Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

33 625

Hulp, handel en investeringen

Nr. 212

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 mei 2016
Graag bied ik u hierbij de reactie aan op het verzoek van de vaste
commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking van
1 april 2016 betreffende actuele stand van zaken met betrekking tot het
bedrijfsleveninstrumentarium, naar aanleiding van het op 31 maart jl.
gepubliceerde rapport van de Algemene Rekenkamer «Monitoring beleid
voor ontwikkelingssamenwerking: het financieringskanaal bedrijfsleven»
(Kamerstuk 32 803, nr. 6).
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.M.J. Ploumen

kst-33625-212
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 625, nr. 212

1

Meer bedrijvigheid, minder armoede
De agenda voor hulp, handel en investeringen richt zich op het bevorderen van duurzame en inclusieve economische groei, armoedebestrijding en het succes van Nederlandse bedrijven op internationale
markten. Een belangrijk onderdeel van deze agenda is ervoor te zorgen
dat lage- en middeninkomenslanden aansluiting vinden op regionale en
mondiale handels- en productieketens, zodat zij kunnen profiteren van de
voordelen die handel en investeringen met zich meebrengen.
Profiteren van handel en investeringen gaat echter niet vanzelf. De
basiscondities voor ondernemen moeten op orde zijn en ondernemers uit
lage- en middeninkomenslanden moeten de mogelijkheid hebben toe te
treden tot regionale en internationale markten. Het private sector
ontwikkelingsbeleid richt zich op deze basiscondities, te weten de
verbetering van het ondernemingsklimaat, het versterken van de private
sector in lage- en middeninkomenslanden en de verbetering van
markttoegang. Dit genereert duurzame werkgelegenheid en inclusieve
groei ter plekke en het creëert markten voor Nederlandse bedrijven.
Nederlandse bedrijven beschikken over de technologie en expertise waar
grote behoefte aan is in de zich ontwikkelende economieën. Daarom
worden Nederlandse bedrijven ondersteund om in deze landen duurzaam
te ondernemen en met innovatieve oplossingen een impuls te geven aan
inclusieve groei.
Deze brief beschrijft kort het bedrijfsleveninstrumentarium, waarmee deze
ondersteuning wordt gerealiseerd. Er wordt toegelicht hoe ontwikkelingsrelevantie centraal is gesteld in dit instrumentarium, zoals met uw Kamer
afgesproken. Tot slot wordt in deze brief gereageerd op het Algemene
Rekenkamer rapport «Monitoring beleid voor ontwikkelingssamenwerking: het financieringskanaal bedrijfsleven».
Het bedrijfsleveninstrumentarium
Over de bevordering van de inzet van het bedrijfsleven in ontwikkelingslanden heeft onlangs een schriftelijk overleg met uw Kamer plaats
gevonden (Kamerstuk 33 916, nr. 24). Daarin werd ingegaan op het belang
van goede informatievoorziening en economische diplomatie. Daarnaast
worden bedrijven financieel ondersteund bij het verwezenlijken van hun
ambities in lage- en middeninkomenslanden. Dit geschiedt via vier
bedrijfsleveninstrumenten: het Dutch Good Growth Fund (DGGF),
Demonstratieprojecten, Haalbaarheid en Investeringsvoorbereiding
studies (DHI), Development Related Infrastructure Investment Vehicle
(DRIVE) en fondsen voor publiek private samenwerking (PPP). De PPP’s
zijn thematisch vorm gegeven, aansluitend op de topsectoren (o.a. Water,
Life Sciences and Health, Land- en Tuinbouw en Logistiek). Zowel het
lokale als het Nederlandse bedrijfsleven kan een beroep doen op de vier
genoemde financieringsfaciliteiten.
Daarnaast is er een aantal programma’s specifiek voor ondersteuning van
lokale ondernemingen in lage- en middeninkomenslanden. Het Centrum
tot Bevordering van de Import uit ontwikkelingslanden (CBI) bevordert de
export door lokale bedrijven naar de Europese markt en het Programma
Uitzending Managers (PUM) levert technische assistentie waardoor
ondernemingen uit lage- en middeninkomenslanden hun bedrijfsvoering
kunnen verbeteren. Met een programma als MASSIF versterkt de
Nederlandse ontwikkelingsbank FMO de lokale financiële markt, waarmee
zowel particulieren als bedrijven betere toegang tot krediet krijgen. Het
Dutch Employers Cooperation Program (DECP) werkt aan versterking van
werkgeversorganisaties in lage- en middeninkomenslanden. Op verge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 625, nr. 212

