Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 247

Wijziging van de Algemene Ouderdomswet, de
Wet inkomstenbelasting 2001 en de Wet op de
loonbelasting 1964 in verband met verhoging
van de leeftijd waarop recht op
ouderdomspensioen ontstaat

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING

ALGEMEEN
Inhoudsopgave

blz.

1.
2.
3.
4.
5.

Inleiding
De verzorgingsstaat en de vergrijzing
Waarom de AOW-leeftijd verhogen en waarom nu?
Verhoging AOW-leeftijd
Waarom tevens aanpassing van het Witteveenkader en
inperking van de premieruimte in de 3e pijler?
6. Uitvoering
7. Financiële gevolgen
8. Flankerende maatregelen en doorwerking in andere wetgeving

1
4
5
7
12
15
16
17

1. Inleiding
Dit wetsvoorstel heeft tot doel de leeftijd waarop recht op AOW ontstaat
(hierna: AOW-leeftijd) te verhogen van 65 naar 67 jaar. Hiertoe vindt wijziging van de Algemene Ouderdomswet (AOW) plaats. Het robuuste
karakter van de AOW blijft hierbij in stand. Iedereen krijgt bij het bereiken
van de leeftijd van 67 jaar recht op een AOW-pensioen ongeacht of er wel
of niet vanaf een bepaalde leeftijd is gewerkt. Daarbij heeft de regering
oog voor de positie van de werknemer die langer zal moeten doorwerken.
Dit wetsvoorstel voorziet daarom in een zorgvuldige invoering van de
verhoging van de AOW-leeftijd. Van ouderen die vlak voor het pensioen
staan kan niet worden verwacht dat zij plotseling 2 jaren langer moeten
werken. Zij hebben zich niet of onvoldoende hierop kunnen voorbereiden.
Ook werkgevers moeten in hun personeelsbeleid met de wijzigingen
rekening kunnen houden. Daarom zullen alle mensen, die voor 1 januari
2010 55 jaar of ouder zijn (geboortejaren 1954 en eerder) op 65-jarige
leeftijd recht houden op AOW. Daarna zal vanaf 2020 de AOW-leeftijd op
66 jaar komen te liggen en wordt de AOW-leeftijd in 2025 verhoogd naar
67 jaar.
De fiscale pensioenrichtleeftijd voor aanvullende pensioenen wordt met
dit wetsvoorstel in overeenstemming gebracht met de nieuwe

KST138222
0910tkkst32247-3
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

1

AOW-leeftijd. In dat kader worden ook de wettelijke opbouwpercentages
gewijzigd en wordt de premieruimte in de vrijwillige aanvullende pensioenen (derde pijler) aangepast Hiertoe zullen de Wet op de loonbelasting
1964 en de Wet inkomstenbelasting 2001 worden aangepast. De wijziging
van het fiscale kader zal in beginsel plaatsvinden per 1 januari 2020. Het
kabinet nodigt sociale partners echter uit om gezamenlijk tot afspraken te
komen over het beschikbaar houden van vrijvallende middelen voor het
pensioenstelsel en in samenhang daarmee een vroeger ingangstijdstip
van de aanpassing van het Witteveenkader voor te stellen. Indien dergelijke afspraken tot stand komen, zal het kabinet het moment van aanpassing van het fiscale kader daarop alsnog laten aansluiten.
Inwerkingtreding van het voorliggende wetsvoorstel is voorzien met
ingang van de dag nadat de wet in het Staatsblad is geplaatst. De effectieve ingangsdatum van de verschillende voorstellen ligt, zoals blijkt, op
latere data.
Ook in de overige wetgeving zal de AOW-leeftijd worden aangepast. De
sociale verzekeringen en -voorzieningen zullen dus door gaan lopen tot de
nieuwe AOW-leeftijd. De gevolgen voor socialezekerheids- en andere weten regelgeving, anders dan de AOW, het fiscale regime voor pensioenopbouw (het Witteveenkader) en de premieruimte in de derde pijler, zijn niet
in dit wetsvoorstel meegenomen. Deze onderwerpen zullen op een later
tijdstip in een Aanpassingswet verhoging AOW-leeftijd aan de orde
komen. In de Notitie «Men is zo oud als men zich voelt» (Kamerstukken II
2008/09, 29 544, nr. 152) is een aantal aanpassingen van arbeidsrechtelijke
aard aangekondigd, die tot doel hebben het doorwerken na 65 jaar op
korte termijn te stimuleren. Naar aanleiding van deze notitie worden enige
arbeidsrechtelijke aanpassingen voorbereid. Deze komen in een apart
wetsvoorstel aan bod.
Het kabinet heeft op verzoek van de Tweede Kamer op 5 juni 2009 een
AOW-notitie met betrekking tot de verhoging van de AOW-leeftijd aan de
Kamer (Kamerstukken II 2008/09, 31 700 XV, nr. 66) verzonden. Deze notitie
zet uiteen welke motieven het kabinet heeft om de AOW-leeftijd te
verhogen en de effecten die dit heeft voor de arbeidsparticipatie van met
name oudere werknemers en voor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën. Daarnaast schetst de notitie varianten voor verhoging van de
AOW-leeftijd en gaat de notitie in op het aspect van de zware beroepen.
Daarbij heeft het kabinet aangegeven dat in het aanvullend beleidsakkoord is gekozen voor een breed pakket van houdbaarheidsmaatregelen,
waaronder het voornemen om de AOW-gerechtigde leeftijd te verhogen
van 65 naar 67 jaar. Aanleiding om deze keuze nu te maken, is de
verslechtering van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën als gevolg
van de financiële crisis en de economische gevolgen daarvan. De keuze
moet echter mede geplaatst worden tegen de achtergrond van de demografische veranderingen in de afgelopen vijftig jaren en de noodzaak om
ook voor toekomstige generaties een solide stelsel van publieke voorzieningen, sociale zekerheid en de zorg voor de oude dag zeker te stellen. Als
gevolg van de vergrijzing zullen niet alleen de pensioenlasten toenemen
maar daarnaast ook de zorgkosten, terwijl de beroepsbevolking vanaf
2010 krimpt. Het gaat dan ook niet alleen om het zekerstellen van de AOW,
maar meer in het algemeen om het zekerstellen voor de toekomst van de
wezenlijke aspecten van de verzorgingsstaat.
In het kader van de afspraken met sociale partners over het sociaal
akkoord van april 2009 heeft het kabinet aangegeven dat de SociaalEconomische Raad (SER) tot 1 oktober 2009 een alternatief voor de verhoging van de AOW-leeftijd kon aanreiken. De SER heeft de minister van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid op 1 oktober 2009 bericht dat het
partijen binnen de SER niet gelukt is voor 1 oktober 2009 tot overeenstem-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

2

ming te komen over een dergelijk alternatief.1 Bij brief van 2 oktober 2009
aan de Tweede Kamer heeft het kabinet aangegeven het jammer te vinden
dat het de partijen in de SER niet gelukt is een alternatief vast te stellen.2
Op dit moment ligt het wetsvoorstel Flexibilisering AOW3 ter behandeling
bij de Tweede Kamer. Dat wetsvoorstel geeft personen de mogelijkheid
om de AOW later dan de huidige spilleeftijd van 65 jaar te laten ingaan.
Dezelfde methode van flexibilisering kan zonder meer bij de verhoging
van de AOW-leeftijd worden toegepast.
In de brief aan de Tweede Kamer is aangegeven dat in aansluiting op de
verhoging van de AOW-leeftijd een aantal flankerende maatregelen wordt
getroffen met betrekking tot de positie van mensen met een lang arbeidsverleden, de arbeidsmarktpositie van ouderen en de positie van mensen
met zware beroepen.4 Deze maatregelen zullen in het wetsvoorstel flankerende maatregelen verhoging AOW-leeftijd aan de orde komen.

1

Brief van de Voorzitter van de SER van
1 oktober 2009 met kenmerk 09.06875.
2
Kamerstukken II 2009/10, 32 163, nr. 1.
3
Wetsvoorstel Wijziging van de Algemene
Ouderdomswet in verband met opname van
de mogelijkheid om op verzoek van de pensioengerechtigde het ouderdomspensioen
geheel of ten dele op een later tijdstip te laten
ingaan: Kamerstukken II 2008/09, 31 774.
4
Brief van de Minister en Staatssecretaris van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de
staatssecretaris van Financiën van 16 oktober
2009 (Kamerstukken II 2009/10, 32 163, nr. 2).

Personen die 42 jaren gewerkt hebben, krijgen straks de keuze om het
AOW-pensioen vanaf 65 of 66 jaar te laten ingaan. Een van de voorwaarden om de AOW eerder te kunnen laten ingaan, is dat men 42 jaar
heeft gewerkt tot aan het bereiken van de leeftijd van 65 of 66 jaar. Flexibilisering is daarmee alleen toegankelijk voor actieven. Wie ervoor kiest zijn
AOW eerder te laten ingaan, wordt daarvoor actuarieel gekort op de
hoogte van de maandelijkse AOW-bedragen die de rest van het leven
ontvangen worden. Verder mag flexibilisering van de AOW niet leiden tot
een beroep op de Wet werk en bijstand (WWB).
Vanaf het moment van invoering van de verhoging van de AOW-leeftijd is
het nog niet mogelijk om voor iedereen het arbeidsverleden vast te
stellen. Daarom wordt voorzien in een overgangsregeling die inhoudt dat
men vanaf 2005 tot aan het bereiken van de leeftijd van 65 of 66 jaar een
bepaald aantal jaren moet hebben gewerkt, waarvan steeds de laatste 15
jaren onafgebroken tot aan het bereiken van de leeftijd waarop het
AOW-pensioen eerder ingaat.
Het vervroegen van pensioen wordt ook toegankelijk gemaakt voor
mensen met een lager inkomen, door cumulatief het inkomenseffect van
de flexibilisering ten dele te compenseren. Als voorgenomen maatregel
om dit te bewerkstelligen wordt op dit moment gedacht aan een nieuwe
inkomensgerelateerde arbeidskorting voor oudere werknemers, maar de
exacte vormgeving wordt nog nader bekeken.
Werkgevers en werknemers hebben gedurende de invoeringstijd van 10
jaar de tijd en de plicht om een duurzaam inzetbaarheidsbeleid in te
voeren dat er op gericht is dat ieder de mogelijkheid krijgt om tijdig ander
werk te gaan doen. Daartoe worden zowel werkgever als werknemer
verplicht. De Arbeidsomstandighedenwet (arbowet) zal zo worden gewijzigd dat de werkgever beleid zal voeren dat gericht is op duurzame inzetbaarheid van werknemers. Werknemers moeten hieraan meewerken. Zo
ontstaat een gezamenlijke verplichting.
Werknemers die zware werkzaamheden vervullen waarvan in redelijkheid
niet verwacht kan worden dat deze langer dan 40 jaren verricht kunnen
worden zonder uitzonderlijke slijtage (de zogenaamde zware beroepen),
zullen in de toekomst tegen de tijd dat zij 30 jaar dit beroep vervullen een
aanbod moeten krijgen van minder belastend werk. Krijgen zij dat aanbod
niet, dan zal de werkgever financieel moeten faciliteren dat zij de mogelijkheid krijgen om op hun 65ste te stoppen met werken.
De verhoging van de arbeidsparticipatie van ouderen moet gepaard gaan
met beleid dat gericht is op de verbetering van de inzetbaarheid en belastbaarheid van oudere werknemers. Het kabinet komt hiertoe met een uitgewerkt plan van aanpak. Teneinde te vermijden dat mensen vlak voor het
bereiken van de pensioenleeftijd nog geconfronteerd worden met een
vermogenstoets komt er een nieuwe regeling in de vorm van een over-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

3

bruggingsuitkering voor de werknemer wiens WW-uitkering of loongerelateerde WGA-uitkering is geëindigd als gevolg van het bereiken van de
maximale uitkeringsduur, en die op dat moment 65 of 66 jaar is en nog
geen recht heeft op AOW.
In het vervolg van het algemeen deel van deze memorie van toelichting
worden de hiervoor geschetste hoofdlijnen van de verhoging van de
AOW-leeftijd nader uitgewerkt.
Hoofdstuk 2 beschrijft de demografische ontwikkelingen en de gevolgen
van de crisis, die tot het besluit hebben geleid om de AOW-leeftijd te
verhogen. De redenen voor de verhoging van de AOW-leeftijd komen in
hoofdstuk 3 aan de orde. Hoofdstuk 4 beschrijft de verhoging van de
AOW-leeftijd, de keuze voor de vaste AOW-leeftijd van 67 jaar, de overgangstermijn, het invoeringspad, de overige aspecten van verhoging.
Hoofdstuk 5 beschrijft de beperkingen van het fiscale kader voor aanvullende pensioenen in de tweede pijler en de premieruimte in de derde
pijler. Hoofdstuk 6 gaat in op de uitvoering. De financiële gevolgen van
het wetsvoorstel volgen in hoofdstuk 7. Hoofdstuk 8 schetst de overige
maatregelen en doorwerking in andere wetgeving.
2. De verzorgingsstaat en de vergrijzing
Het Nederlandse stelsel van voorzieningen, zekerheid en zorg is breed van
opzet en voorziet in investeringen in menselijke ontplooiing, bescherming
tegen bestaansrisico’s, zorg en bescherming tegen armoede, arbeidsongeschiktheid en de lasten van ouderdom. Dit stelsel is opgebouwd in een
periode van economische en demografische groei. Zowel het grote aantal
betalenden als de groeiende welvaart maakten de ontwikkeling van steeds
betere voorzieningen mogelijk. Het stelsel berust op solidariteit tussen
verschillende groepen in de samenleving: tussen werkenden en nietwerkenden, tussen jongere generaties en oudere, tussen wie mogelijkheden heeft en wie beperkingen kent. Nederlanders hechten aan dit
stelsel.
De betaalbaarheid van dit stelsel op lange termijn komt geleidelijk steeds
meer onder druk te staan door maatschappelijke ontwikkelingen zoals
vergrijzing en ontgroening. De gevolgen van de huidige crisis voor de
economie en de overheidsfinanciën brengen deze ontwikkelingen in een
stroomversnelling. In de komende jaren versterken de demografische
gevolgen van de naoorlogse geboortegolf en de forse daling van de
bevolkingsgroei sinds het eind van de jaren zestig elkaar. Onder invloed
van ontgroening zal de beroepsbevolking vanaf 2010 kleiner worden,
terwijl het aantal 65-plussers naar verhouding snel toeneemt. Dit zal
leiden tot tekorten aan arbeidskrachten in cruciale sectoren van de
economie zoals onderwijs en zorg. Het CPB1 verwacht dat de beroepsbevolking tussen 2010 en 2040 met 400 000 personen krimpt. Daarin is al
inbegrepen een verwachte stijging van de arbeidsparticipatie van
vrouwen en ouderen. De bevolking tussen de 20 en 65 jaar krimpt met
900 000 personen.
Tegenover één AOW-gerechtigde staan nu nog 4 mensen die werken,
straks nog maar 2. Dat betekent dus dat de grijze druk – de verhouding
tussen 65-plussers en de potentiële beroepsbevolking – oploopt tot bijna
50%. Dit is drie keer zo hoog als in de tijd dat de AOW werd ingevoerd.

