Monitor Beleidsmaatregelen
2014
Studiekeuze, studiegedrag en leengedrag in
relatie tot beleidsmaatregelen in het hoger
onderwijs

Onderzoek in opdracht van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap

Anja van den Broek
Robert Tholen
Froukje Wartenbergh
Joyce Bendig-Jacobs
Matthijs Brink
Carlijn Braam
Nijmegen, ResearchNed
December 2014

© 2015 ResearchNed Nijmegen in opdracht van het ministerie van OCW, directie HO&S. Alle rechten voorbehouden. Het is niet
geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in publicaties zonder nauwkeurige bronvermelding. ResearchNed werkt conform de
kwaliteitsnormen NEN-EN-ISO 9001:2008 voor kwaliteitsmanagementsystemen en NEN-ISO 20252:2012 voor markt-, opinie- en
maatschappelijk onderzoek.

Inhoudsopgave

Samenvatting ............................................................................................................................ 3
1

Inleiding ......................................................................................................................... 8

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
1.8
1.9

Beleidsmaatregelen in het hoger onderwijs ................................................................................. 8
Collegegeldsystematiek tweede studies ..................................................................................... 8
Wetsvoorstel studievoorschot ................................................................................................. 9
Wet Kwaliteit in verscheidenheid ............................................................................................ 9
Bindend studieadvies .......................................................................................................... 10
Prestatieafspraken ............................................................................................................. 11
Vraagstelling .................................................................................................................... 12
Bronnen en doelgroepen ...................................................................................................... 13
Leeswijzer ...................................................................................................................... 14

2

Instroom en doorstroom ..................................................................................................... 15

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
2.9
2.10
2.11

Inleiding en vraagstelling ..................................................................................................... 15
Data en definities .............................................................................................................. 15
Van voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs naar het hoger onderwijs ............................. 17
Instroom in de bachelor ....................................................................................................... 18
Kiezen voor bèta in de bachelor ............................................................................................. 21
Het nemen van een tussenjaar ............................................................................................... 21
Buitenlandse studenten ....................................................................................................... 21
De doorstroom van bachelor-gediplomeerden ............................................................................. 22
Instroom in de master ......................................................................................................... 23
Kiezen voor bèta in de master ............................................................................................... 24
Samenvatting ................................................................................................................... 24

3

Studiekeuzeproces ........................................................................................................... 27

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8

Inleiding en vraagstelling ..................................................................................................... 27
Data en definities .............................................................................................................. 27
Aanmeldingen en inschrijvingen ............................................................................................. 29
Bewuste keuze voor een studie .............................................................................................. 29
Studiekeuzeoriëntatie ......................................................................................................... 30
Studiekeuzemotieven.......................................................................................................... 31
Studiekeuzecheck .............................................................................................................. 32
Samenvatting ................................................................................................................... 33

4

Studieuitval .................................................................................................................... 37

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8
4.9

Inleiding en vraagstelling ..................................................................................................... 37
Data en definities .............................................................................................................. 37
Omvang van uitval en switch ................................................................................................. 39
Uitval vóór 1 februari ......................................................................................................... 41
Uitval/switch naar vooropleiding ............................................................................................ 42
Relatie tussen BSA-norm en uitval ........................................................................................... 45
Redenen van studieuitval ..................................................................................................... 45
Studiekeuzeproces en -uitval................................................................................................. 46
Samenvatting ................................................................................................................... 48

5

Een tweede studie ............................................................................................................ 49

5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7

Inleiding en vraagstelling ..................................................................................................... 49
Data en definities .............................................................................................................. 49
Een tweede studie ............................................................................................................. 50
Een tweede bachelor .......................................................................................................... 52
Een tweede master ............................................................................................................ 55
Instellingscollegegeld ......................................................................................................... 57
Samenvatting ................................................................................................................... 58

1 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

6

Studievoortgang, studiegedrag, kwaliteit en excellentie.............................................................. 59

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
6.9
6.10

Inleiding en vraagstelling ..................................................................................................... 59
Data en definities .............................................................................................................. 59
Studievoortgang ................................................................................................................ 61
Rendementen ................................................................................................................... 61
Inzet en motivatie ............................................................................................................. 64
Tijdbesteding ................................................................................................................... 65
Betaald werk ................................................................................................................... 66
Kwaliteit van de opleiding .................................................................................................... 68
Ambitieuze studenten ......................................................................................................... 70
Samenvatting ................................................................................................................... 72

7

Leengedrag en leenmotieven ............................................................................................... 75

7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6
7.7
7.8
7.9
7.10

Inleiding en vraagstelling ..................................................................................................... 75
Data en definities .............................................................................................................. 75
Gebruik studiefinanciering ................................................................................................... 77
Leengedrag ..................................................................................................................... 78
Leenbedragen per maand ..................................................................................................... 82
Leenbedragen per jaar ........................................................................................................ 83
Lenen en werken ............................................................................................................... 85
Motieven om wel of niet te lenen ........................................................................................... 85
De financiële situatie van studenten ........................................................................................ 87
Samenvatting ................................................................................................................... 87

Overzicht van figuren en tabellen ................................................................................................. 89

2 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Samenvatting

Deze derde editie van de Monitor Beleidsmaatregelen volgt de studiekeuze, het studiegedrag en het leengedrag
van studenten in relatie tot de beleidsmaatregelen die sinds 2010 in het hoger onderwijs zijn ingevoerd. De
maatregelen die het betreft zijn in onderstaand overzicht weergegeven. Voor een deel zijn deze maatregelen nog in
een voorbereidende (studievoorschot) of experimentele fase (bindend studieadvies in latere jaren), sommige
maatregelen zijn dermate recent ingevoerd dat gevolgen nog niet zichtbaar kunnen zijn in de data of kan het
voorkomen dat studenten anticiperend op invoering bepaalde gedragingen vertonen die niet direct gelinkt kunnen
worden aan de maatregelen. Om al deze redenen en ook vanwege de ongelijktijdigheid van invoering is het niet
mogelijk causale relaties te leggen. Deze monitor geeft een beeld van de ontwikkelingen in het hoger onderwijs in de
periode dat de maatregelen zijn aangekondigd, voorbereid, zijn ingevoerd of ingetrokken. Zo is bijvoorbeeld de
invoering en de afschaffing van de langstudeerdersmaatregel niet in onderstaand overzicht opgenomen. Gevolgen van
deze maatregel zijn evenwel mogelijk zichtbaar in de resultaten.

Recente maatregelen

Kenmerken

Jaar

Collegegeldsystematiek
tweede studies

volgtijdelijk
gelijktijdig
schakelprogramma’s

2011
2014
2014

Wetsvoorstel studievoorschot: wijziging
studiefinanciering; vervanging van basisbeurs
door onder andere:

extra investeringen in hoger onderwijskwaliteit
ruimere leenmogelijkheden
ruimere terugbetaalvoorwaarden
hogere aanvullende beurs
kwijtschelding voor studenten met functiebeperking
vouchers
levenlanglerenkrediet

vanaf
2015

Wet Kwaliteit in verscheidenheid
(juiste student op de juiste plaats)

vervroeging aanmelddatum naar 1 mei
beperking hoogte collegegeld schakelprogramma’s master
studiekeuzecheck
nadere vooropleidingseisen voor mbo'ers
bijzondere nadere vooropleidingseisen pabo
aanvullende eisen (uitbreiding ruimte)
afschaffing loting
afschaffing toelatingsrecht wo voor hbo-propedeuse
selectieve toelating tot masters
associate-degreeprogramma’s
verkorte trajecten vwo-hbo
brede bachelors

2014
2013
2014
2015
2015
2013
2016
2013
2013
2013
2013
2013

Bindend studieadvies in latere jaren

Prestatieafspraken

(experimenten)
verbetering kwaliteit
stimuleren excellentie
bevorderen studiesucces
verbeteren kwaliteit docenten
verhogen onderwijsintensiteit

2014
2013
2013
2013
2013
2013

De overheid is verantwoordelijk voor de toegankelijkheid, de kwaliteit en de doelmatigheid van het hoger
onderwijs. In diverse publicaties en nota’s is geconcludeerd dat het Nederlandse hoger onderwijs te weinig
toekomstbestendig is; met name de uitval is te hoog, de rendementen blijven laag en er is te weinig ruimte voor
uitdaging aan excellente studenten. Het systeem werd als te weinig flexibel beschouwd om tegemoet te komen aan
de gevarieerde vraag van studenten en behoeften en eisen op de arbeidsmarkt. De eerder genoemde maatregelen
staan allemaal in het teken van het verhogen van de kwaliteit, het bevorderen van studiesucces en het versterken van
de bijdragen van het hoger onderwijs aan de Nederlandse economie. Maatregelen richten zich zowel op studenten als
op onderwijsinstellingen. Van studenten wordt onder meer een grotere verantwoordelijkheid verwacht voor hun eigen
studiesucces. Effectuering hiervan zien we met name in de verantwoordelijkheid die studenten hebben voor hun eigen
keuzeoriëntatie en uiteindelijke studiekeuze en in de financiële verantwoordelijkheid van studenten. Instellingen
worden uitgedaagd om de kwaliteit van het onderwijs en de docenten te verbeteren. De Reviewcommissie Hoger
Onderwijs (RCHO) monitort de mate waarin instellingen de ambities, vastgelegd in de Prestatieafspraken, realiseren.

3 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Deze samenvatting geeft voor de periode dat de maatregelen voorbereid en/of ingevoerd zijn een overzicht van
een aantal belangrijke ontwikkelingen op het gebied van (1) onderwijsdeelname, (2) het studiekeuzeproces, (3)
studieuitval, (4) het studiegedrag, (5) de keuze voor een tweede studie en (6) het leengedrag. In de
resultaathoofdstukken wordt ingegaan op trends (ontwikkelingen) en op verschillen tussen groepen studenten (met
name de aandachtsgroepen die in het kader van de toegankelijkheid centraal staan: studenten met een lage SES1,
studenten van niet-Nederlandse herkomst en studenten met een functiebeperking). De resultaten zijn ontleend aan
diverse bronnen: het 1Cijfer Hoger Onderwijs (1CHO, 2009-2013), studiefinancieringsbestanden (DUO, 2009-2013), de
Studentenmonitor Hoger Onderwijs (2011-2014) en de Startmonitor Hoger Onderwijs (2009-2013/2014). Het onderzoek
is uitgevoerd in het najaar van 2014 door onderzoekers van ResearchNed uit Nijmegen.
Er is geen negatief gevolg van de beleidsmaatregelen op de onderwijsdeelname. De totale instroom in de bachelors
is sinds 2012 gestegen. Het laatste jaar vonden meer gediplomeerden vanuit mbo, havo en vwo de weg naar het hoger
onderwijs dan eerder. Vwo-gediplomeerden die doorstromen naar het hbo kenmerken zich door een lager
eindexamencijfer in het voortgezet onderwijs dan vwo-gediplomeerden die doorstromen naar het wo. Negen procent
van de instromers is afkomstig uit het buitenland (7% in het hbo en 13% in het wo). Na een stijging na 2009 is sinds
vorig jaar het aandeel buitenlandse studenten in de wo-bachelor stabiel; in de hbo-bachelor is er een kleine afname.
In de master is er sprake van een toename van buitenlandse studenten. Het aandeel buitenlandse studenten in de
master is groter dan in de bachelor. In de masterfase is er sprake van een stijging van het percentage buitenlandse
studenten.
De toegankelijkheid van het hoger onderwijs blijft redelijk stabiel. Het hbo vervult meer dan het wo een
emancipatoire functie: daar is de deelname van studenten met een lage SES sinds vorig jaar wederom licht gestegen.
Het wo kent in vergelijking met het hbo een sterkere vertegenwoordiging van studenten uit hogere milieus en
studenten van wie de ouders ook een opleiding in het hoger onderwijs hebben genoten. Uitgaande van het
opleidingsniveau van de ouders kan in het hbo ongeveer de helft worden gerekend tot de ‘sociale klimmers’; in het wo
geldt dit voor één op de drie studenten. Het aandeel studenten dat naast de basisbeurs ook een aanvullende beurs
ontvangt, daalt licht door de jaren heen.
Er is geen indicatie dat studenten (moeilijke) bètatechnische studies vermijden. Integendeel: de bètainstroom
vertoont een stijgende lijn. Los van deze stijgende lijn is er, gerelateerd aan het profiel in het voortgezet onderwijs,
nog steeds sprake van een behoorlijk bètaverlies (de zgn. ‘mortality-rate’). De helft van het bètapotentieel,
studenten met een bètaprofiel in het vo (27% bij de mannen en 62% bij de vrouwen), wordt niet omgezet in een
bètastudie in het hoger onderwijs. Wel zien we dat met name bij vrouwen dit bètaverlies sinds 2009 steeds verder
afneemt. Overigens blijft het bètaverlies tussen bachelor en master beperkt tot ongeveer tien procent. Ook hier
neemt het bètaverlies af. De indeling in bètaopleidingen is ontleend aan die van het Platform Bèta Techniek.
Het aandeel studenten dat één tussenjaar nam, is licht gestegen. Het gaat hier om de verhouding tussen studenten
die direct doorstromen en studenten die één tussenjaar namen. Het aandeel met één tussenjaar (mbo, havo en vwo
samengenomen) ligt in 2013 op ruim tien procent en is met name sinds 2011 gestegen. Een tussenjaar komt vaker voor
bij vwo-gediplomeerden die doorstromen naar het hbo dan bij andere instromers. Vrouwen nemen vaker een tussenjaar dan mannen. Studenten die kiezen voor bèta nemen juist minder vaak een tussenjaar en stromen direct door.
In de doorstroom van bachelor naar master is het nodige veranderd. Met ingang van het studiejaar 2012-2013 is de
harde knip ingevoerd op iedere universiteit. Deze harde knip houdt in dat studenten hun bachelor volledig moeten
hebben afgerond voordat ze aan een master mogen beginnen. Voor de doorstroom van een hbo-bachelor naar een womaster is het bovendien gebruikelijk dat studenten eerst een schakeltraject of premaster volgen en daarmee vaak in
de wo-bachelor worden ingeschreven. Tussen 2011 en 2012 stabiliseert de instroom in de wo-master zich rond de
40.000 studenten. In de hbo-master stromen jaarlijks ongeveer 4.500 studenten in. Van het diplomacohort 2010
kiezen minder hbo-bachelors voor een wo-master (10%) dan van het diplomacohort van een jaar eerder (12%). In het
wo is de doorstroom van bachelor naar master stabiel. Studenten met een mbo-vooropleiding kiezen het minst vaak
voor een master. Met name voor havisten (die initieel geen toegang hebben tot een universitaire bachelor; de
instroom van hbo-p naar het wo is afgeschaft in 2013) vervult het traject van hbo-bachelor naar wo-master een
functie in de opwaartse mobiliteit.
Uit de resultaten komt naar voren dat slechts een klein deel (4%) van de huidige eerstejaars zich na 1 mei heeft
aangemeld. Een belangrijke gedachtegang van de Wet Kwaliteit in verscheidenheid is immers dat studenten meer
efficiënt op de juiste plek terecht komen; ook uit onderzoek is gebleken dat studenten die zich vroeg inschrijven en
die een goede loopbaanbegeleiding krijgen, minder vaak uitvallen. Het studiekeuzeproces heeft hierin een belangrijke
plaats. Eén van de bepalingen is dat aspirant-studenten die zich uiterlijk op 1 mei aanmelden, recht hebben op
studiekeuzeadvies en ook recht hebben toelating zodat de fase tussen aanmelding en definitieve inschrijving gebruikt
kan worden voor het volgen van aanvullende studiekeuze-activiteiten. Meldt men zich ná 1 mei aan dan bestaat er
geen automatisch recht meer op toelating en studiekeuzeadvies. De hogeschool of universiteit bepaalt in dat geval
onder welke voorwaarden deze ‘late inschrijvers’ toegelaten of geweigerd worden. De meeste studenten meldden
zich aan voor één opleiding; ongeveer een kwart van de hbo-studenten en bijna veertig procent van de wo-studenten
meldde zich aan voor meer dan één opleiding. Uiteindelijk startten studenten bijna altijd met de studie van hun
eerste keuze.
1

Sociaal-economische status: zie voor uitleg van deze indicator paragraaf 1.8 op pagina 14.

4 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

De maatregelen in het kader van de Wet Kwaliteit in verscheidenheid hebben er eveneens toe geleid dat
studenten steeds bewuster hun studiekeuze zijn gaan maken. In de afgelopen jaren is een stijgende trend
waargenomen in het percentage studenten dat een bewuste studiekeuze maakte. Tussen 2012 en 2013 was er sprake
van een stabilisatie; in 2014 is een verdere toename geconstateerd. Het percentage studenten dat een goede match
ervaart, neemt evenzo iets toe. De relatie tussen het maken van een bewuste keuze en het ervaren van een goede
match is dan ook sterk. Daarnaast blijkt dat, als we een jaar later kijken naar de situatie van de student, dat degenen
die minder bewust hebben gekozen en een minder goede match ervaren, vaker uitvallen. Tijdens de oriëntatie zijn
studenten met name gericht op websites en op het bezoeken van voorlichtingsdagen. Schriftelijke informatie wordt
steeds minder vaak geraadpleegd. Studenten die aangeven een bewuste keuze te hebben gemaakt, hebben zich vaker
georiënteerd in rechtstreeks contact met de onderwijsinstelling. Zo lijkt het bezoeken van voorlichtingsdagen een
‘must’ bij het maken van een goede studiekeuze. Studenten noemen een verkeerde studiekeuze als belangrijkste
reden om de studie na het eerste jaar niet voort te zetten. Daarnaast geeft de helft aan dat niet uitgekomen
verwachtingen een belangrijke oorzaak zijn voor studieuitval. Deze redenen zouden voorkomen kunnen worden door
een betere en realistischer studiekeuzeoriëntatie.
Studenten kiezen hun studie vooral op basis van inhoudelijke motieven. Dit type motieven wordt ook steeds
belangrijker, met name in het wo. Hbo-studenten kijken daarentegen ook vaak naar de beroepsstatus en inrichting
van de opleiding. De kans op een baan speelt voor bijna drie van de tien vrouwen en vier van de tien mannen een
belangrijke rol bij de studiekeuze. De status van het toekomstige beroep heeft door de jaren heen steeds minder
impact. Dit is een positieve ontwikkeling omdat juist deze statusmotieven de kans op uitval vergroten. Kiezen
studenten meer op basis van een mix van inhoudelijke interesse, aansluiting bij de eigen capaciteiten, het
beroepsperspectief en de beroepsmogelijkheden, dan neemt de kans op uitval af.
In de aanloop van studiejaar 2014-2015 heeft drie van de vier eerstejaars gebruikgemaakt van activiteiten in het
kader van de studiekeuzecheck. Meest populair zijn online studiekeuzecheck-activiteiten (digitale vragenlijsten,
tests, toetsen etc.) en activiteiten die op de instelling plaatshebben (gesprekken, voorlichtingsbijeenkomsten,
proefstuderen). Ongeveer de helft is van mening dat deze activiteiten positief hebben bijgedragen aan de
studiekeuze. Negen van de tien studenten die deelnamen aan de activiteiten begonnen hun studie met een positief
advies. Studenten die ondanks een negatief advies of een twijfeladvies aan hun opleiding begonnen, geven minder
vaak aan dat zij een goede match ervaren met hun studie.
Na het studiejaar 2012-2013 besloot 35 procent van de studenten in het tweede jaar de initieel gekozen studie
niet voort te zetten. Dit percentage is in het hbo veel hoger (39%) dan in het wo (26%). De uitval onder eerstejaars is
in het hbo licht stijgend en in het wo licht dalend. Met uitval doelen we hier op alle studenten die na het eerste jaar
niet verder gaan aan dezelfde opleiding en instelling waar zij zijn begonnen. Het kan zijn dat deze studenten een
andere opleiding binnen dezelfde hogeschool of universiteit gaan doen, dat zij switchen naar een andere instelling of
dat zij het hoger onderwijs verlaten. Deze laatste vorm van uitval komt vaker voor in het hbo (15%) dan in het wo
(5%). Zowel voor hbo als wo geldt dat het percentage dat in het tweede jaar switcht naar een andere instelling (13%)
iets hoger is dan het percentage dat binnen dezelfde instelling kiest voor een andere opleiding (10%). Bètastudenten
in het hbo switchen vaker dan niet-bètastudenten, in het wo is dat precies omgekeerd. De uitval onder mannen is
hoger (40%) dan onder vrouwen (30%). De uitval van hbo-studenten met een mbo-vooropleiding is gestegen van 36
procent in 2008 naar 41 procent in 2012. Eén op de vijf mbo-gediplomeerden die instromen in het hbo besluit na één
jaar zonder ho-diploma het hbo weer te verlaten (21%); voor de havisten is dit twaalf procent; voor de vwo-instroom
ligt dit percentage onder de vijf procent.
In het studiejaar 2012-2013 stopt ruim vijf procent van alle eerstejaars (bijna 16% van alle uitvallers) vóór 1
februari met de opleiding. Studenten in het hbo stoppen vaker vóór 1 februari dan studenten in het wo. Ten opzichte
van alle uitvallers, neemt het aandeel dat vroegtijdig (vóór 1 februari) stopt tussen 2011 en 2012 voor het eerst sinds
jaren af. Er is geen evidente relatie tussen de hoogte van de norm voor het negatief bindend studieadvies (BSA) en de
uitvalpercentages, behoudens het feit dat voor het totale onderwijs er iets minder uitval lijkt te zijn bij opleidingen
met een minder streng BSA. Met name in het wo stijgt het aandeel studenten dat uitvalt vanwege een BSA. Daarnaast
valt op dat mannen en allochtone studenten vaker dan vrouwen en autochtone studenten het BSA aangeven als
uitvalreden. Dit geldt in het hbo eveneens voor havisten en studenten met een mbo-vooropleiding.
De studievoortgang in het wo verbetert zienderogen; een verbetering die ook terug te zien is in een forse stijging
van rendementen in het wo en in het feit dat steeds meer masterstudenten recht hebben op een basisbeurs en dus
nominaal studeren. Waar in het wo mannen nog iets slechter presteren dan vrouwen, is in het hbo het verschil tussen
mannen en vrouwen in 2014 verdwenen. Daarnaast is er een behoorlijke studieachterstand bij studenten die
belemmerd worden door een functiebeperking; in het wo is er voor deze groep ook nauwelijks de stijging van
studievoortgang te zien die wel bij studenten zonder beperking zichtbaar is. Verder zijn het de havisten die, ondanks
een kleine verbetering, nog steeds achterblijven in het hbo. Ook is er een stabiel beeld van de achterstand van
allochtone studenten, zowel in hbo als wo. Hoewel in het wo ook de studievoortgang van allochtone studenten stijgt,
blijft de relatieve achterstand ten opzichte van autochtone studenten bestaan. De verbetering in het wo zien we ook
terug in een verbetering van de studie-inzet. Er zijn weinig verschillen in motivatie van studenten: doorgaans zijn
acht van de tien studenten (zeer) gemotiveerd. Van alle eerstejaars met een studie-achterstand geeft de helft te
kennen dat zij hier niet op worden aangesproken. De grote progressie in het wo kan te maken hebben met de beoogde
invoering van het studievoorschot en het feit dat studenten met behoud van recht op een basisbeurs nog willen
doorstromen naar een master. De komende jaren zal blijken of dit een stabiele verbetering is.

5 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

De bachelorstudent (voltijd) besteedt de laatste jaren gemiddeld 34 uur per week aan de studie. De helft van de
tijd bestaat uit contactonderwijs, de helft uit zelfstudie. De tijdbesteding aan de studie blijft de laatste jaren stabiel.
Vrouwen besteden meer tijd aan hun studie dan mannen en zien dat ook vertaald in een betere studievoortgang. Dit
geldt echter niet voor studenten die belemmerd worden door een functiebeperking. Ondanks het feit dat zij meer dan
gemiddeld tijd besteden aan hun studie, blijft het studiesucces enigszins achter. Dat bètastudies zwaarder zijn blijkt
uit het feit dat met dezelfde inzet en tijdbesteding, door deze groep studenten minder voortgang wordt geboekt.
De onderwijsintensiteit is met name tussen 2011 en 2012 toegenomen. Steeds meer eerstejaars volgen twaalf of
meer contacturen per week: het percentage studenten met minder dan twaalf uur contactonderwijs is sinds 2011
drastisch gedaald van 24 naar 17 procent. Afgezien van het daadwerkelijke aanbod van contacturen volgt in 2014 een
kwart van de eerstejaars in het wo en dertien procent van de eerstejaars in het hbo minder dan twaalf uur
contactonderwijs. De onderwijsintensiteit voor bètastudenten is hoog: zij volgen meer contacturen dan andere
studenten. Hbo-studenten die van het vwo afkomstig zijn, volgen minder contacturen dan hun medestudenten.
Drie van de vier bachelorstudenten combineren de studie met een bijbaan. In het hbo is het aantal werkende
bachelorstudenten licht gedaald; in het wo is het iets toegenomen. Deze werkende studenten besteden gemiddeld elf
uur per week aan hun bijbaan. De groep studenten die veel uren werkt, neemt af. Volgens studenten is werken en
studeren goed te combineren, mits het aantal uren dat men werkt binnen de perken blijft van ongeveer tien uur per
week. De studievoortgang van studenten die minder dan tien uur werken is beter dan die van studenten die veel uren
werken en zelfs ook beter dan die van studenten die helemaal niet werken.
Wo-studenten zijn meer tevreden over de opleiding dan hbo-studenten, zo blijkt uit de Nationale
Studentenenquête. In 2014 zijn zeven van de tien voltijd-hbo-bachelors en ruim acht van de tien voltijd-wo-bachelors
tevreden tot zeer tevreden over de opleiding. Driekwart oordeelt positief over de inhoud en 60 procent geeft een
dikke voldoende aan de docenten. De studiebegeleiding wordt kritischer beoordeeld: de helft is hierover tevreden.
Het algemene oordeel over de opleiding wordt met name bepaald door de tevredenheid over de inhoud en de
docenten, gevolgd door de tevredenheid van studenten over de wijze van toetsing en beoordeling. Als aan deze
kwaliteitsaspecten wordt gewerkt, zal ook de algehele tevredenheid toenemen. Met name in het hbo is meer sturing
op studiebegeleiding aanbevelenswaardig.
Er is vooralsnog geen indicatie dat studenten als gevolg van de maatregelen afzien van extracurriculaire
activiteiten. Eén op de zes voltijd bachelorstudenten heeft bestuurlijke activiteiten verricht. De maatregelen hebben
er niet toe geleid dat studenten vaker afzien van het verrichten van bestuurswerk. In het wo is er zelfs sprake van een
kleine toename. Bestuurwerk is meer in trek bij mannen dan bij vrouwen en meer bij studenten met een hoge SES dan
bij studenten met een lage SES. In totaal heeft 22 procent van de hbo-bachelors, 18 procent van de wo-bachelors en
44 procent van de wo-masters ervaring opgedaan met studiegerelateerde activiteiten in het buitenland. Ook dit
percentage blijft redelijk stabiel. Onderwijsprogramma’s in een niet-Nederlandse taal komen, met name in het wo,
steeds vaker voor.
Voor één op de vijf studenten geldt dat zij een uitzonderlijk ambitieus studiegedrag hebben: zij tonen een
bovengemiddelde inzet, een bovengemiddelde motivatie en besteden meer dan anderen tijd aan hun studie. Met
name in het wo is het aandeel ambitieuze studenten toegenomen. In alle jaren vinden we meer ambitieuze studenten
bij vrouwen dan bij mannen. Ongeveer zes procent geeft aan een honoursprogramma te volgen. Dit gebeurt veel vaker
in het wo dan in het hbo. Het percentage studenten dat deelneemt aan excellentietrajecten stijgt met name in het
wo (van 8% naar 11%). De deelname aan excellentietrajecten is hoger voor studenten met een hoge SES dan voor
studenten met een lage SES.
In 2013 volgt drie procent (ruim 22.000 studenten) een tweede bachelor of master. Dit aantal was vorig jaar
25.000 studenten; in 2010 waren dat nog ruim 34.000 studenten. Conform de uitgangspunten van het beleid stijgt de
stroom studenten die een tweede studie doen in sector zorg of onderwijs en hun eerste diploma behaalden in een
andere sector (tussen 2012 en 2013 bedraagt deze stijging 5%). Met ingang van september 2014 betalen studenten die
de tweede studies gestart zijn voordat de eerste studie is afgerond het wettelijk collegegeld. Van alle studenten die
een tweede studie volgen, doet in 2013 ongeveer zeven procent dit gelijktijdig (zij behaalden hun eerste diploma
terwijl ze al bezig waren met de tweede studie). Het gaat hier in 2013 om zo’n 1.500 studenten. Van alle tweede
studies, betreft het bij ongeveer vijftien procent een tweede master en bij ruim 85 procent een tweede bachelor. De
groep studenten die een tweede wo-bachelor volgen buiten de sectoren zorg of onderwijs, bestaat voor 80 procent uit
hbo-studenten; dit zijn wellicht schakelstudenten of premasters. Ook voor deze groep is vanaf 2013 een speciale
voorziening getroffen in de vorm van beperking van de hoogte van het tarief.
Een tweede bachelor in het hoger onderwijs (voltijd) kost de student gemiddeld € 7.661 per jaar; een tweede
master € 11.375. In het hbo liggen de bedragen iets lager dan in het wo (in het hbo betalen studenten € 7.184 voor
de tweede bachelor en € 7.356 voor de tweede master; in het wo resp. € 8.670 en € 11.763). Het betreft hier
bedragen voor de voltijd tweede studies. De instellingscollegegelden die studenten betalen als zij een tweede studie
volgtijdelijk doen, zijn in het hbo lager dan in het wo. Voor masters zijn de bedragen hoger dan voor bachelors.
Binnen universiteiten is er sprake van meer variatie in instellingscollegegelden dan binnen hogescholen, afhankelijk
van de sector. ‘Dure’ sectoren zijn bijvoorbeeld Gezondheidszorg, Natuur en Landbouw. De technische universiteiten
van Delft en Eindhoven hanteren een instellingscollegegeld ter hoogte van het wettelijk collegegeld. Dit komt soms
ook voor bij een aantal religie-opleidingen. Soms kunnen er ook behoorlijke verschillen zijn tussen instellingen voor
eenzelfde opleiding. Zo varieert bijvoorbeeld het instellingscollegegeld voor de bachelor Geneeskunde tussen € 11.050
en € 32.000. Voor een educatieve wo-master betaalt men op de ene universiteit instellingscollegegeld ter hoogte van
het wettelijk collegegeld, op een andere universiteit worden tarieven gehanteerd van ruim € 18.000.
6 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Studenten lenen meer als ze op kamers gaan wonen en als ze studievertraging hebben opgelopen (geen recht
meer op basisbeurs hebben en in de leenfase terecht zijn gekomen). Het percentage lenende studenten neemt toe
van 38 procent in de nominale fase naar 73 procent in de leenfase. Het gemiddelde bedrag dat lenende studenten
opnemen, groeit op jaarbasis naar € 4.040 bij studenten in de nominale fase en naar € 6.310 bij studenten in de
leenfase. Studenten gaan steeds bewuster met de leenmogelijkheden om: dat blijkt onder meer uit een daling van het
aantal studenten dat maximaal leent. Meer studenten kiezen voor een lager - zelf bepaald - bedrag. Bijna vijftien
procent van de studenten ervaart financiële moeilijkheden; deze studenten bevinden zich vooral in de groep met een
beroep op studieleningen. Over het algemeen lenen studenten alleen als dat nodig is om hun studie te financieren. De
belangrijkste redenen om niet te lenen is dat veel niet-lenende studenten geen grote schulden willen maken en dat ze
geen lening nodig hebben. Belangrijkste reden om wel te lenen is het kunnen financieren van noodzakelijke kosten.
In deze rapportage is eveneens gekeken naar verschillen in kenmerken van bepaalde groepen studenten. Bij
nagenoeg alle resultaten is nagegaan of er verschillen zijn in studie- en keuzegedrag van onder andere studenten met
een lage versus hoge SES, autochtone versus allochtone studenten, mannen versus vrouwen, studenten in
bètatechnische studies (ontleend aan de definities van het Platform Bèta Techniek) versus overige studenten en
studenten die last hebben van een functiebeperking versus studenten zonder functiebeperking. In het onderstaande
een greep uit de meest in het oog lopende verschillen.
Op een aantal aspecten verschillen de resultaten van studenten naargelang hun sociaal-economische status.
Allereerst is geconstateerd dat het hbo in toenemende mate een emancipatoire functie vervult voor studenten met
een lage SES. In het wo is dit minder het geval: in het hbo is de verdeling naar SES meer evenredig dan in het wo,
waar een oververtegenwoordiging is van studenten van wie de ouders eveneens een opleiding in het hoger onderwijs
hebben genoten. Studenten met een hoge SES lijken daarnaast meer te profiteren van kansen die worden
aangeboden: we noemen de participatie in excellentietrajecten en deelname aan bestuurlijke activiteiten.
De verschillen tussen allochtone en autochtone studenten hangen voor een deel ook samen met sociaal-economische
status van studenten. De verschillen zijn klein. De studievoortgang van allochtone studenten blijft licht achter bij die
van autochtone studenten. Allochtone studenten stoppen iets vaker met hun studie vanwege een negatief BSA, volgen
minder vaak een tweede studie en zijn licht ondervertegenwoordigd in de master. Allochtone studenten werken
minder vaak dan autochtone studenten maar besteden, als ze werken, wel meer tijd aan hun bijbaan.
Het studie- en keuzegedrag tussen mannen en vrouwen verschilt op een aantal onderdelen. Het meest in het oog
lopende verschil betreft de studievoortgang. Hoewel in het hbo de verschillen tussen beide seksen nagenoeg
verdwenen zijn, spelen sekseverschillen in het wo, hoewel daar een grote progressie van zowel mannen als vrouwen is
geconstateerd, nog steeds een rol. Mannen in het wo presteren slechter dan vrouwen. Mannen in hbo en wo krijgen
vaker een negatief BSA, ze zetten zich minder in voor de studie en besteden minder tijd aan de studie. Er zijn iets
minder mannen dan vrouwen die een bijbaan hebben, maar als zij werken, besteden ze hieraan meer tijd dan
vrouwen. Wat de studie betreft lijken vrouwen aldus meer weloverwogen te handelen en tonen zij ook meer ambities
in hun studie. Mannen lijken wel berekender te studeren: zij participeren iets vaker in excellentietrajecten, vervullen
vaker bestuursfuncties en laten arbeidsmarktkansen meer meewegen bij de studiekeuze. Mannen zien daarnaast meer
dan vrouwen in de gunstige leenvoorwaarden een reden om een studielening af te sluiten.
Uit de resultaten blijkt duidelijk dat bètatechnische studies zwaarder zijn dan andere studies, met name in het wo.
Er is sprake van een hogere onderwijsintensiteit, meer tijdbesteding aan de studie en meer inzet. Bovendien hebben
bètastudenten minder vaak een bijbaan en áls zij al werken, werken ze minder uren per week dan studenten uit
andere opleidingen. Dit alles vertaalt zich echter niet in een betere studievoortgang.
Studenten die belemmerd worden door een functiebeperking hebben een meer dan gemiddelde studievertraging
terwijl ze relatief meer tijd aan hun studie besteden.

7 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

1

Inleiding

1.1

Beleidsmaatregelen in het hoger onderwijs

Sinds 2011 worden de effecten van verschillende beleidsmaatregelen in het hoger onderwijs gemonitord. In 2013 zijn
twee rapportages gepubliceerd. Voorliggende rapportage is de derde op rij. In de monitor worden ontwikkelingen ten
aanzien van de kwaliteit en toegankelijkheid van het hoger onderwijs beschreven waarbij de beleidsmaatregelen als
uitgangspunt zijn genomen. Er worden geen strikt causale verbanden vastgesteld. Dit omdat regelingen overlappen in
het effect dat ze beogen, waardoor niet met zekerheid te bepalen is welke regeling nu verantwoordelijk is voor welk
deel van het effect. Deze monitor richt zich in de kern op de volgende maatregelen:
collegegeldsystematiek tweede studies uit de Wet Versterking besturing inclusief uitzonderingen;
geplande invoering van het wetsvoorstel studievoorschot;
Wet Kwaliteit in verscheidenheid;
bindend studieadvies;
prestatieafspraken met hogeronderwijsinstellingen.
In de volgende paragrafen worden deze maatregelen toegelicht.
1.2

Collegegeldsystematiek tweede studies

De bekostiging van tweede graden is per 1 januari 2011 komen te vervallen met de invoering van de Wet Versterking
besturing. Deze wet beperkt voor studenten die na 1 september 1991 aan een studie in het hoger onderwijs zijn
begonnen de aanspraak op het wettelijk collegegeld tot één bachelor- en één masteropleiding2. Voor studenten die
een tweede studie in de sectoren onderwijs en gezondheidszorg volgen en daar nog geen diploma in behaald hebben
(sectoren waarvoor de overheid speciale zorg draagt en waar bovendien arbeidsmarkttekorten in de toekomst te
verwachten zijn) is bij de invoering van de wet daarop direct een uitzondering gemaakt: hiervoor geldt ook het
wettelijk collegegeld. Studenten die een tweede studie buiten deze twee sectoren volgen, dienen volgens deze wet
daarvoor instellingscollegegeld in plaats van wettelijk collegegeld te betalen. Het instellings-collegegeld heeft
minimaal de hoogte van het wettelijk collegegeld en kent geen maximum. Instellingen mogen de hoogte zelf bepalen.
Met een subsidieregeling is ervoor gezorgd dat de maatregel gefaseerd kon worden ingevoerd3. Concreet hield dit in
dat voor de studenten die in de eerste drie studiejaren waarin de nieuwe maatregel van kracht werd (2010-2011,
2011-2012 en 2012-2013) een tweede studie volgden en aan bepaalde voorwaarden voldeden4, het
instellingscollegegeld in hoogte gelijkgesteld werd aan het wettelijk collegegeld. Formeel gezien waren deze
studenten dus het instellingscollegegeld verschuldigd, maar in de praktijk betaalden zij instellingscollegegeld ter
hoogte van het wettelijk collegegeld. Om instellingen te compenseren voor het extra geld dat ze anders vanuit het
zelf te bepalen instellingscollegegeld konden ontvangen, werd aan de instellingen een subsidie verstrekt. Deze
overgangsregeling gold tot 1 januari 2014. Onderstaand schema geeft een overzicht van de regels ten aanzien van een
tweede studie.

Figuur 1.1: Stroomschema collegegeld tweede studies
2
3
4

Stb. 2010, nr. 119.
Stcrt. 2010, nr. 20735.
Studenten moesten 1) onafgebroken voor de tweede opleiding ingeschreven zijn geweest met ingang van de maand voorafgaand
aan het behalen van de eerste graad, en 2) de tweede graad ten minste zes maanden ná de eerste graad behalen.

