Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

27 017

Homo-emancipatiebeleid

Nr. 102

BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN
ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 september 2016
Tijdens het AO Emancipatie van 13 maart 2014 (Kamerstuk 30 420, nr. 207)
heeft de Minister de Kamer toegezegd de Inspectie van het onderwijs
(hierna: inspectie) te vragen een onderzoek te doen naar de invulling die
scholen geven aan de kerndoelonderdelen seksualiteit en seksuele
diversiteit. Het onderzoek is onlangs afgerond. Hierbij bieden wij u het
inspectierapport «Omgaan met seksualiteit en seksuele diversiteit, een
beschrijving van het onderwijsaanbod op scholen»1 aan, zoals ook
toegezegd in de brief van 18 juli n.a.v. het debat over Hart van Homo’s
(Kamerstuk 30 420, nr. 251).
Ook informeren wij u in deze brief hoe we omgaan met het «Zwartboek
slechte voorlichting seksuele diversiteit» van Expreszo en het COC Youth
Council, dat het COC op 30 juni aan de Minister heeft aangeboden.
Expreszo startte in 2014 een meldpunt voor slechte voorlichting. Er zijn tot
nu toe bijna 200 meldingen binnen gekomen. De meldingen zijn nogal
divers van aard: zo zijn er enkele klachten over voorlichting door COC
vrijwilligers, klachten over het ontbreken van gender neutrale toiletten op
school en een melding van een leerling die homoseksualiteit niet
accepteert en juist klaagt dat zijn school seksuele diversiteit presenteert
als iets «gewoons». Een deel van de meldingen past echter binnen het
beeld dat ook naar voren komt uit het inspectieonderzoek: er is grote
variatie in de voorlichting op scholen en de invulling mist soms
samenhang, of is weinig doelgericht. De Minister zal de signalen uit dit
«zwartboek» met het COC bespreken, ook in relatie tot de uitkomsten van
het inspectieonderzoek. Daarbij moet wel worden aangetekend dat een
zwartboek naar z’n aard geen beschrijving is van de stand de van zaken,
maar per definitie is beperkt tot de situaties die door betrokken leerlingen
als een probleem zijn gemeld.

1

kst-27017-102
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 017, nr. 102

1

Inspectieonderzoek
Allereerst gaan we in op de eisen uit de kerndoelen en de opzet van het
door de inspectie uitgevoerde onderzoek. In onze reactie maken we
onderscheid in bevindingen en reacties daarop in het funderend
onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs (mbo). De rol van de
inspectie wordt tot slot nog apart uitgelicht.
Wettelijke eisen
In het Kamerdebat over Hart van homo’s op 6 en 7 juli is onder andere
gesproken over dit inspectierapport en de rol van de kerndoelen bij
voorlichting op scholen. De aanleiding van het onderzoek van de inspectie
was de wens van de Kamer om een goed beeld te krijgen van de stand
van zaken van het onderwijs over seksualiteit en seksuele diversiteit. Het
is daarbij van belang te beseffen dat de kerndoelen niet bepalen hoe dit
onderwijs moet worden ingericht of met welke intensiteit het moet
worden aangeboden. Scholen bepalen zelf hoe ze invulling geven aan de
kerndoelonderdelen, op een manier die past bij hun identiteit of achtergrond. De keuze voor een bepaalde methode of de inbedding van de
lessen in een levensbeschouwelijke grondslag, is aan scholen zelf, zolang
ze voldoen aan de wettelijke opdracht: leerlingen leren respectvol om te
gaan met seksualiteit en met diversiteit binnen de samenleving,
waaronder seksuele diversiteit.
De opzet van het onderzoek
De inspectie heeft een landelijk onderzoek uitgevoerd met behulp van een
representatieve steekproef van scholen uit het primair onderwijs (po),
voortgezet onderwijs (vo), speciaal onderwijs (so) en het mbo. Voor het
funderend onderwijs is gekeken naar de invulling van de kerndoelonderdelen seksualiteit en seksuele diversiteit. In het mbo is seksuele diversiteit
opgenomen in het kwalificatiedossier Loopbaan en burgerschap. De
invulling hiervan is door de inspectie nader onderzocht. Uw Kamer heeft
destijds ook aangegeven inzicht te willen hebben in de mate waarin
seksualiteit en met name seksuele diversiteit aan bod komen in het mbo.
Het onderzoek is uitgevoerd middels vragenlijsten (gericht aan schoolleiding en leraren) en schoolbezoeken. Tijdens die bezoeken heeft de
inspectie ook met leerlingen gesproken. In het onderzoek is rekening
gehouden met de volgende schoolkenmerken: urbanisatiegraad,
leerlingenpopulatie, schoolgrootte en denominatie. Het onderzoek richtte
zich op de invulling die scholen in de praktijk geven aan de kerndoelen, de
succesfactoren en eventuele belemmeringen daarbij en de verschillen
tussen scholen. In het onderzoek is nagegaan welke visie en doelen de
school nastreeft, welk onderwijsaanbod de school heeft geformuleerd en
welke aanpak de school heeft gekozen. Een belangrijk aspect is de wijze
waarop dit onderwijs in de praktijk wordt gerealiseerd en met welke
frequentie het wordt aangeboden.
De belangrijkste uitkomsten uit het onderzoek:
De grote meerderheid van de scholen voldoet aan hun wettelijke
opdracht. De kerndoelen komen in alle typen scholen aan bod: schoolgrootte, denominatie, urbanisatie en de achtergrond van de leerlingenpopulatie maken geen verschil. Scholen met een sterke (levensbeschouwelijke) identiteit besteden relatief vaak aandacht aan seksualiteit, inclusief
weerbaarheid en diversiteit. Dit past binnen een schoolklimaat waarin in
het algemeen veel aandacht is voor omgangsvormen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 017, nr. 102

