Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

27 923

Werken in het onderwijs

Nr. 318

BRIEF VAN DE MINISTERS VOOR BASIS- EN VOORTGEZET
ONDERWIJS EN MEDIA EN VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 augustus 2018
Inleiding
In deze brief informeren wij u over onze geïntensiveerde aanpak van het
lerarentekort. Uit de gesprekken met de sector- en vakorganisaties komt
naar voren dat veel scholen de grootste moeite hebben om voldoende
leraren te vinden. De verschillen tussen regio’s zijn groot. In veel regio’s is
het uiteindelijk gelukt om voldoende leraren te vinden, maar vooral in de
Randstad worden de tekorten nu al gevoeld. Voor scholen binnen en
buiten de Randstad geldt dat er tijdens de eerstvolgende griepgolf
nauwelijks of geen vervangers beschikbaar zijn. Dat baart ons zorgen en
daarom ondernemen we extra actie tegen het lerarentekort in het primair
onderwijs (po), voortgezet onderwijs (vo) en het middelbaar beroepsonderwijs (mbo).
Deze brief bestaat uit twee delen. In deel I lichten wij onze aanpak toe en
reageren wij op een advies van de Onderwijsraad. In deel II reageren we
op een aantal moties en toezeggingen. In het najaar sturen wij u de
volgende voortgangsrapportage over het lerarenbeleid, inclusief de
nieuwe ramingen van het lerarentekort.
Het probleem
Het lerarentekort is het meest urgent in het po, maar ook in het vo wordt
het steeds lastiger om bevoegde leraren en vervangers te vinden voor
vakken als wiskunde, scheikunde, natuurkunde en Duits. In het (v)mbo
lopen de tekorten op vooral voor de technische vakken. Dat terwijl goed
opgeleide studenten in techniek zo hard nodig zijn. Bovendien gaan in alle
sectoren in de komende jaren veel leraren met pensioen.

kst-27923-318
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 923, nr. 318

1

Extra actie nodig
Er worden al veel maatregelen tegen het lerarentekort genomen. In 2017
is het plan van aanpak lerarentekort opgesteld met zes actielijnen:
1) verhogen van de in-, door- en uitstroom van de lerarenopleidingen,
2) stimuleren van zijinstromers, 3) behouden van leraren, 4) activeren van
de stille reserve, 5) verbeteren van het belonings- en carrièreperspectief
en 6) stimuleren van innovatie.1 Over de voortgang van dit plan van
aanpak heeft u in november een voortgangsrapportage ontvangen.2 De
actielijnen worden breed gedragen. Dat bleek in de debatten met uw
Kamer en ook in een bestuurlijk overleg met de sociale partners in het po.
Wij zetten deze aanpak dan ook voort.
De aanpak vergt een lange adem. Niet alle acties leveren op korte termijn
resultaat, maar gelukkig zien we al wel positieve ontwikkelingen. Zo lijkt
het erop dat de interesse in de pabo en zijinstroom toeneemt. Om een
beeld te krijgen van de mogelijke effecten van het ingezette plan van
aanpak, zijn scenario’s uitgewerkt en doorgerekend door CentERdata (zie
bijlage3). Uit de scenario’s blijkt dat de maatregelen uit het plan van
aanpak voor het po effectief zijn. Voor de lange termijn is het echter niet
voldoende om de tekorten helemaal te voorkomen. Extra actie door alle
betrokkenen is nodig.
Het kabinet pakt de tekorten aan
De tekorten zijn niet uniek voor het onderwijs. Het is een maatschappelijk
probleem. De economie bevindt zich in een hoogconjunctuur en veel
sectoren kampen met personeelstekorten, zoals de zorg- en veiligheidssector. De Minister van SZW heeft u hierover een brief gestuurd.4 Hierin
staat dat het kabinet de structurele werking van de arbeidsmarkt wil
verbeteren, een doorbraak wil realiseren in levenslang ontwikkelen en
meer mensen wil betrekken bij de arbeidsmarkt. Specifiek voor het
onderwijs, investeert het kabinet extra in leraren. Zo halveren we het
collegegeld voor studenten die dit jaar voor het eerst aan een bacheloropleiding in het hbo of wo beginnen. Studenten aan een lerarenopleiding
krijgen een extra jaar korting op het collegegeld. We investeren
€ 270 miljoen in de salarissen van leraren in het po. Met het nieuwe
cao-akkoord krijgen leraren in het po gemiddeld 8,5 procent meer salaris
in 2018. Vanaf 2019 worden de functiemixmiddelen in twee stappen in de
salarissen verwerkt waardoor er nog eens 1 procent bijkomt. Ook trekken
we 430 miljoen uit om de werkdruk te verlagen. Hierover is begin dit jaar
een akkoord gesloten en een deel van het geld is nu al beschikbaar.
Verder komt het kabinet tegemoet aan de problemen van de ketenbepaling uit de Wet Werk en Zekerheid bij vervanging van zieke leraren in
het po. Al vanaf komend jaar worden invalkrachten bij vervanging wegens
ziekte uitgezonderd van deze ketenbepaling.
Werkgevers aan zet
In het onderwijs zijn de besturen verantwoordelijk voor het personeelsbeleid. Zij hebben dan ook een cruciale rol bij het aanpakken van het
lerarentekort. Vanuit de overheid kunnen wij immers wel investeren in
randvoorwaarden, zoals salarissen, zijinstromers en de begeleiding van
starters en herintreders, maar het is aan de besturen en opleidingen om
1

