Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 435

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 april 2015
Met deze brief, die in overeenstemming met het Ministerie van Economische Zaken tot stand is gekomen, informeer ik u over de voortgang van
de prestatieafspraken in het hoger onderwijs. Ik zal dit doen aan de hand
van de stelselrapportage 2014 van de Reviewcommissie Hoger Onderwijs
en Onderzoek, de jaarrapportages die ik heb ontvangen van de VSNU en
de Vereniging Hogescholen en het rapport van ISO en LSVb over de
effecten van prestatieafspraken dat in oktober 2014 verscheen.
In deze brief ga ik tevens in op de vraag of en hoe wijzigingen van de in
2011 in de hoofdlijnenakkoorden benoemde randvoorwaarden een rol
moeten spelen bij de eindbeoordeling in 2016 van de resultaten van de
prestatieafspraken. De reviewcommissie heeft hierover op mijn verzoek
een advies uitgebracht.
Onderhavige brief heb ik u toegezegd in mijn brieven van 23 december
2014 over de uitkomsten van de midtermreview van de prestatieafspraken
(Kamerstuk 31 288, nr. 411) en 2 maart 2015 (Kamerstuk 31 288, nr. 418).
De stelselrapportage 2014 en het advies gewijzigde omstandigheden van
de reviewcommissie heb ik bijgesloten, evenals de jaarrapportages 2014
van de Vereniging Hogescholen en de VSNU en het rapport «De effecten
van de prestatieafspraken – een vervolgonderzoek naar de effecten van de
prestatieafspraken in het hoger onderwijs» van ISO en LSVb1.
De reviewcommissie stelt jaarlijks een rapportage op over de voortgang
van het proces van profilering in het hoger onderwijs en onderzoek op
stelselniveau. Dit jaar heeft de reviewcommissie de tweede stelselrapportage uitgebracht. Waar de eerste stelselrapportage (Kamerstuk 31 288,
nr. 379) een beeld schetste van waar het hoger onderwijs eind 2015 staat
als alle instellingen hun ambities uit de prestatieafspraken waarmaken,
1

kst-31288-435
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 288, nr. 435

1

focust deze stelselrapportage zich op de eerste resultaten van de
prestatieafspraken op profilering en zwaartepuntvorming en op onderwijskwaliteit en studiesucces. De uitkomsten van de midtermreview zijn
een belangrijke bron voor deze stelselrapportage. Andere bronnen zijn de
jaarrapportages 2014 van de Vereniging Hogescholen en de VSNU en het
rapport van ISO en LSVb over de effecten van prestatieafspraken in het
hoger onderwijs. Met mijn brief van 23 december 2014 heb ik u over de
uitkomsten van de midtermreview reeds geïnformeerd.
Voortgang profilering
Het beeld dat ik in die brief schetste spreekt nadrukkelijk ook uit de
stelselrapportage. Met de uitvoering van de prestatieafspraken op het
punt van profilering gaat het goed. De hogescholen en universiteiten
spelen actief in op de verschillende doelgroepen met een grote diversiteit
aan onderwijstrajecten. Hogescholen zetten daarbij in op nieuwe
hbo-masteropleidingen gerelateerd aan de profileringsthema’s van de
hogeschool. Ook is er aandacht voor 3-jarige trajecten voor vwo’ers,
excellentietrajecten en Associate-degreeprogramma’s. De universiteiten
richten zich met name op excellentietrajecten en verbreding van bacheloropleidingen. Ook maken instellingen scherpe keuzes met betrekking tot
zwaartepuntvorming in onderwijs en onderzoek. De reviewcommissie
herhaalt in de stelselrapportage wat zij ook al in de brief aangaf waarmee
zij de midtermreview-adviezen aan mij aanbood (Kamerstuk 31 288,
nr. 411): de profileringsthema’s die op instellingsniveau zijn gekozen, zijn
in toenemende mate leidend voor de inrichting en herordening van het
onderzoeks- en onderwijsaanbod. De internationale concurrentiepositie
speelt daarbij een belangrijk rol maar in toenemende mate ook de
regionale verankering. Universiteiten en hogescholen werken nationaal en
internationaal intensief samen met andere kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en bedrijven. De commissie constateert daarnaast dat
de prestatieafspraken hebben geleid tot een betere verbinding tussen
nationaal beleid en de strategische keuzes van instellingen. De prestatieafspraken hebben volgens de commissie een nieuwe impuls gegeven aan
de profilering van het hoger onderwijs en onderzoek, en de ontwikkeling
van de Centers of Expertise in het hbo.
De Vereniging Hogescholen schetst in haar jaarrapportage de voortgang
van de sectorale verkenningen die in het hoofdlijnenakkoord HBO-raad –
OCW zijn afgesproken. In 2014 zijn sectorale verkenningen op de terreinen
hoger sociaal-agogisch onderwijs en hoger economisch onderwijs
uitgebracht. In dialoog met het beroepenveld wordt zo gewerkt aan
onderwijs dat goed aansluit bij actuele ontwikkelingen in de praktijk. Een
aansprekend voorbeeld van een succesvolle samenwerking van werkveld
en hogescholen is de landelijke herordening van de techniekopleidingen.
Deze operatie draagt bij aan een betere aansluiting onderwijsarbeidsmarkt en daarnaast aan meer transparantie, vergroting van
keuzemogelijkheden voor studenten en de doelmatigheid binnen de
sector techniek.
Voortgang onderwijskwaliteit en studiesucces
In haar stelselrapportage 2014 gaat de reviewcommissie ook in op de
resultaten op stelselniveau van de inspanningen van de instellingen ten
aanzien onderwijskwaliteit en studiesucces. Het gaat om de stand van
zaken eind 2013, dus een jaar na het afsluiten van de prestatieafspraken.
Ook de jaarrapportage van de VSNU richt zich hierop. Daarin zijn de
prestaties van de verschillende universiteiten op de zeven verplichte
indicatoren voor onderwijskwaliteit en studiesucces opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 288, nr. 435