1

CPB memorandum 23 april 2009: «Arbeidsaanbod en gewerkte uren tot 2050. Een
beleidsneutraal scenario.»

Demografische kengetallen

1957

2010

2040

Grijze druk
Aantal 20–65 jarigen per AOW’er
Bevolking 20–65 jarigen
Beroepsbevolking 20–65 jarigen

16%
6,3

25%
4,0
10,1 miljoen
7,6 miljoen

49%
2,1
9,2 miljoen
7,2 miljoen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

4

Bovendien moet de potentiële beroepsbevolking daarnaast ook de voorzieningen en lasten dragen voor een ander deel van de bevolking –
opgroeiende kinderen – dat ook gelijk is aan de helft van de beroepsbevolking. Voor ieder potentieel lid van de beroepsbevolking staat er dan één
persoon die niet tot de beroepsbevolking behoort. In de toekomst zullen
er daardoor steeds minder mensen zijn om de publieke voorzieningen, de
zorg en de economie aan de gang te houden. Tegenover het groeiend
aantal ouderen dat zorg nodig heeft staan steeds minder mensen die deze
zorg verzekeren. Ook andere publieke voorzieningen zoals onderwijs,
openbare veiligheid en bestuur, maar ook sectoren van de economie
waarvan we afhankelijk zullen zijn voor ons inkomen, worden geconfronteerd door een arbeidstekort als gevolg van de vergrijzing. Verhoging van
de pensioengerechtigde leeftijd draagt daarom eveneens bij aan de
arbeidsparticipatie. De regering heeft er daarbij oog voor dat verhoging
van de AOW-leeftijd er niet automatisch toe leidt dat ouderen twee jaar
langer zullen doorwerken. Beleidsmaatregelen op deze punten worden
geschetst in hoofdstuk 8.
3. Waarom de AOW-leeftijd verhogen en waarom nu?
De overheidsfinanciën zijn houdbaar als de bestaande overheidsvoorzieningen kunnen meegroeien met de welvaart zonder dat de belastingen in
de toekomst moeten worden verhoogd of dat de overheidsschuld zich
uiteindelijk explosief ontwikkelt. Bij de houdbaarheidsberekeningen
worden alle plussen en minnen van de overheidsfinanciën in de toekomst
meegenomen, zoals zorgkosten, belastinginkomsten en aardgasbaten.
Momenteel is er sprake van een houdbaarheidstekort. Dat betekent dus
dat de bestaande overheidsvoorzieningen niet gehandhaafd kunnen
worden zonder belastingverhoging of steeds verder toenemende overheidsschuld. De laatste berekening van het Centraal Plan Bureau (CPB)
dateert uit 2007 en kwam uit op 2,2% BBP. Hierbij is nog geen rekening
gehouden met de huidige financiële en economische crisis. Deze crisis
heeft het houdbaarheidstekort aanmerkelijk vergroot. Het CPB zal in de
loop van 2010, bij de publicatie van de nieuwe vergrijzingsstudie «Ageing
in the Netherlands», komen met een geactualiseerde raming van het
houdbaarheidstekort. Deze gegevens zijn derhalve nog niet beschikbaar.
Duidelijk is al wel dat dit tekort sinds de vorige raming in 2007 fors is
toegenomen. Zo schat bijvoorbeeld het IMF, weliswaar op basis van een
iets andere methodiek, het huidige Nederlandse houdbaarheidstekort op
8% BBP.
De druk op de sociale instituties zal dus onvermijdelijk toenemen.
Verschillende oplossingsrichtingen zijn denkbaar om met deze toenemende druk om te gaan. Er zijn drie hoofdrichtingen. Ten eerste wordt
door het aanpassen van de vergrijzingsgerelateerde instituties een oplossing gezocht daar waar de groei van de collectieve uitgaven zich het
meest pregnant zal doen voelen. Vooral de kosten van de AOW en van de
zorg zullen sterk stijgen, beide met ruim 4% van het BBP.
Ten tweede kan de arbeidsparticipatie worden verhoogd. Dit leidt tot meer
inkomsten en lagere uitgaven. De groep 20–64 jarigen zal de komende tijd
echter steeds kleiner worden. Ten slotte is er de mogelijkheid van het
aanpassen van inkomsten en uitgaven. Dit kan op twee manieren. Door de
uitgaven te beperken of de inkomsten te vergroten door de lasten te
verzwaren. Dit laatste wordt echter beperkt door het effect hiervan op de
economie en de werkgelegenheid. Het kan de concurrentiepositie
aantasten, waardoor het economisch draagvlak van collectieve voorzieningen kwetsbaarder wordt en maakt niet-participeren makkelijker.
Verhoging van de AOW-leeftijd en inperking van de fiscale ruimte voor
aanvullende pensioenen levert een substantiële bijdrage aan de houdbaarheid van de overheidsfinanciën en draagt bij aan ieder van de drie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

5

genoemde oplossingsrichtingen. Het past een van de vergrijzingsgerelateerde instituties aan, het beperkt de collectieve lasten en draagt bij aan
de arbeidsparticipatie, waardoor het een versterking is van de Nederlandse economie.
Verhoging van de AOW-leeftijd is ook redelijk, omdat we langer door
kunnen werken. Voor de AOW is daarnaast relevant om te kijken hoe lang
mensen nog te leven hebben op het moment dat ze 65 worden. Deze
(resterende) levensverwachting is gemiddeld genomen sinds de start van
de AOW in 1957 opgelopen met ongeveer een kwart tot circa negentien
jaar. Ook de levensverwachting in als goed ervaren gezondheid is aanzienlijk gestegen. Daarnaast werken we korter en beginnen we later met
werken dan in 1957.
De levensverwachting van een 65-jarige stijgt momenteel met ongeveer
een maand per jaar. Volgens de actuele prognose van het CBS zet die
stijging door in de toekomst, zij het in een afvlakkend tempo. Tussen 2010
en 2040 stijgt de levensverwachting van een 65-jarige naar verwachting
met ruim 2 jaar. Zo bezien zal de periode dat een 65-jarige van zijn AOW
kan genieten in 2040 bij een AOW-leeftijd van 67 jaar even lang zijn als nu
bij een AOW-leeftijd van 65 jaar.
Als de levensverwachting in de verre toekomst steeds verder blijft stijgen,
zal een verdere aanpassing van de AOW-leeftijd uiteraard onvermijdelijk
zijn. Op dit moment is het voor een dergelijke conclusie echter nog te
vroeg. In de eerste plaats omdat prognoses op een dergelijke lange
termijn zeer onzeker zijn. Maar ook omdat het essentieel is dat, net als in
de afgelopen decennia gebeurd is, de gezonde levensverwachting in
voldoende mate meestijgt met de levensverwachting. Welke ontwikkeling
van de gezonde levensverwachting in de toekomst verwacht mag worden,
is op dit moment nog onvoldoende duidelijk.
Bovendien biedt het een aanknopingspunt dat bij kan dragen aan de
oplossing van de problematiek van de stijgende pensioenpremies. Verhoging van de AOW-leeftijd is naar het oordeel van de regering de meest
aanvaardbare optie om bedreiging van publieke voorzieningen, sociale
zekerheid, en zorg het hoofd te bieden. Daarnaast is het ook een ontwikkeling die aansluit bij de werkelijkheid van een gestegen levensverwachting,
bij het veranderende karakter van arbeid en bij veranderende maatschappelijke patronen van persoonlijke voorkeur van mensen.
Al ten tijde van de aanvaarding van de huidige AOW werd gedacht aan de
verhoging van de AOW-leeftijd als mogelijk gevolg van de vergrijzing.
Deze maatregel moet dan ook geplaatst worden tegen de achtergrond van
de structurele demografische veranderingen in de afgelopen vijftig jaar en
de noodzaak om ook voor toekomstige generaties een solide stelsel van
publieke voorzieningen, sociale zekerheid en zorg voor de oude dag zeker
te stellen. Als gevolg van de vergrijzing zullen niet alleen de AOW-lasten
toenemen maar daarnaast ook de zorgkosten, terwijl de beroepsbevolking
vanaf 2010 krimpt. Het gaat dan ook niet alleen om het zekerstellen van de
AOW, maar ook om het zekerstellen voor de toekomst van de verzorgingsstaat.
Waarom nu de AOW-leeftijd verhogen?
Verhoging van de AOW-leeftijd draagt bij aan de oplossing van de vergrijzingsproblematiek. De commissie Arbeidsparticipatie waarschuwde vorig
jaar nog voor de gevolgen van de ontgroening voor de beschikbare
hoeveelheid arbeidskrachten. Deze commissie concludeerde toen ook dat
in dat kader de verhoging van de leeftijd waarop mensen AOW en
pensioen krijgen onvermijdelijk zou zijn. Op dat moment leek het nog
mogelijk eerst alle aandacht te richten op het stimuleren van mensen om
door te werken tot de pensioengerechtigde leeftijd. Vandaar dat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

6

kabinet in de reactie op het rapport van de commissie Arbeidsparticipatie
concludeerde dat de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd nog
niet aan de orde was en dat eerst ingezet moest worden op het bevorderen van doorwerken tot 65. Aanleiding om deze keuze nu te maken is de
snelle verslechtering van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën als
gevolg van de financiële en economische crisis die Nederland sinds de
zomer van 2008 ernstig heeft getroffen. De overheid heeft forse ingrepen
moeten doen om deze tegenwind op te vangen, waarbij noodgedwongen
geld is gebruikt dat bestemd was voor de toekomst. Dit vertaalt zich nu in
een oplopende staatsschuld. De door de vergrijzing opgeworpen vragen
over de houdbaarheid van ons stelsel van voorzieningen, zekerheid en
zorg worden hierdoor nog prangender. Dat dwingt ons om nu keuzes te
maken over hoe we ons stelsel van collectieve voorzieningen voor de
lange termijn houdbaar kunnen houden.
4. Verhoging AOW-leeftijd
De AOW blijft in beginsel een voor een ieder toegankelijke en gelijke
ouderdomsvoorziening, ongeacht of iemand wel of niet heeft gewerkt
vanaf een bepaalde leeftijd. Het recht op AOW is net als onder de huidige
regeling uitsluitend afhankelijk van het ingezetenschap of het in Nederland werkzaam zijn. Het karakter van de AOW als volksverzekering blijft
hierdoor behouden.
Zowel in de huidige als in de voorgestelde situatie kent de AOW een vaste
leeftijd (65 jaar respectievelijk 67 jaar) waarop het recht op AOW in
beginsel ontstaat. Het grote niet te onderschatten voordeel van de keuze
voor een vaste AOW-leeftijd is de transparantie en voorspelbaarheid van
de AOW (iedereen weet waar hij aan toe is) en de betrekkelijke eenvoud
van de toepassing daarvan, die een betrouwbare uitvoering mogelijk
maakt.
De AOW is in de loop van de tijd op verschillende punten aangepast aan
veranderende (geïndividualiseerde) leefpatronen en deze ontwikkeling zet
zich voort. Bij alle aanpassingen is de AOW echter een betrouwbaar basispensioen gebleven dat voorspelbaar naar AOW-gerechtigden wordt overgemaakt. De regering wil deze goede en betrouwbare uitvoering blijven
waarborgen. Ook de hoogte van het AOW-pensioen bij het bereiken van
de AOW-gerechtigde leeftijd en de duur van de opbouwperiode blijven
ongewijzigd. Wel zal de periode waarin men AOW opbouwt automatisch
meeschuiven met de verhoging van de AOW-leeftijd.
In de structurele fase zal in beginsel voor iedere (gewezen) inwoner van
Nederland eenzelfde AOW-leeftijd van 67 jaar met dezelfde uitkeringsvoorwaarden gelden.

