Achtergronddocument

Bezuiniging op cultuur
Realisatie en effect
12 februari 2015

Bezuiniging op cultuur

Inhoud

1 Inleiding

1

1.1 Context

1

1.2 Dit onderzoek

2

1.3 Leeswijzer

4

2 Achtergrond cultuurbeleid

5

2.1 Doelen van het cultuurbeleid

5

2.2 Culturele basisinfrastructuur

6

2.3 Cultuuruitgaven Rijk

7

3 Hoe is de bezuiniging op cultuur ingevuld?

10

3.1 Specifieke kortingen

11

3.2 Generieke korting

12

3.3 Herinrichting culturele basisinfrastructuur

12

3.4 Informatie in begroting en jaarverslag

14

4 Wat is er bespaard met de bezuiniging op cultuur?

15

4.1 Beoogde besparing op uitgaven cultuur

15

4.2 Gerealiseerde besparing op uitgaven cultuur

17

4.2.1 Verschillen raming en realisatie 2011-2013

17

4.2.2 Oorzaken verschillen raming en realisatie 2011-2013

18

4.3 Informatie in begroting en jaarverslag

21

5 Wat zijn de gevolgen van de bezuiniging op cultuur?

23

5.1 Rijkssubsidie meerjarig gesubsidieerde instellingen

25

5.2 Regionale spreiding BIS-instellingen

28

5.3 Inkomsten BIS-instellingen

31

5.3.1 Inkomsten uit subsidies

32

5.3.2 Eigen inkomsten

35

5.3.3 Totale inkomsten

36

5.3.4 Eigeninkomstenpercentage

38

5.3.5 Giften aan cultuur

39

5.4 Productie BIS-instellingen podiumkunsten

40

5.4.1 Producties

40

5.4.2 Voorstellingen

42

5.5 Bezoeken BIS-instellingen

44

Bezuiniging op cultuur

5.5.1 Bezoeken

45

5.5.2 Bezoekers per voorstelling

45

5.5.3 Publieksinkomsten per bezoek

47

5.6 Werkgelegenheid cultuur

51

5.7 Informatie in begroting en jaarverslag

51

Bijlage 1: Specifieke kortingen

52

Bijlage 2: Meerjarenramingen uitgaven cultuur

55

Bijlage 3: Ontwikkeling raming uitgaven cultuur 2011

57

Bijlage 4: Ontwikkeling raming uitgaven cultuur 2012

58

Bijlage 5: Ontwikkeling raming uitgaven cultuur 2013

59

Bijlage 6: Directe subsidie BIS-instellingen 2012-2013

60

Bijlage 7: Subsidie via rijkscultuurfondsen 2012-2013

63

Bijlage 8: Tabellen bij de figuren

67

Literatuur

71

Bezuiniging op cultuur

1

Inleiding

Het kabinet-Rutte/Verhagen, dat eind 2010 aantrad, besloot na twee
opeenvolgende financiële crises dat de overheidsfinanciën moesten
worden verbeterd. Hiertoe kondigde dit kabinet in zijn regeerakkoord
bezuinigingsmaatregelen af, die in totaal een bedrag van € 18 miljard
omvatten. In 2011 werden de eerste maatregelen van kracht. Met het
bezuinigingspakket zou het tekort in 2012 met € 8 miljard verlaagd
worden. In de daaropvolgende jaren zijn, ook door het kabinetRutte/Asscher, verschillende aanvullende bezuinigingspakketten afgekondigd. Op dit moment tellen alle maatregelen samen op tot een
bezuinigingsopgave van € 51 miljard in 2017.

1.1

Context
Dit achtergrondonderzoek gaat over de bezuinigingen op culturele
instellingen. Het Rijk heeft vanaf 2011 minder geld uitgegeven aan
cultuur dan in de jaren daarvoor. Wij gaan na of de hiermee beoogde
besparing ook is gerealiseerd en welke gevolgen de bezuinigingen gehad
hebben voor de culturele instellingen die geen of minder subsidie
ontvingen.

In 2011 hebben wij met de Bezuinigingsmonitor 2011 (Algemene
Rekenkamer, 2011a) voor het eerst aandacht besteed aan de lopende
bezuinigingsoperatie. Wij lieten in dat rapport zien hoe de bezuinigingen
waren ingeboekt in de begrotingen. Hierbij deden wij het kabinet de
aanbeveling om jaarlijks op Verantwoordingsdag te rapporteren over de
mate waarin de budgettaire effecten van de maatregelen uit het
regeerakkoord zijn gerealiseerd. Het kabinet-Rutte/Verhagen deed dit
met de 18 miljard monitor (Financiën, 2011). Daarin stond voor alle
voorgenomen bezuinigingsmaatregelen in hoeverre ze daadwerkelijk
waren doorgevoerd. De 18 miljard monitor (Financiën, 2011) werd later
opgevolgd door de 30 miljard monitor (Financiën, 2012).

Tijdens het debat over de regeringsverklaring van 14 november 2012 gaf
de minister-president aan dat de 30 miljard monitor geen vervolg zou
krijgen. In de Verantwoordingsbrief 2012 (AZ, 2013) schreef hij

1

Bezuiniging op cultuur

vervolgens dat het kabinet-Rutte/Asscher de budgettaire verantwoording
over de bezuinigingen primair via de reguliere begrotingsstukken zal
laten lopen. Daarnaast, zo kondigde de minister-president aan, zal de
minister van Veiligheid en Justitie (VenJ) ieder jaar op Prinsjesdag en op
Verantwoordingsdag een rijksbreed wetgevingsoverzicht naar de Tweede
Kamer sturen, om inzicht te geven in de voortgang van de bezuinigingsoperatie van het kabinet.

Deze ontwikkelingen vormden voor ons aanleiding om de minister van
Financiën een brief naar aanleiding van de begroting 2014 te schrijven
(Algemene Rekenkamer, 2013). Daarin hebben we zijn aandacht
gevraagd voor het belang van goed inzicht in de bezuinigingsoperatie,
zowel in de voortgang en de operationalisering ervan als in de effecten
die ermee worden beoogd in de samenleving.

In onze brief naar aanleiding van de begroting 2015 van de minister van
Financiën (Algemene Rekenkamer, 2014) hebben wij nogmaals benadrukt
dat het belangrijk is dat het kabinet voor individuele bezuinigingsmaatregelen goed zicht heeft op de budgettaire realisatie en de effecten die
de bezuinigingsmaatregelen maatschappelijk teweegbrengen, en dat het
deze informatie ook deelt met het parlement. Daarbij vragen wij de
minister van Financiën om het parlement hierover in of bij het
verschijnen van het Financieel Jaarverslag 2014 van het Rijk nader te
informeren, in het bijzonder over maatregelen waarvan de budgettaire
realisatie een (substantieel) ander beeld laat zien dan oorspronkelijk
geraamd.

Naar aanleiding van deze brieven en de eerdere publicaties in de
onderzoeksreeks Zicht op Bezuinigingen, waarvan deze publicatie deel
uitmaakt, hebben de Tweede Kamer en de minister van Financiën op 19
november 2014 het Algemeen Overleg (AO) Zicht op Bezuinigingen
gevoerd. Tijdens dit AO heeft de minister van Financiën toegezegd er
zorg voor te dragen dat in de departementale jaarverslagen eenduidiger
zal worden gerapporteerd over de realisatie en de effecten van de
bezuinigingen.

1.2

Dit onderzoek
Om bij te dragen aan het inzicht in de voortgang en de effecten van de
bezuinigingen brengen wij voor een reeks bezuinigingsmaatregelen in
kaart of ze zijn doorgevoerd zoals bedoeld en of ze het beoogde
budgettaire effect hebben gehad. Ook gaan we voor deze maatregelen na

2

Bezuiniging op cultuur

welke gevolgen ze hebben gehad voor de prestaties van het Rijk en wat
de maatschappelijke effecten ervan waren. Dit noemen we de gevolgen
van de maatregel. We maken deze analyses op basis van beschikbare
informatie, ofwel bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), ofwel vanuit andere bronnen. We bekijken ook in hoeverre
de Tweede Kamer voldoende is geïnformeerd over de realisatie en de
gevolgen van de bezuinigingen, waarbij we speciaal aandacht besteden
aan de verantwoording in de reguliere begrotingsstukken (begroting en
jaarverslag), omdat het kabinet de verantwoording over bezuinigingen
primair in deze stukken wil laten landen.

Deze onderzoeken naar de verschillende bezuinigingsmaatregelen vallen
binnen de onderzoeksreeks Zicht op Bezuinigingen. In deze reeks hebben
we in 2014 vier onderzoeken gepubliceerd, gericht op de bezuiniging op
de zorgtoeslag, de bezuiniging op de kinderopvangtoeslag, de versobering van de heffingskorting groen beleggen en de verhoging van het
assurantiebelastingtarief.

In dit onderzoek staat de bezuiniging op cultuur centraal. We hebben
deze maatregel primair geselecteerd omdat hij met een financieel belang
van € 200 miljoen structureel één van de belangrijkste bezuinigingsmaatregelen is uit de (regeer)akkoorden van de kabinetten
Rutte/Verhagen en Rutte/Asscher. Daarnaast is met deze maatregel een
groot maatschappelijk belang gemoeid. We hebben ons in dit onderzoek
beperkt tot de maatregel B5 (Cultuursubsidies) uit het regeerakkoord
van het kabinet-Rutte/Verhagen. Deze maatregel heeft betrekking op de
uitgaven die verantwoord worden op artikel 14 (Cultuur) van de
begroting van het Ministerie van OCW. Dit beleidsartikel wordt ook wel
de Cultuurbegroting genoemd. Wanneer wij in het vervolg van dit
achtergronddocument de term ‘Cultuurbegroting’ gebruiken, bedoelen wij
daarmee dan ook de uitgaven die worden verantwoord op de begroting
van het Ministerie van OCW op artikel 14.

Andere bezuinigingen die gerelateerd zijn aan cultuur (bijvoorbeeld de
afschaffing van de Wet werk en inkomen kunstenaars (WWIK) en de
afschaffing van de heffingskorting op culturele beleggingen) vallen buiten
de scope van dit onderzoek, door de focus op maatregel B5 uit het
regeerakkoord van het kabinet-Rutte/Verhagen. Ook de uitgaven van
decentrale overheden aan cultuurbeleid blijven hierdoor in dit onderzoek
buiten beschouwing.

3

Bezuiniging op cultuur

1.3

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 van dit achtergronddocument beschrijven we kort de kern
van het cultuurbeleid in Nederland. Deze beschrijving dient als achtergrond bij hoofdstuk 3, waarin we de verschillende maatregelen
bespreken, die zijn genomen om de bezuiniging in te vullen. In hoofdstuk
4 brengen we vervolgens in beeld hoeveel er met deze maatregelen is
bespaard op de uitgaven aan cultuur. In hoofdstuk 5 bekijken we ten
slotte de (mogelijke) gevolgen van de bezuinigingen voor de cultuursector en zijn publiek.

4

Bezuiniging op cultuur

2

Achtergrond cultuurbeleid

In dit hoofdstuk beschrijven we kort de kern van het cultuurbeleid in
Nederland. Deze beschrijving dient als achtergrond bij hoofdstuk 3,
waarin we ingaan op de maatregelen die zijn genomen om de voorgenomen bezuiniging in te vullen.
We beginnen dit hoofdstuk in § 2.1 met een beschrijving van de doelen
van het cultuurbeleid. In § 2.2 beschrijven we het belangrijkste
onderdeel van het cultuurbeleid, de culturele basisinfrastructuur. We
sluiten dit hoofdstuk in § 2.3 af met een beschrijving van hoe de
cultuuruitgaven van het Rijk zich historisch hebben ontwikkeld.

2.1

Doelen van het cultuurbeleid
In de Wet op het specifiek cultuurbeleid is in artikel 2 vastgelegd dat de
minister van OCW is belast met “het scheppen van voorwaarden voor het
in stand houden, ontwikkelen, sociaal en geografisch spreiden of
anderszins verbreiden van cultuuruitingen”. De minister laat zich daarbij
leiden door “overwegingen van kwaliteit en verscheidenheid”. Vanuit
deze verantwoordelijkheid ondersteunt de minister de zogenoemde
culturele basisinfrastructuur (BIS), waarbinnen aan instellingen en
fondsen vierjaarlijks middelen ter beschikking worden gesteld om de
beleidsdoelen te helpen realiseren. Ook neemt de minister specifieke
maatregelen om bepaalde beleidsdoelstellingen te bevorderen, zoals
cultuureducatie (OCW, 2014a).

De minister van OCW stelt de uitgangspunten van het cultuurbeleid elke
vier jaar opnieuw vast, waarbij aansluiting wordt gezocht bij de nieuwe
subsidieperiode van vier jaar. Hierbij vormt een aankomende nieuwe
subsidieperiode de aanleiding om de beleidsdoelen voor cultuur te
herijken. Voor dit onderzoek zijn twee subsidieperiodes en bijbehorende
uitgangspunten relevant. Allereerst de periode 2009-2012, omdat
midden in deze periode de bezuinigingen op cultuur werden aangekondigd, die we in dit achtergronddocument behandelen. De uitgangspunten
en hoofdlijnen van het beleid in deze periode zijn opgenomen in box 1.

5

Bezuiniging op cultuur

De hoofdlijnen van het beleid in de periode 2013-2016 – de tweede
relevante periode voor dit onderzoek – hangen nauw samen met de
invulling van de bezuiniging op cultuur, en komen om deze reden aan
bod in hoofdstuk 3.
Box 1: Hoofdlijnen cultuurbeleid 2009-2012
Voor de periode 2009 tot en met 2012 zijn de hoofdlijnen van het cultuurbeleid vastgesteld in
de notitie Kunst van leven (OCW, 2007). In deze notitie, die onder meer gebaseerd is op het
rapport Innoveren, Participeren! van de Raad voor Cultuur (2007), zijn de verschillende
hoofdthema’s van het cultuurbeleid gedefinieerd. Dit zijn de thema’s Excellentie, Innovatie en
e-Cultuur, Participatie, Mooier Nederland, Een sterke cultuursector en Verschil maken.

Het thema Excellentie heeft als doel de begeleiding en ontwikkeling van talent te bevorderen.
Hierbij ligt de focus op doorstroommogelijkheden voor talent, deelname aan internationaal
debat en reflectie. Het thema Innovatie en e-Cultuur heeft als doel om meer samenhang
tussen de sectoren te bewerkstelligen. Hierdoor zouden innovatie, experiment en vernieuwing
beter op de agenda moeten kunnen komen. Het thema Participatie heeft als doel met cultuur
meer mensen te bereiken. Hiervoor heeft de minister van OCW het 10-puntenplan
cultuurparticipatie opgesteld, waarbij de nadruk ligt op educatie, amateurkunst, digitalisering,
toegankelijkheid en het gratis toegankelijk maken van musea voor kinderen tot en met twaalf
jaar. Bij het thema Mooier Nederland is als doel gesteld om de culturele bijdrage te versterken
met ambitieus architectuurbeleid en door modernisering van de monumentenzorg. Het thema
Een sterke cultuursector heeft als doel ervoor te zorgen dat de sector op eigen benen staat en
verankerd is in de maatschappij. Onder het laatste thema Verschil maken valt de BIS, waarbij
via subsidies een landelijke spreiding van het cultuuraanbod wordt nagestreefd.

De hoofdlijnen en uitgangspunten van het cultuurbeleid in een subsidieperiode worden vertaald naar criteria waarop cultuurinstellingen worden
beoordeeld als zij een subsidieaanvraag indienen bij het Ministerie van
OCW. Aan cultuurinstellingen wordt gevraagd hoe zij van plan zijn te
voldoen aan deze criteria, en daarmee aan de beleidsuitgangspunten. Op
basis hiervan besluit de minister om de instelling op te nemen in de BIS.
De BIS is dan ook het belangrijkste beleidsinstrument van de minister.

Omdat de voornaamste bezuinigingsmaatregelen op de BIS zijn gericht,
we de BIS verder uit in § 2.2.

2.2

Culturele basisinfrastructuur
De BIS bestaat allereerst uit door het Rijk gesubsidieerde instellingen,
die vallen onder de directe verantwoordelijkheid van de minister van
OCW. Het is de bedoeling dat deze instellingen, waaronder het

6

Bezuiniging op cultuur

Rijksmuseum, Toneelgroep Maastricht en Scapino Ballet Rotterdam,
zorgen voor een landelijk gespreid aanbod van culturele voorzieningen.
Daarnaast moeten zij specifieke en cruciale functies vervullen, die niet of
onvoldoende door de markt worden ondersteund. Deze instellingen zijn
niet afhankelijk van een artistieke directeur, maar functioneren als
instituten en kunnen blijven voortbestaan als hun artistieke leiding
wisselt. De instituten die vanuit de BIS subsidie ontvangen, zijn van
nationaal belang en hebben een taak als het gaat om bijvoorbeeld
educatie. Elke vier jaar is er een nieuwe aanvraagronde voor de BIS. De
Raad voor Cultuur, het wettelijke adviesorgaan op het terrein van kunst,
cultuur en media, adviseert de minister van OCW voorafgaand aan een
subsidieperiode over de te honoreren aanvragen.

Een tweede onderdeel van de BIS wordt gevormd door de rijkscultuurfondsen. De rijkscultuurfondsen, waaronder het Nederlands Filmfonds,
Nederlands Letterenfonds en Fonds Podiumkunsten, hebben als doelstelling om dynamiek, vernieuwing en kleinschalige initiatieven te
stimuleren in de cultuursector. Zij subsidiëren geen grote instituten,
maar het ‘midden- en kleinbedrijf’ in de kunsten en individuele kunstenaars. De fondsen doen dit door activiteitensubsidies te verstrekken voor
kleinschalige projecten en door de middelen programmatisch in te zetten.

2.3

Cultuuruitgaven Rijk
De programma-uitgaven van het Rijk aan cultuur worden voor het
overgrote deel begroot en verantwoord op de Cultuurbegroting (artikel
14 van de begroting van het Ministerie van OCW). 1 In 2014 vormden de
begrote uitgaven aan cultuur 0,27% van de totale uitgaven van het Rijk,
en 2,24% van de uitgaven van het Ministerie van OCW. In figuur 1
brengen we deze verhouding in beeld.

1

Een aantal cultuurgerelateerde uitgaven loopt via andere delen van de begroting van het

Ministerie van OCW (bijvoorbeeld het Persmuseum of het Metropole Orkest op artikel 15 (Media)
en de WWIK-uitgaven op de begroting van het Ministerie van SZW).

7

Bezuiniging op cultuur

Figuur 1: Cultuuruitgaven OCW op totale begroting (begroot 2014)

Bronnen: Miljoenennota 2014 (Financiën, 2013), Begroting OCW 2014 (2013a)

De apparaatsuitgaven van het Ministerie van OCW worden verantwoord
via een apart begrotingsartikel. Het grootste deel van het beschikbare
budget op de Cultuurbegroting betreft de uitgaven aan de BIS. De
overige uitgaven zijn gericht op specifieke beleidsdoelen op het gebied
van cultuur. In figuur 2 geven we de uitgaven op de Cultuurbegroting
schematisch weer.

Figuur 2: Overzicht uitgaven Cultuurbegroting Rijk (in € mln., begroot 2014)

Bron: Begroting OCW 2014 (OCW, 2013a)

8

Bezuiniging op cultuur

Figuur 3 laat zien hoe de uitgaven aan cultuur zich hebben ontwikkeld in
de jaren die aan de bezuiniging voorafgingen. Naast de totale uitgaven is
ook weergegeven hoe de uitgaven aan de BIS en de overige uitgaven aan
cultuur zich hebben ontwikkeld.

Figuur 3: Gerealiseerde uitgaven cultuur 2006-2010 (in € mln.)