2

lijkbare wijze werken FNV en CNV aan de versterking van lokale
vakbonden via het vakbondsmedefinanciering-programma (VMP)1.
Conform de door uw Kamer aangenomen motie-Jan Vos/Teeven
(Kamerstuk 34 300 XVII, nr.39) wordt toegewerkt naar een meer strategische investeringsagenda waarin de verschillende programma’s van het
bedrijfsleveninstrumentarium een plaats hebben. Dit om grotere projecten
te realiseren waarbij de fundamenten voor lokale economische groei
worden gelegd. Het kabinet steunt FMO om door middel van projectontwikkeling en het structureren van financiering duurzame handel en
investeringen van het Nederlandse bedrijfsleven in ontwikkelingslanden
te realiseren.
Ontwikkelingsrelevantie
Om in de komende vijftien jaar nog eens één miljard mensen uit de
extreme armoede te kunnen halen moet de ontwikkeling inclusief zijn.
Ofwel, er is economische groei nodig waarbij de armste groepen
meedoen en meeprofiteren en waarbij uitsluiting wordt tegengegaan. De
brief aan uw Kamer over dit onderwerp (Kamerstuk 33 625, nr. 182)
beschrijft de aanpak voor inclusieve ontwikkeling en het beëindigen van
extreme armoede. Het scheppen van werkgelegenheid via productieve
investeringen en de ontwikkeling van (economische) infrastructuur draagt
hier in belangrijke mate aan bij. Deze bijdrage wordt mede gerealiseerd
met het bedrijfsleveninstrumentarium.
Bedrijven die gebruikmaken van het bedrijfsleveninstrumentarium
moeten de internationale richtlijnen voor internationaal maatschappelijk
verantwoord ondernemen (IMVO) naleven. Zij dienen te verklaren bekend
te zijn met en te handelen naar de OESO-richtlijnen voor multinationale
bedrijven met betrekking tot maatschappelijk verantwoord ondernemen,
de ILO-Verklaring betreffende fundamentele rechten en principes voor
werk (inclusief leefbaar loon) en de VN-Conventie over Biologische
Diversiteit. Daarmee is gelijkwaardige aandacht voor people, planet and
profit verankerd in alle bedrijfsleven instrumenten.
Inclusieve groei en ontwikkeling kunnen alleen bereikt worden als ook
vrouwen gelijke toegang tot economische kansen krijgen. Bovendien
betekent investeren in inkomsten voor arme vrouwen ook investeren in de
volgende generatie, want bij hogere gezinsinkomsten groeien kinderen
gezonder op, krijgen ze meer scholing en neemt het kindertal af. Naast dit
sociaal rendement levert investeren in gelijke kansen voor vrouwen vaak
ook financieel rendement op. Aandacht voor vrouwenrechten is daarom
onderdeel van het beleid ter ondersteuning van het bedrijfsleven in lageen middeninkomenslanden. In 2014 werd met de Nederlandse inzet op
private sector ontwikkeling in totaal 150.000 nieuwe banen gecreëerd,
waarvan circa 40% voor vrouwen (Kamerstuk 33 625, nr. 183). De door het
DGGF gecreëerde werkgelegenheid betreft voor eenderde tot de helft
banen voor vrouwen (Kamerstuk 33 625, nr. 180). In de programma’s ter
stimulering van regionale handel wordt gerichte aandacht gegeven aan
vrouwelijke handelaren, die 60–80% van de handel tussen buurlanden
voor hun rekening nemen (Kamerstuk 33 625, nr. 182).
Aandacht voor vrouwenrechten is ook onderdeel van IMVO. In het
bedrijfsleveninstrumentarium vertaalt het zich vooral in versterking van
vrouwelijk ondernemerschap en creatie van goede werkgelegenheid voor
vrouwen. Daarbij moet met alle uitdagingen voor vrouwen rekening
1

DECP en VMP werken samen aan de bevordering van sociale dialoog in lage- en middeninkomenslanden, zoals uw Kamer verzocht met de motie Vermue en Servaes (Kamerstuk 34 331, nr.
7).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 625, nr. 212