1

Wetsvoorstel Wijziging van de Wet werk en
bijstand, de Algemene Ouderdomswet en de
Wet structuur uitvoeringsorganisatie werk en
inkomen in verband met de overheveling van
de uitvoering van de aanvullende bijstand
voor personen van 65 jaar of ouder van de
gemeenten naar de Sociale verzekeringsbank
en het aanbrengen van enkele andere aanpassingen in de Algemene Ouderdomswet en tot
wijziging van enkele sociale verzekeringswetten in verband met de gelijkstelling binnen
de sociale zekerheid van voormalige pleeg- en
stiefkinderen met eigen kinderen; Kamerstukken II 2009/10, 32 037.

Consequentie van het behoud van het karakter van de AOW is dat een
persoon na bereiken van de AOW-gerechtigde leeftijd geen beroep hoeft
te doen op de bijstand om in zijn levensonderhoud te voorzien. De AOW
blijft daarmee een basisinkomen voor ouderen buiten de arbeidsmarkt
om. Een uitzondering hierop vormt de situatie van een persoon die niet
lang genoeg in Nederland heeft gewoond en daardoor geen recht heeft op
een volledig AOW-pensioen. Diegene kan uiteraard een beroep doen op
de aanvullende bijstand. Inmiddels is een wetsvoorstel bij de Tweede
Kamer in behandeling dat ertoe strekt de SVB het onvolledige AOW-pensioen aan te laten vullen tot het sociaal minimum. Een AOW-gerechtigde
hoeft daardoor voor aanvullende bijstand geen aanvraag bij de gemeente
te doen1.
4.1. Flexibilisering na 67
Op dit moment biedt de AOW geen ruimte voor een individuele invulling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

7

die gebaseerd is op de fysieke en financiële mogelijkheden en wensen van
de burger. Het wetsvoorstel Flexibilisering AOW geeft burgers wel de
keuze om zelf te kunnen bepalen op welk moment en op welke wijze –
geheel of gedeeltelijk – de AOW later dan de AOW-gerechtigde leeftijd
ingaat.1 Ook bij verhoging van de AOW-leeftijd zal behoefte blijven
bestaan aan maatwerk. 67 jaar is evenmin als 65 jaar een fysieke grens
waarna werken onmogelijk is, integendeel. Ook nu al werkt een deel van
de werknemers door, niet alleen na 65 maar ook na 67. De bereidheid om
door te werken blijkt juist toe te nemen naarmate personen meer mogelijkheden hebben om het werkzame leven later of geleidelijk af te bouwen.
Het wetsvoorstel flexibilisering AOW bevat flexibilisering van de AOW op
basis van eigen voorkeur gekoppeld aan de spilleeftijd. Dezelfde methode
van flexibilisering kan zonder meer na de verhoging van de AOW-leeftijd
worden toegepast. Dit betekent dat men vanaf de leeftijd van 67 jaar de
AOW voor maximaal 5 jaar later geheel of gedeeltelijk kan doen ingaan.
Het later ingaan van de AOW leidt tot actuariële verhoging van het
AOW-pensioen over de resterende uitkeringsperiode.
4.2. Invoering verhoging AOW-leeftijd
Het is de bedoeling van de regering om de verhoging van de AOW-leeftijd
van 65 jaar naar 67 jaar met enige overgang in te voeren. Van personen
die thans vlak voor het pensioen staan, kan niet worden verwacht dat zij
plotseling twee jaar langer moeten werken. Zij hebben zich niet of onvoldoende op de verhoging van de AOW-leeftijd kunnen voorbereiden. Ook
werkgevers die in hun personeelsbeleid rekening hebben gehouden met
het vertrek van de oudere werknemers kunnen niet van de ene op de
andere dag de planning omgooien. De regering wil de verhoging van de
AOW-leeftijd zorgvuldig doorvoeren met oog voor de menselijke maat.
Daar is ook ruimte voor, omdat snellere invoering slechts beperkte houdbaarheidseffecten zal hebben. Op de omvang van deze houdbaarheidseffecten in de verschillende invoeringsvarianten wordt dieper ingegaan in
de financiële paragraaf.
De verhoging van de AOW-leeftijd zal in twee fasen plaatsvinden.
Personen die in 2009 of eerder de leeftijd van 55 jaar bereiken of hebben
bereikt – de geboortejaren 1954 en eerder – worden van de verhoging van
de pensioengerechtigde leeftijd van 65 naar 67 jaar uitgezonderd. De
AOW-leeftijd van 65 jaar blijft voor hen de AOW-gerechtigde leeftijd. Dit
geldt voor iedereen die in 2009 55 jaar of ouder is, waaronder mensen die
langdurig werkzaam zijn geweest in een zwaar beroep. Deze mensen zijn
de afgelopen jaren te zwaar belast, waardoor zij niet in staat zijn langer
door te werken. Verder heeft de regering mee laten wegen dat de verhoging van de AOW-leeftijd (en de aanpassing van het Witteveenkader) geen
mensen mag treffen waarop het overgangsrecht van de Wet aanpassing
fiscale behandeling VUT/prepensioen en introductie levensloopregeling
(Wet VPL) van toepassing is en die nu al met de VUT of met prepensioen
zijn. Deze mensen hebben zich – omdat zij al gepensioneerd zijn – niet op
de nieuwe AOW-leeftijd kunnen voorbereiden. Het zou niet redelijk zijn
deze mensen, die al met de VUT of prepensioen zijn, hiermee te confronteren.

1

Zie voetnoot 3, pagina 3.

Tot 2020 vindt de facto nog geen wijziging van de AOW-leeftijd plaats.
Deze overgangsperiode biedt sociale partners de ruimte om een duurzaam inzetbaarheidsbeleid te voeren. Tevens geeft het de mogelijkheid
om de arbeidsmarktsituatie van oudere werknemers te verbeteren. Daarna
is het vanuit een oogpunt van solidariteit tussen generaties en gelet op de
te boeken houdbaarheidswinst van de overheidsfinanciën van belang zo
spoedig mogelijk te starten met het verhogen van de AOW-leeftijd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

8

De eerste daadwerkelijke stap tot verhoging van de AOW-leeftijd vindt
plaats in 2020. Voor degene die in de periode van 2020 tot en met 2024 de
leeftijd van 65 bereikt, zal de AOW-leeftijd naar 66 jaar gaan. Voor degene
die in 2025 of later de leeftijd van 65 jaar bereikt, wordt de AOW-leeftijd
naar 67 jaar verhoogd.
Deze verhoging van de AOW-leeftijd vindt derhalve plaats door middel
van twee stappen van één heel jaar. De reden om niet over te gaan tot
meer, kleinere stappen is dat kleinere stappen in de tijd regelmatige
aanpassing van de uitvoering noodzakelijk maakt met verhoging van
uitvoeringskosten tot gevolg. Immers, voor elk leeftijdscohort zal dan een
andere AOW-leeftijdsgrens gelden, waardoor een andere uitvoeringspraktijk zal ontstaan. Voor burgers en bedrijven zal zo’n geleidelijker invoering
complexer en minder transparant zijn en bij bedrijven zal dit leiden tot een
grotere uitvoeringslast. Ook de grens voor de werknemers- en de overige
volksverzekeringen zou dan in hetzelfde tempo omhoog gaan. Het gevolg
hiervan is dat de uitkeringssystemen van het UWV en de SVB dan bij elke
te nemen stap moeten worden aangepast. Ook het publiek zal over de
tussentijdse leeftijdsverhoging en de gevolgen daarvan geïnformeerd
moeten worden.
De pensioenrichtleeftijd in de aanvullende pensioenen wordt net als de
AOW-leeftijd verhoogd naar 67 jaar. Iedere aanpassing van het fiscale
kader introduceert een extra overgangsregeling. Als de invoeringstermijn
één maand per jaar zou bedragen, zou dat neerkomen op 24 overgangsregelingen. Dit leidt tot hoge administratieve lasten. Om die reden heeft het
kabinet ervoor gekozen om de pensioenrichtlijn in de aanvullende pensioenen in één keer te verhogen naar 67 jaar.
Voor de Belastingdienst geldt overigens ook dat een stapsgewijze inperking van de fiscale ruimte voor aanvullende pensioenen de uitvoeringskosten aanzienlijk vergroot. Verder zal een geleidelijke invoering onder
meer bij verzekeraars leiden tot hoge administratieve lasten en kosten in
verband met aanpassing van polissen en de administratie.
Al deze overwegingen zijn voor de regering aanleiding om de
AOW-leeftijd door middel van twee grote stappen van één heel jaar te
verhogen naar 67 jaar.
In onderstaande tabel zijn de gevolgen van dit invoeringspad geschetst.
Jaar van bereiken
65-jarige leeftijd

geboortejaar

AOW-gerechtigde
leeftijd

AOW-pensioen gaat in

2019 en eerder
2020
2021
2022
2023
2024
2025 en later

1954 en eerder
1955
1956
1957
1958
1959
1960 en later

65
66
66
66
66
66
67

2019 of eerder
2021
2022
2023
2024
2025
2027 of later

Zoals uit de tabel valt af te leiden, is voor de vaststelling van de AOWgerechtigde leeftijd bepalend in welk jaar men 65 jaar wordt. Dit is het
ijkpunt voor de verhoging van de AOW-leeftijd. Dit houdt in dat als men in
de periode 2020 tot en met 2024 65 jaar wordt, de AOW-gerechtigde leeftijd op 66 jaar komt te liggen. Wordt men daarentegen pas in 2025 of later
65 jaar, dan geldt een AOW-gerechtigde leeftijd van 67 jaar.
Dit invoeringspad geeft individuele werknemers en werkgevers, sectoren
en uitvoering (SVB en Belastingdienst) voldoende tijd zich op de nieuwe
AOW-leeftijd voor te bereiden. De burger weet op deze manier ruim van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

9

tevoren waar hij aan toe is en kan zich in de overgang naar de hogere
AOW-leeftijd prepareren op de nieuwe uittreedleeftijd en indien nodig
aanvullende maatregelen treffen. Ook de SVB krijgt hierdoor voldoende
tijd om de klanten voor te lichten over wat de verhoging van de
AOW-leeftijd voor hen individueel gaat betekenen. De pensioenuitvoerders zijn hierdoor tijdig in staat hun deelnemers te informeren over het
individueel te verwachten pensioen (inclusief AOW) bij het bereiken van
de AOW-gerechtigde leeftijd. Zij kunnen de samenhang van het aanvullende pensioen met de AOW-leeftijd hierdoor goed over het voetlicht
brengen.
4.3. Overige aspecten van verhoging
Een hogere AOW-leeftijd werkt door in de systematiek van de AOW. Deze
doorwerking ziet op de opbouwsystematiek en de AOW-premie, de partnertoeslag en de vrijwillige AOW-verzekering.
Opbouwsystematiek en AOW-premie
Aanspraak op AOW hebben die mensen die een langdurige band met
Nederland hebben, omdat zij hier wonen of werken. Iedere ingezetene –
ongeacht of deze al dan niet werkt in Nederland – en onder voorwaarden
iedere niet- ingezetene die werkt in Nederland, is verzekerd voor de AOW
vanaf 15 jaar en bouwt in 50 jaar een recht op AOW-pensioen op. Dit
betekent dat men in de leeftijd tussen 15 en 65 jaar 2% AOW per jaar
opbouwt. De hoogte van het AOW-pensioen is wettelijk vastgelegd op een
bepaald bedrag. Dat bedrag wordt verlaagd met 2% per jaar, wanneer
iemand minder dan 50 verzekeringsjaren heeft opgebouwd. De mogelijkheid van een onvolledige AOW is inherent aan deze opbouwsystematiek.
Voor 65-plussers met een onvolledige AOW en zonder aanvullend
pensioen (inclusief wettelijk pensioen uit een ander land) of andere
inkomsten, fungeert de WWB als vangnet.
Door de verhoging van de AOW-leeftijd is het wenselijk de opbouwsystematiek aan te passen. Bij het aanpassen van de opbouwsystematiek moet
eenvoud voorop staan. Het kabinet kiest er daarom voor de opbouwperiode te handhaven op 50 jaar en net zoals dat nu het geval is deze aan te
laten sluiten op de AOW-leeftijd. In een opbouwperiode van 50 jaar komt
de langdurige band met Nederland voldoende tot uitdrukking. Alternatief
voor het handhaven van de opbouwperiode is deze met twee jaren te
verlengen, zodat de opbouwperiode loopt van 15–67 jaar. Dit zou echter
betekenen dat de eisen voor een volledig AOW-pensioen verzwaard
zouden worden. Hiervan is de regering geen voorstander. Daarnaast zou
het werken met een opbouwperiode van 52 jaar leiden tot een kortingspercentage voor elk gemist jaar van 1,9230769%.
Ten tijde van de invoering van de AOW werd verondersteld dat de meeste
jongeren al op vijftienjarige leeftijd zouden beginnen met werken. Daarom
lag het toen voor de hand de opbouwperiode al te starten vanaf 15 jaar en
door te laten lopen tot aan de pensioengerechtigde leeftijd. Hiermee
omvatte de opbouwperiode het gehele werkzame leven.
In de huidige maatschappij begint het werkzame leven later, vanwege het
feit dat mensen, als gevolg van de invoering van de kwalificatieplicht en
verlenging van de leerplicht, langer naar school gaan voordat zij gaan
werken. Omdat men later gaat werken draagt men ook pas later bij aan de
AOW. Daarbij komt dat onder meer door het verhogen van de AOW-leeftijd – het werkzame leven naar verwachting tot op latere leeftijd zal doorlopen. Naast een bron van inkomen is arbeid voor veel mensen een wijze
waarop zij eigen mogelijkheden realiseren, nieuwe kennis en ervaring
opdoen en maatschappelijk betrokken blijven. Beide factoren, later gaan
werken én langer doorwerken, maakt dat de regering de opbouwperiode