2

1000
900
800
700
600
500
400
300
200
2006

2007

2008

Totale uitgaven

2009

2010

Waarvan BIS-uitgaven

Waarvan overige uitgaven
Bron: Artikel 14 jaarverslagen van het Ministerie van OCW (2006-2010)

De uitgaven aan cultuur zijn tussen 2006 en 2010 gestegen van € 878,4
miljoen naar ruim € 928,9 miljoen. De uitgaven aan de BIS zijn gestegen
van krap € 440 miljoen naar ruim € 570 miljoen.

2

In bijlage 8 vindt u de tabel met de brongegevens van het figuur.

9

Bezuiniging op cultuur

3

Hoe is de bezuiniging op cultuur
ingevuld?

Het kabinet-Rutte/Verhagen kondigde in de financiële bijlage van zijn
regeerakkoord aan de uitgaven aan cultuur te verlagen met € 200
miljoen met ingang van 2015. In de maanden na de publicatie van het
regeerakkoord heeft het Ministerie van OCW deze bezuiniging verder
geconcretiseerd. Vervolgens heeft het ministerie medio 2011 openbaar
gemaakt met welke specifieke maatregelen de bezuiniging uit het
regeerakkoord zou worden ingevuld (zie tabel 1).

Tabel 1: Overzicht bezuiniging op cultuursubsidies (in € mln.)
2011

2012

2013

2014

2015

-4,5

-13,1

-13,1

-13,1

-10,0

-12,0

-12,0

-12,0

-2,0

-2,0

-2,0

-2,0

-3,0

-3,0

-3,0

-3,0

-10,0

-10,0

-10,0

-10,0

-33,6

-40,1

-40,1

-40,1

-16,4

-37,2

-37,2

-37,2

-122,7

-122,7

-122,7

-200,0

-200,0

-200,0

Specifieke korting
Cultuurkaart
Museaal aankoopfonds

-19,0

Nationaal Historisch Museum

-6,0

Cultuur en ICT/
Cultuur en Economie
Stopzetten innovatieregeling
Stopzetten matchingsregeling

-5,0

Stopzetten projecten
Totaal specifiek

-4,1
-30,0

Generieke korting (2,2% en 5%)

Bezuiniging BIS

Invulling bezuiniging

-30,0

-50,0

Bron: Meer dan kwaliteit, p.39 (OCW, 2011a)

In dit hoofdstuk bespreken we de bezuinigingsmaatregelen in de
volgorde waarin ze in tabel 1 gepresenteerd zijn. In § 3.1 bespreken we
de kortingen op de specifieke posten. In § 3.2 gaan we in op de
generieke korting en in § 3.3 op de herinrichting van de BIS. Ten slotte
gaat § 3.4 over hoe het Ministerie van OCW de maatregelen waarmee de
bezuiniging is ingevuld, heeft toegelicht en welke informatie het

10

Bezuiniging op cultuur

ministerie hierover heeft gegeven in zijn begrotings- en verantwoordingsstukken.

3.1

Specifieke kortingen
Het eerste deel van het totaal aan bezuinigingen is ingevuld met
specifieke kortingen. Dit zijn kortingen op specifieke posten binnen het
deel van uitgaven aan cultuur dat in figuur 2 in het vorige hoofdstuk is
geschaard onder ‘overige uitgaven’.

In bijlage 1 lichten we de korting op de specifieke posten uitgebreid toe.
In deze paragraaf beperken we ons tot een korte omschrijving van de
maatregelen.

Cultuurkaart
De Cultuurkaart is een soort culturele creditcard waarmee het Ministerie
van OCW wil bereiken dat alle jongeren tot 18 jaar actief of passief
vertrouwd raken met cultuur en kunstvormen en met de Nederlandse
geschiedenis (Algemene Rekenkamer, 2011b). De overheidsbijdrage
hieraan is met ingang van het schooljaar 2012-2013 geschrapt. Hiermee
is een structurele besparing beoogd van € 13,1 miljoen.

Overheveling middelen uit het museaal aankoopfonds
De rente-inkomsten van het museaal aankoopfonds bieden financiële
ruimte om individuele aankopen van musea te ondersteunen. In 2011 is
eenmalig € 19 miljoen aan het fonds onttrokken.

Stopzetten subsidie Nationaal Historisch Museum (NHM)
Voor 2011 is de subsidie aan het NHM met € 6 miljoen verlaagd. In 2011
is besloten de subsidie voor het NHM vanaf 2012 helemaal stop te zetten,
waarmee in 2011 € 10 miljoen is bespaard en in de jaren daarna structureel € 12 miljoen.

Cultuur en ICT/Cultuur en Economie
De programma’s ‘Cultuur en ICT’ en ‘Cultuur en Economie’ zijn projectsubsidies via de Regeling op het specifiek cultuurbeleid. Deze projectsubsidies zijn door deze maatregel afgeschaft. Hiermee is een structurele
besparing beoogd van € 2 miljoen.

Stopzetten innovatieregeling
De Subsidieregeling innovatie cultuuruitingen (innovatieregeling) had als
doel om vernieuwende activiteiten te stimuleren, teneinde het maat-

11

Bezuiniging op cultuur

schappelijk draagvlak voor cultuuruitingen te verdiepen en verbreden.
Met het stopzetten van deze regeling (eind 2010) is een structurele
besparing beoogd van € 3 miljoen.

Stopzetten matchingsregeling
De matchingsregeling, waarmee culturele instellingen extra subsidie
konden krijgen als zij meer eigen inkomsten verwierven, is stopgezet.
Hiermee is een structurele besparing beoogd van € 10 miljoen.

Stopzetten projecten
Deze maatregel betreft een eenmalige onderuitputting van de begroting
2012. Met deze maatregel is een incidentele opbrengst beoogd van € 4,1
miljoen in 2012.

3.2

Generieke korting
Naast de kortingen op specifieke posten is de beoogde bezuiniging deels
ingevuld met een generieke korting van structureel € 37,2 miljoen op alle
posten en sectoren op de Cultuurbegroting. In 2012 bedraagt deze
generieke korting 2,2% en met ingang van 2013 loopt dit op tot 5%.

3.3

Herinrichting culturele basisinfrastructuur
Het grootste deel van de totale bezuiniging op cultuursubsidies volgt uit
een herinrichting van de BIS (€ 122,7 miljoen structureel vanaf 2013).

In juni 2011 heeft de staatssecretaris van OCW zijn visie op het
cultuurbeleid naar de Tweede Kamer gestuurd, waarbij de
uitgangspunten voor de BIS 2013-2016 uiteen zijn gezet (OCW, 2011a):
•

De internationale top dient op hoog niveau te blijven; daarom krijgen
niet alle instellingen een hoge korting opgelegd. Ook regionale voorzieningen worden in staat gesteld een kwalitatief hoogwaardig aanbod
te blijven bieden.

•

Bij de bezuinigingen worden erfgoed en bibliotheken zo veel mogelijk
ontzien.

•

Productie gaat voor ondersteuning: daarom wordt gekozen voor een
sterkere bezuiniging op ondersteunende instellingen in plaats van
bijvoorbeeld op theatergezelschappen en musea.

•

De creatieve industrie wordt ondersteund, omdat ze een bijdrage
levert aan de economische ontwikkeling.

12

Bezuiniging op cultuur

Op hoofdlijnen komt het voorstel voor de nieuwe BIS erop neer dat de
BIS kleiner wordt (minder instellingen) en dat de instellingen in de BIS
minder afhankelijk zullen zijn van de overheid en meer gericht op
publieke en private partners. Om dit te bewerkstelligen heeft het kabinet
keuzes gemaakt binnen de sectoren: per sector worden minder
instellingen vanuit het Rijk ondersteund en de instellingen die nog wel
worden ondersteund, krijgen een lager bedrag dan in de jaren daarvoor.

Of instellingen in aanmerking komen voor een positie in de nieuwe BIS,
wordt beoordeeld aan de hand van de volgende criteria (OCW, 2011a):
•

Kwaliteit
De kwaliteit van het culturele aanbod van de instelling is van internationale of nationale betekenis.

•

Publiek
De instelling trekt voldoende bezoekers.

•

Ondernemerschap
De eigen inkomsten staan in verhouding tot de subsidie.

•

Participatie en educatie.
De instelling is toegankelijk voor kinderen en jongeren.

•

(Inter)nationale betekenis van de collectie
De instelling beheert een rijkscollectie van (inter)nationale betekenis
of heeft een aanbod van (inter)nationale betekenis.

•

Geografische spreiding
De instelling focust haar aanbod op hoogwaardige geografische kernpunten in het land.

Daarnaast wordt vanuit de BIS een vooraf bepaald aantal instellingen
gesteund om het cultuuraanbod regionaal te spreiden. De maximering
van het aantal ondersteunende instellingen en het aantal cultuurfondsen
wordt teruggebracht. Ook voor deze fondsen zijn inhoudelijke kaders
opgesteld, zijn aantallen subsidies afgesproken en geldt bijvoorbeeld
ondernemerschap als aandachtspunt bij de honorering van aanvragen
(OCW, 2012a).

De aanpassing van de BIS is per 1 januari 2013 doorgevoerd, voor een
nieuwe vierjarige periode. Hiertoe is de Regeling op het specifiek
cultuurbeleid aangepast, waarbij de uitgavenplafonds voor een periode
van vier jaar zijn vastgelegd. Het uitgavenplafond is het bedrag dat
maximaal kan worden uitgegeven.

13

Bezuiniging op cultuur

3.4

Informatie in begroting en jaarverslag
De specifieke kortingen, waarmee de bezuiniging in 2011 is ingevuld,
namelijk het stopzetten van de matchingsregeling, het stopzetten van de
subsidie NHM en de overheveling van middelen uit het museaal aankoopfonds, zijn aangekondigd en toegelicht in de Nota van Wijziging bij de
begroting 2011 (OCW, 2010b).

De overige specifieke kortingen zijn ingegaan met ingang van 2012. Deze
kortingen zijn, op de Cultuurkaart na, niet specifiek terug te vinden in de
Begroting OCW 2012 (OCW, 2011b). Uit de stukken waarnaar verwezen
wordt in de begroting, zoals de nota Meer dan kwaliteit (OCW, 2011a), is
aan de Tweede Kamer kenbaar gemaakt welke specifieke kortingen
doorgevoerd zullen worden. Hierbij ontbreekt echter een toelichting op
deze maatregelen. Het werken met hyperlinks om te verwijzen naar
informatie in andere bronnen is op zichzelf conform de momenteel
geldende rijksbegrotingsvoorschriften.

De generieke korting en de bezuiniging op de BIS worden in de begrotingen 2012 en 2013 genoemd, inclusief een korte toelichting. Voor meer
informatie hierover verwijzen de begrotingen naar de nota Meer dan
kwaliteit (OCW, 2011a) en de Regeling op het specifieke cultuurbeleid. In
deze stukken zijn de generieke korting en met name de bezuiniging op
de BIS uitgebreid toegelicht. Zoals eerder gesteld is het werken met
hyperlinks om te verwijzen naar informatie in andere bronnen conform
de momenteel geldende rijksbegrotingsvoorschriften.

In het jaarverslag over 2011 van het Ministerie van OCW is toegelicht
waarop de bezuiniging in 2011 van toepassing is geweest. Hier wordt ook
al een aantal bezuinigingen toegelicht, die in 2012 van toepassing zijn.
Daarbij is in het beleidsverslag aangegeven wat de stand van zaken is
voor het wetgevingstraject, waarmee de bezuinigingsmaatregelen doorgevoerd zullen worden.

In de jaarverslagen over 2012 en 2013 van het Ministerie van OCW wordt
geen informatie gegeven over de genomen bezuinigingsmaatregelen in
die jaren.

14

Bezuiniging op cultuur

4

Wat is er bespaard met de
bezuiniging op cultuur?

15

In dit hoofdstuk gaan we in op de vraag of de maatregelen, die in het
vorige hoofdstuk zijn besproken, in 2011 tot en met 2013 de besparing
hebben opgeleverd die was beoogd. In § 4.1 bespreken we welke
besparingen waren geraamd met de maatregelen. In § 4.2 kijken we in
hoeverre deze zijn gerealiseerd. In § 4.3 kijken we naar de informatie in
de begroting en het jaarverslag over de realisatie van de bezuiniging.

4.1

Beoogde besparing op uitgaven cultuur
In het regeerakkoord van het kabinet-Rutte/Verhagen zijn in de financiële bijlage de budgettaire gevolgen opgenomen van de maatregel
‘Cultuursubsidies’. Deze reeks is weergegeven in tabel 2. Hieruit blijkt
dat met deze maatregel met ingang van 2011 een besparing was beoogd
van € 30 miljoen op de uitgaven aan cultuur, oplopend tot een structurele besparing van € 200 miljoen met ingang van 2015.

Tabel 2: Omvang beoogde bezuiniging ‘Cultuursubsidies’ (in € mln.)

Beoogde bezuiniging

2011

2012

2013

2014

2015

structureel

-30

-50

-100

-150

-200

-200

Bron: Financiële bijlage regeerakkoord kabinet-Rutte/Verhagen (VVD-CDA, 2010)

Zoals aangegeven in het vorige hoofdstuk heeft de minister van OCW in
de nota Meer dan kwaliteit (OCW, 2011a) vermeld hoe deze bezuinigingsmaatregel zou worden ingevuld (zie tabel 1). Hierbij valt op dat de
bezuiniging vanaf 2013 is ingevuld in een ander ritme dan in het regeerakkoord was aangegeven. In 2013 en 2014 is de invulling van de
bezuiniging respectievelijk € 100 en € 50 miljoen hoger dan in het
regeerakkoord.

De reden hiervoor is dat er bij het opstellen van het regeerakkoord
vanuit is gegaan dat een nieuwe BIS pas met ingang van 2014 gestalte
zou kunnen krijgen, en daardoor de volledig beoogde besparing pas
vanaf 2015 zou kunnen worden gehaald. Omdat de vorige subsidieperiode van 2009 tot en met 2012 liep, zou dit een overgangsjaar (2013)

Bezuiniging op cultuur

betekenen, waarbij alle toegekende subsidies voor één jaar zouden

16

worden verlengd. Verschillende belanghebbende partijen vonden een
overgangsjaar echter onwenselijk. Daarom heeft de staatssecretaris van
OCW met de Tweede Kamer afgesproken om een alternatieve wettelijke
weg te bewandelen, waardoor het mogelijk was om de nieuwe BIS per
1 januari 2013 in te laten gaan (OCW, 2011a).

Bij dit besluit om de bezuiniging op de BIS naar voren te halen, is afgesproken dat de meeropbrengst ten opzichte van het bezuinigingsritme uit
de financiële bijlage van het regeerakkoord (€ 100 miljoen in 2013 en
€ 50 miljoen in 2014) wordt gebruikt om culturele instellingen in de BIS
een tegemoetkoming te bieden in de zogenoemde frictie- en transitiekosten (OCW, 2011a). Deze middelen zijn specifiek bedoeld om de
kosten te dekken, die culturele instellingen moeten maken in de overgang naar een situatie waarin de structurele subsidie die ze van de
minister ontvangen, stopt of vermindert. Inclusief dit budget voor de
frictie- en transitiekosten is de bezuiniging op de cultuuruitgaven van
dezelfde omvang als werd verondersteld in de financiële bijlage van het
regeerakkoord. Tabel 3 toont de aansluiting tussen het bezuinigingsritme
uit het regeerakkoord en de invulling van de bezuiniging, inclusief het
budget voor frictie- en transitiekosten.

Tabel 3: Overzicht bezuiniging op cultuursubsidies, inclusief frictie- en transitiekosten (in € mln.)

Invulling bezuiniging
Frictie- en transitiekosten

2011

2012

2013

2014

2015

-30,0

-50,0

-200,0

-200,0

-200,0

-

-

100

50

-

-30,0

-50,0

-100,0

-150,0

-200,0

Bezuiniging regeerakkoord
Rutte/Verhagen

Bron: Meer dan kwaliteit, p.39 (OCW, 2011a), met uitbreiding Algemene Rekenkamer

Bij de Startnota (Financiën, 2010) is de bezuiniging op cultuur, zoals
weergegeven in de onderste rij van tabel 3, meerjarig op de Cultuurbegroting ingeboekt. In tabel 4 geven we weer wat dit betekent voor de
meerjarenramingen van de uitgaven aan cultuur. Meer toelichting op de
herkomst van deze cijfers geven we in bijlage 2.

Bezuiniging op cultuur

17

Tabel 4: Meerjarenramingen bij inboeken bezuinigingsmaatregel (in € mln.)

Meerjarenraming zonder bezuinigingsmaatregel
Ingeboekte besparing bezuinigingsmaatregel
Meerjarenraming met bezuinigingsmaatregel

2011

2012

2013

2014

2015

899,2

906,2

910,5

-30

-50

-100

907,7
150,0

898,3
200,0

869,2

856,2

810,5

757,7

698,3

Bronnen: Begroting OCW 2011 (OCW, 2010a), Nota van wijziging op de begroting van OCW
2011 (OCW, 2010b); berekening: Algemene Rekenkamer

Op basis van de meerjarenramingen met en zonder de bezuinigingsmaatregel kan bepaald worden in hoeverre de beoogde besparing is gerealiseerd. Deze ramingen vormen dan ook de basis voor de analyse van deze
realisatie in § 4.2.

4.2

Gerealiseerde besparing op uitgaven cultuur
In deze paragraaf kijken we op basis van de gerealiseerde uitgaven aan
cultuur in 2011, 2012 en 2013 in hoeverre de ingeboekte besparingen
voor deze jaren ook daadwerkelijk zijn gerealiseerd. 3

4.2.1

Verschillen raming en realisatie 2011-2013

Als eerste stap zetten we de realisatie van de uitgaven aan cultuur af
tegen de meerjarige raming bij het inboeken van de maatregelen.
Hiertoe breiden we tabel 4 uit met de gerealiseerde uitgaven aan cultuur
in 2011-2013 (zie tabel 5).

Tabel 5: Gerealiseerde besparing op uitgaven aan cultuur (in € mln.)
2011

2012

2013

Totaal

899,2

906,2

910,5

-

Ingeboekte besparing bezuinigingsmaatregel

-30

-50

-100

-180,0

Meerjarenraming met bezuinigingsmaatregel

869,2

856,2

810,5

-

Gerealiseerde uitgaven

867,0

891,0

704,7

-

Gerealiseerde besparing

-32,2

-15,2

-205,8

-253,2

Verschil ingeboekte en gerealiseerde besparing

-2,2

34,8

-105,8

-73,2

Meerjarenraming zonder bezuinigingsmaatregel

Bron: Jaarverslagen OCW 2011-2013; berekening: Algemene Rekenkamer

3

Over 2014 zijn op het moment van publicatie nog geen betrouwbare en gecontroleerde cijfers

bekend over de uitgaven aan cultuur.

Bezuiniging op cultuur

In figuur 4 is dit grafisch weergegeven, inclusief de realisatie 2006-2010
en de ramingen voor 2014 en 2015.

Figuur 4: Raming en realisatie uitgaven cultuur 2006-2015 (in € mln.)

Bron: Jaarverslagen OCW 2011-2013; berekening: Algemene Rekenkamer

Uit figuur 4 en tabel 5 blijkt dat tussen 2011 en 2013 cumulatief € 253,2
miljoen minder is uitgegeven ten opzichte van de meerjarenraming
zonder bezuinigingsmaatregelen. Dit is € 73,2 miljoen meer dan de
beoogde uitgavenverlaging van € 180,0 miljoen bij het meerjarig
inboeken van de bezuiniging.

