WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK

BENUTTING VAN OCTROOIEN
benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

OP RESULTATEN VAN

advies knaw

ADVIES

bENUTTING VAN OCTROOIEN OP RESULTATEN
VAN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK

voetregel

1

2014 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW)
© Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights reserved
Voor deze uitgave zijn gebruiksrechten van toepassing zoals vastgelegd in de Creative
Commons licentie. [Naamsvermelding 3.0 Nederland]. Voor de volledige tekst van deze
licentie zie http://www.creativecommons.org/licenses/by/3.0/nl/
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Postbus 19121, 1000 GC Amsterdam
Telefoon + 31 20 551 0700
Fax + 31 20 620 4941
knaw@knaw.nl
www.knaw.nl
pdf beschikbaar op www.knaw.nl

Basisvormgeving: Edenspiekermann, Amsterdam
Vertaling samenvatting: Balance Amsterdam/Maastricht
Opmaak: Ellen Bouma, Alkmaar
Illustratie omslag: Corbis/Vallancien
ISBN 978-90-6984-681-1

Het papier van deze uitgave voldoet aan ∞ iso-norm 9706 (1994) voor permanent
houdbaar papier.

voetregel

BENUTTING VAN OCTROOIEN
OP RESULTATEN VAN

WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK

praktijkinventarisatie

Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Februari 2014
voetregel

voorwoord

Valorisatie! Als je het opzoekt met Google krijg je als eerste omschrijving nog steeds
‘het opnieuw bepalen van de waarde van een schuldvordering’. In het Engels [valori(z)
(s)ation] vind je ‘to establish and maintain the price of (a commodity) by governmental
action’, of een verwijzing naar Karl Marx. Alleen al daarom ben ik blij dat de titel van
het onderhavige rapport spreekt van ‘benutting’ – benutting van octrooien, om precies
te zijn. Dat is duidelijke taal.
Benutting van octrooien – daar is natuurlijk niemand tegen. Op het eerste gezicht
lijkt het daarom niet zo lastig om op verzoek van de staatssecretaris van OCW een
inventarisatie van de praktijk te maken. Maar we weten het: schijn bedriegt en zelden
is iets zo eenvoudig als het lijkt. Zo blijkt het heel lastig een goed kwantitatief beeld
van de praktijk van universitaire octrooien te schetsen. Gelukkig waren er zeer recente
publicaties op dit vlak van het Octrooicentrum, het Rathenau Instituut en van MERIT.
De verschillen tussen wetenschapsgebieden zijn groot, juist ook als het over het
nut van octrooieren gaat. Meer dan driekwart van de universitaire octrooien komt
voort uit de medische wetenschappen. Maar wat voor de medische wetenschap goed
werkt, kan niet zo maar één op één vertaald worden naar andere vakgebieden. En er
zijn meer valkuilen voor het opstellen van een rapport over benutting van octrooien.
Hoe zwaar weegt het aantal aangevraagde of toegekende octrooien als prestatieindicator? Kijken de universiteiten met een te rooskleurige blik naar te verwachten
inkomsten uit octrooien?
Ik ben daarom verheugd dat deze inventarisatie een realistische en praktische
toon aanslaat en de verschillende spelers in het kennisecosysteem hun eigen rol en
verantwoordelijkheid laat. Onderzoekers moeten onderzoeken, ondernemers moeten
ondernemen, investeerders moeten investeren. Maar deze praktische analyse zou een
licht knagend gevoel kunnen achterlaten, omdat de emotie, de durf en de ambitie die
4

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

nodig zijn om onderzoek toepasbaar te maken, en die het ook zo mooi en spannend
maken, daarmee onderbelicht zouden blijven.
Gelukkig voert dit rapport krachtige argumenten aan voor een proactieve houding van de instellingen en Technology Transfer Offices (TTO’s) bij het opsporen van
octrooieerbare ideeën en de omzetting daarvan naar bedrijvigheid. Maar ook om uitdagingen en ideeën van de markt en de maatschappij te gebruiken om goed onderzoek
mee op te zetten. Dan gaat het over het koorddansen op het snijvlak van onderzoeken,
ondernemen en investeren, de sterke teams die je daarvoor nodig hebt en de bestuurlijke wil die het koord spant.
Ik dank de commissie – die vier wetenschapsorganisaties vertegenwoordigde –
hartelijk voor de aansprekende combinatie van nuchterheid en passie die ze in dit rapport heeft weten te leggen. Dat de duidelijke taal die erin gesproken wordt onderzoek
én bedrijvigheid ten goede kome!
Hans Clevers
President KNAW

