Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

30 417

Voorstel van wet van de leden Hamer, Jasper
van Dijk, Dibi, Van der Ham en Kraneveldt-van
der Veen houdende wijziging van de Wet op het
primair onderwijs, de Wet op de expertisecentra,
de Wet op het voortgezet onderwijs, de Wet
educatie en beroepsonderwijs en de Algemene
wet gelijke behandeling inzake toelating tot
onderwijsinstellingen van leerlingen of
deelnemers (regeling toelatingsrecht onderwijs)

Nr. 9

VERSLAG
Vastgesteld 8 april 2010
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap1, belast met
het voorbereidend onderzoek van dit initiatiefwetsvoorstel, heeft de eer
als volgt verslag uit te brengen. Onder het voorbehoud dat de hierin
gestelde vragen en gemaakte opmerkingen voldoende zullen zijn
beantwoord, acht de commissie de openbare behandeling van het
wetsvoorstel genoegzaam voorbereid.

1
Samenstelling:
Leden: Vlies, B.J. van der (SGP), Depla,
G.C.F.M. (PvdA), Remkes, J.W. (VVD), Vries,
J.M. de (CDA), Bochove, B.J. Van (CDA),
Voorzitter, Joldersma, F. (CDA), VroonhovenKok, J.N. van (CDA), Dijk, J.J. van (CDA),
Leerdam, J.A.W.J. (PvdA), Dezentjé HammingBluemink, I. (VVD), Kraneveldt-van der Veen,
M. (PvdA), Roefs, C.W.J.M. (PvdA), Ondervoorzitter, Verdonk, M.C.F. (Verdonk), Pechtold, A.
(D66), Besselink, M. (PvdA), Dibi, T. (GL),
Biskop, J.J.G.M. (CDA), Leeuwen, H. van (SP),
Ouwehand, E. (PvdD), Bosma, M. (PVV),
Langkamp, M.C. (SP), Dijk, J.J. van (SP),
Anker, E.W. (CU), Smits, M (SP) en Harbers,
M.G.J. (VVD).
Plv. leden: Staaij, C.G. van der (SGP), Yücel, K
(PvdA), Miltenburg, A. van (VVD), Uitslag, A.S.
(CDA), Atsma, J.J. (CDA), Ferrier, K.G. (CDA),
Vietsch, C.A. (CDA), Schinkelshoek, J. (CDA),
Jacobi, L. (PvdA), Elias, T.M.Ch. (VVD),
Timmer, A.J. (PvdA), Dam, M.H.P. Van (PvdA),
Burg, B.I. van der (VVD), Ham, B. van der
(D66), Bouchibti, S. (PvdA), Peters, M. (GL),
Jonker, C.W.A. (CDA), Gesthuizen, S.M.J.G.
(SP), Thieme, M.L. (PvdD), Fritsma, S.R. (PVV),
Bommel, H. van (SP), Leijten, R.M. (SP),
Ortega-Martijn, C.A. (CU), Gerkens, A.M.V.
(SP) en Broeke, J.H. Ten (VVD).

kst-30417-9
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Inhoudsopgave
–
Algemeen
–
Artikelsgewijze toelichting

blz.
1
16

Algemeen
De leden van de CDA-fractie hebben met gemengde gevoelens kennisgenomen van het initiatiefwetsvoorstel van de leden Hamer, Jasper van Dijk,
Dibi, Van der Ham en Kraneveldt-Van der Veen. Deze leden waarderen het
altijd als leden van de Kamer zich inspannen om een initiatiefwetsvoorstel
voor te bereiden en bij de Kamer in te dienen. Dat neemt niet weg dat
deze leden, evenals de Raad van State en de Onderwijsraad ernstige
bedenkingen hebben bij de inhoud van het onderhavige wetsvoorstel en
de strijdigheid met artikel 23 Grondwet. Naar de mening van de leden van
deze fractie, bouwt goed onderwijs voort op de waarden die kinderen in
de opvoeding van hun ouders ontvangen. Daarom hechten deze leden
aan de vrijheid van ouders om het onderwijs voor hun kinderen te kiezen
dat past bij hun overtuiging en voorkeur. Kinderen moeten de bagage
krijgen om later als zelfbewuste en betrokken burgers in de samenleving
te staan en zichzelf een mening te kunnen vormen. Het onderwijs speelt
daarin een belangrijke rol: leraren dragen vanuit een waardenkader kennis
over aan kinderen. Juist de vrijheid van onderwijs zorgt voor een grote
betrokkenheid van ouders bij de school van hun kinderen in Nederland.
De leden zijn van mening dat er alles aan moet worden gedaan om deze
ouderbetrokkenheid waar nodig te versterken en niet te ondermijnen. In

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

1

de ogen van de leden ondermijnt het morrelen aan de verworvenheden
van artikel 23 van de Grondwet deze ouderbetrokkenheid in sterke mate.
De leden merken voorts op dat de aanleiding voor de initiatiefnemers om
dit wetsvoorstel in te dienen in drie problemen ligt, namelijk: (1) ouders
weten niet bij welke school hun kinderen terecht kunnen, (2) de
ongelijkheid tussen openbaar en bijzonder onderwijs, waardoor er geen
afspraken gemaakt kunnen worden en (3) de segregatie in het onderwijs is
soms erger dan de segregatie in de wijk waar de school staat. Om deze
problemen op te lossen stellen de initiatiefnemers de instelling van een
toelatingsrecht voor. Dat toelatingsrecht wordt in de publieke discussie bij
zijn echte naam genoemd, namelijk de acceptatieplicht. Dat betekent dat
een bijzondere school elke leerling moet aanvaarden die zich bij de
poorten van de school meldt en de grondslag respecteert. De initiatiefnemers zeggen hier uitsluitend een uitzondering te willen maken voor
scholen die gedurende tien jaar een consistent beleid hebben gevoerd op
het toelatingsbeleid op basis van levensbeschouwing. Deze scholen
krijgen een ontheffing voor een periode van vijf jaar, die vernieuwd kan
worden.
Voordat de leden in willen gaan op diverse onderdelen van dit
wetsvoorstel, willen deze leden eerst ingaan op de veronderstellingen die
ten grondslag liggen aan het wetsvoorstel.
Het valt de leden op dat de initiatiefnemers veel stellingen poneren, maar
deze niet met onderzoek en concrete gegevens onderbouwen. In het
vervolg van dit verslag zullen deze leden de initiatiefnemers uitnodigen
om deze stellingen nader te onderbouwen, maar de leden betreuren het
dat de motivatie en argumentatie voor de voorgestelde maatregelen zo
beperkt is onderbouwd. Ook betreuren deze leden de beperkte reactie van
de initiatiefnemers op de gemaakte opmerkingen door de Raad van State
op de onderbouwing en zijn verwijzing naar adviezen van de Onderwijsraad. De leden verzoeken de initiatiefnemers puntsgewijs te reageren
om de volgende zaken aangebracht door de Raad van State:
– Het schoolkeuzerecht van de ouders is nu reeds ruim, immers het
bijzonder onderwijs mag toelating pas weigeren als er reële keuzes in
de vorm van voldoende alternatieven voor handen zijn. Is die
keuzemogelijkheid afwezig, dan geldt een formele toelatingsplicht;
– De opmerkingen in 1.1. van het advies over ongelijke positie tussen
openbaar en bijzonder onderwijs in relatie tot de bekostiging van
leerlingen;
– Naar het oordeel van de Raad raakt de acceptatieplicht voor bijzondere
scholen de vrijheid van richting, terwijl de door de initiatiefnemers
gesignaleerde problemen samenhangen met de vrijheid van inrichting.
De leden verzoeken de initiatiefnemers toe te lichten wat in hun ogen
het verschil is tussen het begrip «richting» en «inrichting» en daarbij
de inhoud van het wetsvoorstel te betrekken.
De leden verzoeken de initiatiefnemers tevens puntsgewijs te reageren
om de volgende zaken aangebracht door de Onderwijsraad:
– Er zijn aanwijzingen dat selectie naar richting door schoolbesturen als
zodanig geen bepalende rol speelt bij de totstandkoming van
segregatie in het onderwijs, de doorslaggevende reden is het
schoolkeuzegedrag van ouders zelf. De leden verzoeken een uitgebreide toelichting hierop en de proportionaliteit, onderbouwd met
relevante onderzoeksgegevens;
– In een rapport uit 2002 heeft de Onderwijsraad geconstateerd dat de
tweedeling in scholen niet zozeer komt door het toelatingsbeleid, maar
meer door de tweedeling in huisvesting. Hoe verhoudt zich dit tot het
initiatiefwetsvoorstel?
– Uit hetzelfde onderzoek van 2002 blijkt ook dat een belangrijk deel van
de segregatie juist te wijten is aan de uitoefening van het keuzerecht.
Hoe verhoudt dit onderzoek zich tot het doel van het onderliggende
wetsvoorstel? Immers ook de Raad van State concludeert dat door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