Om te kunnen bepalen of dit betekent dat er meer is bezuinigd dan
beoogd, of dat er een andere oorzaak is voor de verschillen tussen de
raming en realisatie, moeten de ontwikkelingen van de ramingen voor de
verschillende jaren geanalyseerd worden. Deze ontwikkelingen kunnen
worden afgeleid uit de begrotings- en verantwoordingsstukken van het
Ministerie van OCW over 2011, 2012 en 2013. Overzichten van de
mutaties van de ramingen, inclusief de toelichtingen daarbij uit deze
budgettaire nota’s voor 2011, 2012 en 2013, staan in de bijlagen 3, 4 en
5. In de volgende subparagraaf bekijken we in hoeverre we op basis van
deze overzichten uitspraken kunnen doen over de realisatie van de
bezuiniging.

4.2.2

Oorzaken verschillen raming en realisatie 2011-2013

Door het grote aantal mutaties en door het feit dat mutaties kleiner dan
€ 2,2 miljoen niet hoeven te worden toegelicht in budgettaire nota’s, is

18

Bezuiniging op cultuur

niet exact vast te stellen of de bezuiniging is gerealiseerd conform het
voornemen uit het regeerakkoord en de uitwerking in de daaropvolgende
beleidsnota’s.

Uit een analyse van de toelichtingen op de verschillende mutaties wordt
wel duidelijk dat de verschillen tussen de ramingen en de realisaties
voornamelijk worden veroorzaakt doordat uitgaven zijn verschoven in
plaats van doordat bepaalde uitgaven niet zijn gedaan. Het schuiven met
uitgaven gebeurt tussen begrotingen, binnen de begroting van het
Ministerie van OCW en in de tijd.

Een voorbeeld van het verschuiven van uitgaven tussen begrotingen is de
verschuiving van het budget voor de restauratie van monumenten naar
het Provinciefonds. In 2012 is € 20 miljoen van het budget voor cultureel
erfgoed uit de Cultuurbegroting overgeheveld naar het Provinciefonds.
Door zo’n verschuiving gaan de (geraamde en/of gerealiseerde) uitgaven
aan cultuur direct omlaag, terwijl de verschoven middelen nog wel aan
hetzelfde doel worden besteed.

Een voorbeeld van het verschuiven van uitgaven binnen de begroting van
het Ministerie van OCW zijn de uitgaven binnen het budget Verbreden
inzet cultuur van de Cultuurbegroting. Dit budget is vooral bedoeld voor
digitaliseringsprojecten in de cultuursector en voor de monitoring van het
educatiebeleid. In 2012 is € 7,5 miljoen van dit budget overgeheveld
naar begrotingsartikel Primair Onderwijs (artikel 1) van de begroting van
het Ministerie van OCW voor de regeling Versterking cultuureducatie in
het primair onderwijs. Zo’n verschuiving leidt direct tot een verlaging van
de uitgaven aan cultuur, en een verhoging van de uitgaven aan primair
onderwijs. Ook hiervoor geldt dat de verschoven middelen nog wel aan
hetzelfde doel worden besteed.

Het meest in het oog springende voorbeeld van het verschuiven van
uitgaven in de tijd is de besteding van het budget voor frictie- en
transitiekosten. Bij het invullen van de bezuiniging was hiervoor in 2013
€ 100 miljoen gereserveerd en € 50 miljoen in 2014. Uit onze analyse
blijkt dat dit budget uiteindelijk volgens een ander ritme is uitgegeven.
Zo is een deel van de middelen al in 2012 besteed. Dit is één van de
belangrijkste verklaringen voor de hoger dan geraamde realisatie van de
uitgaven aan cultuur op de Cultuurbegroting in 2012. In 2013 is
vervolgens aanzienlijk minder aan frictie- en transitiekosten uitgegeven
dan de € 100 miljoen die voor dat jaar was beoogd, wat in belangrijke
mate verklaart dat de besparing hoger uitviel dan voor dat jaar was
beoogd. Deze uitgaven, die beoogd waren voor 2013, zijn vervolgens

19

Bezuiniging op cultuur

weer voor een deel doorgeschoven naar 2015 en verder, waardoor de
raming van de uitgaven aan cultuur voor deze jaren hoger is komen te
liggen dan bij het inboeken van de bezuiniging was verwacht. Overigens
is de Tweede Kamer medio 2013 door de minister van OCW geïnformeerd
over hoe het frictie- en transitiebudget is en wordt besteed. (OCW,
2013c).

Het verschuiven van uitgaven naar 2015 en verder brengen we in figuur
5 in beeld, door figuur 4 uit te breiden met nieuwe ramingen van de
uitgaven aan cultuur. Uit figuur 5 blijkt dat de lager dan beoogde
besparing in de periode 2011-2013 deels wordt gecompenseerd door een
hogere raming van de uitgaven in 2015 en verder.

Figuur 5: Raming en realisatie uitgaven cultuur 2010-2017 (in € mln.)

Bronnen: Jaarverslagen OCW 2011-2013, Begroting OCW 2012 (OCW, 2011b), Kerncijfers
OCW 2009-2013 (OCW, 2014a); berekening: Algemene Rekenkamer

In figuur 6 hebben we figuur 3 uitgebreid met de jaren 2011 tot en met
2014. In het figuur is een onderverdeling gemaakt tussen de BISuitgaven en de overige uitgaven aan cultuur.

20

Bezuiniging op cultuur

Figuur 6: Gerealiseerde uitgaven cultuur 2006-2013 en begroting 2014 (in € mln.)

4

1000
900
800
700
600
500
400
300
200
2006

2007

2008

2009

2010

Totale uitgaven

2011

2012

2013

2014

Waarvan BIS-uitgaven

Waarvan overige uitgaven
Bronnen: Jaarverslagen OCW 2006-2013, Begroting OCW 2014

4.3

Informatie in begroting en jaarverslag
De beoogde bezuiniging op cultuur is meerjarig in de begroting van OCW
ingeboekt bij Startnota (Financiën, 2010). Hierbij is aangegeven met
welke bedragen de meerjarige raming wordt verlaagd. Het wordt echter
niet duidelijk wat de gevolgen hiervan zijn voor de meerjarenraming van
de uitgaven aan cultuur. Als de bezuiniging wordt ingeboekt, ontstaat
immers een nieuwe meerjarenraming van de uitgaven aan cultuur. Wij
hebben deze nieuwe meerjarenraming niet terug kunnen vinden in de
openbare begrotingsstukken en evenmin in de begrotingsadministratie
van het Ministerie van OCW.

In de begrotingen van het Ministerie van OCW in de periode 2012-2015
wordt regelmatig verwezen naar de structurele bezuiniging van € 200
miljoen. In de budgettaire tabellen in deze begrotingen zijn de mutaties
als gevolg van de bezuinigingsmaatregelen echter niet meer specifiek
terug te vinden.

In de jaarverslagen van OCW in de periode 2012-2013 worden de jaarlijkse uitgaven aan cultuur weergegeven, waarbij ook inzichtelijk wordt
gemaakt in hoeverre deze afwijken van de begroting van dat jaar. Er

4

In bijlage 8 vindt u de tabel met de brongegevens van het figuur.

21

Bezuiniging op cultuur

wordt hierbij echter geen link gelegd met de meerjarenramingen zoals
die golden toen de bezuiniging werd ingeboekt, zodat niet duidelijk wordt
in hoeverre de bezuinigingen zijn gerealiseerd.

De begrotingen en jaarverslagen van OCW zijn vanaf 2012 veranderd ten
opzichte van de voorgaande jaren door de invoering van Verantwoord
Begroten. Door deze wijziging in indelen van begroting en jaarverslag is
de bezuiniging moeilijker te volgen over de verschillende begrotingsjaren
heen, omdat een aansluiting tussen de begrotingen en jaarverslagen van
de verschillende jaren niet geheel te maken is.

22

Bezuiniging op cultuur

5

Wat zijn de gevolgen van de
bezuiniging op cultuur?

In dit hoofdstuk behandelen we de (mogelijke) gevolgen van de
bezuiniging op cultuur. Hiertoe brengen we, op basis van beschikbare
(beleids)informatie (zie box 2), in beeld hoe de culturele sector zich als
gevolg van de bezuinigingen heeft ontwikkeld. 5 Hierbij hebben wij ons
beperkt tot het deel van de culturele sector 6 dat meerjarig door het Rijk
gesubsidieerd wordt, en hebben wij een selectie gemaakt van alle
denkbare gevolgen voor deze instellingen, hun medewerkers en hun
bezoekers. Bij deze selectie hebben wij geprobeerd aan te sluiten bij de
uitgangspunten van het kabinet bij het doorvoeren van de bezuiniging
(zie § 3.3), en bij de vragen die hierover leven bij het parlement.

Dit heeft ertoe geleid dat we in de paragrafen van dit hoofdstuk de volgende vragen zullen beantwoorden over de gevolgen van de bezuinigingen:
•

Hoeveel culturele instellingen ontvangen hoeveel subsidie van het
Rijk, en wat is er gebeurd met de instellingen die geen subsidie meer
ontvangen? (§ 5.1)

•

Wat betekent de herinrichting van de BIS voor de regionale spreiding
van de subsidieontvangers? (§ 5.2)

•

In hoeverre hebben de instellingen in de BIS 2013-2016 de daling van
subsidie-inkomsten weten te compenseren met andere inkomsten?
(§ 5.3)

•

Hoe heeft de productie van de instellingen zich ontwikkeld nadat de
subsidie-inkomsten zijn gedaald? (§ 5.4)

•

Wat heeft de daling van de subsidie-inkomsten betekend voor de
bezoekers van de instellingen? (§ 5.5)

5

In onze onderzoeksopzet kijken we in hoeverre het kabinet informatie heeft gegeven over zowel

de verwachte gevolgen (ex ante) als de gerealiseerde gevolgen van de bezuinigingen. Het
Ministerie van OCW heeft aangegeven niet in kaart gebracht te hebben wat ex ante de gevolgen
van deze bezuinigingen zouden zijn toen bij het doorvoeren van de bezuinigingen keuzes moesten
worden gemaakt. Daarom komen in dit hoofdstuk alleen de gerealiseerde gevolgen aan bod.
6

Een belangrijk deel van de subsidies uit de BIS gaat naar projecten en/of instellingen die niet

meerjarig gesubsidieerd worden. Dit geldt vooral voor de middelen die worden uitgegeven door de
rijkscultuurfondsen. Omdat het grootste deel van de bezuiniging neerslaat bij de meerjarig door
het Rijk gesubsidieerde instellingen, focussen wij ons in dit hoofdstuk op dit deel van de sector.

23

Bezuiniging op cultuur

•

Hoe heeft de werkgelegenheid bij instellingen zich ontwikkeld nadat
de bezuinigingen zijn doorgevoerd? (§ 5.6)

Bij al deze (mogelijke) gevolgen richten wij ons op 2013, en laten we de
effecten van het cultuurbeleid 2009-2012 buiten beschouwing. Dit doen
we enerzijds omdat pas in 2013, bij de herinrichting van de BIS, grootschalig werd bezuinigd op de uitgaven aan cultuur en eventuele gevolgen
pas vanaf dan zichtbaar zouden worden, en anderzijds omdat er voor
2014 nu nog geen informatie beschikbaar is. 7

Aan het eind van dit hoofdstuk bespreken we in hoeverre de verwachte
en de gerealiseerde gevolgen van de bezuinigingen terug te vinden zijn
in de jaarlijkse begrotings- en verantwoordingsstukken van het kabinet
(§ 5.7).
Box 2: Beschikbare (beleids)informatie over de cultuursector
Uit ons onderzoek blijkt dat er relatief veel (openbare) informatie beschikbaar is over de
ontwikkelingen in de culturele sector, zowel van het Ministerie van OCW als van andere
maatschappelijke instellingen.

De informatiebron die het meest relevant is gebleken bij het in kaart brengen van de gevolgen
van bezuinigingen, is de publicatiereeks Cultuur in Beeld, en het bijbehorende Cultuur in
Cijfers. Sinds 2010 brengt het Ministerie van OCW in deze publicaties jaarlijks de
ontwikkelingen in de culturele sector in beeld. De publicaties geven cijfers over deze
ontwikkelingen in den brede en duiden sommige specifieke ontwikkelingen. In Cultuur in Beeld
wordt specifiek aandacht besteed aan het deel van de cultuursector dat door het Rijk
gesubsidieerd wordt. De gegevens hierover zijn grotendeels afkomstig uit een gegevensbank
van meerjarig gesubsidieerde instellingen. 8 De meest recente publicatie in deze reeks, Cultuur
in Beeld 2014 (OCW, 2014c), besteedt aandacht aan de gevolgen van de bezuinigingen voor
het meerjarig gesubsidieerde deel van de culturele sector. Dit onderdeel focust vooral op de
aantallen instellingen, en besteedt minder aandacht aan andere ontwikkelingen bij deze
instellingen.

7

Cultuur in Beeld loopt bijna een jaar achter op de actualiteit, waardoor de recente publicatie van

Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c) nog geen informatie bevat over 2014. De informatie over
2014 wordt medio 2015 verzameld, en het departement beschikt pas na de zomer van 2015 over
betrouwbare en valide informatie over 2014.
8

Deze gegevensbank is door het Rijk ontwikkeld, in samenwerking met de rijkscultuurfondsen en

negen grote gemeenten (de G9). Deze gegevensbank wordt gevoed met bestaande informatie van
deze partijen, die afkomstig is uit de jaarverantwoordingen en subsidieaanvragen die instellingen
aan de subsidieverstrekkers leveren.

24

Bezuiniging op cultuur

Het Ministerie van OCW heeft daarnaast ten behoeve van Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c)
de organisaties Rebel en APE gevraagd om specifiek onderzoek te doen naar de effecten van
bezuinigingen en de spreiding van rijksgesubsidieerde instellingen. Dit onderzoek (Gerdes,
2014) is op 1 december 2014 gepubliceerd, en bevat interessante analyses, maar kijkt op
punten breder dan wij beogen. De onderzoekers nemen bijvoorbeeld ook de effecten mee op
het niet-meerjarig gesubsidieerde deel van de culturele sector (zoals filmproducties) en/of
maken niet de analyses die wij relevant vinden (bijvoorbeeld de regionale spreiding in
standplaatsen van meerjarig gesubsidieerde BIS-instellingen). Hierdoor ontbreekt het
totaalbeeld voor het rijksgesubsidieerde deel van de culturele sector.

De in dit hoofdstuk gepresenteerde informatie is voor een belangrijk deel
afkomstig uit de Cultuur in Beeld-publicaties. Op onderdelen hebben wij
bij het Ministerie van OCW de achterliggende data opgevraagd uit de
gegevensbank of de begrotingsadministratie. Deze data hebben wij in de
meeste gevallen bewerkt om te komen tot de tabellen en figuren in dit
hoofdstuk.

5.1

Rijkssubsidie meerjarig gesubsidieerde instellingen
Bij de herindeling van de BIS heeft het vorige kabinet besloten dat er in
de subsidieperiode 2013-2016 minder rijkssubsidie beschikbaar zou zijn
voor minder instellingen dan in de BIS 2009-2012 (zie ook § 3.3). In
deze paragraaf brengen we in beeld in hoeverre dit uitgangspunt zichtbaar is in de omvang van de BIS 2013-2016 ten opzichte van de BIS
2009-2012, zowel in de omvang van het budget als in aantal instellingen
dat van dit budget een meerjarige rijkssubsidie ontvangt.

Hierbij kan onderscheid gemaakt worden tussen instellingen die direct uit
de BIS een meerjarige subsidie ontvangen en instellingen die een meerjarige subsidie van het Rijk ontvangen via de rijkscultuurfondsen. In
bijlage 6 is het verschil geanalyseerd tussen de oude en nieuwe BIS voor
wat betreft de omvang van het budget en het aantal instellingen dat
direct uit de BIS subsidie ontvangen, en in bijlage 7 is een vergelijkbare
analyse opgenomen voor de instellingen die een subsidie ontvangen via
de rijkscultuurfondsen. In deze paragraaf geven we het totaalbeeld van
deze analyses weer.

In tabel 6 beginnen we met de ontwikkeling van de omvang van de
rijkssubsidies aan instellingen en rijkscultuurfondsen in 2012 en 2013.

25

Bezuiniging op cultuur

26

Tabel 6: Rijkssubsidie instellingen en rijkscultuurfondsen in de BIS 2012-2013
(bedragen in € mln.)
2012

2013

Verschil

Verschil (in %)

Dansgezelschappen

23,3

17,8

-5,5

-23,6%

Toneelgezelschappen

20,6

19,0

-1,6

-7,8%

Orkesten

44,3

34,5

-9,8

-22,1%

Operagezelschappen

34,8

29,4

-5,4

-15,5%

Jeugdgezelschappen

7,7

4,3

-3,4

-44,2%

Productiehuizen

11,9

0,0

-11,9

-100,0%

Presentatie-instellingen

3,7

2,6

-1,1

-29,7%

Musea

162,9

160,7

-2,2

-1,4%

Festivals

10,9

5,9

-5

-45,9%

Ondersteunende instellingen

82,2

49,8

-32,4

-39,4%

Totaal instellingen

402,3

324,0

-78,3

-19,5%

Fonds Podiumkunsten

60,2

44

-16,2

-26,9%

Fonds Cultuurparticipatie

17,3

12,4

-4,9

-28,3%

Filmfonds

35,3

29,3

-6

-17,0%

Nederlands Letterenfonds

10,3

10,2

-0,1

-1,0%

Mondriaan Fonds

36,9

26,0

-10,9

-29,5%

Stimuleringsfonds Architectuur

6,5

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Stimuleringsfonds Creatieve Industrie

n.v.t.

11,6

n.v.t.

n.v.t.

Totaal rijkscultuurfondsen

166,5

133,5

-33,0

-19,8%

Totaal instellingen en rijkscultuurfondsen

568,8

457,5

-111,3

-19,6%

Bronnen: administratie OCW, Cultuur in Beeld 2013 (OCW, 2013b), Cultuur in Beeld 2014
(OCW, 2014c); berekening: Algemene Rekenkamer

In 2013 is € 111,3 miljoen minder uitgegeven aan de BIS dan in 2012.
Dit zegt overigens niets over de realisatie van de voorgenomen
bezuiniging op de BIS in 2013 (zie hoofdstuk 4), allereerst omdat de
bezuiniging op cultuur in feite een ombuiging is. Een ombuiging is een
verlaging van de uitgaven ten opzichte van de uitgavenraming voor een
bepaald jaar die op dat moment geldt, en niet de verlaging van de uitgaven ten opzichte van het jaar voorafgaand aan dat bepaalde jaar. Ten
tweede is bij deze constatering geen rekening gehouden met de generieke korting en het frictiekostenbudget (zie toelichting in hoofdstuk 4).

Het lagere budget heeft ervoor gezorgd dat minder instellingen meerjarig
subsidie van het Rijk krijgen. Het totaalaantal instellingen dat na de
herinrichting van de BIS nog subsidie ontvangt van het Rijk is 225. Dit
zijn er 121 minder dan in de vorige BIS-periode (zie tabel 7).

Bezuiniging op cultuur

27

Tabel 7: Aantal instellingen gesubsidieerd door het Rijk
2009-2012

2013-2016

Verschil

Instellingen in de BIS

172

84

- 88

Instellingen rijkscultuurfondsen

174

141

- 33

Totaal

346

225

- 121

Bronnen: Begroting OCW 2014 (OCW, 2013a), Cultuur in Beeld 2014 (OCW ,2014c);
berekening: Algemene Rekenkamer

Het aantal instellingen dat na de herinrichting van de BIS helemaal geen
subsidie meer krijgt, wijkt af van deze 121. Dit komt doordat er nieuwe
instellingen bijgekomen zijn en doordat er ook instellingen zijn gefuseerd. Bovendien krijgt een aantal instellingen dat geen directe subsidie
meer uit de BIS ontvangt, in voorkomende gevallen subsidie van de
rijkscultuurfondsen. Het totaalaantal instellingen dat in 2012 nog subsidie kreeg van het Rijk, en in de periode 2013-2016 niet meer, is 137.