voorwoord

5

samenvatting

Op verzoek van de staatssecretaris van OCW hebben de KNAW, VSNU, NFU en NWO
een inventarisatie verricht van de praktijk van benutting van intellectuele eigendom,
vooral van octrooien, op resultaten van wetenschappelijk onderzoek aan universiteiten en instituten. Aanleiding hiervoor waren vragen van de Tweede Kamer over mogelijk betere benutting “bij het beginnen van start-ups en het vinden van investeerders”.
De inventarisatie is langs twee sporen uitgevoerd. Het eerste spoor betreft een kwantitatieve analyse van aantallen octrooien in de afgelopen jaren. Deze analyse is vooral
gebaseerd op onderzoek van het NL Octrooicentrum, van het Rathenau Instituut en
van MERIT. De opstellers van het onderhavige rapport zijn deze organisaties veel
dank verschuldigd voor het ter beschikking stellen van hun onderzoeksgegevens. Het
tweede spoor betreft een kwalitatieve analyse van de gang van zaken bij de interactie
tussen universiteiten, instituten en bedrijven. Daarbij zijn 35 deskundigen gehoord.
Ook hen is veel dank verschuldigd.
Uit de analyses komt het volgende beeld naar voren:

Doel van octrooien

Onderwijs, onderzoek en valorisatie vormen de drie kerntaken van de Nederlandse
universiteiten. Voor instituten is de onderwijstaak een belangrijke secundaire taak.
De kerntaken staan alle drie in het teken van kenniscirculatie. Bij onderwijs verloopt
dat via de mobiliteit van hoogopgeleiden, bij onderzoek door zo toegankelijke mogelijke publicaties, en bij valorisatie door het slaan van bruggen tussen wetenschap en
maatschappij. Bij de ontwikkeling van commerciële bedrijvigheid, een aspect van
valorisatie, kan juridisch beschermde kennis (intellectuele eigendom, in het bijzonder
octrooien) nodig zijn. Benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk
onderzoek is dus een deel van valorisatie. Anders gezegd: valorisatie is veel breder
dan benutting van octrooien.
6

samenvatting

summary

At the request of the State Secretary for Education, Culture and Science, the Royal
Netherlands Academy of Arts and Sciences, the Association of Universities in the Netherlands (VSNU), the Netherlands Federation of University Medical Centres (NFU), and
the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO) have surveyed the utilisation of intellectual property rights, in particular patents, on the results of scientific
research conducted at universities and research institutes. The State Secretary asked
the research organisations to conduct this survey because of questions raised in the
House of Representatives about better utilisation of patents “when launching start-ups
and seeking investors”.
The survey was carried out along two tracks. The first track involved a quantitative
analysis of the number of patents filed in recent years. This analysis was based mainly
on research conducted by the Netherlands Patent Office, the Rathenau Institute, and
MERIT. The authors of the present report are indebted to these organisations for making their research data available. The second track was a qualitative analysis of how
universities, research institutes and enterprises interact. More than 35 experts were
interviewed for this part of the survey. We are very grateful to them as well.
The analyses have produced the following overview:

Purpose of patents

Dutch universities have three core tasks: education, research, and knowledge valorisation. Research institutes have education as an important secondary task. All three
tasks have knowledge circulation as a dominant theme. In education, knowledge
circulates thanks to the mobility of highly educated individuals; in research, by making
publications as accessible as possible; and in valorisation, by building bridges between
science and society. Commercialisation, which is an aspect of valorisation, may require
knowledge that is protected by law (intellectual property, and patents in particular).
summary