2

1

Kamerstuk 28 504, nr. 15.

vergroting van de keuzevrijheid geen significante bijdrage zal leveren
aan het tegengaan van segregatie in het onderwijs.
Verder vragen de leden een uitgebreide reactie van de initiatiefnemers op
de feiten zoals gepresenteerd in het rapport uit 1999 «Schoolkeuzevrijheid; veranderingen in betekenis en reikwijdte» waaruit blijkt dat 93%
van de ouders in het voortgezet onderwijs aangeeft de school te hebben
kunnen kiezen met de richting van hun voorkeur. Kunnen de initiatiefnemers onderbouwd aangeven waarom zij denken dat de situatie anno
2010 anders zou zijn en of deze cijfers anders zouden zijn voor ouders in
het primair onderwijs, zo vragen de leden.
Voorts merken de leden op dat de initiatiefnemers enkele argumenten
aandragen waarom de voorgestelde maatregel bijdraagt aan de oplossing
van het probleem. Zo menen ze dat veel ouders de keuze voor een school
niet meer maken op basis van een religieuze grondslag, maar dat
pedagogisch-didactische overwegingen, sfeer en samenstelling van de
school een belangrijkere rol spelen. Kunnen de initiatiefnemers deze
stelling nader onderbouwen met meer recente cijfers dan die in de brief
uit 20041 zijn genoemd? Kunnen de initiatiefnemers ook ingaan op de
stelling dat de levensbeschouwelijke grondslag van een school zijn
vertaling behoort te krijgen in de pedagogisch-didactische koers van een
school en de sfeer op een school of beperkt de religieuze grondslag van
een school zich in hun ogen tot de Bijbellezing en gebed aan het begin
van de week of de dag?
Ook vragen de leden waarom de initiatiefnemers de suggestie wekken in
het wetsvoorstel dat het hen alleen gaat om het toelatingsbeleid van
scholen met een religieuze grondslag. In Nederland bestaan immers niet
alleen confessioneel bijzondere scholen, maar ook algemeen bijzondere
scholen (Montessori, Jenaplan, Dalton etc.). Deze leden zijn dan ook
benieuwd of naar de mening van de initiatiefnemers ook het toelatingsbeleid op basis van de grondslag van algemeen bijzondere scholen onder
dit initiatiefwetsvoorstel vallen. Mag een Montessorischool een leerling
weigeren waarvan de ouders voorstander zijn van bijvoorbeeld klassikaal
in plaats van individueel onderwijs? Wat maakt in dit geval het verschil
tussen het respecteren van de grondslag en het onderschrijven van de
grondslag? Waar houdt het één op en waar begint het andere? Wat zijn
precies de redenen wanneer de explicitering in de schoolgids nodig is?
Zijn de initiatiefnemers het met de leden eens dat de vrijheid van
inrichting ondermeer inhoudt dat bijzondere scholen op basis van
principiële, onderwijskundige, onderwijsinhoudelijke en pragmatische
aard kunnen weigeren, tegen de achtergrond van hun religieuze
grondslag, pedagogische visie, organisatorische uitgangspunten en
sociale criteria? Onderschrijven de initiatiefnemers de visie van de Raad
van State dat de vrijheid van inrichting, voor zover zij niet samenhangt
met de richting, anders dan de vrijheid van richting, in vergaande mate
onderworpen kan worden aan begrenzingen, maar dat het initiatiefwetsvoorstel niet in deze maatregelen voorziet? Zo neen, waarom niet, zo
vragen de leden.
De initiatiefnemers beweren dat in sommige wijken het onderwijs meer
gesegregeerd is dan de samenstelling van de wijk zou veronderstellen.
Impliciet verwijten zij het bijzonder onderwijs dat zij onvoldoende
allochtone leerlingen op hun school toelaten. Kunnen de initiatiefnemers
deze stelling nader onderbouwen? Zij verwijzen daarbij in de memorie
van toelichting naar de macrocijfers: «procentueel heeft het openbaar
onderwijs echter een groter aantal aandeel allochtone leerlingen.»
Kunnen de initiatiefnemers op basis van recente gegevens aangeven hoe
de samenstelling van schoolpopulatie is in de G36-steden, over het
algemeen de steden met de grootste allochtone gemeenschappen?
Kunnen zij ook weergeven hoe de samenstelling van de schoolpopulatie is
naar pedagogisch-didactische inrichting? Kunnen de initiatiefnemers
verder aangeven of de doelgroep van hun initiatiefwetsvoorstel,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

3

allochtone leerlingen zijn of achterstandsleerlingen? Kunnen zij in dit licht
ook aangeven wat de genoemde cijfers zijn voor achterstandsleerlingen?
Ouders zouden onvoldoende op de hoogte zijn van hun keuzemogelijkheden. Om die reden komen allochtone ouders eerder uit bij het openbaar
onderwijs dan bij het bijzonder onderwijs. De leden willen graag weten
welk onderzoek deze stelling onderbouwt? Bovendien vragen deze leden
of de oplossing die dit wetsvoorstel voorstaat, namelijk explicitering van
de grondslag in de schoolgids ervoor zorgt dat ouders, en met name
allochtone ouders, meer op de hoogte van dit beleid zullen zijn.
Bovendien is de schoolgids niet bedoeld voor ouders die zich oriënteren
op een school voor hun kinderen, maar voor ouders wier kinderen staan
ingeschreven op die school of reeds zijn toegelaten. Zijn door de
initiatiefnemers ook alternatieven overwogen, zoals bijvoorbeeld
publiceren op de website of in brochures? Gaarne ontvangen deze leden
een toelichting. Sinds de indiening van het wetsvoorstel heeft het beleid
op dit punt niet stilgestaan. Op basis van het huidige regeerakkoord is
immers een pilot gestart met een gezamenlijk inschrijfmoment. Kunnen
de initiatiefnemers aangeven wat de toegevoegde waarde is van het
wetsvoorstel ten opzichte van dit soort pilots?
De initiatiefnemers verwijten schoolbesturen van bijzonder onderwijs dat
ze kunnen zeggen dat ze niet willen groeien. Kunnen de initiatiefnemers
op basis van recent onderzoek aangeven hoe vaak bijzondere scholen dit
argument gebruiken en hebben gebruikt? Los van het antwoord op deze
vraag komt het de leden enigszins inconsistent voor dat partijen die het
hardste hebben aangedrongen op handhaving van de menselijke maat in
het onderwijs, nu deze scholen verwijten dat ze niet te groot willen
worden.
De initiatiefnemers beweren dat leerlingen om onduidelijke redenen niet
op een school worden toegelaten, naar een andere school worden
verwezen of op een wachtlijst worden geplaatst. Ook hier lijken de
initiatiefnemers impliciet te veronderstellen dat het bijzonder onderwijs
dit gedrag ten opzichte van allochtone ouders meer toepassen dan bij
andere ouders. De leden zijn nieuwsgierig naar het onderzoek dat deze
stelling onderbouwt. In dit licht zijn de leden ook nieuwsgierig naar de
reactie van de initiatiefnemers naar de genoemde cijfers en overwegingen
in de brief van de bond katholiek primair onderwijs (KBO) d.d. 29 maart jl.
Ook hebben deze leden graag inzicht in de onderzoeken die aangeven dat
allochtone leerlingen die aankloppen bij bijzonder onderwijs worden
doorgestuurd naar het openbaar onderwijs. Verder zijn deze leden
benieuwd wat het initiatiefwetsvoorstel toevoegt aan de huidige praktijk,
waarbij scholen alleen gemotiveerd een leerling kunnen weigeren als er
voldoende alternatieven voorhanden zijn en in het geval het alternatief
een openbare school is, dient deze zich binnen redelijke afstand te
bevinden. Gaarne ontvangen deze leden een uitgebreide toelichting.
Omdat bijzondere scholen een ander toelatingsbeleid kunnen hebben dan
het openbaar onderwijs – in het advies van de Raad van State wordt al
aangegeven dat dit slechts in beperkte mate het geval is – is het moeilijk
om tot een gezamenlijk toelatingsbeleid te komen. Vooropgesteld dat dit
het geval is, kunnen de initiatiefnemers aangeven in hoeverre deze
moeilijkheid veroorzaakt wordt door de verschillen in het toelatingsbeleid? Zijn er ook andere redenen aan te duiden die verklaren waarom
schoolbesturen en gemeentebesturen er niet in slagen om tot overeenstemming te komen? Zijn zij bereid hier onderzoek naar te doen? De leden
vragen wat het initiatiefwetsvoorstel toevoegt aan de huidige wet- en
regelgeving en denken daarbij met name aan artikel 167 a Wet op het
primair onderwijs (Wpo).
De initiatiefnemers stellen dat onderwijs één van de belangrijkste
instrumenten voor integratie is. Deze stelling zal door niemand worden
bestreden. Ook als de Nederlandse geschiedenis wordt bestudeerd, blijkt
dat onderwijs voor grote groepen Nederlanders, ook zij die in een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