2

Zowel de reviewcommissie als de VSNU zien in de eerste resultaten van
de universiteiten aanleiding om hun vertrouwen uit te spreken in de
realisatie (eind 2015) van de afgesproken prestaties ten aanzien van
onderwijskwaliteit en studiesucces. Voor veel universiteiten geldt dat er al
substantiële vooruitgang is geboekt ten aanzien van de meeste doelstellingen. Voor met name studiesucces is in een aantal gevallen de gestelde
ambitie al gerealiseerd. Ik vind het een goed signaal dat de VSNU in haar
jaarrapportage aangeeft dat universiteiten die hun doelstellingen ten
aanzien van studiesucces al (bijna) hebben behaald zich blijven inspannen
om de aansluiting tussen het voortgezet onderwijs en de universiteiten te
optimaliseren, studenten zo adequaat mogelijk voor te lichten en het
onderwijs zo in te richten dat de studenten het maximale uit zichzelf en de
opleiding kunnen halen. Aan de kwaliteit van het onderwijs moeten we
blijven werken.
Zoals ik al in mijn brief van 23 december 2014 aangaf en ook door de
reviewcommissie was geconstateerd, zien de hogescholen zich geconfronteerd met het volgende trilemma: de opgave om het eindniveau van
de bachelor te verhogen en meer studenten naar dat eindniveau te leiden,
terwijl tegelijkertijd de kwaliteit van instroom van studenten nog
onvoldoende is. Ik wil nogmaals benadrukken dat ik begrip heb voor de
hogescholen die, als zij met dit spanningsveld te maken hebben, prioriteit
geven aan verhoging van het niveau en daarmee voor kwaliteit boven
kwantiteit kiezen. ISO en LSVb geven in hun rapportage een vergelijkbaar
signaal af. Zij waarschuwen voor het risico van perverse prikkels wanneer
het accent door de instellingen te veel wordt gelegd op het behalen van
de kwantitatieve doelstellingen.
Vooralsnog is het algemene beeld voor de hogescholen als het gaat om
het verbeteren van het studiesucces niet gunstig. Bij een deel van de
hogescholen is weinig vooruitgang geboekt of is er zelfs sprake van
achteruitgang ten opzichte van de nulmeting. De Vereniging Hogescholen
merkt hierbij op dat dit deels samenhangt met het trilemma, maar deels
ook een tijdskwestie is. De ingezette maatregelen zoals de studiekeuzecheck en intensiever onderwijs sorteren pas na een aantal jaar effect en
enkele aanpassingen van wet en regelgeving zijn later in werking
getreden dan was voorzien. Ten aanzien van studenttevredenheid is bij de
hogescholen een positievere ontwikkeling zichtbaar. Voor het verhogen
van het opleidingsniveau van docenten is het beeld wisselend. Een aantal
hogescholen moet nog een grote slag maken, terwijl een ander deel van
de hogescholen het doel al vrijwel heeft behaald. Op het gebied van de
kwaliteit en externe validering van toetsing en examinering – ook een
belangrijk punt uit het hoofdlijnenakkoord met de HBO-raad – meldt de
Vereniging Hogescholen dat de hogescholen voortvarend aan de slag zijn
gegaan met de uitwerking van het advies «Vreemde ogen dwingen» van
de Commissie Bruijn over externe validering examenkwaliteit hoger
beroepsonderwijs. Zo geeft de Vereniging Hogescholen aan dat het advies
«Beoordelen is mensenwerk» van deze commissie binnen de vereniging
positief is ontvangen en brede verspreiding heeft gekregen. Ik informeer
uw Kamer voor de zomer over de stand van zaken ten aanzien van de
uitwerking van het advies van de Commissie Bruijn.
De resultaten uit de voortgangsrapportage zijn nog voorlopige resultaten;
dat concludeert de reviewcommissie ook. De huidige resultaten geven de
universiteiten en hogescholen individueel inzicht in waar men staat om de
beoogde doelstellingen te behalen. De voorlopige resultaten kunnen het
gesprek binnen de instelling voeden over de koers van de instelling en
over verdere initiatieven om de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren.
Dat is wat mij betreft ook primair het doel van de prestatieafspraken: om
dat gesprek te bevorderen, om een kwaliteitscultuur tot stand te brengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 288, nr. 435