3

worden gehouden. Voor vrouwen is meer toegang tot werk immers niet
voldoende als zij geen uitzicht hebben op een leefbaar loon of het risico
lopen op geweld thuis, onderweg of op de werkvloer, als zij geen
zwangerschapsverlof of medische zorg krijgen of als er geen opvang voor
kinderen is. In samenwerking met bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden wordt gewerkt aan integrale oplossingen die ook op
termijn impact hebben.
Doordat jaarlijks meer Afrikaanse jongeren op de arbeidsmarkt komen
dan er nieuwe banen bijkomen, groeit de jeugdwerkloosheid in hoog
tempo. Het is van groot belang deze jongeren meer kansen te geven hun
dromen en ambities waar te maken in eigen land. Zo wordt hun kwetsbaarheid voor mensensmokkelaars of radicalisering verminderd, evenals
de drijfveer om te migreren. Daarom wordt er extra geïnvesteerd in het
creëren van ondernemerschap en werkgelegenheid in Afrikaanse landen
waar te weinig economisch perspectief is voor jongeren. Begin dit jaar zijn
de speciaal daarop gerichte Local Employment in Africa for Development
(LEAD) programma’s in verschillende Afrikaanse landen van start gegaan
en is binnen het DGGF EUR 20 miljoen extra geïnvesteerd in jonge
ondernemers en werknemers in deze landen. Bij nieuwe op werkgelegenheid gerichte programma’s is baancreatie voor jongeren een standaardonderdeel in het monitoring- en evaluatieproces.
Leefbaar loon is een belangrijk onderdeel van IMVO en de OESO-richtlijnen. Nederland loopt voorop in het agenderen hiervan en hanteert in
alle bedrijfsleven instrumenten de OESO-definitie van leefbaar loon.
Werknemers moeten met een voltijdsbaan met redelijke werktijden, dus
zonder structureel overwerk, niet alleen in hun primaire levensbehoeften
kunnen voorzien, maar ook toegang tot gezondheidszorg kunnen
financieren en hun kinderen naar school kunnen sturen.
Het monitoringsrapport van de Algemene Rekenkamer
Zoals aangegeven in de bestuurlijke reactie op het rapport «Monitoring
beleid voor ontwikkelingssamenwerking: het financieringskanaal
bedrijfsleven», levert het onderzoek van de Rekenkamer een nuttige
bijdrage aan de verdere aanscherping van het beleid en het streven naar
een meer resultaatgerichte manier van werken. Tegelijkertijd zijn sommige
conclusies en aanbevelingen onevenwichtig en/of deels door de actualiteit
ingehaald. Het onderzoek van de Algemene Rekenkamer omvat uitgaven
tot en met 2014, terwijl juist in de afgelopen jaren extra stappen zijn gezet
om versnippering tegen te gaan en concentratie en focus te bevorderen.
Ook met betrekking tot resultaatmeting en evaluatie zijn de nodige
stappen gezet, zoals aangekondigd in de kabinetsreactie op de beleidsevaluatie private sector ontwikkeling (Kamerstuk 33 625, nr. 96). U bent hier
recent opnieuw over geïnformeerd in de brief over de inzichtelijkheid van
de begroting (Kamerstuk 34 300 XVII, nr. 62).
In haar onderzoek bouwt de Rekenkamer voort op een rapport van de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid uit 2010. De Algemene
Rekenkamer stelt dat over vrijwel de gehele linie meer concentratie en
meer focus van activiteiten is gerealiseerd, maar dat de versnippering
over landen en activiteiten nog steeds aanzienlijk is. In haar nawoord
erkent de Rekenkamer dat er in de bestuurlijke reactie terecht op wordt
gewezen dat er sprake is van concentratie en focus in de geldstromen bij
de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). In 2014 werd immers
maar liefst 95% van de via RVO verstrekte financiële middelen binnen
slechts vijf programma’s uitgegeven en bijna de helft hiervan kwam ten
goede aan de 15 partnerlanden. De opmerking over versnippering is
ingegeven door het grote aantal kleine programma’s en het grote aantal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 625, nr. 212