4

achterstandspositie verkeerden zoals katholieken en orthodoxprotestanten, in belangrijke mate heeft bijgedragen tot hun emancipatie.
Verschil van mening zal ontstaan over de manier waarop deze integratie
het beste bereikt zal worden. Moet dat in een homogene of juist een
heterogene omgeving worden bereikt? Uit veel onderzoeken blijkt immers
dat leerlingen in een homogene omgeving beter presteren dan in een
heterogene omgeving. Gaarne ontvangen deze leden een reactie. En is het
aan de politiek om hierin dwangmatig voor te schrijven hoe dat in haar
ogen het beste kan gebeuren, zeker gezien de meest recente discussies
over dit onderwerp? Homogeniteit kan juist ook een belangrijke bijdrage
leveren aan de integratie van bepaalde groepen. Het tegengaan van
segregatie wordt door de initiatiefnemers in diverse media-uitingen
aangehaald als doelstelling van het wetsvoorstel, maar de doelstelling
komt niet meer voor in het wetsvoorstel. Gaarne ontvangen deze leden
een reactie.
Over de voorgestelde maatregelen hebben deze leden de volgende
vragen/opmerkingen.
De initiatiefnemers menen dat een acceptatieplicht een substantiële
bijdrage levert aan het realiseren van meer gemengde scholen of dat
scholen meer een afspiegeling vormen van de woonkern of woonwijk
waarin scholen zich bevinden. Kunnen de initiatiefnemers nader onderbouwen waarom deze maatregel bij uitstek het instrument zou zijn om dit
probleem aan te pakken? Zijn er ook alternatieven overwogen? Zijn de
initiatiefnemers het met deze leden eens dat vooral een andere samenstelling van wijken en woningen in die wijken, een bijdrage zou kunnen
leveren aan het voorkomen van eenzijdig samengestelde wijken en
daarmee ook van scholen? Zijn de initiatiefnemers het met deze leden
eens dat de discussie over de scholen zich meer zou moeten richten op de
kwaliteit van de school dan de kleur? Is het niet zo dat de sociaaleconomische positie waarin de leerling en zijn ouders/verzorgers verkeren meer
bepalend is voor zijn schoolloopbaan dan de etniciteit?
De initiatiefnemers zeggen een uitzondering te maken voor scholen die al
gedurende een periode van minimaal tien jaar een consistent beleid
hebben gevoerd op basis van levensovertuiging. Daarmee willen ze
«strenge scholen» de gelegenheid geven om hun eigen identiteit te
behouden. Wie zou in de ogen van de initiatiefnemers moeten beoordelen
welke scholen tot de «strenge scholen» behoren? Welke criteria leggen de
initiatiefnemers daarvoor aan? Hoe reageren de initiatiefnemers op de
kanttekeningen die de Raad van State heeft gemaakt, toen hij aangaf dat
hiermee de vrijheid van onderwijs met voeten wordt getreden? Met name
zijn de leden benieuwd naar de reactie van de initiatiefnemers op het
inperken van de mogelijkheid van de zogeheten «strenge scholen» om in
de komende jaren een nieuwe school te stichten indien het wetsvoorstel
wordt aangenomen. Ook in de nota van wijziging1 wordt niet op deze
kanttekening ingegaan. De leden willen gaarne een toelichting van de
initiatiefnemers op de reden van het weglaten van deze ontheffingsmogelijkheid. Verder lijkt het nogal strijdig met het doel van dit initiatiefwetsvoorstel om de zogenaamde «strenge» scholen van de werking ervan uit
te sluiten. Is het niet zo dat het door de initiatiefnemers gesignaleerde
probleem nu juist meer zal voorkomen bij deze strenge scholen? Wat is
dan de reden voor de uitzonderingspositie? Verder vragen de leden een
uitgebreide toelichting van de initiatiefnemers op de vraag of de voorgestelde maatregelen niet strijdig zijn met het gelijkheidsbeginsel. Hoe
stellen de initiatiefnemers de toetsing door het ministerie voor? Past deze
toets binnen de huidige wet- en regelgeving zoals artikel 23 van de
Grondwet? Opmerkelijk is overigens dat de genoemde ontheffingsmogelijkheid niet meer voorkomt in de nota van wijziging, terwijl de initiatiefnemers in recente uitlatingen in de media aan deze ontheffing nog wel
refereren. Gaarne ontvangen deze leden een reactie.
1

Kamerstuk 30 417, nr. 5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

5

De leden zijn voorts van mening dat door de overheveling van artikel 7, lid
2, Algemene wet behandeling (Awgb) de uitzonderingsbepaling op het
verbod op discriminatie niet langer betrekking heeft op de deelname aan
het onderwijs maar slechts op de toelating. Bovendien is hierdoor de
uitzonderingsbepaling nog slechts van toepassing op het primair en
voortgezet onderwijs in het wetsvoorstel. Beide aspecten zijn strijdig met
artikel 23 Grondwet. Gaarne uitgebreide reactie van de initiatiefnemers.
In hoeverre is de voorgestelde maatregel overbodig, gezien de kanttekeningen die de Raad van State heeft gemaakt? Daarin is al aangegeven dat
het keuzerecht van ouders nu al redelijk ruim is, verwijzend naar de
artikelen 58 Wpo, 48 Wet op het voortgezet onderwijs (Wvo) en 8:1:1,
vijfde lid, Web. De initiatiefnemers hebben in hun reactie gesteld dat dit
voor ouders niet helder is. Kunnen de initiatiefnemers nader onderbouwen dat ouders hierover onvoldoende informatie hebben? Zijn andere
maatregelen overwogen dan deze om de kennis van ouders te vergroten?
Welke stappen hebben de initiatiefnemers genomen sinds de indiening
van hun wetsvoorstel in 2006 en het moment van reactivering in 2010 om
dit veronderstelde gebrek aan informatie bij ouders te doen verminderen?
De leden zijn het eens met de initiatiefnemers dat mensen ongeacht hun
individuele hoedanigheid, afkomst of maatschappelijke positie gelijke
kansen hebben bij het kiezen van een school. Wel vragen deze leden in
hoeverre mensen deze gelijke kansen in de huidige situatie niet hebben en
wat het initiatiefwetsvoorstel op dit terrein toevoegt.
De leden zien graag een nadere toelichting van de initiatiefnemers wat het
initiatiefwetsvoorstel toevoegt op de huidige mogelijkheden van ouders
om bezwaar aan te tekenen? Zij kunnen immers de Commissie Gelijke
Behandeling (CGB) inschakelen. Dit is een kosteloze procedure, waarbij
het doorlopen van een spoedprocedure mogelijk is. Bovendien heeft de
CGB veel expertise op dit vlak opgebouwd. Weliswaar is de uitspraak niet
bindend, maar deze wordt in overgrote meerderheid wel opgevolgd. Wat
is de reden van de initiatiefnemers om niet de expertise van de CGB te
gebruiken en een nieuwe commissie in te stellen die zich deze expertise
nog eigen dient te maken? Zijn de initiatiefnemers niet van mening dat
hierdoor expertise verloren gaat en doet dit wel recht aan de complexiteit
van de «enkele-feitconstructie»? Dit wetsvoorstel ontneemt bovendien de
CGB het recht om te oordelen over toelating van scholen op grond van
artikel 7, lid 1, Awgb. De CGB blijft nog wel bevoegd te oordelen over
gelijke behandeling in relatie tot handicap. Zijn de initiatiefnemers het met
deze leden eens dat hierdoor een verwarrende situatie ontstaat bij welke
instantie het voortouw ligt? Betekent dit ook dat in de opvatting van de
initiatiefnemers het belang van gelijke behandeling op grond van
handicap en chronische ziekte minder is dan het toelatingsbeleid op
denominatieve gronden? Wat is de reden om de toetsingsnorm expliciet
in de wet te benoemen? De Awgb geldt immers al als toetsingsnorm?
De leden wijzen de initiatiefnemers er verder op dat de uitspraak van de
door hen beoogde onafhankelijke commissie slechts bindend is voor het
bevoegde gezag van een school met als gevolg, dat het bevoegde gezag
door de maatregelen van dit wetsvoorstel een directe toegang tot de
rechter wordt ontzegd, in tegenstelling tot de ouders en de leerlingen. De
leden vinden dit niet wenselijk, wat is de reactie van de initiatiefnemers?
Wat is de reden dat de initiatiefnemers geen termijn hebben opgenomen
voor de behandeling van het geschil? Zijn de initiatiefnemers met deze
leden van mening dat indien blijkt dat volgens de onafhankelijke
commissie de school de leerling terecht heeft geweigerd, de school
gedurende de procedure de vrijheid van richting ten onrechte niet heeft
kunnen uitoefenen, omdat de leerling hangende de procedure wel alvast
moet worden toegelaten en dat dit strijdig is met artikel 23 van de
Grondwet?
De initiatiefnemers hevelen de bepalingen van artikel 7, lid 2, Awgb over
naar de Wet op het primair onderwijs en de Wet op het voortgezet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

