Bijlage beantwoording Kamervragen 20 december 2018
Eindrapportage groot project Ecologische Hoofdstructuur — het gebruik van
eenduidige definities voor het evalueren van kwalitatieve doelen
Pim Vugteveen & Arjen van Hinsberg
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)

Aanleiding
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit verzoekt de minister (brief 20 dec
2018) om toe te lichten in hoeverre de gebruikte indicatoren in de Eindrapportage Groot Project EHS
gebaseerd zijn op eenduidige definities, welke definities de minister hiervoor hanteert en in
hoeverre provincies dezelfde definities hanteren.
In deze toelichting worden in deel A de indicatoren natuurkwaliteit besproken zoals gepresenteerd
in de eindrapportage Groot project EHS. Hierbij ligt de focus op het uitleggen van definitie, gebruik
en methode van de volgende indicatoren: (1) indicator milieudruk (Figuur 5.1 uit de eindrapportage),
(2) indicator Rode Lijst (Figuur 5.2) en (3) LPI -indicatoren (Figuren 5.3 t/m 5.6).
Deel B gaat in op de vraag in hoeverre Rijk en provincies dezelfde definities/indicatoren hanteren.
De vraag wordt hier beantwoord in relatie tot de indicatoren die worden gebruikt in de VRN 2018. In
deze gezamenlijke rapportage van Rijk en provincies gepresenteerd als de monitoringssystematiek
BNI (zie Bijlage 2 en Tabel 5 van VRN 2018). Deze set van indicatoren (verder verwezen als de BNI
set) is de set van PBL-, WUR- & CBS-indicatoren (zie CLO1617), die de provincies gezamenlijk hebben
geadopteerd voor het monitoren van de biodiversiteitsopgave.
De tekst in deze notitie is voor wat betreft de CBS-indicatoren (RLI en LPI) afgestemd met het CBS.

A) Definitie en toepassing van indicatoren natuurkwaliteit gebruikt in
eindrapportage Groot project EHS
1) Indicator Milieudruk op water en natuurgebieden
https://www.clo.nl/indicatoren/nl1522-milieudruk-op-natuur
Wat geeft de indicator weer?
De indicator geeft voor Nederland weer hoeveel de milieu- en watercondities afwijken van niveaus
die nodig zijn voor duurzame instandhouding van natuur en water. De indicator geeft antwoord op
de beleidsvraag: hoe verandert de milieudruk op natuur in de loop van de tijd? Indicatoren voor
milieudruk zijn standaard indicatoren in het provinciale, nationale en internationale
biodiversiteitsbeleid.
Voor landnatuur wordt in deze indicator gekeken naar het Natuurnetwerk Nederland (voorheen
EHS), voor wateren naar Nederlands zoet oppervlaktewater en zoute wateren (Waddenzee,
Noordzee, ZW Delta).
Hoe wordt dit gemeten en met welke gegevens?

De condities ten aanzien van verzuring (atmosferische depositie van zwavel) en vermesting
(atmosferische depositie van stikstof) voor landnatuur worden berekend op basis van gegevens van
de emissieregistratie en gekalibreerd op basis van metingen uit het landelijk meetnet luchtkwaliteit.
Basis zijn de kaarten van het GDN (Grootschalige Depositiekaarten Nederland ), zoals gebruikt in het
kader van natuur- en milieubeleid. De chemische condities ten aanzien van water zijn gebaseerd op
alle beschikbare meetgegevens van de waterschappen en Rijkswaterstaat. Voor verdroging is
gebruik gemaakt van gegevens uit de historische landelijke verdrogingsinventarisatie van IPO-RIZA
en uit de voortgangsrapportages van het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG) en gegevens over
historische grondwaterstanden. Door het gemis van een meetnet voor verdroging na 2006 ontbreekt
recente informatie.
Bovengenoemde condities worden in de indicator vergeleken met niveaus, ofwel normen, die nodig
zijn voor duurzame instandhouding van natuur. Bij een indexwaarde van 100 is er geen sprake van
overschrijding en zijn de vereiste milieucondities op alle locaties bereikt.
Voor de zoete wateren en de Waddenzee zijn de watertype afhankelijke normen GET (Goede
Ecologische Toestand) en GEP (Goed Ecologisch Potentieel) van de Kaderrichtlijn Water (KRW)
gebruikt. Voor de overige zoute wateren zijn de OSPAR-normen gebruikt; deze zijn vrijwel gelijk aan
de KRW-normen. Voor landnatuur gaat het ten aanzien van verzuring en vermesting om de
zogenoemde ‘critical loads’ of kritische depositiewaarden uit het luchtbeleid. Voor
grondwaterstanden gaat het om de optimale grondwaterstanden ofwel de OGOR’s (Optimale
Grond- en Oppervlaktewater Regimes) uit het waterbeleid1.
In de indicator wordt rekening gehouden met de variatie in gevoeligheid tussen verschillende
typen wateren en natuur. De typologie voor de zoete wateren is gebaseerd op de KRW (sloten,
beken, kanalen, meren , grote rivieren en grote meren). Voor landnatuur is de natuurdoeltypologie
toegepast zoals in het natuurbeleid gebruikt in de periode 1990 - 2010.
Wat gebruiken de provincies?
De BNI-set van de provincies omvat indicatoren voor milieucondities waarin dezelfde methodische
benadering wordt gehanteerd. In deze benadering worden condities (grondwaterstanden,
depositieniveau, concentraties van stikstof en fosfaat in wateren) vergeleken met normen (optimale
grondwaterstanden, kritische depositiewaarden, GET’s en GEP’s). Ook in de provinciale indicatoren
wordt gekeken naar het NNN en de KRW-wateren. Er zijn wel enkele verschillen. Zo konden voor het
berekenen van de huidige situatie met de BNI indicatoren NNN-kaarten worden gebruikt die
gekoppeld zijn aan de huidige systematiek van beheertypen. Dergelijke kaarten zijn echter nog niet
gereconstrueerd voor de periode van 1990, zodat de landelijke trendindicator voor vermesting en
verzuring op land loopt tot 2010, het jaar waarin werd overgegaan naar de Index Natuur en
Landschap. Een ander verschil is dat in de BNI de milieukwaliteit wordt weergegeven in
kwaliteitscategorieën (goed, matig, slecht), gebaseerd op de Werkwijze Monitoring en Beoordeling
Natuurnetwerk en Natura 200/PAS (WMBN). De grenzen tussen de categorieën zijn gebaseerd op
kritische depositiewaarden van beheertypen. Voor verzuring van landnatuur is in de BNI- indicatoren
bovendien gekeken naar zuurgraad van de bodem in plaats van naar atmosferische zuurdepositie in
de landelijke indicator milieudruk. De zuurgraad van de bodem is een directere indicator voor kans
op negatieve invloeden op natuurkwaliteit, maar historische kaarten zijn nog niet beschikbaar.
Daarom is in de indicator milieudruk naar atmosferische zuurdepositie gekeken.