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

10

wil laten meeschuiven met het verhogen van de AOW-leeftijd. Hierdoor
sluit de groep van personen die bijdraagt aan de AOW en de kring van
verzekerden beter op elkaar aan.
Het aantal verzekeringsjaren dat nodig is om recht te hebben op een
volledig AOW-pensioen, blijft – zoals gezegd – ongewijzigd. Dit betekent
dat wanneer de AOW-gerechtigde leeftijd 67 is, de opbouwperiode start
wanneer men 17 jaar wordt.
Effecten op onvolledige AOW
Voor personen die gedurende hun hele leven in Nederland wonen heeft
de verschuiving van de opbouwperiode geen effect op het recht op AOW.
Immers de twee opbouwjaren die men mist in de leeftijd 15–17 jaar als
gevolg van de verschuiving, worden volledig gecompenseerd door de
extra opbouw tussen 65–67 jaar. Voor mensen die zich later in Nederland
hebben gevestigd betekent de nieuwe situatie, dat zij geconfronteerd
worden met een kleiner kortingspercentage dan in de huidige situatie het
geval is. Bijvoorbeeld, iemand uit het geboortejaar 1961 vestigt zich in
1991 op 30-jarige leeftijd in Nederland en wordt daardoor verplicht verzekerd. In de huidige situatie kan hij tot aan de AOW-gerechtigde leeftijd van
65 jaar nog 35 jaar AOW opbouwen. In de nieuwe situatie kan hij tot aan
de AOW-gerechtigde leeftijd van 67 jaar nog 37 jaar opbouwen.
Overgangsrecht
Voor de geboortecohorten 1955, 1956, 1957, 1958 en 1959 ligt de AOWgerechtigde leeftijd op 66 jaar. In het voorgestelde overgangsrecht is
bepaald dat de opbouwperiode hierop aan zal sluiten. Dit betekent dat
voor het bepalen van de verzekerde periode wordt gekeken naar de 50
jaren direct voorafgaand aan de AOW-leeftijd van 66 jaar. Deze groep
heeft hierdoor ook het voordeel, dat geldt voor de leeftijdscohorten na
hen, dat mensen met een onvolledige AOW-opbouw in de overgangsfase
relatief meer AOW opbouwen dan in de huidige situatie. Zij bouwen
namelijk één jaar extra AOW-rechten op.
Omdat deze groep mensen al voor het 67e jaar AOW gaat ontvangen, is
het niet opportuun de AOW-premie door te laten lopen tot aan 67. Het
betalen van de AOW-premie wordt daarom begrensd op de AOW-leeftijd
van 66 jaar.
Partnertoeslag
De AOW-partnertoeslag krijgt een AOW-gerechtigde, die een jongere
partner heeft zonder of met weinig eigen inkomen. Diegene ontvangt deze
partnertoeslag tot het moment dat de jongere partner 65 jaar wordt en
hiermee zelf recht krijgt op een AOW-pensioen. De partnertoeslag komt
met ingang van 1 januari 2015 voor nieuwe gevallen te vervallen. Dit
betekent dat alleen nog recht op AOW-partnertoeslag ontstaat voor
gehuwde AOW-gerechtigden die op of voor 31 december 2014 de leeftijd
van 65 jaar bereiken en die een partner hebben zonder of met weinig
inkomen. De verhoging van de AOW-leeftijd is niet van invloed op het
recht als zodanig op AOW-partnertoeslag maar is wel van invloed op de
duur van de AOW-partnertoeslag. Als gevolg van de verhoging van de
AOW-leeftijd zou, bij ongewijzigd beleid, de situatie kunnen ontstaan dat
de AOW-partnertoeslag stopt als de jongere partner de 65-jarige leeftijd
bereikt, terwijl het AOW-pensioen van de jongere partner nog niet is ingegaan. Van deze jongere partner kan dan, gelet op de korte periode tot aan
de AOW-leeftijd, niet worden verwacht dat diegene alsnog inkomen moet
verwerven via de arbeidsmarkt. In het wetsvoorstel is daarom bepaald dat
de duur van de AOW-partnertoeslag zal aansluiten op de relevante
AOW-gerechtigde leeftijd. Dit betekent dat met de geleidelijke verhoging
van de AOW-leeftijd ook de duur van de AOW-partnertoeslag dienovereenkomstig geleidelijk wordt verlengd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

11

Vrijwillige verzekering
Voor mensen die naar het buitenland vertrekken of die zich vanuit het
buitenland in Nederland vestigen is het mogelijk een vrijwillige AOWverzekering af te sluiten. In de situatie dat men in Nederland verplicht
verzekerd is voor de volksverzekeringen en naar het buitenland gaat kan
men voor een maximale termijn van 10 jaar de verzekering voor de Algemene nabestaandenwet (ANW) en AOW voortzetten. Deze mogelijkheid
wordt begrensd door de leeftijd van 65 jaar. Het is naar analogie aan het
betalen van de verplichte AOW-premie niet de bedoeling dat men premie
betaalt, terwijl men al een AOW-pensioen ontvangt. Het betalen van de
vrijwillige AOW-premie wordt daarom begrensd op de AOW-gerechtigde
leeftijd, die voor de persoon in kwestie geldt.
Voor personen die zich later in Nederland vestigen en hier verplicht verzekerd raken voor de volksverzekeringen bestaat de mogelijkheid gemiste
opbouwjaren voor de AOW in te kopen. Deze mogelijkheid staat open
voor mensen jonger dan 65 jaar. Met dit wetsvoorstel trekt de regering
deze grens op. Inkoop van AOW-opbouwjaren zal mogelijk zijn tot het
moment dat men de AOW-gerechtigde leeftijd heeft bereikt. Het is immers
niet de bedoeling dat men zich nog inkoopt op het moment dat men de
AOW-gerechtigde leeftijd al heeft bereikt.
5. Waarom tevens aanpassing van het Witteveenkader en
inperking van de premieruimte in de 3e pijler?
De vraag dient zich aan wat de verhoging van de AOW-leeftijd voor
gevolgen heeft voor de regelgeving met betrekking tot de opbouw van de
aanvullende pensioenen. Het inkomen na pensionering bestaat voor de
meeste mensen uit het AOW-pensioen en een aanvullende pensioenuitkering: collectief uit hoofde van de arbeidsrelatie (tweede pijler) of individueel (derde pijler). De opbouw van aanvullende pensioenen wordt onder
voorwaarden fiscaal gefaciliteerd.
Aanpassing van het Witteveenkader
Het fiscale regime voor pensioenopbouw in de tweede pijler is in de Wet
op de loonbelasting 1964 neergelegd. Dit zogenoemde Witteveenkader
bestaat uit de normen waaraan een pensioenregeling moet voldoen om in
aanmerking te komen voor fiscale facilitering. Het Witteveenkader bestaat
uit drie bouwstenen. In de eerste plaats geldt een begrenzing van de
hoogte van de pensioenuitkering die per dienstjaar opgebouwd mag
worden. Voor ieder dienstjaar mag een deel van de uiteindelijk te
ontvangen pensioenuitkering worden opgebouwd. Het maximum voor het
opbouwpercentage per dienstjaar is 2% voor eindloonregelingen en
2,25% voor de momenteel veel voorkomende middelloonregelingen; de
uitgangspunten voor de zogenoemde beschikbare premieregelingen
sluiten hierop aan. Uitgaande van 35 dienstjaren kan een pensioenuitkering opgebouwd worden ter hoogte van circa 78% (35 * 2,25%) van het
gemiddelde salaris gedurende de loopbaan, wat bij een gemiddelde loopbaanontwikkeling overeenkomt met 70% van het laatstverdiende loon.
Verder is in het fiscale kader als uitgangspunt voor de te ontvangen pensioenuitkering een pensioenrichtleeftijd van 65 jaar van toepassing. Deze
richtleeftijd is gelijk aan de huidige AOW-leeftijd. Dit betekent dat voor de
berekening van de maximaal in aftrek te brengen pensioenpremie ervan
wordt uitgegaan dat een pensioenuitkering ingaat vanaf de 65-jarige leeftijd. Een eerdere ingangsdatum is – net als een latere ingangsdatum –
toegestaan, maar dit betekent wel dat het pensioen actuarieel herrekend
moet worden ten opzichte van de 65-jarige leeftijd. Ten derde wordt in de
ruimte voor pensioenopbouw – op forfaitaire wijze – rekening gehouden
met de AOW-uitkering. De hiervoor beschreven elementen zorgen ervoor
dat werknemers bij voldoende dienstjaren een pensioen kunnen
opbouwen dat – met inbegrip met de AOW-uitkering – aansluit bij het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

12

laatstverdiende dan wel bij het gemiddeld tijdens hun loopbaan verdiende
inkomen.
Het kabinet is van mening dat de fiscale facilitering voor aanvullende
pensioenen op logische wijze aangesloten zal moeten blijven op de basisvoorziening AOW. Uitgangspunt is dat het fiscaal mogelijk moet zijn dat
op de nieuwe AOW-leeftijd (67 jaar) een aanvullend pensioen kan worden
opgebouwd dat dezelfde hoogte heeft als het bereikbare aanvullend
pensioen op de huidige AOW-leefijd (65-jaar). Doordat de ingangsdatum
van de AOW verandert, ligt het in de rede ook de fiscale pensioenrichtleeftijd voor aanvullende pensioenopbouw daarop af te stemmen en te
verhogen naar 67 jaar. Als gevolg van de verhoging van de wettelijke
pensioenrichtleeftijd naar 67 jaar is er sprake van 2 extra opbouwjaren.
Deze extra opbouwjaren rechtvaardigen een aanpassing van het jaarlijkse
opbouwpercentage. Daarom zal het fiscaal gefaciliteerde maximale
opbouwpercentage per dienstjaar worden aangepast van 2% bij eindloonregelingen naar 1,9%. Voor middelloonregelingen wordt een aanpassing
van maximaal 2,25% per dienstjaar naar maximaal 2,15% doorgevoerd.
Voor beschikbare premieregelingen wordt het uitgangspunt van 35
opbouwjaren verhoogd naar 37 opbouwjaren.
Aansluiting van de pensioenrichtleeftijd in de tweede pijler op de
AOW-leeftijd heeft als bijkomend voordeel dat de te verwachten stijging
van de feitelijke uittreedleeftijd evenwichtiger wordt verdeeld over lage en
hoge inkomensgroepen. Bij gelijkblijvende fiscale ruimte zouden hogere
inkomens meer mogelijkheden behouden om fiscaal gefaciliteerd extra
pensioen op te bouwen ten bate van vervroegde uittreding.
Ten slotte wordt opgemerkt dat het uiteraard de verantwoordelijkheid van
sociale partners blijft om – rekening houdend met de aangepaste fiscale
kaders – vorm te geven aan de concrete inhoud van de pensioenregeling.
Aandachtspunt daarbij is dat door de aanpassing van het fiscale kader de
premies voor aanvullende pensioenen kunnen worden verlaagd, terwijl er
gelijktijdig ontwikkelingen zijn die de pensioenkosten verhogen. Zonder
nadere afspraken kan deze versobering ertoe leiden dat middelen worden
onttrokken aan het pensioenstelsel en ten gunste komen van werkgevers,
die het grootste deel van de pensioenpremies betalen.
De regering acht het van belang dat als gevolg van hiervoor bedoelde
aanpassingen vrijvallende middelen, worden ingezet ter versterking van
het pensioenstelsel. De vrijval creëert de mogelijkheid om de autonome
stijging van de pensioenpremies op te vangen, in verband met de lage
dekkingsgraden en de trendmatige stijgende levensverwachting, alsmede
de eventuele (premie)gevolgen van eventuele andere maatregelen en
aanpassingen ter versterking van de houdbaarheid van het pensioenstelsel.
Dit vergt dat pensioenbesturen de pensioenpremies vooralsnog constant
houden en niet verlagen in samenhang met de aanpassing van de
opbouwpercentages. Een afspraak tussen werkgevers en werknemers in
de Stichting van de Arbeid zou dat kunnen ondersteunen. Gelet op de
onlangs gebleken kwetsbaarheid van de dekkingsgraden van pensioenfondsen en het belang van een robuust en houdbaar pensioenstelsel en
het spoedig herstel van de indexering, acht het kabinet het wenselijk dat
sociale partners een dergelijke convenant sluiten.
Wijze van invoering
De voorgestelde aanpassingen van zowel de fiscale pensioenrichtleeftijd
als de maximale opbouwpercentages zullen in één keer plaatsvinden op
het tijdstip dat de (eerste) verhoging van de AOW-leeftijd ingaat, namelijk
op 1 januari 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