6

onderwijs. De leden wijzen de initiatiefnemers erop dat deze zogenaamde
«enkele-feitconstructie» door de Tweede Kamer controversieel is verklaard
en bovendien niet onder verantwoordelijkheid van het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap valt, maar onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties moet dan ook,
zo menen deze leden, bij de behandeling van dit wetsvoorstel worden
betrokken. Gaarne reactie van de initiatiefnemers. Het gevolg van het
overhevelen van bovengenoemde bepaling uit de Awgb naar de Wpo en
Wvo is dat de uitzondering op de gebodsbepaling van het eerste lid van
artikel 7 Awgb voortaan alleen nog maar zou gelden voor de instellingen
die vallen onder de Wpo en Wvo. De consequentie hiervan zou zijn dat
voortaan in alle andere onderwijssectoren instellingen geen onderscheid
meer mogen maken op grond van godsdienst bij de toelating en
deelname. Dit zou dan ook gelden voor niet bekostigde onderwijsinstellingen of instellingen die helemaal niets van doen hebben met
onderwijswetgeving. Ook kunnen onderwijsinstellingen die buiten de
Wpo en Wvo vallen niet meer op andere gronden, zoals bijvoorbeeld
geschiktheid voor specifieke opleidingen selecteren (denk bijvoorbeeld
aan opleidingen voor sport en bewegen) of een numerus fixus instellen
als dat bijvoorbeeld nodig zou zijn vanwege arbeidsmarktperspectief en
beschikbaarheid. Al deze mogelijkheden bestaan wel in het hoger
onderwijs. Gaarne een uitgebreide reactie van de initiatiefnemers over de
wenselijkheid en reden voor deze vergaande strijdigheid van de vrijheid
van onderwijs die immers geldig is voor alle onderwijsinstellingen en niet
alleen voor die instellingen die vallen onder de bepalingen van de Wpo en
Wvo.
Door de nota van wijziging wordt het initiatiefwetsvoorstel ingrijpend
gewijzigd. Hebben de initiatiefnemers nog overwogen om een nader
advies te vragen bij de Raad van State, om zeker te zijn dat het door deze
wijzigingen niet meer strijdig is met artikel 23 van de Grondwet? Zo neen,
wat is de reden hiervoor? Zouden de initiatiefnemers zich verzetten tegen
een advies van de Onderwijsraad over hun wetsvoorstel?
De leden zijn ten slotte benieuwd of de initiatiefnemers draagvlak voor
hun wetsvoorstel hebben weten te genereren en het wetsvoorstel hebben
voorgelegd aan de diverse betrokken besturen-, werkgevers- en
vakbondsorganisaties? Zo ja, wat waren de reacties op het wetsvoorstel
en de voorgestelde maatregelen? Hebben de initiatiefnemers ook
draagvlak gezocht en gevonden onder de ouders? Indien er draagvlak
voor is, waarop is dit gebaseerd? Zijn de initiatiefnemers zelf overtuigd
van de haalbaarheid, toegevoegde waarde en proportionaliteit van het
wetsvoorstel?
De leden van de PvdA-fractie zijn positief over het wetsvoorstel. Steeds
vaker spelen pedagogisch-didactische overwegingen en de sfeer en
samenstelling van de school een doorslaggevende rol bij de schoolkeuze.
De religieuze grondslag is een factor die meer in waarde afneemt als
schoolkeuzemotief. De leden zijn het met de initiatiefnemers eens dat het
toelatingsrecht voor alle scholen moet gaan gelden. Het komt nog te vaak
voor dat leerlingen om onduidelijke redenen niet op een school worden
toegelaten, naar een andere school worden verwezen of op een wachtlijst
worden geplaatst.
De leden vinden dat dit wetsvoorstel de ongelijke rechtspositie van
openbaar onderwijs en bijzonder onderwijs bij toelating wegneemt.
Hierdoor wordt het, volgens deze leden, makkelijker om onderlinge
afspraken te maken over een gezamenlijk toelatingsbeleid. Ook wordt het
gemakkelijker gezamenlijke instrumenten in te zetten zoals vaste
inschrijfmomenten en voorlichting. Hierdoor kunnen gemeenten en
scholen in de toekomst gezamenlijk de leerlingstromen meer reguleren.
De leden zien dit als kans ook de segregatie in het onderwijs in bepaalde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

7

wijken tegen te gaan. Diversiteit van culturen en achtergronden van de
leerlingen op school versterken de integratie en de ontwikkelingkansen
van kinderen. De leden vinden dat scholen zoveel mogelijk een redelijke
afspiegeling moeten zijn van de wijk waarin de school staat.
De leden constateren met de initiatiefnemers dat scholen kinderen ook
weigeren vanwege gedragsproblematiek of omdat de school onvoldoende
zorg kan bieden. Deze leden vragen wat de relatie is tussen dit
wetsvoorstel en de toekomstige zorgplicht voor scholen. Is het waar dat
scholen op dit moment nog steeds kinderen kunnen weigeren als zij
melden dat de school onvoldoende zorg kan bieden? Is het waar dat dit
wetsvoorstel daar geen verandering in aanbrengt?
Ten slotte hebben de leden de vraag waarom in het wetsvoorstel wordt
gerefereerd aan de «enkele-feitconstructie» en in hoeverre de discussie
van de afgelopen tijd over de «enkele-feitconstructie» van invloed is op dit
wetsvoorstel. Indien de wet met betrekking tot de «enkele-feitconstructie»
in de toekomst wordt gewijzigd, heeft dit dan ook gevolgen voor dit
wetsvoorstel, zo vragen deze leden.
De leden van de SP-fractie hebben met grote instemming kennisgenomen
van voorliggend wetsvoorstel. Het wetsvoorstel is een bescheiden doch
wenselijke stap in de richting van algemeen toegankelijk onderwijs. Voor
de leden is het niet meer dan vanzelfsprekend dat bekostigde scholen hun
deuren openzetten voor iedere leerling. Zij zijn van mening dat dit
wetsvoorstel de nodige duidelijkheid verschaft over het toelatingsbeleid
van scholen. Zij constateren ook dat de vrije schoolkeuze met dit
wetsvoorstel zal toenemen. De leden hebben nog wel enkele vragen.
De leden vragen waarom «strenge» scholen gedurende een termijn van
vijf jaar kunnen worden uitgezonderd van het voorliggende wetsvoorstel.
Wordt met dit wetsvoorstel tevens geregeld dat naast leerlingen, ook
leraren en ander personeel moet worden toegelaten indien men de
grondslag van de bijzondere school respecteert?
Voorts vragen zij of het waar is dat artikel 23 van de Grondwet met dit
wetsvoorstel niet wordt aangetast.
De leden vragen of de initiatiefnemers willen reageren op de brief van
Forum d.d. 7 april 2010, waaruit blijkt dat het aannamebeleid van scholen
een rol speelt bij het ontstaan van etnische segregatie in het onderwijs. In
de brief van Forum staan 15 ervaringen van ouders gedocumenteerd.
Forum vraagt zich af of dit het topje van de ijsberg is rond het selectieve
toelatingsbeleid van scholen.
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van het voorstel van
wet van de leden Hamer, Jasper van Dijk, Dibi, Van der Ham en
Kraneveldt-van der Veen houdende wijziging van de Wet op het primair
onderwijs, de Wet op de expertisecentra, de Wet op het voortgezet
onderwijs, de Wet educatie en beroepsonderwijs en de Algemene wet
gelijke behandeling inzake toelating tot onderwijsinstellingen van
leerlingen of deelnemers (regeling toelatingsrecht onderwijs).
In het algemeen staan de leden positief tegenover de elementen in dit
wetsvoorstel, die de keuzevrijheid van ouders en leerlingen in het
bekostigde onderwijs kunnen vergroten. Leerlingen moeten, wat deze
leden betreft, zo vrij mogelijk kunnen kiezen voor een school, zonder
gediscrimineerd te worden op basis van een religieuze grondslag. De
leden zijn echter zeer kritisch over de elementen in dit wetsvoorstel die
niet gericht zijn op het vergroten van keuzevrijheid, maar uitgaan van de
grondgedachte dat scholen zoveel mogelijk een gemengde samenstelling
moeten krijgen en/of een redelijke afspiegeling moeten zijn van de
woonkern of wijk waarin zij zich bevinden.
Doordat het wetsvoorstel vanuit dit uitgangspunt is geschreven, vrezen de
leden dat het invoeren van een toelatingsrecht niet leidt tot vergroting van
keuzevrijheid, maar juist tot beperking ervan. Het gevaar bestaat immers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

