voor volgen van
effecten verzilting, warmte en nieuwe stoffen op drinkwatervoorziening
en zwemwater

3

O3-7

Kleinschalige mogelijkheden voor reductie fosfaatuitspoeling middels
bufferstroken en helofytenfilters

3

O3-8

Beslissingsondersteunende GIS-tool voor lozings- en bodemgerelateerde
vergunningen er bescherming van grondwaterkwaliteit op langere termijn

3

O3-9

Modelontwikkeling voor bepalen lokale en regionale klimaateffecten en
invloed daarvan op waterkwaliteit inclusief waterbodems

3

Water in ruimtelijke processen
Op welke manier kunnen we platteland en stad vitaal en leefbaar houden onder
onzekere omstandigheden (klimaat, economie, landbouw, demografie)?
Het waterbeheer vindt plaats onder omstandigheden die steeds weer veranderen.
Bekend en veel besproken is de klimaatverandering. Andere veranderingen en
onzekerheden zoals economische en demografische ontwikkelingen en veranderingen
in macht en invloed op Europese en wereldschaal zijn misschien wel van grotere
invloed en minstens zo onzeker. De noodzakelijke adaptieve strategieën krijgen vorm
in de ruimtelijke ordening. Transdisciplinair onderzoek is hiervoor noodzakelijk.
Daarnaast innovaties in oplossingen. Met name voor de stad moet nog veel worden
onderzocht gekoppeld aan de stedelijke dynamiek.
Praktijkontwikkeling en innovatie
P3-1

Prioriteit

Innovatieprogramma Kaderrichtlijn Water: innovaties voor (i) doorbreken
KRW-uitvoeringsknelpunten rond onnatuurlijke inrichting en milieu­
schadelijke stoffen uit respectievelijk landbouw, afvalwaterketen en
transport, (ii) verbeteren kosteneffectiviteit van de KRW-maatregelen,
(iii) verbeteren concurrentiepositie Nederlandse watersector

2

Grootschalige zuiveringsmoerassen voor nutriëntenreductie,
waterberging, productie biobrandstoffen, realiseren natuurwaarden
(waaronder klimaatcorridor)

2

P3-3

Innovatieprogramma water en tuinbouw 'Teelt de grond uit': ontwikkeling
en implementatie teeltsystemen die onafhankelijk zijn van de bodem

2

P3-4

Verkenning van de beïnvloedingsmogelijkheden van de harde monitoring­
verplichtingen van de EU

3

P3-5

Doorbraken op toepassing energieterugwinning/hergebruik bij koelwater­
lozingen

P3-6

P3-7

P3-2

Strategisch onderzoek

Prioriteit

S4-1

Kennisbehoeften vanuit Deltaprogramma ten behoeve van technischinhoudelijke, sociologisch-bestuurlijke en financieel-economische
aspecten van nieuwbouw/herstructurering

1

S4-2

Realistische adaptatiestrategieën op verzilting met aandacht voor
mogelijkheden om verzilting als kans te gebruiken

1

S4-3

Interactie tussen landgebruik en waterbeheer

1

S4-4

Afwegingskader bouwen/wonen in laaggelegen gebieden inclusief
methodiek afweging integrale kosten-baten en aandacht voor lange termijn

1

S4-5

Klimaatscenario’s op regionale schaal met aandacht voor extremen

1

S4-6

Risicoanalyse van stedelijke ontwikkeling in buitendijkse gebieden

1

3

S4-7

Ontwikkeling innovatieprogramma klimaatadaptief bouwen in stedelijke
omgeving

2

Fysieke experimenteerruimte voor variabel peilbeheer (ecologische
effecten)

3

S4-8

Bepalen indicatoren voor een duurzaam, ecologisch veerkrachtig
watersysteem

2

Ontwikkelen van innovatieve gebiedsgerichte processen die kunnen
bijdragen aan de duurzame inpassing van drinkwaterwinning uit
grondwater in samenhang met andere gebruiksfuncties