8 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Per 1 september 2014 is de subsidieregeling structureel in de wet verankerd zodat excellente studenten en extra
gemotiveerde studenten financieel tegemoet worden gekomen5. Dit wetsartikel bepaalt dat studenten die voor het
afronden van hun eerste studie een tweede (of derde of volgende) studie beginnen, wettelijk collegegeld betalen. De
voorwaarden die daarop in de subsidieregeling van toepassing waren (zie voetnoot 3), zijn komen te vervallen. Als
voorwaarde geldt wel dat de tweede (en derde of volgende) studie onafgebroken gevolgd moet worden.
1.3

Wetsvoorstel studievoorschot

Op 20 januari 2015 is de wet Studievoorschot Hoger Onderwijs door het parlement aanvaard. Deze bevat een groot
aantal maatregelen met als doel om de kwaliteit van het hoger onderwijs te verhogen en de toegankelijkheid ervan te
behouden. Door wijzigingen in de studiefinanciering wordt een belangrijk deel van het budget voor levensonderhoud
aan studenten (basisbeurs) verschoven naar investeringen in de kwaliteit van het hoger onderwijs. Het is de bedoeling
om de komende jaren de onderstaande maatregelen in te voeren6.
Vanaf 1 september 2015
Voor studenten in het hoger onderwijs wordt de basisbeurs afgeschaft. Nieuwe bachelor- of masterstudenten
kunnen het bedrag voortaan lenen bij DUO. Het verschil tussen uitwonend en thuiswonend vervalt: alle studenten
krijgen hetzelfde budget. De aanvullende beurs wordt met ongeveer € 100 verhoogd. Met de afschaffing van de
basisbeurs komt ook de bijverdiengrens te vervallen.
Studenten die door medische omstandigheden of functiebeperking studievertraging oplopen houden recht op een
jaar extra studiefinanciering (lening). Als de opleiding binnen 10 jaar met succes wordt afgerond (diploma)
krijgen zij een kwijtschelding van maximaal €1.200.
Studenten die tussen studiejaar 2015/16 en 2018/19 voor het eerst in het hoger onderwijs gaan studeren krijgen
een voucher van €2.000 voor bij- en nascholing voor 5 tot 10 jaar na het behalen van het diploma.
Vanaf 1 januari 2016
Meer tijd om af te lossen: de verplichte aflosfase gaat met ingang van 1 januari 2016 van 15 jaar naar 35 jaar.
Wie minder verdient dan het minimumloon hoeft niet af te lossen. Bovendien hoef je maandelijks nooit meer dan
4% van het extra inkomen boven het minimumloon terug te betalen. Dit is nu maximaal 12%.
Vereenvoudigde procedure bij inkomensdaling (van belang voor de berekening van de aanvullende beurs en voor
de berekening van de minimumbedragen voor de terugbetaling van studieleningen): de enige voorwaarde wordt
dat het inkomen met ten minste 15% is gedaald, de andere voorwaarden vervallen.
De toeslag voor studenten met kinderen en een partner zonder of met weinig inkomen (partnertoeslag) komt te
vervallen. Dit wordt via de sociale zekerheid ondervangen.
Achteraf studiefinanciering aanvragen of verhogen en met terugwerkende kracht laten uitbetalen wordt mogelijk
gemaakt. Nu kan dat niet.
Vanaf 1 januari 2017
Iedereen tot 55 jaar kan geld lenen voor een studie. Dit wordt ook wel het ‘leven-lang-leren-krediet’ genoemd.
Mbo’ers die jonger zijn dan 18 kunnen een studentenreisproduct krijgen.
1.4

Wet Kwaliteit in verscheidenheid

'Kwaliteit in verscheidenheid' lijkt vaak synoniem te staan voor de vervroeging van de aanmelddatum en introductie
van de studiekeuzecheck. Deze onderdelen van de wet hebben immers in de aanloop naar studiejaar 2014-2015 geleid
tot de meeste zichtbare inspanningen van hogescholen en universiteiten. Maar zowel de wet uit 2013 als de
strategische agenda uit 2011 met dezelfde naam, omvatten meer. Het gaat niet alleen om het verbeteren van de
aansluiting tussen de onderwijssectoren, het verbeteren van de studiekeuze en (daarmee) tegengaan van studieuitval,
maar ook om het verbeteren van de doorstroom en het bevorderen van excellentie in het hoger onderwijs en
bevordering van de differentiatie in het onderwijsaanbod. Concreet zijn met de Wet Kwaliteit in verscheidenheid de
volgende maatregelen ingevoerd:
Vervroeging aanmelddatum naar 1 mei. Aspirant-studenten die zich uiterlijk op 1 mei aanmelden, hebben recht
op studiekeuzeadvies en hebben toelatingsrecht. Aspirant-studenten die zich na 1 mei aanmelden hebben geen
recht op een studiekeuzeadvies en verliezen ook hun toelatingsrecht. Zij zijn 'toelaatbaar': de instelling bepaalt
onder welke voorwaarden zij toegelaten of geweigerd worden.
Nadere vooropleidingseisen voor mbo'ers. Mbo'ers hebben niet langer toelatingsrecht tot een croho-onderdeel dat
niet aansluit bij het mbo-domein dat zij hebben gevolgd. Hogescholen hebben vanaf studiejaar 2015-2016 de
bevoegdheid om extra toelatingseisen te stellen aan sommige mbo-opleidingen (uitgewerkt in de Regeling
aanmelding en toelating hoger onderwijs).
Aanvullende eisen. Aanvullende eisen mogen worden gesteld bovenop de vooropleidingseis en de nadere
vooropleidingseisen, namelijk in geval van: opleidingen waarvoor op grond van het beroepsprofiel of de
organisatie en inrichting van het onderwijs specifieke eisen mogen worden gesteld; opleidingen met kleinschalig,
residentieel onderwijs en opleidingen met een numerus fixus. Aanvullende eisen bestonden al voor bijvoorbeeld
University Colleges en kunstopleidingen. Deze ruimte is uitgebreid: individuele opleidingen mogen dit nu ook doen
zonder dat dit landelijk afgestemd moet zijn.
5
6

Stb. 2014, nr. 96.
Uit: Maatregelen in het wetsvoorstel Studievoorschot (http://www.duo.nl/particulieren/studievoorschot)

9 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Loting. De mogelijkheid voor centrale loting wordt afgeschaft. Onlangs is bepaald dat vanaf studiejaar 2017-2018
geen centrale loting meer wordt toegepast. Opleidingen mogen dan zelf studenten selecteren voor een betere
match tussen student en de opleiding.
Doorstroom hbo-propedeuse. Studenten met een hbo-propedeuse en zonder vwo-diploma krijgen geen
toelatingsrecht meer tot een universitaire opleiding. Universiteiten mogen vanaf studiejaar 2013-2014
toelatingseisen stellen. Het gaat er niet om de doorstroom te beperken, maar om nadere eisen te kunnen stellen
en daarmee de uitval in het wo te verminderen.
Selectieve toelating tot masters. Voor doorstroommasters is vanaf 2014 selectie mogelijk, waarbij wel voor alle
bachelor-afgestudeerden een mogelijkheid moet bestaan om een masteropleiding te volgen. Studenten moeten
hierdoor een meer bewuste keuze maken voor een master. Naar verwachting beginnen in 2015 de eerste
universiteiten met selectie in een beperkt aantal masters.
Associate-degreeprogramma’s. De Ad’s worden definitief onderdeel van het hogeronderwijsstelsel. Instellingen
krijgen ruimte om de arbeidsmarktkwalificerende functie van Ad’s vorm te geven en de opleiding eventueel voor
maximaal de helft deels op een mbo-locatie te verzorgen. De Ad’s blijven onderdeel van de hbobacheloropleiding.
Verkorte trajecten vwo-hbo. Voor vwo’ers worden driejarige hbo-trajecten mogelijk.
Brede bachelors. Per 1 september 2013 hebben instellingen de mogelijkheid gekregen om onder controle van de
NVAO te experimenteren met het samenvoegen van verschillende bestaande opleidingen tot brede bachelors.
Binnen vijf jaar kan de instelling kiezen tussen voortzetting van de brede bachelor of terugkeer naar verschillende
smallere opleidingen. Deze maatregel is erop gericht studenten de mogelijkheid te geven binnen hun opleiding
een eigen route te kiezen en zo de noodzaak tot switchen voor sommige studenten te verkleinen.
Toelatingseisen pabo. Met ingang van 2015 zijn er aanvullende toelatingseisen voor de pabo die betrekking
hebben op basisschoolvakken. Indien een student niet voldoet aan deze eisen dient hij of zij een aanvullende
toets te maken.
Beperking hoogte collegegeld voor schakelprogramma’s. Voor studenten die een schakelprogramma of premaster
volgen (m.n. voor hbo-bachelors die doorstromen naar een wo-master of wo-bachelors die doorstromen naar een
niet-verwante master) geldt een andere regeling. Deze studenten betalen geen collegegeld, maar een
vergoeding. Deze is met ingang van september 2014 gemaximeerd7. Dat betekent dat voor een schakelprogramma
van 30 EC maximaal de helft van het bedrag aan wettelijk collegegeld gevraagd mag worden; voor programma’s
van meer dan 30 EC en minder dan 60 EC mag de instelling een vergoeding vragen van maximaal een
proportioneel deel van twee maal het wettelijk collegegeld. Boven de 60 EC bepaalt de instelling zelf de
vergoeding voor het resterende deel. Dat houdt in dat voor een schakeltraject van maximaal één jaar een
vergoeding van maximaal anderhalf maal het wettelijk collegegeld gevraagd kan worden. Schakelprogramma's
kunnen in meerdere vormen worden aangeboden: als onderdeel van een hbo- of wo-bachelor of als zelfstandig
programma. In alle gevallen geldt het wettelijk maximum voor de vergoeding. Als een schakelprogramma na een
hbo-bachelor als onderdeel van een wo-bachelor wordt gevolgd, wordt dit als tweede studie geregistreerd. In het
systeem van 1Cijfer Hoger Onderwijs (1CHO) kunnen de schakelstudenten niet apart onderscheiden worden.
De Wet Kwaliteit in verscheidenheid is er vooral op gericht de juiste student op de juiste plaats te krijgen. Met name
de vervroeging van de aanmelddatum en de daarmee samenhangende rechten voor student en instelling hebben
inmiddels tot aanzienlijke extra inspanningen geleid bij de hogescholen en universiteiten. Er is een grote diversiteit
van arrangementen die instellingen aanbieden of opleggen aan aspirant-studenten. Deze diversiteit bestaat niet alleen
tussen instellingen, maar ook binnen instellingen tussen opleidingen. Het kan daarbij bijvoorbeeld gaan om
assessments, individuele gesprekken, groepsgesprekken, extra voorlichting, proeflessen en/of matchingsdagen. De
activiteiten vinden zowel op afstand plaats (online, schriftelijk) als op de instellingslocatie. Activiteiten kunnen wel
en niet verplicht zijn.
Alle instellingen bieden vanaf 2014 de studenten een studiekeuzeadvies. Deze adviezen kunnen gebaseerd zijn op een
(online) vragenlijst, een gesprek of een combinatie daarvan. Ook kan proefstuderen inclusief een toets over het
geleerde leiden tot een advies. De inhoud van de adviezen verschilt eveneens; veel instellingen doen een uitspraak
over de 'match' tussen student en opleiding (goed/twijfel/geen match), maar andere beperken zich tot een uitspraak
over alleen de oriëntatie op de studiekeuze (voldoende/onvoldoende). Een negatief advies (geen match, onvoldoende
georiënteerd) kan leiden tot een advies voor vervolgactie – al dan niet binnen het instellingsarrangement aan
keuzeactiviteiten – of doorverwijzing, maar ook dit is niet altijd het geval.
Voor studenten die zich uiterlijk 1 mei aanmelden is het advies niet bindend. Ook bij een negatief advies kunnen zij
zich voor de opleiding inschrijven. Studenten die zich na 1 mei aanmelden zijn toelaatbaar, maar hebben geen recht
op inschrijving. Hun toegang tot de opleiding hangt in de meeste gevallen daadwerkelijk af van het studiekeuzeadvies,
dat in dat geval wel bindend kan zijn.
1.5

Bindend studieadvies

Een bindend studieadvies (BSA) is een beslissing van de universiteit of hogeschool over de voortgang van de opleiding.
De student krijgt een studieadvies aan het einde van het eerste studiejaar. Het advies kan negatief zijn, studenten
moeten dan stoppen met de opleiding. Doorgaans is een studieadvies negatief als te weinig studiepunten zijn behaald.

7

WHW-artikel 7.57i. Ondersteuning ter bevordering van goede doorstroming van hoger beroepsonderwijs naar een masteropleiding
in het wetenschappelijk onderwijs.

10 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Gemiddeld genomen ligt de grens rond de 45 EC; wanneer studenten dit aantal niet behaald hebben moeten zij de
opleiding verlaten. Of een instelling een BSA hanteert, mag de instelling zelf bepalen. Als het wordt ingevoerd, dient
de instelling zich wel aan enkele regels te houden die in de wet zijn vastgelegd8:
bieden van voldoende mogelijkheden om een goede studievoortgang te waarborgen;
na het eerste semester van slechte studievoortgang een waarschuwing afgeven;
rekening houden met persoonlijke omstandigheden zoals bijvoorbeeld een handicap of familieomstandigheden;
studenten in de gelegenheid stellen gehoord te worden.
Een BSA is in beginsel een advies dat uitgaat van de opleiding naar de student. De regels en het minimaal te behalen
aantal studiepunten staan omschreven in de onderwijs- en examenregeling (OER) van elke opleiding. In 2009 is in
opdracht van de Inspectie van het onderwijs een inventarisatie gehouden onder opleidingsdirecteuren van opleidingen
binnen het hbo en wo9. Uit deze inventarisatie bleek dat 40 hogescholen (837 opleidingen) en zeven universiteiten
(172 opleidingen) werkten met een BSA. Thans liggen die aantallen hoger en hanteert bijna iedere ho-instelling een
BSA in het eerste jaar. In een vervolgonderzoek bleek dat zowel de onderwijsdirecteuren in het hbo als in het wo het
BSA een goed instrument vonden voor selectie en verwijzing in het eerste jaar10. In juli 2013 is een besluit genomen
een experiment ter uitbreiding van het bindend studieadvies in te laten gaan. Dit experiment start met het cohort
2013-2014 en zal eindigen op 31 augustus 2019. Het experiment houdt een pakket van maatregelen in dat instellingen
in staat stelt het huidige BSA uit te breiden en heeft als doel een ambitieuze studiecultuur te creëren en het
studierendement te verbeteren. Instellingen die deelnemen aan dit experiment dienden aan te geven voor welke
opleidingen de nieuwe regels ingaan, waarbij unieke opleidingen niet zijn toegestaan (in het experiment) en
maximaal tien procent van alle studenten in het Nederlandse hoger onderwijs deelneemt aan het experiment. Het
pakket behelst de volgende maatregelen:
studenten mogen in het gehele eerste jaar afgewezen worden voor een opleiding wanneer de student geen enkel
tentamen heeft afgelegd;
studieadvies na het propedeutisch examen: instellingen mogen een BSA invoeren in het tweede jaar en mogen de
geldigheidsduur van de tentamens inperken.
Aanvankelijk hebben voor het studiejaar 2013-2014 vier universiteiten en één hogeschool zich aangemeld voor het
experiment: het University College Amsterdam (Uva/VU), Universiteit Leiden, TU Delft en de Gerrit Rietveld
Academie. De TU Delft heeft later besloten vooralsnog niet deel te nemen aan het experiment11. Voor het studiejaar
2014-2015, tevens laatste aanmeldmoment voor deelname aan het experiment, heeft ook de Hogeschool van
Amsterdam zich aangemeld met één opleiding. In totaal zullen naar verwachting 15.000 studenten onder de werking
van dit experiment vallen (2,3% van de totale studentenpopulatie in Nederland). Deze instellingen dienen zich ook
tijdens dit experiment te houden aan de hierboven beschreven verzachtende omstandigheden. Hoe men het BSA
binnen de gestelde randvoorwaarden, in het tweede jaar exact inricht, mag de instelling zelf vastleggen12.
1.6

Prestatieafspraken

Met individuele hogescholen en universiteiten zijn in 2012 prestatieafspraken gemaakt. Deze vloeien voort uit de
hoofdlijnenakkoorden met de koepelorganisaties. De afspraken hebben betrekking op verbetering van de
onderwijskwaliteit en het studiesucces, verdergaande differentiatie van het onderwijs, voortgaande profilering en
zwaartepuntvorming in het onderzoek en meer aandacht voor kennisvalorisatie. Op de volgende indicatoren zijn
concrete ambities geformuleerd:
kwaliteit/excellentie: studentenoordeel over de opleiding in het algemeen (oordeel uit de Nationale
Studentenenquête), NVAO-oordelen (Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie) of deelname van studenten aan
excellentietrajecten;
studiesucces: uitval, switch en bachelorrendement (alle drie uit het 1CHO);
opleidingsniveau van docenten (hbo: aandeel master/PhD, wo: aandeel met BKO);
onderwijsintensiteit (aandeel opleidingen met minder dan 12 contacturen);
indirecte kosten (hbo: ratio OP/OOP en wo: overhead conform benchmarkmethodiek).
In januari 2014 publiceerde de reviewcommissie een eerste stelselrapportage dat is gebaseerd op de jaarverslagen van
hogescholen en universiteiten en op jaarrapportages van de VSNU en de Vereniging Hogescholen13. In deze rapportage
doet de commissie nog geen uitspraak over de voortgang ten aanzien van de prestatieafspraken, maar wordt een
beeld geschetst van de verwachtingen in 2015, ervan uitgaande dat instellingen hun ambities waarmaken.

8
9
10
11
12
13

WHW, Artikel 7.8b. Studieadvies propedeutische fase.
Broek, A. van den, Ribberink, H., Wartenbergh-Cras, F., Hart, M. ‘t. (2009). Bindend Studieadvies. Rapportage kwantitatieve
resultaten. Nijmegen, ResearchNed in opdracht van de Inspectie van het onderwijs.
Wartenbergh-Cras, F., Ribberink, H., Broek, A. van den. (2010). Bindend Studieadvies. Een landelijk beeld. Nijmegen,
ResearchNed in opdracht van de Inspectie van het onderwijs.
Kst-31288-403.
Nieuwe instellingen/opleidingen kunnen nu niet meer starten met deelname aan het experiment.
Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek (2014). Stelselrapportage 2013. Eerste jaarlijkse monitorrapport over de
voortgang van het proces van profilering en kwaliteitsverbetering in het hoger onderwijs en onderzoek. Den Haag:
Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek.

11 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

1.7

Vraagstelling

In dit onderzoek is een groot aantal onderzoeksvragen geformuleerd die in de verschillende hoofdstukken worden
beantwoord. De analyses zijn uitgevoerd op meerdere bronnen. In onderstaand overzicht zijn alle vragen opgenomen
inclusief de verwijzing naar de hoofdstukken:
Hoofdstuk 2: Instroom en doorstroom
2_1 In hoeverre blijft de grootte en de samenstelling van de groep doorstromers vanuit het voortgezet onderwijs en
het middelbaar beroepsonderwijs in het hoger onderwijs gelijk na invoering van de maatregelen?
2_2 Verandert de samenstelling van de studentenpopulatie wanneer we kijken naar leeftijdsopbouw?
2_3 Verandert de samenstelling van de studentenpopulatie wanneer we kijken naar sociaal-economische status?
2_4 Vermijden studenten ‘moeilijke’ studies (ook in de doorstroom van bachelor naar master)?
2_5 Verandert de groep leerlingen die één tussenjaar neemt?
2_6 Hoe ontwikkelt zich het aantal buitenlandse studenten?
2_7 Hoe ontwikkelt zich de doorstroom van bachelor naar master?
Hoofdstuk 3: Studiekeuzeproces
3_1
3_2
3_3
3_4
3_5
3_6

Verandert het aantal aanmeldingen per student?
Verandert het aandeel studenten dat bewust een studie kiest?
Verandert de studiekeuzeoriëntatie van studenten?
Veranderen de studiekeuzemotieven van studenten?
Kiezen studenten vaker een studie met een betere baankans?
Welke ervaringen zijn er tot dusver met de studiekeuzecheck, konden studenten zich vinden in het advies en
heeft deze bijgedragen aan een goede studiekeuze?

Hoofdstuk 4: Studieuitval
4_1
4_2
4_3
4_4
4_5
4_6
4_7

Verandert de switch en uitval in het eerste jaar ho?
Verandert het aandeel studenten dat vroegtijdig stopt met de studie (vóór februari)?
Verandert het aandeel switchers en uitvallers bij de hbo-instroom met een mbo-diploma?
Is er een relatie tussen de BSA-norm en uitval?
Verandert het aandeel studenten dat uitvalt vanwege een BSA?
Verandert het aandeel switchers en uitvallers dat aangeeft dat een verkeerde studiekeuze de reden is?
Zijn er verschillen in het studiekeuzeproces tussen studenten die uitvallen en die niet uitvallen?

Hoofdstuk 5: Een tweede studie
5_1 Verandert het aandeel studenten dat kiest voor een tweede studie (gelijktijdig c.q. volgtijdelijk)?
5_2 Verschilt de verandering (van aandeel studenten dat kiest voor een tweede studie) voor specifieke sectoren of
groepen studenten?
5_3 Hoe hoog zijn de instellingscollegegelden voor de tweede studie?
Hoofdstuk 6: Studievoortgang, studiegedrag, kwaliteit en excellentie
6_1 Verandert het aandeel eerstejaarsstudenten dat op schema ligt?
6_2 Hoe ontwikkelt zich het percentage studenten dat aangesproken wordt op studieachterstand in het eerste jaar?
6_3 Verbetert de studievoortgang van studenten?
6_4 Hoe is de ontwikkeling van bachelorrendementen?
6_5 Verbetert de inzet van studenten?
6_6 Verbetert de motivatie van studenten?
6_7 Verbetert de tijdbesteding van studenten aan hun studie?
6_8 Hoe ontwikkelt zich de onderwijsintensiteit (aantal contacturen) in het eerste jaar?
6_9 Welk deel van de eerstejaarsstudenten heeft minder dan twaalf contacturen?
6_10 Verandert het aandeel werkende studenten?
6_11 Verandert het aantal gewerkte uren?
6_12 Is werken naast de studie van invloed op de resultaten?
6_13 Verbetert de kwaliteit van de opleiding naar de mening van de studenten (algemeen, docenten, inhoud,
begeleiding)?
6_14 Hoe verloopt de ontwikkeling van het aandeel studenten met bestuurlijke ervaring?
6_15 Hoe verloopt de ontwikkeling van het aandeel studenten met studie-ervaring in het buitenland?
6_16 Verandert het aandeel ambitieuze studenten?
6_17 Verandert de deelname aan excellentietrajecten (het aantal studenten in honoursprogramma’s)?
6_18 In hoeverre worden programma’s aangeboden in een buitenlandse taal?
Hoofdstuk 7: Leengedrag en leenmotieven
7_1
7_2
7_3
7_4
7_5

Verandert het aandeel studenten met een aanvullende beurs?
In hoeverre verandert de omvang en de samenstelling van de groep leners?
Verandert de manier van lenen van studenten?
Veranderen de leenmotieven van studenten?
Verandert de inkomenssituatie van studenten?

12 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

1.8

Bronnen en doelgroepen

In dit onderzoek is, indien mogelijk, gebruikgemaakt van registers danwel aansluiting gezocht bij bestaande
onderzoeken. In deze paragraaf worden deze bronnen kort beschreven. In de afzonderlijke hoofdstukken wordt steeds
nader ingegaan op definities en selecties die voor de analyses zijn gemaakt.
Het 1Cijfer Hoger Onderwijs (1CHO) is een (geanonimiseerd) register van inschrijvingen in het hoger onderwijs dat
benut kan worden voor het genereren van beleidsinformatie. De ho-instellingen verstrekken informatie over
inschrijvingen van studenten aan het CRIHO (Centraal Register Inschrijvingen Hoger Onderwijs), beheerd door de
Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO). DUO registreert deze gegevens en vult deze aan met informatie afkomstig uit het
GBA. De gegevens worden tevens benut voor het verstrekken van beleidsinformatie, door middel van het 1CHO. Het
1CHO is een extract uit het Centraal Register Inschrijving Hoger Onderwijs (CRIHO), dat alle ho-inschrijvingen bevat.
In deze bestanden staan alle inschrijvingen en examens van studenten in het bekostigd hoger onderwijs (hogescholen
en universiteiten). Het 1CHO is verrijkt met studiefinancieringsrecords van de studenten. Deze zijn beschikbaar
gesteld door DUO Groningen en bevatten per record per jaar en per maand de bedragen voor basisbeurs, aanvullende
beurs en lening alsook woonsituatie en ov-gebruik. Deze gegevens zijn geconsolideerd en geaggregeerd en vervolgens
toegevoegd aan de inschrijfgegevens uit het 1CHO. De onderzoeksvragen die betrekking hebben op het leengedrag van
de studenten zijn met behulp hiervan beantwoord.
De Studentenmonitor Hoger Onderwijs (zie ook www.studentenmonitor.nl) is in 2000 door het ministerie van OCW
geïntroduceerd met het doel om door een bundeling van de tot op dat moment relevante studentonderzoeken, meer
systematisch en periodiek de ontwikkelingen op de sociaal-economische dimensie van studeren in het hoger onderwijs
in kaart te brengen en te volgen, met behulp van kengetallen en bevraging van doelgroepen. Het monitorsysteem
heeft vooral een signaleringsfunctie bij de ontwikkeling van beleid en genereert informatie op de momenten dat dit
volgens de beleidscyclus nodig is. In de Studentenmonitor staan sinds 2000 studievoortgang, motivatie, studiekeuze,
studiegedrag, tevredenheid, tijdbesteding, inkomsten en uitgaven centraal. Dit alles vooral gerelateerd aan de
sociaal-economische status van studenten.
De Startmonitor Hoger Onderwijs is een initiatief van ResearchNed. Het is een landelijk onderzoek dat nieuwe
studenten in het hoger onderwijs volgt vanaf hun entree in hbo of wo tot aan het einde van het eerste studiejaar. De
Startmonitor onderzoekt de verschillen tussen aanmeldingen en inschrijvingen, brengt het gebruik van
voorlichtingsmateriaal en het studiekeuzeproces in kaart, inventariseert hoe studenten ‘landen’ in hun opleiding en
vraagt studenten of hun eerste jaar naar tevredenheid verloopt. Aan het eind van het jaar kunnen deze gegevens
gerelateerd worden aan de keuze die studenten maken; of zij met hun opleiding zijn gestopt of de initieel gekozen
studie continueren.
Om de kwaliteit van het onderwijs en de tevredenheid van studenten in kaart te brengen, is gebruikgemaakt van
gegevens uit de Nationale Studentenenquête (NSE). De Nationale Studenten Enquête (NSE) is een grootschalig
landelijk onderzoek waarin jaarlijks bijna alle studenten in het hoger onderwijs worden uitgenodigd om hun mening te
geven over hun opleiding. Alle NVAO-geaccrediteerde opleidingen aan hogescholen en universiteiten in Nederland
kunnen participeren aan dit onderzoek. Deze objectieve informatie over opleidingen en instellingen draagt bij aan de
kwaliteit en transparantie van het hoger onderwijs. De oordelen worden gebruikt als informatiebron voor
studiekiezers en door instellingen om de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren. Eén op de drie studenten in
Nederland doet mee aan dit onderzoek.
In de analyses is steeds een onderscheid gemaakt naar doelgroepen. Soms zijn dat doelgroepen van het beleid
(bijvoorbeeld bètastudenten, studenten met een functiebeperking). Soms zijn het doelgroepen die ook centraal staan
in de Studentenmonitor en op basis waarvan de toegankelijkheid van het onderwijs bestudeerd wordt. De resultaten
zijn allereest berekend voor het hele hoger onderwijs en zijn steeds uitgesplitst voor hbo en wo. Voor zover er de
beschikking is over achtergrondkenmerken is bij alle resultaten gekeken of er verschillen zijn tussen typen studenten.
Hierbij is onder andere onderscheid gemaakt naar:
opleidingssector (croho-onderdeel);
eerstejaars en ouderejaars;
bachelor en master;
mannen en vrouwen;
studenten die belemmerd worden door een functiebeperking;
allochtone studenten;
sociaal-economische status van studenten (indeling in drie SES-groepen);
vooropleiding (mbo, havo, vwo);
bètastudenten (indeling in cluster 1/2 vs. overige opleidingen op basis van de definities van het Platform Bèta
Techniek)14.

14 Het Platform Bèta Techniek heeft in 2014 in vergelijking met de jaren ervoor meer opleidingen ingedeeld in cluster 2; ook is het
bèta-aanbod toegenomen. Er kan aldus sprake zijn van verschillen met eerdere publicaties van de Monitor Beleidsmaatregelen.

13 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

De sociaal-economische status van studenten is berekend op basis van een factorscore met de indicatoren opleiding
ouders, beroep ouders (ingedeeld naar type beroep en vereiste scholing voor beroep) en inkomen ouders én de eigen
inschatting van de student van hun sociaal-economische status. De (factor)score die hier uitkomt is onderverdeeld in
drie gelijke groepen: lage SES (=sociaal-economische status), gemiddelde SES en hoge SES. Daarnaast is in sommige
analyses uitsluitend gekeken naar het opleidingsniveau van de ouders en is een onderscheid gemaakt tussen studenten
met ouders die een opleiding in het hoger onderwijs hebben gevolgd (tweede generatie ho) en studenten met ouders
die geen ho-opleiding hebben (eerste generatie ho). In de tekst is aangegeven welke indicator het betreft.
1.9

Leeswijzer

De hiervoor genoemde vragen worden thematisch beantwoord in de hoofdstukken die volgen. Hoofdstuk 2 gaat in op
de instroom in het hoger onderwijs, de doorstroom van voorgezet onderwijs c.q. middelbaar beroepsonderwijs naar
hoger onderwijs en de doorstroom van bachelor naar master. Bij doorstroomanalyses naar de bachelor zijn
gediplomeerden in het voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs het uitgangspunt; naar de master
vormen alle bachelorgediplomeerden de basis. Hierbij is vanuit gediplomeerden gekeken naar doorstroompercentages.
Speciale aandacht is geschonken aan de doorstroom naar bètastudies, de doorstroom van vwo naar hbo en de
doorstroom van hbo naar wo. Bij de instroom is de totale instroom in het hoger onderwijs het vertrekpunt van de
analyses en is gekeken naar de ontwikkeling van de instroom op basis van studentkenmerken. In hoofdstuk 3 besteden
we aandacht aan het studiekeuzeproces. Dit gebeurt op basis van de Studentenmonitor en de Startmonitor Hoger
Onderwijs. De start in het hoger onderwijs wordt nader belicht met speciale aandacht voor de mate waarin studenten
hebben nagedacht over hun studiekeuze, studiekeuzemotieven, het gebruik van studiekeuzeinformatie en de ervaren
match tussen student en studie. De studieuitval en studieswitch komen aan de orde in hoofdstuk 4. Het gaat hier om
studenten die aan het eind van het eerste jaar besluiten niet verder te gaan aan de opleiding én instelling die zij
initieel hebben gekozen. Naast de omvang van deze uitval wordt aandacht besteed aan de relatie tussen uitval en
studiekeuzeoriëntatie en de redenen van studieuitval. In hoofdstuk 5 wordt een analyse gedaan van het aantal
studenten dat kiest voor een tweede bachelor of een tweede master en gaan we in op de hoogte van het
instellingscollegegeld. Hoofdstuk 6 gaat in op de studievoortgang, het studiegedrag, rendementen, de kwaliteit van
opleidingen en excellentie. Dit hoofdstuk is grotendeels gebaseerd op de Studentenmonitor. In hoofdstuk 7 besteden
we aandacht aan studiefinancieringskenmerken en leengedrag in het bijzonder. Tevens wordt ingegaan op de hoogte
van de bedragen, de financiële situatie van studenten, de relatie tussen lenen en werken en de leenmotieven. In alle
hoofdstukken is zoveel als mogelijk de focus gelegd op de ontwikkeling in de tijd. Alle hoofdstukken sluiten af met
een samenvatting waarin de onderzoeksvragen worden beantwoord. Aan het begin van het rapport is eveneens een
integraal conclusiehoofdstuk opgenomen.

14 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

2

Instroom en doorstroom

2.1

Inleiding en vraagstelling

Met de invoering van de hiervoor genoemde beleidsmaatregelen zijn of worden er stappen ondernomen ter
verbetering van de toegankelijkheid en kwaliteit van het hoger onderwijs. De beoogde invoering van het
studievoorschot, verscherpte doorstroommogelijkheden en verbetering van studiekeuzeoriëntatie kunnen
consequenties hebben voor het moment waarop studenten de stap naar het hoger onderwijs zetten en keuzes die zij
hierin maken. In dit hoofdstuk kijken we allereerst naar de doorstroom van mbo-, havo- en vwo-gediplomeerden naar
het hoger onderwijs en gaan we na of het aandeel gediplomeerden dat kiest voor het hoger onderwijs verandert.
Hierna besteden we aandacht aan de totale eerstejaarsinstroom in de bachelor en de veranderingen die zich voordoen
in de samenstelling van de totale instroompopulatie. Ten slotte gaan we in op de overgang van bachelor naar master,
de eerstejaarsinstroom in de master en waarneembare veranderingen daarin over de jaren heen.
Deze analyses zijn verricht op basis van het 1CHO 2014, doorstroombestanden van DUO en de Studentenmonitor Hoger
Onderwijs 2011-2014. Bij de presentatie is ervoor gekozen om de laatste vier c.q. vijf jaren te presenteren. De
volgende vragen worden in dit hoofdstuk beantwoord:
2_1 In hoeverre blijft de grootte en de samenstelling van de groep doorstromers vanuit het voortgezet onderwijs en
het middelbaar beroepsonderwijs in het hoger onderwijs gelijk na invoering van de maatregelen?
2_2 Verandert de samenstelling van de studentenpopulatie wanneer we kijken naar leeftijdsopbouw?
2_3 Verandert de samenstelling van de studentenpopulatie wanneer we kijken naar sociaal-economische status?
2_4 Vermijden studenten ‘moeilijke’ studies (ook in de doorstroom van bachelor naar master)?
2_5 Verandert de groep leerlingen die één tussenjaar neemt?
2_6 Hoe ontwikkelt zich het aantal buitenlandse studenten?
2_7 Hoe ontwikkelt zich de doorstroom van bachelor naar master?
2.2

Data en definities

Voor de analyse van de doorstroom van het havo en vwo naar het hoger onderwijs is gebruikgemaakt van
doorstroombestanden die zijn geleverd door DUO. De basis hiervan zijn alle gediplomeerden in het reguliere
voortgezet onderwijs vanaf 2009. Het eindexamenjaar 2009 staat voor het schooljaar 2008-2009; het instroomjaar
2009 staat voor het studiejaar 2009-2010. Scholieren die in 2009 eindexamen deden en in 2009 zijn ingestroomd in het
hoger onderwijs zijn aldus gekarakteriseerd als ‘directe doorstroom’. Studenten die één tussenjaar hadden, noemen
we ‘indirecte’ doorstroom.
Voor de figuren over doorstroom van mbo naar ho is gebruikgemaakt (aantal gediplomeerden uit mbo-4) van de open
data die door DUO online beschikbaar worden gesteld. Bij de doorstroom vanuit het mbo waarbij sprake is van
onderscheid naar sector, is een aantal selecties gemaakt. De volgende studenten zijn in onderstaande analyses
meegenomen:
studenten voor wie bekend is vanuit welke mbo-sector zij afkomstig zijn;
diplomacohorten vanaf 2008 (schooljaar 2008-2009)
bij onderverdeling naar sector zijn de intersectorale studenten buiten beschouwing gelaten (het gaat hier om
zeer kleine aantallen).
Afhankelijk van de benodigde informatie is er een selectie gemaakt naar opleidingsvorm. In sommige gevallen zijn
alleen de eerstejaarsstudenten in een voltijdopleiding meegenomen. Elders is gekeken naar alle eerstejaarsstudenten
(incl. deeltijd en duaal). Dit is telkens aangegeven onder de betreffende figuur.
De analyse van de bachelorinstroom, de doorstroom van bachelor naar master en de masterinstroom is gedaan op
basis van het 1CHO (zie ook paragraaf 1.8). De definities van de instroomcohorten zijn afgestemd met DUO. De
volgende cohortdefinities zijn gebruikt:
ten aanzien van het soort inschrijving in het hoger onderwijs zijn alleen de hoofdinschrijvingen meegenomen (in
het hbo de code 1; in het wo de code 1 of A);
type hoger onderwijs is bachelor;
het eerste jaar in het hoger onderwijs is gelijk aan het inschrijvingsjaar;
de hoogste vooropleiding van de student is gelijk aan de hoogste vooropleiding vóór het ho: dat betekent dat de
student nog geen enkel diploma in het hoger onderwijs heeft behaald en dus een echte eerstejaars ho is;
associate degrees zijn achterwege gelaten.
Om de bachelordiplomacohorten te kunnen bepalen is de volgende definitie gehanteerd:
studenten met een voltijd hoofdinschrijving als student;
studenten die in een bepaald jaar een bachelordiploma hebben behaald;
de gediplomeerden in het studiejaar 2013-2014 zijn buiten beschouwing gelaten omdat deze groep nog niet
voorkomt in de instroombestanden in het hoger onderwijs.
15 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

In de tabellen is niet het diplomajaar weergeven, maar het laatste studiejaar in de bachelor. De aldus geselecteerde
diplomacohorten omvatten de volgende aantallen:
Tabel 2.1: Bachelor diplomacohorten (bron: 1CHO)

2008
2009
2010
2011
2012

Hbo

Wo

Ho

58.604
58.931
58.116
61.296
56.039

24.118
25.356
28.458
33.316
31.099

82.722
84.287
86.574
94.612
87.138

Ten slotte is voor het bepalen van de totale instroom in de master de volgende definitie gebruikt:
hoofdinschrijving binnen het domein type hoger onderwijs binnen hoger onderwijs;
type hoger onderwijs=master;
verblijfsjaar type hoger onderwijs=1;
postmasters zijn buiten beschouwing gelaten.
Voor de vaststelling van buitenlandse studenten is gebruikgemaakt van de definities van VSNU/CBS. De buitenlandse
studenten zijn studenten met een vooropleiding in de categorie ‘overig’ of in de categorie ‘onbekend’ en een nietNederlandse nationaliteit. Voor de indeling in bètastudies en overige studies is gebruikgemaakt van de indeling die het
Platform Bèta Techniek hanteert. Het Platform Bèta Techniek heeft de opleidingen per instelling in het hoger
onderwijs ingedeeld in vijf clusters, waarvan de eerste twee clusters (*) gelden als bètastudies, te weten:
bèta natuur & techniek (*);
studies met een bètagehalte >50% (*);
lerarenopleiding bèta;
studies met een bètagehalte <50%;
overig hoger onderwijs.
Deze indeling is up-to-date gebracht in 2014. Hierdoor zijn er in vergelijking met vorig jaar meer opleidingen die als
bètastudie worden gekenmerkt. In het doorstroombestand is bovendien een aangepaste indeling aangebracht. De
bèta-indeling is op basis van de indeling van het Platform Bèta Techniek per instelling per opleiding uitgevoerd. Indien
de koppeling op dit niveau niet voorhanden was, is op opleidingsniveau gekoppeld. Het aantal missende bètaindelingen is hierdoor flink afgenomen. Dit geeft enige verschuiving ten opzichte van de eerdere monitoren.
Er is in de populatiebestanden geen informatie beschikbaar over de sociaal-economische status van studenten. Voor
de beantwoording van de onderzoeksvragen over dit thema wordt gebruikgemaakt van de Studentenmonitor Hoger
Onderwijs (2011-2014). Voor meer informatie hierover verwijzen we naar de inleiding en naar hoofdstuk 6.

16 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

100%

2.3

80%

Van voortgezet onderwijs en
middelbaar beroepsonderwijs
naar het hoger onderwijs

In 2013 deden ongeveer 136.000
leerlingen eindexamen in havo, vwo of
mbo (ca. 44.000 in het havo; ca. 33.000
40%
in het vwo en ca. 60.000 in het mbo).
Van al deze gediplomeerden stroomde
64 procent direct door naar het hoger
20%
onderwijs. Vwo’ers stroomden het
vaakst direct door naar het ho (88%),
0%
gevolgd door havisten (82%) en mbo’ers
2008
2009
2010
2011
2012
(39%). De directe doorstroom naar het
ho is voor alle groepen in het laatste
Havo direct
Vwo direct
Mbo direct
jaar (diplomacohort 2012) gestegen. De
stijging van deze directe doorstroom is
Havo uitgesteld
Vwo uitgesteld
Mbo uitgesteld
voor alle groepen samen vijf procentFiguur 2.1: Gediplomeerden havo/vwo/mbo (%) die zijn ingestroomd in het punten (4 ppnt. voor mbo, 5 ppnt. voor
havo en 7 ppnt voor vwo).
hoger onderwijs naar eindexamenjaar t.o.v. alle
gediplomeerden: betreft alle diplomacohorten vanaf 2008
(bron: DUO stroomdata/1CHO)
60%

100%

In de doorstroom van het vwo naar het
hbo c.q. wo is vooral de groep
doorstromers gestegen die direct
aansluitend vanuit het vwo een
universitaire studie gaat doen. Van alle
gediplomeerden in het vwo stroomt
(relatief stabiel) ongeveer twaalf
procent door naar het hbo. Ook de
uitgestelde instroom blijft relatief
stabiel.

80%

60%

40%

20%

0%
2008

2009

2010

2011

Direct > hbo

Direct > wo

Uitgesteld > hbo

Uitgesteld > wo

2012

Figuur 2.2: Gediplomeerden vwo (%) die direct en uitgesteld zijn
ingestroomd in hbo c.q. wo naar eindexamenjaar en soort hoger
onderwijs (bron: DUO stroomdata): betreft alle
diplomacohorten vanaf 2008
60%

Wanneer het doorstroompercentage
wordt uitgezet naar mbo-sector is te
50%
zien dat studenten uit de economische
richting relatief het vaakst doorstromen
40%
naar het ho (44% in 2008 en 46% in
2012). Studenten uit de sector landbouw
30%
stromen het minst vaak door naar het ho
(circa 29% van de mbo-4-gediplomeerden
20%
uit deze sector). De directe doorstroom
vanuit mbo-techniek is na het
10%
diplomacohort 2008 afgenomen (in 2008
was het nog 36%; voor cohort 2011 was
dit 31%). Diplomacohort 2012 laat weer
0%
2008
2009
2010
2011
2012
een kleine stijging zien naar 33 procent.
Eenzelfde patroon zien we bij
Economie
Landbouw
Techniek
Zorg/welzijn
zorg/welzijn, alleen is daar de stijging
iets groter. Daarmee is de directe
Figuur 2.3: Gediplomeerden directe mbo-4-doorstroom naar hbo naar mbo- doorstroom in 2012 weer op het niveau
van 2008.
sector en diplomacohort t.o.v. alle mbo-4 gediplomeerden
(bron: DUO/1CHO)

17 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

100%

De figuur hiernaast laat zien in welke
hbo-sector de studenten een voltijd hbobacheloropleiding gaan volgen. Het
80%
merendeel van de studenten stroomt
door binnen de eigen sector. Bij mbotechniek is de doorstroom over
60%
meerdere sectoren verspreid: techniek
en taal en cultuur (deze laatste groep is
40%
vooral afkomstig uit het mbo-domein
media en vormgeving (de doorstroom
vanuit deze route is ook gestegen). Er
20%
hebben zich in de afgelopen vijf jaar
weinig opvallende ontwikkelingen
voorgedaan (niet in figuur). Vanaf
0%
september 2015 zijn er verscherpte
Ow
Lb
Te
Gz
Ec
Gm
Tc
toelatingseisen: studenten afkomstig uit
bepaalde mbo-domeinen hebben niet
Mbo-economie
Mbo-zorg/welzijn
Mbo-techniek
Mbo-landbouw
langer directe toelating tot bepaalde
hbo-sectoren. Deze toelatingseisen
Figuur 2.4: Aantal doorstromers van mbo-sector naar voltijd bachelor hbo- hebben op basis van deze cijfers
sector in 2013 (bron: 1CijferHO)
gevolgen voor slechts een kleine groep
studenten: in 2013 zijn 1.045 (4%)
studenten doorgestroomd via een route
die vanaf 2015 niet meer automatisch
mogelijk is.
150.000

2.4

125.000
100.000
75.000
50.000
25.000
0
2009

2010

2011
Hbo

Wo

2012

2013

Instroom in de bachelor

In totaal zijn er in 2013 128.195 nieuwe
bachelorstudenten ingestroomd in het
hoger onderwijs, waarvan 91.134 in het
hbo en 37.818 in het wo. Ten opzichte
van 2012 is de instroom toegenomen met
acht procent: deze stijging is groter in
het wo (10%) dan in het hbo (7%).
Overigens is het aandeel eerstejaars
voltijdstudenten in het hbo toegenomen
van 89 naar 94 procent in de laatste vijf
jaar. In het wo blijft dit aandeel groter
dan 99 procent (niet in figuur).

Ho

Figuur 2.5: Instroom in het hoger onderwijs (absolute aantallen) naar soort
hoger onderwijs en jaar (bron: 1CHO)
De instroom in de voltijd bachelor in het
hbo bestaat voor ruim de helft uit
havisten (52,3% in 2013); het aandeel
mbo’ers blijft stabiel op ongeveer 30 en
het aandeel vwo’ers op zeven procent.
Er zijn tussen 2009 en 2013 minder
studenten met een buitenlands diploma:
hun aandeel daalt van 8,2 naar 4,8
procent.

60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2009

2010

2011

2012

2013

Havo

Vwo

Mbo

Buitenlands

Onbekend

Overig

Figuur 2.6: Bachelors in hbo (%) naar vooropleiding t.o.v. totale voltijd
bachelorinstroom (bron: 1CHO)

18 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2009

2010
Onbekend

2011
Vwo

2012

2013

Buitenlands

Overig

In het wo daalt het aandeel vwo’ers in
het instroomcohort de afgelopen vijf
jaar: van 86,5 naar 82,9 procent. Deze
daling komt door de relatieve toename
van studenten met een onbekend
diploma (1,8 naar 5,2%). Mogelijkerwijs
gaat het hier voor een deel om
studenten met een buitenlandse
vooropleiding die niet als zodanig
geregistreerd zijn. Het aandeel
studenten waarvan bekend is dat ze een
buitenlands diploma hebben behaald, is
sinds 2009 stabiel gebleven rond de tien
procent.