8

dat na invoering van een toelatingsrecht, niets meer in de weg staat om
maatregelen te nemen die gericht zijn op menging en spreiding van
leerlingen. Deze intentie blijkt ook uit de zinsnede in de memorie van
toelichting: «een adequaat spreidingsbeleid – hoe men dat ook regelt –
kan pas worden gerealiseerd indien er een meer gelijkwaardige positie tot
stand is gebracht tussen het openbaar en bijzonder onderwijs.» De leden
hebben dan ook aanleiding gezien tot het stellen van de volgende vragen.
Het wetsvoorstel beoogt beperkingen weg te nemen in de keuzevrijheid
van ouders door de toelatingsgronden bij het bijzonder onderwijs te
verruimen. Kunnen de initiatiefnemers nader ingaan op de mate waarin
de huidige beperkingen in de praktijk tot een probleem leiden? Kunnen zij
hier ook een cijfermatige onderbouwing van geven?
De initiatiefnemers noemen als een huidig probleem dat bij ouders
momenteel onbekendheid bestaat over de toelatingsmogelijkheden.
Daarom moet het toelatingsbeleid in de schoolgids worden opgenomen.
Is de schoolgids, volgens de initiatiefnemers, in voldoende mate
beschikbaar en toegankelijk voor alle ouders?
De initiatiefnemers stellen dat de segregatie in het onderwijs soms nog
sterker is dan in de wijk waarin de school staat. Op welk onderzoek
baseren zij deze bewering en kunnen zij hier de bijbehorende cijfers bij
aanleveren?
Van ouders en leerlingen mag, volgens de initiatiefnemers, worden
gevraagd dat zij de grondslag respecteren, evenals zoiets mag worden
verwacht op scholen voor openbaar onderwijs. Welke definitie van
«respecteren» hanteren de initiatiefnemers? Hoe dient een school aan te
tonen dat ouders de grondslag niet respecteren? Is het waar dat de
initiatiefnemers beogen dat zowel openbare als bijzondere scholen
leerlingen mogen weigeren/verwijderen indien de grondslag van de
school niet wordt gerespecteerd? Zo ja, wordt dat via dit wetsvoorstel
geregeld?
Het wetsvoorstel treft een uitzonderingsregeling voor reeds bestaande
scholen die de voorafgaande tien jaar aantoonbaar een consequent en
consistent beleid hebben gevoerd, op grond van hun denominatieve
grondslag,waarbij leerlingen of deelnemers uitsluitend werden toegelaten
indien vaststond dat zij (of zoals meestal zal gelden, bij minderjarigheid
hun ouders/ verzorgers) de wettelijke grondslag onderschreven en waarin
dat beleid ook tot uiting kwam in het onderwijs. Kunnen de initiatiefnemers een cijfermatige inschatting geven om hoeveel scholen het hier
zal gaan? Hoe moeten scholen aantonen dat zij een dergelijk consequent
beleid hebben gevoerd? Waarom wordt aan scholen die nog opgericht
moeten worden een consequent toelatingsbeleid met de eis van onderschrijving van de wettelijke grondslag verboden? Is het juridisch houdbaar
dat hierdoor een rechtsongelijkheid ontstaat tussen bijzondere scholen die
al bestaan en bijzondere scholen die nog moeten worden opgericht, zo
vragen de leden.
De leden vragen voorts of de initiatiefnemers kunnen verhelderen wat zij
bedoelen met de zinsnede: «ook bij de grondwettelijke zorgplicht voor
voldoende openbaar onderwijs, die ontbreekt bij bijzonder onderwijs,
geldt dat een volledige gelijkheid tussen openbaar en bijzonder onderwijs
stukloopt op de kenmerken en grenzen van het duale stelsel. Het
voorliggende wetsvoorstel kan ertoe bijdragen dat ook hierin een meer
gelijke situatie ontstaat». Wat voor «gelijke» situatie wordt hier beoogd?
Wat is daarvoor nodig en wat zijn daarvan de voordelen?
De initiatiefnemers willen segregatie tegengaan door een adequaat
spreidingsbeleid. Wat verstaan de initiatiefnemers precies onder
segregatie? Gaat het hier om etnische segregatie, of sociaal economisch?
In welke mate komt segregatie voor en waarom is dit volgens de
initiatiefnemers een probleem?
Zijn de initiatiefnemers het met de leden eens dat niet onomstotelijk kan
worden aangetoond dat het mengen en spreiden van leerlingen de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

9

leerprestaties ten goede komen? Zijn de initiatiefnemers in dat opzicht
bekend met het proefschrift van sociaal-geograaf Gramberg die concludeerde dat allochtone leerlingen op een «witte» school niet beter
presteren dan allochtone leerlingen op een «zwarte» school?
Is het juist te veronderstellen dat de initiatiefnemers segregatie, los van
het effect op leerprestaties, als een probleem zien; omdat zij het wenselijk
en goed achten als leerlingen met zoveel mogelijk verschillende achtergronden bij elkaar in de klas zitten? Zo ja, vinden initiatiefnemers dit zo
belangrijk dat zij bereid zijn de keuzevrijheid te beperken door invoering
van een meng- en spreidingsbeleid? Kunnen de initiatiefnemers van dit
wetsvoorstel aangeven wat zij verstaan onder een «adequaat spreidingsbeleid?
De leden vragen voorts of de initiatiefnemers bekend zijn met de
juridische beperkingen die aan een spreidingsbeleid kleven? Hoe verhoudt
het zich bijvoorbeeld tot artikel 23 van de Grondwet waarin ook de
keuzevrijheid voor onderwijs tot uitdrukking wordt gebracht? En hoe
verhoudt het zich tot internationale wetgeving?
Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap liet de Onderwijsraad in 2005 een onderzoek doen naar spreidingsvoorstellen van de
gemeente Rotterdam. Conclusie: een spreidings- en toelatingsbeleid
waarbij als criterium de nationaliteit van (één der) ouders gebruikt wordt,
is juridisch niet houdbaar. Nederland is gebonden aan internationale
wetgeving die dat verbiedt. Is het spreidingsbeleid dat de initiatiefnemers
voor zich zien juridisch houdbaar?
Waarom kiezen de initiatiefnemers er niet voor om op andere wijze
integratie te bevorderen op scholen; bijvoorbeeld door strenger toe te zien
op de wettelijke taak sociale integratie en burgerschap? Daarbij zouden
scholen die integratie actief tegenwerken, wat deze leden betreft,
gesanctioneerd moeten kunnen worden. Hoe staan de initiatiefnemers
daar tegenover?
Is het waar dat door dit wetsvoorstel het gemeenten aan niets meer in de
weg staat om een spreidingsbeleid te voeren? Zo ja, kunnen de initiatiefnemers een inschatting geven van de mate waarin gemeenten dit ook
daadwerkelijk zullen doen, zo vragen de leden.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met afkeuring kennisgenomen van het initiatiefwetsvoorstel Regeling toelatingsrecht onderwijs.
Zij zien in voorliggend wetsvoorstel een inbreuk op de vrijheid van
onderwijs volgens artikel 23 van de Grondwet, waarbij de leden in dit
wetsvoorstel bovendien geen oplossing zien voor de aangedragen
problemen. Het probleem van segregatie wordt niet veroorzaakt door
scholen maar door de samenstelling van wijken. Daarnaast pogen de
initiatiefnemers de keuzevrijheid van ouders te vergroten, maar bemoeien
zij zich tegelijkertijd met de motieven op basis waarvan ouders een
schoolkeuze maken. Bovendien stellen zij ten onrechte dat respect voor de
grondslag van de school voldoende is om de vrijheid van richting en
inrichting overeind te houden. De leden willen juist volle inzet op het
bestrijden van achterstanden in het onderwijs om het probleem van
segregatie aan te pakken.
De leden zien dat de initiatiefnemers enerzijds de keuzevrijheid van
ouders belangrijk vinden, maar anderzijds wel treden in de afwegingen
die ouders maken. Zij baseren zich daarbij op een aantal vooronderstellingen die op zijn minst discutabel zijn. Zo stellen zij dat de religieuze
grondslag een steeds minder belangrijk wordende factor is in de
schoolkeuze. Waar baseren de initiatiefnemers deze stelling op? Waarom
achten zij dit relevant voor het wetsvoorstel? Is het niet juist bemoeizuchtig om op basis van dergelijke vooronderstellingen het wetsvoorstel
te onderbouwen, terwijl zij ook keuzevrijheid in stand willen houden? De
essentie van keuzevrijheid is toch juist dat de overheid zich helemaal niet
bemoeit met afwegingen van ouders. De initiatiefnemers ontkennen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