1

Zie voor meer informatie o.a. technische toelichtingen van CLO-indicatoren 0503, 0552, 0249, 0254
(wateren), 2045 (landnatuur)

2) Rode Lijst Indicator (RLI) 1990-2017
https://www.clo.nl/indicatoren/nl1521-rode-lijst-indicator
Wat geeft de indicator weer?
De Rode Lijst Indicator (RLI) geeft de verandering weer in de Rode Lijst van 7 soortgroepen, in
termen van ‘lengte’ van de Rode Lijst (aantal bedreigde soorten) en ‘kleur’ (de mate van bedreiging
van soorten). Het percentage soorten dat in Nederland op de Rode Lijst van bedreigde soorten staat
is één van de kernindicatoren voor de toestand van de Nederlandse biodiversiteit. De RLI is sinds een
aantal jaren opgenomen in de rijksbegroting als maat voor veranderingen in de algehele
biodiversiteit in Nederland (strategische doel 'behoud biodiversiteit'). De indicator gaat in op de
beleidsvraag: hoe gaat het met de populatieomvang van (groepen) soorten? De Rode Lijst is een van
de indicatoren voor nationaal en internationaal biodiversiteitsbeleid.
Hoe wordt dit gemeten en met welke gegevens?
De RLI geeft aan (bij een aantal beschouwde soortgroepen) of er soorten uit Nederland dreigen te
verdwijnen of terugkomen. Nieuwkomers die ons land bereiken en daar nooit eerder voorkwamen
(exoten) tellen daarin niet mee. De RLI beschrijft ook veranderingen in de mate van bedreiging van
soorten zodat is te zien of er meer soorten bedreigd raken en in de toekomst mogelijk gaan
verdwijnen of juist minder. De RLI is momenteel opgesteld met gegevens van zeven soortgroepen:
zoogdieren, broedvogels, reptielen, amfibieën, dagvlinders, libellen en hogere planten. Per
soortgroep is voor elke soort de categorie van bedreiging vastgesteld.
De basisgegevens komen uit de meetprogramma's van het Netwerk Ecologische
Monitoring. Omdat er niet voor alle soortgroepen goede monitoringgegevens zijn, is ook
veel gebruik gemaakt van niet-gestandaardiseerde gegevens uit de Nationale Databank
Flora en Fauna (NDFF). Dat zijn geen monitoringgegevens, maar losse waarnemingen van één soort
of soortenlijsten van een locatie. Om uit die gegevens betrouwbare trendschattingen te
berekenen zijn zogenoemde ‘occupancy’- modellen toegepast.
Om veranderingen in de RLI te berekenen wordt de actuele situatie vergeleken met die van rond
1995 en 2005 zoals beschreven in de officiële Rode Lijsten uit deze twee perioden. De
verzameling soorten waar naar gekeken wordt is gelijk aan de verzameling soorten die in
1995 beoordeeld zijn voor de officiële Rode Lijsten uit die periode. Veranderingen in de
Rode Lijststatus van soorten zijn gevalideerd door de soortenexperts van de diverse
soortenorganisaties.
Wat gebruiken de provincies?
Door de provincies wordt de RLI indicator gebruikt om de landelijke veranderingen in biodiversiteit
te schetsen. Daarnaast gebruiken provincies een LPI indicator (zie onder) om de trends van Rode
Lijst soorten te volgen.