Figuur 2.7: Bachelors in wo (%) naar vooropleiding t.o.v. totale voltijd
bachelorinstroom (bron: 1CHO)
7,0

De eindexamencijfers van de
doorstromers vanuit het vwo zijn in de
afgelopen vijf jaar licht gedaald. In de
laatste twee jaar doet zich onder de
vwo’ers die naar het wo doorstromen
echter een lichte stijging voor (van 6,8
naar 6,9); in de groep die doorstroomt
naar het hbo is er geen stijging (het
gemiddelde blijft een 6,6). De cijfers
voor bachelors in het wo zijn gemiddeld
hoger dan de cijfers voor bachelors in
het hbo. Dit verschil is in de afgelopen
vijf jaar onveranderd gebleven.

6,9
6,8
6,7
6,6
6,5
6,4
6,3
6,2
6,1
6,0
2009

2010

2011
Vwo > hbo

2012

2013

Vwo > wo

Figuur 2.8: Gemiddelde vo-eindexamencijfers van de voltijd
bachelorinstroom uit het vwo naar soort ho (bron: 1CHO)
100%

De grafiek hiernaast toont de
leeftijdsopbouw van de voltijd
bachelorinstroom. Sinds 2010 is de
verdeling wat betreft leeftijd
grotendeels gelijk gebleven. Het aandeel
19-minners is het grootst in het wo en
blijft stabiel op 86 procent; in het hbo is
dit aandeel 60 procent. De groep
studenten van twintig tot 29 jaar is het
grootst in het hbo en blijft stabiel op 36
procent; in het wo maakt deze groep
circa veertien procent van de
studentenpopulatie uit.

80%

60%

40%

20%

0%
2010 2011 2012 2013 2010 2011 2012 2013 2010 2011 2012 2013
Hbo

Wo
19-

20-29

Ho
30+

Figuur 2.9: Leeftijdsopbouw voltijd-bachelor in % (bron: 1CHO)

19 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

100%

80%

60%

40%

20%

0%
2010 2011 2012 2013 2010 2011 2012 2013 2010 2011 2012 2013
19-

20-29
Voltijd

Deeltijd

30+
Duaal

Uit voorgaande grafiek bleek de
leeftijdsopbouw van eerstejaars
bachelorstudenten in het hbo gevarieerd
te zijn. Wanneer deze groep naar
onderwijsvorm wordt uitgesplitst, valt
op dat de 19-minners voornamelijk in
voltijd studeren. Oudere studenten
kiezen daarentegen vaker voor een
studie in deeltijd of duale studie. In de
groep studenten van twintig tot 29 jaar
stijgt het aandeel voltijdstudenten sinds
2010 van 86 naar 92 procent. Opvallend
is dat in de groep 30-plussers
voltijdstudenten in de minderheid zijn
(ca. 15%). Ongeveer 80 procent van deze
studenten studeert in deeltijd,
tegenover circa zes procent van de
studenten die duaal studeren.

Figuur 2.10: Bachelors in hbo (%) naar leeftijdsopbouw en opleidingsvorm
t.o.v. totale hbo bachelorinstroom (bron: 1CHO)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2011 2012 2013 2014 2011 2012 2013 2014 2011 2012 2013 2014
Hbo

Wo
Laag

Midden

Ho
Hoog

De SES van studenten verschilt tussen
hbo en wo. In het hbo is er een groter
aandeel studenten met een lage SES: dit
aandeel is sinds 2011 toegenomen van 33
naar 39 procent: in het wo van 22 naar
25 procent: sinds vorig jaar zet de
stijging in het hbo zich door; in het wo
stabiliseert het percentage studenten
met een lage SES zich. Het aandeel
studenten met een hoge SES is groter in
het wo (sinds 2011 gedaald van 47 naar
42%) dan in het hbo (van 31 naar 28%). In
het hbo begint er een redelijk gelijke
verdeling van studenten over de SESgroepen te ontstaan, terwijl in het wo
vier van de tien studenten een hoge SES
heeft.

Figuur 2.11: Eerstejaars voltijd bachelors (%) naar SES, berekend o.b.v.
eigen oordeel én o.b.v. indicatoren ouders (bron:
Studentenmonitor)
100%

Het beeld dat hierboven is geschetst,
komt ook terug in de hiernaast
gepresenteerde grafiek. Studenten in
het wo hebben vaker ouders die een
opleiding in het hoger onderwijs hebben
genoten in vergelijking met studenten in
het hbo (in 2014 67% versus 48%). In het
hoger onderwijs in het algemeen is meer
dan de helft van de studenten afkomstig
uit een gezin waarin (één van) de ouders
een opleiding in het hoger onderwijs
(heeft) hebben genoten.

80%

60%

40%

20%

0%
2011 2012 2013 2014 2011 2012 2013 2014 2011 2012 2013 2014
Hbo

Wo
Ouders geen ho

Ho
Ouders ho

Figuur 2.12: Eerstejaars voltijd bachelors (%) naar opleidingsniveau ouders
(bron: Studentenmonitor)

20 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

100%

2.5
80%

60%

40%

20%

0%
2009

2010

2011

2012

2013

Havo - man

Vwo - man

Vo - man

Havo - vrouw

Vwo - vrouw

Vo - vrouw

Kiezen voor bèta in de bachelor

Van de mannen met een bètaprofiel in
het vo die direct doorstromen naar het
ho kiest 73 procent voor een bètastudie,
terwijl bij de vrouwen 38 procent kiest
voor een bètastudie. Voorts blijkt dit
verschil tussen mannen en vrouwen
minder sterk aanwezig te zijn in het vwo
(75% versus 47%). In het hbo kiest 27
procent van de vrouwen met een
bètaprofiel in het vo tegenover 71
procent van de mannen met een
bètaprofiel in het vo voor een
bètastudie. Sinds 2009 is deze situatie
miniem veranderd: er is een lichte
stijging waar te nemen, die voor
vrouwen iets groter is dan voor mannen.

Figuur 2.13: Percentage gediplomeerden met bètaprofiel in het vo die direct
doorstromen naar ho en kiezen voor een bètastudie naar
eindexamenjaar, geslacht en soort vo t.o.v. alle vo-diploma’s
met bètaprofiel die naar het ho gaan (bron: DUO stroomdata)
20%

2.6

Het nemen van een tussenjaar

De grafiek hiernaast toont de proportie
doorstroom na één jaar en de directe
doorstroom (de groepen die later
12%
instromen zijn buiten beschouwing
gelaten). Het betreft hier alleen
studenten die doorstromen naar het ho.
8%
In totaal tien procent nam in 2013 één
tussenjaar; in 2009 was dit acht procent.
4%
De vwo-groep die na één tussenjaar
doorstroomt naar het hbo is
(verhoudingsgewijs) groter dan alle
0%
2009
2010
2011
2012
2013
overige groepen (13% in 2009 en 16% in
2013). De groep mbo en havo die na één
Havo > hbo
Mbo > hbo
Vwo > hbo
Vwo > wo
tussenjaar instroomt blijft in
vergelijking met de directe instroom
Figuur 2.14: Voltijd bachelors (%) met tussenjaar na vo/mbo t.o.v. directe gelijk. Leerlingen met één tussenjaar
doorstromers binnen die doelgroep naar ho-instroomjaar (bron: zijn vaker vrouw of westers allochtoon
en kiezen minder vaak voor bèta.
1CHO)
16%

25%

2.7
20%

15%

10%

5%

0%
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo - ba

Wo - ba

Ho - ba

Hbo - ma

Wo - ma

Ho - ma

Figuur 2.15: Buitenlandse studenten (instroom) voltijd, deeltijd en
duaal (%) naar type ho en soort ho t.o.v. totale bachelorc.q. masterinstroom (bron: 1CHO)

21 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Buitenlandse studenten

De grafiek hiernaast toont het
percentage buitenlandse studenten ten
opzichte van de totale instroom in de
bachelor- en masterfase. Het betreft
hier alle studenten die voor het eerst
instromen in een bachelor of in een
master met een buitenlandse
vooropleiding, een vooropleiding in de
categorie ‘overig’ of ‘onbekend’ met
een niet-Nederlandse nationaliteit. Het
aandeel buitenlandse studenten in de
hbo-bachelor neemt af. In het wo is er
sinds 2009 een toename van bachelorstudenten uit het buitenland (van 10%
naar 14%); in het laatste jaar blijft het
stabiel. In de masterfase bestaat een
groter deel van de instroom uit
buitenlandse studenten. Dit stijgt
bovendien in het hbo (van 9% naar 14%)
en in het wo (van 18 naar 22%). Hierdoor
is het verschil tussen het hbo en wo voor
wat betreft het aandeel buitenlandse
studenten sinds 2009 groter geworden.

100%

2.8

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008

Ba > wo-ma

2009

2010

Ba > hbo-ma

2011

Ba > ma

Figuur 2.16: Voltijdstudenten die doorstromen naar een hbo- of wo-master
naar soort ho bachelor (bron: 1CHO)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Hbo-ba > wo-ma

Hbo-ba > hbo-ma

Wo-ba > wo-ma

Wo-ba > hbo-ma

De doorstroom van bachelorgediplomeerden

De figuur hiernaast toont de doorstroom
van bachelor naar master voor hbo- en
wo-bachelors. De figuur hierna maakt
onderscheid in de doorstroom vanuit hbo
of wo. Omdat de doorstroom vaak niet
rechtstreeks gebeurt vanwege schakelof premaster-trajecten, is het jaar 2012
buiten beschouwing gelaten. Het jaar
waarin het bachelordiploma is behaald,
is hier als uitgangspunt genomen. Van
alle bachelors stroomt 40 procent door
naar een master. Het aandeel bachelorgediplomeerden dat ingeschreven staat
voor een hbo-master is ongeveer vier à
vijf procent. Voor een wo-master ligt
dat veel hoger: ongeveer 38 procent
(hbo- en wo-bachelors samen). Deze
percentages blijven redelijk stabiel.
Een uitsplitsing naar het soort hoger
onderwijs waarin de bachelor behaald is,
laat zien dat de doorstroom van wobachelor naar wo-master relatief stabiel
is: tussen 85 en 87 procent van de
bachelors stroomt door. Voor de
doorstroom van hbo-bachelor naar womaster lijkt er sprake te zijn van een
lichte afname (tussen 2006 en 2010 van
14% naar 12%). In hoeverre deze afname
zich doorzet of herstelt, is op dit
moment moeilijk in te schatten. Veel
hbo-bachelors moeten immers een
schakeltraject of een premaster volgen
alvorens aan een wo-bachelor te
beginnen. Het kan hierbij ook gaan om
uitgestelde instroom.

Figuur 2.17: Voltijdstudenten die doorstromen naar een hbo- of wo-master
naar soort hoger onderwijs bachelor (bron: ICHO)
100%

Met name in het wo wordt de master
gekozen in dezelfde croho-sector als de
bachelor. Daar kiest circa 92 procent
voor een verwante master en dit
aandeel blijft stabiel. In het hbo ligt dit
percentage lager, maar neemt met de
jaren toe (sinds 2008 van 57 naar 60% in
2011 naar 64% in 2012), mede vanwege
de soms niet corresponderende
sectorindelingen. Ook hier kan de
uitgestelde instroom een rol spelen,
waardoor de gegevens voor 2012 op een
later tijdstip nog kunnen veranderen.

80%

60%

40%

20%

0%
2008

2009

2010
Hbo

2011
Wo

2012

Ho

Figuur 2.18: Voltijdstudenten die doorstromen naar een (hbo- of wo-)master
binnen dezelfde sector naar soort ho bachelor (bron: ICHO)

22 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

50.000

2.9

Instroom in de master

Na een toename van het aantal
masterstudenten (in het wo) tussen 2011
en 2012 stabiliseert de instroom zich
rond de 40.000 studenten. In het hbo
stabiliseert de instroom in de master
zich in de laatste jaren rond de 4.500
studenten. Waar in het wo de instroom
vijf jaar eerder nog fors lager lag (ca.
35.000 studenten) lag deze in het hbo
juist iets hoger (5.300 studenten).

40.000

30.000

20.000

10.000

0
2009

2010

2011
Hbo

2012

Wo

2013

Ho

Figuur 2.19: Instroom in een master aan een bekostigde instelling in absolute
aantallen (bron: ICHO)
100%

Het merendeel van de wo-masters (63%)
volgt een traject dat één jaar duurt (60
80%
EC). Het betreft hier de sectoren
economie, recht, gedrag en
maatschappij en taal en cultuur. Dit
60%
aandeel neemt af (van 66% naar 63%) ten
gunste van de meerjarige masters. Deze
40%
zijn in het wo veelal bètastudies, studies
gezondheidszorg of researchmasters. Het
aandeel van deze meerjarige masters
20%
(over alle jaren 37%) is sinds 2006 licht
toegenomen. Dit heeft onder andere te
0%
maken met het grotere aanbod van
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
meerjarige wo-masters. Ook in het hbo
neemt het aandeel eenjarige masterHbo - 60 EC
Wo - 60 EC
Ho - 60 EC
studenten af (van 60 naar 52%). Steeds
Hbo - > 60 EC
Wo - > 60 EC
Ho - > 60 EC
meer studenten in een hbo-master
volgen een traject van méér dan 60 EC.
Figuur 2.20: Instroom in de master (%) naar studieduur master - postmasters Dit zijn masters in de sectoren zorg en
taal en cultuur, terwijl de eenjarige
zijn buiten beschouwing gelaten) (bron: ICHO)
masters voornamelijk tot de sector
onderwijs behoren.
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2009

2010

2011

2012

2013

2009

2010

Hbo-master

2011

2012

2013

Wo-master
Vwo

Havo

Mbo

Figuur 2.21: Master-instroom (%) naar vooropleiding (bron: ICHO)

23 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

In de grafiek hiernaast is een selectie
gemaakt van studenten uit de drie
belangrijkste vooropleidingen: havo,
mbo en vwo. De masterdeelname in het
wo is het hoogst onder studenten met
een vwo-vooropleiding (81%). Het
aandeel studenten met een havoachtergrond dat een wo-master gaat
doen, is afgenomen van 21 procent in
2009 naar zestien procent in 2013. In de
hbo-master zitten relatief veel
studenten (53%) met een havoachtergrond; 28 procent heeft een mboachtergrond en 19 procent een vwoachtergrond. De wo-masterdeelname
van studenten met een mbo-achtergrond
is daarentegen zeer beperkt (3%).

100%

2.10 Kiezen voor bèta in de master

95%
90%
85%
80%
75%
70%
65%
60%
2008

2009

2010
Hbo

2011
Wo

2012

Ho

Figuur 2.22: Studenten met een bachelordiploma in bètadomein (%) die
doorstromen naar een master in bètadomein naar soort ho in
bachelor naar laatste bachelorjaar (bron: 1CHO)

Het bètaverlies in de doorstroom van
bachelor naar master is tien procent.
Vooral voor studenten in het wo is het
verlies gering: het aandeel dat
doorstroomt naar een master blijft
stabiel op ongeveer 91 procent; dat
betekent een verlies van negen procent.
In het hbo is er, na een afname van de
doorstroom in 2010 naar 69 procent, een
stijging waar te nemen naar 75 procent
in 2012. Waar er bij de instroom in de
bachelor nog een relatief groter
bètaverlies waar te nemen was, blijkt nu
dat studenten die eenmaal een bachelor
in het bètadomein hebben gekozen hun
studie in de masterfase vaak in het
bètadomein zullen vervolgen.

2.11 Samenvatting

In dit hoofdstuk is een analyse gemaakt van doorstroom van voortgezet naar hoger onderwijs, van de instroom in het
hoger onderwijs, van de doorstroom van bachelor naar master en van de instroom in de master. Deze laatste
paragraaf geeft een samenvatting van de belangrijkste resultaten op basis van de eerder geformuleerde
onderzoeksvragen.
In hoeverre blijft de grootte en de samenstelling van de groep doorstromers vanuit het voortgezet onderwijs en het
middelbaar beroepsonderwijs in het hoger onderwijs gelijk na invoering van de maatregelen?
Het aantal directe doorstromers vanuit het mbo, havo en vwo is sinds vorig jaar toegenomen met (totaal) vijf
procentpunten. Gezien de plannen voor invoering van het studievoorschot vanaf het aankomende collegejaar zijn
studenten wellicht geneigd om vaker direct door te stromen. Volgend jaar zal bekend zijn hoe groot de groep is die de
doorstroom heeft uitgesteld met één jaar, op basis waarvan we kunnen concluderen of het studievoorschot al dan niet
heeft geleid tot een verandering in de omvang en aard van de instroom. Het aandeel doorstromers van vwo naar hbo
is stabiel gebleven. De totale bachelorinstroom is ten opzichte van 2012 met acht procent gestegen (10% in het wo, 7%
in het hbo). De instroom in bachelors in het hbo bestaat voor iets meer dan de helft uit havisten en voor 30 procent
uit mbo’ers: deze verhouding is in de loop der jaren stabiel gebleven. Hoewel de directe doorstroom van vwogediplomeerden naar het hoger onderwijs toegenomen is, is het aandeel studenten met een vwo-diploma in de totale
bachelorgroep iets gedaald. Dit komt door een grotere diversiteit van de instroom uit andere vooropleidingsgroepen.
Het aandeel van studenten met mbo-4 in de hbo-bachelor is voor het eerst (sinds een daling tussen 2009 en 2012)
gestegen (van 39% in 2012 naar 44% in 2013). Meer mannen dan vrouwen uit mbo-4 kiezen voor het hbo. Overigens is
de doorstroom van mbo-4 naar hbo het hoogst voor degenen met een diploma mbo-economie: naast uiteraard een
studie economie kiezen zij ook vaak voor een hbo-studie gedrag en maatschappij of techniek.
Verandert de samenstelling van de studentenpopulatie wanneer we kijken naar leeftijdsopbouw?
De leeftijdsopbouw van de voltijd bachelorinstroom is het minst gevarieerd in het wo: 86 procent is 19 jaar of jonger.
In het hbo daarentegen is 62 procent negentien jaar of jonger. Kijken we naar de totale bachelorinstroom in het hbo
(incl. deeltijd en duaal) dan zijn het met name de oudere studenten die deze trajecten volgen. In de groep hbostudenten van 30 jaar of ouder is nog maar vijftien procent als voltijdstudent ingeschreven. Acht op de tien hbostudenten van dertig jaar of ouder studeert in deeltijd; zes procent studeert duaal.
Verandert de samenstelling van de studentenpopulatie wanneer we kijken naar de sociaal-economische status?
De SES van studenten verschilt tussen het hbo en het wo. In het hbo heeft in 2014 39 procent van de studenten een
lage SES tegenover 25 procent van de studenten uit het wo: in de laatste vier jaar is dit aandeel licht toegenomen. In
het hbo is de onderverdeling van studenten naar SES (laag – midden – hoog) redelijk gelijk verdeeld: in het wo heeft
40 procent van de studenten een hoge SES. Zij hebben ook vaker ouders die een opleiding in het hoger onderwijs
hebben genoten (67% tegenover 48% van de hbo-studenten). Er lijkt dus sprake te zijn van een intergenerationele
overdracht van onderwijsniveau die deels milieubepaald is, en dan met name in het wo. Het hbo vervult meer dan het
wo een emancipatoire functie: sociale klimmers komen vaker terecht in het hbo.
Vermijden studenten ‘moeilijke’ studies (ook in de doorstroom van bachelor naar master)?
Bij de instroom in het hoger onderwijs kiezen mannen met een bètaprofiel vaker voor een bètastudie (73% tegenover
38% van de vrouwen). Voor voormalige vwo’ers is dit verschil kleiner (77% versus 48%) dan voor havisten (71% versus
27%). In vergelijking met de instroom in het hoger onderwijs is in de doorstroom van bachelor naar master het
bètaverlies een stuk kleiner (90% in het wo versus 75% in het hbo).
24 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Verandert de groep leerlingen die één tussenjaar neemt?
Het zijn vooral vwo’ers die tot het nemen van een tussenjaar besluiten: binnen deze groep gaat het dan vooral om de
studenten die doorstromen naar het hbo (16% van alle studenten die doorstromen van vwo naar hbo in 2013 nam één
tussenjaar). De aandelen mbo’ers en havisten die besloten tot het nemen van één tussenjaar waren en zijn nagenoeg
gelijk. Voorts valt op dat de leerlingen die een tussenjaar nemen vaker vrouw zijn, vaker westers allochtoon en
relatief minder vaak voor een bètastudie kiezen.
Hoe ontwikkelt zich het aantal buitenlandse studenten?
Het aandeel buitenlandse bachelorstudenten in het hbo neemt af, terwijl het aandeel in het wo juist is toegenomen.
In de masterfase is een groter aandeel van de studenten uit het buitenland afkomstig. Dit aandeel is bovendien in de
loop der jaren toegenomen (iets sterker in het hbo dan in het wo).
Hoe ontwikkelt zich de doorstroom van bachelor naar master?
Na een toename van het aantal masterstudenten (in het wo) tussen 2011 en 2012 stabiliseert de instroom zich rond de
40.000 studenten. In het hbo stabiliseert de instroom in de master zich in de laatste jaren rond de 4.500 studenten.
Waar in het wo de instroom vijf jaar eerder nog aanzienlijk lager lag (ca. 35.000 studenten), lag deze in het hbo juist
iets hoger (5.300 studenten). De masterstudenten volgen voornamelijk masters van anderhalf jaar of korter (71% in
het hbo en 63% in het wo). In de wo-master zijn studenten met een vwo-opleiding ruim in de meerderheid; in de hbomaster geldt dit voor havisten en in iets mindere mate voor masterstudenten met een mbo-vooropleiding. Het
percentage dat doorstroomt vanuit de wo-bachelor naar de wo-master blijft stabiel, rond 87 procent. Er is een lichte
afname in het aandeel hbo-bachelors dat voor een wo-master kiest. In hoeverre het hier gaat om een duurzame
afname of om een afname die te maken heeft met uitgestelde masterkeuze vanwege bijvoorbeeld
schakelprogramma’s of premasters, is niet met zekerheid te zeggen. Wo-studenten kiezen nagenoeg altijd voor een
verwante master. Bijna twee van de drie wo-masters volgen een eenjarige master; dit neemt iets af ten gunste van
meerjarige masters (bètastudies, masters in de gezondheidszorg of researchmasters). De toename van studenten in
meerjarige masters in het wo heeft eveneens te maken met het grotere aanbod. Overigens daalt ook in het hbo het
percentage studenten in een meerjarige master licht (m.n. in de sector onderwijs); dit gaat gepaard met een lichte
stijging van studenten in meerjarige hbo-master (m.n. gezondheidszorg en taal en cultuur).

25 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

3

Studiekeuzeproces

3.1

Inleiding en vraagstelling

In dit hoofdstuk staat het studiekeuzeproces centraal. Onderdeel van de beleidsmaatregelen is bijvoorbeeld de
invoering van de studiekeuzecheck in 2014. Hogescholen en universiteiten bieden studenten na hun aanmelding
activiteiten aan om te bezien of hun studiekeuze de juiste is. Dit maakt onderdeel uit van het studiekeuzeproces en
zal naar verwachting ertoe bijdragen dat studenten zich beter voorbereiden op hun studiekeuze, daarmee een betere
keuze maken en een verkeerde studiekeuze ook minder vaak opvoeren als reden voor uitval. De Startmonitor Hoger
Onderwijs en de Studentenmonitor Hoger Onderwijs vormen de basis van deze analyses. De volgende vragen komen in
dit hoofdstuk aan de orde:
3_1
3_2
3_3
3_4
3_5
3_6

Verandert het aantal aanmeldingen per student?
Verandert het aandeel studenten dat bewust een studie kiest?
Verandert de studiekeuzeoriëntatie van studenten?
Veranderen de studiekeuzemotieven van studenten?
Kiezen studenten vaker een studie met een betere baankans?
Welke ervaringen zijn er tot dusver met de studiekeuzecheck, konden studenten zich vinden in het advies en
heeft deze bijgedragen aan een goede studiekeuze?

3.2

Data en definities

Voor de beantwoording van de vragen in dit hoofdstuk is - met uitzondering van vraag 5 die vanuit de
Studentenmonitor is beantwoord - gebruikgemaakt van data uit zes jaar Startmonitor: studiejaar 2009-2010
(weergegeven als 2009); 2010-2011 (weergegeven als 2010), 2011-2012 (weergegeven als 2011), 2012-2013
(weergegeven als 2012), 2013-2014 (weergegeven als 2013) en 2014-2015 (weergegeven als 2014). Deze jaren
omvatten (met uitzondering van 2014) drie metingen per jaar, van de start tot het einde van het eerste studiejaar. Op
basis hiervan kan een relatie worden gelegd tussen studiekeuze en studieuitval. Van de meting 2014-2015 is alleen de
septembermeting gebruikt, omdat dit meetjaar nog loopt.
De Startmonitor is een initiatief van ResearchNed. De Startmonitor is een landelijk onderzoek dat sinds studiejaar
2008-2009 jaarlijks wordt uitgevoerd. Het onderzoek volgt instromende studenten tijdens hun eerste studiejaar in het
hoger onderwijs. De Startmonitor brengt verschillen tussen aanmeldingen en inschrijvingen, het gebruik van
voorlichtingsmateriaal en het studiekeuzeproces in kaart en inventariseert hoe studenten hun plek vinden in hun
opleiding en of hun eerste jaar naar tevredenheid verloopt. De Startmonitor is bij uitstek een instrument dat in staat
is om binnen het proces van studiekeuze, start en integratie in de opleiding de determinanten van studiesucces en
studieuitval in het eerste studiejaar op te sporen en levert daarmee concrete handvatten op voor beleidsmakers in
voortgezet en hoger onderwijs.
In deze monitor worden bij de eerstejaarsstudenten gegevens verzameld op drie cruciale momenten, namelijk de
start van het studiejaar (september-oktober); na enkele maanden studie (december-januari) en aan het einde van het
eerste studiejaar (juni-juli). Op deze drie momenten wordt aandacht besteed aan de definitieve keuze, gebruik van
voorlichtingsmateriaal, motieven en achtergronden van studiekeuze en studiesucces, en studieuitval. Het unieke van
deze monitor is dat we aan het eind van het jaar weten welke studenten met hun opleiding zijn gestopt en welke nog
studeren en dit kunnen koppelen aan de wijze waarop ze aan hun studie begonnen zijn en hoe ze er tijdens dat eerste
jaar zijn ‘geland’.
De Startmonitoren die voor deze analyses zijn gebruikt, bevatten gegevens van 16.121 (2009-2010), 17.760 (20102011), 21.132 (2011-2012), 18.806 (2012-2013), 20.419 (2013-2014), 17.978 (2014-2015) studenten (in totaal:
112.214). De gegevens zijn gewogen zodat het beeld representatief is voor de landelijke studentenpopulatie.
Voor de overzichtelijkheid zijn in dit rapport de studiekeuzemotieven van studenten ingedikt naar drie
hoofdcategorieën die qua onderliggende items over de jaren te vergelijken zijn. Deze indeling is gebaseerd op een
factoranalyse. Voor deze analyse zijn factorscores berekend (gewogen en gestandaardiseerd). Met deze factorscores
kunnen we trends en verschillen tussen doelgroepen inzichtelijk maken.
a.

Inhoudelijke interesse:
– de opleiding is inhoudelijk interessant;
– de opleiding sluit aan bij mijn capaciteiten en vaardigheden;
– beroepsperspectieven spreken aan;
– het specifieke beroep dat ik hiermee kan gaan uitoefenen spreekt mij aan.

b.

Inrichting van de opleiding:
– aandacht voor onderzoeksvaardigheden;
– aandacht voor theoretische grondslagen;
– verkorte onderwijsroute;
– mogelijkheden in de studie om praktijkervaring op te doen;
– ik kan deze opleiding met een redelijke inspanning tot een goed einde brengen.

27 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

c.

Status van het beroep:
– goede kans op baan;
– hoog salaris;
– meer/brede beroepsmogelijkheden;
– maatschappelijk aanzien.

De mate waarin student en studie bij elkaar passen, de match, is een samengestelde maat. De onderliggende items
vormen samen een betrouwbare schaal om te meten hoe passend de studie is (Cronbach’s alfa=0,89). De schaal kent
waarden tussen één en vijf, waarbij een score van vijf staat voor een optimale match en een één voor een slechte
match tussen studie en student. Indien de gemiddelde score op alle items hoger is dan 3,4 spreken we van een goede
tot zeer goede match. De schaal is gebaseerd op de volgende vragen:
deze opleiding is helemaal mijn eigen keuze;
deze opleiding past perfect bij mijn interesses;
deze opleiding past perfect bij mijn capaciteiten/vaardigheden;
de beroepen die ik hierna kan uitoefenen passen perfect bij mijn interesses;
de beroepen die ik hierna kan uitoefenen passen perfect bij mijn capaciteiten/vaardigheden;
ik heb een heel goed beeld van wat voor werk en carrière ik na mijn opleiding wil;
ik ben zeer gemotiveerd om deze opleiding met succes af te ronden;
ik heb geen enkele twijfel over de juistheid van mijn opleidingskeuze;
door deze opleidingskeuze zie ik mijn toekomst met vertrouwen en optimisme tegemoet.

28 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

100%

5%

2%

4%

80%

27%

38%

30%

3.3

60%

40%
68%

66%

61%

20%

0%
Hbo

Wo

Eén opleiding

Ho

Twee of meer opleidingen

Aanmelding na 1 mei

Figuur 3.1: Aantal aanmeldingen per student bij Studielink, op 1 mei
(bron: Startmonitor 2014 - septembermeting)

Aanmeldingen en inschrijvingen

Van alle starters in het hoger onderwijs
in het studiejaar 2014-2015 meldde
slechts vier procent (gebaseerd op de
steekproef van de Startmonitor) zich voor
aan ná 1 mei. De meerderheid van de
studenten (hbo: 68%, wo 61%) meldde
zich (vóór 1 mei) voor één opleiding; 30
procent meldde zich aan voor meer dan
één opleiding (hbo: 27%, wo: 38%). In
zowel hbo als wo schrijven vrouwen zich
vaker in voor meer dan één opleiding dan
mannen. De mbo-hbo- doorstromers en
allochtone studenten schrijven zich het
vaakst voor één opleiding in. Vrijwel alle
studenten startten de studie van hun
eerste keuze (niet in figuur, hbo: 95%,
wo: 93%).

100%

Studenten melden zich vooral aan voor
meerdere opleidingen uit zekerheid. In
het wo spelen ook nog aspecten rondom
80%
selectie of numerus fixus een rol om voor
meerdere opleidingen aan te melden
60%
(wo: 70%, hbo: 56%). In het hbo is de
belangrijkste reden dat men nog niet
helemaal zeker is van de studiekeuze en
40%
nog wat bedenktijd wil. Slechts een klein
deel schrijft zich voor meerdere
opleidingen in omdat ze ook
20%
daadwerkelijk van plan zijn meer dan
één opleiding te gaan volgen (hbo: 4%,
0%
wo: 7%). Mannen en bètastudenten zijn
Vanwege numerus
Niet zeker van
Bang voor negatief
Meerdere
vaker nog niet zeker van hun keuze en
fixus en/of selectie
keuze
SKC-advies
opleidingen volgen
schrijven zich daarom in voor meer dan
één opleiding. Vrouwen houden vaker
Hbo Wo Ho
rekening met een negatieve uitkomst van
de selectieprocedure, een reden die bij
bètastudenten beduidend minder
Figuur 3.2: Redenen voor meer dan één aanmelding in Studielink (bron:
Startmonitor 2014 - septembermeting) (SKC=studiekeuzecheck) voorkomt.
80%

3.4

70%

60%

50%
2009

2010

2011

2012

Hbo

Wo

2013

2014

Ho

Figuur 3.3: Percentage eerstejaars dat bewust voor studie koos (bron:
Startmonitor 2009-2014)

29 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Bewuste keuze voor een studie

Studenten kiezen ten opzichte van
eerdere jaren steeds bewuster voor een
studie. De trend bleef tussen 2012 en
2013 even stabiel, maar neemt in huidig
studiejaar opnieuw toe. In 2014 meldt
gemiddeld 70 procent van de studenten
(hbo: 70%, wo: 72%) goed na te hebben
gedacht over de keuze voor de opleiding.
Dat geldt voor vrouwen sterker dan voor
mannen. Studenten met vwo of mbo
hebben beter over hun keuze nagedacht
dan havisten. Ook autochtone studenten
hebben in vergelijking met allochtone
studenten een meer bewuste keuze
gemaakt. Het percentage studenten dat
bewust voor een studie kiest neemt toe
naarmate de SES van de student stijgt.
Mogelijk hebben de invoering van de 1
mei maatregel, de studiekeuzecheck en
andere overheidsmaatregelen een rol
gespeeld bij de stijging van de bewuste
studiekeuze.

100%

Het percentage studenten dat een goede
match ervaart met de opleiding stijgt
licht: in het hbo van 84 naar 85 procent,
in het wo van 80 naar 81 procent. Er is
sinds 2009 een duidelijk stijgende lijn te
zien. In het hbo ervaren studenten een
betere match met de opleiding dan in het
wo. De ervaren match is daarnaast iets
minder goed bij mannen, allochtone
studenten, studenten met een
functiebeperking en bètastudenten.

90%

80%

70%

60%

50%
2009

2010

2011
Hbo

2012
Wo

2013

2014

Ho

Figuur 3.4: Percentage studenten dat een goede match ervaart met de
opleiding (bron: Startmonitor 2009-2014)
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo - niet/weinig bewust

Hbo - (zeer) bewust

Wo - niet/weinig bewust

Wo - (zeer) bewust

Ho - niet/weinig bewust

Ho - (zeer) bewust

2014

Er is een sterke relatie tussen het bewust
voor een studie kiezen en de match die
studenten bij hun opleiding ervaren.
Studenten die niet of nauwelijks over hun
studiekeuze hebben nagedacht, vinden
deze opleiding uiteindelijk veel minder
uitgesproken bij zich passen. Dat verschil
is 26 procentpunt in het wo: van de
bewuste kiezers ervaart 88 procent een
goede match, onder de niet-bewuste
kiezers geldt dat voor 62 procent. In het
hbo liggen deze percentages
respectievelijk op 93 en 67 procent
(eveneens 26 ppnt).

Figuur 3.5: Percentage studenten dat een goede match ervaart, naar al dan
niet bewuste studiekeuze (bron: Startmonitor 2009-2014)
100%

80%

3.5

Studiekeuzeoriëntatie

Om een studiekeuze te maken
raadplegen studenten drie (hbo) à vier
(wo) bronnen (niet in figuur). Ze halen
60%
hun informatie vooral op websites van
instellingen (70%) of op algemene
40%
voorlichtingsdagen (69%). Het gebruik van
folders en ander schriftelijk materiaal
20%
neemt af (van 71% in 2009 naar 48% in
2014). Het aantal studenten dat zich
oriënteert door het volgen van intensieve
0%
voorlichtingsdagen neemt toe, evenals
2009
2010
2011
2012
2013
2014
het gebruik van Studiekeuze123.nl. De
meeste bronnen zijn vaker geraadpleegd
Website instelling
Algemene dagen
door studenten in wo dan in hbo. HboFolders/schriftelijke info
Intensieve dagen
studenten informeren vaker direct bij de
instelling en bezoeken vaker instellingsStudiekeuze123.nl
Voorlichting vo
websites. Het gebruik van Studie in
Cijfers (niet in figuur) dat aangeboden
Figuur 3.6: Zes belangrijkste geraadpleegde informatiebronnen bij
wordt vanaf 2013 is gestegen van vier
studiekeuze eerstejaars (bron: Startmonitor 2009-2014)
(2013) naar negen procent (2014).
Ook geven studenten vaker aan bewust gekozen te hebben als zij zich breed oriënteerden. Bovendien blijkt uit
onderzoek van ResearchNed in opdracht van de VO-raad dat vooral ook de intensiteit van LOB-activiteiten in het
voortgezet onderwijs in belangrijke mate bijdraagt aan een goede studiekeuze en de uitvalkans verkleint.

30 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

100%

3.6

80%

60%

40%

20%

0%
2009

2010

2011

2012

2013

2014

Inhoudelijk interessant

Sluit aan bij capaciteiten

Brede beroepsmogelijkheden

Beroepsperspectieven

Goede kans op baan

Niet moeilijk

Figuur 3.7: Belangrijkste keuzemotieven: aandeel voor wie de motieven
een (grote) rol speelden (bron: Startmonitor 2009-2014)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2009

2010

2011

2012

2013

2014

Veel praktijkervaring

Hoog salaris

Onderzoeksvaardigheden

Theoretische grondslagen

Maatschappelijk aanzien

Verkorte onderwijsroute

Studiekeuzemotieven

De meeste studenten kiezen een studie
omdat deze hen inhoudelijk aanspreekt
(88% in 2014). Daarnaast vindt een
meerderheid van studenten het
belangrijk dat de opleiding aansluit bij
hun capaciteiten (81%), dat de
beroepsmogelijkheden breed zijn (69%)
en de beroepsperspectieven goed (66%).
Ook vindt een kleine meerderheid het
belangrijk dat de studie een goede kans
op een baan biedt (58%). Het feit dat de
opleiding niet te moeilijk is, speelt voor
de helft van de studenten een (grote)
rol. Dat percentage is na jarenlang
nagenoeg stabiel te zijn geweest (rond
de 45%), sinds 2013 voor het eerst
gestegen naar zo’n 50 procent. De keuze
voor een niet te moeilijke studie en het
aansluiten bij de eigen capaciteiten,
stijgen eveneens licht.
Minder belang hechten studenten aan het
op kunnen doen van praktijkervaring
(50%), een hoog salaris (41%), de
aandacht voor onderzoeksvaardigheden
(33%) en theoretische grondslagen (29%),
en voor het maatschappelijk aanzien dat
een opleiding oplevert (26%). Veruit het
minst vaak hechten de eerstejaars belang
aan het desgewenst kunnen volgen van
een verkorte variant van de opleiding
(8%). De meeste van deze
studiekeuzemotieven zijn nagenoeg
stabiel over de afgelopen zes jaar. Wel
zien we een lichte stijging van het
percentage studenten dat veel
praktijkervaring in een opleiding
belangrijk vindt alsook in het percentage
dat hecht aan de aandacht die er is voor
onderzoeksvaardigheden en theoretische
grondslagen.

Figuur 3.8: Zes minst belangrijke studiekeuzemotieven van eerstejaars
(bron: Startmonitor 2009-2014)
0,4

0,2

0,0

-0,2

-0,4

-0,6
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo - beroepstatus

Wo - beroepstatus

Hbo - inhoud

Wo - inhoud

Hbo - inrichting

Wo - inrichting

2014

Figuur 3.9: Studiekeuzemotieven, factorscores (bron: Startmonitor 20092014)

31 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Met behulp van drie schalen die op basis
van de onderliggende motieven
geconstrueerd zijn (zie inleiding) is het
mogelijk om trends en verschillen meer
inzichtelijk te maken. Het gemiddelde
van de totale groep ligt op 0. De
uitkomsten laten zien dat er verschillen
zijn tussen hbo- en wo-studenten. Hbostudenten scoren op twee van de drie
motieven hoger dan wo-studenten. In het
hbo speelden bij de studiekeuze de
beroepsstatus en de inrichting van de
opleiding sterker een rol dan in het wo.
De inhoud van een opleiding wordt door
wo-studenten iets belangrijker gevonden.
Ten opzichte van vorig jaar zien we een
toenemend belang van inhoudelijke
motieven en motieven die te maken
hebben met de inrichting van de
opleiding, en een afname van het belang
van beroepsstatus.

100%

80%

60%

40%

20%

0%
Man

Vrouw

Man

Vrouw

Hbo

Wo
Niet

Man

Vrouw
Ho

Enigszins

Wel

Figuur 3.10: Mate waarin eerstejaars baankansen laten meewegen bij hun
studiekeuze naar geslacht (bron: Studentenmonitor 2014)
100%

In de Studentenmonitor is gevraagd naar
de mate waarin eerstejaars de kansen die
een opleiding hen op de arbeidsmarkt
gaat bieden, hebben laten meewegen bij
hun keuze voor een studie. De
meerderheid van studenten geeft aan dit
in elk geval enigszins te hebben gedaan.
Het minst geldt dit voor vrouwelijke wostudenten: één op de drie heeft dit niet
mee laten wegen in hun keuze. Voor
meer mannen dan vrouwen speelden
baankansen enigszins tot zeker een rol
bij hun studiekeuze. Het verschil tussen
mannen en vrouwen is in het wo groter
(verschil van 14 ppnt.) dan in het hbo
(verschil van 4 ppnt.). Deze vraag is in
2014 voor het eerst opgenomen; op dit
moment kunnen daarom nog geen trends
worden weergegeven.

3.7

80%

60%

40%

20%

0%
Online

Live bij de instelling
Hbo

Schriftelijk
Wo

Geen enkele
activiteit

Ho

Figuur 3.11: Wijze waarop studenten hebben deelgenomen aan
studiekeuzecheck-activiteiten (bron: Startmonitor 2014 septembermeting)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
Proefstuderen

Vragenlijst

Hbo

Gesprek

Wo

Anders

Ho

Figuur 3.12: Percentage dat vindt dat SKC-/matchingsactiviteiten hebben
bijgedragen aan goede studiekeuze, naar type activiteit (bron:
Studentenmonitor 2014)

32 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Studiekeuzecheck

De term studiekeuzecheck (SKC) wordt
gebruikt voor alle activiteiten tussen
aanmelden en studiestart. De activiteiten
leiden tot een studiekeuzeadvies dat in
principe niet bindend is (maar kan dat
wél zijn voor studenten die zich na 1 mei
aanmelden). De studiekeuzecheck is voor
het eerst geïntroduceerd voor de huidige
groep eerstejaars (samen met de
vervoegde aanmelding). De meest
recente Startmonitor geeft een eerste
inzicht in het succes ervan. Ongeveer een
kwart van de eerstejaars in het hbo (23%)
heeft er in de aanloop naar de studie
geen gebruik van gemaakt, evenals bijna
één op de vijf eerstejaars (18%) in het
wo. Mannen volgen minder vaak een SKCactiviteit, evenals mbo’ers in het hbo.
SKC-activiteiten gebeuren vooral online
of ‘live’ bij de instelling.
In de Studentenmonitor is in het jaar
voorafgaand aan de brede invoering van
de studiecheck reeds gevraagd naar
deelname aan en ervaringen met de SKCactiviteiten, van de eerstejaars van
studiejaar 2013-2014 heeft 35 procent
(hbo 34%, wo 37%) aan een of meerdere
SKC- of matchingsactiviteiten
deelgenomen (niet in figuur). Telkens
rond de helft van de studenten (hbostudenten meer dan wo-studenten) geeft
aan dat de activiteit positief heeft
bijgedragen aan de keuze voor een
studie. Wo-studenten zijn daarbij het
minst positief wanneer de SKC-activiteit
bestond uit het invullen van een
vragenlijst.