Kamerstuk 27 923 nr. 245.
Kamerstuk 27 923 nr. 281.
3
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
4
Kamerstuk 29 544, nr. 833.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 923, nr. 318

2

leraren goed op te leiden en goed personeelsbeleid te voeren. Het
ministerie ondersteunt de werkgevers waar mogelijk.
Deel I: Intensivering van de aanpak van het lerarentekort
Met alle betrokken partijen blijven we aan de zes actielijnen werken, maar
er is meer nodig. Wij kiezen daarom voor drie focuspunten in de aanpak
van het lerarentekort:
1. een regionale aanpak in sterke netwerken;
2. versterking van het strategische personeelsbeleid door werkgevers;
3. verlaging van het ziekteverzuim en verhoging van de deeltijdfactor.
1. Een regionale aanpak in sterke netwerken in het po, vo en mbo
Zoals wij eerder met de Kamer hebben gedeeld, ligt de oplossing voor de
aanpak van de tekorten in de regio. De onderwijsarbeidsmarkt functioneert vooral op regionaal niveau. Daarom zijn we blij met goede
voorbeelden van regionale samenwerking, zoals in de G4 en de projecten
van het Arbeidsmarktplatform Primair Onderwijs en het Voion, het
Arbeidsmarkt- en Opleidingsfonds voor het vo. Besturen, scholen en
lerarenopleidingen werken hierin samen aan zijinstroomtrajecten en de
begeleiding van herintreders. In een aantal regio’s zijn actieplannen
gemaakt en worden aansprekende resultaten bereikt.
We willen graag dat andere regio’s deze voorbeelden volgen. Daarom
komen er aanjagers die regionale partijen helpen om een eigen aanpak te
realiseren met zo concreet mogelijke afspraken. Daarbij sluiten ze aan bij
bestaande netwerken en betrekken ze het bedrijfsleven. Sterke, regionale
netwerken kunnen concurrentie voorkomen en samenwerking bevorderen. Landelijk en in de regio verzamelen en verspreiden ze kennis over
succesvolle interventies, knelpunten en het oplossen daarvan. Ook
worden voorbeelden van goed personeelsbeleid gedeeld, want besturen
kunnen nog veel van elkaar leren. Ze verspreiden ook succesvolle
interventies uit andere tekortsectoren, zoals de zorg.
In de regio’s kan ook verbinding worden gelegd met de nieuwe aanpak
van het Participatiefonds voor mensen met een uitkering in het po. Het
doel van deze aanpak die in september start, is om binnen twee jaar tijd
duizend uitkeringsgerechtigden duurzaam aan de slag te krijgen.5
Onlangs heeft de Onderwijsraad ons een briefadvies gestuurd over het
lerarentekort. Wij delen de urgentie van de Raad en omarmen het advies
om zowel op de korte als lange termijn te zorgen voor voldoende leraren.
In lijn met het advies om een landelijke taskforce in te stellen, verbinden
wij de hands-on aanpak met aanjagers in de regio met een landelijke
stuurgroep. Deze stuurgroep bestaat uit de bestuurders van de sector- en
vakorganisaties, aangevuld met vertegenwoordiging van leraren, lokaal
bestuur, waar nodig andere departementen en de Minister voor Basis- en
Voortgezet Onderwijs en Media. Het overleg met deze partijen wordt
geïntensiveerd.
Het komt nu vooral aan op het regionaal uitwerken van actieplannen,
zoals dat bijvoorbeeld ook al gebeurt in Amsterdam, Rotterdam en Den
Haag. In de landelijke stuurgroep wordt verbinding gelegd tussen de
aanjagers om te leren van elkaar en van andere sectoren, om succesvolle
interventies en knelpunten te delen en waar mogelijk afspraken te maken
5

Deze aanpak is onderdeel van het plan 1.000 leerkrachten aan de slag van het fonds. Hierover
en over de aanpak van het ziekteverzuim wordt u binnenkort in een brief over de toekomst van
de beide fondsen verder geïnformeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 923, nr. 318