2

Er is wel verschil tussen de onderwijssectoren: in het mbo wordt in het
onderwijsprogramma beduidend minder aandacht besteed aan seksualiteit en seksuele diversiteit. Van alle ondervraagde scholen geven
mbo-scholen het vaakst aan seksuele vorming, seksuele weerbaarheid en
seksuele diversiteit niet te zien als taak van de school of geen draagvlak te
hebben binnen de school om aandacht aan deze thema’s te besteden.
In het funderend onderwijs scoort het so over het algemeen het beste,
met name op het thema seksuele weerbaarheid.
Bij het po wordt soms in de onderbouw alleen aandacht besteed aan
seksuele vorming in het algemeen maar niet aan seksuele weerbaarheid
en seksuele diversiteit, omdat leraren menen dat deze thema’s niet
geschikt zijn voor deze leeftijdsgroep.
Bij circa vijf procent van de scholen waar de inspectie de situatie in kaart
bracht, is geen sprake van (enige) invulling van de kerndoelonderdelen
seksualiteit en seksuele diversiteit. De achtergrond van deze scholen is
zeer divers. Uit de vragenlijsten over seksuele vorming, weerbaarheid en
seksuele diversiteit blijkt dat vrijwel alle schoolleiders aangeven dat aan
het onderdeel seksuele vorming aandacht wordt besteed. Aan de
onderdelen seksuele diversiteit en seksuele weerbaarheid wordt volgens
80 procent tot 90 procent van de schooldirecteuren op school aandacht
besteed.
Er wordt in alle sectoren relatief vaak naar aanleiding van incidenten
aandacht besteed aan seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksuele
diversiteit. Die aanpak is per definitie meer ad hoc en bovendien is de
insteek vaker negatief. Het bespreken van «moeilijke» thema’s als
seksualiteit en seksuele diversiteit werkt beter in scholen die al een
klimaat van vertrouwelijkheid en dialoog hebben.
Over het algemeen geven leraren aan weinig belemmeringen te ervaren
om invulling te geven aan de kerndoelonderdelen. Wel wordt soms
aangegeven dat er te weinig goed lesmateriaal beschikbaar is.
Hoewel op verreweg de meeste scholen dus aandacht wordt besteed aan
seksuele vorming, seksuele weerbaarheid en seksuele diversiteit, merkt de
inspectie dat de aanpak vaak versnipperd is, afhankelijk van de invulling
van individuele docenten en weinig verankerd in het schoolbeleid. Er
wordt niet sterk op gestuurd door de schoolleiding en er is niet altijd
sprake van een gestructureerde aanpak met een koppeling aan de visie
van de school en het bredere sociaal veiligheidsbeleid. Dat scholen de
lessen over seksualiteit en seksuele diversiteit vaak niet duidelijk
inkaderen, maakt volgens de inspectie ook dat de thema’s niet altijd goed
beklijven bij de leerlingen.
Reactie
We zijn optimistisch over het gegeven dat bijna alle scholen in het
funderend onderwijs voorzien in de invulling van de kerndoelonderdelen
seksualiteit en seksuele diversiteit. Dat betekent niet dat we er al zijn. De
herziening van de kerndoelen in het funderend onderwijs heeft plaatsgevonden in december 2012. Dat betekent dat dit schooljaar het derde jaar is
voor scholen waarin de kerndoelonderdelen seksualiteit en seksuele
diversiteit van kracht zijn. Voor het funderend onderwijs is duidelijk
geworden dat het lesaanbod meer planmatig en gestructureerd moet
worden ingevuld om te borgen dat scholen voldoende aandacht besteden
aan deze thema’s. Voor het mbo is nog meer activering en stimulering
nodig. De volgende maatregelen zijn of worden daartoe in gang gezet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 017, nr. 102

