Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

29 362

Modernisering van de overheid

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

Nr. 288

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BINNENLANDSE ZAKEN
EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 oktober 2020
In deze ongewone tijd waarin het COVID-19 virus Nederland en de wereld
in zijn greep houdt, is digitalisering urgenter dan ooit en is de digitale
transformatie in een stroomversnelling geraakt. Of het nu gaat om digitale
overheidsdiensten, telewerken of digitaal onderwijs. Innovatieve digitale
oplossingen bieden kansen voor een duurzame en inclusieve maatschappij. Digitale transformatie is meer dan ooit nodig om aan het herstel
van onze maatschappij te werken en daar speelt de overheid, in nauwe
samenwerking met kennisinstellingen en bedrijven, een belangrijke rol in.
Met de agenda NL Digibeter1 leveren we een belangrijke bijdrage aan de
digitale transformatie van de overheid. Op dit vlak is al veel bereikt binnen
deze kabinetsperiode. Deze agenda vormt een goede basis om lessen in
internationaal verband te delen en samen te werken aan maatschappelijke
digitale opgaven. Integrale digitale dienstverlening op basis van levensgebeurtenissen houdt niet bij de grenzen op. Of het nu bijvoorbeeld gaat om
studeren, werken of reizen. Dat vraagt om samenwerking binnen en ook
buiten Europa.
Recentelijk heb ik het initiatief genomen om met een aantal landen, die
zich voor dezelfde uitdagingen gesteld zien als Nederland, samen te gaan
werken. Doel van deze Coalition of the Willing is om gezamenlijk resultaten te bereiken en van elkaar te leren. Daarnaast heb ik vorig najaar een
Digitaliseringsmissie naar Singapore geleid. Deze missie stond in het
teken van digitale transformatie.
Met zestig personen uit het bedrijfsleven, startups, wetenschap en de
overheid hebben we bezoeken afgelegd om kennis uit te wisselen op het
gebied van de digitale overheid en technologische toepassingen.
Internationale samenwerking binnen en buiten Europa is van groot
belang. Deze brief gaat in op het delen van internationale inzichten, het
1

kst-29362-288
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Agenda Digitale Overheid: NLDIGIbeter actualisatie 2020, Kamerstuk 26 643, nr. 700

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 362, nr. 288

1

delen van geleerde lessen en het leren van andere landen om samen een
goed werkende digitale samenleving te bereiken.
Internationale inzichten
In Singapore heb ik gezien hoe de overheid vanuit de «whole-ofgovernment-approach» de digitale overheid vormgeeft. Hierbij worden
gezamenlijke activiteiten uitgevoerd door verschillende ministeries en
overheidsdiensten om een gemeenschappelijke oplossing te bieden voor
maatschappelijke opgaven.
Dit gebeurt vanuit een samenwerkingsmentaliteit om gemeenschappelijke
nationale resultaten te bereiken en de burger of het bedrijf centraal te
zetten.
De focus daarbij ligt op het ontwerpen van dienstverlening vanuit de
leefwereld van mensen en bedrijven, waarbij tevens geïnvesteerd wordt
in de capaciteit van ambtenaren om dit te realiseren. De inzichten die ik
vanuit de missie naar Singapore heb meegenomen, staan niet op zichzelf.
Landen zoals Estland en Denemarken kennen een vergelijkbare aanpak.
Overheden die internationaal vooroplopen op het gebied van digitale
overheid, hebben een aantal overeenkomsten. Ik noem er vier:
1. Eenduidige sturing: één overheid
Burgers en bedrijven moeten de digitale dienstverlening van de overheid
als één overheid ervaren en niet onnodig worden geconfronteerd met
verschillende organisaties en loketten. Ook in Nederland hebben we
voorbeelden waarbij we als één overheid optrekken en zo daadkrachtig
resultaten boeken; denk daarbij bijvoorbeeld aan de aanpak bij het Citrix
incident begin dit jaar en de wijze waarop op hele korte termijn het
Rijks-video-vergadersysteem Webex is uitgerold. De manier waarop
gezamenlijk en naar buiten toe diensten geleverd worden als één overheid, zou ik graag willen voorzetten de komende periode.
2. Focus op dienstverlening: vanuit de leefwereld van mensen en
bedrijven
Het idee om te werken en te ontwerpen vanuit levensgebeurtenissen is
niet nieuw. Ik zet hier al op in vanuit de agenda NL DIGIbeter.2 Wat ik
meeneem vanuit mijn internationale ervaring is dat we collectief stap voor
stap per levensgebeurtenis onze overheidsdienstverlening opnieuw
moeten bekijken.
In één levensgebeurtenis komen vaak veel (digitale) diensten samen. Door
hier als overheidsdienstverleners samen aan te werken worden processen
beter op elkaar afgestemd en verbonden vanuit een levensgebeurtenis.
Hierdoor ervaren gebruikers geen verschillende loketten maar zoveel
mogelijk één klantvriendelijke overheid.
3. Technologie: werk gestandaardiseerd, modulair en herbruikbaar
Om digitale dienstverlening voor burgers en bedrijven te ontsluiten,
hebben we een digitale infrastructuur nodig die dit faciliteert. Eén van de
belangrijkste lessen is dat digitale dienstverlening niet alleen draait om
websites en apps. Het gaat ook om een digitale architectuur waarin we
modulair werken en de IT-onderdelen van overheidsorganisaties als
bouwstenen samen een logisch geheel laten vormen. Deze bouwstenen
moeten goed op elkaar aansluiten. Meer sturen op standaardisatie,
modulariteit en herbruikbaarheid zorgt ervoor dat digitale diensten