3

over oplossingen. De kwaliteit van het onderwijs staat daarbij voorop.
Over de uitwerking van de regionale aanpak en de verbinding op landelijk
niveau zijn wij in overleg met de sociale partners.
2. Strategisch personeelsbeleid door werkgevers voor een aantrekkelijk
beroep
Door strategischer personeelsbeleid te voeren kunnen werkgevers
bijdragen aan een aantrekkelijk beroep, nieuwe leraren aantrekken en
leraren die al voor de klas staan vast te houden. Vooral als het gaat verder
vooruitkijken, is er winst te halen. Zo komt het nog voor dat een school op
zoek is naar een wiskundeleraar voor over drie maanden, maar een goede
leraar die eerder wil beginnen voorbij laat schieten. De schaarse leraar die
zich nu bij de school meldt heeft over drie maanden al een andere baan
gevonden. Een ander voorbeeld is dat besturen nog wel eens leraren
ontslaan voor de zomer om ze na de zomer weer aan te nemen. Op die
manier besparen zij op de salariskosten, maar wij vinden dit niet passen
bij goed werkgeverschap.
Verder mikken werkgevers te veel op reguliere pabo-studenten. Zijinstromers en herintreders zien ze als tweede keuze. Dat is onterecht, want
zij kunnen op een positieve manier diversiteit binnen het team brengen.
Wij begrijpen dat zijinstromers en herintreders over het algemeen meer
begeleiding nodig hebben, maar op de langere termijn betaalt zich dat
terug. Goede begeleiding van studenten en starters, maar ook van ervaren
leraren hoort immers ook bij goed personeelsbeleid. Door de begeleiding
deels uit te besteden, bijvoorbeeld aan een bovenschools team of een
bovenbestuurlijk team (zoals een regionaal transfercentrum) kan
bovendien worden voorkomen dat het tot extra druk bij leraren leidt. Die
worden door het lerarentekort immers vaak al extra belast.
Voor een aantrekkelijk beroep is investeren in de ontwikkeling en
professionalisering van leraren noodzakelijk. Positief in dat kader is dat
leraren in het vo vanaf 1 augustus 2019 in het takenpakket 50 uur
ontwikkeltijd per jaar krijgen. Natuurlijk is het verlokkelijk om een leraar
zoveel mogelijk voor de klas te zetten. Maar op termijn is het verstandiger
om leraren aan hun ontwikkeling en professionalsering te laten werken.
Dat is beter voor de onderwijskwaliteit, en voorkomt dat leraren
vertrekken naar een school die wel kansen biedt voor ontwikkeling of zelfs
helemaal het onderwijs verlaten. Dit geldt in het bijzonder voor academische leraren in het po, terwijl we er daar juist graag meer van willen.
Wij verwachten dan ook van besturen en schoolleiders dat ze verder
vooruit kijken en niet alleen op schoolniveau. Dat geldt vooral voor
besturen met meer scholen. Het is noodzakelijk dat ze regie voeren op het
grotere personeelsbestand, in plaats van dat ze alleen kijken naar het
personeel op een individuele school. Zo kunnen ze leraren meer ontwikkelingskansen bieden en per school voor een optimale bezetting zorgen.
Een stap verder is opschaling naar bovenbestuurlijke samenwerking op
personeelsgebied. Ook daar liggen kansen. Een aantal besturen doet dit
al, de regionale transfercentra zijn hiervan een goed voorbeeld. Binnen
zo’n transfercentrum kunnen besturen bijvoorbeeld samen optrekken bij
de vervanging, het werven, begeleiden en de ontwikkeling van leraren.
In de geactualiseerde sectorakkoorden van het po en het vo zijn afspraken
gemaakt over de verbetering van het strategisch personeelsbeleid als
belangrijke voorwaarde voor onder meer een aantrekkelijke werk- en
leeromgeving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 923, nr. 318

4

3. Verlaging van het ziekteverzuim en verhoging van de deeltijdfactor
Het ziekteverzuim moet omlaag en de deeltijdfactor omhoog door meer
samen te werken en effectieve aanpakken te delen. Leraren spelen een
sleutelrol in de kwaliteit van het onderwijs. Daar moeten we zuinig op zijn.
Het ziekteverzuim in het onderwijs is relatief hoog, vooral in het po.
Positief is dat uit de meest recente cijfers blijkt dat het verzuim in het po
iets is gedaald, naar gemiddeld 6 procent. In het vo en mbo is het
percentage juist iets gestegen naar gemiddeld 5,3 procent in het vo en
5,6 procent in het mbo. Hier zit potentie, mede gelet op de grote
verschillen per regio, bestuur en school. De verantwoordelijkheid voor de
verlaging van het ziekteverzuim ligt bij de schoolbesturen. Schoolbesturen
in het po die hun ziekteverzuim terug willen dringen, kunnen daarbij hulp
krijgen van het Vervangingsfonds (Vf).
Ook als leraren iets langer gaan werken levert dat al veel op. De deeltijdfactor in het po is met 0,7 lager dan in het vo en mbo (0,8 fte). Als de
huidige gemiddelde werkweek in het po van 28 uur in de komende vier
jaar met een half uur zou worden uitgebreid, levert dat 760 extra fte op.6
Het helpt dus als besturen kijken hoe ze leraren optimaal kunnen inzetten.
Uiteraard, met de leraren zelf.
Twee extra maatregelen in het po
In aanvulling op de ingezette acties komen wij met twee extra maatregelen voor het po. Deze hebben betrekking op het verruimen van
mogelijkheden voor zijinstroom voor studenten met een ho achtergrond
aan een (verkorte) deeltijd pabo en het opleiden van een deel van de
onderwijsassistenten tot leraar.
(Verkorte) deeltijders met ho achtergrond sneller als leraar voor de klas
Het bevorderen van zijinstroom is een manier om het lerarentekort tegen
te gaan en om meer diversiteit in het onderwijs te realiseren. Het aantal
zijinstromers in het beroep (ZiB’ers) neemt toe, maar gelet op de
toenemende tekorten in het po zijn de aantallen nog relatief klein. Uit
gesprekken met het veld blijkt bovendien dat veel besturen in het po
huiverig zijn om ZiB’ers direct zelfstandig voor de klas te zetten. Besturen
kiezen er daarom voor om of geen ZiB’ers aan te stellen of om in het
begin voor een (groot) deel van de tijd een bevoegde leraar naast de
ZiB’er te zetten. Daarnaast zien wij een groeiend aantal studenten met een
afgeronde ho-opleiding in de (verkorte) deeltijd pabo. Zo zijn er in 2017
829 (verkorte) deeltijders met minimaal een afgeronde ho-opleiding
gestart tegenover 60 ZiB’ers.
We bieden deze studenten de mogelijkheid om tijdens hun opleiding al als
leraar te gaan werken. Dat kan op jaarbasis zo’n 200 fte extra opleveren.7
Voor besturen is dat interessant omdat de deeltijdstudenten al meer op
het onderwijs gerichte theorie- en praktijkervaring hebben voor ze voor de
klas komen dan veel ZiB’ers. Voor studenten is deze optie interessant
omdat zij eerder geld kunnen verdienen in hun toekomstige beroep dan in
de huidige situatie. Wij realiseren ons dat uw Kamer regelmatig kritisch is
geweest over zijinstroom en ook wij van mening zijn dat de kwaliteit van
het onderwijs steeds voorop moet staan. Het besluit voor de verruiming is
6
7