7

Het genereren van eigen inkomsten uit octrooien is volgens de wetenschapsorganisaties geen primaire drijfveer voor universiteiten en instituten. Verwachtingen over hun
inkomsten uit octrooien mogen dan ook niet hooggespannen zijn. Voordat octrooien
eventueel winst opleveren zullen ondernemers immers eerst moeten investeren en
risico moeten dragen. Die rol past niet primair bij universiteiten en instituten. Wel eist
de Europese mededingingswetgeving dat er een marktconforme prijs wordt bedongen.
Wereldwijd gezien halen universiteiten hooguit enkele procenten van hun onderzoeksbudget uit licenties, royalty’s en eigendomsoverdracht van octrooien. In de praktijk lukt
het vaak wel om de operationele kosten van universiteiten voor kennisoverdracht uit de
inkomsten te dekken. In een beperkt aantal gevallen zijn de universitaire inkomsten uit
een octrooi significant (> € 100.000 per octrooi). Bij een te sterk commerciële benadering van valorisatie bestaat bovendien het risico dat de wetenschappelijke onafhankelijkheid in het geding komt.

Een nationaal octrooifonds, waarvan de staatssecretaris heeft gevraagd de wenselijkheid
te onderzoeken, verstoort de kritische kostenafweging voor het al dan niet aanvragen
van een octrooi. De beschikbaarheid van voldoende budget wordt bovendien niet als een
groot knelpunt gezien. Een landelijk octrooifonds is in de analyse van de wetenschapsorganisaties daarom niet nodig noch wenselijk. Op instellingsniveau is voldoende budget
beschikbaar.

conclusie 1

Octrooien zijn een middel om innovatieve bedrijvigheid te bevorderen. Deze vorm van
commercialisatie is maar één aspect van valorisatie (benutting van wetenschappelijke
kennis van universiteiten en instituten). Valorisatie is derhalve veel breder dan het
aanvragen en beheren van octrooien. Eventuele inkomsten uit octrooien worden vooral door bedrijven gerealiseerd. Wereldwijd halen universiteiten en instituten slechts
enkele procenten van hun onderzoeksbudget uit octrooien. Incidenteel bedragen de
inkomsten meer dan een ton per octrooi.

conclusie 2

Een nationaal octrooifonds is niet nodig noch wenselijk.

Stijgende lijn aantal octrooien

Het aantal aangevraagde octrooien van Nederlandse kennisinstellingen laat sinds 1980
een stijgende lijn zien. Voor die tijd vroegen universiteiten en instituten nauwelijks
octrooien aan. Van alle in Nederland aangevraagde octrooien is zo’n 5% afkomstig van
kennisinstellingen (peiljaar 2009). In de periode 2000-2010 gaat het om gemiddeld zo’n
dertig octrooiaanvragen per universiteit per jaar, met grote verschillen tussen universiteiten. Dit is vergelijkbaar met het gemiddelde van andere universiteiten in Europa en
de Verenigde Staten. De instituten van KNAW en NWO vroegen in 2006-2012 samen 82
octrooien aan. Kwekersrecht en auteursrecht op software spelen binnen de kennisinstellingen een marginale rol.
8

samenvatting

Using patents filed on the results of scientific research is thus one aspect of valorisation. In other words: valorisation involves much more than the utilisation of patents.
Universities and research institutes are not primarily driven to generate revenue
from their patents, according to the research organisations. Expectations concerning
their patent-related revenues should therefore not be pitched too high. Before a patent
can generate any profits, the relevant enterprise has to invest in it and bear the associated risk. That is not the primary role of universities and research institutes. However,
European competition law requires that a competitive price be stipulated for commercial knowledge transfer. Universities worldwide earn only a tiny percentage of their
research budgets from licences and royalties and from selling or licensing patents. In
practice, they often manage to cover the operational costs of knowledge transfer from
such revenues. In a small number of cases, universities earn a significant amount of
their income from a patent (more than € 100,000 per patent). Moreover, placing too
much emphasis on commercial valorisation could also put scientific independence at
risk.

One of the State Secretary’s questions concerned the desirability of setting up a
national patent fund. We believe that such a fund would disrupt the critical cost
assessment needed to decide whether or not to file a patent. In addition, universities
and research institutes do not regard the availability of an adequate budget as a huge
problem. In the analysis of the research organisations, then, a national patent fund is
neither necessary nor desirable. There is enough budget available at institutional level.

conclusion 1

Patents are a means of promoting innovative economic activity. This form of commercialisation is merely one aspect of valorisation (utilisation of the scientific knowledge
generated at universities and research institutes). Valorisation hence involves much
more than filing and managing patents. Any patent-related revenue is usually generated by commercial enterprises. Worldwide, universities only derive a small percentage
of their research budget from patents. Only in a very few instances do these revenues
exceed € 100,000 per patent.

conclusion 2

A national patent fund is neither necessary nor desirable.