3

S4-9

Afwegingskader klimaatbestendige ruimtelijke inrichting

2

S4-10

Inzicht in de mogelijkheden om via een duurzame inrichting waterproblemen
aan te pakken en kennis van hoe een duurzame inrichting eruit ziet

3

S4-11

Inzicht in nut en noodzaak van ruimtelijke reserveringen (in tijd en ruimte)
voor verschillende soorten watersystemen

3

S4-12

Kennis voor aanpassing ondergrondse infrastructuur aan (maatregelen
voor) bodemdaling en klimaatadaptatie

3

S4-13

Kennis in samenhang brengen ten behoeve van de ontwikkeling van
streefbeelden voor de duurzame stad (vanuit de context van de bestaande
stad én vanuit de context van de nieuwe stad)

3

271

272

S4-14

Verfijning van kennis over de retentiewerking in het gehele watersysteem

3

Praktijkontwikkeling en innovatie

S4-15

Mogelijkheden om met behulp van beheer Nederland klimaatbestendiger
te maken

3

P4-1

Bouwen met de natuur: mogelijkheden voor optimaal gebruikmaken van
natuurlijke processen bij het klimaatbestendig maken van Nederland
(Building with Nature)

2

S4-16

Inzicht in de veerkracht van functies als landbouw, landschap en natuur
in relatie tot het huidige watersysteem

3

P4-2

Onderzoek multifunctionele inrichting Afsluitdijk en Brouwersdam
(onder andere gericht op energiewinning)

2

S4-17

Verkenning van de duurzaamheid van toegang tot grondstoffen (zand,
grind, klei)

3

P4-3

Onderzoek wijze van uitvoeren van kosten/baten- en risicoanalyses
bij nieuwbouwactiviteiten op fysisch ongunstige locaties

2

S4-18

Veerkrachtige inrichting van het gehele stroomgebied

3

P4-4

Potentie van blauwe stad-land verbindingen, voor welzijn, recreatie en
berging

3

Waterbergingsgebieden: Inzicht in benodigde ruimtelijke reserveringen
voor extra waterberging en de juridische consequenties; nieuwe gebruiks­
mogelijkheden; groenblauwe diensten; mogelijkheden voor tijdelijke functies

2

S4-19

Prioriteit

P4-5

Kennis vergroten naar meest effectvolle werking van de watertoets

3

Operationeel onderzoek

Prioriteit

O4-1

Monitoring van klimaatafhankelijke variabelen in het watersysteem

1

P4-6

Ontwikkeling van een verplaatsbaar drijvend tentoonstellingseiland

3

O4-2

Instrumenten om de dynamica van water op straat te modelleren

3

P4-7

3

O4-3

Klimaatscenario's op regionale schaal vertalen naar gebruikers

3

Experimenten met duurzame energie gekoppeld aan de mogelijkheden die
water biedt

O4-4

Monitoring van klimaateffecten (beïnvloeding restlevensduur na
overstroming, daling grondwater) op infrastructuur (kunstwerken
in of aan vaarwegen)

3

P4-8

Nieuwe methoden voor waterberging en waterafvoer in bebouwd gebied

3

P4-9

Slimme combinatie van adaptatie en mitigatiemaatregelen in beheer van
stedelijk en landelijk gebied.

3

O4-5

Concepten voor waterbeheer op basis van cradle-to-cradle en eco-engi­
neering alsmede de toepassing in beheer- en onderhoudsprogramma's van
waterbeheerders

3

O4-6

Onderzoek naar de effecten van klimaatverandering op de scheepvaart

3

Water in integrale gebiedsvragen
Hoe werken de (water)systemen in de diverse gebieden?
In de gebiedspecifieke vragen zullen in de regel meerdere strategische vragen tegelijk
en in samenhang aan de orde zijn. Antwoorden op deze kennisvragen zijn nodig om
een doelgerichte gebiedstrategie te ontwikkelen. Veel van de vragen naar systeem­
werking zullen ook gebiedspecifiek zijn. Bijvoorbeeld de ecomorfologie van de
Waddenzee, of de inrichting van vrijafwaterende gebieden in hoog Nederland.
Deze vragen hebben ook hun resultateneigenaar in het gebied. Gebiedspecifieke
maatregelen hebben vrijwel altijd ook invloed op andere gebieden. Het gaat hier
daarom óók om kennisontwikkeling over de samenhang tussen de gebieden,
de gebiedsfuncties en de maatregelen.
Strategisch onderzoek
S5-1