Het gaat hier om gemiddelden. Een deel van de leraren werkt al fulltime.
Ervan uitgaande dat ongeveer een kwart, 200 studenten jaarlijks gebruik maken van deze optie,
dat zij twee jaar via deze route werken in het onderwijs en dan 0,5 werken. Jaarlijks stroomt er
dan 100 fte in en omdat zij twee jaar van deze optie gebruik maken is het tekort op jaarbasis
200 fte minder.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 923, nr. 318

5

dan ook niet lichtvaardig genomen. Doorslaggevend voor de verruiming
was dat het hier gaat om studenten die al een ho opleiding hebben
afgerond en dat we voorwaarden kunnen stellen. De studenten kunnen
dan ook alleen zijinstromer worden als een aantal mijlpalen in de
(verkorte) deeltijd pabo zijn behaald. De mijlpalen waaraan de student
moet voldoen, worden in overleg met schoolbesturen en lerarenopleidingen opgesteld. Gedacht kan worden aan het positief afronden van de
eerste stage en een bepaald aantal punten/ deel van de opleiding dat
afgerond is. Verder is er een bestuur nodig dat de student wil aanstellen.
Net als bij ZiB, wordt vervolgens een tripartiete scholings- en begeleidingsovereenkomst afgesloten tussen de student, het schoolbestuur waar
de student in dienst treedt en de lerarenopleiding. De student kan
vervolgens voor maximaal twee jaar als leraar worden aangesteld en
moet in die tijd de (verkorte) deeltijd pabo afronden.
Onderwijsassistenten opleiden tot leraar
In reactie op de motie van het lid Kwint zijn er gesprekken gevoerd met
leraren, schoolleiders en pabo’s.8 Ook is er onderzoek gedaan onder
werkende onderwijsassistenten en mensen met een diploma onderwijsassistent die niet (meer) in het onderwijs werken. AOb en CNV hebben als
klankbord gefungeerd bij dit onderzoek dat als bijlage9 met deze brief is
meegestuurd.
Uit de gesprekken en het onderzoek komt naar voren dat onderwijsassistenten op verschillende manieren een rol kunnen spelen in het realiseren
van goed onderwijs voor alle leerlingen. Wanneer er goede afspraken zijn
over de inzet van assistenten en er een heldere rolverdeling is, kunnen zij
helpen de werkdruk in een schoolteam te verdelen en zo het werken in het
onderwijs aantrekkelijker te maken. Wat weer van belang is om het
lerarentekort op te lossen. Een belangrijke eerste stap is wat ons betreft
dan ook dat bestuurders en schoolleiders voor heldere afspraken over de
rolverdeling zorgen. Zeker nu er signalen zijn dat, in het kader van de
middelen uit het werkdrukakkoord, veel scholen kiezen voor extra
assistenten.
Er zijn ook onderwijsassistenten die zich verder willen ontwikkelen in de
richting van leraar of leraarondersteuner.10 Zo blijkt uit het onderzoek dat
de intentie om de pabo te gaan doen toeneemt door financiële prikkels.
Hoewel de meeste werkende assistenten zelf inschatten de pabo
succesvol af te kunnen ronden, blijkt uit gesprekken met leraren,
schoolleiders en sociale partners dat zij hierin voorzichtiger zijn. Zij
schatten in dat slechts een beperkt deel van de assistenten in staat is de
pabo te doen. Wij vinden dat besturen de beperkte groep die het wil en
kan moet ondersteunen en wij willen dit stimuleren. Daarom bieden wij
vijftig onderwijsassistenten per jaar de kans om de pabo te doen, met een
cofinanciering van OCW en het bestuur. Per assistent ontvangt een
bestuur 20 duizend euro. In het najaar informeren wij uw Kamer over de
voortgang van deze maatregel.
Deel II: reactie op moties en toezeggingen
Onderstaand vindt u de stand van zaken van een aantal moties en
toezeggingen over leraren.