Rising number of patents

The number of patent applications filed by Dutch knowledge institutions has increased
steadily since 1980. Before then, universities and research institutes hardly ever filed
patent applications. Five per cent of all patent applications in the Netherlands are
filed by knowledge institutions (reference year 2009). The universities filed an annual
average of thirty patents each between 2000 and 2010, with major variations between
them. This is comparable to the average number of patents filed by other European
and US universities. The research institutes belonging to the Royal Academy and NWO
summary

9

Van de dertig ‘universitaire’ octrooiaanvragen staan er twintig op naam van bedrijven. Dit kan worden geduid als een positieve indicatie van benutting omdat het octrooi
ex ante reeds aan het bedrijfsleven is overgedragen. De overige tien staan op naam
van de universiteit, waarbij in ruim tien procent van de gevallen sprake is van een
soms exclusieve licentie aan een bedrijf. Daarnaast worden op basis van aangevraagde
octrooien regelmatig spin-off-bedrijven opgericht, gemiddeld zes tot zeven per universiteit per jaar in periode 2000-2010. Omdat de genoemde getallen gemiddelden zijn
over een lange periode met een sterk stijgende trend zijn de huidige jaarlijkse gemiddelden hoger dan in voorgaande jaren. In 2009 lag het gemiddelde per universiteit op
37,6 octrooiaanvragen.
Het aantal aangevraagde of verleende octrooien is geen goede maat voor kennisbenutting en moet geen doel op zich worden. Aanvraag en eigendom van een octrooi
zijn bovendien duur, vooral na de fase waarin een keuze moet worden gemaakt voor
dekking in veel landen. Daarom vragen universiteiten alleen octrooi aan als dat nuttig
en nodig wordt geacht. In de praktijk is dat meestal omdat er al een bedrijf is of wordt
voorzien dat het octrooi wil benutten. Soms wordt octrooi aangevraagd en gedurende
langere tijd in bezit gehouden om strategische redenen. Dan gaat het vaak om het
creëren van een bredere onderzoeksportfolio om zo een voor bedrijven aantrekkelijke
positie op te bouwen. Hiermee gebruiken universiteiten in de praktijk de juiste randvoorwaarden van kosten en baten bij het aanvragen en beheren van octrooien.

conclusie 3

Het gemiddelde aantal jaarlijks aangevraagde octrooien van Nederlandse universiteiten is vergelijkbaar met de gemiddelden van universiteiten in Europa en de Verenigde
Staten. Bij meer dan tweederde van de Nederlandse octrooien is sprake van eigendomsoverdracht of van licenties aan bestaande of nieuwe bedrijven. De soms gehoorde suggestie dat veel octrooien onbenut blijven strookt derhalve niet met de feiten.

TTO’s

De mate waarin de stijging in octrooiaanvragen de komende jaren zal doorzetten
hangt af van verschillende factoren, waaronder de inzet van Technology Transfer
Offices (TTO’s). Bijna alle kennisinstellingen hebben zulke bureaus opgericht om kennisoverdracht (niet alleen ‘technologie’) te bevorderen. Dat verklaart voor een deel de
stijgende lijn in het aantal aangevraagde octrooien. TTO’s zijn nog relatief jong en het
opbouwen van expertise en ervaring is in volle gang. Aanvankelijk was de focus daarbij
vooral gericht op nieuwe bedrijvigheid in de vorm van start-ups. Daarna verbreedde
het werkterrein door in onderzoeksconsortia aansluiting te zoeken bij bestaande
bedrijven. Op dit ogenblik gaat het om het realiseren van kennisecosystemen. Dat zijn
innovatienetwerken van kennisinstellingen, bedrijven en overheden. Wetenschap en
bedrijfsleven hebben daarin het meest aan elkaar.
De kern van de TTO-functie is het stimuleren van bedrijvigheid op basis van
wetenschappelijke kennis (business development). Daarnaast vervullen veel TTO’s
10