2

Agenda Digitale Overheid: NLDIGIbeter actualisatie 2020, Kamerstuk 26 643, nr. 700

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 362, nr. 288

2

efficiënter worden en beter op elkaar aansluiten, zodat burgers en
bedrijven geen onnodige verschillen tussen overheden ervaren.
4. Mensen: capaciteit opbouwen
In veel succesvolle landen wordt geïnvesteerd in medewerkers die aan de
digitale transformatie van de overheid werken. Zij creëren waarde voor
onze maatschappij en juist daarom is het belangrijk de kennis over
digitalisering op hoog niveau te brengen en te houden. Ook in Nederland
zijn we daarmee bezig.
Ik vind het belangrijk dat we over de hele breedte, van beleid tot
uitvoering zorgen dat ambtenaren over het nodige I-bewustzijn en
I-vakmanschap beschikken. Nieuw beleid kent in de uitwerking daarvan
steeds vaker I-implicaties, die bij aanvang al goed op waarde moet
worden geschat en doordacht. Dit werkt immers diep door tot en met de
uiteindelijke dienstverlening aan burgers en bedrijven.
Digitale transformatie vraagt om samenwerking
De transformatie van de digitale overheid is niet van de één op andere
dag te realiseren. De kunst is om met een langetermijnvisie, over
kabinetsperiodes heen, stap voor stap deze transformatie te realiseren.
Om dit te bereiken is internationale samenwerking essentieel. Nederland
behoort internationaal tot de groep van koplopers op het gebied van
digitalisering en mensgerichte inzet van technologieën. Door van andere
koplopers te leren en onze geleerde lessen te delen, gezamenlijk beleid te
formuleren en concrete projecten te realiseren, kunnen we elkaar
versterken.
Met Singapore gaat het vooral om kennisuitwisseling, met de Coalition of
the Willing wil ik concrete projecten realiseren. Deze informele coalitie
met mijn ambtsgenoten uit België, Duitsland, Denemarken, Estland,
Frankrijk, Finland en Portugal gaat samenwerken aan praktische vraagstukken. Ieder vraagstuk zal worden geconcretiseerd in acties waarop deze
landen in duo’s het voortouw nemen in realisatie ervan. Veelbelovende
resultaten zullen uiteindelijk ook met andere EU-landen worden gedeeld.
Dit samenwerkingsverband heeft een andere invalshoek en samenstelling
dan de D9, die gericht is op digitale economie. Waar mogelijk worden
dwarsverbanden gezocht.
Gemeenschappelijke thema’s
De samenwerking binnen de Coalition of the Willing richt zich op de
volgende digitale vraagstukken, die voortborduren op de inzichten die in
internationaal verband zijn opgedaan: mensgerichte inzet van artificiële
intelligentie, digitale dienstverlening over grenzen heen, de ontwikkeling
van digitale identiteit, data en open source en informatieveiligheid. Deze
gemeenschappelijke thema’s staan ook hoog op de agenda van de
Europese Commissie.
1. Mensgerichte inzet van Artificiële intelligentie
De Europese Commissie heeft een aantal initiatieven genomen op het
gebied van Artificiële Intelligentie, zoals het «Coordinated plan Artificial
Intelligence» en het Witboek over kunstmatige intelligentie dat lidstaten
heeft gestimuleerd om dit onderwerp steviger op te pakken. Het Nederlandse beleid ondersteunt deze initiatieven en onderscheidt zich door de
mensgerichte en lerende aanpak, ook in publiek private samenwerking.
Daarbij wordt ook aandacht besteed aan verbreding van kennis en
opschaling via labs en hubs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 362, nr. 288