8

Kamerstuk 27 923, nr. 277.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
10
Leraarondersteuner is een functie tussen onderwijsassistent en leraar in. Er zijn associate
degree opleidingen voor deze functie.
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 923, nr. 318

6

Bevorderen grotere deeltijdaanstelling
In de motie van het lid Bruins wordt gevraagd om voltijdaanstelling of een
grotere deeltijdaanstelling te stimuleren en om onderwijsregels die dat
bemoeilijken te schrappen.11
Het is primair aan werkgevers en leraren om gesprekken te voeren over
het aantal werkuren. Wij juichen het toe als leraren die parttime werken
hun uren uitbreiden. Meer uren werken helpt namelijk tegen het lerarentekort en is goed voor de onderwijskwaliteit. Bovendien past het in het
emancipatiebeleid van het kabinet, dat zich sterkt maakt voor de economische onafhankelijkheid van vrouwen. Wie meer wil werken moet
daartoe kansen krijgen. Gelukkig werken startende leraren al steeds
meer.12 De verwachting is dat de trend doorzet gezien het lerarentekort.
Om dat te bevorderen, is samen met wetenschappers op het terrein van
gelijke behandeling en gelijke beloning onderzocht of het haalbaar is meer
te betalen voor een vierde of vijfde werkdag. Deze optie valt echter af. Het
zou een verboden onderscheid naar arbeidsduur zijn. Verder zou het een
indirect onderscheid maken naar geslacht, doordat meer mannen dan
vrouwen zouden profiteren. Ook een bonus voor extra uren is niet
mogelijk. Dan zou een leraar die al vijf dagen werkte minder betaald
krijgen dan een leraar die vier dagen werkt en een extra dag gaat werken.
Geen belemmerende regels en meer werken wordt beloond
Uit een verkenning van de Ministeries van OCW en SZW blijken geen
specifieke onderwijsregels die meer uren werken belemmeren. Meer
werken kan wel beter worden beloond. Daarom verlaagt het kabinet de
belasting op arbeid en verhogen we de arbeidskorting. Afhankelijk van de
gezinssituatie, levert een dag meer werken in het po de komende jaren
daardoor zo’n 4 tot 12 procent meer op dan nu. We verminderen de
«deeltijdval» dus. Verder investeren we € 248 miljoen in de kinderopvangtoeslag, zodat ouders meer kunnen gaan werken.
Duidelijke informatie zijinstroom
OCW heeft een online checklist gemaakt met informatie over het
leraarschap. De checklist biedt informatie op maat over opleidingsmogelijkheden en financiële tegemoetkomingen. De checklist sluit aan bij
de motie van Kamerleden Westerveld en Van den Hul, die verzocht om
betere voorlichting over zijinstroom.13 Naast de checklist is er in maart en
april op www.leraar.nl aandacht besteed aan zijinstroom, met blogs,
interviews, artikelen en via sociale media.
Verder beheren het Arbeidsmarktplatform PO (APPO) en Voion, het
Arbeidsmarkt- en Opleidingsfonds voor het vo, de websites ruimbaanvoorhetpo.nl en wordleraarinhetvo.nl. Hier vinden potentiële leraren
informatie over opleiding, loopbaan en subsidies, plus praktijkvoorbeelden. De websites hebben helpdesks. APPO en Voion hebben
subsidieregelingen voor samenwerkende besturen en opleidingen om een
duurzame structuur voor zijinstroom te bevorderen.

11

Kamerstuk 34 775 VIII, nr. 94.
Loopbaanmonitor Onderwijs, CentERdata en MOOZ, 2017. Volgens de monitor heeft
61 procent van de leraren in het po die in 2015 zijn afgestudeerd een baan van 0,8 fte. In 2012
was dat 46 procent (bijlage bij Kamerstuk 27 923, nr. 281).
13
Kamerstuk 34 775 VIII, nr. 72.
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 923, nr. 318