Prioriteit

S5-13

Kennis voor voorspellen van fysische, ecologische, economische,
recreatieve, sociale en veiligheidseffecten van grootschalige zandsuppleties

2

S5-14

Concept voor een duurzame inrichting van de Noordzee met een
afwegingskader voor aanleg, beheer en onderhoud voor ontwikkelings­
mogelijkheden zoals zandwinning, energieopwekking, duurzame visserij,
olie- en gaswinning, scheepvaart en recreatie

2

S5-15

Mogelijkheden toekomstvast maken harde zeeweringen

2

S5-16

Onderzoek bestrijding zandhonger Oosterschelde door grootschalige
en geleidelijke zandsuppleties

2

S5-17

Effect van grotere afmetingen en toenemende verkeersintensiteit
scheepvaart

2

S5-18

Mogelijkheden voor gecontroleerde sedimentaanvoer naar de Waddenzee

3

S5-19

Onderzoek naar effecten klimaatverandering op Waddenzee en intergetijde­
gebieden

3

S5-20

Innovatieve maatregelen om bodemdaling in veenweide gebieden en diepe
droogmakerijen tegen te gaan

3

S5-21

Voor- en nadelen van zeewaartse uitbreiding kust verder dan voor veiligheid
noodzakelijk zou zijn

3

S5-22

Nieuwe kansen en nieuw afwegingskader voor integrale en duurzame
kustontwikkeling

3

S5-23

Ontwerpen (inclusief kosten-baten analyse) voor klimaatbestendige
herinrichting van riviersystemen waarmee gebruiksfuncties veiliggesteld
worden

3

Kennisbehoeften vanuit de gebiedsprocessen binnen Deltaprogramma
voor de operationalisering van de gebiedsopgave

1

S5-2

Onderzoek noodzakelijke c.q. gewenste peilverhoging IJsselmeer,
de daarvoor benodigde maatregelen en de effecten op IJsselmeergebied
en IJsselmonding

1

S5-3

Integrale maatschappelijke kosten-batenanalyse verhoging peil IJsselmeer
(landelijk en regionale scope)

1

Onderzoek varianten van een 'afsluitbaar open' Rijnmond (inclusief
de zoetwatervoorziening voor het Rijnmondgebied)

1

Onderzoek zoetwatervoorziening specifiek voor hoog-Nederland
(herstel sponswerking, hergebruik gezuiverd afvalwater, herstel bestaande
zoetwater voorziening)

1

S5-6

Methoden voor het stimuleren nieuwe, duurzame zoutwatereconomie
Zuidwestelijke Delta

1

S5-7

Onderzoek benodigde aanvoer IJsselmeerwater voor verziltingsbestrijding
en peilhandhaving in de veenweidegebieden in noordelijke provincies om
verzilting te bestrijden en veenkaden te beschermen

1

Variantenanalyse naar mate en tempo van peilstijging IJsselmeer
(ecologische, maatschappelijke, ruimtelijke en sociaal-economische
consequenties)

1

S5-9

Aanpassingen Volkerak-Zoommeer inclusief reële beprijzing water

1

S5-10

Verkenning naar effect van klimaatverandering op verdroogde natuur

2

S5-11

Opbouw kennis voor toekomstig beleid en beheer van de Schelde, samen
met Vlaanderen

2

S5-24

Verkennende studie naar de sectorale veiligheidsopgave voor de lange
termijn (>2050) rivierafvoeren in het rivierbed

3

S5-12

Onderzoek naar alternatieven voor zandsuppletie aan de waddenzeekant
van de waddeneilanden