10

daarbij blijkbaar niet dat de religieuze grondslag voor een substantieel
deel van de ouders juist wel van belang is. Waarom trekken de initiatiefnemers vergaande conclusies op basis van, op zijn best, meerderheidsstandpunten?
De leden vragen voorts naar de belemmeringen die er zijn om vaste
inschrijfmomenten en voorlichting op elkaar af te stemmen. Waarom is
dat nu niet mogelijk? Welke oplossing biedt het voorliggende
wetsvoorstel om die afstemming wel tot stand te laten komen?
De leden vragen naar een onderbouwing van de stelling dat de schoolkeuzevrijheid te beperkt is. Uit het onderzoek van het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over schoolkeuzevrijheid blijkt zelfs dat
93% van de ouders in het voortgezet onderwijs de school hebben kunnen
kiezen met de richting van hun voorkeur. Belemmeringen worden met
name opgeworpen door de afstand tot de school. Dat laatste wijst eerder
op het belang van leerlingenvervoer om keuzevrijheid in stand te houden
dan op de noodzaak om wijzigingen in het toelatingsrecht door te voeren.
Waarom, zo vragen deze leden, is de toelatingsplicht bij het ontbreken van
een keuzemogelijkheid in de huidige wet niet afdoende.
De leden wijzen op de conclusie van de Onderwijsraad en de Raad van
State dat een gebrek aan schoolkeuzevrijheid geen oorzaak van segregatie
is. Uit onderzoek van onderwijssocioloog Sjoerd Karsten in opdracht van
de gemeente Amsterdam blijkt bovendien dat op katholieke scholen 45%
van de leerlingen van allochtone afkomst is, op openbare scholen 49% en
op protestantse scholen 50%. Ook de Besturenraad wijst op het feit dat
christelijke scholen niet minder allochtone leerlingen opnemen dan
andere scholen. Welke cijfers hebben de initiatiefnemers om de suggestie
te onderbouwen dat identiteitsgebonden scholen selecteren op kleur of
etniciteit?
De leden vragen een toelichting naar het streven dat scholen zoveel
mogelijk een gemengde samenstelling krijgen. Hoe willen de initiatiefnemers dit bereiken, zonder de keuzevrijheid van ouders in te perken of te
sturen in de keuze van ouders? De leden vragen hierbij bovendien in te
gaan op de conclusie dat segregatie voor het grootste deel wordt
veroorzaakt door de samenstelling van wijken.
De leden vragen een toelichting op de opmerking dat in het openbaar
onderwijs leerlingen de kans krijgen zich een mening te vormen over
gewoonten en opvattingen van leerlingen met een andere achtergrond
dan zijzelf. Zijn de initiatiefnemers van mening dat scholen in het
bijzonder onderwijs dit niet bereiken? Deze leden wijzen onder meer op
uitwisselingsprogramma’s tussen reformatorisch en islamitisch onderwijs
die op eigen initiatief zijn gestart.
De leden hebben moeite met het opleggen van de plicht om ouders
slechts de grondslag te laten respecteren. Juist het onderschrijven van de
grondslag van een school leidt ook tot het behoud van deze grondslag.
Bovendien stellen de initiatiefnemers dat het wetsvoorstel de rechtspositie van ouders verstevigt bij het toelatingsbeleid, terwijl zij daarmee ook
de positie van schoolbesturen en medezeggenschapsraad juist inperken.
Waarom achten de initiatiefnemers het nodig om de onderwijsvrijheid aan
te tasten door het beleid van scholen door de overheid te laten
voorschrijven? Waarom achten de initiatiefnemers overheidsingrijpen
nodig bij goed functionerende bijzondere scholen met een specifieke
grondslag?
De leden vragen nadere toelichting op de samenhang met de Algemene
wet gelijke behandeling. Bijzondere scholen mogen onder voorwaarden
onderscheid maken op basis van geloof of levensovertuiging. Deze
uitzondering heeft betrekking op alle vormen van onderwijs, terwijl
voorliggend wetsvoorstel betrekking heeft op de Wpo en de Wvo. Hoe zit
het met niet-bekostigde instellingen?
Voor veel ouders uit achterstandsgroepen is het niet duidelijk op welke
gronden hun kinderen wel of niet worden toegelaten op een school, zo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

11

lezen de leden. Waarom denken de initiatiefnemers dat die duidelijkheid
toeneemt door het onderschrijven van de grondslag te verbieden? De
grondslag biedt toch juist voldoende duidelijkheid voor ouders over het
toelatingsbeleid van een school?
De leden vragen een toelichting op de opmerking dat schoolbesturen in
het bijzonder onderwijs niet gedwongen kunnen worden te groeien of om
een extra school te stichten. Is het niet inherent aan de vrijheid van
onderwijs dat ouders zelf invloed kunnen uitoefenen op de stichting van
scholen of de omvang van een school? Bovendien stellen de initiatiefnemers dat een «volledige gelijkheid» stukloopt op de kenmerken en
grenzen van het duale stelsel. Streven de initiatiefnemers naar volledige
gelijkheid en daarmee aantasting van het duale stelsel, zo vragen de
leden.
De leden vragen verder naar de toegevoegde waarde van de uitzondering
in het wetsvoorstel voor scholen met een zeer specifieke identiteit of
denominatie. De leden hebben grote bezwaren tegen het maken van
onderscheid tussen scholen in het bijzonder onderwijs door de overheid.
Houdt de vrijheid van onderwijs niet juist in dat ouders en schoolbesturen
zelf mogen kiezen voor een specifieke identiteit? Wat is het verschil tussen
een zeer specifieke identiteit en een minder specifieke identiteit? De leden
hebben ook vragen over de rol van de minister. Leidt de toekenning van
dit mandaat aan de minister niet tot willekeur? Waarom mag een minister
onderscheid maken tussen scholen met een «specifieke grondslag» en
scholen die dat klaarblijkelijk niet hebben?
Hoe blijft de onderbouwing van het gehele wetsvoorstel overeind door
het invoegen van deze uitzondering, nu zij erkennen dat de vrijheid van
richting in het geding is met hun wetsvoorstel? Op welke scholen heeft
het ingrijpen in het toelatingsbeleid dan nog wel toepassing, zo vragen de
leden.
De leden vragen of de beoordeling van de Raad van State nog actueel
genoeg is, ook na een aantal wijzigingen in het wetsvoorstel. Zijn de
initiatiefnemers bereid om het voorstel opnieuw voor te leggen aan de
Raad van State, zo vragen deze leden tot slot.
De leden van de D66-fractie hebben met bijzondere interesse kennisgenomen van het voorliggende voorstel. Deze leden onderschrijven de
doelstelling van de voorgestelde wetswijziging. Zij zijn van mening dat
scholen nooit leerlingen mogen weigeren. De huidige regeling stelt
bijzondere scholen in staat om leerlingen met bijvoorbeeld een leerachterstand te weigeren op religieuze of levensbeschouwelijke gronden. Deze
leerlingen moeten daardoor uitwijken naar openbare scholen. Naast
segregatie op het gebied van religie voert deze praktijk dus tevens de druk
op openbare scholen extra op. De leden achten het onacceptabel dat door
de huidige regeling een dergelijk onderscheid optreedt tussen scholen die
allen in gelijke mate gefinancierd worden uit openbare middelen. Deze
leden willen hiermee niet de indruk wekken het bijzonder onderwijs af te
willen schaffen. Ouders hebben het recht een school op te richten op
basis van hun religie of levensovertuiging. Deze scholen mogen van hun
leerlingen eisen dat zij deze grondslag respecteren. Deze leden vinden
echter dat deze scholen geen extra voorwaarden mogen stellen aan hun
leerlingen. Ook de mogelijkheid tot het weigeren van leerlingen en leraren
vanwege het feit dat zij homoseksueel zijn, moet ondubbelzinnig
uitgesloten worden. De leden hebben nog enkele vragen over de
uitwerking van het voorstel voor een acceptatieplicht.
De CGB heeft in haar uitspraken de stelling ingenomen dat weigering van
leerlingen door bijzondere scholen slechts geoorloofd is als zij een
voldoende duidelijk toelatingsbeleid voeren. Hierbij noemt de CGB als
voorwaarden dat het toelatingsbeleid is opgenomen in de schoolgids en
bovendien consequent gevoerd moet zijn. De leden merken op dat
toetsing op een consequent toelatingsbeleid als voorwaarde geen deel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