3) Living Planet Index ( LPI)_- indicatoren – meerdere uitsneden/selecties
Gebruikt in de eindrapportage Groot project EHS:
a) LPI Fauna van natuurgebieden, 1990-2016
https://www.clo.nl/indicatoren/nl1581-trend-alle-natuurgebieden

b) Trend Fauna van het agrarisch gebied, 1990-2016
https://www.clo.nl/indicatoren/nl1580-trend-fauna-agrarisch
c) Trend Fauna van zoet water en moeras, 1990-2016
https://www.clo.nl/indicatoren/nl1577-trend-zoetwater-fauna----living-planet-index
d) Trend Fauna Noordzee kustzone, 1990-2015
https://www.clo.nl/indicatoren/nl1596-fauna-noordzee-kustzone
e) Trend Fauna Noordzee, 1990-2015
https://www.clo.nl/indicatoren/nl1575-trend-mariene-fauna----living-planet-index

Wat geeft de indicator weer?
LPI-indicatoren tonen de gemiddelde trend in de mate van voorkomen (in verspreidingsareaal of
populatieomvang) van soorten behorende tot een soortgroep, bijvoorbeeld de trend in dagvlinders
of broedvogels, of de soorten van gebieden zoals de Noordzee, alle natuurgebieden of het agrarisch
gebied, of trends voor kenmerkende soorten voor verschillende ecosysteemtypen (bijvoorbeeld
heide, duin, bos, zoet water en moeras e.d.). Er kunnen op basis van de LPI-methode dus
verschillende uitsneden en selecties worden gemaakt. De geografische dekking is Nederland.
Deze soortentrendindicatoren worden gebruikt om algemene ontwikkelingen in soorten te
beschrijven. Deze indicatoren gaan, net als de RLI, in op de beleidsvraag: hoe gaat het met de
populatieomvang van (groepen) soorten?
Hoe wordt dit gemeten en met welke gegevens?
De LPI -soortentrend indicatoren zijn gebaseerd op de Living Planet Index methode (LPI; CLO1569)
en worden door het CBS berekend. Om LPI’s te berekenen worden jaarlijkse indexcijfers meetkundig
gemiddeld over alle soorten van de betreffende soortselectie.
Net als voor de RLI komen de basisgegevens uit de meetprogramma's van het Netwerk Ecologische
Monitoring en wordt er gebruik gemaakt van niet-gestandaardiseerde gegevens uit de NDFF. Om uit
die gegevens betrouwbare trendschattingen te berekenen zijn ‘occupancy’ - modellen toegepast.

Wat gebruiken de provincies?
Door de provincies worden ook LPI-indicatoren gebruikt. De BNI-set omvat LPI-indicatoren voor
natuurgebieden op het land; de LPI Fauna van natuurgebieden (CLO1581, zie a. boven). Daarnaast
omvat de BNI-set een LPI-trendindicator voor soorten van de Rode Lijst.

B) Zijn gebruikte definities, data en methoden van indicatoren uniform
tussen Rijk en provincies, en tussen provincies?
De vraag van de Tweede Kamer of de provincies voor het monitoren en evalueren van kwalitatieve
natuurdoelen in de BNI dezelfde indicatordefinities gebruiken, kan in zijn algemeenheid positief
worden beantwoord; definities van LPI, RLI of milieudruk komen conceptueel overeen. De BNI set,
zoals gebruikt door provincies, betreft de set van de indicatoren die door PBL, WUR en CBS is (en
verder wordt) ontwikkeld in het kader van Evaluatie Natuurpact. De indicatoren in de provinciale BNI
-set zijn dezelfde of provinciale uitwerkingen van indicatoren die het PBL ook gebruikt voor
landelijke evaluatierapportages als de Balans van de Leefomgeving. De BNI- set sluit aan op het

huidige biodiversiteitsbeleid, de beleidsinzet en de daarin gehanteerde doelen. De BNI- set wordt in
het kader van de volgende evaluatie van het Natuurpact (voorzien voor 2020) geactualiseerd.
Om op afzonderlijk provinciaal niveau te rapporteren worden van bovenstaande indicatoren (indien
mogelijk) provinciale uitsneden gemaakt (met bijvoorbeeld alleen soorten die in betreffende
provincie voorkomen). De databronnen voor het bepalen van de kwaliteit van ruimtelijke, water-,
milieucondities, van ecosystemen en soorten zijn dan uitsneden van de databronnen gebruikt voor
landelijke analyses. Wel zijn in de landelijke analyses indicatoren toegevoegd voor Rijkswateren.

Referenties
•
•
•

CLO – Compendium voor de Leefomgeving – www.clo.nl
PBL, 2014 Biodiversiteit Bekeken - https://www.pbl.nl/publicaties/biodiversiteit-bekekenhoe-evalueert-en-verkent-het-pbl-het-natuurbeleid
VRN 2018 – Vierde Voortgangsrapportage Natuur.
https://www.bij12.nl/onderwerpen/natuur-en-landschap/voortgangsrapportages-natuur/