3

Verbeterkansen onderwijsaanbod
De inspectie heeft op verzoek van de Minister gekeken naar de randvoorwaarden die goede invulling van de kerndoelonderdelen bevorderen. De
factoren die scholen helpen, liggen vooral in de pedagogisch-didactische
sfeer en in het versterken van de sturing door de schoolleiding. Dat houdt
in dat scholen die een positief schoolklimaat weten te realiseren, waarin
sprake is van aansluiting bij de leefwereld van hun leerlingen en van een
goede relatie tussen leerlingen en docenten, ook beter zijn in het
bevorderen van respectvolle omgang met seksualiteit en (seksuele)
diversiteit. De schoolleiding zou daarnaast een grotere rol kunnen spelen
in een beter gestructureerde en school-brede aanpak. Het so is daar in het
algemeen al ver in en laat zien dat het explicieter en doelgerichter
lesgeven over de kerndoelonderdelen goed werkt.
Lesmateriaal
In het leerplanvoorstel van de Stichting Leerplan Ontwikkeling (SLO), dat
vorig jaar met subsidie van OCW is ontwikkeld, is een handreiking voor
scholen in het funderend onderwijs gemaakt, met een uitwerking van de
kerndoelonderdelen per schoolsoort en leeftijdsgroep, inclusief een
overzicht van beschikbaar lesmateriaal. Ook op de sites van de Stichting
School & Veiligheid (SSV) en Rutgers zijn overzichten beschikbaar, met
informatie over deze thema’s, online lesmateriaal en verwijzing naar
externe voorlichters. Gezien de uitkomsten van dit onderzoek zullen wij
met SSV, de PO-, VO- en MBO-Raad bespreken hoe we de bekendheid
ervan verder kunnen vergroten. Een voorbeeld daarvan in het po is het
net gestarte inspiratiejaar: SSV organiseert, via hun portal
www.gayandschool.nl en in nauw overleg met de PO-Raad, van mei 2016
tot mei 2017 een inspiratiejaar voor het po, om goede voorbeelden op te
halen en te verspreiden van de invulling van het kerndoelonderdeel
seksuele diversiteit. Dit naar aanleiding van momenten die door het jaar
heen al worden aangewend door scholen (zoals bijvoorbeeld de Week van
Respect en de Week van de Lentekriebels). Uiteindelijk komt daar een
jaarkalender uit die scholen helpt om seksuele diversiteit op vaste
momenten in het jaar, aan de hand van verschillende samenhangende
thema’s aan bod te laten komen. Op deze manier wordt de aandacht voor
seksuele diversiteit beter verankerd en nadrukkelijker onderdeel van het
schoolbeleid.
Hoewel er dus goed lesmateriaal beschikbaar is, is op een enkel onderdeel
nog aanvulling nodig. In veel landen is de »I» al toegevoegd aan het
LHBT-beleid. Die «I» staat voor mensen met een intersekse conditie.2
Intersekse conditie is echter geen onderdeel van de huidige methoden en
lessen op het gebied van seksualiteit en seksuele diversiteit. Dit thema zou
wel binnen deze lessen kunnen worden ingepast, zonder dat een
aanpassing van de kerndoelen nodig is. Omdat op dit moment goed
lesmateriaal ontbreekt, heeft de Minister de deskundige organisaties
gevraagd een (digitaal) lesaanbod te maken, dat via Rutgers, Movisie en
Stichting School en Veiligheid beschikbaar gesteld kan worden aan
scholen.
Initiatieven vanuit leerlingen
Specifiek op het thema seksuele diversiteit blijft de Minister scholen en
leerlingen ondersteunen door de financiering van de Gay Straight
2