13

Het kabinet is bereid een convenant tussen sociale partners te ondersteunen door dit deel van de aanpassing van het fiscale kader naar voren
te halen en de houdbaarheidswinst die daardoor ontstaat in de vorm van
lastenverlichting ter beschikking te stellen aan werknemers en werkgevers. Het kabinet nodigt sociale partners dan ook uit om gezamenlijk tot
afspraken te komen over het beschikbaar houden van de huidige premieniveaus voor het pensioenstelsel en in samenhang daarmee een vroeger
ingangstijdstip van dit deel van de aanpassing van het Witteveenkader
voor te stellen. Het kabinet zal in dat geval – met gebruikmaking van de
ruimte die de inwerkingtredingsbepaling daarvoor biedt – het moment
van aanpassing van het Witteveenkader daarop alsnog aansluiten. Bij een
eventuele vervroeging zal uiteraard rekening worden gehouden met het
overgangsrecht van de Wet VPL.
Belang van duidelijke communicatie; het uniforme pensioenoverzicht
Om het overzicht van de waarde van de totale pensioenaanspraken voor
de deelnemer inzichtelijk te houden, vereist dit een aanpassing in de
communicatie over het aanvullend pensioen. In het uniforme pensioenoverzicht (UPO) wordt nu al voor elke deelnemer aangegeven hoe hoog
het totale pensioen op 65-jarige leeftijd is en hoe hoog het pensioen is als
de deelnemer eerder dan wel later uittreedt. Pensioenuitvoerders zijn
verantwoordelijk voor de inhoud van het UPO. De regering acht het
wenselijk dat deelnemers in ieder geval weten hoe hoog hun pensioen is
op zowel de 67 jarige leeftijd als de relevante AOW-leeftijd. Dit betekent
voor pensioenuitvoerders dat zij tijdens het overgangsregime in de
communicatie over het aanvullend pensioen voor verschillende leeftijdscohorten een verschillende pensioenleeftijd moeten aanhouden.
Hierover zal overleg worden gevoerd met het pensioenveld.
Premieruimte in derde pijler
Bovenstaande argumenten voor een aanpassing van de fiscale ruimte
voor pensioenopbouw in de tweede pijler gelden evenzeer voor de derde
pijler. De derde pijler bestaat uit inkomensvoorzieningen voor de oude
dag die los van een dienstbetrekking worden opgebouwd.
Het maximum van de jaarlijkse premieaftrek voor de opbouw van inkomensvoorzieningen in de derde pijler is een afgeleide van de fiscale
ruimte die geldt voor aanvullende pensioenen. Daarnaast functioneren de
fiscale kaders voor de tweede en derde pijler tot op zekere hoogte als
communicerende vaten. De hoogte van de maximaal toegestane jaarlijkse
premieaftrek in de derde pijler wordt beperkt door het in dat jaar opgebouwde pensioen in de tweede pijler. Omgekeerd geldt dat – indien het
maximum van de jaarlijkse premieaftrek in de derde pijler niet wordt
gewijzigd – een beperking van de pensioenopbouw in de tweede pijler de
mogelijkheden voor het opbouwen van een oudedagsvoorziening in de
derde pijler vergroot. In dit wetsvoorstel wordt daarom ook de premieaftrek in de derde pijler op een vergelijkbare wijze als de aanpassingen voor
de aanvullende pensioenen aangepast. Het betreft een verlaging van het
percentage dat jaarlijks in aftrek mag worden genomen van 17% naar
15%.
Bij een – ten gevolge van een convenant door de sociale partners – voorgestelde vervroeging van het ingangstijdstip van de aanpassing van het
Witteveenkader, zal, gelet op de omstandigheid dat de fiscale kaders voor
de tweede en derde pijler tot op zekere hoogte als communicerende vaten
functioneren, de voorgestelde aanpassing van de premieruimte in de 3e
pijler deze voorgestelde vervroeging volgen.
Sociaal akkoord 2004 of het «Museumplein akkoord»
In de Wet VPL zijn de afspraken van het Najaarsoverleg 2004 met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

14

sociale partners opgenomen (deze afspraken worden vaak aangeduid met:
Sociaal akkoord 2004 of het «Museumplein akkoord»). Een van die
afspraken is de mogelijkheid om onder bepaalde voorwaarden in aanvulling op het ouderdomspensioen een fiscaal gefaciliteerd
40-deelnemingsjarenpensioen op te bouwen. Deze faciliteit, die op grond
van de Wet VPL is opgenomen in de Wet op de loonbelasting 1964, is
vooral bedoeld voor werknemers in zware beroepen waarbij deze
personen al op jonge leeftijd met werken zijn begonnen. Vanwege de
hiervoor toegelichte beperking van het Witteveenkader, moeten ook bij
het 40-deelnemingsjarenpensioen de relevante grenzen met twee jaren
worden opgehoogd. Dit geldt zowel voor het vereiste aantal deelnemingsjaren als voor het leeftijdscriterium. Door deze aanpassingen wordt
bewerkstelligd dat geen wijziging ontstaat in de groep werknemers waarvoor de faciliteit kan worden toegepast. Wel zal ook deze groep twee jaar
langer moeten doorwerken om in aanmerking te komen voor hetzelfde
pensioen. Indien het 40-deelnemingsjarenpensioen niet wordt aangepast,
zou hiermee een nieuwe brede regeling voor vervroegde uittreding in het
leven worden geroepen. Ook iemand die na zijn studie op 25-jarige leeftijd
begint met werken in een niet zwaar beroep zou in dat geval vanaf 65
jarige leeftijd in aanmerking kunnen komen voor het
40-deelnemingsjarenpensioen. De beoogde effecten van de aanpassing
van het Witteveenkader zouden daarmee deels teniet worden gedaan.
Anderzijds zou voor de groep werknemers die thans in aanmerking komt
voor het 40-deelnemingsjarenpensioen een inkomensgat ontstaan in de
periode tussen het bereiken van de 65-jarige leeftijd en het bereiken van
de 67-jarige leeftijd. Op grond van de huidige voorwaarden met betrekking tot de hoogte van het 40-deelnemingsjarenpensioen moet namelijk –
op forfaitaire wijze – rekening worden gehouden met een in die periode te
ontvangen bedrag aan AOW (terwijl dat bedrag bij een verhoging van de
AOW-leeftijd niet wordt ontvangen). Daarom wordt voorgesteld om het
40-deelnemingsjarenpensioen te vervangen door een
42-deelnemingsjarenpensioen. Mensen die in de periode van 2020 tot en
met 2024 de leeftijd van 65 jaar bereiken, kunnen gebruik maken van het –
bij wijze van overgangsmaatregel in te voeren – 41 deelnemingsjarenpensioen (zie het overgangsrecht in artikel IV).
6. Uitvoering

1

Brief van de voorzitter Raad van Bestuur van
15 oktober met kenmerk RvB.332/09/ES/ep.

Het wetsvoorstel is ter toetsing voorgelegd aan de SVB. Op 15 oktober
2009 heeft de SVB een uitvoeringstoets op hoofdlijnen uitgebracht.1
Hierin stelt de SVB dat het invoeringspad uitvoerbaar is. De SVB vraagt
aandacht voor personen die verzekerd waren voor de AOW tussen 15–17
jaar en die blijvend naar het buitenland zijn geëmigreerd. Omdat zij,
anders dan ingezetenen of personen die werken in Nederland, geen AOW
kunnen opbouwen tussen 65 en 67 jaar ontvangen zij tot maximaal 4%
minder AOW-pensioen dan in de huidige situatie. De SVB heeft ernstige
twijfel bij de juridische houdbaarheid van deze keuze. De regering is een
andere mening toegedaan en stelt zich op het standpunt dat deze keuze
juridisch houdbaar is omdat er geen strijdigheid bestaat met het Europees
Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens (EVRM). Tot op
heden betreft de EVRM-jurisprudentie slechts inbreuken op opeisbare
uitkeringsrechten (reeds toegekende uitkeringen). Een opeisbaar recht op
een AOW-pensioen ontstaat pas wanneer men de AOW-gerechtigde leeftijd heeft bereikt. AOW-opbouwjaren vormen geen opeisbaar recht. Daarnaast is voldaan aan de voorwaarden die het EVRM stelt voor het inbreuk
maken op de als eigendomsrecht te kwalificeren wettelijke uitkeringsrechten. Voorts verwacht de regering dat het gemaakte onderscheid door
de rechter niet aangemerkt zal worden als een belemmering voor het vrije
verkeer van werknemers. Immers het feit dat verschillende lidstaten
verschillen in hun sociaal stelsel, betekent dat er altijd marginale voor- of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

15

nadelen zijn bij het verhuizen van de ene lidstaat naar de ander. Daarnaast
is op voorhand niet duidelijk of het gemaakte onderscheid voor- of nadelig
uitpakt. Dit is namelijk afhankelijk van het pensioenstelsel van het land
waar men heen gaat en van de wijze waarop de pensioenrechten daar
worden opgebouwd. Tot slot is relevant dat steeds meer Europese landen
hun pensioengerechtigde leeftijd gaan verhogen of dit naar verwachting
zullen gaan doen. Dit aansluitingsprobleem wordt daardoor steeds kleiner.
Verder merkt de SVB op dat de gevolgen die het wetsvoorstel heeft voor
de internationale verplichtingen die Nederland is aangegaan in de
memorie van toelichting ontbreken. In antwoord hierop merkt de regering
op dat zowel het Europese recht als de multi- en bilaterale socialezekerheidsverdragen zich niet verzetten tegen een verhoging van de AOWleeftijd, zoals in voorliggend wetsvoorstel, is neergelegd.
De Inspectie Werk en Inkomen geeft in de uitvoeringstoets aan geen
opmerkingen te hebben.
7. Financiële gevolgen
Dit wetsvoorstel heeft pas op de langere termijn gevolgen voor de overheidsfinanciën. Door de ruime invoeringstermijn zijn de gevolgen voor de
rijksbegroting, die een horizon kent tot en met 2015, vrijwel nihil.
Op de langere termijn zijn er wel verstrekkende en diverse financiële
gevolgen. Zo zullen ten opzichte van ongewijzigde AOW-leeftijd de uitkeringslasten AOW dalen, maar stijgen de uitkeringslasten van andere uitkeringsregelingen, die door de leeftijdverhoging AOW langer gaan doorlopen. Dit betreft onder meer de Wet arbeidsongeschiktheidsverzekering,
Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen, Wet werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten, Werkloosheidswet, WWB en Anw. Parallel
aan de volume-ontwikkelingen binnen deze uitkeringen zullen de uitvoeringskosten AOW dalen en de uitvoeringskosten van andere uitkeringen
stijgen. Bij uitvoeringsinstanties kan er sprake zijn van implementatiekosten. Naast deze directe effecten zijn er ook indirecte effecten op de
werkgelegenheid en de premie- en belastinginkomsten.
Voor communicatiemiddelen is een budget van 4 miljoen beschikbaar.
De gevolgen van dit wetsvoorstel voor de administratieve lasten zijn niet
berekend. De regering gaat er van uit dat de gevolgen voor de administratieve lasten verwaarloosbaar zijn, omdat met het onderhavige wetsvoorstel geen nieuwe informatieverplichtingen worden gecreëerd.
Verhoging van de AOW-leeftijd in twee stappen van één jaar in 2020 en
2025 en het inperken van de fiscale ruimte voor aanvullende pensioenen
zoals beschreven in dit wetsvoorstel, verkleint het houdbaarheidstekort
met 0,7% van het BBP. Het houdbaarheidstekort ziet op alle toekomstige
jaren, van 2010 tot (in theorie) het oneindige. Hierbij wordt gerekend met
een discontovoet waardoor vroegere jaren zwaarder meetellen. Dat betekent dat een keuze voor een eerder of later tijdspad voor invoering van de
verhoging van de AOW-leeftijd wel een effect op de houdbaarheidswinst
heeft, maar dat dit effect relatief beperkt is. De extra houdbaarheidswinst
van directe en volledige verhoging naar 67 per 2011 bedraagt 0,1% BBP. In
eerdere doorrekeningen van het CPB (zoals de CPB-notitie van 19 juni
2009 aan de SER) is ook expliciet aangegeven dat verhoging van de
AOW-leeftijd naar 67 jaar een houdbaarheidseffect van 0,7% BBP heeft bij
vertraagde invoering en van 0,8% BBP bij onmiddellijke invoering.
Als de AOW-leeftijd in 24 stappen van één maand tussen 2011 en 2034
naar 67 jaar verhoogd zou worden, zou dat in beginsel (abstraherend van
discontering) dezelfde houdbaarheidswinst opleveren als dit wetsvoorstel.
Alle winst die aanvankelijk wordt geboekt gaat door het trage invoer-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