4

landen waar een kleine bijdrage naar toe gaat, aldus de Algemene
Rekenkamer. Daarbij refereert zij aan uitgaven die betrekking hebben op
het inhuren van consultants en adviseurs voor het verstrekken van
diensten of het vervullen van opdrachten. Deze uitgaven hebben geen
betrekking op het bedrijfsleveninstrumentarium. De Rekenkamer telt reeds
gesloten programma’s mee in haar rapport. De helft van de 17 genoemde
programma’s waren in 2014 al gesloten voor nieuwe aanvragen. Deze
programma’s leverden nog wel beheerwerk op voor RVO, maar dit betrof
de afhandeling van aflopende verplichtingen. Het bedrijfsleven kan op dit
moment een beroep doen op vier bedrijfsleven instrumenten: DGGF, DHI,
DRIVE en de thematisch vorm gegeven PPP-fondsen.
De door de Algemene Rekenkamer gemaakte opmerkingen over uitvoeringskosten vragen om een nadere toelichting. De in het rapport gepresenteerde cijfers betreffen een momentopname. Zo wordt voor ORIO
gesproken over 20% uitvoeringskosten in relatie tot de totale uitgaven
(2014). Dit was in 2015 14,5% en neemt de komende jaren verder af. Voor
de gehele periode 2016–2019 is het verwachte percentage 5,2%. Hetzelfde
geldt voor het Ghana Wash Window. De Rekenkamer maakt melding van
30% uitvoeringskosten in 2014. Over de gehele programmaperiode
(2013–2020) zal dit echter maximaal 10,8% zijn, conform de afspraken bij
de start. Uitvoeringskosten zijn in het begin van een programma relatief
hoog, omdat dan nog een activiteiten portfolio moet worden opgebouwd.
Als de portfolio is gevuld worden deze kosten verhoudingsgewijs lager.
Daarom wordt gekeken naar de gemiddelde uitvoeringskosten over de
gehele looptijd van een programma. Vuistregel is dat dit niet hoger is dan
10% van de totale programmakosten.
De laatste jaren heeft het Ministerie veel energie gestoken in een meer
resultaatgerichte manier van werken. U bent hier recent opnieuw over
geïnformeerd in de brief over de inzichtelijkheid van de begroting
(Kamerstuk 34 300 XVII, nr. 62). Ook voor private sectorontwikkeling
hebben deze inspanningen er toe geleid dat uw Kamer gerichter kon
worden geïnformeerd over de in 2013 en 2014 behaalde resultaten
(Kamerstuk 33 625, nr. 125 en Kamerstuk 33 625, nr. 183). Naast deze
jaarlijkse voortgangsrapportage vinden er ook regelmatig evaluaties op
programmaniveau plaats. De evaluatie van het CBI is u onlangs toegezonden (Kamerstuk 33 625, nr. 204). Binnenkort zal de evaluatie van het
door FMO uitgevoerde MASSIF programma naar de Kamer worden
gestuurd. Dankzij deze monitoring en evaluatie inspanningen is er op het
terrein van private sectorontwikkeling in toenemende mate sprake van
leren, bijsturen en verantwoorden op basis van resultaten. Zo waren de in
de evaluatie van ORIO (Ontwikkelings Relevante Infrastructuur Ontwikkeling) geconstateerde tekortkomingen aanleiding om dit programma om
te vormen tot DRIVE en Develop to Build (D2B). Uitvoeringsorganisaties
zijn sinds januari 2016 verplicht om conform de IATI Open Data standaard
te rapporteren. Dit betekent dat de informatie, inclusief resultaatsgegevens, minimaal eens per kwartaal wordt geactualiseerd. Inzicht in de
behaalde resultaten komt hiermee sneller en actueler beschikbaar.
Tot slot
Effectieve armoedebestrijding kan niet worden gerealiseerd zonder de
bijdrage van het bedrijfsleven. Eerlijk werk is de beste remedie tegen
armoede en daarbij is de rol van bedrijven als banenmotor onmisbaar. In
haar recente advies «Daadkracht door de Dutch diamond» concludeert de
Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) dat duurzaam ondernemen
te belangrijk is om alleen aan bedrijven over te laten. Het maatschappelijk
belang van duurzame ontwikkeling vraagt dat de overheid een actieve rol
blijft spelen, aldus de AIV. Over dit AIV advies ontvangt uw Kamer nog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 625, nr. 212

5

een kabinetsreactie. De ingezette trend van publiek private samenwerking
zal de komende tijd worden doorgezet. Dat gaat verder dan de hiervoor
beschreven inzet van bedrijfsleven instrumenten en private sectorontwikkeling. Recentelijk hebben zich nieuwere vormen van samenwerking met
het bedrijfsleven ontwikkeld. Kabinet, bedrijfsleven, hulporganisaties en
kennisinstellingen hebben bijvoorbeeld de handen ineen geslagen om de
noodhulp te vernieuwen. In de Dutch Coalition for Humanitarian
Innovation (DCHI) delen ruim 20 kennisinstellingen, bedrijven en
hulporganisaties kennis en ervaringen en bieden praktische hulp in
noodsituaties. FMO lanceerde tijdens de klimaattop in Parijs het klimaatfonds Climate Investor One. Dit fonds richt zich op het mobiliseren van
circa USD 2 miljard aan private klimaatinvesteringen in hernieuwbare
energie in ontwikkelingslanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 625, nr. 212

6