3

In mijn brief van 3 maart jl. (Kamerstuk 31 288, nr. 419) heb ik dat zo
verwoord: «Met de prestatieafspraken beogen we de kwaliteitscultuur
binnen de instellingen te bevorderen en een voortdurend denken over en
werken aan onderwijskwaliteit te stimuleren. Om die reden bestaan de
prestatieafspraken niet uit uniforme afspraken die voor alle instellingen in
gelijke mate gelden, maar hebben alle instellingen hun eigen ambities
geformuleerd passend bij hun eigen profiel, context en uitgangssituatie.»
ISO en LSVb wijzen in hun rapportage terecht op het belang van betrokkenheid van studenten en medezeggenschap. Nu is voor veel studenten
binnen de medezeggenschapsraden niet duidelijk wat de eigen instelling
doet om de prestatieafspraak te realiseren, zo geven zij aan. Ook bij de
voorbereiding van de midtermreview hadden de studenten beter
betrokken willen zijn. Ik hecht veel belang aan een goede betrokkenheid
van studenten en docenten. Een kwaliteitscultuur vorm je immers samen.
Studenten, docenten en bestuurders vormen samen de onderwijsgemeenschap waarin ieder zijn eigen rol heeft. Een transparante cultuur en het
geven van (gelegenheid voor) tegenspraak zijn hierbij van grote betekenis.
Door de introductie van het instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de
begroting wordt de betrokkenheid van de medezeggenschap verder
versterkt. Ik hecht er zeer aan dat instellingen de mogelijkheden op dit
punt, voor zover ze dat al niet doen, optimaal benutten.
Eindbeoordeling prestatieafspraken in 2016
In 2014 heb ik instellingen de mogelijkheid gegeven om bij gelegenheid
van de midtermreview aan te geven of er veranderde omstandigheden
zijn ten opzichte van de situatie zoals voorzien bij de hoofdlijnenakkoorden, die hen belemmeren bij het realiseren van hun ambities uit de
prestatieafspraken. De Vereniging Hogescholen en de VSNU hebben in
2014 namens de instellingen hun standpunten hierover aan mij overgebracht. Daarnaast hebben enkele instellingen bij de midtermreview
zelfstandig gereageerd. Na overleg met de Vereniging Hogescholen en de
VSNU heb ik vorig jaar aan de reviewcommissie advies gevraagd over
hoe om te gaan met mogelijke veranderde omstandigheden bij de
eindbeoordeling van de prestatieafspraken. Dit advies is bijgevoegd.
Gegeven de grote verscheidenheid aan omstandigheden die door de
Vereniging Hogescholen, de VSNU en instellingen naar voren is gebracht,
het verschillende gewicht dat wordt toegekend aan de diverse omstandigheden, en het grote belang van de individuele context waarbinnen
omstandigheden per instelling uitwerken, acht de reviewcommissie het
niet mogelijk om in algemene zin per omstandigheid een uitspraak te
doen over de doorwerking en mate van impact. Er is volgens de reviewcommissie echter geen reden om de financiële consequenties die aan de
eindbeoordeling van de prestaties op de drie aspecten studiesucces,
onderwijskwaliteit en maatregelen verbonden zijn, los te laten. Dat zal ik
ook niet doen.
De reviewcommissie adviseert wel om ruimte te bieden voor het «verhaal
achter de cijfers» en dus niet mechanisch af te rekenen. Bij de eindbeoordeling door de reviewcommissie zal de commissie per individueel geval
beoordelen of gewijzigde omstandigheden inderdaad een negatieve
invloed hebben gehad op het behalen van de doelstellingen. Het is aan de
individuele instellingen om aan te geven hoe en aannemelijk maken
waarom bepaalde onvoorziene omstandigheden tot de opgetreden
nadelige effecten hebben geleid.
Ik ben het met deze benadering eens en volg deze lijn dus ook. Ik heb de
voorgestelde aanpak ook besproken met de Vereniging Hogescholen, de
VSNU en de studentenorganisaties. Naar aanleiding van deze gesprekken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 288, nr. 435

4

zal ik ervoor waken dat de hiervoor bedoelde «bewijslast» voor instellingen niet leidt tot een te grote belasting van instellingen.
Ten slotte
Met de prestatieafspraken beogen we de kwaliteitscultuur binnen de
instellingen te bevorderen en een voortdurend denken over en werken
aan onderwijskwaliteit te stimuleren. Ik vertrouw erop dat de hogescholen
en universiteiten ook in dit laatste jaar hard zullen blijven werken om hun
ambities te realiseren.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 288, nr. 435

5