samenvatting

filed a total of 82 patent applications between 2006 and 2012. Plant breeders’ rights
and copyright related to software played only a marginal role at Dutch knowledge
institutions.
Of thirty “university” patents, twenty have been filed in the name of a commercial
enterprise. This can be considered a positive sign of patent use, since the patent had
already been transferred to the business sector ex ante. The other ten were filed in
the relevant university’s name. Ten percent of these were then licensed, sometimes
exclusively, to an enterprise. In addition, spin-offs based on the patents are common;
between 2000 and 2010, the universities set up an average of six to seven spin-offs
each. Because these figures represent long-term averages with a sharply rising trend,
current annual averages are higher than in previous years. In 2009, the average number of patents filed per university came to 37.6.
The number of patents filed or awarded is not a good measure of knowledge
utilisation, and should not be an end in itself. It is, moreover, expensive to file and
own a patent, especially after the stage in which applicants have to decide whether to
extend coverage to many different countries. Universities therefore only file patents if
they consider it useful and necessary. That is usually because they have already sold
or licensed the patent to an enterprise, or expect to do so. Sometimes they file patents
and hold on to them for a while for strategic reasons. That is often because they are
building a broader research portfolio that positions them more favourably with industry. In that sense, universities in fact apply the right cost-benefit criteria when filing
and managing their patents.

conclusion 3

The average number of patents filed by Dutch universities each year is comparable to
the average figures for other European and US universities. More than two thirds of
Dutch patents are sold or licensed to existing or new enterprises. The facts thus disprove the suggestion that many patents are never put to use.

TTOs

Whether the number of patent applications will continue to rise in the years ahead
depends on various factors, including the efforts of Technology Transfer Offices
(TTOs). Almost all knowledge institutions have set up TTOs to promote knowledge
(and not only “technology”) transfer. That goes some way towards explaining the rise
in the number of patents. TTOs are a relatively new phenomenon and they are working hard to build their expertise and experience. Initially, they focused mainly on new
economic activity, in the shape of start-up firms. They then extended their sphere of
activity by joining existing enterprises in research consortiums. At present, they are
working to create knowledge ecosystems, i.e. innovation networks of knowledge institutions, enterprises and governments. Science and business can derive the greatest
benefits from one another in such systems.
The TTO’s job basically comes down to encouraging commercial activity based on
scientific knowledge – in other words, business development. Many TTOs also have
summary

11

aanvullende taken, zoals dienstverlening aan onderzoekers bij subsidieaanvragen en
onderzoekscontracten. Dat is niet alleen nuttig, maar ook nodig voor het opbouwen
van een goede relatie tussen TTO en onderzoeker. De beste ervaringen worden gemeld
met TTO’s die dicht op de werkvloer actief zijn en inhoudelijk goed thuis zijn in de
betreffende wetenschapsgebieden en de bijbehorende markten. Als TTO-ers dicht bij
de onderzoekers zitten kunnen ze efficiënter en effectiever meedenken bij de uitwerking, onderbouwing en afbakening van de octrooiclaims.
Nederlandse TTO’s verschillen per universiteit en bevinden zich bovendien in uiteenlopende stadia van ontwikkeling, wat de verschillen versterkt.

conclusie 4

Er is sprake van significante verschillen in kwaliteit tussen de Nederlandse TTO’s. Dit
vindt zijn oorzaak onder andere in de steile leercurve die TTO’s doormaken.

aanbeveling 1: intervisie

Om het doorlopen van de leercurve te versnellen kunnen de VSNU, NFU, NWO en de
KNAW onderlinge intervisie van de TTO’s c.q. TTO-functies organiseren en stimuleren. Zij kunnen daarbij op hoofdlijnen streven naar verdere uniformiteit en transparantie van geschreven en ongeschreven regels en naar verdere kwaliteitsverbetering
van werkwijzen rond kennisbenutting van universiteiten en instituten, bijvoorbeeld
gericht op start-ups en investeerders. Deze aanbeveling kan het best worden opgepakt
binnen overlegorganen van TTO’s van de VSNU/NFU en KNAW/NWO. Samenwerking
van dergelijke overlegorganen in één gremium kan het leereffect ten goede komen.