100%

80%

60%

40%

20%

0%
Positief

Twijfel

Hbo

Negatief

Wo

Geen advies

Niet elke student krijgt een
studiekeuzeadvies: in het hbo heeft 20
procent en in het wo 28 procent geen
advies gekregen. Overigens ook
studenten die naar eigen zeggen niet aan
SKC-activiteiten hebben deelgenomen,
hebben in de helft van de gevallen toch
een studiekeuzeadvies gekregen. Van de
groep die is gaan studeren, doet de
meerderheid dat met een positief
studieadvies op zak. Een klein deel (hbo
8%, wo 6%) doet dat met een advies met
een voorbehoud, een nog kleiner deel
(2%) start ondanks een negatief
studieadvies aan de opleiding.

Ho

Figuur 3.13: Uitslag studiekeuzecheck-advies (bron: Startmonitor 2014 septembermeting)
100%

De uitslag van het studiekeuzeadvies
hangt samen met de match die studenten
ervaren met hun studie. Binnen de groep
met een negatief studiekeuzeadvies is
het aandeel studenten dat de opleiding
goed bij zich vindt passen duidelijk lager
(hbo 74%, wo 64% ) dan binnen de groep
met een positief advies (hbo 87%, wo
82%). Het belang van een goede match
voor het voltooien van het eerste
studiejaar beschrijven we in het
volgende hoofdstuk wanneer we het
koppelen aan de kans op uitval.

80%

60%

40%

20%

0%
Positief

Twijfel

Hbo

Negatief

Wo

Geen advies

Ho

Figuur 3.14: Percentage studenten dat goede match ervaart, naar uitslag
advies studiekeuzecheck (bron: Startmonitor 2014 septembermeting)

3.8

Samenvatting

In dit hoofdstuk zijn de uitkomsten beschreven van analyses op de gegevens van de Startmonitor, een onderzoek
onder studenten die voor het eerst starten in het hoger onderwijs. In dit onderzoek is gevraagd naar
studiekeuzemotieven en studiekeuzeoriëntatie. Omdat deze vraagstellingen door de jaren heen gelijk zijn gebleven, is
het mogelijk trends en ontwikkelingen te zien in het studiekeuzeproces in een tijd dat de aandacht hiervoor sterk is
toegenomen. Centraal staan de ontwikkelingen in de tijd. Een uitzondering daarop zijn de analyses die gedaan zijn
met betrekking tot de studiekeuzecheck: de huidige groep eerstejaars is de eerste groep die hiermee te maken heeft
gekregen. Trendanalyses zijn daarom nog niet mogelijk en een relatie met de beslissing om na het eerste studiejaar te
blijven studeren evenmin. De monitor geeft op dit punt wel een eerste blik: hoeveel eerstejaars maken gebruik van
de aangeboden studiekeuzecheck-activiteiten en met welke advies beginnen zij aan hun opleiding? Ook is dit jaar de
eerste meting waarin de veranderde aanmeldprocedure gemonitord wordt. Op basis van multivariate analyses is
telkens getoetst of er verschillen zijn naar studentkenmerken. Indien dit het geval is, is dit in de tekst aangegeven. In
deze laatste paragraaf worden de belangrijkste resultaten geschetst op basis van de formuleerde onderzoeksvragen.
Verandert het aantal aanmeldingen, mutaties in aanmeldingen en inschrijvingen per student?
Om zeker te zijn van een plaats bij een opleiding dienen studenten zich uiterlijk 1 mei aan te melden bij Studielink.
Dat kan voor meerdere opleidingen, zodat de fase tussen aanmelding en definitieve inschrijving gebruikt kan worden
om bijvoorbeeld via de studiekeuzecheck-activiteiten de studiekeuzeoriëntatie te verdiepen. Studenten die zich na 1
mei inschrijven, zijn niet zeker van een plek. Hun toegang tot de opleiding hangt in de meeste gevallen af van het
studiekeuzeadvies, dat in dat geval bindend kan zijn. Uit de resultaten van de aanmeldingen van studenten die in
september 2014 startten met hun studie blijkt dat het systeem werkt: slechts een klein deel van de huidige
eerstejaars heeft zich niet op uiterlijk 1 mei aangemeld. Het overgrote deel (96%) van de aanmeldingen voor het
studiejaar 2014-2015 gebeurde dan ook vóór 1 mei.
33 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

De meeste studenten (70%) hebben zich op tijd aangemeld voor één opleiding: 27 procent van de hbo-studenten en 38
procent van de wo-studenten meldde zich aan voor meer dan één opleiding; vier procent van de aanmeldingen was na
1 mei. Belangrijkste reden voor wo-studenten om zich voor meer dan één opleiding aan te melden, is de kans om
uitgeloot worden op grond van een numerus fixus bij de studie van de eerste keuze. In het hbo is de belangrijkste
reden dat studenten zich nog niet helemaal zeker voelen over de definitief te kiezen studie. Uiteindelijk starten
studenten vrijwel altijd in de studie die ze als eerste keuze hebben aangegeven bij hun aanmelding.
Verandert het aandeel studenten dat bewust een studie kiest?
Veranderingen in het beleid zijn zoals gezegd erop gericht dat studenten steeds beter op de voor hen juiste plek
terechtkomen. Het idee is dat als studenten bewuster gaan kiezen en beter nadenken over of een studie goed met hun
matcht, de kans op uitval afneemt. In de afgelopen jaren hebben we telkens een stijgende trend gezien in het
percentage studenten dat een bewuste keuze voor een studie maakt. Ondanks een tijdelijke stabiele lijn tussen 2012
en 2013, zien we in 2014 het percentage dat bewust kiest verder toenemen (van 60% in 2009 naar 70% in 2014). Het
percentage studenten dat aangeeft een goede match te ervaren, neemt eveneens iets toe, zeker ten opzichte van
2009. De relatie tussen het bewust kiezen voor een studie en de ervaren match is sterk: de groep die niet bewust
kiest, constateert beduidend minder vaak dat de opleiding goed past.
Verandert de studiekeuzeoriëntatie?
Tijdens de oriëntatie op mogelijke studies raadplegen aankomende studenten gemiddeld drie (hbo) à vier (wo)
informatiebronnen. Meest populair is het bekijken van de websites van instellingen en het bezoeken van algemene
voorlichtingsdagen. Ook het bezoeken van intensieve voorlichtingsdagen wordt vaker dan voorheen gedaan, evenals
het gebruikmaken van vergelijkingswebsites. Het raadplegen van folders en ander schriftelijk materiaal gebeurt
steeds minder vaak. Het bezoeken van de Studiebeurs neemt het sterkst af: bezocht in 2009 nog bijna een kwart van
de studenten deze beurs, gebeurt dat in 2013 nog door vier procent (een jaar later niet meer gevraagd). Het type
informatiebron dat in de oriëntatiefase betrokken wordt, is van invloed op hoe bewust studenten uiteindelijk kiezen.
Studenten die zich goed oriënteerden geven ook vaker aan dat zij een bewuste studiekeuze hebben gemaakt.
Uit eerder onderzoek kwam naar voren dat ook de rol van het voortgezet onderwijs van belang is: de intensiteit van
LOB-activiteiten in het voortgezet onderwijs draagt bij aan een goede studiekeuze en verkleint kans op uitval. Het
verschil tussen het wel en niet aanbieden van afzonderlijke LOB-componenten zorgde voor een daling in uitval van
telkens meerdere procenten. Het aanbieden van een combinatie van deze activiteiten levert een nog grotere winst in
studiesucces op. Dit leidde onder andere tot de aanbeveling dat het van belang is op tijd te beginnen met het
aanbieden van LOB-activiteiten, niet pas in de laatste twee leerjaren maar één of twee jaar daarvoor. Daarnaast
kwam uit deze analyses naar voren dat ook individuele gesprekken met leerlingen in het kader van de
studiekeuzebegeleiding bijdragen aan een goede keuze (eventueel meerdere keren door de jaren heen). Ook dient het
geven van informatie over het hoger onderwijs (zoals voorlichting over studiefinanciering, opleidingen en beroepen)
een vast onderdelen te zijn van LOB, eventueel door het uitnodigen van gastsprekers. De betrokkenheid van ouders
moet worden bevorderd door ze bijvoorbeeld voor minimaal één informatiebijeenkomst uit te nodigen. Een effectieve
manier om leerlingen te laten reflecteren op hun studiekeuze is door ze aan het eind van het voortgezet onderwijs
hun motivatie voor de studiekeuze op school te laten toelichten. Tot slot is aandacht voor vervolgactiviteiten van
belang zodat leerlingen zich ook na hun eindexamen zelfstandig verder kunnen oriënteren. Door een weloverwogen
breed pakket samen te stellen van meerdere LOB-activiteiten is het mogelijk de reguliere uitval met bijna een derde
te verminderen.
Veranderen de studiekeuzemotieven?
Belangrijkste motief om een studie te kiezen, is voor de meeste studenten dat deze hen in elk geval inhoudelijk
aanspreekt. Daarnaast vinden veel studenten het belangrijk dat de opleiding past bij de eigen capaciteiten, gevolgd
door brede beroepsmogelijkheden en goede beroepsperspectieven. Van toenemend belang zijn dat de studie aansluit
bij de eigen capaciteiten en niet te moeilijk is. Ingedikt naar drie typen motieven (inhoudelijk, beroepsstatus en
inrichting van de opleiding) zien we dat hbo-studenten meer dan wo-studenten beroepsstatus en inrichting van de
opleiding belangrijk vinden bij hun keuze voor hun studie. Ten opzichte van vorig jaar zien we toenemend belang van
inhoudelijke motieven en motieven die te maken hebben met de inrichting van de opleiding, en een afname van het
belang van beroepsstatus.
Kiezen studenten vaker een studie met een betere baankans?
Ook in de Studentenmonitor is aan studenten gevraagd in hoeverre kansen op de arbeidsmarkt meewegen bij de
studiekeuze. Dit blijkt voor de meerderheid van de studenten enigermate het geval. Een duidelijk verschil is er tussen
mannen en vrouwen, zeker in het wo, waar vrouwen beduidend minder vaak aangeven dit mee te laten wegen.
Welke ervaringen zijn er tot dusver met de studiekeuzecheck, konden studenten zich vinden in het advies en heeft
deze bijgedragen aan een goede studiekeuze?
In de aanloop van studiejaar 2014-2015 hebben bijna vier op de vijf eerstejaarsstudenten (78%) in het hoger onderwijs
(77% in het hbo en 82% in het wo) gebruikgemaakt van activiteiten in het kader van de studiekeuzecheck. Een jaar
eerder (voordat de SKC breed werd ingevoerd) gold dat nog voor ongeveer één op de drie studenten. Het meest
populair zijn de online studiekeuzecheck-activiteiten (het invullen van digitale vragenlijsten, tests, toetsen etc.) en
de activiteiten die bij de instelling plaatshebben (bijv. gesprekken, voorlichtingsbijeenkomsten, proefstuderen).

34 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Telkens rond de helft van de studenten (hbo-studenten meer dan wo-studenten) geeft aan dat de activiteit positief
heeft bijgedragen aan de keuze voor een studie. Driekwart (hbo) tot tweederde (wo) van de studenten kreeg vanuit
deze studiekeuzecheck-activiteiten een studiekeuzeadvies mee, in de meeste gevallen een positief advies. Het advies
blijkt sterk samen te hangen met de mate waarin studenten aangeven een goede match te ervaren. Studenten die
ondanks een negatief advies of een advies waarin nog twijfels zijn uitgesproken zijn gaan studeren, geven significant
minder vaak aan een goede match te zien tussen zichzelf en de studie waarvoor ze gekozen hebben.

35 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

4

Studieuitval

4.1

Inleiding en vraagstelling

Dit hoofdstuk behandelt studieswitch en –uitval tijdens of direct na het eerste jaar. Het gaat allereerst in op de
cijfermatige trends om te achterhalen of studenten op een efficiëntere manier naar een voor hen passende opleiding
worden geleid dankzij de getroffen beleidsmaatregelen. Vervolgens is er aandacht voor de verhalen achter de cijfers:
waarom staakten studenten hun studie en in hoeverre zien we een relatie met de wijze waarop zij hun keuzeproces
vormgegeven hebben? In het hoofdstuk komen de volgende vragen aan de orde:
4_1
4_2
4_3
4_4
4_5
4_6
4_7

Verandert de switch en uitval in het eerste jaar ho?
Verandert het aandeel studenten dat vroegtijdig stopt met de studie (vóór februari)?
Verandert het aandeel switchers en uitvallers bij de hbo-instroom met een mbo-diploma?
Is er een relatie tussen de BSA-norm en uitval?
Verandert het aandeel studenten dat uitvalt vanwege een BSA?
Verandert het aandeel switchers en uitvallers dat aangeeft dat een verkeerde studiekeuze de reden is?
Zijn er verschillen in het studiekeuzeproces tussen studenten die uitvallen en die niet uitvallen?

4.2

Data en definities

Om de omvang van de uitval en switch te bepalen, is gebruikgemaakt van het 1CHO. Voor de verdiepende analyse van
de redenen van uitval en de relatie tussen studiekeuze en uitval is gebruikgemaakt van gegevens uit de Startmonitor.
De uitval is berekend op basis van het 1CHO; definities zijn afgestemd met DUO. Allereerst zijn de
eerstejaarscohorten gedefinieerd:
alleen de hoofdinschrijvingen zijn meegenomen (in het hbo de code 1; in het wo de codes 1 of A);
type hoger onderwijs is bachelor;
het eerste jaar in het hoger onderwijs is gelijk aan het inschrijvingsjaar;
de hoogste vooropleiding van de student is gelijk aan de hoogste vooropleiding vóór het ho: dat betekent dat de
student nog geen enkel diploma in het hoger onderwijs heeft behaald en dus een echte eerstejaars ho is;
associate degrees zijn achterwege gelaten;
voor de berekening van de uitval zijn alleen de voltijdstudenten meegenomen.
Aan deze cohorten (alleen voltijdstudenten) zijn de inschrijfgegevens van het volgende jaar gekoppeld. Voorts is
bepaald wat het eerste diplomajaar is waarin de student uit het cohort aan de betreffende instelling een
bachelordiploma behaalt op basis van de volgende voorwaarden:
OCW-correspondentienummer is gelijk aan een OCW-correspondentienummer uit het cohort;
actuele instelling is gelijk aan de actuele instelling van de student in het instroomjaar;
soort diploma in het soort hoger onderwijs is gelijk aan 03 of 04 (bachelor).
Een student uit het cohort is vervolgens na één jaar uitgevallen uit de instelling als de actuele instelling van de
inschrijving in het instroomjaar ongelijk is aan de actuele instelling in (instroomjaar + 1) én de student géén hoeinddiploma gedurende het instroomjaar heeft behaald. Voor switch binnen een joint degree is gecorrigeerd. Een
student is een switcher binnen de instelling na één jaar wanneer de actuele instelling in instroomjaar gelijk is aan de
actuele instelling in (instroomjaar + 1), de opleiding in instroomjaar niet gelijk is aan de opleiding in (instroomjaar +
1) en wanneer de student géén bachelordiploma aan de actuele instelling heeft behaald waarvan diplomajaar gelijk is
aan het instroomjaar. Hierbij wordt een opleiding als volgt gedefinieerd: als opleiding historisch equivalent gevuld is,
dan wordt de opleiding historisch equivalent gebruikt; indien dit niet gevuld is, wordt de opleiding actueel equivalent
gebruikt. De volgende drie groepen zijn als ‘uitval’ getypeerd:
uitval uit het hoger onderwijs: de student heeft in instroomjaar + 1 geen inschrijving in het hoger onderwijs;
uitval uit instelling: de student studeert in instroomjaar + 1 aan een andere instelling;
switch binnen instelling: de student studeert aan dezelfde instelling, maar aan een andere opleiding.
In het kader van de prestatieafspraken wordt een onderscheid gemaakt in switch (de hierboven beschreven groep 3)
en uitval (groepen 1 en 2). Omdat dit onderzoek zich met name richt op het stelsel en de landelijke stromen is ervoor
gekozen een onderscheid te maken tussen uitval (groep 1) en switch (studenten die in het hoger onderwijs blijven: de
groepen 2 en 3). In een aantal figuren zijn deze twee groepen samengenomen onder het kopje ‘uitval en switch’:
studenten die de initieel gekozen opleiding niet voortzetten.
In dit hoofdstuk wordt ook ingegaan op het effect van de BSA-norm op uitval- en switchgedrag. De BSA-normen zijn
opgezocht op de websites van instellingen. Uiteindelijk hebben we voor een groot aandeel van de opleidingen een
BSA-norm weten te traceren. In onderstaande tabel een overzicht van het aantal opleidingen naar BSA-classificatie.

37 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Tabel 4.1: Aantal bacheloropleidingen in hbo en wo naar BSA-norm

<40
40-45
46-50
>50
60

Hbo

Wo

21
118
119
78
13

31
136
36
1
21

Bron: websites instellingen/Studiekeuzedatabase/HODEX

Het deel van het onderzoek dat ingaat op de redenen van uitval en de relatie met het studiekeuzeproces is gebaseerd
op de Startmonitor: een door ResearchNed ontwikkelde monitor waarmee eerstejaars gedurende hun eerste studiejaar
intensief gevolgd worden (met een vragenlijstronde in september, december en juni). Vanwege deze opzet is het
mogelijk om gegevens over het studiekeuzeproces (zie ook hoofdstuk 3) die verzameld zijn direct bij aanvang van het
eerste studiejaar, te vergelijken met de situatie van de student aan het eind van het eerste jaar. Vervolgt de student
de opleiding of is hij gestopt?
In dit hoofdstuk wordt op basis van de Startmonitor tweemaal een (logistische) regressieanalyse uitgevoerd. Met
behulp van deze analysetechniek wordt duidelijk welke kenmerken de groep uitvallers/switchers onderscheiden van
de groep die niet uitvalt of switcht. Door meerdere variabelen tegelijk in de analyse op te nemen, is het mogelijk om
uitspraken te doen over de relatie tussen een onafhankelijke en een afhankelijke variabele (wel of geen
uitval/switch) onder constanthouding van de overige onafhankelijke variabelen in het model. Op basis van de pwaarde wordt bepaald of een effect significant is of niet. In de figuren wordt dit aangegeven met één of meerdere
sterretjes. In de presentatie van de analyses wordt zowel een B-waarde als een Exp(B)-waarde weergegeven. De Bwaarde geeft aan welke richting het verband tussen de onafhankelijke variabele in kwestie en de afhankelijke
variabele heeft (positief of negatief). De Exp(B)-waarde is een zogenaamde odds ratio. De odds ratio geeft de
verhouding weer tussen de kans dat een student uitvalt/switcht en de kans dat een student niet uitvalt/switcht.

38 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

50%

4.3

Van de eerstejaars in het hoger
onderwijs gaat 35 procent in het
tweede jaar niet verder aan de
opleiding of instelling waaraan men is
begonnen. In vergelijking met het
voorgaande jaar is dit percentage gelijk
gebleven. Ook in het hbo is het
percentage stabiel gebleven (39%),
terwijl dit in het wo is afgenomen met
circa twee procentpunt (van 28% naar
26%). In het cohort 2012 betreft het
30.512 hbo-studenten en 8.992 wostudenten (niet in figuur).

40%

30%

20%

10%

0%
2008

2009

2010
Hbo

2011
Wo

Omvang van uitval en switch

2012

Ho

Figuur 4.1: Uitval/switch (%) t.o.v. alle eerstejaars (bron: 1CHO)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2008

2009

2010

2011

2012

2008

2009

Hbo
Uitval uit ho

2010

2011

2012

Vervolgens kan voor de hierboven
beschreven groep nader bekeken
worden voor welk type uitval/switch zij
hebben gekozen. Hiervoor wordt de
groep op 100 procent gesteld. In het
hbo is het aandeel dat uitstroomt uit
het ho (39% in 2012) het grootst en het
aandeel dat binnen de instelling van
opleiding wisselt het kleinst (26%). In
het wo is daarentegen het aandeel dat
van instelling wisselt het grootst (46%)
en het aandeel uitvallers uit het ho het
kleinst (20%). Dit beeld is de afgelopen
vijf jaar weinig veranderd.

Wo
Uitval uit instelling

Uitval uit opleiding

Figuur 4.2: Type uitval/switch (%) t.o.v. alle uitval/switch (bron: 1CHO)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2008

2009

2010

2011

2012

2008

2009

Hbo
Binnen soort ho

2010

2011

2012

Wo
Tussen soort ho

Uit ho

Figuur 4.3: Type uitval/switch onder vwo-gediplomeerden (%) t.o.v. alle
uitval/switch (bron: 1CHO)

39 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Van de hbo-studenten met een vwodiploma die uitvallen/switchen gaat
het grootste gedeelte naar het wo
(circa 40% over de jaren heen). De wostudenten met een vwo-diploma die
uitvallen of switchen maken andere
keuzes: ongeveer zes op de tien
studenten switchen van opleiding
(63%). Voorts valt op dat het aandeel
studenten met een vwo-diploma dat
uitvalt uit het ho t.o.v. alle
uitvallers/switchers groter is in het hbo
dan in het wo (19% versus 11% in 2012).
In lijn met deze bevinding blijken
eerstejaarsstudenten die met een vwodiploma een hbo-opleiding waren
gestart iets vaker uit te vallen dan
vwo’ers die begonnen waren aan een
wo-opleiding (verschil van 4 ppnt. in
2012; niet in figuur).

40%

De uitval/switch uit bètastudies in het
hbo is lager dan de uitval/switch uit
overige hbo-opleidingen. In het wo is
het omgekeerde te zien: studenten die
een bètastudie in het wo volgden,
vallen vaker uit dan wo-studenten uit
overige opleidingen. Voor zowel het
hbo als het wo geldt dat het verschil
bijna twee procentpunt is in 2012.

35%

30%

25%

20%
2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - overig

Wo - overig

Ho - overig

Hbo - bèta

Wo - bèta

Ho - bèta

Figuur 4.4: Uitval/switch (%) uit bètastudies t.o.v. alle eerstejaars (bron:
1CHO)
7,2

Studenten die zijn uitgevallen of
geswitcht hebben een lager gemiddeld
eindexamencijfer behaald dan degenen
die niet zijn uitgevallen. Deze trend
gaat voor alle doorstroomgroepen op.
Het verschil in eindexamencijfer is het
grootst bij wo-studenten met een vwodiploma (in 2012 een verschil van 0,3 in
het voordeel van studenten die niet
uitvielen: 6,9 versus 6,6), kleiner bij
hbo-studenten met een havo-diploma
(6,6 versus 6,4) en het kleinst bij hbostudenten met een vwo-diploma (6,6
versus 6,5).

7,1
7,0
6,9
6,8
6,7
6,6
6,5
6,4
6,3
6,2
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Havo > hbo uitval

Havo > hbo geen uitval

Vwo > hbo uitval

Vwo > hbo geen uitval

Vwo > wo uitval

Vwo > wo geen uitval

Figuur 4.5: Eindexamencijfers naar wel/niet uitval/switch (bron: 1CHO)
60%

Het merendeel van de eerstejaars dat
is uitgevallen/geswitcht kiest in het
tweede jaar een opleiding binnen
hetzelfde soort hoger onderwijs als
waarin zij gestart zijn. Sinds 2011 is er
een stijging van dit aandeel met drie
procentpunt naar 56 procent in 2012
ten gunste van het aandeel studenten
dat uit het ho vertrekt. Het aandeel
studenten dat wisselt tussen soort
hoger onderwijs is de afgelopen vijf
jaar vrijwel ongewijzigd gebleven
(circa 10%).

45%

30%

15%

0%
2008

2009
Binnen soort ho

2010

2011

Tussen soort ho

2012
Uit ho

Figuur 4.6: Uitval/switch (%): situatie in jaar 2 t.o.v. alle uitval/switch
(bron: 1CHO)

40 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

100%

Waar gaan eerstejaarsstudenten
naartoe als zij uit het hoger onderwijs
verdwijnen? In de figuur hiernaast is te
zien dat het merendeel het onderwijs
verlaat (2012: 79,2%), dit is de
afgelopen vijf jaar ongewijzigd
gebleven. Het mbo verwelkomt
zeventien procent van de uitval uit het
ho van 2012. Vergeleken met 2008 is
dit een stijging van twee procentpunt.

90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2008

2009

Uit onderwijs

2010

2011

Terug in ho

Naar mbo

2012
Naar vo

N.B.: Studenten die in de figuur als
terug in het ho zijn geclassificeerd zijn
studenten die gedurende het studiejaar
uitgevallen zijn of, indien mogelijk,
zijn geswitcht (bijv. februari-instroom
in het hbo, niet-bekostigde instelling,
etc.).

Figuur 4.7: Uitval/switch (%): situatie in jaar 2, t.o.v. alle studenten die
ná t1 uit het ho vertrekken (bron: 1CHO)
50%

4.4
40%

30%

20%

10%

0%
2008

2009

2010
Hbo

2011
Wo

2012

Uitval vóór 1 februari

In deze paragraaf wordt binnen de
groep uitvallers/switchers bekeken
hoeveel van hen vóór 1 februari zijn
gestopt met hun opleiding zonder
hiervoor een diploma te behalen. De
figuur hiernaast toont alle studenten
die uitvallen/switchen naar het tijdstip
van uitval. Te zien is dat studenten in
het hbo vaker vóór 1 februari stoppen
dan studenten in het wo. Het aandeel
studenten dat vóór 1 februari stopt,
neemt voor het eerst licht af.

Ho

Figuur 4.8: Uitval/switch (%) vóór 1 februari t.o.v. alle uitval/switch
(bron: 1CHO)
20%

15%

10%

5%

0%
2008

2009

2010

2011

Hbo - bèta

Wo - bèta

Hbo - geen bèta

Wo - geen bèta

2012

Figuur 4.9: Switch naar bètastudie (%) vóór 1 februari t.o.v. alle
uitval/switch (bron: 1CHO)

41 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Vervolgens is het switchgedrag van
studenten die vóór 1 februari stopten
met een bètastudie vergeleken met dat
van studenten die geen bètastudie
volgden en vóór 1 februari stopten. Het
valt op dat hbo-studenten in een
bètastudie vaker switchen dan
studenten die een andere opleiding
volgden (16% versus 14% 2012). In het
wo zien we een tegenovergesteld
beeld: hier zijn het juist de studenten
die geen bètastudie volgden die vaker
switchen (10% versus 14%).

50%

4.5

Uitval/switch naar vooropleiding

Het aandeel hbo-studenten met een
mbo-diploma dat uitvalt, is in de
afgelopen vijf jaar toegenomen met
vijf procentpunt (van 36% naar 41%).
Opvallend is dat uitval/switch onder
andere groepen studenten is
afgenomen (vwo) of gelijk gebleven is
(havo).

40%

30%

20%

10%

0%
2008

2009

2010
Havo

2011
Vwo

2012

Mbo

Figuur 4.10: Uitval/switch onder hbo-studenten naar vooropleiding (%) t.o.v.
alle eerstejaars in het hbo (bron: 1CHO)
50%

40%

30%

20%

10%

Havo

Vwo

Andere opleiding zelfde instelling

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

0%

Mbo

Andere instelling

Uit hoger onderwijs

Figuur 4.11: Uitval/switch onder hbo-studenten naar vooropleiding (%)
t.o.v. alle eerstejaars in het hbo naar bestemming in jaar 2
(bron: 1CHO)

50%

40%

30%

20%

10%

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012

0%

Economie

Landbouw

Andere opleiding zelfde instelling

Techniek

Zorg/welzijn

Andere instelling

Uit hoger onderwijs

Figuur 4.12: Uitval/switch mbo-hbo bestemming in jaar 2 en sector mbodiploma (bron: 1CHO)
42 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

De grafiek hiernaast toont het type
switch en uitval van de belangrijkste
vooropleidingen. Na 2011 is de totale
switch/uitval van studenten met een
mbo-vooropleiding hoger die van de
havisten. Van alle instroom vanuit het
mbo verlaat in 2012 21 procent na het
eerste jaar zonder ho-diploma het hoger
onderwijs (dit komt overeen met 51%
van alle switch/uitval). Overigens wordt
het deel mbo-uitval dat vertrekt uit het
ho ten opzichte van de totale mbo-uitval
in de loop der jaren wel kleiner (in 2006
verliet nog 56% van alle mbo-uitval het
hbo). De helft van de mbo-uitval kiest in
2012 voor een andere opleiding of een
andere instelling (in 2006 was dit 44%).
Ter vergelijking: van alle havisten die
instroomden in het hoger onderwijs
verliet een jaar later twaalf procent
zonder ho-diploma het ho: dit komt
overeen met 29 procent van alle havouitval; zeven van de tien uitvallers met
een havo-diploma maakten een herstart
aan een andere opleiding of instelling in
het hoger onderwijs.
De uitval onder studenten met een mbovooropleiding is vooral hoog onder
degenen met een diploma mboeconomie. Het betreft hier een grote
groep die steeds verder toeneemt.
Tegelijkertijd zien we bij studenten met
een vooropleiding mbo-economie dat
steeds minder uitvallers het hoger
onderwijs na één jaar verlaten en vaker
kiezen voor een andere opleiding of
instelling in het hbo (van alle uitvallers
neemt de groep mbo-economie die het
ho verlaat af van 53% naar 44%; in de
overige sectoren ligt dit rond de 60%).
De hbo-uitval onder de andere mbosectoren is lager. Verder valt op dat ook
de uitval/switch onder mbo-studenten
uit de sector zorg en welzijn steeds
verder stijgt.

50%

40%

30%

20%

10%

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012

0%

CM

EM

Andere opleiding zelfde instelling

NG

NT

Andere instelling

Uit hoger onderwijs

Figuur 4.13: Uitval/switch havo-hbo bestemming in jaar 2 en profiel havodiploma (bron: 1CHO)
50%

40%

30%

20%

10%

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012

0%

CM

EM

Andere opleiding zelfde instelling

NG

NT

Andere instelling

Uit hoger onderwijs

De volgende grafieken tonen de uitval
van havisten en studenten met een vwovooropleiding, onderscheiden naar
eindexamenprofiel. De combinatieprofielen zijn als volgt ingedeeld:
em/cm bij em;
ng/cm en ng/em bij ng;
nt/cm, nt/em en nt/ng bij nt.
De uitval/switch, onderscheiden naar
het havo-eindexamenprofiel, toont een
enkel verschil. De uitval/switch is in alle
jaren het hoogst bij havisten met een
cm- of em-profiel. Het aandeel dat na
één jaar het hoger onderwijs zonder hodiploma verlaat, is relatief laag bij
degenen met een em- en nt-profiel
(ongeveer 26% van de totale
uitval/switch tegenover ongeveer 35%
bij de twee andere profielen) en is het
hardst gedaald bij instromers met een
em-profiel (van 33% in 2006 naar 26% in
2012).
De twee grafieken die volgen, hebben
betrekking op de uitval/switch van
studenten met een vwo-vooropleiding.
De eerste grafiek gaat over de vwo-hbo
dorstroom, de tweede over de vwo-wo
doorstroom. De uitval van hbo-studenten
met een vwo-vooropleiding uit het hoger
onderwijs is verhoudingsgewijs laag (in
2012 tussen de 3% en 5% van de totale
instroom en tussen 17% en 20% van alle
uitvallers/switchers). In 2012 is de hbouitval/switch het grootst (>20%) onder
vwo’ers met een cm- of ng-profiel;
onder beide andere profielen ligt de
uitval lager dan 20 procent.

Figuur 4.14: Uitval/switch vwo-hbo bestemming in jaar 2 en profiel vwodiploma (bron: 1CHO)
50%

40%

30%

20%

10%

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012

0%

CM

EM

Andere opleiding zelfde instelling

NG

NT

Andere instelling

Uit hoger onderwijs

Figuur 4.15: Uitval/switch vwo-wo bestemming in jaar 2 en profiel vwo diploma (bron: 1CHO)

43 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

De totale uitval/switch onder
universitaire studenten met een vwovooropleiding is gemiddeld genomen iets
hoger dan die van studenten met vwo
die naar het hbo gaan. De groep vwo-wo
die na één jaar het hoger onderwijs
verlaat zonder ho-diploma is wel kleiner
(van de vwo-hbo instroom verliet in 2012
4,1% het hoger onderwijs; van de vwowo doorstroom was dit 2,8%). Vwo-wo
studenten met een nt-profielen bleven
in 2012 het meest trouw aan de initieel
gekozen opleiding: ruim driekwart van
de instroom met een nt-profiel
continueerde de opleiding van de eerste
keuze. In de andere profielen ligt dit
percentage in 2012 iets lager, tussen 70
en 72 procent.

60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2009

2010

2011

Geen verscherpte eisen

2012

Verscherpte eisen

Totaal

Figuur 4.16: Uitval/switch onder hbo-studenten met mbo-4 onderscheiden
naar routes met en zonder verscherpte eisen (%) t.o.v. alle
eerstejaars met mbo in het hbo (bron: 1CHO)
60%

Met ingang van 2015 is een aantal routes
in de doorstroom van mbo-4 naar hbo
niet meer zonder meer toegankelijk.
Hiervoor zijn verscherpte toelatingseisen
van kracht. Het betreft de volgende
zeven routes:
van handel en ondernemerschap
naar gezondheidszorg en techniek;
van economie en administratie naar
gezondheidszorg en techniek;
van techniek en procesindustrie
naar economie;
van zorg en welzijn naar economie;
van voedsel, natuur en leefomgeving
naar economie.
De figuur hiernaast toont de percentages
studieuitval van deze verscherpte routes
in vergelijking met de overige routes
inclusief de totale uitval. Hieruit blijkt
duidelijk dat routes met verscherpte
eisen een veel hoger uitvalpercentage
kennen.
In de figuur hiernaast is zichtbaar dat
van degenen die binnen één jaar
doorstromen van mbo-4 naar hbo de
uitval bij studenten met mbo-economie
het hoogst is en ook stijgt sinds 2009.
Ook de uitval van degenen die een mboopleiding zorg en welzijn deden, is
stijgende, waar de uitval bij mbotechniek en landbouw redelijk stabiel
blijft.

50%
40%
30%
20%
10%
0%
2009

2010

2011

2012

Economie

Landbouw

Techniek

Zorg en welzijn

Figuur 4.17: Uitval/switch onder hbo-studenten met een mbo-vooropleiding
naar sector waarin de vooropleiding is behaald (%) t.o.v. alle
eerstejaars met mbo in het hbo (bron: 1CHO)
100%

De uitval/switch is door alle jaren heen
het grootst onder de mannelijke
studenten, een verschil van tien
procentpunten in het hoger onderwijs
(30% bij de vrouwen en 40% bij de
mannen). Daarnaast wordt de stijging
van de uitval in het hbo met name
veroorzaakt door een stijging van de
uitval onder de mannen. In het wo
daalt de uitval onder de vrouwen. Bij
de wo-mannen blijft het
uitvalpercentage stabiel.

80%

60%

40%

20%

0%
2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - man

Wo - man

Ho man

Hbo - vrouw

Wo - vrouw

Ho vrouw

Figuur 4.18: Percentage uitval/switch naar geslacht en soort hoger
onderwijs (bron: 1CHO/instellingen)

44 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

60%

4.6
50%
40%
39%

41%

30%

38%

39% 38%

36%
32%

30%
26%

20%

22%

27%

31%

25%

23%
18%

10%
0%
Hbo

Wo
< 40

40 - 45

46 - 50

Ho
> 50

60

Relatie tussen BSA-norm en
uitval

In de figuur hiernaast is de BSA-norm
van de opleiding afgezet tegen het
switch- en uitvalgedrag van studenten.
In het hbo valt op dat studenten in een
opleiding met een norm van 46 tot 50
EC vaker van opleiding switchen dan
andere groepen studenten. Voorts is de
uitval/switch lager in een opleidingen
met een BSA van 40 EC of minder
(zowel hbo als wo). Al met al zijn de
verschillen klein en zullen de
resultaten van volgend jaar meer
duidelijkheid scheppen in de relatie
tussen BSA-norm en uitval.

Figuur 4.19: Percentage uitval naar BSA-normering en soort hoger
onderwijs: cohort 2012 (bron: 1CHO/instellingen)
100%

4.7
80%
60%
40%
20%
0%
2009

2010

2011

2012

2013

Verkeerde studiekeuze

Verwachting niet uitgekomen

Onvoldoende motivatie

Studie te zwaar

Manier van onderwijs

BSA

Figuur 4.20: Zes belangrijkste redenen van uitval/switch tijdens het
eerste studiejaar (bron: Startmonitor 2009-2013)

100%
80%
60%
40%
20%
0%
2009

2010

2011

2012

2013

Niet thuis voelen

Moeite met overgang

Persoonlijk

Onvoldoende begeleiding

Functiebeperking

Anders

Figuur 4.21: Zes minst belangrijke redenen van uitval/switch tijdens het
eerste studiejaar (bron: Startmonitor 2009-2013)

45 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Redenen van studieuitval

In de figuur hiernaast zijn de zes
belangrijkste redenen van studieuitval
weergegeven. Dé belangrijkste reden is
de constatering dat de studiekeuze niet
de juiste is geweest (56%). Die reden
geldt het minst voor de instromers
vanuit het mbo. Andere belangrijke
redenen zijn het niet uitkomen van de
verwachtingen (50%), onvoldoende
motivatie (39%), te zware studie (28%),
de manier waarop het onderwijs werd
gegeven (26%) en een door de opleiding
opgelegd BSA (23%). Zowel
onvoldoende motivatie als de manier
van onderwijs worden over de tijd
minder vaak aangeduid als redenen
voor uitval/switch. Een te zwaar
bevonden studie neemt ten opzichte
van eerdere jaren juist iets toe als
reden. Deze reden wordt bij de
bètastudies vaker genoemd dan bij de
overige opleidingen.
De zes minst belangrijke redenen voor
studieuitval staan hiernaast grafisch
weergeven. Ongeveer één op de vijf
studenten die van studie switchten of
er helemaal mee stopten, geeft aan dat
ze zich (ook) niet thuis voelden in de
studie (21%) en moeite hadden met de
overgang vanuit hun vooropleiding
(19%). Die laatste reden wordt door
studiestakers die instroomden vanuit
mbo (23%) vaker genoemd dan door
havisten (19%) en vwo’ers (21%). Een
kleiner deel van de studiestakers geeft
aan dat dit (onder andere) kwam door
persoonlijke omstandigheden (17%),
door onvoldoende begeleiding (16%),
door hun functiebeperking (7%) of om
een andere reden (14%).

40%

30%

20%

10%

0%
2010

2011

2012

Hbo

Wo

2013

BSA wordt sinds 2010 (toen het voor
het eerst werd gevraagd in de
Startmonitor) steeds vaker genoemd als
reden voor studieuitval, met name in
het hbo. Ten opzichte van vorig jaar is
die stijging voor het hbo omgebogen.
Voor het wo is er wel een stijgende
trend te zien ten opzichte van 2012.
Multivariate analyse laat zien dat deze
reden vaker geldt voor wo-studenten
dan voor hbo-studenten, minder vaak
voor studenten met vwo als
vooropleiding, vaker voor mannen en
ook vaker voor allochtonen.

Ho

Figuur 4.22: BSA als reden voor studieuitval, naar soort hoger onderwijs
(bron: Startmonitor 2009-2013)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo - mbo-vooropleiding

Hbo - havo-vooropleiding

Hbo - vwo-vooropleiding

Wo - vwo-vooropleiding

Zoals eerder aangegeven, is een
verkeerde studiekeuze voor studenten
die hun studie staken de vaakst
genoemde reden daarvoor. Bij
doorvragen (niet in figuur) blijkt een
verkeerde studiekeuze voor studenten
vaak te maken te hebben met het
‘gevoel’ dat het niet de juiste keuze is,
met nog steeds niet goed weten wat
men eigenlijk echt wil en/of met het
bij nader inzien niet goed aansluiten
bij de capaciteiten. Studiekeuze als
uitvalreden schommelt over de jaren
gezien telkens rond de 55 procent, door
de bank genomen een redelijk stabiele
trend. In de figuur hiernaast is gekeken
naar de relatie met vooropleiding.
Daaruit blijkt dat deze reden het minst
geldt voor de hbo-uitvallers met een
mbo-vooropleiding.

Figuur 4.23: Verkeerde studiekeuze als reden voor studieuitval, naar soort
hoger onderwijs (bron: Startmonitor 2009-2013)
80%

4.8

70%

60%

50%

40%
2009

2010

2011

2012

Hbo - studeert door

Hbo - valt uit

Wo - studeert door

Wo - valt uit

Ho - studeert door

Ho - valt uit

2013

Figuur 4.24: Percentage eerstejaars dat bewust voor studie koos naar
studieuitval (bron: Startmonitor 2009-2013)

46 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Studiekeuzeproces en -uitval

In deze paragraaf gaan we op zoek naar
indicaties voor uitval die al vroeg in de
studie kunnen worden vastgesteld. Een
bewuste studiekeuze en een goede
match zijn indicatoren die in
september worden gemeten bij de
eerstejaars; negen maanden later
vergelijken we deze gegevens met hun
studieverloop: besluiten ze dezelfde
opleiding voort te zetten of maken ze
een andere keuze? Het percentage dat
bewust koos voor de studie is door de
jaren heen gestegen, zowel voor
uitvallers als degenen die dezelfde
opleiding voortzetten. In het ho koos 74
procent van de herinschrijvers
tegenover 58 procent van de uitvallers
bewust voor de studie; in het hbo is de
verhouding 73/59, in het wo 75/57.

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo - studeert door

Hbo - valt uit

Wo - studeert door

Wo - valt uit

Ho - studeert door

Ho - valt uit

Opvallend in de figuur hiernaast is
allereerst de relatie tussen de ervaren
match en uitval. Het aandeel van de
studenten die aan het eind van het
eerste jaar niet uitvallen dat een goede
match heeft ervaren is in 2013 87
procent. Van de uitvallers heeft
gemiddeld 71 procent een goede match
ervaren (60% in het wo en 76% in het
hbo). Met name onder de uitvallers zien
we in het hbo een stijging van het
aandeel studenten dat zegt dat zij bij
aanvang van de studie een goede
match hadden. Wellicht is dit een
gevolg van een betere
keuzebegeleiding over de gehele linie.
Toch heeft het deze groep niet doen
besluiten dezelfde opleiding in het
tweede jaar voort te zetten.