2

S5-25

Studie naar autonome neergaande trends in ecologie IJsselmeergebied

3

S5-4

S5-5

S5-8

273

274

Operationeel onderzoek

Prioriteit

O5-15

Proefproject Natuurlijker Markermeer-IJmeer: effectieve maatregelen
om natuurkwaliteit te versterken

3

O5-16

Mogelijke gevolgen van Nederlandse aardbevingen (Noord-Holland,
Noord-Nederland) op veenkades

3

O5-1

Onderzoek loskoppelen polders in het tegengaan van verzilting

1

O5-2

Inrichting Krammer-Volkerak-Zoommeer en de Grevelingen voor de
tijdelijke opvang van piekafvoeren van rivierwater in situaties met
gesloten stormvloedkering in de Rijnmond

1

O5-3

Onderzoek relatie piekafvoeren hoofdsysteem en regionaal systeem
(met name situaties Meppel en Den Bosch)

2

P5-1

Toegevoegde waarde en innovatief ontwerp voor eiland voor kleinschalige
energieopslag en -productie (gebied Borssele)

2

O5-4

Onderzoek stoppen erosie Dordtse Kil, Spui en Oude Maas

2

P5-2

2

O5-5

Nadere verkenning naar tempo en hoeveelheid van benodigde zandsuppletie en mogelijkheid meekoppelen aan andere belangen

2

Evenwichtig en duurzaam gebruik van het mariene ecosysteem
waaronder duurzame mariene productie (Kennis- en innovatieprogramma
Kaderrichtlijn Mariene Strategie)

O5-6

Effect van laagwater op scheepvaart, natuur en andere gebruiksfuncties

2

P5-3

2

O5-7

Model golfgedrag Waddenzee en Eems-Dollard

2

O5-8

Systematiek voor het bepalen en beoordelen van effecten van maritieme
(economische) activiteiten voor het mariene ecosysteem

2

Ontwikkeling van een zandsuppletiemethode waarbij voldoende wordt
gesuppleerd om de zeespiegelrijzing bij te houden en de benodigde
zandvoorraden worden veiliggesteld, en waarbij de effecten op ecologie,
beroepsvisserij, scheepvaart en recreatie op een minimaal en acceptabel
niveau liggen

O5-9

Onderzoek naar nieuw te beschermen ecologisch waardevolle gebieden
op de Noordzee

2

O5-10

Nader onderzoek naar natuurwaarden Zeeuwse Banken en de Bruine Bank

2

O5-11

Evaluatie Natura 2000 doelen in IJsselmeergebied

3

O5-12

Mogelijkheden voor natuurlijke landaanwinning

3

O5-13

Onderzoek risicobewust en innovatief bouwen aan de kust

3

O5-14

Mogelijkheden om water optimaal te benutten voor verbetering stedelijke
leefomgeving door beperken van mogelijk nieuwe gezondheidsrisico’s
en het pakken van kansen (mede op basis van best practices in het
buitenland)

3

Praktijkontwikkeling en innovatie

Prioriteit

Rollen en verantwoordelijkheden in het waterbeheer
Hoe kunnen de verantwoordelijkheden voor het waterbeheer in Nederland worden
benoemd en verdeeld en hoe kan de inzet van middelen worden geoptimaliseerd?
Het gaat hier om de ontwikkeling van kennis waarin het maken van afwegingen en
bestuurlijke arrangementen centraal staan. Een belangrijk aspect is de manier waarop
relevante kennis een rol krijgt in de besluitvorming. Specifiek op verschillende ruimte
en tijdschalen en in het licht van onzekerheden. Het gaat ook om onderzoeken naar
effectieve en passende methoden van participatie, om onderzoeken naar (nieuwe)
financiële arrangementen. Tenslotte het onderzoek naar de wereldwijde inzet van
de Nederlandse waterkennis, zowel als exportartikel, als in de samenwerking met
ontwikkelingslanden.
Strategisch onderzoek
S6-1

Prioriteit

Onderzoek ten behoeve van uitwerken van samenhang, integraliteit,
basiswaarden en consistentie in het Deltaprogramma+K97

1

S6-2

Governance-vormen voor het overbruggen van de kloof tussen
betrokkenen die de kosten dragen (lasten) en anderen die de opbrengsten
incasseren (baten).