Onbenut potentieel

Hoewel er weinig octrooien onbenut ‘op de plank’ liggen, betekent dit niet dat alle
kennis die aan de Nederlandse kennisinstellingen wordt ontwikkeld optimaal wordt
benut. Onbenut potentieel is ongewenst, gelet op het belang van innovatie. De situatie
vraagt met enige urgentie om verbetering. Er is op twee manieren sprake van onbenut
potentieel.
Ten eerste liggen er nog volop mogelijkheden voor kennisbenutting zonder dat daarbij octrooien of andere vormen van intellectuele eigendom, zoals auteursrecht, een rol
spelen. Zoals gezegd is valorisatie veel breder dan benutting van octrooien. Te denken
valt bijvoorbeeld aan wetenschappelijke advisering en het optreden als expert door
individuele onderzoekers en het ter beschikking stellen van collecties en instrumenten,
maar ook optreden en publiceren in populaire media en meedoen aan het publieke
debat. Een brede inventarisatie van de praktijk van valorisatie valt echter buiten de
vraag van de staatssecretaris.
Ten tweede is het waarschijnlijk dat met meer aandacht en meer inspanning meer
octrooieerbare vindingen kunnen worden geïdentificeerd of betere octrooien kunnen
worden voorbereid. Daarbij is de intermediaire rol van TTO’s onontbeerlijk. Het belang
hiervan zal nog toenemen omdat er steeds complexere octrooiportfolio’s ontstaan.
12

samenvatting

additional tasks, for example assisting researchers with funding applications and
research contracts. That is not only useful, it is also crucial to building a good relationship between the TTO and the researcher. Researchers have the most praise for TTOs
that work closely with them in the laboratory and that feel at home in the relevant
fields and allied markets. When TTOs act as close partners to researchers, they can
work more efficiently and effectively with them to develop, substantiate and delineate
patent claims.
Dutch TTOs differ from one university to the next and they are also in varying stages of development, which amplifies the differences between them .

conclusion 4

Dutch TTOs vary significantly in quality. One reason is that the TTOs are undergoing a
steep learning curve.

recommendation 1: peer-to-peer coaching

To speed up the learning process, VSNU, NFU, NWO and the Academy can organise and
encourage the TTOs and TTO staff to engage in peer-to-peer coaching. They can also
try to introduce more overall uniformity and transparency in the written and unwritten rules and improve the quality of working methods related to knowledge utilisation at universities and research institutes, for example by focusing on start-ups and
investors. This recommendation can be addressed most effectively within consultative
bodies for TTOs at VSNU/NFU and the Academy/NWO. Collaboration of such bodies in
a single entity would boost the learning effect.

Unused potential

Just because very few patents actually end up “collecting dust on the shelf” does not
mean that all the knowledge developed at Dutch knowledge institutions is being used
to best advantage. Unutilised potential is undesirable, given the importance of innovation. The situation requires urgent improvement. Potential is being left untapped in
two different ways.
First, there are many ways that knowledge can be used without patents or other
forms of intellectual property (such as copyright) playing a role. As stated above, valorisation involves much more than patent use. It also means offering scientific advice,
having individual researchers serve as experts, making collections and instruments
available, appearing and publishing in popular media, and taking part in the public
debate. It goes beyond the remit of the State Secretary’s request to carry out a broad
survey of valorisation practices, however.
Second, it is likely that devoting more attention and effort to patents will allow us
to identify more patentable inventions or to prepare better patents. The role of the
TTOs as mediators is crucial in this respect. Their importance will continue to grow as
patent portfolios become ever more complex.
The task of identifying patentable inventions in fact requires TTOs to operate as
close to the laboratory as possible and to focus, at least, on the strongest research so as
summary

13

Om octrooieerbare vindingen te identificeren is een TTO-functie nodig die zo dicht
mogelijk bij het onderzoek in de instellingen actief is en die zich in ieder geval richt op
het sterkste onderzoek, ook om in nog weinig ontgonnen wetenschapsgebieden meer
beweging in benutting van octrooien te krijgen.