7

Meer carrièremogelijkheden
Wij hebben verkend welke mogelijkheden er zijn om het carrièreperspectief van leraren te verbeteren, om het beroep aantrekkelijker te maken
voor leraren.
Primair onderwijs
In het primair onderwijs kunnen docenten zich ontwikkelen op het gebied
van vakinhoud (als vakspecialist), onderwijsontwikkeling (als onderzoeker,
curriculumontwikkelaar), beleid, zorg (als orthopedagoog, remedial
teacher, intern begeleider) en ondersteuning (als coach en coördinator).
Docenten willen graag meer inzicht in wat deze rollen inhouden en welke
beloning ertegenover staat. De functieprofielen uit de nieuwe cao bieden
goede aanknopingspunten voor het gesprek hierover. Ook goed strategisch personeelsbeleid is van belang. Daarom is bij de actualisatie van het
bestuursakkoord po afgesproken om het strategisch personeelsbeleid te
versterken. Bovenstaande rollen zijn voortgekomen uit een onderzoek dat
als bijlage14 bij deze brief is gevoegd.
Voortgezet onderwijs
In het vo zijn verschillende loopbaanpaden mogelijk:
• Lesgeven: vakdidactiek, meerdere bevoegdheden, expert zorgleerlingen.
• Inhoudelijke ontwikkeling van het onderwijs: ontwikkelen van lessen,
curriculum, toetsen, innovaties, ICT.
• Beleid en organisatie: cultuurcoördinator, naast docentschap ook
beleidsmedewerker binnen het bestuur, docent-onderzoeker, teamleider.
• Ondersteuning collega’s in hun ontwikkeling: werkplekcoach,
schoolopleider, begeleider startende docenten.
• Combinatie van docentschap met een heel ander beroep, bijvoorbeeld
vertaler en docent Frans (hybride docent).
In de actualisatie van het sectorakkoord voor het vo is afgesproken dat
besturen in hun personeelsbeleid zorgen voor de professionele ontwikkeling van leraren en schoolleiders en de duurzame inzetbaarheid van
leraren. Voor het vo is ook al een waardevol «beroepsbeeld voor de
leraar» ontwikkeld door een groep experts van schoolbesturen en
lerarenopleidingen.15
Middelbaar beroepsonderwijs
In het mbo leven zorgen over het feit dat startende docenten relatief vaak
uitvallen, zo blijkt uit een verkenning. Goede begeleiding is erg belangrijk
voor startende docenten. Ook het opleiden in de school kan bijdragen aan
beter voorbereide nieuwe docenten. De betrokken partijen maken
afspraken over hoe die voorbereiding beter vorm kan krijgen. En docenten
maken, net als in het vo, een beroepsbeeld waarmee leraren aan hun
carrière kunnen werken.
Intersectorale loopbaanpaden
Leraren kunnen hun loopbaan ook vormgeven door in een andere
onderwijssector te gaan werken. Dat gebeurt nog weinig (zie onderstaande tabel).
14
15

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Zie Snoek, M., De Wit, B. et al (red.). Een beroepsbeeld voor de leraar: over ontwikkelrichtingen en groei van leraren in het onderwijs. Amsterdam/Utrecht, 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 923, nr. 318

8

Tabel 1: Aantallen overstappende leraren per sector per jaar
Van

Naar

Aantal

po

vo

400

po

mbo

150

vo

po

200

vo

mbo

375

mbo

po

35

mbo

vo

300

Deze aantallen zijn klein, in verhouding tot het totale aantal leraren in het
po (125.000), vo (75.000) en mbo (31.000).
Het onderbrengen van salarissen van bestuurders in de
onderwijs-cao
Wij onderschrijven de strekking van deze motie van Kamerleden Kwint en
Beertema, die is dat de beloning van bestuurders in de pas moet lopen
met die van onderwijspersoneel.16 De Wet normering topinkomens (WNT)
zorgt daarvoor. De WNT-regeling van OCW bevat sinds 2016 bezoldigingsklassen, die zijn gebaseerd op de omvang en bestuurlijke complexiteit van
de onderwijsinstelling. Hoe kleiner de instelling is, des te lager het
maximum.
Het WNT-maximum en de maxima van de bezoldigingsklassen zijn
gekoppeld aan de loonkostenontwikkeling bij de overheid. Door die
koppeling loopt de ontwikkeling van de maximumbeloning van de
bestuurders al in de pas met die van het overige onderwijspersoneel. Met
het onderbrengen van het bestuurderssalaris in de onderwijs-cao is
daarnaast niet per definitie afgedekt dat in individuele gevallen een te
royale salarisverhoging wordt toegekend, voor zover het WNT-maximum
dat nog toelaat. Ook wanneer het bestuurderssalaris in de onderwijs-cao
zou zijn opgenomen. Het is aan de Raden van Toezicht van de onderwijsinstellingen om op verantwoorde wijze om te gaan met loonstijgingen.
Vanwege de contractvrijheid kan niet worden afgedwongen dat
bestuurders in de cao voor het personeel worden opgenomen, of dat er
bestuurders-cao’s worden afgesloten. De WNT biedt het formele kader
voor het maximeren van de bestuurdersbeloning.
Intersectorale functiewaardering
De motie van Kamerleden Rog en Van Meenen verzoekt de regering de
sociale partners in het onderwijs op te roepen om een intersectoraal
functiewaarderingstraject op te zetten.17 Het traject moet in elk geval de
lesgevende functies betreffen in het primair, het voortgezet en het
middelbaar beroepsonderwijs.
Deze oproep aan de sociale partners hebben wij inmiddels gedaan. We
stuurden hierover op 18 mei een brief aan de Stichting van het Onderwijs.
De stichting verwacht na het zomerreces te reageren.