16

tempo later weer verloren. Geleidelijke invoering in 24 stappen van 1
maand vanaf 2011 impliceert ten opzichte van stapsgewijze invoering in 2
stappen van 1 jaar in 2020 en 2025 namelijk het volgende:
• In de periode 2011–2019 wordt een houdbaarheidswinst gegenereerd
omdat de AOW-leeftijd dan al met 1–9 maanden wordt verhoogd.
• In 2020 en 2021 wordt treedt een houdbaarheidsverlies op: de
AOW-leeftijd ligt dan bij geleidelijke invoering op 65 jaar en 10 respectievelijk 11 maanden tegen 66 jaar in het wetsvoorstel. In 2022 liggen
bij beide invoerschema’s de AOW-leeftijden precies gelijk. In 2023 en
2024 treedt weer een kleine houdbaarheidswinst op: de AOW-leeftijd
ligt dan bij geleidelijke invoering op 66 jaar en 1 respectievelijk 2
maanden tegen 66 jaar in het wetsvoorstel.
• In de periode 2025–2034 treedt houdbaarheidsverlies op. Bij geleidelijke invoering moet de AOW-leeftijd nog langzaam doorstijgen van 66
jaar en 3 maanden naar 67 terwijl de 67 in het wetsvoorstel dan al
bereikt is.
8. Flankerende maatregelen en doorwerking in andere wetgeving
De AOW is en blijft een volksverzekering. Iedereen heeft bij 67 jaar in
beginsel aanspraak op een AOW-pensioen ongeacht of er wel of niet
vanaf een bepaalde leeftijd is gewerkt. Uitgangspunt daarbij is dat
iedereen straks tot 67 jaar doorwerkt.
Flexibilisering AOW vanaf 65 jaar
De regering onderkent dat er werknemers zullen zijn die hun hele leven
hebben gewerkt en vroeg met werken zijn begonnen. Voor deze groep wil
de regering het onder voorwaarden mogelijk maken om het AOW-pensioen op 65 of 66 jarige leeftijd te laten ingaan. De mogelijkheid om het
AOW-pensioen eerder dan de spilleeftijd van 67 jaar te laten ingaan, doet
niets af aan het uitgangspunt dat de AOW in principe ingaat op 67 jaar.
Uitgangspunt bij het eerder laten ingaan van het AOW-pensioen zal zijn
dat iemand werkt tot zijn 65e jaar. Verder moet men 42 jaar gewerkt
hebben. Flexibilisering is daarmee alleen toegankelijk voor actieven.
Het moet hier wel gaan om substantiële arbeid. Dit moet blijken uit de
arbeidsverledenregistratie. Omdat op dit moment een dergelijke registratie nog ontbreekt en een nieuwe arbeidsverledenregistratie nog moet
worden opgebouwd, zal overgangsrecht worden getroffen. De inzet is een
registratie met ingang van dit wetsvoorstel op te bouwen en daarbij gegevens te benutten zoals die nu beschikbaar zijn in bestaande registraties.
Naar verwachting leidt dit er toe dat in 2020 een registratie beschikbaar is
met gegevens over het arbeidsverleden die 15 jaar terugzien. Vanaf 2020
geldt dat iemand zijn AOW eerder dan de voor hem geldende AOW-gerechtigde leeftijd mag laten ingaan als er aantoonbaar tenminste 15 jaar
aaneengesloten is gewerkt onmiddellijk daaraan voorafgaand. Na 2020
wordt het aantal jaren dat men in totaal gewerkt moet hebben gaandeweg
verhoogd.
Het niveau van de AOW zal bij het eerder laten ingaan van het pensioen
actuarieel worden verlaagd. Iedereen heeft hierdoor – ook diegenen die
het AOW-pensioen eerder dan 67 laat ingaan – in beginsel aanspraak op
(cumulatief) eenzelfde bedrag aan AOW-pensioen, als waarop bij 67 jaar
recht zou bestaan. Voorts zal onder meer gelden dat iemand niet door de
beslissing tot flexibiliseren een inkomen overhoudt dat binnen het bereik
van de WWB valt. Flexibiliseren van de AOW vanaf 65 jaar is niet bedoeld
voor mensen die willen blijven werken. Het instrumentarium wordt
daarop geijkt. De Raad van State stelt fundamentele en praktische vragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

17

ten aanzien van flexibilisering van de AOW vanaf 65 jaar. De regering zal
deze wegen bij het opstellen van het wetsvoorstel flankerende maatregelen.
Het vervroegen van pensioen wordt ook toegankelijk gemaakt voor
mensen met een lager inkomen, door cumulatief het inkomenseffect van
de flexibilisering ten dele te compenseren. Als voorgenomen maatregel
om dit te bewerkstelligen wordt op dit moment gedacht aan een nieuwe
inkomensgerelateerde arbeidskorting voor oudere werknemers, maar de
exacte vormgeving wordt nog nader bekeken.
Duurzame inzetbaarheid
De hiervoor geschetste participatiemaatregelen zien ook op mensen die in
een zwaar beroep werkzaam zijn. Sociale partners en overheid zetten zich
gezamenlijk in om te voorkomen dat werknemers jarenlang dezelfde
zware werkzaamheden in een beroep verrichten en daardoor «verslijten».
De loopbaan van een werknemer en de werkzaamheden die hij daarin
verricht, dienen zodanig te zijn dat hij gezond de AOW-gerechtigde leeftijd
kan bereiken en ook daarna gezond is.
De regering sluit hierbij aan op een al in gang zijnde ontwikkeling: steeds
minder mensen verrichten jaren achtereen zware arbeid. De primaire
verantwoordelijkheid om te voorkomen dat bepaalde arbeid inhoudt dat
werknemers voortijdig versleten zijn, rust bij werkgever en werknemers in
een bedrijf en sociale partners in een bedrijfstak. Zij kunnen door de
inrichting van de arbeid, het personeelsbeleid, de algemene compenserende arbeidsvoorwaarden, de belasting van een zwaar beroep verminderen. Zoals de SER nog onlangs unaniem heeft geadviseerd1 is goed
loopbaanbeleid hierbij cruciaal. De SER pleit ervoor om bij zware
beroepen met goed loopbaanbeleid te voorkomen dat werknemers
uitvallen met gezondheidsklachten vanwege hun werk. In navolging van
initiatieven in de bouwsector worden thans op sectoraal of brancheniveau
loopbaantrajecten ontwikkeld om werknemers na een aantal jaren naar
een andere, minder zware functie te begeleiden.
De regering wil nog steviger inzetten op de aanpak van de zware
beroepen gedurende het gehele werkzame leven van de werknemer.
Hiermee wordt beoogd dat ook in de toekomst zware werkzaamheden, via
verschillende hulpmiddelen, nog minder zwaar worden of de duur van de
zware werkzaamheden wordt beperkt. De aanpak van zware beroepen
staat in beginsel los van de verhoging van de AOW-leeftijd.
De sleutel om hier iets aan te doen ligt in een extra impuls van alle
partijen voor duurzame inzetbaarheid van werknemers. Duurzame inzetbaarheid is een veelomvattende term. Beleid en maatregelen op dit punt
zullen de komende tijd moeten worden geïntensiveerd. Daarbij zijn de
volgende aspecten van belang: (1) gezondheid in relatie tot arbeid en
arbeidsomstandigheden, en (2) scholing als onderdeel van loopbaanontwikkeling en ter voorkoming van uitval als gevolg van gezondheidsproblemen. Meer inzet op duurzame inzetbaarheid is een gezamenlijke
verantwoordelijkheid van werkgevers, werknemers en regering en uiteindelijk in ieders belang. In het kader van inzetbaarheid en het voorkomen
van uitval zijn al de nodige (wettelijke) maatregelen getroffen. Enerzijds
maatregelen betreffende de arbeidsomstandigheden, anderzijds in het
arbeidsongeschiktheidsbeleid.

1

SER-advies over preventie en gezondheid
van werknemers, 17 april 2009.

Omdat de regering de duurzame inzetbaarheid wil versterken, zullen in de
Arbeidsomstandighedenwet bepalingen worden opgenomen die werkgever en werknemer verantwoordelijk maken er zorg voor te dragen dat
risico’s voor de gezondheid van werknemers ook op langere termijn
zoveel mogelijk worden voorkomen. Als dat gezien de aard van de werk-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

18

zaamheden (al dan niet in relatie tot de persoon van de werknemer) niet
goed mogelijk is, wordt van beiden verwacht tijdig initiatieven te ondernemen om de duurzame inzetbaarheid te bevorderen. Deze verantwoordelijkheden gaan in die zin verder dan het tot op heden gevoerde beleid, dat
van de werkgever verlangd wordt een beleid te voeren, niet alleen gericht
op duurzame inzetbaarheid binnen de eigen onderneming, maar ook op
duurzame inzetbaarheid na afloop van de periode waarin een werknemer
voor hem werkzaam is. Met andere woorden, de werkgever moet voorkomen dat een werknemer zodanig wordt belast dat hij op langere termijn
niet meer (volwaardig) aan het arbeidsproces zal kunnen deelnemen. Een
dergelijke verantwoordelijkheid berust uiteraard niet alleen bij de werkgever. De werknemer draagt ook zelf verantwoordelijkheid voor zijn inzetbaarheid op langere termijn. Vandaar dat tegelijkertijd het voorschrift
wordt opgenomen dat de werknemer naar vermogen zorg draagt voor zijn
duurzame inzetbaarheid en mee werkt aan de uitvoering van het beleid
gericht op duurzame inzetbaarheid. Hiermee wordt een gezamenlijke
verantwoordelijkheid van werkgevers en werknemers bewerkstelligd en
wordt beoogd een ontwikkeling op gang te brengen, waarbij het vanzelfsprekend is dat er binnen bedrijven en instellingen aandacht is voor maatregelen om duurzame inzetbaarheid van werknemers te realiseren tot ten
minste de pensioengerechtigde leeftijd.
De periode tot 2020 geeft sociale partners de gelegenheid aanpassingen
te treffen in de sectoren waar zware beroepen voorkomen. Ook in de
overige sectoren en beroepen is het van belang dat sociale partners
aanpassingen doorvoeren en investeren in duurzame inzetbaarheid van
werknemers. Als sociale partners werkzaamheden in een bedrijf of
bedrijfstak als zware arbeid beschouwen, ligt het voor de hand dat zij
vanaf het begin van de loopbaan van deze werknemers beleid voeren ter
voorkoming dat de werknemer voortijdig verslijt.
Zwareberoepenregeling
Het is denkbaar dat er zware loopbanen zijn die ook na de overgangsperiode niet zijn opgelost. Bij zware beroepen gaat het om werkzaamheden
waarvan men in redelijkheid niet kan verwachten dat werknemers deze
langer dan 40 jaren kunnen vervullen zonder uitzonderlijke slijtage. Werknemers in deze beroepen zullen in de toekomst tegen de tijd dat zij 30 jaar
dit beroep vervullen, een aanbod moeten krijgen van minder belastend
werk. Krijgen zij dat aanbod niet, dan zal de werkgever financieel moeten
faciliteren dat zij de mogelijkheid krijgen om op hun 65e te stoppen. Deze
individuele zwareberoepenregeling is het sluitstuk van het beleid ter
bevordering van duurzame inzetbaarheid. De regeling houdt in dat indien
werkgever en werknemer er onvoldoende in geslaagd zijn de loopbaan
van een werknemer in een zwaar beroep anders vorm te geven en er na
afloop van 30 jaar geen aanbod is gedaan voor het verrichten van alternatieve, passende werkzaamheden, dan is de werkgever een vergoeding
verschuldigd die oploopt tot 140% van het jaarloon, te storten in een
individuele spaarpot van de werknemer. Daardoor kan deze categorie
werknemers uiteindelijk 2 jaar eerder vervroegd uittreden. Bij de zwareberoepenregeling geldt net zoals bij de levensloopregeling de omkeerregel.
De samenloop tussen de zwareberoepenregeling en de levensloopregeling zal nader geregeld worden.
Tegen de achtergrond van hun verantwoordelijkheid voor duurzame inzetbaarheid krijgen sociale partners de mogelijkheid om gezamenlijk werkzaamheden aan te melden, waarvoor geldt dat het niet mogelijk is om in
de loop van de overgangsperiode het verschijnsel van langdurige uitoefening geheel uit te bannen. Alleen beroepen die voldoen aan een aantal
criteria, kunnen daarvoor worden voorgedragen. Ten aanzien van de
criteria zal nader onderzoek worden verricht naar reeds beschikbare en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