12

uitmaakt van het voorliggende voorstel. Laat een dergelijk hiaat in de
wetgeving aan bijzondere scholen niet alsnog teveel ruimte om leerlingen
op willekeurige wijze te weigeren?
De leden vragen waarom een termijn voor een besluit door de commissie
ontbreekt. Ook vragen zij of een uitspraak van deze commissie niet
bindend voor zowel leerlingen als ouders moet zijn.
Om toe te zien op het toelatingsbeleid van scholen pleit onderliggende
voorstel voor de instelling van een commissie wiens leden worden
benoemd op voordracht van de gezamenlijke besturenorganisaties en de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten. De leden merken op dat
hierdoor het risico van politisering van deze commissie aanzienlijk
toeneemt. Komt hiermee de onafhankelijkheid en kwaliteit van het
juridische oordeel van de commissie niet in gevaar?
Bij instelling van voornoemde commissie speelt de CBG binnen het
voorliggende voorstel geen rol van betekenis meer. De leden zijn van
mening dat de CGB de afgelopen jaren juist op dit gebied goed heeft
gefunctioneerd en een waardevolle expertise heeft opgebouwd. Waarom
is ervoor gekozen de CBG uit het voorstel te schrijven?
In het voorliggende voorstel (lid 1a onder b) staat dat leerlingen niet
geweigerd mogen worden indien zij de grondslag van de school respecteren en de school geen reden ziet een leerling uit te sluiten. Daarbij mag
het enkele feit van politieke gezindheid, ras, geslacht, nationaliteit, heteroof homoseksuele gerichtheid geen grond mogen vormen tot onderscheid
in het toelatingsbeleid. Volgens de leden leidt de in de Awgb thans
geldende «enkele-feitconstructie» juist tot onderscheid dat haaks staat op
oorspronkelijke doelstellingen hiervan. Waarom nemen de initiatiefnemers deze «enkele-feitconstructie» in dit voorstel op?
Het huidig voorstel heeft alleen betrekking op het primair onderwijs, het
voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs. De leden
merken op dat ook enkele universiteiten en instellingen binnen het hoger
beroepsonderwijs en het speciaal onderwijs een bepaalde levenbeschouwelijke of religieuze grondslag hebben. Waarom worden deze instellingen
niet ook opgenomen binnen het voorliggende voorstel?
De leden merken op dat met het onderliggende voorstel artikel 7, lid 2,
Awgb wordt geschrapt. Biedt dit niet ongewenst meer ruimte voor
discriminatie van leerlingen, zo vragen de leden.
De leden van de SGP-fractie hebben met onbegrip en verbazing kennisgenomen van het initiatiefwetsvoorstel. Deze leden steunen op zichzelf
constructieve oplossingen voor de door initiatiefnemers gesignaleerde
problemen ten aanzien van segregatie in het onderwijs. Helaas creëert het
initiatiefwetsvoorstel echter zelf onoverkomelijke problemen, terwijl het
zeer de vraag is of de voorgestelde oplossingen het beoogde doel
bereiken. Het wetsvoorstel bevat een frontale aanval op de essentie van
het grondwettelijke stelsel van openbaar en bijzonder onderwijs. In het
wetsvoorstel geldt namelijk het uitgangspunt dat alle openbare en
bijzondere scholen voor iedereen toegankelijk zijn, tenzij een bijzondere
school bijzonder bestaansrecht kan aantonen. Naar de mening van deze
leden is voor een dergelijk voorstel in ieder geval een grondwetswijziging
vereist.
De leden vragen om een onderbouwing van de stelling van de initiatiefnemers dat openbare scholen een groter aandeel nemen in de populatie
allochtone leerlingen. Deze leden vragen om een reactie op de gegevens
die voormalig staatssecretaris Dijksma leverde bij de behandeling van de
onderwijsbegroting voor 2010. Zij deelde namelijk mee dat bijzondere
scholen in de G4, G27 en daarbuiten een evenredig aandeel nemen in het
percentage leerlingen met een culturele minderheidsachtergrond. Deze
leden vragen ook een reactie op de stelling van de staatssecretaris dat een
acceptatieplicht eigenlijk geen oplossing is voor het gesignaleerde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

13

probleem. Zij vragen ook of het eigenlijke probleem voor de initiatiefnemers gelegen is in de slechte spreiding van allochtone, dan wel
achterstandsleerlingen. Indien het probleem de verdeling van achterstandsleerlingen betreft, vragen deze leden of er wel objectieve criteria
zijn om deze groep vast te stellen. Zij maken er namelijk op attent dat de
criteria voor de afbakening van achterstandsleerlingen aan verandering
onderhevig zijn, zoals uit de wijziging van de gewichtenregeling bleek.
De leden constateren dat de initiatiefnemers vooral de onduidelijkheid bij
ouders een groot probleem vinden en dat zij de procedures met
betrekking tot toelating willen verhelderen. Deze leden hadden daarom
verwacht dat de initiatiefnemers zich zouden richten op betere
voorlichting en presentatie door scholen. Deze leden vinden een helder
toelatingsbeleid ook wenselijk. Zij achten een acceptatieplicht echter
onnodig en ongewenst om duidelijkheid te scheppen over het toelatingsbeleid van scholen. Zij vragen waarom de initiatiefnemers toch voor een
dergelijke plicht gekozen hebben.
De leden vragen waarom de initiatiefnemers voor dit fundamentele en
ingrijpende voorstel een wijziging van de Grondwet achterwege laten.
Deze leden beschouwen een grondwetswijziging voor dit voorstel als
onmisbaar. Zij wijzen de initiatiefnemers erop dat het beroep op artikel 40,
vierde lid, Wpo voor het vermijden van een grondwetswijziging faalt,
aangezien dit artikel in een wezenlijk onderscheiden context staat. Evenals
bijvoorbeeld artikel 58 Wpo betreft artikel 40, vierde lid, Wpo de uitzonderingssituatie dat er sprake is van onvoldoende beschikbaarheid van
openbaar onderwijs. In het voorliggende wetsvoorstel wordt echter ook
een acceptatieplicht geregeld voor de reguliere situatie waarin sprake is
van voldoende aanbod van openbaar onderwijs. Deze leden vragen hoe
de initiatiefnemers in het licht van de Grondwet hun veronderstelling
rechtvaardigen dat wanneer een acceptatieplicht in uitzonderingsgevallen
in verband met overmacht is toegestaan, dat vanzelfsprekend ook in
reguliere gevallen toelaatbaar is.
De leden vragen hoe de initiatiefnemers het vergroten van keuzevrijheid
in overeenstemming brengen met de keuzevrijheid die door de Grondwet
wordt gewaarborgd. De ambitie van grotere keuzevrijheid voor ouders
gaat in het wetsvoorstel namelijk ten koste van de identiteit en vrijheid
van scholen. Dat is echter niet de keuzevrijheid die artikel 23 van de
Grondwet beoogt. Zij vragen de initiatiefnemers om een reactie op het
hiernavolgende citaat uit het handboek Constitutioneel onderwijsrecht
van prof. mr. drs. B.P. Vermeulen (Den Haag, 1999): «Anders dan men
gewoonlijk meent, beschermt dit Grondrecht, artikel 23 Grondwet, naar de
letter dus niet de vrijheid van keuze of de vrijheid om het onderwijs dat
men wenst te krijgen – het «droit d’apprendre», de vrijheid van de
«onderwijsconsument» (ouders, leerlingen) – maar de vrijheid om
onderwijs aan te bieden, het «droit d’enseigner, berustend bij de
onderwijsproducent.» (p. 69) Zij constateren dat de ambitie dat alle
scholen in principe voor iedereen toegankelijk moeten zijn, strijdig is met
de tekst en de bedoeling van de Grondwet.
De leden vragen waarom de initiatiefnemers juist afbreuk willen doen aan
de eigenschap die het Nederlandse onderwijsbestel welbewust kenmerkt,
namelijk dat niet alle scholen voor iedereen toegankelijk zijn. De opzet van
dit bestel is erop gericht dat bijzondere scholen ouders en leerlingen
buiten kunnen sluiten wanneer zij niet bij de identiteit van de school
passen. De initiatiefnemers keren dit uitgangspunt volledig om door te
stellen dat bijzondere scholen leerlingen in beginsel niet op grond van
identiteit en denominatie mogen weigeren. Deze leden vragen hoe de
initiatiefnemers verdedigen dat de omkering van dit uitgangspunt niet in
strijd hoeft te zijn met de vrijheid van onderwijs zoals die tot dusver geldt.
De leden vragen in hoeverre de initiatiefnemers beseffen dat een
gedeelde identiteit tussen ouders, leerlingen en de school van belang is
voor de waarde en kwaliteit van het onderwijs. Het uitgangspunt is altijd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