2

S6-3

Hoe kan binnen het governancevraagstuk om worden gegaan met de
verschillen in ruimte en tijdschalen waarin verschillende actoren opereren,
bijv. binnen de waterketen

2

S6-4

Kennis voor ondersteuning van bestuurlijk omgaan met risico’s en
onzekerheden in de vorm van adaptieve besluitvorming

3

S6-5

Concepten voor een duurzame aanleg, beheer en onderhoud van het
watersysteem en de waterketen, waaronder governance instrumenten

3

Inzicht in de mogelijkheden van gebruikers zoals recreatie om bij te dragen
aan wateropgaven

3

Effectieve economische en duurzame instrumenten voor het realiseren
van de doelen in het waterbeheer

3

S6-6

S6-7

Operationeel onderzoek

O6-5

Verfijnde methode voor MKBA met meer oog voor lange termijnopgaven
water en leefomgeving met onder andere duurzaamheid als criterium

Praktijkontwikkeling en innovatie

3

Prioriteit

P6-1

Praktijkgericht ontwikkelingsprogramma waarmee (bestaande en nog te
ontwikkelen) kennis aan de uitvoeringspraktijk wordt overgedragen

2

P6-2

Verminderen van generieke belemmeringen voor innovatie (w.o. intellectu­
eel eigendom, gebrek aan urgentiegevoel, risicomijdend gedrag, gebrek
experimenteerruimte)

2

P6-3

Langjarige samenwerkingsrelaties met vijf deltagebieden (Indonesië,
Vietnam, Bangladesh, Mozambique en Egypte): bijdrage aan overdraagbare
delta- en klimaatadaptatiekennis, de realisatie van Millennium Develop­
ment Goals en de bevordering van exportkansen

2

P6-4

Inrichten van een etalage met toepassingen van waterkennis: Dutch Delta
Design 2012

2

P6-5

Stimuleren PPS, innovatief aanbesteden en beter inzetten van de markt

3

P6-6

Doorbraken op afwentelingskwesties regionaal en internationaal

3

P6-7

Instrumentarium om prioriteiten te stellen ten aanzien van maatregelen

3

P6-8

Effectieve communicatie die aansluit bij de beleving van de burger,
inclusief communicatie over onzekerheden en economische en maat­
schappelijke effecten

3

P6-9

Mogelijkheden voor vergroten waterbewustzijn met aandacht voor de
effecten van campagnes en events (rampen)

3

P6-10

Verkenning bijdrage schaarste en beprijzing van water aan innovaties in
waterbeheer en -gebruik door industrie, waterbehandeling en landbouw
(minder waterverbruik, andere teelten, aquacultuur)?

3

P6-11

Best practices voor het exporteren van waterkennis

3

Prioriteit

O6-1

Actualisatie klimaatscenario's

1

O6-2

Opzetten van een monitoring- en informatiesysteem voor verbeterd
hergebruik van projectgegevens en leren van de monitoring (bestuurlijkjuridische belemmeringen voor gebruik informatie, kosten-baten,
toegankelijkheid van monitoringsinformatie)

3

O6-3

Onderzoek t.b.v. een verantwoorde verdeling tussen de investeringen voor
aanleg en de kosten voor onderhoud (Life Cycle Costing), rekening
houdend met (onzekerheden over) toekomstige ontwikkelingen

3

O6-4

Benutten van in het buitenland aanwezige kennis

3

275

276

P6-12

Inzicht in belemmeringen om vraag buitenland en aanbod Nederland bij
elkaar te krijgen (financieel, cultuur en samenwerking)

3

P6-13

Mogelijkheden om middels het invoeren van een brede verkenningsfase en
het vroegtijdig betrekken van de markt de besluitvorming bij infrastructu­
rele processen te versnellen