Tabel 8: Aantal instellingen zonder rijkssubsidie 2013-2016
Aantal
Voormalig BIS

45

Voormalig rijkscultuurfondsen
Totaal

92
137

Bronnen: Begroting OCW 2014 (OCW, 2013a), Cultuur in Beeld 2014 (OCW ,2014c);
berekening: Algemene Rekenkamer

Het blijkt dat van deze 137 instellingen 114 instellingen hun activiteiten
voort hebben weten te zetten, en 23 niet.

Tabel 9: Huidige status instellingen zonder rijkssubsidie
Aantal
Totaal

137

Verder zonder rijkssubsidie

114

Activiteiten beëindigd

23

Bronnen: Begroting OCW 2014 (OCW, 2013a), Cultuur in Beeld 2014 (OCW ,2014c);
berekening: Algemene Rekenkamer

Op basis van de analyses in de bijlagen 6 en 7 is het mogelijk te laten
zien in welke sectoren de instellingen die hun activiteiten hebben
beëindigd, actief waren (zie tabel 10).

Bezuiniging op cultuur

28

Tabel 10: Instellingen zonder rijkssubsidie, die hun activiteiten hebben beëindigd
Aantal
Podiumkunsten

17

Presentatie-instellingen

2

Musea

0

Festivals

0

Ondersteunende instellingen

4

Totaal instellingen

23

Bronnen: Begroting OCW 2014 (OCW, 2013a), Cultuur in Beeld 2014 (OCW ,2014c);
berekening: Algemene Rekenkamer

Het grootse deel van de instellingen die hun activiteiten hebben beëindigd, was actief in de podiumkunsten. Van de 23 gestopte instellingen
waren er 17 in deze sector actief. Daarnaast zijn nog 2 presentatieinstellingen en 4 ondersteunende instellingen gestopt nadat de subsidie
van het Rijk was weggevallen.

Teruggrijpend op het besluit van het kabinet dat door de bezuiniging bij
de herinrichting van de BIS minder rijkssubsidie beschikbaar zou zijn
voor minder instellingen in vergelijking met de BIS 2009-2012 kunnen
we op basis van deze paragraaf concluderen dat dit voornemen gerealiseerd is.

5.2

Regionale spreiding BIS-instellingen9
In deze paragraaf bekijken we de verandering in de regionale spreiding
van culturele instellingen in de opeenvolgende subsidieperiodes. De focus
op hoogwaardige geografische kernpunten in het land is één van de
criteria waarop instellingen worden beoordeeld om in aanmerking te
komen voor rijkssubsidie (zie ook § 3.3). Dit betekent dat er voor de
meeste deelsectoren een maximum is gesteld aan het aantal instellingen
per regio of per kernpunt waaraan subsidie kan worden verstrekt. Het
doel hiervan is de instellingen geografisch zo goed mogelijk te spreiden
(Regeling op het specifiek cultuurbeleid, 2010). De staatssecretaris van
OCW heeft hierover aangegeven dat het aanbod niet in elk kernpunt
hetzelfde hoeft te zijn. Dit zal afhankelijk zijn van het regionale profiel,
de reisbereidheid van het publiek en van sectorspecifieke kenmerken
(OCW, 2011a). De rijkscultuurfondsen nemen ook de geografische
spreiding mee als criterium in hun beoordeling.

9

In bijlage 8 staan de tabellen met de data die horen bij de figuren in deze paragraaf.

Bezuiniging op cultuur

Figuur 7 toont de regionale spreiding van de culturele instellingen naar
standplaats, in de periode 2009-2012 en 2013-2016. Hierbij zijn de
belangrijkste regio’s en steden (de geografische kernpunten), en het
aantal instellingen op een rij gezet. 10 We nemen in figuur 7 eerst de
instellingen die direct worden gesubsidieerd vanuit het Rijk (in figuur 8
volgt informatie over de spreiding van instellingen die gesubsidieerd
worden via de rijkscultuurfondsen), en daarmee onderdeel uitmaken van
de BIS. De landelijke ondersteunende instellingen zijn niet meegenomen
in deze analyse.11

Figuur 7: Regionale spreiding BIS-instellingen

60
50
40
30

2009-2012

20
2013-2016
10
0

Bronnen: Opgave OCW, OCW (2012b); berekening: Algemene Rekenkamer

In alle regio’s is het aantal culturele instellingen afgenomen, dat direct
vanuit de BIS meerjarig wordt gesubsidieerd. In de regio’s Midden en
Zuid en in de steden Amsterdam en Rotterdam is die afname het sterkst.
Wanneer we kijken naar de regionale spreiding, dan valt op dat de
verhouding is veranderd tussen instellingen met een standplaats in de
Randstad (regio’s West, Midden 12, Amsterdam, Rotterdam en Den Haag)

10

“Het kabinet kiest in de subsidieperiode 2013-2016 voor een focus op kernpunten. Deze

kernpunten bevinden zich in de regio’s Noord, Oost, Zuid, Midden en de G3. Regio West heeft drie
grote steden en daarom geen aanvullende kernpunten voor de BIS.” (OCW, 2011a)
11

We hebben alleen de culturele instellingen opgenomen waar mensen naartoe kunnen gaan om

cultuur te bekijken en te beleven, of waar cultuur ‘geproduceerd’ wordt. Hieronder vallen volgens
ons ook de postacademische instellingen en de ontwikkelingsinstellingen. Drie postacademische
instellingen zijn in de periode 2013-2016 gecategoriseerd als ondersteunende instellingen. Deze
drie instellingen hebben wij voor de vergelijkbaarheid daarom in de periode 2009-2012 niet
meegeteld.
12

De instellingen in de regio Midden zijn bijna allemaal gevestigd in de stad of de provincie

Utrecht, en een enkele instelling in Almere. Wij rekenen deze regio daarom tot de Randstad.

29

Bezuiniging op cultuur

en daarbuiten: tegenover iedere instelling buiten de Randstad stonden in
de periode 2009-2012 nog 2,2 instellingen in de Randstad. In de periode
2013-2016 zijn dat 1,7 instellingen. Het aantal instellingen met een
standplaats buiten en binnen de Randstad is dus naar elkaar toe
gegroeid, maar het Rijk blijft in de Randstad ruim anderhalf keer zo veel
instellingen subsidiëren als daarbuiten.

In figuur 8 tonen we de regionale spreiding van de instellingen naar
standplaats die een meerjarige subsidie hebben ontvangen van enkele
rijkscultuurfondsen: het Fonds Podiumkunsten, het Fonds Cultuurparticipatie en het Nederlands Letterenfonds. Het Filmfonds en het
Stimuleringsfonds Creatieve Industrie zijn hierbij niet meegenomen,
omdat deze in 2012 geen meerjarige subsidies aanboden. Over het
Mondriaan Fonds heeft OCW aangegeven niet over volledige gegevens
over 2012 te beschikken. De fondsen die we in onze analyse hebben
opgenomen, vertegenwoordigen respectievelijk 84% en 76% van de
instellingen die een meerjarige subsidie uit een rijkscultuurfonds ontvingen in 2012 en in 2013.

Figuur 8: Regionale spreiding meerjarig gesubsidieerde instellingen door
rijkscultuurfondsen

80
70
60
50
40
30

2012
2013

20
10
0

Bron: Opgave OCW; berekening: Algemene Rekenkamer

In tegenstelling tot de ontwikkeling bij de instellingen die direct vanuit
de BIS meerjarig subsidie ontvangen, is het aantal instellingen dat een
meerjarige subsidie ontvangt van de rijkscultuurfondsen niet in elke
regio afgenomen. Regio West kent de sterkste afname tussen de twee
subsidieperiodes, gevolgd door regio Midden en de stad Amsterdam. De

30

Bezuiniging op cultuur

verhouding tussen meerjarig gesubsidieerde instellingen met een standplaats in de Randstad en instellingen daarbuiten is anders dan bij de BISinstellingen: in 2012 werden er voor elke instelling buiten de Randstad
bijna vijf instellingen (4,8) in de Randstad gesubsidieerd. In 2013 was de
verhouding 1 op 3,7 instellingen.

Een andere manier om zicht te krijgen op de regionale spreiding, is door
het aanbod aan culturele activiteiten in een regio zichtbaar te maken, en
te kijken naar de mate waarin die activiteiten bezocht worden. Culturele
instellingen zoals musea, die niet gebonden zijn aan een standplaats
kunnen namelijk hun aanbod ook in andere plaatsen en regio’s vertonen
(bijvoorbeeld de toneelgezelschappen). Dit is voor verschillende culturele
deelsectoren onderzocht door APE/Rebel (Gerdes, 2014), in opdracht van
het Ministerie van OCW. De informatie uit dit onderzoek was voor ons
minder goed bruikbaar, omdat er alleen een beeld van het jaar 2013
wordt gegeven, zonder een vergelijking te maken met de spreiding in de
vorige subsidieperiode.

5.3

Inkomsten BIS-instellingen
Bij de uitwerking van de plannen om te bezuinigen op cultuur gaf het
kabinet aan dat het van mening was dat de overheid te veel optrad als
financier en dat er bij de verlening van subsidies te weinig aandacht zou
zijn voor publiek en ondernemerschap. Met de bezuiniging op de cultuursubsidies wilde het kabinet bewerkstelligen dat culturele instellingen
en kunstenaars ondernemender worden en een groter deel van hun
inkomsten zelf verwerven (OCW, 2011a).

Om na te gaan in hoeverre deze doelstelling is bereikt na het doorvoeren
van de bezuiniging op de cultuursubsidies, bekijken we in deze paragraaf
in hoeverre de door de bezuinigingen geïnitieerde herinrichting van de
BIS heeft geleid tot een verschuiving tussen de verschillende inkomstenbronnen van de BIS-instellingen. Idealiter hadden we hiervoor de samenstelling van de inkomstenbronnen van alle culturele instellingen die in de
vorige subsidieperiode (2009-2012) een meerjarige rijkssubsidie uit de
BIS ontvingen, vergeleken met de huidige samenstelling van de inkomstenbronnen. Dit was in dit onderzoek helaas niet haalbaar, omdat niet
alle hiervoor relevante gegevens beschikbaar waren.13

13

Hierbij doelen we vooral op informatie over de meerjarig gesubsidieerde instellingen van de

rijkscultuurfondsen en informatie over instellingen die vanaf 2013 helemaal geen rijkssubsidie
meer ontvangen.

31

Bezuiniging op cultuur

Op basis van de beschikbare gegevens kunnen we deze analyse wel
maken voor een deel van de culturele instellingen, namelijk de cultuurproducerende instellingen die zowel in de huidige als de vorige subsidieperiode direct uit de BIS meerjarig subsidie (hebben) ontvangen.14 In het
totaal zijn 65 15 instellingen in deze analyse meegenomen. Als we in deze
paragraaf spreken over de BIS-instellingen, doelen we op deze selectie
van 65 BIS-instellingen. Omdat niet voor iedere deelsector alle gegevens
beschikbaar zijn gebruiken we in het vervolg van dit hoofdstuk verschillende selecties. We geven per paragraaf aan hoeveel instellingen er in de
selectie zijn opgenomen.

5.3.1

Inkomsten uit subsidies

Subsidies zijn een belangrijke inkomstenbron voor veel culturele
instellingen. Zij kunnen zowel subsidie ontvangen van het Rijk als van
gemeenten, provincies en andere bestuursorganen.16 Hoewel de subsidies
van de decentrale overheden buiten de scope van dit onderzoek (zie §
1.2) vallen, nemen we ze in deze paragraaf wel mee om een volledig
beeld te kunnen schetsen van de inkomsten van de BIS-instellingen.

In tabel 11 geven we voor de jaren 2009, 2011, 2012 en 2013 weer
hoeveel subsidie de BIS-instellingen hebben ontvangen van het Rijk. 17
Doordat we hier gebruik maken van een selectie van alle BISinstellingen, kunnen de bedragen niet vergeleken worden met de
bedragen in de vorige paragraaf.

14

Hier vallen de volgende instellingen buiten: instellingen die vanaf 2013 geen directe subsidie uit

de BIS ontvangen, de ondersteunende instellingen, de door de rijkscultuurfondsen gesubsidieerde
instellingen en de nieuwe instellingen in de BIS 2013-2016 (zowel fusie-instellingen als volledig
nieuwe instellingen).
15

In deze analyse zijn van alle cultuurproducerende instellingen die zowel in de huidige als de

vorige subsidieperiode direct uit de BIS subsidie hebben ontvangen, ook nog twee musea buiten
beschouwing gelaten, die in 2013 direct uit de BIS subsidie hebben ontvangen. Het gaat hier om
het Geldmuseum, omdat dit vanaf eind 2013 niet meer bestaat, en Stichting Amstel 218, omdat
hierover geen meerjarige gegevens beschikbaar zijn.
16

In het vervolg van dit achtergronddocument duiden we de gemeenten, provincies en andere

bestuursorganen samen aan als decentrale overheden.
17

In deze paragraaf zijn bij de rijkssubsidie de incidentele subsidies uitgezonderd.

32

Bezuiniging op cultuur

Tabel 11: Ontvangen rijkssubsidie BIS-instellingen (bedragen in € mln.) (n=65)
Verschil
2009
2011
2012
2013
2011-2013
Dans

19,6

19,4

19,1

17,8

-8,2%

Theater

21,1

20,9

20,6

19,0

-9,1%

Jeugdgezelschappen

3,8

3,8

3,7

2,7

-28,9%

Opera

35,9

35,5

34,8

29,4

-17,2%

Orkesten

39,0

36,3

35,3

30,1

-17,1%

Musea

152,2

156,2

155,2

160,1

2,5%

Festivals

6,3

6,2

6,1

5,9

-4,8%

Presentatie-instellingen

2,9

2,9

2,8

2,6

-10,3%

280,7

281,2

277,6

267,6

-4,8%

Totaal

Bronnen: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c), opgave OCW; berekening: Algemene
Rekenkamer

De rijkssubsidie van de BIS-instellingen is in 2013 met 4,8% (van
€ 281,2 miljoen naar € 267,6 miljoen) gedaald ten opzichte van 2011. 18
Hierbij valt op dat de musea in 2013 meer subsidie ontvangen (2,5%)
dan voor de bezuiniging op de BIS. Dit kan overigens vooral verklaard
worden, doordat een paar grotere musea substantieel meer subsidie
ontvangen in 2013, terwijl meer kleinere musea minder subsidie ontvangen. Verder hebben vooral de jeugdgezelschappen, de operagezelschappen en de orkesten in 2013 minder rijkssubsidie ontvangen
(respectievelijk -28,9%, -17,2% en -17,1%).

Daarnaast blijkt dat de instellingen in 2013 ook van de decentrale overheden minder subsidie hebben ontvangen (-8,3%) dan in 2011. De
omvang van deze subsidiestroom is over de hele linie gedaald, met
uitzondering van de musea en de operagezelschappen waarvan de
subsidie tussen deze jaren gelijk bleef (zie tabel 12).

18

In het vervolg van dit document zullen we 2013 primair vergelijken met 2011, omdat er door de

generieke korting al vanaf 2011 is bezuinigd op de BIS-instellingen. Als de vergelijking met 2012
interessante inzichten oplevert, zullen we deze wel benoemen.

33

Bezuiniging op cultuur

34

Tabel 12: Ontvangen subsidie decentrale overheden BIS-instellingen
(bedragen in € mln.) (n=65)
2009

2011

2012

2013

Verschil
2011-2013

Dans

8,3

8,3

8,4

8,2

-1,2%

Theater

12,0

12,2

12,3

11,2

-8,2%

Jeugdgezelschappen

2,6

2,6

2,7

2,5

-3,8%

Opera

1,5

0,7

0,8

0,7

0,0%

Orkesten

19,5

19,2

18,9

16,7

-13,0%

Musea

1,5

1,2

1,2

1,2

0,0%

Festivals

3,1

3,1

3,3

3,0

-3,2%

Presentatie-instellingen

2,8

3,1

2,7

2,7

-12,9%

51,3

50,4

50,3

46,2

-8,3%

Totaal

Bronnen: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c), opgave OCW; berekening: Algemene
Rekenkamer

De dalingen in de subsidiestromen van zowel het Rijk als de decentrale
overheden is terug te zien in de omvang van de totale subsidie die de
instellingen ontvangen (zie tabel 13). De BIS-instellingen hebben in 2013
in totaal € 18,2 miljoen (-5,5%) minder subsidie van de overheid
ontvangen dan in 2011. Ook bij de totale subsidies valt op dat de musea
meer subsidie hebben ontvangen (2,4%), en dat de overheidssubsidie
vooral voor de jeugdgezelschappen, de operagezelschappen en de
orkesten is teruggevallen (met respectievelijk 20,3%, 17,1% en 15,8%).

Tabel 13: Totale subsidie BIS-instellingen (bedragen in € mln.) (n=65)
2009

2011

2012

2013

Verschil
2011-2013

Dans

27,9

27,6

27,4

26,0

-5,8%

Theater

33,1

33,1

32,8

30,1

-9,1%

Jeugdgezelschappen

6,4

6,4

6,4

5,1

-20,3%

Opera

37,4

36,2

35,5

30,0

-17,1%

Orkesten

58,5

55,6

54,2

46,8

-15,8%

Musea

153,7

157,5

151,1

161,3

2,4%

Festivals

9,3

9,3

9,4

8,9

-4,3%

Presentatie-instellingen

5,7

6,0

5,5

5,3

-11,7%

332,0

331,7

322,3

313,5

-5,5%

Totaal

Bronnen: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c), opgave OCW; berekening: Algemene
Rekenkamer

Bezuiniging op cultuur

5.3.2

Eigen inkomsten

35

Waar we in de vorige paragraaf hebben gezien dat de BIS-instellingen in
de huidige subsidieperiode bijna 5% minder subsidie ontvangen van het
Rijk, kijken we in deze paragraaf in hoeverre ze dit hebben kunnen
compenseren door hun eigen inkomsten te verhogen.

De eigen inkomsten zijn onder te verdelen in publieksinkomsten en
overige eigen inkomsten. Publieksinkomsten zijn inkomsten uit voorstellingsgerelateerde activiteiten, zoals kaartverkoop en horeca. Overige
eigen inkomsten zijn inkomsten uit commerciële activiteiten, sponsoring,
private fondsen of schenkingen (OCW, 2014c). Er worden geen gegevens
verzameld over de verschillende typen overige eigen inkomsten, met
uitzondering van de giften. Op de giften komen we terug in § 5.3.5.

In tabel 14 geven we de totale eigen inkomsten van de BIS-instellingen
per sector weer voor de jaren 2009, 2011, 2012 en 2013.

Tabel 14: Totale eigen inkomsten BIS-instellingen (bedragen in € mln.) (n=65)
Verschil 20112009
2013
2011
2012
2013
Dans

8,3

8,6

11,4

8,8

2,3%

Theater

9,6

12,6

12,4

9,6

-23,8%

Jeugdgezelschappen

1,1

1,7

1,6

2,1

23,5%

Opera

11,9

10,9

11,9

10,8

-0,9%

Orkesten

26,2

26,9

24

35,8

33,1%

Musea

91,1

102,9

114

145,5

41,4%

Festivals

9,1

10,4

10,8

10,0

-3,8%

Presentatie-instellingen

1,2

1,6

1,0

1,7

6,3%

158,5

175,6

187,1

224,3

27,7%

Totaal

Bronnen: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c), opgave OCW; berekening: Algemene
Rekenkamer

De totale eigen inkomsten van de BIS-instellingen zijn in 2013 met
27,7% (€ 48,7 miljoen) gestegen ten opzichte van 2011. Hierbij past de
kanttekening dat het beeld per sector wisselend is. Zo zijn vooral de
eigen inkomsten van musea (41,4%), orkesten (33,1%) en jeugdgezelschappen (23,5%) gestegen. De eigen inkomsten van de operagezelschappen, dansgezelschappen en festivals zijn ongeveer gelijk gebleven,
en van de theatergezelschappen zijn ze gedaald met hetzelfde bedrag
(€ 3 miljoen) als ze tussen 2009 en 2011 waren gestegen. Dit beeld is
echter enigszins vertekend door een forse daling bij één instelling (De
Utrechtse Spelen).