Figuur 4.25: Percentage eerstejaars dat een goede match met de opleiding
heeft ervaren naar studieuitval (bron: Startmonitor 2009-2013)
Tabel 4.2: Regressieanalyse voor de relatie tussen uitval en het gebruik van
studiekeuzebronnen (bron: Startmonitor)
Hbo
B
Exp(B)
(Constant)
-0,71
0,49 **
Aantal SK-bronnen
0,11
1,12 *
Folders/schriftelijke info
-0,16
0,85 *
Algemene dagen
-0,27
0,76 **
Intensieve dagen
-0,40
0,67 **
Dag late beslissers
0,14
1,15
Bezoek vanuit vo
-0,01
0,99
Voorlichting op vo-school
-0,20
0,82 **
Direct bij instelling
-0,08
0,92
Studiebeurs
-0,13
0,88
Onafhankelijke info
-0,15
0,86
Website instelling
-0,07
0,93
Studiekeuze123.nl
-0,02
0,98
Geen
0,09
1,09
* p<0,05; ** p<0,01; n-hbo=17.444, n-wo=9.693

B
-0,71
0,02
-0,16
-0,33
-0,49
0,60
-0,01
-0,09
0,15
0,18
-0,11
0,01
-0,05
-0,24

Wo
Exp(B)
0,49 **
1,02
0,85 **
0,72 **
0,61 **
1,82
0,99
0,91
1,17 *
1,19
0,90
1,01
0,95
0,79

Uiteraard liggen aan studieuitval tal
van persoonlijke factoren ten grondslag
die in dit onderzoek niet zijn gemeten.
In twee logistische regressieanalyses is
vastgesteld in hoeverre er een relatie is
tussen de gebruikte informatiebronnen
en studiekeuzemotieven enerzijds en
uitval anderzijds. De tabel hiernaast
laat de verwachte kans op studieuitval
zien. Voor zowel hbo als wo is de
uitvalkans kleiner als studenten
algemene of intensieve dagen volgen
bij de instelling, dus in direct contact
komen met de hogeschool of
universiteit. Daarnaast is in het hbo de
kans op uitval kleiner voor studenten
die voorlichting door de instelling
hebben gehad op hun vo-school. Tot
slot maakt het nog een klein verschil of
studenten schriftelijke informatie
hebben gebruikt.

Tabel 4.3: Regressieanalyse voor de relatie tussen uitval en studiekeuzemotieven (bron: Startmonitor)
Hbo
B
Exp(B)
Constant
-0,19
0,82 **
Geen van deze motieven
-0,25
0,78 *
Inhoudelijk interessant
-0,24
0,78 **
Sluit aan bij capaciteiten
-0,26
0,77 **
Beroepsperspectieven
-0,25
0,78 **
Brede beroepsmogelijkheden
-0,24
0,79 **
Goede kans op baan
0,09
1,09 *
Hoog salaris
0,11
1,12 *
Maatschappelijk aanzien
0,14
1,15 **
Veel praktijkervaring
-0,12
0,88 **
Theoretische grondslagen
-0,07
0,94
Onderzoeksvaardigheden
0,03
1,03
Verkorte onderwijsroute
-0,15
0,86 *
Niet moeilijk
0,02
1,02
* p<0,05; ** p<0,01; n-hbo=17.220, n-wo=9.678

47 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

B
-0,32
0,26
-0,82
-0,25
-0,20
-0,14
0,04
0,33
0,07
0,06
-0,19
-0,07
0,90
0,07

Wo
Exp(B)
0,72 **
1,30
0,44 **
0,78 **
0,82 **
0,87 *
1,04
1,39 **
1,07
1,07
0,83 **
0,93
2,45 **
1,08

De tabel hiernaast toont de relatie
tussen de uitvalkans en
studiekeuzemotieven. Kiest men een
opleiding vanwege een hoog salaris
(hbo en wo) of maatschappelijk aanzien
(hbo) dan is de kans groter dat de
student uitvalt. Met name een
combinatie van een keuze gebaseerd
op inhoudelijke interesse, de
aansluiting bij capaciteiten en het
soort beroep dat men wil uitoefenen
(beroepsperspectieven of brede
beroepsmogelijkheden) verkleint de
kans op uitval.

4.9

Samenvatting

Verandert de switch en uitval in het eerste jaar ho?
Over de afgelopen vijf jaar zien we in het hbo een langzaam stijgende uitval van eerstejaars. In het wo is het aandeel
uitval/switch onder eerstejaars vergeleken met vijf jaar geleden gedaald. De verhouding van het type uitval (uitval
uit ho, uitval uit instelling en uitval uit opleiding) onder alle uitval/switch is de afgelopen vijf jaar nauwelijks
veranderd. De uitval onder eerstejaars uit het ho is sinds 2011 gedaald. Het aandeel eerstejaars dat van opleiding
wisselt binnen hetzelfde soort ho is sinds 2011 gestegen met drie procentpunt. Het aandeel dat wisselt van hbo naar
wo en vice versa is de afgelopen vijf jaar niet veranderd. Er is een stijging van twee procentpunt te zien tussen 2008
en 2012 in het aantal eerstejaars dat terugstroomt naar het mbo in het tweede jaar. Bètastudenten in het hbo
switchen vaker dan niet-bètastudenten, in het wo is dat precies omgekeerd. Meer mannen dan vrouwen besluiten na
één jaar niet meer verder te gaan met de studie die zij initieel kozen. De stijging van uitval wordt bovendien vooral
veroorzaakt door de uitval van mannen in het hbo.
Verandert het aandeel studenten dat vroegtijdig stopt met de studie (vóór februari)?
Studenten in het hbo stoppen vaker vóór 1 februari dan studenten in het wo. Ten opzichte van alle uitvallers, neemt
het aandeel dat vroegtijdig (vóór 1 februari) van studie switcht c.q. uitvalt tussen 2011 en 2012 voor het eerst sinds
jaren weer af.
Verandert het aandeel switchers en uitvallers bij de hbo-instroom met een mbo-diploma?
In vergelijking met 2008 is het aandeel eerstejaars in het hbo met een mbo-vooropleiding dat uitvalt, gestegen.
Vooral tussen 2010 en 2011 is een sterke stijging van het aandeel switch/uitval waar te nemen: het percentage
eerstejaars uitval onder hbo’ers met een mbo-diploma bedraagt 41,5 procent in 2012, wat een verschil van 5,6
procentpunten is vergeleken met 2008. De uitval is vooral hoog bij hbo-studenten met een mbo-economie
vooropleiding. Ook studenten in de routes waarvoor vanaf 2015 verscherpte vooropleidingseisen gelden, vallen vaker
uit. Eén op de vijf hbo-instromers met een mbo-vooropleiding verlaat na één jaar het hbo zonder een ho-diploma: dat
komt overeen met ruim de helft van alle uitvallers en switchers met een mbo-opleiding. Ter vergelijking: voor de
instroom vanuit havo is dit twaalf procent (29% van de uitval/switch). Van alle studenten met een vwo-vooropleiding
die instromen in het hbo verlaat 4,1 procent het hoger onderwijs zonder ho-diploma; van de vwo-instroom in het wo
ligt dit op 2,8 procent.
Is er een relatie tussen de BSA-norm en uitval?
Vooralsnog lijkt er geen sterke relatie te zijn tussen de strengheid van de BSA-norm en het percentage studenten dat
switcht of uitvalt. Voor het totale hoger onderwijs lijkt er minder uitval te zijn bij opleidingen met een minder streng
BSA (minder dan 40 EC). Het is te vroeg om hier conclusies uit te trekken; vervolgmetingen zullen hier meer
duidelijkheid over geven.
Verandert het aandeel studenten dat uitvalt vanwege een BSA?
In vergelijking met 2010 noemen studenten die uitvallen of switchen BSA in 2013 vaker als reden voor het
studiestaken. Als we vergelijken met 2012, dan zien we alleen in het wo een toename, in het hbo juist een lichte
afname. BSA wordt door wo-studenten vaker dan hbo-studenten als reden genoemd. Ook zien we dat studenten met
een vwo-vooropleiding de reden minder vaak opgeven dan havisten en mbo’ers. Mannen stoppen vaker met hun studie
vanwege een BSA dan vrouwen. Dat geldt ook voor allochtone studenten die relatief vaker om deze reden stoppen dan
autochtone studenten.
Verandert het aandeel switchers en uitvallers dat aangeeft dat een verkeerde studiekeuze de reden is?
Een verkeerde keuze voor een studie is achteraf voor studenten dé belangrijkste reden om met een studie te stoppen.
Op nummer twee staan niet uitgekomen verwachtingen en onvoldoende motivatie bij de student. De reden blijft tot
dusver over de jaren heen redelijk stabiel, tussen de 55 en 60 procent. Een multivariate analyse naar
achtergrondkenmerken van de studenten laat zien dat hbo’ers en wo’ers hierin niet verschillen. Wel is er verschil naar
vooropleiding: de reden geldt in het hbo vaker voor havisten en vwo’ers dan voor instromers vanuit het mbo.
Zijn er verschillen in het studiekeuzeproces tussen studenten die uitvallen en die niet uitvallen?
Het cruciale punt van de juiste studiekeuze zien we ook wanneer we een statistische relatie leggen tussen het
studiekeuzeproces enerzijds en de kans dat studenten na het eerste jaar hun studie verlaten. De groep die uitvalt
geeft in de septembermeting (als ze dus nog niet weten dat ze aan het eind van het jaar hun studie zullen staken) al
aan dat ze veel minder vaak een bewuste keuze voor een studie hebben gemaakt (grofweg 75% niet-uitval vs. 60%
uitval). Ook geven de uitvallers minder vaak aan een goede match tussen zichzelf en de studie te ervaren, wanneer
gevraagd wordt naar de mate waarin de studie bijvoorbeeld past bij de eigen interesses en capaciteiten. Uiteraard
liggen aan studieuitval tal van persoonlijke factoren ten grondslag die in dit onderzoek niet zijn gemeten. In twee
logistische regressieanalyses is vastgesteld in hoeverre er een relatie is tussen de gebruikte bronnen voor studiekeuze
en studiekeuzemotieven enerzijds en uitval anderzijds. Daaruit blijkt dat de uitvalkans kleiner is voor studenten die
naar de open dagen van instellingen gaan. Ook neemt voor hbo-studenten de kans op uitval af wanneer zij op hun
middelbare school voorlichting hebben gehad over een opleiding of instelling. De kans op uitval neemt toe als
studenten hun studiekeuze vooral baseren op het hoge salaris dat ze met een opleiding zouden kunnen verdienen of
het maatschappelijk aanzien (alleen hbo) dat ze ermee kunnen krijgen. Als studenten echter hun keuze baseren op
een mix van inhoudelijke interesse, aansluiting bij de eigen capaciteiten, het beroepsperspectief en de
beroepsmogelijkheden, dan slinkt voor hen de kans op uitval in het eerste studiejaar.
48 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

5

Een tweede studie

5.1

Inleiding en vraagstelling

Op basis van het 1Cijfer Hoger Onderwijs (1CHO) is nagegaan hoeveel studenten een tweede bachelor- en/of
masterstudie volgen. Hierbij is, net als in de voorgaande monitor, aandacht besteed aan zowel de studenten die met
hun tweede studie zijn begonnen nadat de eerste studie was afgerond (het volgtijdelijk volgen van een tweede studie)
als de studenten die een tweede studie aanvingen voordat het diploma van de eerste studie was behaald (het
gelijktijdig volgen van een tweede studie). In dit hoofdstuk besteden we eerst aandacht aan het algemene beeld om
daarna in te zoomen op bachelor- en masterstudenten en de relatie met achtergrondkenmerken. Gezien de geringe
aantallen studenten die gelijktijdig een tweede studie volgden, is deze groep in het verdiepende deel buiten
beschouwing gelaten en is over de achtergrondkenmerken gerapporteerd in het algemene deel. De volgende vragen
komen in dit hoofdstuk aan de orde:
5_1 Verandert het aandeel studenten dat kiest voor een tweede studie (gelijktijdig c.q. volgtijdelijk)?
5_2 Verschilt de verandering (van aandeel studenten dat kiest voor een tweede studie) voor specifieke sectoren of
groepen studenten?
5_3 Hoe hoog zijn de instellingscollegegelden voor de tweede studie?
Elke student kan één bachelor- en één masteropleiding volgen tegen het wettelijk collegegeld. Bij een tweede
bachelor- of masteropleiding betaalt de student het (over het algemeen hogere) instellingscollegegeld. Op dit moment
is het mogelijk om twee (of meer) studies tegelijk te volgen tegen wettelijk collegegeld, zowel volgtijdelijk als
gelijktijdig. Hiervoor gelden bepaalde voorwaarden. Zo kan een student die een tweede bachelor of master in zorg of
onderwijs volgt, en in deze sectoren nog geen diploma heeft behaald, tegen het wettelijk collegegeld studeren. Deze
maatregel is van kracht sinds het studiejaar 2010-2011.
In de afgelopen drie studiejaren (2010-2011, 2011-2012 en 2012-2013) was er sprake van een subsidieregeling,
waardoor studenten onder bepaalde omstandigheden een tweede studie konden volgen tegen het wettelijk
collegegeldtarief. Sinds 1 september 2014 is de subsidieregeling structureel in de wet verankerd zodat excellente
studenten en extra gemotiveerde studenten financieel tegemoet worden gekomen. Deze regeling bepaalt dat
studenten die vóór het afronden van hun eerste studie een tweede (of derde of volgende) studie beginnen, het
wettelijk collegegeld betalen. Als voorwaarde geldt dat de tweede studie onafgebroken gevolgd moet worden.
Voor studenten die een zogeheten schakelprogramma of premaster volgen (dit geldt vooral voor hbo-bachelors die
doorstromen naar een wo-master of voor wo-bachelors die doorstromen naar een niet-verwante master) geldt een iets
andere regeling. Deze studenten betalen geen collegegeld, maar een vergoeding. Deze vergoeding is met ingang van 1
september 2014 gemaximeerd. Voor een student die een schakelprogramma of premaster volgt van maximaal 30 EC
geldt vanaf het studiejaar 2013-2014 dat deze daarvoor de helft van het wettelijk collegegeld betaalt; betreft het een
traject van maximaal 60 EC dan betaalt de student maximaal 1,5 keer het wettelijk collegegeld. Boven de 60 EC
betaalt de student een vergoeding die de instelling bepaalt.
Schakelprogramma's kunnen in meerdere vormen worden aangeboden: als onderdeel van een hbo- of wo-bachelor of
als zelfstandig programma. In alle gevallen geldt het wettelijk maximumtarief. Als een schakelprogramma na een hbobachelor als onderdeel van een wo-bachelor wordt gevolgd, wordt dit als tweede studie geregistreerd. Het is niet
mogelijk om deze schakelstudenten in het 1CHO te onderscheiden van reguliere bachelors. Indien in dit hoofdstuk
over schakelstudenten uitspraken worden gedaan, betreft dit daarom steeds een schatting.
5.2

Data en definities

Bij de identificatie van de hierboven genoemde groepen studenten uit het 1CHO zijn de volgende stappen gevolgd:
inschrijvingen als ‘student’ en hoofdinschrijvingen in bachelor en hbo- en wo-master exclusief postinitiële
masters;
als het diploma behaald is vóór 1 september 1991 telt het record niet als diploma;
alleen bachelor- en masterdiploma’s en diploma’s oude stijl tellen mee;
als de instelling van de eerste studie onbekend of een private instelling is, telt het diploma niet mee;
bepaalde ‘oude’ opleidingscodes in de gezondheidszorg tellen niet mee als diploma;
als de huidige opleidingscode of de historische equivalent gelijk is aan de code van de eerste studie dan telt het
niet als diploma;
bachelordiploma's tellen niet mee voor masters; diploma’s oude stijl tellen mee als bachelor- en masterdiploma;
wanneer het diplomajaar van de eerste studie kleiner of gelijk is aan het aanvangsjaar van de tweede studie
betreft het een volgtijdelijke studie; in de andere gevallen betreft het een gelijktijdige studie.

49 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

35.000

5.3

30.000
25.000
20.000
15.000
10.000
5.000
0
2009

2010

2011
Hbo

Wo

2012

2013

Een tweede studie

In 2013 volgen iets meer dan 22.000
studenten een tweede studie. Zij zijn
nagenoeg gelijk verdeeld over het hbo en
het wo. In vergelijking met het
voorgaande jaar is het aandeel
studenten dat een tweede studie volgt
(volgtijdelijk of gelijktijdig) met dertien
procent afgenomen: de afname is sterker
in het wo (20%) dan in het hbo (5%). De
dalende trend die vanaf 2010 merkbaar
is, zet zich onverminderd voort. Sinds
2010 is het aandeel studenten dat een
tweede studie doet, afgenomen met 35
procent (hbo: 27%; wo: 42%).

Ho

Figuur 5.1: Aantal studenten dat een tweede studie volgt (bron: 1CHO)
12%

In de figuur hiernaast is het percentage
studenten dat een tweede studie doet
gerelateerd aan de totale
studentenpopulatie. In totaal volgt
ongeveer drie procent van alle studenten
een tweede studie in 2013. De
waargenomen daling zet zich in het wo
sterker voort dan de daling in het hbo:
tussen 2010 en 2013 daalt het aandeel
met vier procentpunt. In het hbo blijft
het aandeel rond de drie procent
schommelen.

10%
8%
6%
4%
2%
0%
2009

2010

2011
Hbo

2012
Wo

2013

Ho

Figuur 5.2: Aantal studenten dat een tweede studie volgt t.o.v. de
studentenpopulatie (bron: 1CHO)
35.000
30.000
25.000
20.000
15.000
10.000
5.000
0
2009

2010

Hbo - volgtijdelijk

2011
Wo - volgtijdelijk

2012

2013
Ho - volgtijdelijk

Figuur 5.3: Aantal studenten dat een tweede studie is gestart na afronding
van de eerste studie (bron: 1CHO)

50 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

De meeste studenten doen hun tweede
studie nadat ze de eerste studie hebben
afgerond. Slechts een klein deel startte
met de tweede studie vóór het behalen
van het eerste diploma (zie hiervoor
figuur 5.5). In 2013 doen 10.424 hbostudenten en 10.213 wo-studenten
volgtijdelijk een tweede studie. In
vergelijking met 2012 daalt het aandeel
studenten in het wo (20%) sterker dan
het aandeel in het hbo (5%). In het hoger
onderwijs als geheel is het aandeel
studenten dat volgtijdelijk een studie
doet in de afgelopen vijf jaar met 34
procent gedaald.

10%

Ten opzichte van de totale
studentenpopulatie is het aandeel
studenten dat twee studies volgtijdelijk
doet, gedaald van vijf procent in 2009
naar drie procent in 2013. Dat de daling
het meest fors is in het wo, blijkt uit de
figuur hiernaast. In het wo is sprake van
een daling van 3,8 procentpunt
tegenover 1,1 procentpunt in het hbo.

8%

6%

4%

2%

0%
2009

2010

Hbo - volgtijdelijk

2011

2012

Wo - volgtijdelijk

2013
Ho - volgtijdelijk

Figuur 5.4: Aantal studenten dat een tweede studie is gestart na afronding
van de eerste studie t.o.v. de studentenpopulatie (bron: 1CHO)
3.000

In totaal volgen in 2013 ongeveer 1.500
studenten een tweede studie gelijktijdig
(zij zijn met deze tweede studie gestart
vóór het behalen van het eerste
diploma). In 2009 waren dat ongeveer
2.700 studenten; dit is een daling van 46
procent. Deze daling was sterker in het
hbo (53%) dan in het wo (39%). Van alle
studenten die in 2013 gelijktijdig een
tweede studie volgen, studeert 58
procent in het wo.

2.500
2.000
1.500
1.000
500
0
2009

2010

Hbo - gelijktijdig

2011

2012

Wo - gelijktijdig

2013
Ho - gelijktijdig

Figuur 5.5: Aantal studenten dat een tweede studie is gestart vóór
afronding van de eerste studie en reeds een diploma heeft
behaald van de eerste studie; (bron: 1CHO)
1,0%

0,8%

0,6%

0,4%

0,2%

0,0%
2009

2010

Hbo - gelijktijdig

2011
Wo - gelijktijdig

2012

2013
Ho - gelijktijdig

Figuur 5.6: Aantal studenten dat tweede studie is gestart vóór afronding
van eerste studie t.o.v. de studentenpopulatie (bron: 1CHO)

51 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Het aandeel studenten dat de tweede
studie is begonnen nog voordat het
eerste diploma werd behaald, is in 2013
0,2 procent (0,3% in het wo en 0,1% in
het hbo) van de studentenpopulatie. Uit
de figuur hiernaast blijkt dat de dalende
trends voor hbo en wo relatief parallel
aan elkaar lopen. Waar zich in het hbo in
2011 een relatief sterkere daling heeft
voorgedaan, zien we hetzelfde gebeuren
in 2013 in het wo. Ten overstaan van alle
studenten die een tweede studie volgen,
doet 6,6 procent dit gelijktijdig (hbo:
5,6%; wo: 7,6%, niet in figuur).

25.000

5.4

Een tweede bachelor

Het aantal studenten met een tweede
studie die buiten de regeling voor het
wettelijk collegegeld vallen, neemt in de
afgelopen vijf jaar met bijna de helft af
(hbo: 51%; wo: 45%). De groep studenten
met een tweede bachelor in de sectoren
gezondheidszorg of onderwijs neemt in
dezelfde periode toe met 1.269
studenten (26%). Het gaat hier
voornamelijk om studenten met een hbodiploma (94% in 2013).

20.000

15.000

10.000

5.000

0
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo - overig > zo

Wo - overig > zo

Ho - overig > zo

Hbo - overig

Wo - overig

Ho - overig

Figuur 5.7: Aantal studenten met een tweede bachelor (volgtijdelijk) naar
type diploma (bron: 1CHO)
12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo - overig > zo

Wo - overig > zo

Ho - overig > zo

Hbo - overig

Wo - overig

Ho - overig

De daling uit de grafiek hiervoor is ook
zichtbaar als de aantallen gerelateerd
worden aan de populatie bachelors in
desbetreffend jaar. Tabel 5.1 geeft alle
aantallen per categorie weer. In het wo
heeft zich sinds 2011 een relatief sterke
afname voorgedaan (3,4 procentpunt)
van studenten die een tweede studie
doen in overige sectoren, terwijl er in
het hbo meer stabiliteit is (afname van
0,5 procentpunt). In de overgang naar
een tweede bachelor in de sector zorg of
onderwijs vindt er in de afgelopen vijf
jaar een lichte stijging plaats van het
aandeel studenten (0,2 procentpunt), en
deze wordt volledig veroorzaakt door
studenten met een hbo-diploma. De
stromen lopen aldus conform de
beleidsintenties.

Figuur 5.8: Percentage studenten met tweede bachelor (volgtijdelijk) naar
type diploma t.o.v. populatie bachelors (bron: 1CHO)
Tabel 5.1: Aantal en aandeel tweede bachelors (volgtijdelijk) en sector tweede bachelor ten opzichte van alle
ingeschreven bachelors (bron: 1CHO)
Hbo

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Overig > zorg/onderwijs
Overig > overig
Zorg/onderwijs > zorg/onderwijs
Zorg/onderwijs > overig
Totaal tweede bachelor

4.372
3.887
2.245
1.123
11.627

4.348
3.969
2.405
1.147
11.869

4.192
3.820
2.805
1.201
12.018

4.617
4.019
3.032
1.257
12.925

5.271
3.645
3.037
1.073
13.026

5.629
2.696
2.740
806
11.871

5.542
1.886
2.481
564
10.473

5.806
1.333
2.347
413
9.899

Geen tweede bachelor
% Tweede bachelor

340.213
3,4%

348.663
3,4%

357.940
3,4%

375.567
3,4%

388.535
3,4%

398.518
3,0%

398.940
2,6%

417.727
2,4%

Wo

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Overig > zorg/onderwijs
Overig > overig
Zorg/onderwijs > zorg/onderwijs
Zorg/onderwijs > overig
Totaal tweede bachelor

142
11.826
226
1.908
14.102

178
10.853
202
1.833
13.066

200
10.453
232
1.876
12.761

272
11.127
293
1.841
13.533

276
10.864
317
1.723
13.180

359
10.616
520
1.445
12.940

360
7.992
390
988
9.730

352
6.312
236
704
7.604

Geen tweede bachelor
% Tweede bachelor

118.611
11,9%

125.184
10,4%

131.708
9,7%

139.288
9,7%

143.188
9,2%

146.257
8,8%

143.096
6,8%

148.930
5,1%

52 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Tabel 5.1: (Vervolg) Aantal en aandeel tweede bachelors (volgtijdelijk) en sector tweede bachelor ten opzichte van
alle ingeschreven bachelors (bron: 1CHO)
Ho

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Overig > zorg/onderwijs
Overig > overig
Zorg/onderwijs > zorg/onderwijs
Zorg/onderwijs > overig
Totaal tweede bachelor

4.514
15.713
2.471
3.031
25.729

4.526
14.822
2.607
2.980
24.935

4.392
14.273
3.037
3.077
24.779

4.889
15.146
3.325
3.098
26.458

5.547
14.509
3.354
2.796
26.206

5.988
13.312
3.260
2.251
24.811

5.902
9.878
2.871
1.552
20.203

6.158
7.645
2.583
1.117
17.503

Geen tweede bachelor
% Tweede bachelor

458.824
5,6%

473.847
5,3%

489.648
5,1%

514.855
5,1%

531.723
4,9%

544.775
4,6%

542.036
3,7%

566.657
3,1%

100%

Als alleen gekeken wordt naar de
studenten met een tweede volgtijdelijke
studie is in 2013 de stroom (van overig
naar zorg of onderwijs of overige tweede
studies) volgens de verwachting van het
beleid. Zowel in hbo als wo is er binnen
de groepen die een tweede studie doen
een toename van degenen die dit doen
vanuit een overige sector naar zorg of
onderwijs.

80%

60%

40%

20%

0%
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo - overig > zo

Wo - overig > zo

Ho - overig > zo

Hbo - overig

Wo - overig

Ho - overig

Verreweg de grootste groep studenten
die een tweede studie volgtijdelijk doen,
volgt een wo-bachelor buiten de sector
zorg of onderwijs of deed de eerste
studie in één van deze sectoren (en valt
daarmee in de categorie ‘overig’). Van
deze wo-bachelors deed 82 procent de
eerste studie in het hbo (niet in figuur).

Figuur 5.9: Percentage studenten met tweede bachelor (volgtijdelijk) naar
type diploma t.o.v. tweede studies (bron: 1CHO)
45%

Meer dan 40 procent van de studenten
die een tweede studie doen in de wobachelor en dit niet doen vanuit een
overige opleiding naar een opleiding in
zorg of onderwijs, deden hun eerste
studie in de sector economie, gevolgd
door techniek (toenemend vanaf 2010)
en gedrag en maatschappij (afnemend in
2010). Grotendeels zal het hier gaan om
de schakelprogramma’s of premasters
(doorstroom van hbo-bachelor via een
premaster naar een wo-master). Voor
deze groep is een speciale voorziening
getroffen (zie paragraaf 5.1).

40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
2009
Ec

2010
Te

2011
Gm

2012
Gz

2013
Ow

Overig

Figuur 5.10: Sector eerste bachelor (%) van alle studenten met een tweede
bachelor overig in wo-bachelor (bron: 1CHO)

53 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
2009

2010
Ec

2011
Te

2012

Gm

2013

Na

Studenten die een tweede studie doen in
de wo-bachelor in de zorg zijn
voornamelijk afkomstig uit de sectoren
natuur (26,1%) en gedrag en
maatschappij (25,3%). (De sector
onderwijs komt in het wo in de
bachelorfase niet voor). Gedurende de
afgelopen vijf jaar is het aandeel
studenten afkomstig uit deze sectoren
flink gestegen (respectievelijk met 7,8
en 5,4 procentpunt). Het aandeel
studenten met een eerste studie in de
sector techniek is daarentegen flink
afgenomen (met 10,2 procentpunt).

Overig

Figuur 5.11: Sector eerste bachelor (%) van alle studenten met een tweede
bachelor in de zorg in wo-bachelor (bron: 1CHO)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
Vrouw

Autochtoon

31 j. +

Dt

Studentkenmerken
Geen tweede studie

Havo

Mbo

Vwo

Vooropleiding vo
Overig > zo

In de groep studenten die een tweede
studie doen (volgtijdelijk) in het hbo zijn
vrouwen en autochtone studenten
oververtegenwoordigd. Voorts is er in het
hbo een sterke oververtegenwoordiging
van studenten van 31 jaar en ouder en
van deeltijdstudenten. Dat verklaart het
feit dat relatief veel studenten geen
recht meer hebben op studiefinanciering.
Kijken we naar de meest voorkomende
vooropleidingen, dan zijn studenten met
een vwo-vooropleiding licht
oververtegenwoordigd en studenten met
een mbo-vooropleiding iets
ondervertegenwoordigd. Voor havisten is
er weinig verschil.

Overig tweede studie

Figuur 5.12: Percentage tweede bachelors in hbo in 2013 (volgtijdelijk) naar
type opleiding en studentkenmerken (bron: 1CHO)
100%

In het wo zijn de vrouwen
oververtegenwoordigd in de groep
studenten die een tweede studie doen in
80%
de sector zorg of onderwijs en hun
eerste diploma hebben behaald buiten
60%
deze sectoren. Autochtone studenten
zijn licht oververtegenwoordigd in de
tweede studies. Dit geldt ook voor
40%
oudere studenten en voor deeltijders.
Het zijn de studenten met een havo- of
mbo-vooropleiding die kiezen voor een
20%
tweede studie in een overige sector.
Studenten in het wo met een vwo0%
opleiding zijn ondervertegenwoordigd bij
Vrouw Autochtoon 31 j. +
Deeltijd
Havo
Mbo
Vwo
de tweede studies, maar binnen de
Studentkenmerken
Vooropleiding vo
tweede studie oververtegenwoordigd in
de groep die vanuit een overige sector
Geen tweede studie
Overig > zo
Overig tweede studie
een tweede studie volgt in zorg of
onderwijs. Overige vooropleidingen
Figuur 5.13: Percentage tweede bachelors in wo in 2013 (volgtijdelijk) naar (zoals een buitenlandse vooropleiding)
type opleiding en studentkenmerken (bron: 1CHO)
zijn niet getoond in de grafiek.

54 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

5.000

5.5

4.000

3.000

2.000

1.000

0
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo - overig > zo

Wo - overig > zo

Ho - overig > zo

Hbo - overig

Wo - overig

Ho - overig

Figuur 5.14: Aantal studenten met tweede master (volgtijdelijk) naar type
diploma (bron: 1CHO)
12%

Een tweede master

In totaal 3.134 masterstudenten (2013 in
het hoger onderwijs) hebben al eerder
een masterdiploma behaald. Van deze
groep studeert 83 procent in het wo en
17 procent in het hbo. In absolute
aantallen is er een daling zichtbaar van
het aantal masterstudenten met een
tweede master sinds 2010. De daling
(sinds 2010) van studenten die een
tweede master doen buiten de sector
zorg of onderwijs is fors (61%). In het hbo
daalt ook het aantal studenten dat een
tweede master doet binnen de sector
zorg of onderwijs en de eerste master
buiten deze sector heeft gevolgd: deze
stroom is sinds 2010 afgenomen met 34
procent. In het wo stijgt deze stroom
sinds 2010 (20%).

In de figuur hiernaast wordt het aantal
masterstudenten in een tweede studie
gerelateerd aan het totaal aantal
masterstudenten. Tabel 5.2 geeft alle
aantallen per categorie weer. In 2013 is
één procent van alle masterstudenten in
het hoger onderwijs bezig met een
tweede master in een andere sector dan
zorg of onderwijs (1% in zowel hbo als
wo) en ongeveer twee procent van alle
masterstudenten doet een tweede
master vanuit een andere sector binnen
de sector zorg of onderwijs.

10%
8%
6%
4%
2%
0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Hbo - overig > zo

Wo - overig > zo

Ho - overig > zo

Hbo - overig

Wo - overig

Ho - overig

Figuur 5.15: Aantal studenten met tweede master (volgtijdelijk) naar type
diploma t.o.v. populatie masters (bron: 1CHO)
Tabel 5.2: Aantal en aandeel tweede masters (volgtijdelijk) en sector tweede master ten opzichte van alle
ingeschreven masters (bron: 1CHO)
Hbo

2006

2007

Overig > zorg/onderwijs
Overig > overig
Zorg/onderwijs > zorg/onderwijs
Zorg/onderwijs > overig
Totaal tweede master

332
54
651
174
1.211

286
63
684
111
1.144

288
63
463
117
931

307
51
471
113
942

305
66
499
103
973

223
54
260
92
629

178
35
208
92
513

201
35
214
75
525

Geen tweede master
% Tweede master

10.948
10,0%

10.249
10,0%

10.365
8,2%

11.531
7,6%

11.996
7,5%

11.323
5,3%

10.410
4,7%

10.913
4,6%

Wo

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Overig > zorg/onderwijs
Overig > overig
Zorg/onderwijs > zorg/onderwijs
Zorg/onderwijs > overig
Totaal tweede master

689
2.047
100
177
3.013

759
2.401
110
223
3.493

790
2.439
127
263
3.619

915
2.683
174
243
4.015

1.104
2.971
213
266
4.554

1.206
2.156
199
230
3.791

1.210
1.435
171
153
2.969

1.329
1.018
143
119
2.609

Geen tweede master
% Tweede master

39.035
7,2%

49.546
6,6%

56.597
6,0%

64.206
5,9%

72.381
5,9%

75.710
4,8%

80.590
3,6%

86.936
2,9%

55 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Tabel 5.2: (Vervolg) Aantal en aandeel tweede masters (volgtijdelijk) en sector tweede master ten opzichte van alle
ingeschreven masters (bron: 1CHO)
Ho

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Overig > zorg/onderwijs
Overig > overig
Zorg/onderwijs > zorg/onderwijs
Zorg/onderwijs > overig
Totaal tweede master

1.021
2.101
751
351
4.224

1.045
2.464
794
334
4.637

1.078
2.502
590
380
4.550

1.222
2.734
645
356
4.957

1.409
3.037
712
369
5.527

1.429
2.210
459
322
4.420

1.388
1.470
379
245
3.482

1.530
1.053
357
194
3.134

Geen tweede master
% Tweede master

49.983
7,8%

59.795
7,2%

66.962
6,4%

75.737
6,1%

84.377
6,1%

87.033
4,8%

91.000
3,7%

97.849
3,1%

100%

Kijken we naar de twee stromen ten
opzichte van elkaar en relateren we de
masterstudenten in de twee groepen aan
het totaal aantal masterstudenten in een
tweede studie, dan valt hier een
soortgelijk patroon op als bij de
bachelors. Er is een lichte daling (sinds
2010) van degenen die de tweede master
doen buiten de sector zorg of onderwijs
en een stijging van studenten met een
masterdiploma buiten zorg of onderwijs
die een tweede master doen binnen deze
sector.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Hbo - overig > zo

Wo - overig > zo

Ho - overig > zo

Hbo - overig

Wo - overig

Ho - overig

Figuur 5.16: Aantal studenten met tweede master (volgtijdelijk) naar type
diploma t.o.v. alle tweede masters (bron: 1CHO)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
Vrouw

Autochtoon

31 j. +

Deeltijd

Studentkenmerken
Geen tweede studie

Havo

Mbo

Vwo

De man-vrouwverhouding bij studenten
die een tweede wo-master doen is iets
scheef: relatief veel vrouwen volgen een
tweede master. Hetzelfde geldt voor
autochtone studenten in vergelijking met
westers- en niet-westers allochtone
studenten. Relatief veel studenten die
een tweede master volgen zijn ouder.
Ook volgen relatief veel studenten hun
tweede master in deeltijd. De grootste
groep studenten met een tweede womaster heeft vwo als basisopleiding.
Overige vooropleidingen (zoals een
buitenlandse vooropleiding) zijn niet
getoond in de grafiek.15

Vooropleiding vo
Overig > zo

Overig tweede studie

Figuur 5.17: Percentage tweede masters (alleen wo) in 2013 (volgtijdelijk)
naar type opleiding en studentkenmerken (bron: 1CHO)

15

N.B. vanwege lage studentaantallen worden alleen cijfers voor een tweede universitaire master gepresenteerd.

56 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

€ 25.000

5.6

€ 20.000

€ 15.000

€ 10.000

€ 5.000

Bachelor

Totaal

Techniek

Taal en cultuur

Onderwijs

Landbouw

Gezondheidszorg

Economie

Gedrag en maatschappij

Totaal

Techniek

Taal en cultuur

Recht

Sectoroverstijgend

Onderwijs

Landbouw

Gezondheidszorg

Economie

Gedrag en maatschappij

€0

Master

Gemiddeld instellingscollegegeld

Figuur 5.18: Instellingscollegegelden hbo 2014-2015 naar sector, minimale,
gemiddelde en maximale waarden hbo-bachelor en -master
(bron: websites)
€ 35.000

Instellingscollegegeld

De figuur hiernaast toont de
instellingscollegegelden voor de hbobachelor- en masteropleidingen. Een
tweede bachelor in het hoger onderwijs
(voltijd) kost € 7.661; een tweede
master € 11.375. Een tweede voltijd
hbo-bachelor kost gemiddeld € 7.184;
een hbo-master € 7.356. In het hbo ligt
het collegegeld (voltijd bachelor)
ongeveer € 1.500 lager dan in het wo.
Tussen de sectoren zijn de verschillen in
het hbo relatief klein. Een aantal
opleidingen hanteert een
instellingscollegegeld ter hoogte van het
wettelijk collegegeld, bijvoorbeeld de
opleidingen Godsdienst-Pastoraal Werk
en de lerarenopleiding Fries. Verschillen
in range worden vaak verklaard door een
enkele uitschieter naar boven of
beneden. Bij nagenoeg alle hboinstellingen wordt één tarief gehanteerd,
een enkele uitzondering daargelaten.
Hoge tarieven gelden bijvoorbeeld voor
de opleiding Verloskunde. Sommige
hogescholen kennen varianten in het
instellingscollegegeld afhankelijk van het
jaar van inschrijving.

57 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Totaal

Techniek

Taal en cultuur

Sectoroverstijgend

Recht

Natuur

Onderwijs

Landbouw

Gezondheidszorg

Gedrag en maatschappij

Economie

Totaal

Techniek

Taal en cultuur

Sectoroverstijgend

Recht

Natuur

Landbouw

Gezondheidszorg

Economie

Gedrag en maatschappij

Zoals gezegd, kost een tweede bachelor
in het hoger onderwijs (voltijd) € 7.661;
€ 30.000
een tweede master € 11.375. In het wo
liggen de bedragen hoger dan in het hbo.
€ 25.000
Een tweede voltijd wo-bachelor kost
gemiddeld € 8.670; een wo-master
€ 11.763. In het wo zijn er duidelijke
€ 20.000
verschillen. Voor masters hanteert men
een hoger tarief dan voor bachelors. Ook
€ 15.000
tussen sectoren zit variatie: instellingscollegegelden zijn het hoogst in de
€ 10.000
gezondheidszorg, landbouw en natuur en
bij de sector-overstijgende opleidingen
€ 5.000
(m.n. university colleges). De techniekopleidingen hebben gemiddeld een
€0
relatief laag instellingstarief omdat de
universiteiten van Delft en Eindhoven
een tarief hanteren ter hoogte van het
wettelijk tarief. Dit tarief wordt ook
door een aantal andere opleidingen
gehanteerd, bijvoorbeeld educatieve
masters aan de Universiteit Leiden en
Tilburg University, opleidingen als
Theologie en Religiewetenschappen en
Bachelor
Master
voor de researchmasters Business en
Economics (Tilburg University). In het wo
Gemiddeld instellingscollegegeld
zijn er grote verschillen binnen de sector
gezondheidszorg. Het instellingstarief
Figuur 5.19: Instellingscollegegelden wo 2014-2015 naar sector, minimale, van (bijv.) de bachelor geneeskunde
varieert van € 11.050 (UU) tot € 32.000
gemiddelde en maximale waarden wo-bachelor en -master
(UM). Ook binnen de wo- bachelor recht
(bron: websites)
is (bijv.) het tarief aan de VU (€ 5.500)
bijna de helft van dat van de UL
(€ 10.100). Een enkele instelling heeft
een uniform tarief (bijv. WUR: € 14.875).