19

naar nieuwe gegevens. Hierbij valt onder meer te denken aan informatie
over de WIA/IVA instroom en naar factoren die op de lange termijn op
gezondheidsschade kunnen wijzen. Bij de voordracht wordt sociale partners gevraagd tevens aan te geven wat zij al hebben gedaan om te voorkomen dat een beroep langjarig wordt uitgeoefend en welke inspanningen zij in de toekomst zullen verrichten om het zware karakter op
termijn weg te nemen.
Arbeidsmarktpositie ouderen
Op dit moment laat de arbeidsmarktpositie van ouderen soms te wensen
over. De huidige economische omstandigheden dragen daar ook niet in
positieve zin aan bij. Op termijn echter zal de vraag naar arbeid weer
toenemen en dreigt een tekort. Eén van de speerpunten van het kabinetsbeleid is dan ook het verhogen van de arbeidsparticipatie. Belangrijk
hierbij is dat mensen doorwerken tot aan de nieuwe AOW-leeftijd en
hierbij oog te hebben voor mensen die in zware beroepen werkzaam zijn.
Om het functioneren van de arbeidsmarkt als zodanig te verbeteren, heeft
het kabinet in het aanvullende beleidsakkoord het voornemen aangekondigd om te komen tot een wettelijke wederzijdse scholingsaanspraak. Een
dergelijke aanspraak zal inhouden dat de werkgever jegens zijn werknemer aanspraak heeft op het door de werknemer volgen van op of buiten
de onderneming gerichte scholing en dat de werknemer eenzelfde
aanspraak heeft jegens de werkgever. Scholing die gericht is op het in
stand houden of vergroten van de inzetbaarheid van een werknemer, ook
op langere termijn. Deze scholingsaanspraak kan dienen ter ondersteuning van het streven naar duurzame inzetbaarheid.
De arbeidsparticipatie van 55- tot 65-jarigen is de afgelopen jaren behoorlijk toegenomen. Zo bedroeg de netto arbeidsparticipatie van mannen en
vrouwen gezamenlijk, in 1999 30,2%, terwijl die in 2008 opgelopen was tot
44,8% (Bron: CBS EBB). Ook het percentage ouderen in de werkloze
beroepsbevolking (hiertoe worden personen zonder baan gerekend die
actief op zoek zijn naar arbeid van ten minste 12 uur per week) is lager
dan gemiddeld. In mei/juli 2009 was dit percentage onder personen van
55 tot 65 jaar 4,2%, onder personen van 45 tot 55 jaar 3,7%, tegenover een
gemiddelde van 4,9%. (Bron: CBS). Het beleid voor een verhoging van de
ouderenparticipatie is succesvol gebleken, zo wees ook de studie Rethinking Retirement van het CPB uit.
Er is al een aantal maatregelen genomen en er worden verschillende
maatregelen getroffen gericht op verbeteren van de arbeidsparticipatie en
de arbeidsmarktsituatie van ouderen. Deze maatregelen zijn te onderscheiden in de volgende categorieën: loonkosten, financiële prikkels,
tegengaan van leeftijdsdiscriminatie, afspraken met sociale partners en
beeldvorming en bewustwording. Voor de begrotingsbehandeling van
SZW zal het kabinet een overzicht van maatregelen presenteren hoe de
arbeidsparticipatie van ouderen verder kan worden bevorderd.
Overbruggingsregeling oudere werklozen
Onverminderd de inzet gericht op het versterken van de arbeidsmarktpositie van ouderen onderkent de regering dat desondanks werknemers die
al geruime tijd een WW-uitkering of een loongerelateerde WGA-uitkering
ontvangen, en die geen werk kunnen vinden en normaalgesproken bij het
bereiken van de maximale uitkeringsduur na hun 65ste in de bijstand uit
zouden stromen, geconfronteerd zouden kunnen worden met de noodzaak om eerst hun vermogen aan te spreken dat mede met het oog op het
pensioen is gespaard alvorens aanspraak te maken op een bijstandsuitkering. Dit acht de regering zo kort voor het pensioen een ongewenst
gevolg. Voor werknemers wiens WW-uitkering of loongerelateerde
WGA-uitkering eindigt als gevolg van het bereiken van de maximale uitke-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

20

ringsduur, en die op dat moment 65 of 66 jaar zijn en nog geen recht
hebben op AOW, zal een overbruggingsuitkering worden ingevoerd.
Inkomensafhankelijke arbeidskorting
Het vervroegen van pensioen wordt ook toegankelijk gemaakt voor
mensen met een lager inkomen, door cumulatief het inkomenseffect van
de flexibilisering ten dele te compenseren. Als voorgenomen maatregel
om dit te bewerkstelligen wordt op dit moment gedacht aan een nieuwe
inkomensgerelateerde arbeidskorting voor oudere werknemers, maar de
exacte vormgeving wordt nog nader bekeken.

1

Wet van 29 december 2008 tot wijziging van
de Wet financiering sociale verzekeringen in
verband met de invoering van een premiekorting voor het in dienst nemen van uitkeringsgerechtigden van 50 jaar en ouder en het
in dienst houden van werknemers van 62 jaar
en ouder (Stb. 598).
2
Langer doorwerken met beleid. Parels:
goede praktijken van duurzame inzetbaarheid
van werknemers, ECORYS Nederland BV,
Rotterdam, 12 oktober 2009.

Bestaande arbeidsmarktbevorderende maatregelen
Met ingang van 1 januari 2009 zijn maatregelen ingevoerd die ertoe
strekken meer oudere werknemers aan de slag te helpen en te houden.
Deze maatregelen zien op het verlenen van premiekorting aan werkgevers
bij het in dienst nemen van uitkeringsgerechtigden van 50 jaar en ouder
en bij het in dienst houden van werknemers van 62 jaar en ouder.1 Daarnaast krijgen werkgevers de loonkosten vergoed van oudere en langdurig
zieke werknemers die voor ze in dienst kwamen minstens 52 weken werkloos waren. De regeling is met ingang van 8 juli 2009 ingegaan en geldt
voor personen die op deze datum 55 jaar en ouder zijn (Tijdelijke wet
compensatieregeling loonkosten bij ziekte van oudere en voormalig langdurig werkloze werknemers).
De maatregelen zoals het laten vervallen van de fiscale faciliëring van VUT
en prepensioen op 1 januari 2005 en de vanaf 57 jaar oplopende arbeidskorting prikkelen de werknemers financieel om langer door te werken.
Ook valt hieronder de introductie per 1 januari 2009 van de doorwerkbonus om oudere werknemers te stimuleren door te blijven werken.
Mensen die 62 jaar worden en blijven werken ontvangen deze doorwerkbonus, die ook doorloopt na de 65-jarige leeftijd.
Om leeftijdsdiscriminatie tegen te gaan is de Wet gelijke behandeling op
grond van leeftijd bij de arbeid en de bevoegdheid van de Commissie
gelijke behandeling een belangrijk instrument. Daarnaast heeft het kabinet
het expertisecentrum LEEFtijd diverse projecten laten uitvoeren, zoals het
meerjarenproject «Werk voor alle leeftijden», het project «Vacatures voor
alle leeftijden» en het project «Alternatieven voor seniorenregelingen».
Op verschillende momenten zijn afspraken gemaakt met sociale partners
over het bevorderen van de arbeidsparticipatie van ouderen en van langer
doorwerken. In dit kader kan de Participatietop van 27 juni 2007 genoemd
worden. Hierbij hebben het kabinet en sociale partners diverse afspraken
gemaakt om ouderen te stimuleren langer door te werken. Het gaat onder
meer om scholing om de inzetbaarheid van werknemers te vergroten en
de omvorming van ontziemaatregelen om oudere werknemers minder
duur te maken. Ook in het Voorjaarsoverleg 2008 heeft het kabinet
afspraken gemaakt met sociale partners over de arbeidsparticipatie van
ouderen. Het kabinet en sociale partners vinden het wenselijk en noodzakelijk dat meer ouderen werken. Jaarlijks vindt monitoring plaats van de
voortgang van de gemaakte afspraken.
In opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(SZW) is door ECORYS Nederland BV het onderzoek «Langer doorwerken
met beleid» uitgevoerd.2 In dit onderzoek zijn goede praktijkvoorbeelden
van organisaties met beleid op het gebied van duurzame inzetbaarheid
van werknemers in kaart gebracht. Het blijkt dat bedrijven op het gebied
van loopbaanbeleid, arbeidsomstandighedenbeleid (inclusief gezondheidsbeleid) en arbeidsvoorwaardenbeleid belangrijke initiatieven nemen
om de duurzame inzetbaarheid van werknemers te bevorderen. Voorbeelden zijn individuele gesprekken voor loopbaanwensen, interne mobiliteitscentra om loopbaanmobiliteit te bevorderen en gezondheidsadviezen
(gezondheidschecks en leefstijladviezen) en technische hulpmiddelen om
de belasting van het werk te verminderen. Voorts het ontwerpen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

21

zogenaamde brugfuncties, die de overgang vormen tussen (fysiek) belastende en minder belastende functies. De bedrijven zijn tevreden over het
gevoerde beleid, ook al is de effectiviteit daarvan niet in alle gevallen
meetbaar. Om verder zicht te krijgen op succes kunnen bedrijven gestimuleerd worden een eenvoudig instrument te gebruiken waarmee dit succes
gemeten kan worden. In een dergelijk te ontwikkelen instrument zouden
de gebruikte criteria voor goed beleid zoals aandacht voor integraal
beleid, aandacht voor de ontwikkeling van medewerkers en breed draagvlak en inbedding in de organisatie meegenomen kunnen worden.
Vanaf 2005 heeft het ministerie van SZW het bevorderen van leeftijdsbewust (personeels)beleid bij bedrijven en branches gestimuleerd. De Tijdelijke subsidieregeling stimuleren leeftijdsbewust beleid van SZW had als
doel projecten te subsidiëren om werknemers ook op oudere leeftijd in
staat te stellen door te blijven werken. Deze projecten richten zich op
bewustwording van werkgevers, op de zorg voor goede en voldoende
arbeidskrachten en op het vergroten van de inzetbaarheid van werknemers. Andere voorbeelden zijn de campagne Werkervarenen, die een
onderdeel vormt van ikkan.nl, en de ontwikkeling van de website
65pluswerkt.info door het expertisecentrum LEEFtijd met subsidie van het
ministerie van SZW.
Doorwerking in andere wetgeving
In veel wet- en regelgeving is aangesloten op de AOW-leeftijd. Een verandering van die leeftijd heeft dan ook gevolgen voor deze regelingen. De
nieuwe AOW-leeftijd zal in veel gevallen doorwerken in de andere
elementen van de sociale zekerheidswetgeving. Bij andere wet- en regelgeving, waar direct of indirect wordt verwezen naar de AOW-leeftijd, is
wel aanpassing noodzakelijk. Al deze aanpassingen komen vanwege hun
omvang niet in dit wetsvoorstel aan de orde, maar krijgen een plaats in
een op een later tijdstip in te dienen Aanpassingswet verhoging AOWleeftijd. Gelijktijdig met dit wetsvoorstel is een notitie over de Aanpassingswet aan de Tweede Kamer verzonden. Deze notitie zet uiteen welke
onderwerpen in deze Aanpassingswet aan de orde zullen komen.
De verhoging van de AOW-leeftijd heeft geen directe gevolgen voor het
arbeidsrecht als zodanig. Wel worden arbeidsrechtelijke aanpassingen
voorbereid naar aanleiding van de nota «Men is zo oud als zich men
voelt». Deze aanpassingen beogen belemmeringen van arbeidsrechtelijke
aard voor het langer doorwerken na 65 jaar weg te nemen en komen in
een apart wetsvoorstel aan bod.

ARTIKELSGEWIJS
Artikel I (Wijziging van de AOW)
Onderdeel A
De verhoging van de leeftijd waarop recht op ouderdomspensioen als
bedoeld in de AOW ontstaat, brengt met zich mee dat in alle artikelen in
de AOW waarin de leeftijd van 65 jaar voorkomt, deze moet worden
vervangen door 67 jaar. Ter verhoging van de leeftijd waarop recht op
ouderdomspensioen als bedoeld in de AOW ontstaat, dient allereerst het
artikel te worden aangepast dat het recht op ouderdomspensioen regelt
(artikel 7). Daarnaast dienen de artikelen te worden aangepast die betrekking hebben op het tijdvak van opbouw van het ouderdomspensioen
(artikelen 6, eerste lid, aanhef, en 7, onderdeel b) en het recht op toeslag
(artikel 8, eerste lid). Verder dient ook de leeftijdsgrens in de artikelen die
betrekking hebben op de vakantie-uitkering en de vrijwillige verzekering te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

22

worden aangepast (artikelen 29, eerste lid, onderdeel c, en derde lid, 35,
eerste en vierde lid, 37, onderdeel b en 38, eerste lid).
Onderdeel B (artikel 7)
De keuze om tegelijk met de verhoging met twee jaar van de AOW-gerechtigde leeftijd tot de leeftijd van 67 jaar, ook de leeftijd waarop de
opbouw van het ouderdomspensioen start met twee jaar te verhogen tot
de leeftijd van 17 jaar, maakt het noodzakelijk artikel 7, onderdeel b, aan te
passen. In het artikel (zie ook onderdeel A) wordt tot uitdrukking gebracht
dat recht op ouderdomspensioen bestaat als de leeftijd van 67 jaar is
bereikt en men verzekerd is geweest in het tijdvak aanvangende met de
dag waarop de leeftijd van 17 jaar is bereikt en eindigende met de dag
voorafgaande aan de dag waarop de leeftijd van 67 jaar is bereikt. Dit
betekent dat de huidige opbouwperiode van 50 jaar ongewijzigd blijft.
Onderdeel C (artikel 13)
Het ouderdomspensioen als bedoeld in de AOW is onder meer afhankelijk
van het aantal verzekerde jaren. Wie tussen het 15de en 65ste jaar, dus
gedurende 50 jaar, verzekerd is geweest, krijgt recht op het volledige
ouderdomspensioen. Voor elk niet verzekerd jaar vindt een korting van
(100: 50=) 2% op het ouderdomspensioen plaats.
Als de leeftijd waarop recht op ouderdomspensioen ontstaat wordt
verhoogd van de leeftijd van 65 tot de leeftijd van 67 jaar dan zou
daarmee tevens de opbouwperiode met twee jaar worden verlengd.
Daarom is er voor gekozen om tegelijk met de verhoging met twee jaar
van de AOW-gerechtigde leeftijd ook de leeftijd waarop de opbouw van
het ouderdomspensioen start met twee jaar te verhogen tot de leeftijd van
17 jaar. Daartoe is het noodzakelijk om artikel 13 aan te passen.
Onderdelen D en E (artikelen 35 en 38)
De aanpassing van de periode waarin de opbouw van het ouderdomspensioen plaatsvindt, nl. van het tijdvak tussen de 15de en de 65ste verjaardag naar het tijdvak tussen de 17de en de 67ste verjaardag, impliceert dat
ook de leeftijdsgrenzen in de artikelen die betrekking hebben op het
tijdvak van opbouw van het vrijwillige ouderdomspensioen dienovereenkomstig moeten worden aangepast.
Artikel 35, eerste lid, bepaalt dat de gewezen verzekerde van 15 jaar of
ouder zich, zolang hij de leeftijd van 65 jaar nog niet heeft bereikt, vrijwillig kan verzekeren over een periode van maximaal 10 jaar met ingang
van de dag waarop de verplichte verzekering is geëindigd. Dit artikel
wordt zodanig aangepast (zie ook artikel I, onderdeel A), dat de mogelijkheid van vrijwillige verzekering blijft bestaan voor de gewezen verzekerde
van 17 jaar en ouder, zolang hij de leeftijd van 67 jaar niet heeft bereikt.
Artikel 38 regelt dat een verzekerde die niet eerder verplicht verzekerd is
geweest zich, zolang hij nog geen 65 is vrijwillig kan verzekeren vanaf de
15-jarige leeftijd over de achterliggende periode waarin hij niet verzekerd
is geweest. Ook de leeftijdsgrenzen in dit artikel worden dienovereenkomstig aangepast.
Onderdeel F (paragraaf 2)
Volledigheidshalve wordt er op gewezen dat de leeftijdsgrenzen die zijn
opgenomen in de paragrafen 1 (artikel 55) en 2 (artikel 58) van hoofdstuk
VIII niet behoeven te worden aangepast. Deze paragrafen bevatten het
overgangsrecht ten tijde van de invoering van de AOW met ingang van
1 januari 1957. De verhoging van de AOW-gerechtigde leeftijd is niet van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