De term intersekse wordt gebruikt voor mensen die geboren zijn met een lichaam dat niet
voldoet aan de normatieve definitie van man of vrouw. Mensen met een intersekse conditie
identificeren zich meestal als man óf vrouw.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 017, nr. 102

4

Alliances (GSA’s) van het COC. Inmiddels hebben ruim 600 van de
ongeveer 650 vo scholen een GSA. Op die 600 scholen is in ieder geval
aandacht voor seksuele diversiteit, in relatie tot een veilig en open
schoolklimaat waarin iedereen zichzelf mag zijn. Ook op steeds meer
mbo-opleidingen of -locaties starten leerlingen initiatieven: vorig
schooljaar zijn voor het mbo 473 actiepakketten aangevraagd, voor het
organiseren van een Paarse Vrijdag of een International Day of Silence.
Sociale veiligheid
Het bespreekbaar maken van seksualiteit en seksuele diversiteit, en van
«lastige» maatschappelijke thema’s in de klas in het algemeen, vereist een
veilige sfeer. Het vragenlijstonderzoek ging daarom ook in op het zicht dat
de schoolleiding heeft op de sociale veiligheid in hun school. In het po, vo
en mbo meten vrijwel alle scholen/opleidingen de veiligheidsbeleving van
leerlingen. In het so is dat ruim twee derde van de scholen (maar daar
heeft de schoolleiding door de kleinere schaal vaak al een goed beeld van
wat er speelt). Bijna alle scholen hebben een vertrouwenspersoon waar
leerlingen terecht kunnen als er sprake is van seksueel grensoverschrijdend gedrag, of problemen vanwege seksuele oriëntatie. In het vo
en mbo is daarnaast vrijwel altijd sprake van een signalerings- en
zorgstructuur voor leerlingen. Hoewel de kerndoelenonderdelen gaan
over de onderwijsinhoud, is het sociale klimaat in de school een belangrijke randvoorwaarde. Deze uitkomsten geven aan dat scholen belang
hechten aan de sociale veiligheid van al hun leerlingen. Dit najaar komt de
ITS monitor «Sociale Veiligheid in en rond scholen» weer uit, waarin
opnieuw specifiek in wordt gegaan op seksueel grensoverschrijdend
gedrag en de sociale veiligheid van lhbt-leerlingen (en leraren).
Onderwijsalliantie seksuele diversiteit
Sinds 2008 ondersteunt de Minister de Onderwijsalliantie Seksuele
Diversiteit (OSD), een samenwerkingsverband van de Algemene Onderwijsbond, CNV Onderwijs, EduDivers en (sinds vorig jaar) het COC en
SSV. De OSD werkt nauw samen met de PO- en de VO-Raad, de verschillende beroepsorganisaties in het onderwijs en kennisinstituten als
Rutgers, NJi en Movisie. De OSD werkt vanuit de kaders van de
kerndoelen en de Wet veiligheid op school en ondersteunt daarom
vooralsnog alleen po- en vo-scholen bij het inrichten en uitvoeren van
actief beleid voor seksuele en genderdiversiteit in het onderwijs. Wel zal
de OSD een beleidsadvies uitbrengen over de kansen en knelpunten voor
deze thema’s in het mbo.
Vanaf september 2016 zal de OSD in verschillende regio’s bijeenkomsten
organiseren, in samenwerking met lokale initiatieven van bijvoorbeeld het
COC, voor leerlingen, leraren en schoolleiding. Het doel is het ophalen
van goede voorbeelden en dieper ingaan op de belemmerende en
bevorderende factoren. De uitkomsten van het voorliggende inspectieonderzoek zullen worden meegenomen in deze bijeenkomsten. De
uitkomsten en adviezen van de OSD zullen in het voorjaar van 2017
gepresenteerd worden.
Mbo
Voor het mbo gelden weliswaar geen kerndoelen, maar is het onderwerp
opgenomen in de generieke eisen in het kwalificatiedossier. Het thema is
daarmee onderdeel van het curriculum op het mbo. Ter bevordering van
de sociale weerbaarheid van studenten zijn per 1 augustus 2016 de
generieke kwalificatie-eisen betreffende Loopbaan en burgerschap
aangescherpt met het ontwikkelen van kritische denkvaardigheden. Dit
wordt voor de cohorten vanaf 2016 expliciet een verplicht onderdeel van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 017, nr. 102