Bezuiniging op cultuur

36

In tabel 15 splitsen we de totale eigen inkomsten van de BIS-instellingen
uit in publieksinkomsten en overige inkomsten.

Tabel 15: Publieksinkomsten en overige eigen inkomsten BIS-instellingen (bedragen in € mln.) (n=65)
Publieksinkomsten

Overige eigen inkomsten

2009

2011

2012

2013

Verschil
20112013

Dans

6,3

6,9

7,4

6,5

-5,8%

1,9

1,7

4,0

2,2

29,4%

Theater

7,3

9,7

10,3

7,0

-27,8%

2,2

2,9

2,2

2,6

-10,3%

Jeugdgezelschappen

0,8

1,2

1,0

1,2

0,0%

0,3

0,5

0,6

0,9

80,0%

Opera

10,6

9,6

10,1

8,1

-15,6%

1,3

1,3

1,9

2,6

100,0%

Orkesten

20,3

21,6

18,8

27,4

26,9%

5,9

5,3

5,3

8,4

58,5%

Musea

49,2

58,8

66,1

78,5

33,5%

42,0

44,1

47,9

67,1

52,2%

Festivals

4,3

4,8

4,7

4,9

2,1%

4,9

5,6

6,2

5,0

-10,7%

Presentatie-instellingen

0,3

0,4

0,2

0,4

0,0%

0,9

1,2

0,8

1,3

8,3%

99,1

113,0

118,6

134,0

18,6%

59,4

62,6

68,9

90,1

43,9%

Totaal

2009

2011

2012

2013

Verschil
20112013

Bronnen: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c), opgave OCW; berekening: Algemene Rekenkamer

Uit tabel 15 is af te lezen in hoeverre de stijging van de eigen inkomsten
wordt veroorzaakt doordat de publieksinkomsten of de overige eigen
inkomsten zijn gestegen. Tussen 2011 en 2013 stegen de publieksinkomsten met € 21,0 miljoen (18,6%) en de overige inkomsten met
€ 27,5 miljoen (43,9%).

Ook hierbij zijn er tussen sectoren belangrijke verschillen zichtbaar.
Terwijl de totale inkomsten van de dans- en operagezelschappen nauwelijks stijgen of dalen, is er wel een opvallende ontwikkeling in de samenstelling van hun eigen inkomsten. Waar de publieksinkomsten in beide
sectoren tussen 2011 en 2013 gedaald zijn (dansgezelschappen: -5,8%
en operagezelschappen: -15,6%), laten de eigen inkomsten een stijging
zien (dansgezelschappen: 29,4%, en operagezelschappen: 100%).
Andere uitschieters zitten bij de musea. Daar zien we dat zowel de
publieksinkomsten (33,5%) als de overige eigen inkomsten (52,2%)
relatief sterk gestegen zijn. Bij de theatergezelschappen zijn zowel de
publieksinkomsten als de overige eigen inkomsten gedaald met
respectievelijk 27,8% en 10,3%.

5.3.3

Totale inkomsten

In deze paragraaf bekijken we in hoeverre de ontwikkelingen in de
inkomsten uit subsidie en de eigen inkomsten van invloed zijn geweest
op de totale omzet van de BIS-instellingen.

Bezuiniging op cultuur

37

In tabel 16 geven we de ontwikkeling weer van de totale inkomsten van
de BIS-instellingen voor de jaren 2009, 2011, 2012 en 2013. De totale
inkomsten zijn in voorkomende gevallen hoger dan de som van de totale
subsidie-inkomsten (uit tabel 13) en het totaal aan eigen inkomsten (uit
tabel 14). Dit volgt uit keuzes van het Ministerie van OCW, dat de
gepresenteerde informatie heeft verzameld. Het geeft hiervoor in Cultuur
in Beeld 2014 (OCW, 2014c) als eerste oorzaak dat instellingen ook
incidentele subsidies ontvangen kunnen hebben, die niet zijn meegenomen in de totale structurele subsidie en evenmin in het totaal aan
eigen inkomsten. Daarnaast zijn er nog inkomstenposten die wel meegerekend worden bij de totale inkomsten, maar niet bij de subtotalen,
zoals de baten in natura.

Tabel 16: Totale inkomsten BIS-instellingen (bedragen in € mln.) (n=65)
2009

2011

2012

2013

Verschil
2011-2013

Dans

36,2

36,5

38,9

35,1

-3,8%

Theater

43,3

46,0

46,2

40,8

-11,3%

Jeugdgezelschappen

7,6

8,2

8,1

7,8

-4,9%

Opera

49,4

47,6

48,0

40,9

-14,1%

Orkesten

100,4

100,2

99,0

121,1

20,9%

Musea

255,9

288,0

306,3

346,6

20,3%

Festivals

21,0

22,3

22,2

21,3

-4,5%

Presentatie-instellingen

7,4

7,9

6,9

7,7

-2,5%

521,2

556,7

575,6

621,3

11,6%

Totaal

Bronnen: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c), opgave OCW; berekening: Algemene
Rekenkamer

Uit tabel 16 blijkt dat de BIS-instellingen, ondanks de verlaging van de
totale subsidie die ze ontvangen, een stijging in de totale inkomsten
hebben weten te realiseren vanaf 2011. Dit beeld is enigszins vertekend,
doordat de totale inkomsten vooral zijn gegroeid in de twee sectoren die
in absolute cijfers de grootste zijn, de orkesten en de musea. Bij de
musea zien we zowel een stijging van de subsidie als een stijging van de
totale inkomsten. De orkesten hebben de daling van de subsidie bijna
volledig gecompenseerd met een stijging van de eigen inkomsten, en
voor de totale inkomsten een groei laten zien, die afkomstig is uit
inkomsten of uit subsidie die het Ministerie van OCW niet meeneemt in
de gegevensverzameling.

De overige sectoren laten een daling van de totale inkomsten zien van
maximaal 5% in 2013 ten opzichte van 2011, met uitzondering van de
theatergezelschappen en de opera met respectievelijk -11,3% en -

Bezuiniging op cultuur

14,1%. Deze sectoren zijn er niet in geslaagd om de daling van de
subsidie volledig te compenseren met een stijging van de eigen
inkomsten.

5.3.4

Eigeninkomstenpercentage

De minister van OCW hanteert het eigeninkomstenpercentage als belangrijke indicator voor de mate van cultureel ondernemerschap. Het eigeninkomstenpercentage zet het totaal aan eigen inkomsten af tegen het
totaal aan structurele subsidies.

In tabel 17 geven we de ontwikkeling van het eigeninkomstenpercentage
van de BIS-instellingen weer voor de jaren 2009, 2011, 2012 en 2013.

Tabel 17: Eigeninkomstenpercentage meerjarig gesubsidieerde instellingen BIS 19
(n=65)

Eigeninkomstenpercentage

2009

2011

2012

2013

Verschil
2011-2013

47,7

52,9

58,1

71,5

18,6 procentpunt

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); berekening: Algemene Rekenkamer

Uit tabel 17 blijkt dat het eigeninkomstenpercentage van alle BISinstellingen tussen 2011 en 2013 is gestegen van 52,9% naar 71,5%.
Figuur 9 laat zien dat dit percentage per deelsector wisselt.

19

Het percentage per deelsector is het gemiddelde van alle eigen inkomsten (in %) van de

instellingen in deze deelsector.

38

Bezuiniging op cultuur

Figuur 9 : Eigeninkomstenpercentage BIS-instellingen per deelsector 20 21 (n=65)

140
120
100
80
60

2009

40

2011

20

2012

0

2013

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Bij 6 van de 8 sectoren is een stijging te zien tussen 2011 en 2013,
variërend van 2,5 procentpunt bij de dansgezelschappen tot 27,9 procentpunt bij de orkesten. Alleen bij de theatergezelschappen en de
festivals is een daling waarneembaar, van respectievelijk 6,0 procentpunt
en 0,5 procentpunt tussen 2011 en 2013.

Terugkomend op het uitgangspunt van het kabinet dat culturele instellingen een groter deel van hun inkomsten zelf verwerven (OCW, 2011a),
kunnen we op basis van deze cijfers constateren dat dit voor de BISinstellingen in het gros van de deelsectoren gelukt is.

5.3.5

Giften aan cultuur

Zoals aangegeven in de inleiding van deze paragraaf wilde het kabinet
met de bezuiniging op de cultuursubsidies onder meer bewerkstelligen
dat culturele instellingen en kunstenaars ondernemender worden en een
groter deel van hun inkomsten zelf verwerven (OCW, 2011a). Om dit te
stimuleren heeft het kabinet eind 2011 de Geefwet (2011) geïntroduceerd. Deze wet zou het aantrekkelijker maken om te geven aan goede
doelen waaronder cultuur, door belastingvoordelen te bieden voor
burgers en bedrijven.

20

Het percentage per deelsector is het gemiddelde van alle eigen inkomsten (in %) van de

instellingen in deze deelsector.
21

In bijlage 8 vindt u de tabel met de brongegevens van deze figuur.

39

Bezuiniging op cultuur

Mogelijk heeft de Geefwet (2011) eraan bijgedragen dat culturele
instellingen in de afgelopen jaren meer overige eigen inkomsten hebben
verworven. Dit is echter niet af te leiden uit de beschikbare informatie
over de giften aan cultuur, omdat de verzamelde gegevens tot en met
2011 gaan. De informatie tot en met 2011 is afkomstig van een tweejaarlijks onderzoek van de Vrije Universiteit (VU), met de titel Geven in
Nederland. De volgende publicatie in deze reeks wordt verwacht in 2015,
waarbij duidelijk zal worden hoeveel geld er in 2012 en 2013 is gegeven
aan culturele instellingen. Het Ministerie van OCW heeft aangegeven dat
in de studie die in 2015 wordt verwacht, extra aandacht besteed zal
worden aan de effecten van de Geefwet (2011). De uitkomsten hiervan
zullen worden verwerkt in Cultuur in Beeld 2015.

5.4

Productie BIS-instellingen podiumkunsten
In deze paragraaf kijken we in hoeverre de productie van de BISinstellingen waarneembaar veranderd is nadat de herinrichting van de
BIS en de bijbehorende bezuiniging zijn doorgevoerd. Hierbij gaan we uit
van een selectie van 21 instellingen, die allemaal actief zijn in de
podiumkunsten. De orkesten zijn in deze selectie niet meegenomen,
omdat orkesten bijna elke uitvoering net iets anders invullen en het
daarom moeilijk is om het aantal producties te bepalen.

We vervolgen deze paragraaf in § 5.4.1 met het aantal producties van de
BIS-instellingen in de podiumkunsten, en kijken daarna, in § 5.4.2, hoe
vaak deze producties worden gespeeld, ofwel naar het aantal voorstellingen dat wordt gegeven.

5.4.1

Producties

BIS-instellingen in de podiumkunsten spelen elk jaar verschillende
producties. Dit kunnen zowel nieuwe producties als reprises 22 zijn. In
deze subparagraaf kijken we in hoeverre het aantal producties na de
herinrichting van de BIS en de bijbehorende bezuiniging is veranderd in
2013 ten opzichte van het aantal producties in de vorige subsidieperiode.

Het totale aantal producties van de BIS-instellingen in de podiumkunsten
is tussen 2011 en 2013 toegenomen met 10,4%. In 2012 is het aantal
producties echter lager geweest dan in 2011 en 2013.

22

Repriseproducties zijn producties die gedeeltelijk of in zijn geheel een herhaling zijn van eerder

uitgevoerde producties.

40

Bezuiniging op cultuur

41

Tabel 18: Aantal producties BIS-instellingen podiumkunsten (n=21)

Aantal producties

2009

2011

2012

2013

Verschil 2011-2013

201

231

212

255

10,4%

Bron: Opgave OCW; berekening: Algemene Rekenkamer

In figuur 10 geven we het aantal producties van de BIS-instellingen in de
podiumkunsten per deelsector weer. De sector orkesten is niet in de
figuur opgenomen, omdat orkesten bijna elke uitvoering net iets anders
invullen en het daarom moeilijk is om het aantal producties te bepalen.

Figuur 10: Aantal producties BIS-instellingen podiumkunsten 23 (n=21)

160
140
120
100

2009

80

2011
2012

60

2013
40
20
0
Dans

Theater

Jeugdgezelschappen

Opera

Bron: Opgave OCW; berekening: Algemene Rekenkamer

In de sectoren theater, jeugdgezelschappen en opera is het aantal producties tussen 2011 en 2013 gestegen. In tegenstelling tot deze sectoren
is dit aantal in de sector dans met 27,0% gedaald. In 2012 is het aantal
producties over de hele linie lager geweest dan in 2011 en 2013.

Het Ministerie van OCW heeft in Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c)
weergegeven welk deel van de producties van alle BIS-instellingen
nieuwe producties zijn, en welk deel reprises. Deze gegevens zijn
grafisch weergegeven in figuur 11.

23

In bijlage 8 is de tabel met de brongegevens van dit figuur terug te vinden.

Bezuiniging op cultuur

42

Figuur 11: Verhouding repriseproducties en nieuwe producties (n=21)

Nieuwe producties

30%

70%

2009

Repriseproducties

35%

42%

46%

65%

58%

54%

2010

2011

2012

35%

65%

2013

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c)

Vanaf 2009 neemt het aantal nieuwe producties procentueel af en het
aantal repriseproducties toe. In 2013 is het aantal nieuwe producties
weer gestegen ten opzichte van 2012. Het Ministerie van OCW geeft
hiervoor in Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c) als mogelijke verklaring
dat aan het begin van een subsidieperiode veel nieuwe producties
worden gemaakt, die in de jaren daaropvolgend nog steeds worden
opgevoerd. Om die reden kan 2013 beter met 2009 vergeleken worden,
aangezien beide jaren het eerste jaar van een subsidieperiode zijn.
Daarbij zien we dat in 2009 een groter deel van alle producties nieuw is
dan in 2013.

5.4.2

Voorstellingen

In deze paragraaf kijken we naar het aantal voorstellingen van de BISinstellingen in de podiumkunsten, ofwel naar het totaalaantal uitvoeringen van alle producties. In deze selectie kunnen we de orkesten wel in
de analyse meenemen, waardoor de selectie bestaat uit 29 instellingen.

In tabel 19 geven we het aantal voorstellingen weer van de BISinstellingen in de podiumkunsten voor 2009, 2011, 2012 en 2013.

Tabel 19: Totaalaantal voorstellingen BIS-instellingen podiumkunsten (n=29)

Aantal voorstellingen

2009

2011

2012

2013

Verschil 2011-2013

5.135

5.958

5.337

5.803

-2,6%

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); berekening: Algemene Rekenkamer

Bezuiniging op cultuur

43

In tabel 19 is te zien dat het aantal voorstellingen in 2013 met 2,6% is
afgenomen ten opzichte van 2011. Tussen 2012 en 2013 is dit aantal
echter gestegen met 8,7%. Ook hier laten deelsectoren verschillende
ontwikkelingen zien (zie figuur 12), waarbij vooral de operagezelschappen eruit springen met een daling van 19,4% tussen 2011 en 2013.

Figuur 12: Aantal voorstellingen BIS-instellingen podiumkunsten24 (n=29)

3500
3000
2500
2000
2009
1500
2011

1000

2012

500

2013

0

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); berekening: Algemene Rekenkamer

In tabel 20 hebben we het totale aantal voorstellingen van de BISinstellingen in de podiumkunsten uitgesplitst naar voorstellingen in
Nederland en voorstellingen in het buitenland, om te kijken of hierin
opvallende ontwikkelingen te zien zijn na de herinrichting van de BIS.

Tabel 20: Aantal voorstellingen BIS-instellingen podiumkunsten in Nederland en in
het buitenland (n=29)
Nederland

Aantal voorstellingen

Buitenland

2009

2011

2013

Verschil
20112013

3.475

3.636

5.249

44,4%

2009

2011

2013

Verschil
20112013

1.660

2.322

554

-76,1%

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); berekening: Algemene Rekenkamer

Uit tabel 20 blijkt dat de ontwikkeling van het aantal voorstellingen in
Nederland tegengesteld is aan die van het aantal voorstellingen in het
buitenland. Het aantal voorstellingen in Nederland steeg tussen 2011 en
2013 met 44,4% en tegelijkertijd daalde het aantal voorstellingen in het

24

In bijlage 8 vindt u de tabel met de brongegevens van deze figuur.

Bezuiniging op cultuur

buitenland met 76,1%. De daling van het aantal voorstellingen in het

44

buitenland is pas na 2011 ingezet, want het aantal voorstellingen in het
buitenland is in 2011 aanzienlijk hoger dan in 2009. Het aantal voorstellingen in het buitenland is in alle sectoren gedaald, en beslaat in
2013 minder dan 10% van alle voorstellingen die door BIS-instellingen
worden opgevoerd. In figuur 13 zijn deze cijfers uitgesplitst naar deelsector.

Figuur 13: Aantal voorstellingen BIS-instellingen podiumkunsten in Nederland en in
het buitenland, per deelsector 25 (n=29)

3000
2500
2000
1500
1000
500
0
2009

2011

2013

2009

Nederland

Dans

Theater

2011

2013

Buitenland

Jeugdgezelschappen

Opera

Orkesten

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); berekening: Algemene Rekenkamer

Uit de tabellen 18 tot en met 20 is gebleken dat het aantal producties na
de herinrichting van de BIS in 2013 is toegenomen ten opzichte van het
eerste jaar dat de BIS-instellingen met bezuinigingen te maken kregen
(2011), maar dat het aantal voorstellingen iets is afgenomen. Deze
afname wordt vooral veroorzaakt doordat de BIS-instellingen minder
voorstellingen in het buitenland geven.

5.5

Bezoeken BIS-instellingen
In deze paragraaf bekijken we zowel de bezoekersaantallen van de BISinstellingen als de besteding van deze bezoekers.

In § 5.5.1 staan we stil bij het aantal bezoeken aan de BIS-instellingen.
In § 5.5.2 gaan we in op het aantal bezoekers per voorstelling en daarna
kijken we in § 5.5.3 naar de publieksinkomsten per bezoek.

25

In bijlage 8 vindt u de tabel met de brongegevens van deze figuur.

Bezuiniging op cultuur

5.5.1

Bezoeken

45

In tabel 21 is het aantal bezoeken aan de BIS-instellingen per sector
weergegeven voor de jaren 2009, 2011, 2012 en 2013. Hierbij maken we
gebruik van een selectie van 59 instellingen.

Tabel 21: Bezoeken BIS-instellingen podiumkunsten (n=59)
2009

2011

2012

2013

Verschil 20112013

Dans

302.483

384.026

353.988

332.136

-13,5%

Theater

478.659

526.068

532.880

475.578

-9,6%

Jeugdgezelschappen

98.616

130.586

96.899

127.515

-2,4%

Opera

213.027

179.299

184.699

153.835

-14,2%

Orkesten

797.732

826.424

745.872

897.699

8,6%

Musea

5.375.468

5.959.622

6.165.166

7.882.998

32,3%

Festivals

734.077

698.964

684.735

740.493

5,9%

8.000.062

8.704.989

8.764.239

10.610.254

21,9%

Totaal

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Uit tabel 21 blijkt dat het aantal bezoeken aan BIS-instellingen in totaal
met 21,9% is gestegen in 2013 ten opzichte van 2011. Dit wordt vooral
veroorzaakt door de stijging van het aantal bezoeken aan de musea, die
een stijging in de bezoekersaantallen laten zien van 32,3% in deze jaren.
Het aantal bezoeken aan de BIS-instellingen in de podiumkunsten is over
de hele linie gedaald, met uitzondering van de orkesten, die een stijging
laten zien van 8,6%.