5.7

Samenvatting

In dit hoofdstuk is de ontwikkeling van het aantal studenten dat een tweede studie volgt, zowel volgtijdelijk als
gelijktijdig, geanalyseerd en besproken. Elke student kan één bachelor en één master volgen tegen het wettelijk
collegegeld. Bij een tweede bachelor- of masteropleiding betaalt de student het (vaak hogere) instellingscollegegeld.
Een uitzondering wordt sinds september 2010 gemaakt voor studenten die hun eerste diploma behaalden in een
andere sector dan gezondheidszorg of onderwijs en die hun tweede studie in één van deze sectoren gaan doen. Sinds
september 2014 wordt er tevens een uitzondering gemaakt voor studenten die voor het afronden van hun eerste
studie een tweede (of derde of volgende) studie beginnen onder voorwaarde dat zij deze studie(s) onafgebroken
volgen. Deze twee groepen studenten betalen het wettelijk collegegeld. Vervolgens is er nog specifieke regelgeving
c.q. zijn er uitzonderingen voor studenten die een schakelprogramma volgen of voor studenten die twee studies
gelijktijdig volgen. In deze slotparagraaf worden de belangrijkste bevindingen beschreven.
Verandert het aandeel studenten dat kiest voor een tweede studie (gelijktijdig c.q. volgtijdelijk)?
In 2013 doen drie van de honderd studenten een tweede studie, zowel in de bachelor- als in de masterfase. Het aantal
studenten dat een tweede studie volgt, neemt af, na 2010 met 35 procent; in het wo is deze afname groter dan in het
hbo. In 2013 volgen iets meer dan 22.000 studenten een tweede studie; in 2010 waren dat nog ruim 34.000 studenten.
Van alle studenten die een tweede studie volgen, doet ongeveer zeven procent dit gelijktijdig (zij behaalden hun
eerste diploma terwijl ze al bezig waren met de tweede studie). In 2013 betreft het 1.500 studenten. Van alle tweede
studies betreft het bij ongeveer vijftien procent een tweede master en bij ruim 85 procent een tweede bachelor. De
daling van het aantal tweede studies is in lijn met het ingezette beleid: de stroom studenten die vanuit een andere
sector een tweede studie gaat doen in de sector zorg of onderwijs is na 2009 stijgend (tussen 2012 en 2013 stijgt dit
aandeel nog met 5%); de andere stroom daalt.
Verschilt de verandering (van aandeel studenten dat kiest voor een tweede studie) voor specifieke sectoren of
groepen studenten?
Ten opzichte van alle bachelorstudenten volgt in 2013 ongeveer drie procent een tweede bachelor. De ontwikkeling
van het aantal tweede bachelors (volgtijdelijk) volgt de hierboven beschreven trend: tussen 2012 en 2013 daalt het
absolute aantal studenten van ongeveer 24.000 naar iets meer dan 20.000. Het aantal studenten dat vanuit een
andere sector de tweede bachelor ging volgen in zorg of onderwijs steeg met twintig procent tussen 2009 en 2011 (van
5.000 naar 6.000 studenten). Na 2011 blijft het aantal universitaire studenten dat kiest voor een tweede studie
stabiel, terwijl er in het hbo nog een kleine stijging waar te nemen is. In 2013 maakt deze groep 1,4 procent uit van
de populatie bachelors (in het wo 0,2 procent en in het ho 1,1 procent).
Het aandeel studenten dat een tweede wo-bachelor volgt buiten de sectoren zorg of onderwijs, bestaat voor tachtig
procent uit hbo-studenten; dit zijn wellicht voor een deel de schakelstudenten. Voor deze groep is vanaf 2013 een
speciale voorziening getroffen voor schakelprogramma’s. Het grootste deel van de hbo-wo-doorstroom naar een
tweede studie buiten gezondheidszorg of onderwijs zien we in de sectoren economie en (in mindere mate) techniek.
Een tweede bachelor wordt vaker gevolgd door vrouwen, autochtone studenten en oudere studenten.
Ten opzichte van alle masterstudenten volgt in 2013 ongeveer drie procent een tweede master. In 2013 gaat het om
3.134 studenten (volgtijdelijk). In 2010 waren dat nog 5.500 studenten. Ongeveer 83 procent studeert in het wo; 17
procent in het hbo. De groep studenten die een overgang maken vanuit een overige sector naar de sectoren zorg of
onderwijs is in de afgelopen vijf jaar in het hbo gedaald met 35 procent (van 307 naar 201) en in het wo met 45
procent gestegen (van 915 naar 1.329). Vooral in het wo is het opmerkelijk dat alle andere groepen studenten met
een tweede master in grootte afnemen. De resultaten ondersteunen hiermee het ingezette beleid. In totaal gaat twee
procent van alle masterstudenten afkomstig van buiten zorg of onderwijs de tweede master doen in de sector zorg of
onderwijs. Ook in de master is er een lichte oververtegenwoordiging van vrouwen, autochtone studenten en oudere
studenten.
Hoe hoog zijn de instellingscollegegelden voor de tweede studie?
Een tweede bachelor in het hoger onderwijs (voltijd) kost € 7.661; een tweede master € 11.375. Een tweede voltijd
hbo-bachelor kost gemiddeld € 7.184; een voltijd wo-bachelor € 8.670. Een tweede voltijd-master kost in het hbo
€ 7.356 en in het wo € 11.763. Instellingscollegegelden voor hbo-bachelors zijn lager dan voor wo-bachelors. Binnen
het wo wordt voor masters een hoger tarief gerekend dan voor bachelors. Het hbo hanteert doorgaans een uniform
tarief voor de hele instelling; in het wo kennen de tarieven meer variatie tussen sectoren. Hierbij zijn opleidingen in
de sector gezondheidszorg het duurst. Ook in de sector landbouw en natuur worden relatief hoge tarieven gerekend.
Voor sommige religie-opleidingen wordt een instellingstarief gerekend ter hoogte van het wettelijk tarief. Dit geldt
tevens voor de beide technische universiteiten en voor een paar masters (educatieve masters of researchmasters) in
het wo. Uitschieters zijn er met name bij gezondheidszorg. Het instellingstarief voor de bachelor Geneeskunde
varieert van € 11.050 tot € 32.000. Ook voor Verloskunde wordt doorgaans een relatief hoog tarief gerekend. Verder
kan soms per opleiding het instellingscollegegeld tussen instellingen behoorlijk verschillen.

58 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

6

Studievoortgang, studiegedrag, kwaliteit en excellentie

6.1

Inleiding en vraagstelling

In dit hoofdstuk staat het studieproces centraal. We gaan nader in op kwaliteit, studiegedrag en excellentie. De
gegevens zijn ontleend aan drie bronnen: de Studentenmonitor Hoger Onderwijs (jaren 2011 tot en met 2014), de
Nationale Studentenenquête (jaren 2010 tot en met 2014) en de Studiekeuzedatabase, waarin de rendementscijfers
zijn opgenomen. De analyses in dit hoofdstuk zijn gebaseerd op de voltijd bachelorstudenten. In dit hoofdstuk worden
de volgende onderzoeksvragen aan de orde gesteld:
6_1 Verandert het aandeel eerstejaarsstudenten dat op schema ligt?
6_2 Hoe ontwikkelt zich het percentage studenten dat aangesproken wordt op studieachterstand in het eerste jaar?
6_3 Verbetert de studievoortgang van studenten?
6_4 Hoe is de ontwikkeling van bachelorrendementen?
6_5 Verbetert de inzet van studenten?
6_6 Verbetert de motivatie van studenten?
6_7 Verbetert de tijdbesteding van studenten aan hun studie?
6_8 Hoe ontwikkelt zich de onderwijsintensiteit (aantal contacturen) in het eerste jaar?
6_9 Welk deel van de eerstejaarsstudenten heeft minder dan twaalf contacturen?
6_10 Verandert het aandeel werkende studenten?
6_11 Verandert het aantal gewerkte uren?
6_12 Is werken naast de studie van invloed op de resultaten?
6_13 Verbetert de kwaliteit van de opleiding naar de mening van de studenten (algemeen, docenten, inhoud,
begeleiding)?
6_14 Hoe verloopt de ontwikkeling van het aandeel studenten met bestuurlijke ervaring?
6_15 Hoe verloopt de ontwikkeling van het aandeel studenten met studie-ervaring in het buitenland?
6_16 Verandert het aandeel ambitieuze studenten?
6_17 Verandert de deelname aan excellentietrajecten (het aantal studenten in honoursprogramma’s)?
6_18 In hoeverre worden programma’s aangeboden in een buitenlandse taal?
6.2

Data en definities

De Studentenmonitor Hoger Onderwijs (zie ook paragraaf 1.8) volgt de studievoortgang, motivatie, studiekeuze,
studiegedrag, tevredenheid, tijdbesteding, inkomsten en uitgaven van de Nederlandse studentenpopulatie. De
Studentenmonitor van 2011 is gebruikt voor de eerste meting van de Monitor Beleidsmaatregelen. In deze rapportage
worden de resultaten van de Studentenmonitor 2011, 2012, 2013 en 2014 met elkaar vergeleken. Het veldwerk van de
Studentenmonitor vond steeds plaats in het voorjaar onder een steekproef van in Nederland studerende studenten. De
studenten zijn deels benaderd via DUO en deels via een studentenpanel. De resultaten in de Studentenmonitor zijn
zodanig gewogen dat het beeld representatief is voor de landelijke studentenpopulatie. In dit hoofdstuk zijn alleen de
voltijd bachelors meegenomen. De analyses van de voltijd bachelorstudenten zijn gebaseerd op de volgende
aantallen:
Tabel 6.1: Steekproefaantallen Studentenmonitor Hoger Onderwijs
2011

2012

2013

2014

Alle jaren

Hbo
Wo

15.566
8.732

7.562
5.205

11.424
6.741

8.899
5.274

43.451
25.952

Totaal

24.298

12.767

18.165

14.173

69.403

Alleen bachelor voltijd; gewogen voor steekproefafwijkingen.

De tevredenheidsoordelen over de opleiding zijn ontleend aan de Nationale Studentenenquête. Dit is een groot
landelijk tevredenheidsonderzoek dat jaarlijks wordt uitgevoerd onder alle opleidingen in het hoger onderwijs. In dit
onderzoek wordt aan de studenten allereerst gevraagd een algemeen oordeel te geven over de opleiding als geheel.
Daarna worden specifieke vragen gesteld over onder andere algemene vaardigheden, wetenschappelijke
vaardigheden, voorbereiding op de beroepsloopbaan, docenten, studiebegeleiding, toetsing en beoordeling,
informatievoorziening, studierooster, studielast, contacttijd, groepsgrootte, stage en opleiding, stage-ervaring,
studiefaciliteiten, kwaliteitszorg, studieomgeving en huisvesting. Voor deze rapportage is verslag gedaan van het
studentoordeel dat betrekking heeft op de opleiding in het algemeen, op docenten, de inhoud en de
studiebegeleiding. De volgende aantallen zijn opgenomen in de analyses:

59 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Tabel 6.2: Steekproefaantallen Nationale Studentenenquête
2010

2011

2012

2013

2014

Alle jaren

Hbo
Wo

113.471
53.529

96.664
52.511

101.426
46.755

136.480
59.617

123.433
50.859

571.474
263.271

Totaal

167.000

149.175

148.181

196.097

174.292

834.745

Alleen bachelor voltijd bekostigd; gewogen voor steekproefafwijkingen.

De rendementscijfers die zijn gebruikt, zijn ontleend aan de VSNU en de Vereniging Hogescholen. Deze cijfers geven
een beeld van de mate waarin de studenten die starten aan deze opleiding binnen vier jaar (wo) of vijf jaar (hbo), dus
nominaal plus 1 jaar, een diploma halen. De rendementen zijn berekend op basis van de instroomcohorten voor de
cohorten 2006 t/m 2009 (wo) en 2006 t/m 2008 (hbo). De rendementsdefinities van hbo en wo komen niet overeen,
maar worden hier gebruikt om goed aan te sluiten bij de definities die gebruikt worden in de prestatieafspraken.
Voor het wo is berekend hoeveel studenten van een cohort binnen nominaal plus 1 (vier jaar) hun bachelordiploma
behalen. De cohortdefinitie betreft alle studenten met een vwo-diploma die direct instromen (maximaal 1 jaar tussen
behalen vwo diploma en instroom) en ook direct doorstromen naar het tweede bachelorjaar (herinschrijvingen).
Voor het hbo zijn de cijfers gebaseerd op het percentage studenten dat aan een opleiding begint en vervolgens binnen
vijf jaar een diploma binnen het hoger onderwijs behaalt (niet per se bij de opleiding waaraan de student gestart is).
Ook studenten die switchen naar een andere opleiding worden dus meegerekend. Het betreft alle hoofdinschrijvingen
van studenten die zich in een bepaald studiejaar (cohort) voor het eerst hebben ingeschreven aan deze opleiding.
Steeds tonen we voor alle indicatoren een grafische presentatie van de resultaten voor het hbo, voor het wo en het
totale hoger onderwijs. Daarnaast zijn voor alle indicatoren regressieanalyses uitgevoerd om na te gaan of er grote
verschillen zijn tussen groepen studenten. De regressieanalyses zijn, vanwege de opname van de controlevariabelen,
uitgevoerd op de ongewogen data. De volgende studentkenmerken zijn hierin opgenomen: geslacht, sociaaleconomische status, soort hoger onderwijs, eerstejaars/ouderejaars, allochtoon/autochtoon, studenten die
belemmerd worden door een functiebeperking, thuiswonend/uitwonend en bètaopleidingen versus overige
opleidingen. De indeling in bèta en niet-bèta is gebaseerd op de indeling in clusters zoals gemaakt door het Platform
Bèta Techniek. Voor de indeling in bèta zijn cluster 1 (opleidingen in de sector natuur en techniek) en cluster 2
(opleidingen met meer dan 50% bètavakken) samengenomen. Indien de regressieanalyses grote verschillen laten zien
naar deze kenmerken, is hierover tekstueel of in de vorm van een aparte grafiek aandacht aan besteed.

60 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

100%

6.3

80%

60%

40%

20%

0%
2013

2014

Eerstejaars hbo

Eerstejaars wo

Eerstejaars ho

Ouderejaars hbo

Ouderejaars wo

Ouderejaars ho

Studievoortgang

Het percentage studenten met
studieachterstand is na 2013 onder
eerstejaars nagenoeg stabiel gebleven:
veertien procent in het hbo en elf
procent in het wo. Van alle ouderejaars
in het wo kampt 44 procent met een
achterstand; in het hbo 37 procent. Bij
de ouderejaars zien we in het wo tussen
2013 en 2014 een lichte (significante)
daling van het aandeel studenten met
studieachterstand van 47 naar 44
procent; in het hbo stijgt het aandeel
studenten met studievertraging licht
(significant) van 34 procent naar 36
procent.

Figuur 6.1: Percentage voltijd bachelorstudenten met studieachterstand
(bron: Studentenmonitor 2013-2014)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2013

2014

Eerstejaars hbo

Eerstejaars wo

Eerstejaars ho

Ouderejaars hbo

Ouderejaars wo

Ouderejaars ho

In hoeverre worden studenten met
studievertraging actief hierop
aangesproken door de opleiding? Op dit
moment geldt voor de helft van de
eerstejaarsstudenten dat zij actief
worden aangesproken op
studieachterstand. Tussen hbo en wo zijn
er nagenoeg geen verschillen. In het hbo
is het percentage sinds 2013 licht
gedaald (van 55% naar 48%). Ongeveer 30
procent van de ouderejaars wordt
aangesproken op studieachterstand: dit
percentage ligt in 2014 in het hbo hoger
(36%) dan in het wo (20%). Er is geen
sprake van een significante ontwikkeling
tussen 2013 en 2014. De gegevens van
2012 zijn niet getoond vanwege
gewijzigde vraagstelling.

Figuur 6.2: Percentage voltijd bachelorstudenten met studieachterstand
dat hierop aangesproken wordt (bron: Studentenmonitor 20132014)
100%

6.4

90%
80%
70%
60%
50%
40%
2005

2006

2007
Hbo

2008
Wo

2009

Ho

Figuur 6.3: De ontwikkeling van de bachelorrendementen naar
instroomcohort (bron: VSNU/VH 2011-2014) (cijfers wo van
VSNU betreffen voorlopige cijfers)

61 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Rendementen

De rendementsgegevens van de
bachelors zijn afkomstig van de VSNU en
de Vereniging Hogescholen. In lijn met
de eerder beschreven resultaten op het
gebied van studievoortgang, blijken ook
de rendementen in het wo fors gestegen
te zijn sinds het instroomcohort 2005.
Het bachelorrendement (op basis van
herinschrijvingen) is gestegen van 57
procent (cohort 2005) naar 71 procent
(cohort 2009). Het betreft hier de
rendementen na vier jaar (nominaal+1)
van de cohorten 2005 tot en met 2009. In
het hbo blijven de rendementen relatief
stabiel net iets boven de 50 procent (een
lichte daling van 55% voor cohort 2005
naar 52% voor cohort 2008). In het hbo
gaat het om de rendementen na vijf jaar
(nominaal+1) van de cohorten 2005 tot
en met 2008.

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
2005

2006

2007

2008

2009

Bèta hbo

Bèta wo

Bèta ho

Overig hbo

Overig wo

Overig ho

De figuur hiernaast toont de
bachelorrendementen van
bètaopleidingen en overige opleidingen.
In het hbo zijn deze ongeveer gelijk. In
het wo zijn de rendementen van
bètastudies behoorlijk lager dan die van
overige studies. Toch trekken de worendementen van bètastudies fors aan.
Daar zien we een stijging van twintig
procentpunten (van 45% voor cohort
20056 naar 65% voor cohort 2009)
tegenover een stijging van tien
procentpunten bij de overige woopleidingen (van 62% voor cohort 2005
naar 73% voor cohort 2009).

Figuur 6.4: De ontwikkeling van de bachelorrendementen naar bèta en
overige opleidingen (bron: VSNU/VH 2011-2014) (cijfers wo van
VSNU betreffen voorlopige cijfers)
95

De studievoortgang van studenten is
berekend door het aantal behaalde EC’s
te delen door de verbruikte studietijd.
90
Een waarde van 100 betekent dat een
student nominaal studeert. Ten opzichte
85
hiervan is er gemiddeld in het hoger
onderwijs een achterstand van elf
procent; deze is (in tegenstelling tot
80
eerdere jaren) in het hbo groter dan in
het wo. De studievoortgang in het wo
stijgt tussen 2013 en 2014 significant en
75
is in 2014 beter dan in het hbo. In 2013
waren er geen verschillen tussen hbo en
70
wo; vóór 2013 was de studievoortgang
2011
2012
2013
2014
van hbo-bachelors beter dan die van wobachelors. In het hbo is de
studievoortgang van studenten met een
Hbo
Wo
Ho
havo-vooropleiding slechter dan die van
Figuur 6.5: Studievoortgang van voltijd bachelorstudenten t.o.v. nominaal studenten met vwo- of mbovooropleiding.
studeren (=100) (Bron: Studentenmonitor)
95

Van een aantal groepen blijft de
studievoortgang ten opzichte van andere
studenten achter. Als eerste noemen we
studenten die belemmerd worden door
een functiebeperking. De
studievoortgang van deze groep blijft
fors achter, zo blijkt uit de figuur
hiernaast. Met name de curve in het wo
ontwikkelt zich niet zoals bij studenten
zonder functiebeperking. Wel hebben zij
sinds 2011 dezelfde positieve
ontwikkeling doorgemaakt als alle
andere studenten.

90

85

80

75

70
2011

2012

2013

2014

Met functiepeperking hbo

Zonder beperking hbo

Met functiepeperking wo

Zonder beperking wo

Met functiepeperking ho

Zonder beperking ho

Figuur 6.6: Studievoortgang van voltijd bachelorstudenten t.o.v. nominaal
studeren naar wel/geen beperking (=100) (Bron:
Studentenmonitor)

62 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

95

De studievoortgang van allochtone
studenten blijft achter bij die van
autochtone studenten. Dit patroon is
zichtbaar in alle onderzochte jaren. Wel
zien we met name in het wo dat er ook
bij de allochtone bachelors vooruitgang
geboekt wordt.

90

85

80

75

70
2011

2012

2013

2014

Allochtoon hbo

Allochtoon wo

Allochtoon ho

Autochtoon hbo

Autochtoon wo

Autochtoon ho

Figuur 6.7: Studievoortgang van voltijd bachelorstudenten t.o.v. nominaal
studeren naar etniciteit (=100) (Bron: Studentenmonitor)
95

In het wo zien we de inhaalslag bij zowel
mannen als vrouwen. Toch hebben
mannen in het wo nog steeds een
achterstand ten opzichte van vrouwen.
In het hbo is er sprake van een lichte
daling, bij zowel mannen als vrouwen. In
het hbo waren de verschillen tussen
mannen en vrouwen altijd al veel kleiner
(alleen in 2012 deden mannen het iets
beter dan vrouwen); in 2014 zijn de
verschillen verdwenen.

90

85

80

75

70
2011

2012

2013

2014

Man hbo

Man wo

Man ho

Vrouw hbo

Vrouw wo

Vrouw ho

Figuur 6.8: Studievoortgang van voltijd bachelorstudenten t.o.v. nominaal
studeren naar geslacht (=100) (Bron: Studentenmonitor)
95

In het hbo zijn de verschillen in
studievoortgang naar vooropleiding
significant. In alle jaren is de
studievoortgang van studenten met een
havo-vooropleiding slechter dan van de
overige studenten en blijft de voortgang
van studenten met een mbovooropleiding achter bij die van
studenten met een vwo-vooropleiding.

90

85

80

75

70
2011

2012
Havo

2013
Mbo

2014
Vwo

Figuur 6.9: Studievoortgang van voltijd hbo-bachelorstudenten t.o.v.
nominaal studeren naar vooropleiding (=100) (Bron:
Studentenmonitor)

63 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

50%

6.5

48%
45%
43%
40%
38%
35%
33%
30%
2011

2012

2013

Hbo

Wo

2014
Ho

Figuur 6.10: Percentage voltijd bachelorstudenten met meer dan
gemiddelde inzet (bron: Studentenmonitor)
100%
95%
90%
85%
80%
75%
70%
65%
60%
2011

2012

2013

Hbo

Wo

2014

Inzet en motivatie

Ongeveer vier van de tien studenten
zetten zich meer dan gemiddeld in voor
hun studie. In lijn met de resultaten in
het kader van studievoortgang, is er in
het wo ook een verbetering van het
aandeel studenten dat een meer dan
gemiddelde inzet toont voor de studie.
Deze stijging is significant. In alle jaren
en zowel in hbo als in wo tonen vrouwen
meer inzet dan mannen. Studenten die
belemmerd worden door een beperking
kunnen zich minder intensief inzetten
dan studenten zonder beperking. De
inzet van allochtone en autochtone
studenten verschilt nauwelijks. De inzet
van havisten in het hbo is lager dan die
van studenten met mbo of vwo.

Omdat motivatie een momentopname is,
is de indicator voor motivatie
samengesteld uit de eigen inschatting
van de student over hun motivatie aan
de start van de studie, aan het begin van
het studiejaar en in mei van het laatste
jaar. Op basis hiervan kunnen we stellen
dat ongeveer acht van de tien studenten
meer dan gemiddeld gemotiveerd is. Dit
gegeven blijft redelijk constant, met
uitzondering van het hbo, waar we
tussen 2012 en 2013 een afname van de
motivatie zien. In het wo zijn iets meer
gemotiveerde studenten (84%) dan in het
hbo (78%). Verschillen tussen type
studenten zijn klein.

Ho

Figuur 6.11: Percentage voltijd bachelorstudenten met meer dan gemiddelde
motivatie (bron: Studentenmonitor)
100%

In de grafiek hiernaast is te zien dat
ongeveer twintig procent van de
studenten uitzonderlijk gemotiveerd is.
Een kleine groep van twee à drie procent
van de studenten kenmerkt zich door een
uitzonderlijk lage motivatie.

80%

60%

40%

20%

0%
2011 2012 2013 2014 2011 2012 2013 2014 2011 2012 2013 2014
Hbo

Wo
zeer hoog

hoog

Ho
gemiddeld

laag

Figuur 6.12: Percentage voltijd bachelorstudenten en mate van motivatie
(bron: Studentenmonitor)

64 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

40

6.6

Tijdbesteding

De Nederlandse voltijd bachelorstudent
besteedt over de onderzochte jaren
gemiddeld 34 uur per week aan de
30
studie. Voor de tijdbesteding aan de
studie zijn de uren die studenten
25
besteden aan contactonderwijs en de
uren voor zelfstudie opgeteld. De figuren
20
over tijdbesteding hebben geen
betrekking op studenten die stage lopen
15
of studenten die werken aan hun
scriptie. Dit zou een onbetrouwbaar
10
beeld geven. In 2014 besteden hbo2011
2012
2013
2014
studenten 34 uur per week aan hun
studie; wo-studenten 33. Het aantal
studie-uren was in 2012 iets hoger
Hbo
Wo
Ho
(gemiddeld 1 uur per week en gemiddeld
Figuur 6.13: Tijdbesteding van voltijd bachelorstudenten aan studie in uren 2 uur in het hbo) dan in de andere jaren.
De verhouding tussen contacttijd en
per week: alleen studenten die geen stage lopen en niet aan
zelfstudie is ongeveer 50/50: 16 à 17 uur
hun scriptie werken (bron: Studentenmonitor)
zelfstudie en 16 à 17 uur contacttijd.
35

40

In het hbo is de verhouding tussen
contactonderwijs en zelfstudie precies
andersom dan in het wo. In het hbo
30
bestaat het onderwijs voor voltijd
bachelorstudenten die geen stage lopen
25
en niet met hun scriptie bezig zijn, voor
47 procent (gemiddeld 16 uur) uit
20
zelfstudie en voor gemiddeld 53 procent
15
(18 uur) uit contactonderwijs. In het hbo
stijgt de studietijd in 2012 als gevolg van
10
een kleine stijging van het aantal
contacturen. Tussen 2012 en 2013 daalt
5
de studietijd in het hbo licht. Tussen
0
2013 en 2014 is er geen verandering.
2011
2012
2013
2014
Meer dan gemiddeld wordt in het hbo
tijd besteed aan de studie door
eerstejaars, vrouwen, studenten met een
Contacturen (hbo)
Zelfstudie (hbo)
functiebeperking, bètastudenten en (de
laatste drie jaren) studenten met een
Figuur 6.14: Tijdbesteding aan studie in uren per week van voltijd
bachelorstudenten hbo: studenten die geen stage lopen en niet mbo-vooropleiding.
aan scriptie werken (bron: Studentenmonitor)
35

40

In het wo besteden studenten 54 procent
van hun tijd aan zelfstudie en 46 procent
aan contactonderwijs. Ook in het wo
steeg in 2012 het aantal contacturen en
nam de tijdbesteding aan de studie iets
toe. Tussen 2012 en 2013 blijft de
studietijd in het wo stabiel. Ook tussen
2013 en 2014 is er geen verandering. In
het wo wordt eveneens meer dan
gemiddeld tijd besteed aan de studie
door vrouwen, studenten die worden
belemmerd door een functiebeperking en
door bètastudenten.

35
30
25
20
15
10
5
0
2011

2012
Contacturen (wo)

2013

2014

Zelfstudie (wo)

Figuur 6.15: Tijdbesteding aan studie in uren per week van voltijd
bachelorstudenten wo: studenten die geen stage lopen en niet
aan scriptie werken (bron: Studentenmonitor)

65 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

25
24
23
22
21
20
19
18
17
16
15
2011

2012
Hbo

2013
Wo

2014
Ho

Figuur 6.16: Uren contacttijd per week van eerstejaars voltijd
bachelorstudenten (bron: Studentenmonitor)
100%
95%
90%
85%
80%
75%
70%
65%
60%
2011

2012
Hbo

2013
Wo

2014

Tussen 2011 en 2012 is de deelname aan
contactonderwijs voor eerstejaars
toegenomen: van 19 naar ruim twintig
uur in het hbo en van 15,4 naar 16,1 in
het wo. Daarna blijft het aantal
contacturen relatief stabiel. De kleine
toename tussen 2013 en 2014 is niet
significant. In het eerste jaar besteden
in alle jaren studenten die een wobètastudie volgen de meeste uren aan
contacttijd (het verschil in bestede tijd
aan contact-onderwijs tussen bèta’s en
overige studenten is 7 à 8 uur). Hbostudenten met een vwo-vooropleiding,
besteden verhoudingsgewijs minder tijd
aan contactonderwijs. Verder zijn er
weinig verschillen naar
studentkenmerken. Studenten zijn het
meest tevreden als ze ongeveer twintig
uur (hbo) en vijftien à zestien uur (wo)
contacttijd hebben.
In het beleid is een norm gesteld van het
aantal contacturen in het eerste jaar van
ten minste twaalf uur per week. Uit de
grafiek hiernaast blijkt dat steeds meer
eerstejaarsstudenten twaalf uur of meer
contacttijd volgen. Tussen 2011 en 2012
neemt het aandeel studenten dat meer
dan twaalf uur contacttijd heeft
significant toe van 81 naar 86 procent
(hbo) en van 67 naar 73 procent (wo). De
lichte afname tussen 2012 en 2013 is niet
significant. Tussen 2013 en 2014 is er in
het hbo sprake van een stabilisatie van
het aandeel studenten met twaalf of
meer contacturen (87%); in het wo is er
een lichte toename (van 71% naar 75%).

Ho

Figuur 6.17: Percentage eerstejaars voltijd bachelorstudenten dat meer
dan twaalf uur contacttijd volgt (bron: Studentenmonitor)
80%

6.7

Betaald werk

In 2014 verricht 73 procent van de voltijd
bachelorstudenten in het ho naast de
studie betaalde arbeid (75% in het hbo
72%
en 69% in het wo). In het hbo daalt dit
percentage licht (van 77% naar 75%); in
het wo is de kleine stijging in 2014 niet
68%
significant. In het hbo was er een jaar
eerder een forste stijging van het aantal
werkenden (van 71% naar 77%). Over het
64%
geheel genomen werken in 2014 iets
meer vrouwen dan mannen (75% vs.
60%
71%), met name in het wo (66% vs. 71%).
2011
2012
2013
2014
Het aandeel bètastudenten met betaald
werk is minder dan gemiddeld. In het wo
werken studenten met een lage SES iets
Hbo
Wo
Ho
vaker (72%) dan studenten met een
Figuur 6.18: Percentage voltijd bachelorstudenten met betaald werk (bron: gemiddelde of hoge SES (68%). Zowel in
hbo als wo werken relatief weinig
Studentenmonitor)
allochtone studenten (in het hele ho 74%
van de autochtonen vs. 60% van de
allochtonen).
76%

66 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

15
14
13
12
11
10
9
8
7
6
5
2011

2012

2013

Hbo

Wo

2014
Ho

Figuur 6.19: Tijdbesteding van werkenden aan hun baan in uren per week:
voltijd bachelors (Studentenmonitor 2011-2014)
60%

Alle werkende bachelorstudenten
(voltijd) samen werken gemiddeld elf uur
per week, zowel in 2013 als in 2014. In
het hbo is de gemiddelde tijd die
studenten besteden aan betaalde arbeid
sinds 2012 redelijk stabiel (ongeveer 12
uur per week); in het wo is de
tijdbesteding aan betaalde arbeid in
2012 gedaald van ongeveer 10,5 naar 9,5
uur per week. Tussen 2011 en 2012 was
er in het hbo sprake van een lichte
daling. Relatief weinig bètastudenten
werken; als zij al werken, besteden ze
hier minder tijd aan dan andere
studenten. Dit geldt ook voor vrouwen.
Allochtone studenten werken minder
vaak maar besteden, als ze werken, wel
meer tijd aan arbeid. Dit beeld zien we
zowel in het hbo als in het wo.

Uit eerdere resultaten van de
Studentenmonitor bleek dat werken en
studeren goed gecombineerd kunnen
worden, mits studenten minder dan tien
uur werken. Uit de grafiek hiernaast zien
we dat met name in het wo het
percentage studenten dat meer dan
zestien uur per week werkt, dalende is.
In het hbo daalt het aandeel studenten
dat tussen tien en zestien uur werkt. Dit
allemaal ten faveure van degenen die
minder dan tien uur werken.

50%
40%
30%
20%
10%
0%
2011

2012

2013

2014

Hbo

2011
*

% <10 uur

2012

2013

2014

Wo
10-16 uur

>16 uur

Figuur 6.20: Tijdbesteding van werkenden aan hun baan in uren per week
(gerubriceerd): voltijd bachelors (bron: Studentenmonitor)
100%

Uit diverse analyses in het verleden is
naar voren gekomen dat werken niet per
se negatief van invloed is op de
studieresultaten. Daarom hebben we
studenten gevraagd in hoeverre hun baan
de studie negatief beïnvloedt. Uit de
grafiek hiernaast blijkt dat de groep
studenten voor wie werken leidt tot
slechtere resultaten, stijgt naarmate
studenten meer uren werken. De relatie
tussen het aantal uren werken en de
studieresultaten is zowel in hbo als in wo
significant.

80%

60%

40%

20%

0%
2011 2012 2013 2014 2011 2012 2013 2014 2011 2012 2013 2014
% <10 uur

10-16 uur

>16 uur

Geen invloed
Minder studietijd, gelijke studieresultaten
Minder studietijd, lagere studieresultaten

Figuur 6.21: Invloed baan op studie naar aantal uren werken per week van
voltijd bachelors (bron: Studentenmonitor)

67 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

95

Er is ook een relatie tussen
studievoortgang en de tijdbesteding aan
studie. Met name wanneer studenten
minder dan tien uur werken is hun
studievoortgang beter dan die van
studenten die niet werken of studenten
die veel uren werken. Deze relatie is
significant, zowel in hbo als in wo.

90

85

80
0

% <10 uur

10-16 uur

Hbo

Wo

>16 uur
Ho

Figuur 6.22: Studievoortgang van voltijd bachelorstudenten naar aantal uren
werken per week (bron: Studentenmonitor)
100%

6.8

90%
80%
70%
60%
50%
40%
2010

2011

2012
Hbo

2013
Wo

2014

Ho

Figuur 6.23: Het oordeel over de opleiding; percentage (zeer) tevreden:
voltijd bachelorstudenten (bron: NSE)
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
2010

2011

2012
Hbo

2013
Wo

2014

Ho

Figuur 6.24: Het oordeel over de inhoud van de opleiding; percentage
(zeer) tevreden: voltijd bachelorstudenten (bron: NSE)

68 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Kwaliteit van de opleiding

De Nationale Studentenenquête (NSE)
levert een schat aan informatie over de
tevredenheid van studenten. De
grafieken die gebaseerd zijn op de NSE
tonen steeds de percentages studenten
die tevreden tot zeer tevreden zijn over
hun opleiding (score 4 en 5). Wostudenten zijn meer tevreden over de
opleiding dan hbo-studenten. Het
algemeen oordeel over de opleiding laat
sinds 2011 ieder jaar een lichte
verbetering zien (met name in het hbo).
In 2014 is 70 procent van de voltijd hbobachelors en 81 procent van de wobachelors tevreden tot zeer tevreden
over de opleiding. Een kwart van de wostudenten en veertien procent van de
hbo’ers is uitermate tevreden. Ongeveer
één procent is zeer ontevreden.
Vanwege wijzigingen in de vragenlijst is
gebruikgemaakt van de algemene vragen
in de NSE. De grafiek hiernaast toont het
oordeel over de inhoud van de opleiding.
In totaal 73 procent van de ho-studenten
oordeelt positief over de inhoud van de
opleiding. Zeven van de tien hbostudenten (69%) en acht van de tien wostudenten (81%) is (zeer) tevreden over
de inhoud van de opleiding. De
tevredenheid over de inhoud geeft een
redelijk stabiel beeld. Ten opzichte van
2013 zijn er in 2014 geen opzienbarende
verschillen. Sinds 2010 is met name in
het hbo de tevredenheid over de inhoud
van de opleiding verbeterd. In het wo is
bijna een kwart van de studenten zeer
tevreden over de inhoud; in het hbo
dertien procent. Het aandeel uitermate
ontevreden studenten is klein: minder
dan één procent.

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
2010

2011

2012
Hbo

2013
Wo

2014

In 2014 is 57 procent van de hbobachelors en 67 procent van de wobachelors tevreden over hun docenten.
Voor het gehele ho geldt dat zes van de
tien studenten tevreden is over de
docenten. Ook hier is weer
gebruikgemaakt van de algemene vraag
over docenten. Het oordeel over
docenten blijft redelijk stabiel over de
jaren heen. In het wo was in 2013 sprake
van een lichte negatieve trend die zich
in 2014 weer herstelt. Van alle studenten
is 1,7 procent zeer ontevreden over de
docenten. Een uitermate hoge
tevredenheid (de hoogste score) zien we
bij vijftien procent van de studenten.

Ho

Figuur 6.25: Het oordeel over de docenten; percentage (zeer) tevreden:
voltijd bachelorstudenten (bron: NSE)
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
2010

2011

2012
Hbo

2013
Wo

2014

Ook het oordeel over de
studiebegeleiding is gebaseerd op een
enkelvoudige, algemene vraag. In 2014 is
de helft van de hbo- en wo-studenten
(zeer) tevreden over de begeleiding. Wostudenten oordelen iets positiever over
de begeleiding dan hbo-studenten.
Verschillen zijn echter klein. Na 2013
verbetert de tevredenheid over de
begeleiding; deze verbetering is iets
sterker in het wo dan in het hbo. Van
alle studenten is twaalf procent
uitermate tevreden over de begeleiding;
vier procent is zeer ontevreden.

Ho

Figuur 6.26: Het oordeel over de studiebegeleiding; percentage (zeer)
tevreden: voltijd bachelorstudenten (bron: NSE)
In de figuur hiernaast is weergegeven
hoe in het hbo de oordelen op de
afzonderlijke kwaliteitsindicatoren
samenhangen met het algemeen oordeel
over de opleiding. Dit is gedaan door
middel van een relative weight analysis
en geeft antwoord op de vraag waar men
het beste op kan sturen om het
algemeen oordeel te verbeteren. In het
hbo wordt het algemeen oordeel het
meest bepaald door de inhoud van de
opleiding en de kwaliteit van de
docenten. In het kwadrant linksboven is
aangegeven welke indicatoren belangrijk
zijn, doch minder dan gemiddeld worden
beoordeeld. Extra aandacht in dat kader
is nodig voor toetsing en begeleiding.

Figuur 6.27: Relatie tussen algemeen oordeel en de oordelen op onderdelen:
hbo (bron: NSE 2014)

69 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

De figuur links toont de relative weight
analysis voor het wo. Ook in het wo
wordt de tevredenheid over de opleiding
in grote mate bepaald door de inhoud en
de docenten. Beide aspecten zijn (alle
opleidingen samengenomen) op orde. In
het wo zijn er geen indicatoren die
onder de maat worden beoordeeld en
relatief bepalend zijn voor de algemene
tevredenheid van studenten. Uiteraard
kunnen deze resultaten variëren als deze
analyse voor afzonderlijke instellingen of
opleidingen wordt uitgevoerd en kunnen
er mogelijk wel verbeterpunten naar
voren komen.

Figuur 6.28: Relatie tussen algemeen oordeel en de oordelen op onderdelen:
wo (bron: NSE 2014)
30%

6.9

25%
20%
15%
10%
5%
0%
2011

2012
Hbo

2013
Wo

2014
Ho

Figuur 6.29: Percentage voltijd bachelorstudenten dat bestuurswerk
verricht (bron: Studentenmonitor)
50%

40%

30%

20%

10%

0%
2011
Hbo ba

2012

2013

Wo ba

Wo ma

2014
Wo

Ho

Figuur 6.30: Percentage voltijd bachelorstudenten met studiegerelateerde
buitenlandervaring (bron: Studentenmonitor)

70 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Ambitieuze studenten

De figuur hiernaast geeft het aandeel
voltijd bachelorstudenten weer dat
bestuursactiviteiten verricht. Dat kan
betrekking hebben op besturen van
raden binnen de instelling of besturen
van studentenorganisaties. Over alle
jaren heen heeft dertien procent van de
hbo-bachelors en 23 procent van de wobachelors in desbetreffend studiejaar
bestuurstaken (gehad). In het wo neemt
het aandeel studenten met bestuurstaken sinds 2012 toe; in het hbo blijft
het stabiel. Er zijn geen verschillen
tussen allochtone en autochtone
studenten. Vrouwen in het hbo hebben
minder vaak bestuurstaken dan mannen.
Studenten met een hoge SES nemen
vaker deel aan besturen dan studenten
uit lagere milieus.
De vraag naar buitenlandervaring,
waarvan in de grafiek hiernaast de
resultaten worden getoond, is in 2013
aangepast (gesynchroniseerd met
Eurostudent). Door deze gewijzigde
vraagstelling zijn de trends niet goed
interpreteerbaar. Het betreft hier alle
vormen van studiegerelateerde
buitenlandervaring: studiereizen,
taalcursussen, stages of opleiding in het
buitenland. In 2014 is het aandeel
bachelorstudenten met buitenlandervaring in het wo (17%) lager dan dat in
het hbo (22%). Dat wordt veroorzaakt
door het feit dat in het wo vaak
studiegerelateerde buitenlandervaring
wordt opgedaan in de masterfase: van
deze groep heeft in 2014 44 procent
studiegerelateerde ervaring in het
buitenland.

25%
23%
20%
18%
15%
13%
10%
2011

2012
Hbo

2013
Wo

2014
Ho

Ambitieuze studenten zijn in de
Studentenmonitor geïdentificeerd als
studenten met een bovengemiddelde
inzet, een bovengemiddelde motivatie
en een tijdbesteding aan de studie van
35 uur of meer per week. Over alle jaren
heen kunnen we concluderen dat
negentien procent van de studenten
volgens deze norm te kwalificeren is als
student met een ambitieuze
studiehouding. Tussen 2011 en 2012
steeg het aandeel studenten dat veel
ambities toont in de studie (van 18% naar
19%). Autochtone studenten tonen iets
meer ambitie dan allochtone studenten;
mannen zijn veel minder ambitieus in
hun studie dan vrouwen (zie figuur
hierna).

Figuur 6.31: Het aandeel ambitieuze voltijd bachelorstudenten (bron:
Studentenmonitor)
40%

Uit de figuur hiernaast blijkt duidelijk
dat meer vrouwen ambitieus in hun
studie zijn dan mannen: ze zijn meer
gemotiveerd, zetten zich beter in en
besteden meer tijd aan hun studie. Dit
patroon is gelijk voor hbo en wo en
verandert nauwelijks door de tijd heen.
Gemiddeld over de jaren heen voldoet in
het hbo 24 procent van de vrouwen aan
dit profiel tegenover veertien procent
van de mannen. In het wo betreft het 22
procent van de vrouwen tegenover
zeventien procent van de mannen.

35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
2011

2012

2013

2014

Man hbo

Man wo

Man ho

Vrouw hbo

Vrouw wo

Vrouw ho

Figuur 6.32: Het aandeel ambitieuze voltijd bachelorstudenten naar geslacht
(bron: Studentenmonitor)
Het aandeel bachelorstudenten in een
honoursprogramma is in het wo sinds
2011 gestegen van ruim zeven procent
naar elf procent. In het hbo ligt het
percentage honoursstudenten op vier
procent. In het wo zijn studenten met
een hoge SES iets oververtegenwoordigd
in de honoursprogramma’s. Er zijn geen
verschillen tussen mannen en vrouwen.

18%
15%
12%
9%
6%
3%
0%
2011

2012
Hbo

2013
Wo

2014
Ho

Figuur 6.33: Het aandeel voltijd bachelorstudenten dat een
honoursprogramma volgt (bron: Studentenmonitor)

71 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

25%

20%

15%

10%

5%

0%
2011

2012
Hbo

2013
Wo

2014

Het opereren op de internationale
hogeronderwijsmarkt betekent ook dat
er een stabiel aanbod dient te zijn van
onderwijsprogramma’s die in andere
talen worden verzorgd. Deze vraag is in
2013 gesynchroniseerd met Eurostudent.
Trends tussen 2012 en 2013 kunnen
daarom niet betrouwbaar worden
geïnterpreteerd. In het wo volgt 22
procent van de studenten de opleiding in
een niet-Nederlandse taal; in het hbo is
dit negen procent. Tussen 2013 en 2014
zijn er geen verschillen. In het wo zijn
het meer mannen dan vrouwen die een
programma volgen waarvan de voertaal
doorgaans niet-Nederlands is.