5

iedere kwalificatie in het mbo. Daarmee zal dit aspect meer dan nu
aandacht in het mbo krijgen. Kritische denkvaardigheden zijn met name
belangrijk als gevoelige thema’s omtrent burgerschap aan de orde zijn,
waaronder ook seksuele oriëntatie. Binnen de mbo sector is inmiddels een
aantal belangrijke ontwikkelingen gestart om te stimuleren dat er meer
aandacht komt voor dit thema:
• Via onder andere het project Seksuele diversiteit in het mbo, van COC,
EduDivers en Theater AanZ, heeft de Minister in 2014 en 2015
gestimuleerd dat via interactieve theatervormen en docententrainingen aandacht werd besteed aan seksuele diversiteit. Dit project richtte
zich op de opleidingen zorg en welzijn binnen het mbo, omdat deze
leerlingen later veel met cliënten en patiënten zullen werken en een
sensitieve houding daarom extra belangrijk is. De aanpak is geëvalueerd en effectief bevonden. Dit project wordt daarom met twee jaar
verlengd, zodat nog meer mbo scholen bereikt worden en de aanpak
ook kan worden uitgebreid naar andere opleidingen.
• SSV heeft sinds maart dit jaar een aparte portal voor het mbo. Ook
Gayandschool.nl, een onderdeel van SSV, biedt nu een overzicht van
lesmateriaal en een «verwijsgids» naar externe deskundigen voor het
mbo. Ook ontwikkelt SSV voor 2016 en 2017 de training «Je hebt
makkelijk praten» voor onderwijsgevenden. Hierin wordt aandacht
besteed aan het bespreken van allerlei maatschappelijk controversiële
onderwerpen in de klas, zoals radicalisering, polarisatie en ook
seksuele diversiteit en seksuele vorming.
• In de monitor «sociale veiligheid in de mbo-sector 2014–2015» is voor
het eerst specifiek gekeken naar lhbt studenten. Sinds 2002 meet het
Expertisecentrum beroepsonderwijs (ecbo) in nauwe samenwerking
met het Platform Veiligheid van de MBO Raad om de twee tot drie jaar
de sociale veiligheid onder bijna 500.000 studenten en ruim 30.000
medewerkers. Dit platform bevordert kennisuitwisseling tussen
scholen en ondersteunt de scholen bij het ontwikkelen en uitvoeren
van veiligheidsbeleid. Uit de monitor die op 11 mei is uitgebracht,
blijkt dat de sociale veiligheid over het algemeen heel hoog is:
93 procent van de studenten voelt zich (zeer) veilig in de lesruimten.
Maar lhbt studenten voelen zich wel wat minder veilig dan heteroseksuele studenten: ze zijn bijna drie keer zo vaak slachtoffer van pesten,
discriminatie en andere vormen van psychisch geweld. Van de lhbt
studenten voelt 91 procent zich veilig in de lesruimten, 88 procent in
de school en 87 procent op het terrein en in de omgeving van de
school. Bijna de helft van de homo- en biseksuele studenten durft uit te
komen voor zijn/haar seksuele voorkeur en vijf procent geeft aan dat
aan niemand te willen vertellen.
• Het Platform Veiligheid zal, naar aanleiding van de uitkomsten van
deze monitor, de komende periode meer aandacht besteden aan het in
kaart brengen en delen van goede praktijken betreffende seksuele
diversiteit. Samen met opleidingscoördinatoren en schoolbestuurders
zal worden gewerkt aan een sociaal veilig klimaat voor lhbt’s en
aandacht worden besteed aan seksualiteit en seksuele diversiteit in de
lesprogramma’s.
Rol leraren
De Minister heeft SSV gevraagd om in samenspraak met de directeuren
van de pabo’s (LOBO) en de tweedegraads lerarenopleidingen (ADEF) een
verkenning uit te voeren naar de aandacht voor pesten, seksualiteit,
seksuele diversiteit en sociale veiligheid in de lerarenopleidingen. Daaruit
bleek dat de generieke kennisbases en de bekwaamheidseisen de
opleidingen veel ruimte bieden om hun studenten toe te rusten op het
gebied van sociale veiligheid. Hierdoor bestaan er verschillen in de
manier waarop en de mate waarin studenten worden toegerust op het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 017, nr. 102