5.5.2

Bezoekers per voorstelling

In tabel 22 is het aantal bezoeken (tabel 21) gerelateerd aan de cijfers
over het aantal voorstellingen van de BIS-instellingen in de podiumkunsten (zie § 5.4.2), wat leidt tot gegevens over het gemiddelde aantal
bezoekers per voorstelling. Hierbij maken we gebruik van een selectie
van 29 instellingen.

Tabel 22: Gemiddeld aantal bezoekers per voorstelling BIS-instellingen podiumkunsten (n=29)

Gemiddeld aantal bezoekers per voorstelling

2009

2011

2012

2013

Verschil 20112013

368

343

359

342

-0,3%

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Uit tabel 22 blijkt dat het gemiddelde aantal bezoekers per voorstelling
bij de BIS-instellingen in de podiumkunsten in twee jaar tijd nauwelijks is
veranderd, en van 343 in 2011 naar 342 bezoekers in 2013 is gegaan,

Bezuiniging op cultuur

wat een daling van 0,3% betekent. In 2012 lag het gemiddelde aantal
bezoekers per voorstelling iets hoger dan in 2011 en 2013.

In figuur 14 geven we de gemiddelde bezoekersaantallen per deelsector
weer. Hieruit blijkt dat alleen bij de operagezelschappen en de orkesten
het aantal bezoekers in 2013 ten opzichte van 2011 per voorstelling is
gestegen.

Figuur 14: Gemiddeld aantal bezoekers per voorstelling BIS-instellingen
podiumkunsten, per deelsector 26 (n=29)

1200
1000
800
600

2009

400

2011
2012

200

2013

0

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

In tabel 23 hebben we de gegevens over het gemiddelde aantal bezoekers per voorstelling uitgesplitst naar bezoekers in Nederland en
bezoekers in het buitenland.

Tabel 23: Gemiddeld aantal bezoekers per voorstelling BIS-instellingen
podiumkunsten in Nederland en in het buitenland (n=29)
Nederland

Totaal

Buitenland

2009

2011

2013

Verschil
2011-2013

429

431

318

-26,2%

2009

2011

2013

Verschil
2011-2013

240

207

576

178,3%

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Tabel 23 laat een verschil zien tussen de ontwikkeling van het gemiddelde aantal bezoekers per voorstelling in Nederland en het aantal
bezoekers per voorstelling in het buitenland tussen 2011 en 2013. Waar
het gemiddelde aantal bezoekers bij voorstellingen in Nederland met
26

In bijlage 8 vindt u de tabel met de brongegevens van deze figuur.

46

Bezuiniging op cultuur

26,2% is gedaald, is het gemiddelde aantal bezoekers bij voorstellingen
in het buitenland met 178,3% aanzienlijk gestegen. Deze stijging moet in
relatie gezien worden met de afname van het aantal voorstellingen in het
buitenland. Als alleen de grote producties nog voorstellingen uitvoeren in
het buitenland, dan is het logisch dat het gemiddelde aantal bezoekers
toeneemt.

In figuur 15 splitsen we het gemiddelde aantal bezoekers uit naar
bezoekers in Nederland en bezoekers in het buitenland per deelsector.

Figuur 15: Gemiddeld aantal bezoekers per voorstelling BIS-instellingen
podiumkunsten in Nederland en in het buitenland, per deelsector 27 (n=29)

1800
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200
0
2009

2011

2013

2009

Nederland

Dans

Theater

2011

2013

Buitenland

Jeugdgezelschappen

Opera

Orkesten

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

5.5.3

Publieksinkomsten per bezoek

In § 5.5.1 zagen we dat het totaalaantal bezoeken aan voorstellingen bij
de BIS-instellingen is toegenomen. In deze subparagraaf wilden we
analyseren hoe de toegangsprijzen zich hebben ontwikkeld tussen de
vorige BIS en de huidige BIS. Over de exacte toegangsprijzen is echter
geen informatie (openbaar) beschikbaar. Er is wel informatie bekend
over het aantal bezoeken en de totale publieksinkomsten. Daarom geven
we hier een analyse van de bestedingen per bezoek, waarin niet alleen
de kosten van toegang zijn verwerkt, maar ook de overige voorstellingsgerelateerde uitgaven.

27

In bijlage 8 vindt u de tabel met de brongegevens van deze figuur.

47

Bezuiniging op cultuur

48

De besteding per bezoek bij de BIS-instellingen zijn niet opgenomen in
Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c). In Economische ontwikkelingen in
de culturele sector 2009-2013 (Gerdes, 2014) heeft het Ministerie van
OCW voor bepaalde deelsectoren de besteding per bezoek in kaart laten
brengen. Hierbij is niet specifiek gekeken naar de besteding bij de BISinstellingen.

Op basis van de informatie die in Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c) is
opgenomen, kunnen we berekenen wat de bezoekers bij de BISinstellingen besteden. Hierbij delen we de totale publieksinkomsten per
instelling door het aantal bezoeken bij de instelling voor de jaren 2009
tot en met 2013. Vervolgens aggregeren we deze gegevens tot het
niveau van de sectoren, waardoor de ontwikkeling van het prijspeil per
sector te zien is. 28 In tabel 24 geven we het resultaat van deze berekening. Hierbij maken we gebruik van een selectie van 59 instellingen.

Tabel 24: Gemiddelde besteding per bezoek BIS-instellingen (ongecorrigeerd voor
inflatie; bedragen in €) (n=59)

Gemiddelde besteding per bezoek

2009

2011

2012

2013

Verschil 2011-2013

19,24

20,30

21,11

20,57

1,3%

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Uit tabel 24 blijkt dat de gemiddelde besteding per bezoek aan een BISinstelling tussen 2011 en 2013 met 1,3% (ongecorrigeerd voor inflatie) is
toegenomen. Ten opzichte van 2009 is er een sterkere stijging te zien in
de uitgaven per bezoek. In 2012 lag de gemiddelde besteding per bezoek
echter hoger dan in 2011 en 2013.

De ontwikkeling in de gemiddelde besteding per bezoek tussen 2011 en
2013 vertoont ook hier weer grote verschillen per sector (zie figuur 16).
De opvallendste ontwikkelingen zijn de grote stijging (16,8%) bij de
orkesten en de grote daling bij het theater (-19,4%).

28

Bij de interpretatie van de uitkomsten van deze berekening moet rekening gehouden worden

met het effect van een mogelijke verschuiving van de publieke belangstelling tussen de
verschillende instellingen. Wanneer een instelling binnen een bepaalde sector met lagere
toegangsprijzen dan het gemiddelde binnen de sector meer bezoekers weet te trekken, gaat de
gemiddelde besteding van de bezoekers binnen de sector naar beneden.

Bezuiniging op cultuur

49

Figuur 16: Gemiddelde besteding per bezoek BIS-instellingen, per deelsector
(ongecorrigeerd voor inflatie; bedragen in €)

29

(n=59)

60
50

Dans
Theater

40

Jeugdgezelschappen
30

Opera
Orkesten

20

Musea
10
0
2009

Festivals

2011

2012

2013

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Ter vergelijking geven we in tabel 25 de ontwikkeling van de gemiddelde
rijkssubsidie per bezoek weer.

Tabel 25: Rijkssubsidie per bezoek BIS-instellingen (bedragen in €) (n=59)

Gemiddelde rijkssubsidie per bezoek

2009

2011

2012

2013

Verschil 2011-2013

57,37

56,58

57,24

52,43

-7,3%

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Uit tabel 25 blijkt dat de gemiddelde rijkssubsidie per bezoek in 2013
met 7,3% is gedaald ten opzichte van 2011. Tussen de verschillende
sectoren verschilt de verandering in de gemiddelde rijkssubsidie per
bezoek van een toename van 6,1% voor de dansgezelschappen tot een
daling van 28,1% bij de jeugdgezelschappen (zie figuur 17).

29

In bijlage 8 vindt u de tabel met de brongegevens van deze figuur.

Bezuiniging op cultuur

Figuur 17: Rijkssubsidie per bezoek BIS-instellingen, per deelsector (bedragen in
€)

30

(n=59)

250
Dans

200

Theater
150

Jeugdgezelschappen
Opera

100
Orkesten
Musea

50

Festivals
0
2009

2011

2012

2013

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

In figuur 18 brengen we de ontwikkeling van de gemiddelde besteding
per bezoek en de gemiddelde rijkssubsidie per bezoek in beeld.

Figuur 18: Rijkssubsidie per bezoek en besteding per bezoek BIS-instellingen (n=59)

€ 100,00

Rijkssubsidie per bezoek

Besteding per bezoek

€ 80,00
€ 19,24

€ 20,30

€ 21,11

€ 57,37

€ 56,58

€ 57,24

€ 52,43

2009

2011

2012

2013

€ 60,00

€ 20,57

€ 40,00
€ 20,00
€ 0,00

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Uit figuur 18 wordt duidelijk dat de gemiddelde besteding per bezoek bij
een BIS-instelling in vier jaar tijd is toegenomen, en de bijdrage van het
Rijk is afgenomen. Verhoudingsgewijs is de bijdrage van het Rijk aan een
voorstelling aanzienlijk hoger dan de bijdrage van de bezoeker.

30

In bijlage 8 vindt u de tabel met de brongegevens van deze figuur.

50

Bezuiniging op cultuur

5.6

Werkgelegenheid cultuur
Als laatste wilden we in beeld brengen welke gevolgen de bezuinigingen
op cultuur hebben gehad op de ontwikkeling van de werkgelegenheid bij
de rijksgesubsidieerde instellingen.

Het Ministerie van OCW verzamelt bij de rijksgesubsidieerde instellingen
informatie over het aantal werknemers, vrijwilligers en zzp’ers. Deze
informatie is momenteel nog niet bruikbaar om instellingen en deelsectoren met elkaar te vergelijken, of om de werkgelegenheid over
verschillende perioden te vergelijken. Er wordt ook informatie verzameld
over de werkgelegenheid binnen de hele culturele sector in Nederland.
Het CBS publiceert hierover tweejaarlijks een onderzoek, dat het uitvoert
in opdracht van het Ministerie van OCW. De laatste publicatie in deze
reeks is van 1 december 2014 (CBS, 2014). De data in de onderzoeken
van het CBS lopen echter twee jaar achter, waardoor de cijfers over de
werkgelegenheid in de culturele sector voor het jaar 2013 nog niet
beschikbaar zijn. Hierdoor kunnen wij op dit moment geen bevindingen
presenteren over mogelijke effecten van de bezuinigingen op de werkgelegenheid in de culturele sector.

5.7

Informatie in begroting en jaarverslag
In box 2, aan het begin van dit hoofdstuk, hebben we beschreven welke
(beleids)informatie (openbaar) beschikbaar is bij het Ministerie van OCW.
In deze paragraaf bespreken we welk deel van deze informatie, die
relevant is voor de gevolgen van de bezuinigingen, wordt betrokken bij
de begroting en verantwoording van het cultuurbeleid in begroting en
jaarverslag van het Ministerie van OCW.

In de begrotingen en jaarverslagen van het Ministerie van OCW wordt
niet specifiek aandacht besteed aan de verwachte en gerealiseerde
gevolgen van de bezuinigingen voor de cultuursector. Er is bovendien
geen informatie opgenomen, die zou kunnen bijdragen aan het inzicht in
de verwachte en gerealiseerde gevolgen van de bezuinigingen. In de
begrotingen en jaarverslagen wordt wel verwezen naar Cultuur in Beeld,
waarbij is aangegeven dat daar meer informatie is te vinden over de
gevolgen van de bezuinigingen. In Cultuur in Beeld wordt wel informatie
weergegeven over de bezuiniging. Het werken met hyperlinks om te
verwijzen naar informatie in andere bronnen is conform de momenteel
geldende rijksbegrotingsvoorschriften.

51

Bezuiniging op cultuur

Bijlage 1

Specifieke kortingen

In deze bijlage beschrijven we met welke maatregelen het Ministerie van
OCW kortingen heeft doorgevoerd op] op specifieke posten.

Cultuurkaart
Deze specifieke korting heeft betrekking op de Cultuurkaart. De overheidsbijdrage hieraan is vanaf het schooljaar 2012-2013 geschrapt. De
Cultuurkaart is een soort culturele creditcard waarmee het Ministerie van
OCW wil bereiken dat alle jongeren tot 18 jaar actief of passief vertrouwd
raken met cultuur en kunstvormen en met de Nederlandse geschiedenis
(Algemene Rekenkamer, 2011b). In het schooljaar 2012-2013 is de
Cultuurkaart overigens wel blijven bestaan.

De Stichting Cultureel Jongeren Paspoort (CJP), die het Cultuurkaartsysteem uitvoert, heeft de kaart voor dat jaar in stand gehouden met
behulp van schenkingen en een bijdrage van € 600.000 van het
Ministerie van OCW.31 Het CJP verstrekte hiermee kaarten ter waarde van
€ 5. Scholen die deelnamen, konden per leerling zelf € 10 bijleggen. De
minister van OCW besloot medio 2013 dat het Rijk weer ging bijdragen
aan de Cultuurkaart (OCW, 2013c). De bijdrage van € 5 die het CJP deed
in het schooljaar 2012-2013, komt hiermee vanaf het schooljaar
2013-2014 weer voor rekening van het Ministerie van OCW.

Overheveling middelen uit het museaal aankoopfonds
Een andere specifieke korting is de inzet van een eenmalig bedrag van
€ 19 miljoen uit het museaal aankoopfonds in 2011. Uit een eerder
onderzoek van de Algemene Rekenkamer naar de bezuinigingen
(Algemene Rekenkamer, 2011a) blijkt dat het hierbij gaat om een
opname uit het museaal aankoopfonds. Voor het museaal aankoopfonds
is in 1998 € 45 miljoen beschikbaar gesteld door het Rijk. Jaarlijks komt
er op dit bedrag € 1 tot 2 miljoen aan rente vrij. De rente-inkomsten van
dit fonds bieden financiële ruimte om individuele aankopen te ondersteunen. Eind 2010 zat er bijna € 55 miljoen in het fonds. Met de
opname van € 19 miljoen werd het fondsvermogen in 2011 teruggebracht naar € 36 miljoen. Dit heeft gevolgen voor de jaarlijkse rente
die vrijkomt, waardoor er minder financiële ruimte is om individuele
aankopen te ondersteunen. Dit is een maatregel met een incidentele
opbrengst in 2011.
31

Hiertoe is besloten naar aanleiding van de motie-Klijnsma/Van der Werf (33 000-VIII, nr. 211;

juli 2012).

52

Bezuiniging op cultuur

53

Deze maatregel is doorgevoerd met de aanname door de Tweede Kamer
van de Nota van wijziging op de begroting van het Ministerie van OCW
2011 (OCW, 2010b).

Verlaging subsidie NHM
Een volgende specifieke korting is het (gedeeltelijk) stopzetten van de
projectsubsidie voor het Nationaal Historisch Museum (NHM). Voor het
eerste jaar, 2011, werd de subsidie verlaagd met € 6 miljoen. Zonder de
maatregel zou de subsidie voor 2011 € 10 miljoen hebben bedragen. De
overblijvende subsidie van € 4 miljoen werd in 2011 aangevuld met nietbestede middelen uit 2009 en 2010 van in totaal € 2 miljoen euro, waardoor het NHM in 2011 € 6 miljoen aan subsidiemiddelen te besteden had.
In 2011 is besloten de subsidie voor het NHM vanaf 2012 helemaal stop
te zetten, waarmee in 2011 € 10 miljoen werd bespaard en in de jaren
daarna structureel € 12 miljoen.

Deze maatregel is doorgevoerd door de aanpassing van de begrotingswetten OCW 2011 en 2012.

Cultuur en ICT/Cultuur en Economie
Een andere specifieke post waarop is bezuinigd, zijn de programma’s
‘Cultuur en ICT’ en ‘Cultuur en Economie’. Culturele instellingen konden
via de Regeling op het specifiek cultuurbeleid projectsubsidies aanvragen
in het kader van deze programma’s.

Deze programma’s zijn stopgezet, zonder dat hiervoor een regeling is
opgesteld of een begrotingswet is aangepast. Dit was niet nodig omdat
voor ‘Cultuur en ICT’ en ‘Cultuur en Economie’ geen afzonderlijke
subsidieregelingen zijn opgesteld.

Stopzetten innovatieregeling
Deze specifieke korting heeft betrekking op de Subsidieregeling innovatie
cultuuruitingen (innovatieregeling). Deze regeling bestond sinds 2009 en
had als doel vernieuwende activiteiten te stimuleren, om het maatschappelijk draagvlak voor cultuuruitingen te verdiepen en verbreden.

Deze maatregel is doorgevoerd met de publicatie van de Regeling van de
Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 26 oktober
2010, nr. WJZ/237280 (8298), waarmee de subsidieregeling is stopgezet. Hiermee wordt vanaf 2012 structureel € 3 miljoen bespaard.

Bezuiniging op cultuur

Stopzetten matchingsregeling
Een volgende maatregel is het stopzetten van de Tijdelijke regeling aanvulling eigen inkomsten cultuurinstellingen (matchingsregeling), waarmee culturele instellingen extra subsidie konden krijgen als zij meer
eigen inkomsten verwierven. Bij de ontwerpbegroting van het Ministerie
van OCW 2011, die op Prinsjesdag 2010 werd gepresenteerd, was op
deze post al € 5 miljoen geschrapt om andere tegenvallers in de begroting op te vangen. Voor de jaren daarna was wel weer € 10 miljoen voor
deze regeling beschikbaar. Met de maatregel uit het regeerakkoord is
voor 2011 de resterende € 5 miljoen die beschikbaar was voor de
matchingsregeling, geschrapt. Hierdoor wordt de jaren daarna jaarlijks
€ 10 miljoen bespaard.

Deze maatregel is doorgevoerd met de publicatie van de Regeling van de
Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 26 oktober
2010, nr. WJZ/237280 (8298), waarmee het budget voor de matchingsregeling voor de jaren 2011-2013 verlaagd is naar € 0.

Stopzetten projecten
Over de laatste specifieke korting is minder informatie beschikbaar.
Navraag bij het Ministerie van OCW heeft ons geleerd dat het bij deze
korting gaat om een eenmalige onderuitputting van de begroting 2012.
Dit leidt tot een incidentele opbrengst van € 4,1 miljoen in 2012.

54

Bezuiniging op cultuur

Bijlage 2

Meerjarenramingen uitgaven cultuur

55

In deze bijlage werken we uit op welke manier we de meerjarenramingen
van de uitgaven op de Cultuurbegroting hebben vastgesteld, met en
zonder de bezuiniging.

De analyse begint bij de meerjarenraming bij ongewijzigd beleid.
Hiervoor nemen we de meerjarenraming van de uitgaven aan cultuur in
de ontwerpbegroting van het Ministerie van OCW 2011, omdat deze één
maand voor de publicatie van het regeerakkoord werd gepresenteerd.
Deze meerjarenraming geven we weer in tabel 26.

Tabel 26: Meerjarenraming uitgaven cultuur voor bezuiniging (in € mln.)

Meerjarenraming bij ongewijzigd beleid

2011

2012

2013

2014

2015

889,6

913,7

918,0

915,7

904,1

Bron: Begroting OCW 2011 (OCW, 2010a)

De tweede stap is het salderen van de meerjarenraming bij ongewijzigd
beleid met de ingeboekte bezuinigingsreeks. Hierbij constateerden wij
echter dat tegelijk met het inboeken van de bezuinigingen een andere
meerjarige mutatie van de uitgaven is ingeboekt. Deze mutatie hangt
samen met de afspraak in het regeerakkoord van het kabinetRutte/Verhagen dat de middelen uit het Fonds Economische Structuurversterking (FES) worden overgeheveld naar de departementale
begrotingen (OCW, 2010b). Voordat we de volgende stap kunnen nemen,
salderen we daarom eerst de FES-mutaties met de meerjarenraming bij
ongewijzigd beleid (zie tabel 27).