3

P6-14

Ontwikkeling van nieuwe arrangementen (inhoud en proces) voor het
combineren van functies, bijv. door gebruikers mee te laten betalen aan
beheer

3

Bijlage 3 Toelichting op het beleidskader preventief beleid
				 (vergunningen en algemene regels)

Ter bescherming en verbetering van de waterkwaliteit

activiteiten. Naast de algemene regels die betrekking

de vergunning kunnen worden verbonden dan wel

worden in het preventieve beleid maatregelen ingezet

hebben op lozingen door burgers en bedrijven worden

de vergunning moet worden geweigerd.

voor zowel puntbronnen als diffuse bronnen. Dit

in het brongerichte beleid ook regels gesteld voor de

Daar waar bij opstelling van algemene regels door

gebeurt met twee elkaar aanvullende beleidskaders:

emissies als gevolg van de toe te passen stoffen en

het verplichten van bbt, in combinatie met overig

materialen. Dit gebeurt bijvoorbeeld via het gewas­

landelijk preventief beleid, de risico’s voor alle

1

beschermingsmiddelenbeleid, het mestbeleid en het

wateren niet voldoende konden worden beperkt,

Een algemeen beleidskader dat van toepassing is voor

bouwstoffenbeleid. In de stroomgebiedbeheerplannen

bieden de algemene regels het bevoegd gezag de

alle wateren en dat uit twee sporen bestaat: (1a) het

is een overzicht van de meest relevante algemene

mogelijkheid om door het stellen van maatwerk­

toepassen van beste beschikbare technieken (bbt), en

regels opgenomen.

voorschriften lokaal adequate bescherming alsnog
te waarborgen. Bij het stellen van maatwerk­

(1b) waar nodig en mogelijk verdergaande maat­
regelen, met het oog op het bereiken van de gewenste

1a

voorschriften vindt een integrale afweging van

waterkwaliteit.

Toepassing van bbt

betrokken belangen plaats.

Invulling van het vereiste van toepassing van bbt

Met betrekking tot het beoordelen van de aanvaard-

2

vindt veelal plaats aan de hand van stand der

baarheid van de lozing na toepassing van bbt werden

Een aanvullend beleidskader dat zich specifiek en

techniek documenten op Europees (bref’s) of

in de planperiode van de Vierde Nota waterhuishouding

via een planmatige aanpak op de toestand van

nationaal niveau. Daar waar algemene regels

veelal de getalswaarden gebruikt opgenomen in de

waterlichamen richt, ter uitvoering van de Kader-

gelden, geven die regels tevens invulling van bbt.

bijlage bij die Nota waterhuishouding en in de

richtlijn Water (zie paragraaf Stroomgebiedbeheer-

Deze werkwijze wordt voortgezet.

Regeling milieukwaliteitseisen gevaarlijke stoffen
oppervlaktewateren. In het vervolg kunnen de

plannen 2009 – 2015 in hoofdstuk 4.4).

1b

getalswaarden van het Besluit Kwaliteitsdoelstellingen

Naast deze twee sporen wordt ook in het ruimtelijk

Beoordelen noodzaak verdergaande maatregelen

en Monitoring Water 2009 (bkmw 2009) als vertrek-

spoor aandacht gegeven aan de waterkwaliteit,

Ook bij het beoordelen van de aanvaardbaarheid van

punt voor het afwegingskader worden gebruikt.

met name bij invulling van het watertoetsproces.

de emissie na toepassing van bbt wordt de huidige

Hierop wordt ingegaan in hoofdstuk 3.2.

werkwijze voortgezet.

Een groot aantal stoffen staat niet in het bkmw 2009.