6

gebied van sociale veiligheid. Op aanbeveling van SSV is vervolgens met
de lerarenopleidingen gewerkt aan een verdere operationalisering van de
thema’s in de vorm van de richtlijn «Competentieprofiel sociale
veiligheid» en een digitale database. Op dit moment worden de richtlijn
en database door de lerarenopleidingen gebruikt om het gesprek aan te
gaan over de plaats van de thema’s in het curriculum. Dit vormen
belangrijke instrumenten voor de lerarenopleidingen om hun curriculum
te verbeteren. De Minister heeft met de pabo’s afgesproken dat kennis en
vaardigheden op het gebied van sociale veiligheid in het algemeen en
seksuele diversiteit in het bijzonder meegenomen worden bij de herijking
van de generieke kennisbasis in 2016/2017. Dit is al opgenomen in de
generieke kennisbasis voor de tweedegraads lerarenopleidingen. Hierbij
moet aangetekend worden dat, zoals ook SSV heeft geconcludeerd, niet
alle vaardigheden op het gebied van sociale veiligheid volledig ontwikkeld
kunnen worden tijdens de initiële lerarenopleiding. In de bij- en
nascholing van leraren is het daarom van belang om aandacht te blijven
besteden aan deze thema’s. Wij hebben mede daarom op 19 april
opnieuw de lerarenconferentie Met alle respect! laten organiseren, met
trainingen en workshops gericht op het bespreken van «lastige»
maatschappelijke thema’s in de klas. Tijdens die conferentie was er
nadrukkelijk aandacht voor seksuele vorming, weerbaarheid en seksuele
diversiteit.
Toezicht inspectie
De inspectie heeft aangegeven te willen bijdragen aan de verbetering van
het onderwijs over de kerndoelonderdelen seksualiteit en seksuele
diversiteit. In het huidige toezicht zijn de kwaliteitsambities van de school,
én de realisering daarvan, belangrijke aangrijpingspunten. Aandacht voor
respectvolle omgang met seksualiteit en (seksuele) diversiteit zal, waar
van toepassing, onderdeel zijn van het gesprek tussen de inspectie en de
school over kwaliteitsverbetering of sociale veiligheid.
Conclusie
De kerndoelonderdelen seksualiteit en seksuele diversiteit hebben hun
plek in het onderwijsaanbod in het funderend onderwijs verworven. Bijna
alle scholen in het funderend onderwijs besteden in overwegende mate
aandacht aan deze kerndoelonderdelen. Wel moet de aanpak structureler
en is meer sturing door de schoolleiding wenselijk om de kerndoelen
beter te borgen. Voor het mbo is nog meer te doen om seksuele
weerbaarheid en respectvolle omgang met seksuele diversiteit
bespreekbaar te maken. Wij ondersteunen scholen en leraren daarom via
de in deze brief beschreven maatregelen en initiatieven. Ook gaan wij het
gesprek met de sectorraden aan over de uitkomsten van het inspectierapport. Daarnaast brengen we het door SLO ontwikkelde leerplan en het
reeds beschikbare lesmateriaal graag nog een keer expliciet onder de
aandacht.
Deze kerndoelonderdelen onderschrijven belangrijke waarden: vrij kunnen
zijn in je seksuele oriëntatie en tolerantie ten aanzien van seksuele
diversiteit is cruciaal.
Dat begint bij jonge generaties. In deze vormende periode is de aandacht
die scholen besteden aan seksuele weerbaarheid en seksuele diversiteit
van groot belang voor de nabije toekomst. Een veilige omgeving begint
bij de acceptatie van en het kunnen omgaan met verschillen in opvat-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 017, nr. 102

7

tingen, in seksuele oriëntatie, in gender-identeiten, in levensstijlen. Door
hier al vroeg kennis mee te maken zaaien we een kiem voor een samenleving waarin iedereen zichzelf kan zijn.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 017, nr. 102

8