Tabel 27: Meerjarenraming uitgaven cultuur zonder bezuinigingsmaatregelen
(in € mln.)

Meerjarenraming bij ongewijzigd beleid

2011

2012

2013

2014

2015

889,6

913,7

918,0

915,7

904,1

9,6

-7,5

-7,5

-8,0

-5,8

899,2

906,2

910,5

907,7

898,3

(Begroting OCW 2011)
Verrekening FES
(1 e nota van wijzigingen begroting OCW 2011)
Meerjarenraming zonder bezuinigingsmaatregelen
Bronnen: Begroting OCW 2011 (OCW, 2010a), Nota van wijziging op de begroting van OCW
2011 (OCW, 2010b); bewerking: Algemene Rekenkamer

Vervolgens kunnen we de meerjarenraming van de uitgaven aan cultuur
na het inboeken van de bezuinigingsmaatregelen berekenen door de

Bezuiniging op cultuur

meerjarenraming zonder bezuinigingsmaatregelen te salderen met de

56

bezuiniging die in de Startnota (Financiën, 2010) is ingeboekt (zie
tabel 28).

Tabel 28: Meerjarenraming uitgaven cultuur met bezuinigingsmaatregelen (in € mln.)
2011

2012

2013

2014

2015

889,6

913,7

918,0

915,7

904,1

9,6

-7,5

-7,5

-8,0

-5,8

Meerjarenraming zonder bezuinigingsmaatregelen

899,2

906,2

910,5

907,7

898,3

Ingeboekte bezuiniging (Startnota)

-30,0

-50,0

-100,0

-150,0

-200,0

Meerjarenraming met bezuinigingsmaatregelen

869,2

856,2

810.5

757,7

698,3

Meerjarenraming bij ongewijzigd beleid
(Begroting OCW 2011)
Verrekening FES
(1 e nota van wijzigingen begroting OCW 2011)

Bronnen: Begroting OCW 2011 (OCW, 2010a), Nota van wijziging op de begroting van OCW 2011 (OCW,
2010b), Startnota (Financiën, 2010); bewerking: Algemene Rekenkamer

Deze raming is vervolgens het uitgangspunt om vast te stellen in
hoeverre de ingeboekte besparingen voor 2011, 2012 en 2013 ook
daadwerkelijk zijn gerealiseerd, zoals we dat doen in § 4.2.

Bezuiniging op cultuur

Bijlage 3

Ontwikkeling raming uitgaven cultuur 2011

Tabel 29: Ontwikkeling raming uitgaven cultuur 2011 (bedragen in € mln.)

Nota

Raming

Mutatie

Toelichting

Raming bij
inboeken
bezuiniging

869,2

-

1e suppletoire
begroting 2011

871,6

+ 2,4

Bijna alle posten op de begroting zijn gemuteerd. Zo wordt het
volledige budget voor het project 'Beelden voor de toekomst' van
€ 27,5 miljoen geschrapt en worden de uitgaven aan 'Musea:
buiten Cultuursubsidies 2009–2012' met € 19,7 miljoen verhoogd.
Niet alle mutaties zijn toegelicht.

2e suppletoire
begroting 2011

872,3

+ 0,7

Er is € 8,5 miljoen voor de regeling Cultuureducatie in het primair
onderwijs overgeboekt naar artikel 1. Dit is afkomstig van het
budget voor 'Bevorderen van de deelname van de burgers aan
kunsten'. Bijna alle posten op de begroting worden gemuteerd. De
mutaties worden verder niet toegelicht.

Jaarverslag 2011

867,0

- 5,3

De uitgaven komen lager uit dan was geraamd. Bijna alle posten
hebben een andere realisatie dan was geraamd. Hierdoor is het
verschil niet toe te wijzen aan één concrete post.

- 2,2

-

Totaal

57

Bezuiniging op cultuur

Bijlage 4

Ontwikkeling raming uitgaven cultuur 2012

Tabel 30: Ontwikkeling raming uitgaven cultuur 2012 (bedragen in € mln.)

Raming

Mutatie

Toelichting

Raming bij inboeken
bezuiniging

856,2

-

-

Ontwerpbegroting
2012

855,5

- 0,7

De posten op de begroting zijn bijna allemaal gemuteerd ten
opzichte van de begroting die voor de bezuiniging voor 2012 is
gegeven. Bovendien is de begroting ook anders ingedeeld.
Hierdoor is er geen verklaring te geven voor het verschil van
€ 0,7 miljoen.

1e suppletoire
begroting 2012

855,2

- 0,3

Het budget van de subsidievoorziening 'Verbreden inzet cultuur’ is
voor 2012 verlaagd met € 7,5 miljoen, omdat de cultuureducatiemiddelen worden overgeboekt naar artikel 1 Primair Onderwijs.
De post 'Musea: buiten Cultuursubsidies 2009–2012' is verhoogd
met € 3,4 miljoen.
Bij het Nationaal Archief is het budget met € 2,8 miljoen verhoogd, waarvan € 2,5 miljoen ontvangen is van het Ministerie van
Veiligheid en Justitie (VenJ) als bijdrage voor de kosten die het
Nationaal Archief maakt voor het wegwerken van de archiefachterstanden.
Verder zijn er nog een aantal kleinere mutaties die niet worden
toegelicht.

2e suppletoire
begroting 2012

888,9

+ 33,7

De Cultuursubsidies 2009–2012 worden per saldo met € 2,9 miljoen verhoogd met loonindexatie 2012 en prijsbijstelling 2012
voor de huisvestingscomponent van musea waarvan de gebouwen
eigendom zijn van de Rijksgebouwendienst (RGD).
Het budget voor frictie- en transitiekosten wordt met € 45,6 miljoen verhoogd om frictiekosten als gevolg van de afbouw van
cultuursubsidies versneld te kunnen betalen. Dit budget is bedoeld
voor instellingen waarvan de subsidie met ingang van januari
2013 geheel of gedeeltelijk wordt beëindigd en die daarom nu al
bezig zijn hun organisatie te ontmantelen.
Het budget voor Monumentenzorg wordt met € 20 miljoen verlaagd. De verlaging betreft een overboeking naar het Provinciefonds voor de restauratie van monumenten.
Het budget voor het Nationaal Archief wordt met € 2,7 miljoen
verhoogd, als gevolg van een bijdrage van andere departementen
voor de uitvoering van het masterplan Concentratie Archiefdepot.
Het budget voor de Rijksdienst Cultureel Erfgoed wordt met
€ 4,1 miljoen verhoogd.

Jaarverslag 2012

Totaal

891,1

+ 2,1

+ 34,8

Verder zijn er nog een aantal kleinere mutaties die niet worden
toegelicht.
De realisatie van de uitgaven komt € 2,1 miljoen hoger uit dan
waarvan in de 2e suppletoire begroting 2012 werd uitgegaan.
Deze afwijking wordt niet veroorzaakt door één specifieke post,
maar door het totaal van alle posten die zowel positief als negatief
afwijken.
-

58

Bezuiniging op cultuur

Bijlage 5

Ontwikkeling raming uitgaven cultuur 2013

Tabel 31: Ontwikkeling raming uitgaven cultuur 2013 (bedragen in € mln.)

Raming

Mutatie

Toelichting

Raming bij inboeken
bezuiniging

810,5

- -

Ontwerpbegroting 2012

808,8

- 1,7

Doordat bijna alle posten zijn gemuteerd en er geen
toelichtingen worden gegeven, is er geen verklaring te geven
voor de afwijking van € 1,7 miljoen.

Ontwerpbegroting 2013

789,2

- 19,6

Doordat bij de begroting voor een nieuw jaar niet
teruggekeken wordt op de voorgaande jaren, worden ook de
mutaties niet toegelicht. Bovendien is de begroting van 2013
anders ingericht dan de begroting van 2012, waardoor de
aansluiting tussen de posten niet goed te maken is. Hierdoor
is het onduidelijk waardoor de daling van de uitgaven precies
wordt veroorzaakt.

1e suppletoire begroting
2013

749,8

- 39,4

De post ‘Frictie- en transitiekosten BIS’ is met € 50,8 miljoen
gedaald. Dit is het gevolg van de versnelde betaling van
frictiekosten in 2012 aan culturele instellingen.
Als gevolg van een goed kasritme worden de middelen voor
het Jheronimus Boschjaar over een aantal begrotingsjaren
verspreid.
Voor de investering in versterking en uitbreiding van de
digitale infrastructuur en de digitale archiefcollectie is in totaal
€ 28 miljoen vrijgemaakt. Hiermee kunnen de extra kosten in
2013, 2014 en grotendeels 2015 worden gedekt. Het gaat om
de archieven van het Rijk en de rijksorganen, zowel centraal
als decentraal. In 2013 gaat het om een bedrag van € 3
miljoen.

2e suppletoire begroting
2013

715,0

- 34,8

Jaarverslag 2013

704,7

- 10,3

Bijna alle posten zijn gemuteerd. De grootste mutaties worden
veroorzaakt doordat het budget voor:
−
decentralisatie huisvesting voormalige rijksmusea deels
is verschoven van 2013 naar 2014 (– € 13 miljoen);
−
het programma ‘Visie Erfgoed en Ruimte’ met € 7,4
miljoen is verlaagd;
−
de uitvoering van de Regeling frictie- en transitiekosten
BIS per saldo met € 19,8 miljoen is verlaagd;
−
het Nationaal Archief per saldo met € 6,0 miljoen is
verhoogd.
−
Veel posten vallen iets lager uit.
Een groot verschil zit in de post 'Specifiek cultuurbeleid', die
€ 7,6 miljoen lager is dan geraamd.
Ook de post 'Verbreden inzet cultuur' komt € 1,4 miljoen lager
uit dan geraamd.

Totaal

-105,8

-

59

Bezuiniging op cultuur

Bijlage 6

Directe subsidie BIS-instellingen 2012-2013

In deze bijlage volgen we de ontwikkelingen in de omvang van de totale
subsidiestroom die direct van het Rijk naar BIS-instellingen gaat, tussen
2012 (het laatste jaar van de oude BIS) en 2013 (het eerste jaar van de
nieuwe BIS). In het verlengde hiervan bekijken we wat dit betekent voor
het aantal instellingen dat een directe subsidie van het Rijk krijgt. We
nemen hierbij alleen de meerjarige subsidies mee.

In tabel 32 geven we weer hoe de omvang van de subsidies aan meerjarig gesubsidieerde BIS-instellingen zich in 2012 en 2013 heeft ontwikkeld. De absolute omvang van de directe subsidies aan meerjarig
gesubsidieerde instellingen tussen 2012 en 2013 is gedaald van € 402,3
miljoen naar € 324,0 miljoen. Dit is een daling van € 78,3 miljoen, ofwel
19,5%.

Tabel 32: Rijkssubsidie meerjarig gesubsidieerde instellingen per sector BIS 20122013 (bedragen in € mln.) 32
2012

2013

Verschil

Verschil (%)

Dansgezelschappen

23,3

17,8

-5,5

-23,6%

Toneelgezelschappen

20,6

19,0

-1,6

-7,8%

Orkesten

44,3

34,5

-9,8

-22,1%

Operagezelschappen

34,8

29,4

-5,4

-15,5%

Jeugdgezelschappen

7,7

4,3

-3,4

-44,2%

Productiehuizen

11,9

0,0

-11,9

-100,0%

Presentatie-instellingen

3,7

2,6

-1,1

-29,7%

Musea

162,9

160,7

-2,2

-1,4%

Festivals

10,9

5,9

-5

-45,9%

Ondersteunende instellingen

82,2

49,8

-32,4

-39,4%

402,3

324,0

-78,3

-19,5%

Totaal instellingen

Bronnen: Cultuur in Cijfers 2013 (OCW, 2013d), Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c);
bewerking: Algemene Rekenkamer

Uit tabel 32 blijkt verder dat op een aantal sectoren binnen de BIS meer
is bezuinigd dan op andere sectoren. Terwijl bijvoorbeeld de musea 1,4%
hebben ingeleverd in 2013 ten opzichte van 2012, ontvangen de
productiehuizen in 2013 helemaal geen rechtstreekse subsidie uit de BIS

32

Het bedrag voor 2013 is exclusief het Geldmuseum. Dit museum heeft in 2013 nog wel een

subsidie van € 0,6 miljoen ontvangen van het Ministerie van OCW, maar is vanaf 2014
opgehouden te bestaan en ontvangt dan ook geen (meerjarige) subsidie meer vanuit de BIS.

60

Bezuiniging op cultuur

meer. Ook de jeugdgezelschappen en de festivals hebben in 2013 procentueel veel directe subsidie uit de BIS in moeten leveren ten opzichte
van 2012, namelijk respectievelijk 44,2% en 45,9%.

Behalve dat de directe subsidies aan meerjarige instellingen in de BIS
zijn gedaald in omvang, is ook het aantal ontvangers van een meerjarige
directe subsidie uit de BIS voor de periode 2013-2016 gedaald ten
opzichte van de vorige subsidieperiode. Tabel 33 laat zien dat door de
herinrichting van de BIS het aantal meerjarige subsidieontvangers is
afgenomen met 88.

Tabel 33: Aantal meerjarige gesubsidieerde BIS-instellingen 33
2009-2012

2013-2016

Verschil

Dansgezelschappen

7

4

-3

Toneelgezelschappen

9

9

0

Orkesten

10

9

-1

Operagezelschappen

3

3

0

Jeugdgezelschappen

13

8

-5

Productiehuizen

21

0

-21

Presentatie-instellingen

11

6

-5

Musea

29

29

0

Festivals

15

4

-11

Ondersteunende instellingen
Totaalaantal subsidies

54

14

-40

172

86

-86

0

-2

-2

172

84

-88

Correctie voor meer subsidies per instellingen*
Totaalaantal instellingen

* In 2013-2016 ontvangen 84 instellingen 86 subsidies. Opera & Ballet krijgt namelijk een subsidie
voor opera en een subsidie voor ballet, en het Nationaal Toneel krijgt een subsidie voor het reguliere
aanbod in de grote zaal en voor het aanbod voor de jeugd van NTjong.

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Dit negatieve saldo van 88 instellingen die geen meerjarige subsidie
meer ontvangen uit de BIS, komt tot stand door:
−

10 nieuwe instellingen in de BIS 2013-2016 (waarvan er 8 ontstaan
zijn uit 17 instellingen die elk afzonderlijk in de BIS 2009-2012
zaten);

−

98 instellingen die tussen 2013 en 2016 geen meerjarige directe
subsidie meer krijgen vanuit de BIS (waarvan er 17 gefuseerd zijn in
8 instellingen die wel weer in de BIS 2012-2016 terugkomen).

We geven een overzicht van deze ontwikkelingen in tabel 34.

33

Het aantal instellingen voor 2013-2016 is inclusief het Geldmuseum, dat eind 2013 stopte,

omdat dit museum in 2013 nog wel deel uitmaakte van de BIS.

61

Bezuiniging op cultuur

62

Tabel 34: Samenstelling verschil aantal instellingen BIS 2009-2012/2013-2016
Aantal
Verschil BIS 2009-2012 en BIS 2013-2016

- 88

Nieuw opgenomen

+ 10
waarvan nieuwe fusie-instellingen

+8

waarvan voor het eerst opgenomen

+2

Weggevallen

- 98
waarvan gefuseerd

- 17

waarvan niet meer in de BIS 2013-2016

- 81

Bronnen: Begroting OCW 2014 (OCW, 2013a), Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c);
bewerking: Algemene Rekenkamer

Uit tabel 34 komt naar voren dat 81 instellingen, die in de periode 20092012 nog een directe subsidie ontvingen vanuit de BIS, met ingang van
2013 geen directe subsidie uit de BIS meer ontvangen.

Van deze 81 instellingen blijken er 14 hun activiteiten inmiddels te
hebben beëindigd en 31 zijn er verdergegaan zonder rijkssubsidie. Deze
laatste ontvangen mogelijk nog wel subsidie van decentrale overheden.
36 instellingen die geen directe BIS-subsidie meer krijgen, hebben vanaf
2013 wel meerjarig subsidie ontvangen van een van de rijkscultuurfondsen, en hebben hierdoor hun activiteiten kunnen voortzetten (zie ook
bijlage 7). We geven een overzicht van deze ontwikkelingen in tabel 35.

Tabel 35: Instellingen niet meer in de BIS 2013-2016 34
Totaal

Subsidie

Nog actief zonder

Activiteiten

rijkscultuurfonds

rijkssubsidie

beëindigd

Podiumkunsten*

41

15

17

9

Presentatie-instellingen

6

4

1

1

Musea

0

0

0

0

Festivals

9

7

2

0

Ondersteunende instellingen

25

10

11

4

Totaal instellingen

81

36

31

14

* Hieronder vallen de sectoren dansgezelschappen, toneelgezelschappen, orkesten operagezelschappen, jeugdgezelschappen en productiehuizen.
Bronnen: Begroting OCW 2014 (OCW, 2013a), Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c), opgave
OCW; bewerking: Algemene Rekenkamer

34

Het Geldmuseum heeft eind 2013 zelf besloten zijn activiteiten te beëindigen, en ontvangt

hierdoor geen subsidie meer uit de BIS. Daarom is dit museum in de tabel niet opgenomen als
instelling die haar activiteiten heeft beëindigd.

Bezuiniging op cultuur

Bijlage 7

Subsidie via rijkscultuurfondsen 2012-2013

In deze bijlage maken we eenzelfde analyse als in bijlage 6, maar dan
voor de rijkssubsidies die lopen via de rijkscultuurfondsen.

In tabel 36 geven we het aantal rijkscultuurfondsen in de BIS weer in de
subsidieperiodes 2009-2012 en 2013-2016.

Tabel 36: Aantal rijkscultuurfondsen in de BIS
2009-2012

2013-2016

Verschil

8

6

-2

Rijkscultuurfondsen
Bron: Begroting OCW 2014 (OCW, 2013a)

Het aantal rijkscultuurfondsen is gedaald van 8 naar 6. Dit komt enerzijds door de fusie van de Mondriaan Stichting en het Fonds BKVB, uit de
BIS 2009-2012, tot het Mondriaan Fonds en anderzijds door de fusie van
het Fonds voor de Letteren en het Nederlands Literair Productie- en
Vertalingsfonds, uit de BIS 2009-2012, tot het Nederlands Letterenfonds.
Tegelijkertijd is het Stimuleringsfonds Architectuur omgevormd tot het
Stimuleringsfonds Creatieve Industrie. Een deel van de middelen van het
Fonds BKVB is toegevoegd aan dit fonds.

Behalve dat een aantal van de rijkscultuurfondsen is gefuseerd, is er
vanuit de BIS ook minder budget beschikbaar voor deze fondsen. In tabel
37 geven we de totale geldstroom uit de BIS naar de rijkscultuurfondsen
weer, uitgesplitst per fonds.

Tabel 37: BIS-subsidie rijkscultuurfondsen 2012-2013 (bedragen in € mln.) 35
2012

2013

Verschil

Verschil (%)

Fonds Podiumkunsten

60,2

44

-16,2

-26,9%

Fonds Cultuurparticipatie

17,3

12,4

-4,9

-28,3%

Filmfonds

35,3

29,3

-6

-17,0%

Nederlands Letterenfonds

10,3

10,2

-0,1

-1,0%

Mondriaan Fonds

36,9

26

-10,9

-29,5%

Stimuleringsfonds Architectuur

6,5

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Stimuleringsfonds Creatieve Industrie

n.v.t.

11,6

n.v.t.

n.v.t.

Totaal rijkscultuurfondsen

166,5

133,5

-33

-19,8%

Bron: administratie OCW

35

Het bedrag van het Nederlands Letterenfonds en het Mondriaan Fonds voor 2012 is een optelling

van de afzonderlijke fondsen die in 2013 tot deze twee fondsen zijn gefuseerd.