Ho

Figuur 6.34: Het aandeel voltijd bachelorstudenten dat een programma
volgt dat grotendeels in een niet-Nederlandse taal wordt
verzorgd (bron: Studentenmonitor)
6.10 Samenvatting

Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de analyses naar de ontwikkeling van studievoortgang, studiegedrag, kwaliteit
en excellentie. In hoeverre verandert dit gedrag en wat is de mogelijke relatie met de beleidsmaatregelen. De hier
gepresenteerde resultaten zijn ontleend aan de Studentenmonitor Hoger Onderwijs van 2011, 2012, 2013 en 2014. De
gegevens ten aanzien van de kwaliteit van de opleidingen zijn gebaseerd op de Nationale Studentenenquête 20102014; de gepresenteerde rendementen zijn afkomstig van de VSNU en de Vereniging Hogescholen. We schetsen een
beeld van de ontwikkeling en geven de belangrijkste verschillen weer tussen studenten op basis van
achtergrondkenmerken. Alleen voltijdstudenten in de bachelorfase zijn meegenomen. Aan de hand van de eerder
geschetste onderzoeksvragen vatten we de belangrijkste resultaten hier samen.
Verandert het aandeel eerstejaarsstudenten dat op schema ligt?
In het hbo heeft in 2014 veertien procent van de eerstejaars naar eigen zeggen een studieachterstand. In het wo is dit
elf procent. Het aandeel eerstejaars met een studieachterstand is sinds 2013 stabiel. Het percentage ouderejaars met
een studieachterstand is hoger: 37 procent in het hbo en 44 procent in het wo.
Hoe ontwikkelt zich het percentage studenten dat aangesproken wordt op studieachterstand in het eerste jaar?
Voor ongeveer de helft van de eerstejaars met studieachterstand geldt dat zij hierop actief worden aangesproken. In
het hbo lijkt het aandeel eerstejaars dat actief door de instelling wordt aangesproken in geval van studieachterstand,
licht af te nemen. In het wo blijft dit stabiel. Het aandeel ouderejaars dat naar eigen zeggen actief wordt
aangesproken op studieachterstand is, met name in het wo, lager (36% in het hbo en 20% in het wo).
Verbetert de studievoortgang van studenten?
De studievoortgang in het wo is dermate verbeterd dat deze in 2014 voor het eerst beter is dan die in het hbo. In 2013
was de studievoortgang in hbo en wo voor alle voltijd bachelors nagenoeg gelijk. De gemiddelde studieachterstand
van studenten is in 2014 elf procent. Dit is berekend door het aantal behaalde EC’s te delen door de verbruikte
studietijd: is dit in evenwicht (i.e. een waarde van 100) dan studeert de student nominaal. Zorgwekkend blijft de
studievoortgang van studenten die belemmerd worden door een functiebeperking en de achterstand van havisten in
het hbo. In het wo zien we daarnaast een stabiele achterstand van mannelijke studenten; in het hbo waren verschillen
tussen mannen en vrouwen veel kleiner; in 2014 verschilt de studievoortgang van mannen en vrouwen in het hbo niet
meer. Het feit dat studenten in het wo in 2014 meer studieprogressie boeken kan veroorzaakt worden door de
beoogde invoering van het studievoorschot. Dit zou ertoe geleid kunnen hebben dat bachelorstudenten een eindsprint
hebben gemaakt om nog met behoud van de basisbeurs in 2014 te kunnen doorstromen naar een master.
Hoe is de ontwikkeling van bachelorrendementen?
De bachelorrendementen (het percentage gediplomeerden na nominaal+1) in het hbo blijven redelijk stabiel (52% in
voor cohort 2008). In het wo stijgen de rendementen fors naar 70 procent voor cohort 2009. Deze stijging is in het wo
bij bètastudies groter dan bij overige studies. Voor de berekening van de rendementen zijn de eigen definities van de
VSNU en de Vereniging Hogescholen gebruikt.
Verbetert de inzet van studenten?
Vier van de tien studenten tonen een meer dan gemiddelde inzet, zowel in het hbo als in het wo. De ontwikkeling van
de inzet van studenten voor de studie (een indicator die bestaat uit elf onderliggende indicatoren) verloopt sterk in
lijn met de ontwikkeling van de studievoortgang. Beide componenten hangen dan ook nauw met elkaar samen.
72 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

De inzet van wo-studenten verbetert tussen 2013 en 2014 substantieel. Traditiegetrouw zetten vrouwen zich meer in
voor de studie dan mannen; dit geldt ook voor het hbo. Ondanks dat studenten met een functiebeperking meer tijd
aan hun studie besteden dan andere studenten is hun inzet als gevolg van hun beperking lager. Een ander opvallend
beeld is de relatief lage inzet van hbo-studenten met een havo-vooropleiding.
Verbetert de motivatie van studenten?
Acht van de tien studenten zijn naar eigen zeggen meer dan gemiddeld gemotiveerd; dit aandeel is in het wo iets
hoger dan in het hbo. De motivatie blijft, op een kleine afname in het hbo na, stabiel over de jaren heen. Er zijn
nauwelijks verschillen naar achtergrondkenmerken. Eén op de vijf studenten heeft een uitzonderlijk hoge motivatie;
twee à drie procent heeft een zeer lage motivatie.
Verbetert de tijdbesteding van studenten aan hun studie?
De bachelorstudent (voltijd) besteedt de laatste jaren gemiddeld 34 uur per week aan de studie. Gemiddeld voor alle
bachelorstudenten geldt dat de verdeling tussen contacttijd en zelfstudie 50/50 is. In het hbo slaat de balans iets
meer uit naar contactonderwijs; in het wo iets meer naar zelfstudie. De tijdbesteding blijft sinds een paar jaar
redelijk stabiel (in 2012 is er een lichte piek te zien). Doorgaans wordt meer tijd aan de studie besteed door vrouwen,
eerstejaars (hbo), bètastudenten en door studenten die belemmerd worden door een functiebeperking. Met name bij
deze laatste groep zien we de tijdbesteding niet direct vertaald in een betere studievoortgang.
Hoe ontwikkelt zich de onderwijsintensiteit (aantal contacturen) in het eerste jaar?
De onderwijsintensiteit is sinds 2011 toegenomen. Deze toename manifesteert zich vooral tussen 2011 en 2012,
daarna is het beeld redelijk stabiel. De contacttijd voor eerstejaars bètastudenten is met name in het wo veel hoger
dan van overige eerstejaars wo-studenten (het verschil bedraagt 7 à 8 uur per week). Hbo-studenten met een vwovooropleiding besteden minder tijd aan contactonderwijs. Eerstejaars hbo-studenten zijn het meest tevreden met
ongeveer twintig contacturen uur per week; eerstejaars wo-studenten met vijftien à zestien uur per week.
Welk deel van de eerstejaarsstudenten heeft minder dan twaalf contacturen?
Door de politiek en ook in de prestatieafspraken is een minimumnorm gesteld voor contactonderwijs in het eerste jaar
van twaalf uur per week. Steeds meer eerstejaars volgen twaalf of meer contacturen. Er is een geleidelijke toename
van het percentage eerstejaars met meer dan twaalf contacturen van 76 naar 83 procent (hbo en wo samengenomen).
Toch volgt een kwart van de wo-studenten in 2014 minder dan twaalf uur contactonderwijs; in het hbo is dit dertien
procent. Dit zegt overigens niet dat de uren niet worden aangeboden.
Verandert het aandeel werkende studenten?
Ongeveer drie kwart van de bachelorstudenten combineert de studie met een bijbaan (75% in het hbo en 69% in het
wo). Tussen 2013 en 2014 is er een lichte daling van het percentage hbo-studenten en een kleine stijging van het
aandeel werkende wo-studenten. Verder zijn er iets meer werkenden onder studenten met een lage SES en iets
minder onder allochtone studenten. Met name in het wo hebben meer vrouwen dan mannen een bijbaan.
Verandert het aantal gewerkte uren?
Gemiddeld werken bachelorstudenten elf uur per week: twaalf uur voor hbo-studenten en negen uur voor wostudenten; dit verandert niet tussen 2013 en 2014. Het aantal uren dat studenten werken is grosso modo redelijk
stabiel (in het wo is het licht gedaald). Bètastudenten werken niet alleen minder vaak dan overige studenten; als zij
al werken, werken ze ook minder uren per week. Weliswaar werken meer vrouwen dan mannen in het wo; als zij een
baan hebben, werken ze minder uren dan mannen. Allochtone studenten werken minder vaak maar besteden, als ze
werken, meer tijd aan arbeid.
Is werken naast de studie van invloed op de resultaten?
Werken en studeren is volgens studenten goed te combineren; dit gaat niet tot nauwelijks ten koste van de
studieresultaten, mits het aantal uren dat men werkt beperkt blijft (minder dan 10 uur per week). De groep die veel
uren werkt, neemt af in het voordeel van de groep die minder dan tien uur per week een bijbaan heeft. Ook de
studievoortgang van studenten die minder dan tien uur werken is beter dan die van studenten die veel uren werken en
zelfs ook beter dan studenten die niet werken.
Verbetert de kwaliteit van de opleiding naar de mening van de studenten (algemeen, docenten, inhoud, begeleiding)?
Wo-studenten zijn meer tevreden over onderdelen van de opleiding alsook over de opleiding in het algemeen dan hbostudenten. Uit gegevens van de Nationale Studentenenquête blijkt dat in 2014 zeven van de tien voltijd hbo-bachelors
en ruim acht van de tien voltijd wo-bachelors tevreden tot zeer tevreden zijn over de opleiding. Deze tevredenheid
laat over het geheel genomen een stabiel beeld zien over de jaren heen; er zijn slechts lichte fluctuaties.
De inhoud wordt in 2014 (zeer) positief beoordeeld door drie van de vier studenten. Wo-studenten zijn meer tevreden
over de inhoud dan hbo-studenten: een kwart van de wo-studenten is uitzonderlijk tevreden over de inhoud. Dit geldt
ook voor dertien procent van de hbo-studenten. Uitermate ontevreden is minder dan één procent. Het oordeel over
de inhoud van de opleiding wordt langzaam iets beter. Bijna 60 procent van de hbo-bachelorstudenten en bijna 70
procent van de wo-bachelors is tevreden over de docenten. Ook hier zien we een stabiel beeld. Uiterst ontevreden is
een enkeling; vijftien procent waardeert de docenten buitengewoon goed. De studiebegeleiding wordt door minder
studenten positief beoordeeld: de helft van de studenten is tevreden. Het oordeel over de begeleiding verbetert licht.

73 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Het oordeel over de opleiding wordt absoluut het meest beïnvloed door de tevredenheid over de inhoud en de
docenten, gevolgd door de tevredenheid van studenten over de wijze van toetsing en beoordeling. Als aan deze
kwaliteitsaspecten wordt gewerkt, zal ook de algehele tevredenheid toenemen. Zo zal daarnaast ook sturing op
studiebegeleiding (een indicator die in het hbo een groot deel van de tevredenheid bepaalt maar van de belangrijkste
indicatoren relatief laag scoort) ervoor zorgen dat de algehele tevredenheid in het hbo zal toenemen.
Hoe verloopt de ontwikkeling van het aandeel studenten met bestuurlijke ervaring?
Een kwart van de wo-studenten en veertien procent van de hbo-studenten (voltijd bachelor) heeft bestuurlijke
ervaring binnen de instelling of in studentenorganisaties. In het wo nam het aandeel studenten met bestuurlijke
ervaring ten opzichte van 2013 toe van 22 naar 25 procent. In het hbo blijft het relatief stabiel. Mannen in het hbo
vervullen vaker bestuurstaken dan vrouwen. Daarnaast constateerden we dat bestuurswerk iets meer in trek is bij
studenten met een hoge SES dan bij studenten met een lage SES.
Hoe verloopt de ontwikkeling van het aandeel studenten met studie-ervaring in het buitenland?
In totaal heeft 22 procent van de hbo-bachelors, 18 procent van de wo-bachelors en 44 procent van de wo-masters
ervaring opgedaan met studiegerelateerde activiteiten in het buitenland. Sinds 2013 is de deelname aan
buitenlandactiviteiten bij deze drie groepen stabiel. Het gaat hier om een veelheid aan activiteiten: studiereizen,
taalcursussen, stages of opleiding in het buitenland. Er zijn geen opvallende verschillen naar studentkenmerken.
Verandert het aandeel ambitieuze studenten?
Ambitieuze studenten zijn getypeerd als studenten met een bovengemiddelde inzet, een bovengemiddelde motivatie
en een tijdbesteding aan de studie van 35 uur of meer per week. Uitgaande van deze definitie heeft negentien
procent van alle studenten een ambitieuze studiehouding. In 2011 en 2012 zijn er nog verschillen tussen hbo en wo:
hbo-studenten zijn in die jaren ambitieuzer dan wo-studenten. Na 2012 zijn de verschillen verdwenen. Tussen 2011 en
2012 steeg het aandeel studenten met een ambitieuze studiehouding. Daarna blijft het stabiel. De meest opvallende
verschillen (in alle jaren) zijn er tussen mannen en vrouwen: meer vrouwen dan mannen hebben een ambitieuze
studiehouding.
Verandert de deelname aan excellentietrajecten (het aantal studenten in honoursprogramma’s)
In het wo stijgt sinds 2011 het percentage studenten dat deelneemt aan excellentietrajecten van zeven procent naar
elf procent. Aan universiteiten is de deelname aan excellentietrajecten van studenten met een hoge SES iets hoger
dan van studenten met een lage SES. In het hbo is het aanbod van en daarmee ook de deelname aan
excellentietrajecten lager: ongeveer vier procent.
In hoeverre worden programma’s aangeboden in een buitenlandse taal?
Het volgen van onderwijsprogramma’s in een niet-Nederlandse taal wordt, met name in het wo, steeds gebruikelijker.
Ruim vijf van de tien universitaire studenten volgt een (deel van het) programma in een andere taal. Dit is overigens
meer in trek bij mannen dan bij vrouwen. In het hbo geeft negen procent van de studenten te kennen dat de voertaal
niet-Nederlands is. Er zijn geen verschillen tussen 2013 en 2014.

74 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

7

Leengedrag en leenmotieven

7.1

Inleiding en vraagstelling

Dit hoofdstuk heeft betrekking op het leengedrag van studenten en de motieven om te lenen. Met de beoogde
invoering van het studievoorschot vervalt de basisbeurs en kunnen studenten het gehele bedrag voor hun studie lenen.
De aanvullende beurs blijft wel bestaan en wordt enigszins verhoogd. In dit laatste jaar vóór de beoogde invoering van
het studievoorschot is het van belang de stand van zaken vast te leggen en ontwikkelingen in het leengedrag te
volgen. We doen dit aan de hand van onderstaande vragen:
7_1
7_2
7_3
7_4
7_5

Verandert het aandeel studenten met een aanvullende beurs?
In hoeverre verandert de omvang en de samenstelling van de groep leners?
Verandert de manier van lenen van studenten?
Veranderen de leenmotieven van studenten?
Verandert de inkomenssituatie van studenten?

7.2

Data en definities

Voor de rapportage over de studiefinancieringsgegevens is gebruikgemaakt van bestanden die zijn aangeleverd door
DUO. Dit bestand bevat per jaar en per maand binnen het betreffende jaar een aantal indicatoren, namelijk:
OCW-correspondentienummer;
jaar;
bedragen basisbeurs van sept j1 t/m augustus j2;
bedragen aanvullende beurs van sept j1 t/m augustus j2;
bedragen studieleninglening van sept j1 t/m augustus j2;
bedragen collegegeldkrediet van sept j1 t/m augustus j2;
woonsituatie van sept j1 t/m augustus j2;
soort ov-kaart van sept j1 t/m augustus j2.
Dit bestand is ingelezen en bewerkt tot één record per persoon per jaar met daarin de volgende aggregaten:
aantal maanden per jaar basisbeurs, aanvullende beurs, lening, collegegeldkrediet;
heeft in desbetreffend jaar wel/niet ontvangen: jaar basisbeurs, aanvullende beurs, lening, collegegeldkrediet,
ov-kaart;
ontvangen jaarbedragen voor basisbeurs, aanvullende beurs, lening, collegegeldkrediet;
gemiddeld ontvangen maandbedrag voor basisbeurs, aanvullende beurs, lening, collegegeldkrediet;
leengedrag (niet geleend; incidenteel geleend, structureel geleend);
aantal maanden week- c.q. weekend-ov;
aantal maanden thuis- c.q. uitwonend.
Deze gegevens zijn gekoppeld aan de inschrijfgegevens uit het 1CHO. Hieruit is een selectie gemaakt van alle
hoofdinschrijvingen (in het hbo de code 1; in het wo de code 1 of A) van de voltijdstudenten. De niet-bekostigde
instellingen en de theologische universiteiten zijn niet meegenomen. De associate degrees zijn buiten beschouwing
gelaten alsook studenten die een postmaster of een ongedeelde opleiding volgen. Indien deze groepen wel zijn
meegenomen, is dit aangegeven in de tekst. Er zijn berekeningen gedaan voor alle ingeschreven studenten en voor de
eerstejaarsinstroom.
In de tekst worden de volgende afkortingen gebruikt: bb (basisbeurs), rl (rentedragende lening), ab (aanvullende
beurs), ov (studentenreisvoorziening), cgk (collegegeldkrediet). Alle resultaten vanaf 2009 zijn weergegeven.
Alle gegevens ten aanzien van studiefinanciering zijn dit jaar opnieuw geleverd door DUO. Het is mogelijk dat
vanwege correcties door DUO of gemaakte selecties (alleen bachelor en master) er in de analyses verschillen optreden
in vergelijking met de Monitor Beleidsmaatregelen in 2013 en de door het ministerie van OCW eerder gerapporteerde
cijfers. De in dit hoofdstuk genoemde bedragen zijn tegen lopende prijzen opgenomen. Er is niet gecorrigeerd voor
inflatie. Kleine of geleidelijke stijgingen van bedragen kunnen daarmee het gevolg zijn van prijsstijgingen.
Voor het vaststellen van de eerstejaarscohorten is de volgende definitie gehanteerd:
alleen de hoofdinschrijvingen meegenomen (in het hbo de code 1; in het wo de code 1 of A);
type hoger onderwijs is bachelor;
het eerste jaar in het hoger onderwijs is gelijk aan het inschrijvingsjaar;
de hoogste vooropleiding van de student is gelijk aan de hoogste vooropleiding vóór het ho: dat betekent dat de
student nog geen enkel diploma in het hoger onderwijs heeft behaald en dus een echte eerstejaars ho is.
In onderstaande tabel zijn de aantallen voltijdstudenten weergegeven (gesommeerd over de jaren) waarop dit
hoofdstuk betrekking heeft. De grijsgedrukte cellen bevatten de records die niet zijn meegenomen.

75 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Tabel 7.1: Aantallen records gebruikt voor analyses studiefinanciering (DUO) gesommeerd over de jaren 2006-2013
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo

Bachelor
Master

323.236
1.619

335.912
1.672

347.072
1.680

352.588
1.676

373.298
1.901

Wo

Ongedeeld
Bachelor
Master
Postmaster

8.834
148.035
61.945
945

6.015
152.144
70.168
1.200

3.915
155.883
73.376
1.336

2.339
150.686
78.122
1.356

1.402
154.736
83.963
1.493

Ho

Ongedeeld
Bachelor
Master
Postmaster

8.834
471.271
63.564
945

6.015
488.056
71.840
1.200

3.915
502.955
75.056
1.336

2.339
503.274
79.798
1.356

1.402
528.034
85.864
1.493

Alleen voltijd; jaren 2006-2013. Het merendeel van de analyses is gebaseerd op de records uit de zwartgedrukte cellen.

De leenmotieven en bestedingsdoelen zijn ontleend aan de Studentenmonitor Hoger Onderwijs in de jaren 2011-2014
(zie voor een volledige beschrijving ook hoofdstuk 6). Het gaat om de geënquêteerde hbo- en wo-bachelors en womasters waarvan het leengedrag bekend is. Onderstaande tabel laat de aantallen studenten zien die in de analyses
zijn betrokken. In totaal zijn de gegevens geanalyseerd van 59.683 studenten.
Tabel 7.2: Aantallen records gebruik voor analyses studiefinanciering (DUO) gesommeerd over de jaren 2006-2013
2011

2012

2013

2014

Hbo

Bachelor

8.397

3.697

6.938

5.764

Wo

Bachelor
Master

8.169
4.166

5.137
2.349

5.645
2.829

4.339
2.253

Ho

Bachelor
Master

16.566
4.166

8.834
2.349

12.583
2.829

10.103
2.253

Betreft een selectie uit de Studentenmonitor Hoger Onderwijs (alleen voltijd hbo-bachelor en wo-bachelor en wo-master waarvan
bekend is of zij lenen of niet): ongewogen aantallen.

76 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

100%

7.3

80%

60%

40%

20%

0%
2010

2011

2012

Hbo

Wo

2013
Ho

Figuur 7.1: Percentage ingeschreven voltijdstudenten zonder recht op
studiefinanciering (bron: 1CHO/DUO)

Gebruik studiefinanciering

De grafiek hiernaast gaat over gebruik
van studiefinancieringsfaciliteiten en
geeft een beeld van alle studenten die
van geen enkele voorziening
gebruikmaken (bb-rl-ab-ov-cgk) én geen
recht (meer) hebben op een lening of
helemaal niet voorkomen in de
studiefinancieringsbestanden. Basis voor
deze grafiek zijn alle voltijd
ingeschreven studenten, inclusief
ongedeeld, postinitiële masters en
postmasters. Totaal één op de vijf
voltijdstudenten in het hoger onderwijs
studeert zonder gebruik van
studiefinanciering. In het wo is dit 29
procent; in het hbo vijftien procent.
Hier betreft hier vooral degenen die uit
hun studiefinancierings-rechten zijn
gelopen, oudere studenten die geen
aanspraak kunnen maken op
studiefinanciering en buitenlandse
studenten.

100%

Voor de grafieken die volgen is een
selectie gemaakt van alleen voltijd
bachelors en masters. Het gebruik van
80%
studiefinanciering laat een stabiel beeld
zien. Gemiddeld heeft in 2013 73
60%
procent een basisbeurs en 22 procent
een aanvullende beurs. In het wo hebben
minder studenten een basisbeurs (63%)
40%
dan in het hbo (79%) en komt ook de
aanvullende beurs minder voor (wo 15%
en hbo 27%). In het wo studeert in 2009
20%
27 procent van de masterstudenten met
een basisbeurs tegenover 32 procent in
0%
2013. Het aandeel nominale studenten in
2009
2010
2011
2012
2013
het wo neemt daarmee toe. Dit beeld is
relatief stabiel over de jaren heen. Het
percentage studenten met een
Hbo bb
Wo bb
Ho bb
aanvullende beurs daalt licht sinds 2009
Hbo ab
Wo ab
Ho ab
(in het ho van 25% in 2009 naar 22% in
2013). In het wo hebben minder
Figuur 7.2: Gebruik van basisbeurs en aanvullende beurs (t.o.v. alle voltijd studenten recht op een aanvullende
bachelors en masters) naar hbo en wo (bron: 1CHO/DUO)
beurs (in 2013 14%) dan in het hbo (27%).
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2011 2012 2013 2014 2011 2012 2013 2014 2011 2012 2013 2014
Hbo

Wo
Laag

Midden

Ho
Hoog

Figuur 7.3: Studenten met een aanvullende beurs naar SES (bachelor en
master) (bron: Studentenmonitor)

77 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

De SES van studenten is deels ontleend
aan de status die studenten zelf hebben
aangegeven en deels aan het opleidingsen beroepsniveau van ouders in
combinatie met het inkomen. Er is een
duidelijke relatie tussen een aanvullende
beurs en de sociaal-economische status
van studenten, zowel in hbo als in wo.
Studenten met een lage SES ontvangen
vaker een aanvullende beurs: in 2014
heeft 47 procent van de studenten met
een aanvullende beurs een lage SES en
zeventien procent een hoge SES. Het is
zo dat studenten met ouders die
hoogopgeleid zijn maar een laag
inkomen hebben, ook recht kunnen
hebben op een aanvullende beurs. Het
recht op een aanvullende beurs wordt
vooral ontleend aan de financiële positie
van de ouders.

50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
2009

2010

2011

Hbo ab

2012

Wo ab

2013

Van alle studenten die recht hebben op
een basisbeurs ontvangt in 2013 31
procent ook een aanvullende beurs. Dit
percentage is in het hbo hoger (34%) dan
in het wo (23%). Dit heeft uiteraard te
maken met de sociale samenstelling van
de studentenpopulatie in hbo en wo (zie
hoofdstuk 2 over instroom). Het
percentage studenten met een
aanvullende beurs wordt ten opzichte
van alle studenten met een basisbeurs
kleiner: in het ho is er sinds 2009 een
daling van vier procentpunten (5 ppnt. in
het hbo en 3 ppnt. in het wo).

Ho ab

Figuur 7.4: Het aandeel studenten met een aanvullende beurs ten opzicht
van alle studenten met een basisbeurs (bron: 1CHO/DUO)
100%

7.4

80%

60%

40%

20%

0%
2009

2010

2011

2012

Hbo rl

Wo rl

Ho rl

Hbo cgk

Wo cgk

Ho cgk

2013

Leengedrag

In deze paragraaf besteden we aandacht
aan het leengedrag. In 2013 heeft in het
hoger onderwijs 36 procent van alle
voltijd bachelors en masters een
studielening. Het gaat hier om studenten
die in het betreffende studiejaar ten
minste één keer geleend hebben. De
omvang van het leengedrag wordt later
in dit hoofdstuk besproken. Het aandeel
studenten met een lening stijgt in het
hbo licht (van 30% in 2009 naar 34% in
2013); in het wo blijft dit redelijk stabiel
tussen 38 en 39 procent. Het gebruik van
het collegegeldkrediet is sinds 2009
toegenomen van negen procent naar
veertien procent. Met name universitaire
studenten weten steeds beter de weg
naar het collegegeldkrediet te vinden.

Figuur 7.5: Gebruik van lening en collegegeldkrediet (ten opzichte van alle
voltijd bachelors en masters) naar hbo en wo (bron: 1CHO/DUO)
50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
2009

2010

2011
Hbo

2012
Wo

2013

Ho

Figuur 7.6: Percentage leners naar soort ho (rentedragende lening en
collegegeldkrediet samengevoegd) (bron: 1CHO/DUO)

78 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Voor de resultaten die volgen, zijn
steeds degenen met een rentedragende
lening en degenen met een
collegegeldkrediet samengenomen: het
betreft hier dus studenten die óf
gebruikmaken van het
collegegeldkrediet, óf een
rentedragende lening hebben óf beide
hebben. Uitgangspunt zijn steeds alle
voltijd bachelors en masters. Het
aandeel studenten met een lening stijgt
sinds 2009 met drie procentpunten van
35 naar 38 procent. De stijging is het
grootst in het hbo (5 ppnt.). Sinds vorig
jaar is het aandeel leners in het hbo
gestegen met twee procentpunten; in
het wo met één procentpunt.

40%

De stijging van het aandeel leners wordt
vooral veroorzaakt door een stijging van
het gebruik van (ook) het collegegeldkrediet, zo blijkt uit de figuur hiernaast.
Er zijn (met name in het wo) steeds
minder studenten die alléén een
rentedragende lening hebben; steeds
meer studenten maken daarnaast ook
gebruik van het collegegeldkrediet
(totaal 11%). Slechts twee procent maakt
alleen gebruik van het
collegegeldkrediet.

35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo rl

Hbo cgk

Hbo rl en cgk

Wo rl

Wo cgk

Wo rl en cgk

Ho rl

Ho cgk

Ho rl en cgk

Figuur 7.7: Percentage met een lening naar soort ho en type lening (bron:
1CHO/DUO)
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo ab

Wo ab

Ho ab

Hbo geen ab

Wo geen ab

Ho geen ab

De figuur hiernaast toont het aandeel
leners onder de studenten in de
nominale fase (studenten met een
basisbeurs) die wel en geen aanvullende
beurs hebben. Het aandeel leners is het
grootst onder studenten die ook een
aanvullende beurs hebben. Later wordt
duidelijk dat de geleende bedragen voor
deze groep gemiddeld iets lager liggen.
Gemiddeld leent 45 procent van de
studenten met een aanvullende beurs en
35 procent van de studenten zonder
aanvullende beurs. Sinds 2009 steeg het
aandeel lenende studenten mét recht op
een aanvullende beurs harder (7 ppnt.)
dan het percentage lenende studenten
zonder aanvullende beurs (3 ppnt.).

Figuur 7.8: Percentage studenten met een lening (collegegeldkrediet en
lening samengenomen) naar wel/geen aanvullende beurs (alleen
studenten met een basisbeurs) (bron: 1CHO/DUO)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo nominaal

Wo nominaal

Ho nominaal

Hbo leenfase

Wo leenfase

Ho leenfase

Figuur 7.9: Lenen (collegegeldkrediet en lening samengenomen) naar
nominale fase of leenfase (alleen studenten met recht op
lening) (bron: 1CHO/DUO)
79 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Uit de grafiek hiernaast komt naar voren
dat veel meer studenten in de leenfase
lenen dan studenten in de nominale
fase. In 2013 leende gemiddeld 73
procent van de studenten in de leenfase
(i.e. alle studenten mét recht op een
lening én zonder recht op een
basisbeurs, die voorkomen in de DUObestanden) en 38 procent van de
studenten in de nominale fase. Deze
cijfers verschillen van de eerder
getoonde resultaten omdat hier alleen
de studenten met recht op lenen zijn
weergegeven. Het aandeel studenten dat
in de leenfase leent, stijgt met ruim vier
procentpunten. Ook het aandeel
studenten dat in de nominale fase leent,
stijgt licht (2 ppnt.). De verschillen
tussen hbo en wo in het percentage
leners (die nog wel zichtbaar zijn in de
nominale fase) zijn in de leenfase
verdwenen.

100%

In de figuur hiernaast is het percentage
leners weergegeven in de bachelor- en
masterfase. De toename van het aandeel
leners is met name zichtbaar bij de hbobachelors (sinds 2009 van 32% naar 37%).
Binnen het wo is er nauwelijks verschil
in het aandeel leners in de bachelor- en
in de masterfase (resp. 41% en 42%).

80%

60%

40%

20%

0%
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo bachelor

Wo bachelor

Ho bachelor

Hbo master

Wo master

Ho master

Figuur 7.10: Lenen naar type hoger onderwijs (alle voltijd bachelor- en
masterstudenten; collegegeldkrediet en lening samengenomen)
(bron: 1CHO/DUO)
60%
50%
40%
30%
20%
10%

Hbo

Wo

Hbo

Wo

Wo

Eerstejaars

Hbo

Ouderejaars

Ouderejaars

Uitwonend

Wo

Eerstejaars

Uitwonend

Hbo

Thuiswonend

Thuiswonend

Nw-allochtoon

Autochtoon

Hbo

W-allochtoon

Nw-allochtoon

Autochtoon

W-allochtoon

Man

Vrouw

Man

Vrouw

Nederlands

Buitenlands

Nederlands

Buitenlands

0%

De figuur links toont het percentage
leners naar achtergrondkenmerken. De
percentages zijn gebaseerd op alle
bachelor- en masterstudenten, ongeacht
het feit of zij recht hebben op een
lening. Binnen bepaalde groepen
studenten wordt vaker geleend dan
binnen andere groepen. Grote
verschillen zijn er tussen uitwonenden
en thuiswonenden: veel meer
uitwonende studenten lenen; dit geldt
ook voor ouderejaars. In het wo komt
lenen bij autochtone studenten iets
vaker voor dan bij (niet-westers)
allochtone studenten; in het hbo is dit
juist andersom. Mannen lenen iets vaker
dan vrouwen.

Wo

Figuur 7.11: Lenen (collegegeldkrediet en lening samengenomen) naar
achtergrondkenmerken: alle voltijd bachelor- en
masterstudenten (2009-2014 samengenomen) (bron: 1CHO/DUO)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo thuiswonend

Wo thuiswonend

Ho thuiswonend

Hbo uitwonend

Wo uitwonend

Ho uitwonend

Figuur 7.12: Percentage leners (collegegeldkrediet en lening samengenomen)
naar woonsituatie (bron: 1CHO/DUO)
80 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Zoals is gebleken uit de voorgaande
grafiek zijn er grote verschillen in
leengedrag tussen studenten die thuis
wonen en studenten die niet meer thuis
wonen. Van de uitwonende studenten
leent in 2014 55 procent; van de
thuiswonende studenten leent 26
procent. Opvallend is dat de
woonsituatie van studenten de
verschillen in leengedrag tussen hbo- en
wo-studenten voor een groot deel
verklaart: verschillen in proportie leners
tussen hbo en wo worden veel kleiner als
we binnen de groep thuiswonenden en
uitwonenden kijken. Wo-studenten zijn
vaker uitwonend (72%); daarom bevat
deze groep relatief meer leners dan het
hbo, waar veel meer studenten nog thuis
wonen (56%).

60%

Uit de Studentenmonitor Hoger
Onderwijs komt naar voren dat in het
hbo studenten met ouders die ook een
opleiding in het hoger onderwijs hebben
genoten iets vaker lenen dan studenten
waarbij dit niet het geval is. In het wo is
dit verschil er niet of nauwelijks. Uit de
Studentenmonitor blijkt verder (niet in
figuur) dat er nauwelijks verschillen zijn
in leengedrag tussen de SES-groepen
(waarbij ook o.a. het inkomen van de
ouders en de eigen inschatting van
studenten ten aanzien van hun sociaaleconomische status worden
meegenomen).

50%
40%
30%
20%
10%
0%
2011

2012

2013

2014

Hbo geen ho

Wo geen ho

Ho geen ho

Hbo ho

Wo ho

Ho ho

Figuur 7.13: Percentage leners naar opleiding van ouders (hoger onderwijs
vs. geen hoger onderwijs) (bron Studentenmonitor 2011-2014)
60%

Relatief veel studenten in de sector taal
& cultuur lenen (40% à 45%). In het wo
hebben daarnaast vrij veel
rechtenstudenten een studielening.
Verhoudingsgewijs meer dan gemiddeld
lenen in het hbo studenten in de sector
economie en gedrag & maatschappij.
Het aandeel leners in de sector
landbouw is het laagst (25% in het hbo
en 32% in het wo).

50%
40%
30%
20%
10%

Hbo

Landbouw

Sectoroverstijgend

Economie

Natuur

Techniek

Gezondheidszorg

Gedrag & maatschappij

Recht

Taal & cultuur

Landbouw

Gezondheidszorg

Onderwjs

Sectoroverstijgend

Techniek

Gedrag & maatschappij

Economie

Taal & cultuur

0%

Wo

Figuur 7.14: Leengedrag naar croho-sector (2009-2014 samengenomen) (bron:
1CHO/DUO)
80%
75%
70%
65%
60%
55%
50%
45%
40%
2009

2010

2011
Hbo

2012
Wo

2013

Ho

Figuur 7.15: Percentage leners dat structureel (10 mnd. of meer) leent ten
opzichte van alle studenten met een lening (excl.
collegegeldkrediet) (bron: 1CHO/DUO)

81 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Voor de studenten met een
rentedragende lening (dus excl.
collegegeldkrediet) is berekend hoeveel
studenten incidenteel dan wel
structureel (10 maanden of meer per
jaar) lenen. In de grafiek hiernaast zijn
studenten weergegeven die structureel
lenen. In 2013 lenen bijna twee van de
drie lenende studenten (64%) structureel
en 36 procent leent incidenteel (minder
dan 10 maanden). Er zijn nauwelijks
verschillen tussen hbo en wo. Het
percentage structurele leners daalt licht
(met 2,5 ppnt. tussen 2009 en 2013).

50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
2009

2010

2011
Hbo

2012
Wo

2013

Ho

In de studiefinancieringsbestanden is
met een code aangegeven welke
studenten maximaal lenen. Vervolgens is
voor elke student bepaald of zij ten
minste tien maanden het maximale
bedrag lenen. Het percentage leners
(alleen rentedragende lening excl.
collegegeldkrediet) dat maximaal leent
gedurende ten minste tien maanden is
sinds 2009 gedaald met negen
procentpunten van 37 naar 28 procent.
Sinds 2011 blijft dit aandeel stabiel. Er
zijn kleine verschillen tussen hbo en wo:
de proportie maximale leners was in
2009 in het hbo groter (39%) dan in het
wo (35%). Na 2009 groeien hbo en wo
iets naar elkaar toe; in 2013 bedraagt
het verschil nog twee procentpunten.

Figuur 7.16: Percentage leners meer dat tien maanden of meer maximaal
leent excl. collegegeldkrediet (alleen bachelor en master)
(bron: 1CHO/DUO)
€ 600

7.5

€ 500
€ 400
€ 300
€ 200
€ 100
€0
2009

2010

2011
Hbo

Wo

2012

2013

Ho

Figuur 7.17: Leenbedragen per maand (alleen bachelor en master,
collegegeldkrediet en rentedragende lening samengenomen)
(bron: 1CHO/DUO)
€ 600

Leenbedragen per maand

In deze paragraaf zijn de nominale
leenbedragen weergegeven (niet
gecorrigeerd voor inflatie). De hier en
hierna genoemde bedragen zijn
gemiddelden over de studenten met een
studielening (tenzij anders is
aangegeven). Het gemiddelde bedrag
dat studenten per maand lenen
(collegegeldkrediet en rentedragende
lening samengenomen) bedraagt in 2013
€ 389. Het betreft hier alleen de
gemiddelden indien gebruikgemaakt
wordt van de leenfaciliteit. Indien een
student in een bepaalde maand niet
leent (en er dus een bedrag is
opgenomen van € 0), is dit record buiten
beschouwing gelaten. In het wo wordt
een hoger bedrag geleend (€ 415) dan in
het hbo (€ 371). De leenbedragen zijn
sinds 2011 stijgende (met 6,4%).
Studenten in de leenfase lenen
maandelijks € 190 meer dan studenten in
de nominale fase. In de grafiek hiernaast
zijn alleen de maandbedragen
weergegeven van studenten die in
desbetreffende maanden daadwerkelijk
een bedrag hebben geleend. Met name
in de nominale fase is sinds 2009 het
leenbedrag van de lenende studenten
gestegen (met 7%). In de leenfase is er
nauwelijks sprake van een stijging van
het leenbedrag.

€ 500
€ 400
€ 300
€ 200
€ 100
€0
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo nominaal

Wo nominaal

Ho nominaal

Hbo leenfase

Wo leenfase

Ho leenfase

Figuur 7.18: Leenbedragen per maand naar nominale fase/leenfase (alleen
bachelor en master, collegegeldkrediet/rentedragende lening
samengenomen) (bron: 1CHO/DUO)

82 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

€ 500
€ 450
€ 400
€ 350
€ 300
€ 250
€ 200
€ 150
€ 100
€ 50
€0
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo thuiswonend

Wo thuiswonend

Ho thuiswonend

Hbo uitwonend

Wo uitwonend

Ho uitwonend

Eerder concludeerden we dat verschillen
in leengedrag (wel/niet lenen) tussen
hbo en wo voor een groot deel te
verklaren zijn uit de woonsituatie van
studenten. In de grafiek hiernaast zijn
de maandelijkse bedragen die studenten
lenen weergegeven: uitwonende
studenten lenen ongeveer € 130 meer
dan thuiswonende studenten. Binnen de
groep thuiswonende studenten lenen wostudenten een hoger bedrag (verschil
van € 53) dan hbo-studenten. De eerder
geconstateerde stijging van
leenbedragen is binnen alle groepen
zichtbaar.

Figuur 7.19: Leenbedragen per maand naar woonsituatie (alleen bachelor en
master, collegegeldkrediet/rentedragende lening
samengenomen) (bron: 1CHO/DUO)
€ 600

Studenten met een aanvullende beurs
lenen iets vaker, zo is hiervoor
geconstateerd; het bedrag dat zij
gemiddeld lenen wijkt in geringe mate
af van dat van studenten zonder
aanvullende beurs. Studenten met een
aanvullende beurs lenen een iets lager
bedrag: het verschil bedraagt ongeveer
€ 35 per maand.

€ 500
€ 400
€ 300
€ 200
€ 100
€0
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo geen ab

Wo geen ab

Ho geen ab

Hbo ab

Wo ab

Ho ab

Figuur 7.20: Leenbedragen per jaar naar wel/geen aanvullende beurs (alleen
bachelor en master met basisbeurs, collegegeldkrediet en
rentedragende lening samengenomen) (bron: 1CHO/DUO)
€ 7.000

7.6

€ 6.000
€ 5.000
€ 4.000
€ 3.000
€ 2.000
€ 1.000
€0
2009

2010

2011
Hbo

Wo

2012

2013

Ho

Figuur 7.21: Leenbedragen per jaar (alleen bachelor en master,
collegegeldkrediet en rentedragende lening samengenomen)
(bron: 1CHO/DUO)

83 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Leenbedragen per jaar

Met het stijgen van de leenbedragen per
maand, stijgen ook de jaarbedragen.
Hiervoor zijn alle maandbedragen van
studenten opgeteld. Ook hier gaat het
om nominale bedragen, gemiddeld voor
alleen de studenten met een lening. Ten
opzichte van 2009 bedraagt de stijging
vier à vijf procent. Dit komt volledig
voor rekening van de stijging van het
collegegeldkrediet dat ten opzichte van
2009 in 2013 is gestegen met dertien
procent. Het bedrag dat studenten lenen
in het kader van de reguliere
rentedragende studielening blijft
stabiel. Het gemiddelde bedrag dat
studenten (totaal) lenen is € 4.670.
Gemiddeld is het jaarbedrag dat
studenten lenen voor de reguliere
rentedragende studielening € 4.388 en
voor het collegegeldkrediet € 1.549.

€ 7.000

Studenten in de leenfase lenen een veel
hoger bedrag dan studenten in de
nominale fase. Binnen studenten in
nominale fase en leenfase zijn bedragen
voor hbo en wo grotendeels gelijk. In de
nominale fase lenen studenten
gemiddeld € 4.040 per jaar; in de
leenfase € 6.310, een verschil tussen de
nominale fase en leenfase van ongeveer
€ 2.300 per jaar.