14

geweest dat ouders en leerlingen zich op basis van affiniteit en identificatie bij een bijzondere school aanmelden en dat onderwijs niet als
geïsoleerd product los van identiteit te verkrijgen is. Zij vragen waarom de
intiatiefnemers aan die hoge prioriteit geen uitdrukking hebben gegeven.
Deze leden vinden het uiterst teleurstellend dat zelfs de wettekst enkel
negatief geformuleerd is. Als uitgangspunt geldt volgens de initiatiefnemers namelijk dat scholen leerlingen niet mogen weigeren, tenzij
leerling of ouders weigeren te verklaren dat zij de identiteit respecteren.
Volgens deze leden zou het voor de hand liggen om toelating enkel dan
mogelijk te maken wanneer sprake is van een positieve verklaring van
ouders en leerlingen ten aanzien van de identiteit van de school. Graag
ontvangen zij op dit alternatief een toelichting.
De leden vragen de initiatiefnemers in hoeverre zij zich er rekenschap van
geven dat bijzondere scholen organisaties zijn die volgens privaatrecht
zijn georganiseerd. Zij vragen waarop de legitimatie voor de overheid
naar de mening van de initiatiefnemers berust om zelfs in te grijpen in de
regels die een vereniging ten aanzien van haar identiteit volgens
privaatrecht mag stellen. Deze leden vragen in hoeverre een dergelijke,
vergaande ingreep ook bij andere privaatrechtelijke organisaties geaccepteerd zou worden. Zij vragen of de initiatiefnemers hierbij ook in acht
willen nemen dat aan scholen een extra bescherming toekomt, vanwege
het bijzondere gegeven dat in scholen overdracht van cultuur en identiteit
plaatsvindt, zo bleek recent opnieuw uit het advies van de Raad van State
aan de regering.
De leden vragen hoe de initiatiefnemers het begrip respecteren invullen.
Deze leden vragen of die invulling verder gaat dan de enkele lippendienst
dat men respect heeft voor de identiteit van de school. In hoeverre mag
ook van leerlingen gevraagd worden om in woord en daad deel te nemen
aan gewoonten, onderdelen en activiteiten die een wezenlijk element
vormen van de identiteit van een school, zo vragen zij. Zij vragen of
leerlingen bijvoorbeeld ook verplicht kunnen worden om religieuze
vieringen bij te wonen. Ook vragen zij of een leerling geloofwaardig is
wanneer hij niet deelneemt aan bepaalde gewoonten en welke invloed dat
heeft op de sfeer binnen de school.
De leden vragen hoe de initiatiefnemers erin voorzien dat een school met
een uitgesproken identiteit voldoende middelen heeft om te voorkomen
dat haar identiteit verandert door een toename van het aantal leerlingen
en ouders die de identiteit slechts respecteren. Wordt bijvoorbeeld
voorzien in de mogelijkheid om ouders en leerlingen medezeggenschapsrechten te onthouden ten aanzien van identiteitsgevoelige zaken, zo
vragen zij.
De leden vragen een toelichting op de paradoxale situatie in de toelichting
dat enerzijds beoogd wordt scholen aan te laten sluiten bij de samenstelling van de wijk, terwijl anderzijds selectie op basis van etniciteit
verboden wordt. Deze leden veronderstellen dat de meest optimale
overeenstemming tussen de bevolkingssamenstelling in de wijk en in de
school juist te bereiken is door selectie op grond van etniciteit. Zij vragen
de initiatiefnemers waarom zij dit middel toch ongerechtvaardigd achten.
Ook vragen zij waarom de initiatiefnemers, gelet op hun eigen doelstellingen, bezwaren hebben tegen het genoemde plan in Utrecht waarbij
door selectie op basis van etniciteit gestreefd wordt naar het voorkomen
van zwarte en witte scholen.
De leden vragen waarom de initiatiefnemers voor een acceptatieplicht
gekozen hebben. Deze leden vragen of de initiatiefnemers met hen van
mening zijn dat het instrument van de acceptatieplicht voor het bereiken
van een betere samenstelling van de leerlingenpopulatie te grofmazig is.
Door enkel de mogelijkheid van toelating te bieden, wordt namelijk nog
geen sturing op de samenstelling van de leerling-populatie verkregen.
Deze leden vragen bijvoorbeeld hoe de initiatiefnemers willen voorkomen
dat een naar hun mening onevenwichtig samengestelde witte school

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

15

doorschiet naar een onevenwichtig samengestelde zwarte school. Ook
vragen zij aandacht voor de situatie van scholen die al evenwichtig zijn
samengesteld en die door de acceptatieplicht juist met problemen voor
haar identiteit te maken kunnen krijgen.
De leden vragen om een toelichting van de initiatiefnemers op de
voorbeelden die op pagina zes van de toelichting op de nota van wijziging
genoemd worden. Zij vragen waarom de initiatiefnemers deze
voorbeelden als ongerechtvaardigd op één lijn stellen, terwijl de school in
het eerste voorbeeld onderscheid maakt op grond van identiteit en de
scholen in het tweede voorbeeld op basis van ras. Deze leden vragen of
de initiatiefnemers hun mening delen dat onderscheid op grond van ras
ontoelaatbaar is, terwijl onderscheid op grond van identiteit voor een
bijzondere school vanzelfsprekend is. Zij vragen welke bezwaren er zijn
tegen een katholieke school die, met een open houding naar leerlingen
van openbare scholen, waar mogelijk liever kiest voor katholieke en
protestants-christelijke leerlingen.
De leden begrijpen dat de initiatiefnemers het onderwijs zien als één van
de belangrijkste middelen voor integratie, om welke reden een acceptatieplicht volgens hen onmisbaar is. Deze leden maken erop opmerkzaam dat
dit een ideologische overtuiging is, die door veel scholen en onderwijsorganisaties niet gedeeld wordt. Deze betrokkenen beschouwen het
onderwijs in de kern niet als instrument voor integratie dat maatschappelijke problemen moet oplossen, omdat daardoor de status van het
onderwijs wordt gedevalueerd. Deze leden vragen de initiatiefnemers op
grond van welke bevoegdheid de overheid hun ideologische visie aan alle
scholen mag opdringen.
De leden vragen of een school een leerling kan weigeren wanneer hij er
gedurende zijn schoolperiode blijk van geeft de identiteit van de school
niet meer te respecteren. Deze leden vragen of die mogelijkheid ook geldt
voor scholen die leerlingen op denominatieve gronden toelaten. De leden
vragen een nadere toelichting op de stelling van initiatiefnemers dat de
nota van wijziging ten opzichte van het oorspronkelijke wetsvoorstel meer
ruimte biedt voor een beoordeling per geval. Zij vernemen graag welke
aanvullende ruimte er precies bedoeld wordt.
De leden vragen hoe het voorstel van de initiatiefnemers voor een nieuwe
toetsingscommissie naast de CGB, te rijmen is met de wens van de
initiatiefnemers om juist aan te sluiten bij de criteria van de Awgb.
Artikelsgewijze toelichting
De leden van de SGP-fractie vragen waarom de initiatiefnemers in het
wetsvoorstel ook onderscheid op grond van politieke gezindheid willen
verbieden. Het betreft hier immers gedachtegoed dat nauw verband kan
houden met de identiteit van de school. Zo zal een islamitische school er
begrijpelijk niet erg happig op zijn om leerlingen toe te laten die sympathiseren met partijen die de islam als een schadelijke invloed zien. Deze
leden ontvangen in dat licht graag een toelichting op de keuze van de
initiatiefnemers.
De voorzitter van de commissie,
Van Bochove
Adjunct-griffier van de commissie,
Bošnjaković-van Bemmel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 417, nr. 9

16