Voor vergunningplichtige lozingen houdt dit in

De wijze waarop de waterbeheerder bij het uitoefenen

1

toepassing van de emissie-immissietoets, op grond

van taken en bevoegdheden hiermee om dient te

Algemeen beleidskader

waarvan (vooral) op het niveau van mengzones

gaan, zal nader uitgewerkt worden in het in hoofd-

Het algemeen beleidskader krijgt invulling in

rondom een lozingspunt de toelaatbaarheid van

stuk 3.1 aangekondigde “Handboek wet- en regel­

vergunningen en in algemene regels, zoals het

de lozing wordt beoordeeld. Wanneer de restlozing

geving waterbeheer”, waarvoor de geactualiseerde

Activiteitenbesluit, het Besluit lozen buiten inrich­

leidt tot ontoelaatbare effecten voor de lokale

”Leidraad Kaderrichtlijn Water voor de vergunning-

tingen, het Besluit lozing afvalwater huishoudens,

waterkwaliteit beziet het bevoegd gezag of er

verlening en handhaving in het kader van de wvo”

het Waterbesluit en algemene regels voor agrarische

aanvullende beperkingen of voorschriften aan

mede als basis dient.

277

278

In beschermde gebieden worden indien relevant de

wat gevolg kan hebben voor de getalswaarden die

wateren zijn doelen afgeleid van de milieukwaliteits­

getalswaarden toegepast die voortvloeien uit de

bij de toetsing worden gebruikt. Ook komen met het

eisen in de provinciale water­plannen en het Beheer-

richtlijnen voor die gebieden. Voor de Drinkwater-

uitvoeren van de monitoringsprogramma’s nieuwe

en Ontwikkelplan voor de Rijkswateren.

richtlijn zijn deze opgenomen in het bkmw 2009. Voor

gegevens beschikbaar, die op de toetsing van invloed

Het begrip ‘geen achteruitgang’ is nader uitgewerkt in

de Zwemwaterrichtlijn zijn deze vermeld in het Besluit

kunnen zijn.

de Wet milieubeheer en het bkmw 2009. Artikel 5.2b

hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwemgelegen-

Gelet op deze ontwikkelingen hebben de bevoegde

Wet milieubeheer is zodanig aan de Kaderrichtlijn

heden. Voor Natura 2000-gebieden gelden de

instanties de taak om te beoordelen of de vergunningen

Water aangepast, dat ‘achteruitgang’ wordt bepaald

instandhoudingsdoelen voor de betreffende

of algemene regels nog actueel zijn. Waar dat niet het

in toestandsklassen in plaats van ‘kwaliteit’. In het

gebieden.

geval is, vindt zo nodig een wijziging plaats. In het

bkmw 2009 is aangegeven dat ‘achteruitgang’ wordt

Met betrekking tot de oppervlaktewateren buiten de

traject van totstandkoming van algemene regels heeft

beoordeeld per stof of kwaliteitselement en dat daar-

krw-waterlichamen zijn de getalswaarden uit het

in de afgelopen twee jaar deze beschouwing voor vele

bij de toestand tussen plan­perioden wordt vergeleken.

bkmw 2009 voor de biologische en algemeen fysisch-

lozingen afkomstig van verschillende activiteiten

Een nadere uitwerking hiervan is opgenomen in

chemische parameters (waaronder nutriënten)

plaatsgevonden. Op onderdelen, zoals voor lozingen

het monitoringsprogramma. Daarnaast wordt het

beperkt toepasbaar. Deze zijn immers specifiek voor

buiten inrichtingen en agrarische activiteiten, wordt

bestaande beleid dat is gerelateerd aan ‘geen achter-

de krw-waterlichamen afgeleid. Hiervoor ligt een

deze afgerond aan het begin van de planperiode.

uitgang’ zo veel als mogelijk voortgezet. Dat betekent

regionale invulling meer in de rede, bijvoorbeeld door

Mocht uit bijvoorbeeld de meetresultaten in het kader

bijvoorbeeld dat bevorderd wordt dat lozingen indien

het afleiden van gebiedsgedifferentieerde normen en

van het krw-monitoringsprogramma blijken dat

mogelijk verplaatst worden naar minder kwetsbare

vaststellen hiervan in de provinciale waterplannen in

de ruimte voor maatwerk die algemene regels bij

waterlichamen. En dat schadelijke milieuvreemde

samenhang met de waterschapsplannen. Bij het

specifieke lozingen bieden ontoereikend is om de

stoffen vervangen worden door andere stoffen met

ontbreken van gebiedsgedifferentieerde normen voor

gewenste doelstellingen te realiseren, dan kunnen

een vergelijkbare werking en minder schade aan

deze parameters kunnen de getalswaarden uit het

de desbetreffende algemene regels worden aangepast.

het watermilieu.

bkmw 2009 worden gebruikt als vertrekpunt bij de
beoordeling van deze wateren.