3

De mens centraal stellen, al lerende doen en samen resultaten boeken, is
mijn motto voor de digitale overheid. Daarom werk ik samen met andere
overheden aan concrete use cases en daag het bedrijfsleven uit op
vraagstukken van de overheid, zoals inclusie en een leven lang ontwikkelen.
2. Digitale dienstverlening over grenzen heen
Burgers en bedrijven moeten de digitale dienstverlening van de overheid
als één overheid ervaren en niet onnodig worden geconfronteerd met
verschillende organisaties en loketten. De Kamerbrief over de toekomst
van de Generieke Digitale Infrastructuur3 (GDI) onderstreept deze richting
naar één overheid. Verder zal het inzicht om dienstverlening vorm te
gegeven volgens de leefwereld van de gebruiker in concrete use cases
met landen binnen de Coalition of the Willing worden uitgewerkt. Ook de
Europese Single Digital Gateway4 verordening vraagt van de Europese
lidstaten dat er gewerkt gaat worden aan één platform waarop een aantal
belangrijke levensgebeurtenissen voor Europese burgers in het Nederlands en Engels ontsloten worden. Grensoverschrijdende diensten zijn
bijvoorbeeld verhuizen of studeren in een andere Europese lidstaat.
Momenteel wordt onderzocht of de «moments of life» app van Singapore,
die is ontwikkeld vanuit de levensgebeurtenissen van de gebruiker zoals
het registreren van de geboorte van een kind, kan worden vertaald naar
de Nederlandse situatie. Hierbij wordt goed gekeken naar privacy, want
Singapore maakt hierin niet altijd dezelfde keuzes als Nederland en de
Europese Unie.
3. Ontwikkeling van digitale identiteit
Via de Europese verordening elektronische identificatie en vertrouwensdiensten wordt het voor burgers en bedrijven mogelijk gemaakt om via
nationale authenticatie-oplossingen toegang te krijgen bij digitale
overheidsdiensten in andere lidstaten. Digitale identiteit heeft enorme
potentie, zowel economisch als maatschappelijk en het vergroot het
vertrouwen in de overheid. Interoperabiliteit van digitale identiteiten
tussen lidstaten vormt een fundamentele bouwsteen in de digitale
transformatie. Vanuit mijn departement wordt momenteel een brede
beleidsvisie op digitale identiteit ontwikkeld. Ook wordt meegewerkt aan
Europese en landelijke initiatieven op het gebied van Self Sovereign
Identity (SSI) met Blockchain om eenvoudiger, betrouwbaarder en veiliger
digitaal samen te leven.
4. Data en open source
Data en open source platforms maken het mogelijk om te experimenteren
en publiek-privaat samen te werken en zo tot betere oplossingen te
komen. Interoperabiliteit tussen en uitwisseling van data is hierbij een
belangrijk aandachtspunt. Ook bij de beheersing van de Corona-crisis
speelt uitwisseling van data een grote rol. Datadeling vraagt niet alleen
binnen Nederland maar ook over de grenzen heen om grote zorgvuldigheid. We kunnen hierbij leren van de ervaringen van andere landen
zoals Denemarken met de open source oplossing voor hun digitale
berichtenbox.

3

Kamerbrief met reactie op rapporten over governance en financiering Generieke Digitale
Infrastructuur (GDI), Kamerstuk 26 643, nr. 706.
4
Voortgangsrapportage implementatie Single Digital Gateway verordening, Kamerstuk 22 112,
nr. 2890.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 362, nr. 288

4

Met de herziene richtlijn open data en hergebruik overheidsinformatie van
de Europese Commissie wordt beoogd om overheidsdata beter en sneller
beschikbaar te krijgen en obstakels voor mogelijk hergebruik weg te
nemen. Verwacht wordt dat de Europese Commissie eind 2020 een
voorstel doet voor een set van hoogwaardige publieke datasets, die als
open data kosteloos in heel Europa voor hergebruik beschikbaar zullen
zijn.
5. Informatieveiligheid
Om digitale overheidsdienstverlening blijvend veilig aan te bieden, is het
niet alleen nodig dat het eigen huis op orde is (goed digitaal huisvaderschap), maar dat er ook stevig wordt ingezet op het voorbereid zijn op
digitale ontwrichting. Informatieveiligheid is daarmee randvoorwaardelijk
voor veilige en betrouwbare dienstverlening. Met de toenemende
dreiging vanuit (statelijke) actoren en (beroeps)criminelen neemt dit
belang alsmaar toe. Daarom investeer ik in oefenen en in één gezamenlijk
basisnormenkader voor informatieveiligheid binnen de hele overheid,
gebaseerd op de internationaal erkende en actuele ISO-normatiek. Vanuit
mijn stelselverantwoordelijkheid voor de publieke sector organiseer ik
26 oktober, in de Europese maand van cybersecurity, wederom een
overheidsbrede cyberoefening. Beter voorbereid zijn voor wanneer het
een keer, onverhoopt, misgaat.
De samenwerking binnen de Coalition of the Willing richt zich in het
bijzonder op deze vijf thema’s, die de betrokken landen binnen deze
informele coalitie gezamenlijk hebben omarmd. Hierbij zal ook aandacht
worden besteed aan geleerde lessen op digitaal gebied tijdens COVID-19.
Over de voortgang hiervan zal ik u voorjaar 2021 informeren.
De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.W. Knops

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 362, nr. 288

5