€ 6.000
€ 5.000
€ 4.000
€ 3.000
€ 2.000
€ 1.000
€0
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo nomimaal

Wo nomimaal

Ho nomimaal

Hbo leenfase

Wo leenfase

Ho leenfase

Figuur 7.22: Leenbedragen per jaar naar leenfase en nominale fase (alleen
bachelor en master, collegegeldkrediet en rentedragende lening
samengenomen) (bron: 1CHO/DUO)
€ 7.000

Naar analogie van de resultaten van de
maandbedragen, zijn ook de
jaarbedragen hoger voor uitwonende
studenten dan voor thuiswonende
studenten. Het verschil in jaarlijkse
studieschuld tussen deze twee groepen
bedraagt ruim € 1.500. Het verschil in
jaarlijkse studieschuld tussen hbo- en
wo-studenten is voor uitwonenden klein
(ongeveer € 100); voor thuiswonenden is
dit veel groter en bedraagt het ongeveer
€ 640 per jaar.

€ 6.000
€ 5.000
€ 4.000
€ 3.000
€ 2.000
€ 1.000
€0
2009

2010

2011

2012

2013

Hbo thuiswonend

Wo thuiswonend

Ho thuiswonend

Hbo uitwonend

Wo uitwonend

Ho uitwonend

Figuur 7.23: Gemiddelde leenbedragen per jaar naar woonsituatie(alleen
bachelor en master, collegegeldkrediet/rentedragende lening
samengenomen) (bron: 1CHO/DUO)
€ 7.000

Studenten met een aanvullende beurs
lener weliswaar vaker; ze bouwen iets
minder schuld op dan studenten zonder
aanvullende beurs. De grafiek toont
alleen de bedragen van studenten die
lenen in de nominale fase (studenten die
daarnaast ook recht hebben op een
basisbeurs). Het verschil tussen beide
groepen bedraagt in 2013 ongeveer € 440
per jaar. Deze verschillen zijn overigens
sinds 2009 wel kleiner geworden.

€ 6.000
€ 5.000
€ 4.000
€ 3.000
€ 2.000
€ 1.000
€0
2009

2010

2011

2012

Hbo geen ab

Wo geen ab

Ho geen ab

Hbo ab

Wo ab

Ho ab

2013

Figuur 7.24: Leenbedragen per jaar naar wel/geen aanvullende beurs
(bachelor/master met basisbeurs: collegegeld-krediet en
rentedragende lening samengenomen) (bron: 1CHO/DUO)
84 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

60%

7.7

50%
40%
30%
20%
10%
0%
2011

2012

2013

2014

Lenen en werken

Alleen lenen

Alleen werken

Niet lenen en niet werken

Figuur 7.25: Relatie tussen lenen en werken van bachelor en masters in
nominale fase (bron: Studentenmonitor)
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2011

2012

2013

2014

Lenen en werken

Alleen lenen

Alleen werken

Niet lenen en niet werken

Figuur 7.26: Relatie tussen lenen en werken van bachelor- en masterstudenten in leenfase (bron: Studentenmonitor)

De grafiek hiernaast heeft betrekking op
de relatie tussen lenen en werken van
studenten in de nominale fase (de kleine
groep incidentele leners is buiten
beschouwing gelaten). Van alle nominale
studenten werkt 47 procent uitsluitend;
24 procent leent en werkt. Deze laatste
groep is in het wo iets groter dan in het
hbo (niet in figuur). Achttien procent
werk niet en leent niet; de omvang van
deze groep is sinds 2013 afgenomen,
zowel in het hbo als in het wo (dit
onderscheid is niet in de figuur
opgenomen). Tien procent leent
uitsluitend. In het hbo zijn er relatief
veel studenten die uitsluitend werken
(53% vs. 42% in het wo; niet in figuur). In
de nominale fase is het aandeel met een
baan in de groep leners (71%) groter dan
in de groep niet-leners (65%).
De grafiek hiernaast toont de relatie
tussen lenen en werken van studenten in
de leenfase. Het betreft hier zowel
bachelor- als masterstudenten. Hieruit
blijkt dat het merendeel van deze groep
studenten (in 2014 voor het hele ho 58%)
uitsluitend werkt en niet leent. Deze
groep is in het hbo iets groter dan in het
wo (niet in figuur). In totaal negentien
procent leent niet en werkt niet. Deze
groep is in het wo iets groter dan in het
hbo. Slechts een klein deel (8% in 2014)
leent uitsluitend en werkt niet en
vijftien procent leent en werkt. In
vergelijking met studenten in de
nominale fase, zijn er in de leenfase
meer studenten die uitsluitend werken.
In de leenfase komt werken vaker voor
onder de niet-leners (73%) dan onder de
leners (67%) (niet in figuur).

7.8

Studielening te duur

Lenen en werken

Motieven om wel of niet te lenen

De twee figuren die volgen, bevatten de
belangrijkste redenen waarom studenten
afzien van een lening. In 2014 leent 38
procent van studenten in de nominale
fase (degenen die een basisbeurs
ontvangen). In het hbo is dit 35 procent;
in het wo 44 procent. Zo’n 62 procent
ziet af van een studielening. De
belangrijkste reden om niet te lenen is –
naast andere redenen – dat de student
geen hoge schulden wil maken (75%). Dit
aandeel is sinds 2011 toegenomen.

Ontraden door ouders
Verricht betaald werk
Ouders dragen bij
Geen lening nodig
Allen lenen uit noodzaak
Geen schulden maken
0%
2014

20%
2013

40%
2012

60%

80%

100%

2011

Figuur 7.27: Redenen waarom studenten in de nominale fase afzien van
een lening (bron: Studentenmonitor)

85 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Studielening te duur
Ontraden door ouders
Verricht betaald werk
Ouders dragen bij
Geen lening nodig
Alleen lenen uit noodzaak
Geen schulden maken
0%
2014

20%
2013

40%
2012

60%

80%

100%

2011

Figuur 7.28: Redenen waarom studenten in de leenfase afzien van een
lening (bron: Studentenmonitor)
Ouders dragen onvoldoende bij

Zekerheid over inkomsten

Minder werken

Gunstige leenvoorwaarden

Ouders niet belasten

Noodzakelijke lasten
0%
2014

20%
2013

40%
2012

60%

80%

100%

2011

Zoals eerder is geconstateerd heeft 73
procent van studenten in de leenfase
(van degenen met leenrecht) geleend in
desbetreffend jaar. Ruim een kwart
(27%) ziet af van een lening in de
leenfase. Ook hier zien we dat
weerstand tegen het maken van
schulden of afwezigheid van de
noodzaak om te lenen factoren van
belang zijn. Bijna de helft van de nietleners in de leenfase heeft geen lening
nodig omdat zij een ouderlijke bijdrage
ontvangen (dit is vaker aan de orde bij
groepen met een hoge SES) of werken
(een reden die iets vaker voorkomt bij
groepen met een lage SES). Ook de
kosten die een lening met zich
meebrengt en de onzekerheid over
toekomstige inkomsten (niet in figuur)
spelen sterker bij studenten met een
lage SES. Overigens speelt dit argument
voor steeds meer studenten een rol.
De belangrijkste reden om wel te lenen
is het feit dat men de noodzakelijke
lasten moet betalen. Voor 68 procent
van de studenten in de nominale fase
speelt dit een belangrijke rol. Daarnaast
speelt het niet willen of kunnen belasten
van de ouders een rol (60%). Lenen om
minder te hoeven werken, geldt voor 53
procent van de studenten in de nominale
fase. Het lenen vanwege gunstige
voorwaarden neemt licht aan
importantie toe. Er zijn geen grote
trends in leenmotieven te bespeuren.
Het ontlasten van ouders en het kunnen
betalen van de noodzakelijke lasten
speelt vaker bij studenten met een lage
SES. Studenten uit hogere milieus lenen
vaker vanwege gunstige
leenvoorwaarden en omdat zij zekerder
zijn over het toekomstige inkomen.

Figuur 7.29: Motieven van studenten om in de nominale fase te lenen (bron:
Studentenmonitor)
Voor studenten in de leenfase spelen
soortgelijke motieven een rol als voor
studenten in de nominale fase. Ook in de
leenfase wordt lenen vanwege gunstige
voorwaarden steeds belangrijker. In de
leenfase zijn er grotere verschillen
tussen de SES-groepen dan in de
nominale fase. Leenmotieven die te
maken hebben met het niet ontvangen
van een ouderlijke bijdrage spelen sterk
voor studenten met een lage SES. Voor
studenten met een hoge SES geldt
sterker dat men zich meer luxe wil
veroorloven of dat een lening wordt
aangeraden door de ouders.

Zekerheid over inkomsten

Ouders dragen onvoldoende bij

Minder werken

Ouders niet belasten

Gunstige leenvoorwaarden

Noodzakelijke lasten
0%
2014

20%
2013

40%
2012

60%

80%

100%

2011

Figuur 7.30: Motieven van studenten om in de leenfase te lenen (bron:
Studentenmonitor)
86 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

100%

7.9

80%

60%

40%

20%

0%
2013

2014

Lenen en
werken

2013

2014

Alleen lenen

Geen moeilijkheden

2013

2014

Alleen werken

2013

2014

Niet lenen en
niet werken

Enigszins moeilijkheden

2013

2014

Totaal

Moeilijkheden

Figuur 7.31: De relatie tussen de financiële situatie van studenten en hun
leen- en werkgedrag

De financiële situatie van
studenten

De figuur hiernaast toont de mate
waarin studenten financiële moeilijkheden ervaren en hun leen- en
werkgedrag. In 2014 ervaren twee van
de drie studenten (bijna) geen enkele
financiële moeilijkheid; 21 procent
ervaart enigszins financiële problemen
en bijna 15 procent ervaart veel
financiële problemen. Het aandeel dat
geen problemen ervaart is licht
gestegen. Onder studenten die lenen
(ongeacht of men daarnaast ook werkt)
is het aandeel dat financiële moeilijkheden ervaart groter dan bij de groep
die niet leent; het beroep op de
leenmogelijkheden is er vooral als
studenten financiële moeilijkheden
ervaren. De relatie tussen de ervaren
moeilijkheden en het leengedrag is
significant.

7.10 Samenvatting

Dit hoofdstuk beschrijft de resultaten van analyses naar leengedrag van studenten. Deze analyses zijn deels gebaseerd
op een combinatie van studiefinancieringsdata van DUO en het 1CHO en deels op de Studentenmonitor Hoger
Onderwijs. Aan de hand van de in de inleiding geformuleerde vragen vatten we in deze laatste paragraaf de
belangrijkste conclusies kort samen. De genoemde bedragen zijn nominale gemiddelden over alleen studenten die
geleend hebben.
Verandert het aandeel studenten met een aanvullende beurs?
Van alle voltijd bachelors en masters heeft ongeveer drie kwart een basisbeurs. Meer hbo- dan wo-studenten hebben
(nog) recht op een basisbeurs. Het aandeel wo-masterstudenten met recht op een basisbeurs (studenten die nominaal
studeren) neemt toe van 27 procent naar 32 procent. In 2009 had een kwart van de studenten recht op een
aanvullende beurs; in 2013 is dit licht gedaald naar 22 procent. In het hbo hebben meer studenten een aanvullende
beurs (27%) dan in het wo (14%). Studenten uit de lage SES-groep ontvangen vaker een aanvullende beurs. Relateren
we het aandeel studenten met een aanvullende beurs aan studenten die ook een basisbeurs ontvangen (studenten in
de nominale fase) dan blijkt dat met name in 2010/2011 een lichte daling heeft plaatsgevonden in het percentage
met een aanvullende beurs.
In hoeverre verandert de omvang en de samenstelling van de groep leners?
In 2013 heeft 36 procent van de studenten ten minste één maand een rentedragende studielening ontvangen. In het
wo gold dit in 2013 voor meer studenten (39%) dan in het hbo (34%). Het aantal studenten met een rentedragende
studielening is in het hbo door de jaren heen licht gestegen. In het wo blijft dit stabiel. Het gebruik van het
collegegeldkrediet stijgt van negen naar veertien procent. Voor de beschrijving van de resultaten zijn de
rentedragende lening en het collegegeldkrediet samengenomen. Het gaat dus om studenten die óf gebruikmaken van
het collegegeldkrediet, óf een rentedragende lening hebben óf beide hebben. Deze twee leningen samengenomen,
laat een stijging zien van het aantal lenende studenten van 35 naar 38 procent; deze stijging is groter in het hbo dan
in het wo en komt nagenoeg geheel voor rekening van de stijging van studenten die naast hun lening ook
collegegeldkrediet ontvangen. Overigens komt het steeds vaker voor dat studenten zowel collegegeldkrediet als een
lening hebben. Slechts een gering deel (2%) heeft alléén collegegeldkrediet. Het gemiddelde maandbedrag dat
studenten lenen bedraagt in 2013 € 389. Voor alle lenende studenten geldt dat zij een jaarlijkse studieschuld
opbouwen van gemiddeld € 4.670. In het wo lenen studenten per maand € 44 meer dan in het hbo. De leenbedragen
waren tussen 2009 en 2011 stabiel; na 2011 zijn de nominale (niet geïndexeerde) maandbedragen gestegen met 6,4
procent. Deze stijging geldt met name voor studenten in de nominale fase.
Het aandeel studenten in de leenfase is groter dan in de nominale fase en stijgt ook iets harder. Eenmaal in de
leenfase is het percentage lenende studenten in het hbo en wo nagenoeg gelijk. Studenten in de leenfase lenen
maandelijks € 190 meer dan studenten in de nominale fase. Hun gemiddelde schuld per jaar bedraagt € 6.310 terwijl
studenten in de nominale fase een jaarlijkse schuld opbouwen van gemiddeld € 4.040. Voor een groot deel verklaart
de woonsituatie van studenten de verschillen in leengedrag tussen hbo en wo. Uitwonende studenten lenen vaker en
voor een hoger bedrag (€130 per maand meer) dan thuiswonende studenten, een verschil in jaarlijkse studieschuld
tussen beide groepen van ruim € 1.500. Voor studenten van wie de ouders óók in het hoger onderwijs hun opleiding
hebben genoten (de zogenaamde tweede generatie ho-studenten) is lenen vanzelfsprekender dan voor andere
studenten. Studenten met een aanvullende beurs lenen vaker, maar zij lenen maandelijks een iets lager bedrag (€ 35
minder) dan overige studenten in de nominale fase. Per jaar bouwen studenten met een aanvullende beurs aldus
gemiddeld ongeveer € 440 minder studieschuld op dan andere studenten in de nominale fase.
87 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Verandert de manier van lenen van studenten?
In 2013 lenen bijna twee van de drie studenten meer dan tien maanden per jaar. Studenten lenen steeds bewuster:
van alle studenten met een rentedragende lening (ongeacht het gebruik van het collegegeldkrediet) leent 28 procent
gedurende ten minste tien maanden het maximale leenbedrag. Dit aandeel is sinds 2009, toen nog 37 procent
maximaal leende, fors gedaald. Uit de Studentenmonitor Hoger Onderwijs komt naar voren dat steeds meer studenten
door óf lenen óf betaalde arbeid óf beide voorzien in hun inkomsten. Van de studenten die niet lenen, werkt ruim 70
procent. Het percentage studenten in de nominale fase dat niet leent én niet werkt is gedaald van 26 naar 18
procent. In de leenfase is dit aandeel door de jaren heen stabiel rond 20 procent. Opvallend is dat in de nominale fase
relatief veel lenende studenten ook werken. In de leenfase komt werken juist meer voor onder de niet-leners.
Veranderen de leenmotieven van studenten?
De belangrijkste reden om te lenen is het feit dat men de lening nodig heeft voor noodzakelijke lasten. Dit speelt voor
ruim 60 procent van de leners een belangrijke rol. Daarnaast lenen veel studenten omdat men de ouders niet wil of
kan belasten. In toenemende mate spelen ook de gunstige leenvoorwaarden een rol in de overweging om te gaan
lenen.
Verandert de inkomenssituatie van studenten?
De inkomenssituatie is bestudeerd aan de hand van het aandeel studenten dat wel of niet financiële problemen
ervaart, los van de feitelijke financiële situatie. Twee van de drie studenten ervaren nauwelijks tot geen financiële
problemen. Voor bijna 15 procent zijn er wél financiële moeilijkheden. In vergelijking met vorig jaar geven meer
studenten aan dat zij geen financiële problemen ondervinden. Studenten die lenen ervaren iets vaker financiële
problemen dan studenten die niet lenen.

88 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Overzicht van figuren en tabellen

Figuur 1.1: Stroomschema collegegeld tweede studies........................................................................... 8
Figuur 2.1: Gediplomeerden havo/vwo/mbo (%) die zijn ingestroomd in het hoger onderwijs naar
eindexamenjaar t.o.v. alle gediplomeerden: betreft alle diplomacohorten vanaf 2008 (bron: DUO
stroomdata/1CHO) ...................................................................................................... 17
Figuur 2.2: Gediplomeerden vwo (%) die direct en uitgesteld zijn ingestroomd in hbo c.q. wo naar
eindexamenjaar en soort hoger onderwijs (bron: DUO stroomdata): betreft alle diplomacohorten
vanaf 2008 ............................................................................................................... 17
Figuur 2.3: Gediplomeerden directe mbo-4-doorstroom naar hbo naar mbo-sector en diplomacohort t.o.v. alle
mbo-4 gediplomeerden (bron: DUO/1CHO) .......................................................................... 17
Figuur 2.4: Aantal doorstromers van mbo-sector naar voltijd bachelor hbo-sector in 2013 (bron: 1CijferHO) .......... 18
Figuur 2.5: Instroom in het hoger onderwijs (absolute aantallen) naar soort hoger onderwijs en jaar (bron:
1CHO) ..................................................................................................................... 18
Figuur 2.6: Bachelors in hbo (%) naar vooropleiding t.o.v. totale voltijd bachelorinstroom (bron: 1CHO) ............... 18
Figuur 2.7: Bachelors in wo (%) naar vooropleiding t.o.v. totale voltijd bachelorinstroom (bron: 1CHO)................ 19
Figuur 2.8: Gemiddelde vo-eindexamencijfers van de voltijd bachelorinstroom uit het vwo naar soort ho (bron:
1CHO) ..................................................................................................................... 19
Figuur 2.9: Leeftijdsopbouw voltijd-bachelor in % (bron: 1CHO) .............................................................. 19
Figuur 2.10: Bachelors in hbo (%) naar leeftijdsopbouw en opleidingsvorm t.o.v. totale hbo bachelorinstroom
(bron: 1CHO) ............................................................................................................. 20
Figuur 2.11: Eerstejaars voltijd bachelors (%) naar SES, berekend o.b.v. eigen oordeel én o.b.v. indicatoren
ouders (bron: Studentenmonitor) ..................................................................................... 20
Figuur 2.12: Eerstejaars voltijd bachelors (%) naar opleidingsniveau ouders (bron: Studentenmonitor) .................. 20
Figuur 2.13: Percentage gediplomeerden met bètaprofiel in het vo die direct doorstromen naar ho en kiezen
voor een bètastudie naar eindexamenjaar, geslacht en soort vo t.o.v. alle vo-diploma’s met
bètaprofiel die naar het ho gaan (bron: DUO stroomdata) ........................................................ 21
Figuur 2.14: Voltijd bachelors (%) met tussenjaar na vo/mbo t.o.v. directe doorstromers binnen die doelgroep
naar ho-instroomjaar (bron: 1CHO)................................................................................... 21
Figuur 2.15: Buitenlandse studenten (instroom) voltijd, deeltijd en duaal (%) naar type ho en soort ho t.o.v.
totale bachelor- c.q. masterinstroom (bron: 1CHO) ............................................................... 21
Figuur 2.16: Voltijdstudenten die doorstromen naar een hbo- of wo-master naar soort ho bachelor (bron: 1CHO) ..... 22
Figuur 2.17: Voltijdstudenten die doorstromen naar een hbo- of wo-master naar soort hoger onderwijs bachelor
(bron: ICHO) ............................................................................................................. 22
Figuur 2.18: Voltijdstudenten die doorstromen naar een (hbo- of wo-)master binnen dezelfde sector naar soort
ho bachelor (bron: ICHO) .............................................................................................. 22
Figuur 2.19: Instroom in een master aan een bekostigde instelling in absolute aantallen (bron: ICHO) ................... 23
Figuur 2.20: Instroom in de master (%) naar studieduur master - postmasters zijn buiten beschouwing gelaten)
(bron: ICHO) ............................................................................................................. 23
Figuur 2.21: Master-instroom (%) naar vooropleiding (bron: ICHO).............................................................. 23
Figuur 2.22: Studenten met een bachelordiploma in bètadomein (%) die doorstromen naar een master in
bètadomein naar soort ho in bachelor naar laatste bachelorjaar (bron: 1CHO) ............................... 24
Figuur 3.1: Aantal aanmeldingen per student bij Studielink, op 1 mei (bron: Startmonitor 2014 septembermeting) ...................................................................................................... 29
Figuur 3.2: Redenen voor meer dan één aanmelding in Studielink (bron: Startmonitor 2014 - septembermeting)
(SKC=studiekeuzecheck) ............................................................................................... 29
Figuur 3.3: Percentage eerstejaars dat bewust voor studie koos (bron: Startmonitor 2009-2014) ........................ 29
Figuur 3.4: Percentage studenten dat een goede match ervaart met de opleiding (bron: Startmonitor 20092014) ...................................................................................................................... 30
Figuur 3.5: Percentage studenten dat een goede match ervaart, naar al dan niet bewuste studiekeuze (bron:
Startmonitor 2009-2014) ............................................................................................... 30
Figuur 3.6: Zes belangrijkste geraadpleegde informatiebronnen bij studiekeuze eerstejaars (bron:
Startmonitor 2009-2014) ............................................................................................... 30
Figuur 3.7: Belangrijkste keuzemotieven: aandeel voor wie de motieven een (grote) rol speelden (bron:
Startmonitor 2009-2014) ............................................................................................... 31
Figuur 3.8: Zes minst belangrijke studiekeuzemotieven van eerstejaars (bron: Startmonitor 2009-2014) ............... 31
Figuur 3.9: Studiekeuzemotieven, factorscores (bron: Startmonitor 2009-2014) ............................................ 31
Figuur 3.10: Mate waarin eerstejaars baankansen laten meewegen bij hun studiekeuze naar geslacht (bron:
Studentenmonitor 2014) ............................................................................................... 32
Figuur 3.11: Wijze waarop studenten hebben deelgenomen aan studiekeuzecheck-activiteiten (bron:
Startmonitor 2014 - septembermeting) .............................................................................. 32
Figuur 3.12: Percentage dat vindt dat SKC-/matchingsactiviteiten hebben bijgedragen aan goede studiekeuze,
naar type activiteit (bron: Studentenmonitor 2014) ............................................................... 32
Figuur 3.13: Uitslag studiekeuzecheck-advies (bron: Startmonitor 2014 - septembermeting) .............................. 33
Figuur 3.14: Percentage studenten dat goede match ervaart, naar uitslag advies studiekeuzecheck (bron:
Startmonitor 2014 - septembermeting) .............................................................................. 33
Figuur 4.1: Uitval/switch (%) t.o.v. alle eerstejaars (bron: 1CHO) ............................................................ 39
89 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Figuur 4.2:
Figuur 4.3:
Figuur 4.4:
Figuur 4.5:
Figuur 4.6:
Figuur 4.7:

Type uitval/switch (%) t.o.v. alle uitval/switch (bron: 1CHO) ................................................... 39
Type uitval/switch onder vwo-gediplomeerden (%) t.o.v. alle uitval/switch (bron: 1CHO) .................. 39
Uitval/switch (%) uit bètastudies t.o.v. alle eerstejaars (bron: 1CHO).......................................... 40
Eindexamencijfers naar wel/niet uitval/switch (bron: 1CHO) .................................................... 40
Uitval/switch (%): situatie in jaar 2 t.o.v. alle uitval/switch (bron: 1CHO) .................................... 40
Uitval/switch (%): situatie in jaar 2, t.o.v. alle studenten die ná t1 uit het ho vertrekken (bron:
1CHO) ..................................................................................................................... 41
Figuur 4.8: Uitval/switch (%) vóór 1 februari t.o.v. alle uitval/switch (bron: 1CHO) ....................................... 41
Figuur 4.9: Switch naar bètastudie (%) vóór 1 februari t.o.v. alle uitval/switch (bron: 1CHO) ............................ 41
Figuur 4.10: Uitval/switch onder hbo-studenten naar vooropleiding (%) t.o.v. alle eerstejaars in het hbo (bron:
1CHO) ..................................................................................................................... 42
Figuur 4.11: Uitval/switch onder hbo-studenten naar vooropleiding (%) t.o.v. alle eerstejaars in het hbo naar
bestemming in jaar 2 (bron: 1CHO) .................................................................................. 42
Figuur 4.12: Uitval/switch mbo-hbo bestemming in jaar 2 en sector mbo-diploma (bron: 1CHO).......................... 42
Figuur 4.13: Uitval/switch havo-hbo bestemming in jaar 2 en profiel havo-diploma (bron: 1CHO) ........................ 43
Figuur 4.14: Uitval/switch vwo-hbo bestemming in jaar 2 en profiel vwo-diploma (bron: 1CHO) .......................... 43
Figuur 4.15: Uitval/switch vwo-wo bestemming in jaar 2 en profiel vwo -diploma (bron: 1CHO) .......................... 43
Figuur 4.16: Uitval/switch onder hbo-studenten met mbo-4 onderscheiden naar routes met en zonder
verscherpte eisen (%) t.o.v. alle eerstejaars met mbo in het hbo (bron: 1CHO) ............................... 44
Figuur 4.17: Uitval/switch onder hbo-studenten met een mbo-vooropleiding naar sector waarin de
vooropleiding is behaald (%) t.o.v. alle eerstejaars met mbo in het hbo (bron: 1CHO) ....................... 44
Figuur 4.18: Percentage uitval/switch naar geslacht en soort hoger onderwijs (bron: 1CHO/instellingen) ............... 44
Figuur 4.19: Percentage uitval naar BSA-normering en soort hoger onderwijs: cohort 2012 (bron:
1CHO/instellingen) ...................................................................................................... 45
Figuur 4.20: Zes belangrijkste redenen van uitval/switch tijdens het eerste studiejaar (bron: Startmonitor
2009-2013) ............................................................................................................... 45
Figuur 4.21: Zes minst belangrijke redenen van uitval/switch tijdens het eerste studiejaar (bron: Startmonitor
2009-2013) ............................................................................................................... 45
Figuur 4.22: BSA als reden voor studieuitval, naar soort hoger onderwijs (bron: Startmonitor 2009-2013) ............... 46
Figuur 4.23: Verkeerde studiekeuze als reden voor studieuitval, naar soort hoger onderwijs (bron: Startmonitor
2009-2013) ............................................................................................................... 46
Figuur 4.24: Percentage eerstejaars dat bewust voor studie koos naar studieuitval (bron: Startmonitor 20092013) ...................................................................................................................... 46
Figuur 4.25: Percentage eerstejaars dat een goede match met de opleiding heeft ervaren naar studieuitval
(bron: Startmonitor 2009-2013) ....................................................................................... 47
Figuur 5.1: Aantal studenten dat een tweede studie volgt (bron: 1CHO) ..................................................... 50
Figuur 5.2: Aantal studenten dat een tweede studie volgt t.o.v. de studentenpopulatie (bron: 1CHO) ................. 50
Figuur 5.3: Aantal studenten dat een tweede studie is gestart na afronding van de eerste studie (bron: 1CHO)....... 50
Figuur 5.4: Aantal studenten dat een tweede studie is gestart na afronding van de eerste studie t.o.v. de
studentenpopulatie (bron: 1CHO)..................................................................................... 51
Figuur 5.5: Aantal studenten dat een tweede studie is gestart vóór afronding van de eerste studie en reeds
een diploma heeft behaald van de eerste studie; (bron: 1CHO) ................................................. 51
Figuur 5.6: Aantal studenten dat tweede studie is gestart vóór afronding van eerste studie t.o.v. de
studentenpopulatie (bron: 1CHO)..................................................................................... 51
Figuur 5.7: Aantal studenten met een tweede bachelor (volgtijdelijk) naar type diploma (bron: 1CHO) ................ 52
Figuur 5.8: Percentage studenten met tweede bachelor (volgtijdelijk) naar type diploma t.o.v. populatie
bachelors (bron: 1CHO) ................................................................................................ 52
Figuur 5.9: Percentage studenten met tweede bachelor (volgtijdelijk) naar type diploma t.o.v. tweede studies
(bron: 1CHO) ............................................................................................................. 53
Figuur 5.10: Sector eerste bachelor (%) van alle studenten met een tweede bachelor overig in wo-bachelor
(bron: 1CHO) ............................................................................................................. 53
Figuur 5.11: Sector eerste bachelor (%) van alle studenten met een tweede bachelor in de zorg in wo-bachelor
(bron: 1CHO) ............................................................................................................. 54
Figuur 5.12: Percentage tweede bachelors in hbo in 2013 (volgtijdelijk) naar type opleiding en
studentkenmerken (bron: 1CHO)...................................................................................... 54
Figuur 5.13: Percentage tweede bachelors in wo in 2013 (volgtijdelijk) naar type opleiding en
studentkenmerken (bron: 1CHO)...................................................................................... 54
Figuur 5.14: Aantal studenten met tweede master (volgtijdelijk) naar type diploma (bron: 1CHO) ....................... 55
Figuur 5.15: Aantal studenten met tweede master (volgtijdelijk) naar type diploma t.o.v. populatie masters
(bron: 1CHO) ............................................................................................................. 55
Figuur 5.16: Aantal studenten met tweede master (volgtijdelijk) naar type diploma t.o.v. alle tweede masters
(bron: 1CHO) ............................................................................................................. 56
Figuur 5.17: Percentage tweede masters (alleen wo) in 2013 (volgtijdelijk) naar type opleiding en
studentkenmerken (bron: 1CHO)...................................................................................... 56
Figuur 5.18: Instellingscollegegelden hbo 2014-2015 naar sector, minimale, gemiddelde en maximale waarden
hbo-bachelor en -master (bron: websites) .......................................................................... 57
Figuur 5.19: Instellingscollegegelden wo 2014-2015 naar sector, minimale, gemiddelde en maximale waarden
wo-bachelor en -master (bron: websites) ........................................................................... 57
Figuur 6.1: Percentage voltijd bachelorstudenten met studieachterstand (bron: Studentenmonitor 2013-2014) ...... 61
90 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Figuur 6.2: Percentage voltijd bachelorstudenten met studieachterstand dat hierop aangesproken wordt
(bron: Studentenmonitor 2013-2014) ................................................................................. 61
Figuur 6.3: De ontwikkeling van de bachelorrendementen naar instroomcohort (bron: VSNU/VH 2011-2014)
(cijfers wo van VSNU betreffen voorlopige cijfers)................................................................. 61
Figuur 6.4: De ontwikkeling van de bachelorrendementen naar bèta en overige opleidingen (bron: VSNU/VH
2011-2014) (cijfers wo van VSNU betreffen voorlopige cijfers)................................................... 62
Figuur 6.5: Studievoortgang van voltijd bachelorstudenten t.o.v. nominaal studeren (=100) (Bron:
Studentenmonitor) ...................................................................................................... 62
Figuur 6.6: Studievoortgang van voltijd bachelorstudenten t.o.v. nominaal studeren naar wel/geen beperking
(=100) (Bron: Studentenmonitor) ..................................................................................... 62
Figuur 6.7: Studievoortgang van voltijd bachelorstudenten t.o.v. nominaal studeren naar etniciteit (=100)
(Bron: Studentenmonitor) .............................................................................................. 63
Figuur 6.8: Studievoortgang van voltijd bachelorstudenten t.o.v. nominaal studeren naar geslacht (=100)
(Bron: Studentenmonitor) .............................................................................................. 63
Figuur 6.9: Studievoortgang van voltijd hbo-bachelorstudenten t.o.v. nominaal studeren naar vooropleiding
(=100) (Bron: Studentenmonitor) ..................................................................................... 63
Figuur 6.10: Percentage voltijd bachelorstudenten met meer dan gemiddelde inzet (bron: Studentenmonitor) ........ 64
Figuur 6.11: Percentage voltijd bachelorstudenten met meer dan gemiddelde motivatie (bron:
Studentenmonitor) ...................................................................................................... 64
Figuur 6.12: Percentage voltijd bachelorstudenten en mate van motivatie (bron: Studentenmonitor) ................... 64
Figuur 6.13: Tijdbesteding van voltijd bachelorstudenten aan studie in uren per week: alleen studenten die
geen stage lopen en niet aan hun scriptie werken (bron: Studentenmonitor).................................. 65
Figuur 6.14: Tijdbesteding aan studie in uren per week van voltijd bachelorstudenten hbo: studenten die geen
stage lopen en niet aan scriptie werken (bron: Studentenmonitor) ............................................. 65
Figuur 6.15: Tijdbesteding aan studie in uren per week van voltijd bachelorstudenten wo: studenten die geen
stage lopen en niet aan scriptie werken (bron: Studentenmonitor) ............................................. 65
Figuur 6.16: Uren contacttijd per week van eerstejaars voltijd bachelorstudenten (bron: Studentenmonitor) .......... 66
Figuur 6.17: Percentage eerstejaars voltijd bachelorstudenten dat meer dan twaalf uur contacttijd volgt (bron:
Studentenmonitor) ...................................................................................................... 66
Figuur 6.18: Percentage voltijd bachelorstudenten met betaald werk (bron: Studentenmonitor) ......................... 66
Figuur 6.19: Tijdbesteding van werkenden aan hun baan in uren per week: voltijd bachelors (Studentenmonitor
2011-2014) ............................................................................................................... 67
Figuur 6.20: Tijdbesteding van werkenden aan hun baan in uren per week (gerubriceerd): voltijd bachelors
(bron: Studentenmonitor) .............................................................................................. 67
Figuur 6.21: Invloed baan op studie naar aantal uren werken per week van voltijd bachelors (bron:
Studentenmonitor) ...................................................................................................... 67
Figuur 6.22: Studievoortgang van voltijd bachelorstudenten naar aantal uren werken per week (bron:
Studentenmonitor) ...................................................................................................... 68
Figuur 6.23: Het oordeel over de opleiding; percentage (zeer) tevreden: voltijd bachelorstudenten (bron: NSE) ...... 68
Figuur 6.24: Het oordeel over de inhoud van de opleiding; percentage (zeer) tevreden: voltijd
bachelorstudenten (bron: NSE) ........................................................................................ 68
Figuur 6.25: Het oordeel over de docenten; percentage (zeer) tevreden: voltijd bachelorstudenten (bron: NSE) ...... 69
Figuur 6.26: Het oordeel over de studiebegeleiding; percentage (zeer) tevreden: voltijd bachelorstudenten
(bron: NSE) ............................................................................................................... 69
Figuur 6.27: Relatie tussen algemeen oordeel en de oordelen op onderdelen: hbo (bron: NSE 2014) ..................... 69
Figuur 6.28: Relatie tussen algemeen oordeel en de oordelen op onderdelen: wo (bron: NSE 2014) ...................... 70
Figuur 6.29: Percentage voltijd bachelorstudenten dat bestuurswerk verricht (bron: Studentenmonitor)................ 70
Figuur 6.30: Percentage voltijd bachelorstudenten met studiegerelateerde buitenlandervaring (bron:
Studentenmonitor) ...................................................................................................... 70
Figuur 6.31: Het aandeel ambitieuze voltijd bachelorstudenten (bron: Studentenmonitor) ................................ 71
Figuur 6.32: Het aandeel ambitieuze voltijd bachelorstudenten naar geslacht (bron: Studentenmonitor) ............... 71
Figuur 6.33: Het aandeel voltijd bachelorstudenten dat een honoursprogramma volgt (bron: Studentenmonitor) ...... 71
Figuur 6.34: Het aandeel voltijd bachelorstudenten dat een programma volgt dat grotendeels in een nietNederlandse taal wordt verzorgd (bron: Studentenmonitor) ..................................................... 72
Figuur 7.1: Percentage ingeschreven voltijdstudenten zonder recht op studiefinanciering (bron: 1CHO/DUO) ........ 77
Figuur 7.2: Gebruik van basisbeurs en aanvullende beurs (t.o.v. alle voltijd bachelors en masters) naar hbo en
wo (bron: 1CHO/DUO) .................................................................................................. 77
Figuur 7.3: Studenten met een aanvullende beurs naar SES (bachelor en master) (bron: Studentenmonitor) .......... 77
Figuur 7.4: Het aandeel studenten met een aanvullende beurs ten opzicht van alle studenten met een
basisbeurs (bron: 1CHO/DUO) ......................................................................................... 78
Figuur 7.5: Gebruik van lening en collegegeldkrediet (ten opzichte van alle voltijd bachelors en masters) naar
hbo en wo (bron: 1CHO/DUO) ......................................................................................... 78
Figuur 7.6: Percentage leners naar soort ho (rentedragende lening en collegegeldkrediet samengevoegd)
(bron: 1CHO/DUO) ...................................................................................................... 78
Figuur 7.7: Percentage met een lening naar soort ho en type lening (bron: 1CHO/DUO) .................................. 79
Figuur 7.8: Percentage studenten met een lening (collegegeldkrediet en lening samengenomen) naar wel/geen
aanvullende beurs (alleen studenten met een basisbeurs) (bron: 1CHO/DUO)................................. 79
Figuur 7.9: Lenen (collegegeldkrediet en lening samengenomen) naar nominale fase of leenfase (alleen
studenten met recht op lening) (bron: 1CHO/DUO) ................................................................ 79
91 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014

Figuur 7.10: Lenen naar type hoger onderwijs (alle voltijd bachelor- en masterstudenten; collegegeldkrediet en
lening samengenomen) (bron: 1CHO/DUO) .......................................................................... 80
Figuur 7.11: Lenen (collegegeldkrediet en lening samengenomen) naar achtergrondkenmerken: alle voltijd
bachelor- en masterstudenten (2009-2014 samengenomen) (bron: 1CHO/DUO) ............................... 80
Figuur 7.12: Percentage leners (collegegeldkrediet en lening samengenomen) naar woonsituatie (bron:
1CHO/DUO) .............................................................................................................. 80
Figuur 7.13: Percentage leners naar opleiding van ouders (hoger onderwijs vs. geen hoger onderwijs) (bron
Studentenmonitor 2011-2014) ......................................................................................... 81
Figuur 7.14: Leengedrag naar croho-sector (2009-2014 samengenomen) (bron: 1CHO/DUO) ............................... 81
Figuur 7.15: Percentage leners dat structureel (10 mnd. of meer) leent ten opzichte van alle studenten met
een lening (excl. collegegeldkrediet) (bron: 1CHO/DUO) ......................................................... 81
Figuur 7.16: Percentage leners meer dat tien maanden of meer maximaal leent excl. collegegeldkrediet (alleen
bachelor en master) (bron: 1CHO/DUO) ............................................................................. 82
Figuur 7.17: Leenbedragen per maand (alleen bachelor en master, collegegeldkrediet en rentedragende lening
samengenomen) (bron: 1CHO/DUO) .................................................................................. 82
Figuur 7.18: Leenbedragen per maand naar nominale fase/leenfase (alleen bachelor en master,
collegegeldkrediet/rentedragende lening samengenomen) (bron: 1CHO/DUO)................................ 82
Figuur 7.19: Leenbedragen per maand naar woonsituatie (alleen bachelor en master,
collegegeldkrediet/rentedragende lening samengenomen) (bron: 1CHO/DUO)................................ 83
Figuur 7.20: Leenbedragen per jaar naar wel/geen aanvullende beurs (alleen bachelor en master met
basisbeurs, collegegeldkrediet en rentedragende lening samengenomen) (bron: 1CHO/DUO) .............. 83
Figuur 7.21: Leenbedragen per jaar (alleen bachelor en master, collegegeldkrediet en rentedragende lening
samengenomen) (bron: 1CHO/DUO) .................................................................................. 83
Figuur 7.22: Leenbedragen per jaar naar leenfase en nominale fase (alleen bachelor en master,
collegegeldkrediet en rentedragende lening samengenomen) (bron: 1CHO/DUO) ............................ 84
Figuur 7.23: Gemiddelde leenbedragen per jaar naar woonsituatie(alleen bachelor en master,
collegegeldkrediet/rentedragende lening samengenomen) (bron: 1CHO/DUO)................................ 84
Figuur 7.24: Leenbedragen per jaar naar wel/geen aanvullende beurs (bachelor/master met basisbeurs:
collegegeld-krediet en rentedragende lening samengenomen) (bron: 1CHO/DUO) ........................... 84
Figuur 7.25: Relatie tussen lenen en werken van bachelor en masters in nominale fase (bron:
Studentenmonitor) ...................................................................................................... 85
Figuur 7.26: Relatie tussen lenen en werken van bachelor- en master-studenten in leenfase (bron:
Studentenmonitor) ...................................................................................................... 85
Figuur 7.27: Redenen waarom studenten in de nominale fase afzien van een lening (bron: Studentenmonitor)......... 85
Figuur 7.28: Redenen waarom studenten in de leenfase afzien van een lening (bron: Studentenmonitor) ............... 86
Figuur 7.29: Motieven van studenten om in de nominale fase te lenen (bron: Studentenmonitor)......................... 86
Figuur 7.30: Motieven van studenten om in de leenfase te lenen (bron: Studentenmonitor) ............................... 86
Figuur 7.31: De relatie tussen de financiële situatie van studenten en hun leen- en werkgedrag .......................... 87
Tabel 2.1:
Tabel 4.1:
Tabel 4.2:
Tabel 4.3:
Tabel 5.1:
Tabel 5.2:
Tabel 6.1:
Tabel 6.2:
Tabel 7.1:
Tabel 7.2:

Bachelor diplomacohorten (bron: 1CHO) ............................................................................ 16
Aantal bacheloropleidingen in hbo en wo naar BSA-norm ......................................................... 38
Regressieanalyse voor de relatie tussen uitval en het gebruik van studiekeuzebronnen (bron:
Startmonitor) ............................................................................................................ 47
Regressieanalyse voor de relatie tussen uitval en studiekeuze-motieven (bron: Startmonitor) ............. 47
Aantal en aandeel tweede bachelors (volgtijdelijk) en sector tweede bachelor ten opzichte van
alle ingeschreven bachelors (bron: 1CHO) ........................................................................... 52
Aantal en aandeel tweede masters (volgtijdelijk) en sector tweede master ten opzichte van alle
ingeschreven masters (bron: 1CHO) .................................................................................. 55
Steekproefaantallen Studentenmonitor Hoger Onderwijs ......................................................... 59
Steekproefaantallen Nationale Studentenenquête ................................................................. 60
Aantallen records gebruikt voor analyses studiefinanciering (DUO) gesommeerd over de jaren 20062013 ....................................................................................................................... 76
Aantallen records gebruik voor analyses studiefinanciering (DUO) gesommeerd over de jaren 20062013 ....................................................................................................................... 76

92 | Monitor Beleidsmaatregelen 2014