16
17

Kamerstuk 27 923, nr. 286.
Kamerstuk 27 923, nr. 297.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 923, nr. 318

9

De urennorm in het mbo
De motie van het lid Van Meenen vraagt de urennorm in het mbo zo toe te
passen dat er voldoende tijd is voor docenten om hun onderwijs en
zichzelf te ontwikkelen. Dat moet ervoor zorgen dat de onderwijskwaliteit
is gegarandeerd.18 Over dit thema hebben we veel mbo-docenten
gesproken. Ze vinden dat de urennorm op zich voldoende ruimte biedt
voor het verder ontwikkelen van het onderwijs en docenten. Wel zijn er
nog wel veel vragen over de urennorm. Daardoor worden vaak meer
lesuren ingepland en gegeven dan nodig is. In de nieuwe brochure
Ruimte in regels in het mbo staat daarom heldere informatie over de
urennorm. Als er toch nog vragen zijn over de urennorm, dan kan de in
het Bestuursakkoord mbo aangekondigde brigade, deze vragen
beantwoorden.
Monitoring werkdrukakkoord
Op 18 april jl. heb ik tijdens het Algemeen Overleg «groepsgrootte en
werkdrukakkoord in het primair onderwijs» toegezegd om uw Kamer te
informeren over de wijze waarop het werkdrukakkoord wordt gemonitord
(Kamerstukken 27 923 en 31 293, nr. 306).
Werkdruk is afhankelijk van meerdere – soms externe – factoren, soms
zelfs van incidenten, het laat zich daarom niet meten in één indicator. De
monitoring bestaat daarom uit verschillende typen onderzoek om zo een
breed beeld te krijgen van hoe de werkdrukaanpak gestalte heeft gekregen
in de praktijk. Bekeken wordt of de beschikbare middelen zijn besteed aan
een aanpak voor werkdruk, of het afgesproken proces is gevoerd en of de
aanpak merkbaar effect heeft gehad.19 Hiervoor wordt gekeken naar de
verantwoording in jaarverslagen en worden er enquêtes uitgevoerd en
interviews afgenomen.
Deze onderzoeken schetsen gezamenlijk een breed beeld over de
werkdrukaanpak en uitkomsten en geven antwoord op de onderzoeksvragen. Op basis van dit beeld vindt er eind 2020 een tussenevaluatie
plaats. Dan wordt bekeken of bijsturing nodig is en of de tweede tranche
wordt uitgekeerd.
Verschillen in werkgeverslasten tussen po en vo
Het Kamerlid Rog wilde weten waar het, door hem genoemde verschil
vandaan komt van 15 procent in werkgeverslasten tussen po en vo.
Het blijkt dat de personeelskosten in het po en vo verhoudingsgewijs
nagenoeg gelijk zijn, als de werkloosheid- en vervangingskosten buiten
beschouwing worden gelaten. Dat komt doordat dit in het po voor een
(groot) deel nog centraal is geregeld, terwijl de besturen in het vo zelf
verantwoordelijk zijn. Onder de streep maakt dat echter weinig uit. Verder
zijn er nog wat kleine verschillen. Zo betalen werkgevers in het vo in
verhouding iets meer pensioenpremie.
Vergoeding zzp-ers uit Vervangingsfonds
Op verzoek van Kamerlid Rudmer Heerema wordt gekeken of schoolbesturen in het primair onderwijs bij vervanging van zieke leerkrachten door
zpp’ers hiervoor een vergoeding kunnen krijgen uit het Vervangingsfonds.
Het fonds heeft ons gemeld dat het bestuur binnenkort beslist of dit vanaf
18
19

Kamerstuk 34 775 VIII, nr. 86.
Het gesprek over werkdruk en de benodigde oplossingen moeten vorm krijgen binnen de
school.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 923, nr. 318