In de provinciale plannen (en mogelijk ook in de

2

waterschapsplannen) en het Beheer- en Ontwikkelplan

Aanvullend beleidskader Kaderrichtlijn Water

voor de Rijkswateren, beschrijven water­b eheerders

Voor het uitvoeren van het hierboven beschreven

Het aanvullende beleidskader volgt uit de stroom­

de huidige toestand op basis van het krw-monitoring-

algemene preventieve beleidskader worden de meest

gebiedbeheerplannen, die als doel hebben het

programma. Zij brengen de stoffen in beeld waarvoor

recente wetenschappelijke, technische en beleids­

realiseren van de milieukwaliteitseisen en het waar-

het tijdig realiseren van de doelen op de formele

matige inzichten toegepast. Deze inzichten zijn in

borgen van ‘geen achteruitgang’ voor de toestand van

monitoringlocaties in gevaar kan komen, of waarvoor

de tijd aan veranderingen onderhevig. Zo wijzigt de

de krw-waterlichamen.

op basis van trendgegevens een risico op achteruit-

invulling van het begrip bbt met nieuwe technische

De milieukwaliteitseisen zijn vastgelegd in het bkmw

gang wordt gezien.

ontwikkelingen en komen nieuwe wetenschappelijke

2009. Voor de algemeen fysisch-chemische parameters

Naast maatregelen die de inrichting van watersystemen

inzichten over effecten van stoffen beschikbaar,

en biologie van sterk veranderde en kunstmatige

betreffen bevatten de plannen ook maatregelen met

betrekking tot de puntbronnen en de diffuse bronnen.
De bron­gerichte maatregelen worden in hoofdzaak
gevormd door de maatregelen uit het hierboven
beschreven algemene brongerichte beleidskader,
maar kunnen ook specifieke verdergaande maat­
regelen bevatten, welke zo nodig en mogelijk via
vergunningen en algemene regels worden
geïmplementeerd.

279

Colofon
Deze publicatie is een gezamenlijke uitgave van het ministerie van Verkeer en Waterstaat,
het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en het ministerie
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Meer informatie over het Nationaal Waterplan is te vinden op
www.nationaalwaterplan.nl en op www.nederlandleeftmetwater.nl
Hier kunt u ook een pdf-versie downloaden.
Tekstredactie

Jos Stumpe

Vormgeving

CO3 (www.co3.org)

Fotografie		
			
			
			
			
			
			
			
			
			
			
			
			
			

Marieke van der Velden/Hazazah (omslag, 12, 35, 51, 64, 88, 100, 109,
116, 132, 142, 160, 181, 188, 200, 216, 226, 238, 250)
FotoInzicht, Henri Cormont (32, 42, 99, 105, 120, 239)
Tineke Dijkstra (14)
Wiep Wierda (219)
Hartman Seatrade (197)
Beeldbank Verkeer en Waterstaat (70)
Canoncommissie (52, 53)
J. van der Meer (69)
Hollandse Waterlinie / C. Will (130)
DOW Benelux (92)
IMARES Wageningen (205)
Het beeldmateriaal bij de voorbeelden is verkregen met medewerking van de
betrokken instanties en bedrijven

Illustraties		
			
			
			

Bureau Stroming (135, 147, 164, 176, 191, 199, 221, 229, 235)
Christa Jesse (96)
Wetsus (58)
Pharmafilter / Grontmij (114)

Cartografie
			

Mijs Cartografie en Vormgeving
H+N+S Landschapsarchitecten (kaartnummer 3, 4, 10, 11, 12, 23)

Drukwerk		

Thieme, Deventer

22 december 2009