63

Bezuiniging op cultuur

De rijkssubsidie die via de rijkscultuurfondsen wordt uitgegeven, is

64

tussen 2012 en 2013 gedaald met € 33,0 miljoen, ofwel met 19,8%. Het
Mondriaan Fonds en het Fonds Cultuurparticipatie zijn bij de herinrichting
van de BIS relatief het meest in subsidie achteruitgegaan (respectievelijk
-29,5% en -28,3%) en het Nederlands Letterenfonds het minst (-1,0%).
Het budget van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie is, conform de
keuzes van het kabinet bij de herinrichting van de BIS, hoger dan het
budget dat in 2012 beschikbaar was voor de voorloper van dit fonds, het
Stimuleringsfonds Architectuur.

Met de middelen die ze uit de BIS ontvangen, ondersteunen de rijkscultuurfondsen verschillende initiatieven binnen hun sector. Een beperkt
deel van alle middelen wordt besteed aan meerjarige subsidies voor
culturele instellingen. Een groter deel wordt uitgegeven aan meer
incidentele zaken zoals beurzen voor jong talent en subsidies voor
specifieke projecten. Deze inzet past bij de taak van de rijkscultuurfondsen om dynamiek, vernieuwing en experiment te bevorderen. Omdat
we in § 5.1 de gevolgen van de bezuinigingen in beeld willen brengen
voor de meerjarig gesubsidieerde instellingen, richten we ons in het
vervolg van deze bijlage op deze categorie.

In tabel 38 geven we voor 2012 (het laatste jaar van de oude BIS), en
2013 (het eerste jaar van de nieuwe BIS) de uitgaven weer van de
rijkscultuurfondsen aan meerjarige subsidies, inclusief de verschillen.

Tabel 38: Budget rijkscultuurfondsen besteed aan subsidies meerjarig gesubsidieerde instellingen 2013 t.o.v. 2012 (bedragen in € mln.) 36

Fonds Podiumkunsten
Fonds Cultuurparticipatie

2012

2013

Verschil

Verschil (%)

39,3

27,7

- 11,6

-29,5%

5,0

3,0

-2

-40,0%

n.v.t.

0,8

n.v.t.

n.v.t.

Nederlands Letterenfonds

0,2

1,2

1

500,0%

Mondriaan Fonds

2,3

2,1

- 0,2

-8,7%

Stimuleringsfonds Creatieve Industrie

n.v.t.

2,7

2,7

n.v.t.

Totaal Rijkscultuurfondsen

46,8

37,5

- 9,3

-19,9%

Filmfonds

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

36

Het bedrag van het Nederlands Letterenfonds en het Mondriaan Fonds voor 2012 is een optelling

van de afzonderlijke fondsen die in 2013 tot deze twee fondsen zijn gefuseerd. Het Filmfonds en
het Stimuleringsfonds Architectuur hadden in 2012 geen meerjarige subsidierelatie met
instellingen. Daarom staat in 2012 bij het Filmfonds niet van toepassing (n.v.t.) en is het
Stimuleringsfonds Architectuur niet opgenomen in de tabel. Het Stimuleringsfonds Creatieve
Industrie bestaat sinds 2013, en is dus n.v.t. in 2012.

Bezuiniging op cultuur

De rijkscultuurfondsen hebben in 2013 € 9,3 miljoen minder uitgegeven
aan meerjarige subsidies voor instellingen dan in 2012. Dit is een daling
van 19,9%.

In tabel 39 geven we weer hoe het aantal culturele instellingen zich ontwikkelt, dat met deze budgetten meerjarig wordt gesubsidieerd door de
rijkscultuurfondsen in 2012 en 2013.

Tabel 39: Aantal instellingen meerjarig gesubsidieerd door rijkscultuurfondsen 2012
en 2013 37
2012

2013

Verschil

Verschil (%)

Fonds Podiumkunsten

118

81

-37

-31,4%

Fonds Cultuurparticipatie

26

18

-8

-30,8%

Filmfonds

nvt

3

3

nvt

Nederlands Letterenfonds

3

8

5

166,7%

Mondriaan Fonds

27

21

-6

-22,2%

Stimuleringsfonds Creatieve Industrie

nvt

10

10

nvt

Totaal rijkscultuurfondsen

174

141

-33

-19,0%

Bronnen: Begroting OCW 2014 (OCW, 2013a), Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c);
bewerking: Algemene Rekenkamer

Het totaalaantal door de rijkscultuurfondsen meerjarig gesubsidieerde
instellingen is in 2013 met 33 afgenomen ten opzichte van 2012. Dit is
een daling van 19,0%. De daling in het aantal instellingen tussen 2012
en 2013 is zowel absoluut (-37) als procentueel (-31,4%) het grootst bij
het Fonds Podiumkunsten. Dit verschil is een saldo van instellingen die
zijn weggevallen (69), en instellingen die erbij gekomen zijn (32). In
tabel 40 geven we weer hoe het verschil in het aantal instellingen tussen
2012 en 2013 is opgebouwd voor alle rijkscultuurfondsen bij elkaar
opgeteld.

37

Het Filmfonds en het Stimuleringsfonds Architectuur hadden in 2012 geen meerjarige

subsidierelatie met instellingen. Daarom staat in 2012 bij het Filmfonds niet van toepassing
(n.v.t.) en is het Stimuleringsfonds Architectuur niet opgenomen in de tabel. Het Stimuleringsfonds
Creatieve Industrie bestaat sinds 2013 en is dus n.v.t. in 2012.

65

Bezuiniging op cultuur

Tabel 40: Samenstelling verschil aantal instellingen rijkscultuurfondsen 2012-2013
Aantal
Verschil

-33

Nieuw opgenomen

60
waarvan voormalig BIS

36

waarvan voor het eerst opgenomen

24

Weggevallen

-93

Bronnen: Begroting OCW 2014 (OCW, 2013a), Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c);
bewerking: Algemene Rekenkamer

Uit tabel 40 blijkt dat in totaal 60 instellingen voor het eerst subsidie
krijgen van één van de rijkscultuurfondsen. Van deze 60 instellingen
kregen er 36 voorheen rechtstreeks subsidie van het Rijk binnen de BIS
en kregen er 24 instellingen voor het eerst rijkssubsidie via een
rijkscultuurfonds. Ten slotte kregen 93 instellingen in 2013 geen subsidie
meer uit de rijkscultuurfondsen, terwijl ze die in 2012 nog wel kregen.

Van de 93 instellingen die geen subsidie meer krijgen van de rijkscultuurfondsen hebben 9 instellingen hun activiteiten inmiddels beëindigd,
wordt 1 instelling in de periode 2013-2016 gesubsidieerd in de BIS en
zijn 83 instellingen verdergegaan zonder rijkssubsidie (zie tabel 41). De
instellingen die momenteel actief zijn zonder rijkssubsidie ontvangen
mogelijk nog wel subsidie(s) van decentrale overheden.

Tabel 41: Huidige status instellingen niet meer gesubsidieerd door rijkscultuurfondsen per
2013 38

Totaal

Naar BIS

Actief zonder

Activiteiten

rijkssubsidie

beëindigd

Fonds Podiumkunsten

69

1

60

8

Fonds Cultuurparticipatie

13

0

13

0

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

0

0

0

0

Filmfonds
Nederlands Letterenfonds
Mondriaan Fonds
Stimuleringsfonds Creatieve Industrie
Totaal

11

0

10

1

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

93

1

83

9

Bronnen: Begroting OCW 2014 (OCW, 2013a), Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking:
Algemene Rekenkamer

38

Het Filmfonds en het Stimuleringsfonds Architectuur hadden in 2012 geen meerjarige

subsidierelatie met instellingen. Daarom staat in 2012 bij het Filmfonds niet van toepassing
(n.v.t.) en is het Stimuleringsfonds Architectuur niet opgenomen in de tabel. Het Stimuleringsfonds
Creatieve Industrie bestaat sinds 2013, en is dus n.v.t. in 2012.

66

Bezuiniging op cultuur

Bijlage 8

Tabellen bij de figuren

67

Tabel bij figuur 3: Uitgaven cultuur 2006-2010 (in € mln.)
Jaar

Totale uitgaven

BIS-uitgaven

Overige uitgaven

2006

878,4

439,4

439,0

2007

817,0

456,2

360,8

2008

887,3

474,2

413,1

2009

866,2

567,3

298,9

2010

928,9

571,3

357,6

Bron: Artikel 14 jaarverslagen Ministerie van OCW (2006-2010)

Tabel bij figuur 6: Uitgaven cultuur 2006-2010 (in € mln.)
Jaar

Totale uitgaven

BIS-uitgaven

Overige uitgaven

2006

878,4

439,4

439,0

2007

817,0

456,2

360,8

2008

887,3

474,2

413,1

2009

866,2

567,3

298,9

2010

928,9

571,3

357,6

2011

867,0

573,1

293,9

2012

891,0

561,9

329,1

2013

704,7

465,3

239,4

2014

720,5

455,7

264,8

Bronnen: Jaarverslagen OCW 2006-2013, Begroting OCW 2014

Tabel bij figuur 7: Regionale spreiding BIS-instellingen
Regio

2009-2012

2013-2016

Verschil

Verschil (%)

Noord

10

6

-4

- 40%

Oost

18

12

-6

- 33%

Zuid

18

8

-10

- 56%

West

9

8

-1

- 11%

Midden

14

6

-8

- 57%

Amsterdam

48

16

-32

- 67%

Rotterdam

19

7

-12

- 63%

Den Haag

13

8

-5

- 38%

Bronnen: opgave OCW, OCW (2012b); bewerking: Algemene Rekenkamer

Bezuiniging op cultuur

68

Tabel bij figuur 8: Regionale spreiding meerjarig gesubsidieerde instellingen door
rijkscultuurfondsen
Regio

2012

2013

Verschil

Verschil (%)

Noord

5

5

0

-

Oost

10

8

-2

-20%

Zuid

10

10

0

-

West

18

7

-11

-61%

Midden

18

13

-5

-28%

Amsterdam

67

48

-19

-28%

Rotterdam

12

10

-2

-17%

Den Haag

6

6

0

-

Bron: Opgave OCW; bewerking: Algemene Rekenkamer

Tabel bij figuur 9: Eigeninkomstenpercentage BIS-instellingen per deelsector 39
2009

2011

2012

2013

Verschil 2011-2013

Dans

29,7

31,2

41,6

33,7

2,5%-punt

Theater

28,8

38,0

37,9

32,0

-6,0%-punt

Jeugdgezelschappen

17,3

26,2

25,5

40,3

14,1%-punt

Opera

31,9

30,0

33,5

35,8

5,8%-punt

Orkesten

44,8

48,4

44,3

76,3

27,9%-punt

Musea

59,3

65,4

75,5

90,2

24,8%-punt

Festivals

97,9

112,3

115,4

111,8

-0,5%-punt

Presentatie-instellingen

20,4

26,2

18,8

32,8

6,6%-punt

Totaal

47,7

52,9

58,1

71,5

18,6%-punt

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Tabel bij figuur 10: Aantal producties BIS-instellingen podiumkunsten
2009

2011

2012

2013

Verschil 2011-2013

Dans

40

63

52

46

-27,0%

Theater

111

112

111

143

27,7%

Jeugdgezelschappen

27

35

29

41

17,1%

Opera

23

21

20

25

19,0%

Totaal

201

231

212

255

10,4%

Bron: Opgave OCW; bewerking: Algemene Rekenkamer

39

Het percentage per deelsector is het gemiddelde van alle eigen inkomsten (in %) van de

instellingen in deze deelsector.

Bezuiniging op cultuur

69

Tabel bij figuur 12: Aantal voorstellingen BIS-instellingen podiumkunsten
2009

2011

2012

2013

Verschil 20112013

Dans

577

561

550

532

-5,2%

Theater

2.718

2.976

2.681

2.924

-1,7%

Jeugdgezelschappen

838

1.254

936

1.248

-0,5%

Opera

226

252

201

203

-19,4%

Orkesten

776

915

969

896

-2,1%

Totaal

5.135

5.958

5.337

5.803

-2,6%

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Tabel bij figuur 13: Aantal voorstellingen BIS-instellingen podiumkunsten in Nederland en in
het buitenland
Nederland

Buitenland

2009

2011

2013

Verschil
2011-2013

2009

2011

2013

Verschil
2011-2013

Dans

424

405

446

10,1%

153

156

86

-44,9%

Theater

1.945

1.915

2.719

42,0%

773

1.061

205

-80,7%

Jeugdgezelschappen

331

546

1.097

100,9%

507

708

151

-78,7%

Opera

215

198

198

0,0%

11

54

5

-90,7%

Orkesten

560

572

789

37,9%

216

343

107

-68,8%

Totaal

3.475

3.636

5.249

44,4%

1.660

2.322

554

-76,1%

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Tabel bij figuur 14: Gemiddeld aantal bezoekers per voorstelling BIS-instellingen
podiumkunsten
2009

2011

2012

2013

Verschil 2011-2013

Dans

524

685

644

624

-8,8%

Theater

176

177

199

163

-8,0%

Jeugdgezelschappen

118

104

104

102

-1,9%

Opera

943

712

919

758

6,5%

Orkesten

1028

903

770

1002

10,9%

Totaal (gemiddeld)

368

343

359

342

-0,3%

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Bezuiniging op cultuur

Tabel bij figuur 15: Gemiddeld aantal bezoekers per voorstelling BIS-instellingen
podiumkunsten in Nederland en in het buitenland
Nederland

Buitenland
Verschil
20112013

2009

2011

2013

Verschil
2013

2009

2011

2013

Dans

558

625

568

-9,0%

431

840

915

8,9%

Theater

216

235

158

-33,0%

76

71

228

221,7%

Jeugdgezelschappen

125

112

100

-11,2%

113

98

119

21,6%

Opera

935

884

766

-13,3%

1088

80

428

435,2%

Orkesten

1058

1093

917

-16,1%

950

587

1624

176,9%

Totaal (gemiddeld)

429

431

318

-26,2%

240

207

576

178,2%

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Tabel bij figuur 16: Gemiddelde besteding per bezoek BIS-instellingen
(ongecorrigeerd voor inflatie; bedragen in €)
2009

2011

2012

2013

Verschil
2011-2013

Dans

20,93

17,92

20,85

19,68

9,8%

Theater

15,29

18,38

19,27

14,81

-19,4%

Jeugdgezelschappen

8,15

9,34

10,41

9,52

1,9%

Opera

49,86

53,56

54,52

52,85

-1,3%

Orkesten

25,47

26,11

25,17

30,49

16,8%

Musea

9,15

9,87

10,73

9,96

0,9%

Festivals
Gemiddeld per bezoek totaal

5,83

6,90

6,81

6,67

-3,3%

19,24

20,30

21,11

20,57

1,3%

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

Tabel bij figuur 17: Rijkssubsidie per bezoeker BIS-instellingen (bedragen in €)
Verschil 20112009
2011
2012
2013
2013
Dans

64,64

50,48

53,85

53,57

6,1%

Theater

44,11

39,76

38,61

39,93

0,4%

Jeugdgezelschappen

38,65

29,02

38,46

20,86

-28,1%

Opera

168,44

197,72

188,36

190,85

-3,5%

Orkesten

48,91

43,98

47,30

33,58

-23,6%

Musea

28,32

26,21

25,17

20,31

-22,5%

Festivals

8,54

8,89

8,93

7,94

-10,7%

57,37

56,58

57,24

52,43

-7,3%

Gemiddeld per bezoek totaal

Bron: Cultuur in Beeld 2014 (OCW, 2014c); bewerking: Algemene Rekenkamer

70

Bezuiniging op cultuur

Literatuur

Algemene Rekenkamer (2011a). Bezuinigingsmonitor 2011. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 758, nr. 2.

Algemene Rekenkamer (2011b). Cultuurkaart in het voortgezet onderwijs. Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 703, nr. 2.

Algemene Rekenkamer (2013). Aandachtspunten bij de begroting 2014
van de minister van Financiën. Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014,
33 750 IX, nr. 6.

Algemene Rekenkamer (2014). Aandachtspunten bij de begroting 2015
van het Ministerie van Financiën en Nationale Schuld en de Miljoenennota
2015. Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 IX, nr. 4.

AZ (2013). Verantwoordingsbrief 2012. Tweede Kamer, vergaderjaar
2012–2013, 33 633, nr. 1.

CBS (2014). Monitor kunstenaars en afgestudeerden aan creatieve
opleidingen. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.

Financiën (2010). Nota over de toestand van 's Rijks Financiën; Brief
minister met de Startnota en de begrotingsregels 2011-2015. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 32 500, nr. 29, herdruk. Den Haag:
SDU.

Financiën (2011a). 18 miljard monitor, Den Haag: Sdu.

Financiën (2012a). 30 miljard monitor, Den Haag: Sdu.

Financiën (2013). Miljoenennota 2014. Tweede Kamer, vergaderjaar
2013–2014, 33 750, nr. 1.

Geefwet. Wet van 22 december 2011 tot wijziging van enkele belastingwetten.

Gerdes, et al. (2014). Economische ontwikkelingen in de cultuursector
2009 – 2013. Rotterdam: Rebel Economics & Transactions.

OCW (2007). Kunst van leven. Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007,
28 989, nr. 44.

71

Bezuiniging op cultuur

72

OCW (2010a). Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2011. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 32 500 VIII, nr. 75.

OCW (2010b). Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2011; Nota
van wijziging. Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 32 500 VIII, nr.
6.

OCW (2011a). Meer dan kwaliteit: een nieuwe visie op cultuurbeleid.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 32 820, nr. 1.

OCW (2011b). Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2011-2012, 33 000 VIII, nr. 2.

OCW (2012a). Nieuwe visie cultuurbeleid. Tweede Kamer, vergaderjaar
2012-2013, 32 820 VIII, nr. 65.

OCW (2012b). Bijlage 2 bij brief Besluiten culturele basisinfrastructuur
2013-2016. Tweede Kamer, vergaderjaar 2012-2013, 32 820, nr. 65.

OCW (2013a). Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2014; Brief
minister over onder meer de publicatie Cultuur in Beeld 2013 . Eerste
Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 33 750 VIII, E.

OCW (2013b). Cultuur in Beeld 2013. Tweede Kamer, vergaderjaar 20132014, Bijlage bij Kamerstuk 32 820, nr. 96.

OCW (2013c). Nieuwe visie cultuurbeleid; Brief minister "Cultuur
beweegt; De betekenis van cultuur in een veranderende samenleving".
Tweede Kamer, vergaderjaar 2012-2013, 32 820, nr. 76.

OCW (2013d). Cultuur in Cijfers 2013. Tweede kamer, vergaderjaar
2013-2014, Bijlage bij Kamerstuk 32 820, nr. 96.

OCW (2014a). Kerncijfers OCW 2009-2013. Tweede Kamer, vergaderjaar
2013-2014, Bijlage bij Kamerstuk 2013-2014, 33 930 VIII, nr. 4.

Bezuiniging op cultuur

OCW (2014b). Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2015. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 34 000 VIII, nr. 2.

OCW (2014c). Cultuur in Beeld 2014. Tweede Kamer, vergaderjaar
2013-2014, Bijlage bij Kamerstuk 32 820, nr. 124.

Raad voor Cultuur (2007). Innoveren, participeren! Advies Agenda
Cultuurbeleid en Culturele Basisinfrastructuur. Den Haag: eigen beheer.

Regeling op het specifiek cultuurbeleid. Regeling van de Staatssecretaris
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 16 april 2010, nr.
WJZ/204802 (8258), houdende regels voor de subsidiëring van cultuuruitingen

VVD-CDA (2010). Vrijheid en verantwoordelijkheid. Regeerakkoord VVDCDA.

Wet op het specifiek cultuurbeleid. Wet van 11 maart 1993, houdende
regels betreffende enkele aspecten van het specifiek cultuurbeleid.

73