10

1 januari 2019 het geval is. In de voortgangsrapportage van dit najaar,
informeren wij u over het besluit.
Overigens declareren steeds meer schoolbesturen (ongeveer de helft, met
70 procent van de personeelsformatie) niet meer bij het fonds. Ze betalen
dus zelf eventuele vervangingskosten en kunnen dus ook zzp’ers inzetten
bij vervanging.
Groei loonkosten van personeel dat niet in loondienst is
Kamerlid Bruins wilde dat OCW het stijgende percentage loonkosten
onderzocht van personeel in po en vo dat niet in loondienst is, maar werkt
voor uitzend-, payroll- en detacheringsbureaus.
Helaas beschikken we niet over die gegevens, doordat OCW geen relatie
heeft met de formele werkgever. Uit de financiële jaarverslagen valt wel al
op te maken dat po- en vo-scholen een toenemend deel van de personeelskosten aan deze categorie personeel besteden. In 2016 ging het om
3,8 procent, tegen 2 procent in 2012 (in het mbo gaat het al jaren om
10 procent). De groei kan effect hebben op de leerling-leraarratio en
arbeidsmarktramingen.
Vanaf dit kalenderjaar zullen we daarom informatie verzamelen over
personeel dat niet bij hen in loondienst is. Dat doen we niet bij de scholen,
maar bij de bureaus waar het personeel in dienst is. Zo hebben scholen
daar geen extra werk aan.
Probleem is dat de gegevens uit concurrentieoverwegingen niet openbaar
zijn. Daarom zijn we in gesprek met de bureaus in gesprek. De eerste
contacten zijn positief. We hopen daarom nog dit kalenderjaar voor po en
vo de eerste (proef)leveringen op te vragen.
Financiële drempels lerarenopleiding
Bij de behandeling van het Wetsvoorstel halvering collegegeld vroeg
Kamerlid Tielen na te gaan of er financiële belemmeringen zijn voor
mensen met een baan die een opleiding tot leraar willen volgen (Handelingen II 2017/18, nr. 77, item 38).
Het blijkt vooral lastig om tijdens een tweede opleiding te zorgen voor een
inkomen. Met onze maatregel om deeltijders in het po sneller voor de klas
te krijgen, wordt hieraan tegemoet gekomen doordat (aspirant-)leraren
eerder een inkomen krijgen. Bijkomend voordeel is dat ze helpen het
lerarentekort te verminderen.
Voor mensen die een lerarenopleiding willen volgen, maar niet in
aanmerking komen voor collegegeldhalvering, zijn er andere financiële
mogelijkheden:
• Als de tweede studie een lerarenopleiding is – en er nog geen zorg- of
onderwijsopleiding is gevolgd – betaalt de student het wettelijke
collegegeld. Normaal gesproken betalen studenten voor tweede
studies het – hogere – instellingscollegegeld.
• Potentiële leraren die een ho-opleiding hebben afgerond kunnen een
jaar extra studiefinanciering krijgen voor een kopopleiding. Dat is een
opleiding van één jaar tot een tweedegraads bevoegdheid voor
voortgezet onderwijs of beroepsonderwijs. De vooropleiding moet
verwant te zijn met het vak dat de student wil gaan geven.
• Bij voldoende verwantschap kunnen potentiële leraren in een half jaar
leraar worden voor de onderbouw havo/vwo en vmbo-tl. Via de
regeling korte scholingstrajecten vo kunnen zij de kosten voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 923, nr. 318

11

•

•

•

•

inschrijving bij de lerarenopleiding vergoed krijgen. Zo kan iemand die
bijvoorbeeld al een academische bachelor Duits of een doctoraal
natuurkunde heeft zonder scholingskosten in een half jaar leraar
worden.
Personen met een afgeronde ho-opleiding en de kennis en vaardigheden om direct voor de klas te staan, kunnen zij-instromer worden.
Besturen kunnen per zij-instromer een bijdrage van 20 duizend euro
krijgen voor begeleidings-, scholings- en vervangingskosten.
Wie al een onderwijsbevoegdheid heeft, en een lerarenopleiding wil
volgen en willen overstappen naar een lerarenopleiding voor een
andere onderwijssector, kan een lerarenbeurs aanvragen. Deze
studenten betalen het instellingscollegegeld, omdat ze al een
onderwijsopleiding volgden. De lerarenbeurs is daarop afgestemd.
Voor personen die een ho-opleiding in de zorg volgden, gelden geen
financiële uitzonderingen. Omdat er personeelstekorten in de zorg zijn,
subsidiëren we de overstap naar het onderwijs niet.
Afhankelijk van de leeftijd en al gebruikte rechten kan aanspraak
worden gemaakt op reguliere studiefinanciering of levenlanglerenkrediet. Wie daar niet voor in aanmerking komt, kan misschien een
tegemoetkoming krijgen op basis van de Wet tegemoetkoming
onderwijsbijdrage en schoolkosten krijgen. De tegemoetkoming is
inkomensafhankelijk en is een vergoeding voor collegegeld en
studiemateriaal.

Kosten alle tweede studies tegen wettelijk collegegeld
In reactie op de toezegging aan het lid Özdil om nader in te gaan op de
vraag wat het zou kosten om tweede studies op het gebied van onderwijs
en zorg altijd tegen wettelijk collegegeld aan te bieden, het volgende.
Jaarlijks volgen in totaal 12.000 studenten een tweede studie op het
gebied van onderwijs of zorg. Hiervan hebben ongeveer 3.500 studenten
reeds een graad gehaald op het gebied van onderwijs of zorg. Deze
studenten betalen voor een tweede studie in de zorg of onderwijs het
instellingscollegegeld. Aangezien beide sectoren met personeelstekorten
te maken hebben, is het wat ons betreft niet wenselijk een overstap te
subsidiëren. Indien instellingen voor deze studenten het wettelijk
collegegeld moeten vragen, zal OCW via de bekostiging het misgelopen
instellingscollegegeld moeten compenseren. De kosten hiervoor zijn
jaarlijks ruim 25 miljoen euro. Deze kosten zullen waarschijnlijk nog
stijgen omdat de kans groot is dat studenten die nu geen tweede studie
volgen vanwege de hoogte van het instellingscollegegeld dat wel gaan
doen als het voor wettelijk collegegeld kan.
Tot slot
Wij zijn gemotiveerd om samen met onze partners op volle kracht het
lerarentekort aan te blijven pakken. Dit najaar brengen wij u opnieuw op
de hoogte met onze voortgangsrapportage.
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,
A. Slob
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 923, nr. 318

12