23

invloed op dit overgangsrecht, omdat er voor degenen die geboren zijn in
1954 of eerder in de AOW-leeftijd niets verandert.
Paragraaf 2 (artikelen 58 tot en met 61) heeft betrekking op personen die
vóór of op 1 januari 1957 de leeftijd van 65 jaar hebben bereikt. Artikel 58
bepaalt dat degene die voor of op 1 januari 1957 de leeftijd van 65 jaar
heeft bereikt en die – al dan niet onafgebroken – gedurende zes jaren na
de voleindiging van zijn 59ste levensjaar in Nederland, de Nederlandse
Antillen of Aruba heeft gewoond, recht heeft op ouderdomspensioen. Van
de categorie personen waar het hier om gaat, zou de jongste persoon, dat
wil zeggen degene die daags voor 1 januari 1957 65 is geworden per
1 januari 2010 118 jaar zijn. Omdat er geen AOW-gerechtigden van die
leeftijd zijn, heeft paragraaf 2 feitelijk geen betekenis meer en kan deze
vervallen.
Onderdeel G (paragraaf 3)
In verband met het vervallen van paragraaf 2 van hoofdstuk VIII wordt
paragraaf 3 vernummerd tot paragraaf 2.
Onderdeel H (opschrift paragraaf 3)
Voor de duidelijkheid wordt er voor gekozen het overgangsrecht voor de
verhoging van de AOW-gerechtigde leeftijd onder te brengen in een
nieuwe paragraaf van hoofdstuk VIII. Daartoe dient het opschrift van de
huidige paragraaf 3 (paragraaf 2 (nieuw))van hoofdstuk VIII te worden
aangepast. Het opschrift wordt tevens aangepast in verband met de
vernummering van de paragraaf tot paragraaf 2.
Onderdeel I (artikelen 64a en 64b)
Zoals gezegd wordt het overgangsrecht voor de verhoging van de
AOW-gerechtigde leeftijd voor de duidelijkheid ondergebracht in een
nieuwe paragraaf 3.
In artikel 64a wordt aangegeven dat de verhoging van de AOW-gerechtigde leeftijd niet van toepassing is op personen die voor 1 januari 2020
65 jaar of ouder zijn. Voor de bedoelde personen verandert er dus niets in
hun AOW-ouderdomspensioen.
Voor personen die in de jaren 2020 tot en met 2024 de leeftijd van 65 jaar
bereiken wordt de AOW-gerechtigde leeftijd met een jaar verhoogd tot de
leeftijd van 66 jaar.
Voor personen die in 2025 of later de leeftijd van 65 jaar bereiken is niet
voorzien in overgangsrecht, zodat voor hen de in artikel 7, onderdeel a, en
andere artikelen opgenomen leeftijd van 67 jaar gaat gelden.
In artikel 64b wordt, overeenkomstig de systematiek van artikel 64a, voorzien in een overgangsregeling met betrekking tot de aanvang en het einde
van het tijdvak van opbouw van het ouderdomspensioen.
In dit artikel wordt geregeld dat de wijzigingen in het tijdstip van aanvang
en einde van het tijdvak waarin het ouderdomspensioen wordt opgebouwd niet van toepassing zijn op personen die in het jaar 2010, 56 jaar of
ouder zijn. Dit impliceert dat deze wijzigingen ook niet van toepassing zijn
op personen die in het jaar 2009 55 jaar of ouder zijn. Voor bedoelde
personen verandert er dus niets in het tijdstip van aanvang en einde van
de opbouw van hun ouderdomspensioen. Dat wil zeggen dat zij onveranderd ouderdomspensioen opbouwen vanaf hun 15de tot aan hun 65ste
verjaardag. Ook voor wat betreft de mogelijkheden om zich vrijwillig te
verzekeren verandert er voor deze personen niets.
Voor personen die in de jaren 2020 tot en met 2024 de leeftijd van 65 jaar
bereiken wordt het tijdstip van aanvang van het tijdvak van opbouw van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

24

het ouderdomspensioen, net als de AOW-gerechtigde leeftijd, met een
jaar verhoogd tot de leeftijd van 16 jaar. Dat betekent dat deze personen
ouderdomspensioen opbouwen van hun 16de tot hun 66ste verjaardag.
Vrijwillige opbouw van ouderdomspensioen is voor deze personen pas
mogelijk vanaf hun 16de verjaardag.
Voor personen die in 2025 of later de leeftijd van 65 jaar bereiken is niet
voorzien in overgangsrecht, zodat voor hen de opbouw van ouderdomspensioen start bij het bereiken van de leeftijd van 17 jaar.
Artikel II (Wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2001 per
1 januari 2020)
Artikel 3.127
In dit artikel wordt de fiscale ruimte voor premieaftrek voor lijfrenten die
dienen ter compensatie van een pensioentekort met ingang van 1 januari
2020 verminderd. De verlaging van de premieruimte van 17% naar 15%
komt overeen met de voorgestelde beperking van het Witteveenkader.
Artikel III (Wijziging van de Wet op de loonbelasting 1964 per
1 januari 2020)
In dit artikel wordt de Wet op de loonbelasting met ingang van 1 januari
2020 gewijzigd. Dit tijdstip kan voor de onderdelen B, C en D, op grond
van artikel VII worden vervroegd indien sociale partners een convenant
sluiten waarin de middelen die vrijvallen in verband met de aanpassing
van pensioenregelingen vooruitlopend op de inwerkingtreding van die
onderdelen worden ingezet voor versterking van het pensioenstelsel.
Onderdeel A (artikel 18)
Deze wijziging houdt verband met het feit dat het 40-deelnemingsjarenpensioen wordt vervangen door een 42-deelnemingsjarenpensioen.
Onderdeel B (artikel 18a)
In dit onderdeel wordt het maximale opbouwpercentage per dienstjaar
voor ouderdomspensioen zodanig aangepast dat straks bij ingangsdatum
op 67-jarige leeftijd een zoveel mogelijk gelijk pensioen behaald wordt als
thans bij ingangsdatum op 65-jarige leeftijd. Hierbij is het uitgangspunt
dat in 37 in plaats van 35 jaren tot een pensioen van 70% van het laatstverdiende loon kan worden gekomen. De twee extra opbouwjaren leiden
tot een verlaging van het opbouwpercentage tot 1,9 voor eindloon. Voor
middelloon is het maximale opbouwpercentage per dienstjaar vastgesteld
op 2,15% welk percentage zoveel mogelijk in overeenstemming is
gebracht met het bij een percentage voor eindloon van 1,9 met 37 dienstjaren op te bouwen pensioen. In lijn hiermee wordt voor een op een
beschikbare premiestelsel gebaseerd ouderdomspensioen geregeld dat
ook bij de bepaling van de beschikbare premie wordt uitgegaan van 37
opbouwjaren in plaats van 35 opbouwjaren.
Onderdeel C (artikel 18b)
Dit onderdeel verlaagt de maximale opbouwpercentages voor partnerpensioen in lijn met de verlaging van de percentages voor het ouderdomspensioen. Dit leidt tot een percentage van 1,33 voor opbouw op basis van
eindloon en 1,51 voor opbouw op basis van middelloon. Voor beschikbare
premieregelingen hoeft hier niets te worden geregeld, omdat met betrekking tot het ouderdomspensioen aangebrachte wijziging op grond van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

25

artikel 18b, derde lid, van de Wet LB 1964 automatisch van overeenkomstige toepassing is op het partnerpensioen.
Onderdeel D (artikel 18c)
Dit onderdeel verlaagt de maximale opbouwpercentages voor wezenpensioen in lijn met de percentages voor ouderdomspensioen en partnerpensioen. De maximale opbouwpercentages voor wezenpensioen bedragen
0,27 voor opbouw op basis van eindloon en 0,3 voor opbouw op basis van
middelloon. Voor beschikbare premieregelingen hoeft hier niets te
worden geregeld, omdat de met betrekking tot het ouderdomspensioen
aangebrachte wijziging op grond van artikel 18c, derde lid, van de Wet LB
1964 automatisch van overeenkomstige toepassing is op het wezenpensioen.
Onderdeel E (artikel 18e)
Dit onderdeel verhoogt de relevante grenzen voor de thans nog als
40-deelnemingsjarenpensioen aangeduide pensioenvorm. Dit geldt zowel
voor het vereiste aantal deelnemingsjaren als voor het leeftijdscriterium.
Als gevolg van deze wijzigingen mag het 42-deelnemingsjarenpensioen
bij ingang van het pensioen op 65-jarige leeftijd – en ten minste 42 deelnemingsjaren – met inbegrip van het ouderdomspensioen 70% van het
pensioengevend loon bedragen, met dien verstande dat vanaf 67 jaar
bovendien – op forfaitaire wijze – met de AOW-uitkering rekening moet
worden gehouden. Het uitsluitend verhogen van het leeftijdscriterium –
zonder het ophogen van het vereiste aantal deelnemingsjaren – zou betekenen dat de groep die aanspraak kan maken op deze vorm van ouderdomspensioen aanzienlijk wordt uitgebreid.
Onderdeel F (artikel 38g)
Deze wijziging houdt verband met het feit dat het 40-deelnemingsjarenpensioen wordt vervangen door een 42-deelnemingsjarenpensioen.
Artikel IV (Overgangsbepaling Wet op de loonbelasting 1964)
Dit artikel houdt verband met de vervanging van het 40-deelnemingsjarenpensioen door een 42-deelnemingsjarenpensioen. Bij wijze van overgangsmaatregel wordt voor degene die in de periode van 2020 tot en met
2024 de leeftijd van 65 jaar bereikt, een 41-deelnemingsjarenpensioen
ingevoerd. Het 40-, 41- en 42-deelnemingsjarenpensioen blijft daardoor
nauwkeurig aangesloten bij de geldende AOW-leeftijd.
Artikel V (Mogelijk vroeger ingangstijdstip wijzigingen Wet
inkomstenbelasting 2001 en Wet op de loonbelasting 1964)
Deze bepaling bewerkstelligt dat, indien sociale partners een convenant
sluiten waarin middelen, die vrijvallen in verband met aanpassing van het
Witteveenkader, worden ingezet voor versterking van het pensioenstelsel,
ter ondersteuning daarvan een vroeger ingangstijdstip van de aanpassingen in de fiscale ruimte voor aanvullende pensioenen (zowel tweede
als derde pijler) bij algemene maatregel van bestuur kan worden vastgesteld.
Artikel VI (Inwerkingtreding)
Inwerkingtreding van de wet zal plaatsvinden met ingang van de dag na
de datum van uitgifte van het Staatsblad waarin zij wordt geplaatst.
Met de inwerkingtreding van dit wetsvoorstel wordt in de AOW de leeftijd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

26

waarop recht op ouderdomspensioen ontstaat verhoogd met twee jaar tot
de leeftijd van 67 jaar. De verhoging van de AOW-gerechtigde leeftijd tot
de leeftijd van 67 jaar is, als gevolg van het in hoofdstuk VIII van de AOW
op te nemen overgangsrecht, pas van toepassing op degenen die
vanaf 1 januari 2025 de leeftijd van 65 jaar bereiken. Voor personen die in
de periode van 2020 tot en met 2024 de leeftijd van 65 jaar bereiken wordt
de AOW-gerechtigde leeftijd met een jaar verhoogd tot de leeftijd van 66
jaar. De aanpassingen met betrekking tot de fiscale ruimte voor aanvullende pensioenen worden – behoudens bij toepassing van artikel VII –
doorgevoerd met ingang van 1 januari 2020. De mogelijkheid om vrijvallende middelen in te zetten voor het oplossen van de huidige problematiek laat onverlet de verantwoordelijkheid van pensioenfondsbesturen
voor de premiestelling en de wettelijke eis van evenwichtige belangenbehartiging. De eventuele vervroeging van de verlaging van de opbouwpercentages zal weliswaar ook mensen die voor 2020 65 jaar worden raken,
maar het effect is in verhouding tot het totaal opgebouwde pensioen
gering.
De minister en de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
ondertekenen deze memorie van toelichting mede namens de staatssecretaris van Financiën.
De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
J. P. H. Donner
De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
J. Klijnsma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 247, nr. 3

27