Uit good practices van buitenlandse TTO’s met een lange track record kunnen enkele
kenmerken en –getallen worden gedestilleerd die als richtsnoer dienen voor de
volwassenwording van jonge TTO’s. Nederlandse TTO’s gebruiken die ook al. Het
gaat daarbij om functies die een TTO in ieder geval moet kunnen vervullen, zoals het
speuren naar octrooieerbare vindingen, het aanvragen ervan, kunnen onderhandelen
met marktpartijen, contracten en samenwerkingsovereenkomsten kunnen afsluiten, ondernemingsplannen opstellen, bedrijven oprichten, etc. Dat betekent dat de
bezetting van een TTO al gauw tien fte vereist, met daarin professionals met passend
expertiseniveau, met voldoende mandaat van het College van Bestuur en die zowel
het gesprek met de onderzoeker als met de industrieel kunnen aangaan. Door zo’n
mandaat af te geven en te dragen, geven bestuur en directie ook aan hoe serieus de
TTO-functie is. De kwaliteit van het TTO-team is een doorslaggevende factor in de
benutting van intellectuele eigendom op resultaten van wetenschappelijk onderzoek.
De samenstelling van het team kan variëren.

De kwaliteit van het team moet blijken uit de geleverde prestaties. Die moeten daarom
in evaluaties worden meegenomen. Daarom is het aan te bevelen dat TTO’s hun
prestaties openbaar en toegankelijk maken, bij voorkeur op een landelijke website.
Daarvoor is het noodzakelijk dat alle benutting van octrooien via de TTO’s loopt. Dit
sluit goed aan bij het realiseren en monitoren van de derde hoofdtaak van valorisatie
(naast onderwijs en onderzoek) van universiteiten en instituten. De wetenschapsorganisaties kunnen de ontwikkeling van hun TTO-functie stimuleren door een systeem
van intervisie en evaluatie in te voeren.
Voor specifieke en sterke gebieden, zoals bijvoorbeeld cardiologie en oncologie,
valt te denken aan een landelijke TTO-functie, naar het goede voorbeeld van sommige
landelijk opererende TTO’s in het buitenland. Excellente institutionele TTO’s vormen
daarbij een basisvoorwaarde. Om naast cardiologie en oncologie ook drie tot vijf
andere gebieden te identificeren waarbij een landelijke TTO-functie nuttig is, kan een
tender worden uitgeschreven die door de Technologiestichting STW wordt uitgevoerd.

conclusie 5

Door verdere kwaliteitsverbetering van de TTO’s en verhoging van de bewustwording
bij onderzoekers kunnen meer octrooieerbare vindingen worden geïdentificeerd en
kan de kwaliteit van de aanvragen toenemen. Het aantal octrooien moet echter geen
doel op zich worden. Octrooiaanvragen zijn alleen zinvol als de kans op benutting realistisch is. Er zijn volop andere mogelijkheden voor meer valorisatie, want benutting
van octrooien is immers maar een klein aspect ervan.
14

samenvatting

to encourage better utilisation of patents even in fields that are relatively unexplored.

The good practices of foreign TTOs with long track records offer several signature
features and key figures that can help guide young TTOs towards maturity. Dutch
TTOs are already adopting such practices. They concern tasks that a TTO should, at the
very least, be able to undertake, for example tracking patentable inventions, filing for
patents, negotiating with commercial parties, concluding contracts and partnership
agreements, drafting business plans, founding commercial enterprises, and so on. This
means that a TTO easily requires a staff of some ten FTEs, among them professionals with a suitable level of expertise, who have a solid mandate from the university’s
board and the ability to talk to both researchers and industrialists. By issuing a mandate of this kind, the board and executive directors also indicate how seriously they
take the TTO. The quality of the TTO team is a decisive factor when it comes to utilising intellectual property rights in the results of scientific research. The composition of
the team can vary.

The team’s quality must become evident in its achievements, which should hence be
considered in evaluations. It is therefore advisable for TTOs to publicise their achievements and make them visible to the public, preferably on a national website. That
means that all patent utilisation should be arranged through TTOs. This would be in
line with efforts to fulfil and monitor the third core task of universities and research
institutes (alongside education and research), i.e. valorisation. The research organisations can encourage their TTOs to develop in this way by introducing a system of
peer-to-peer coaching and evaluation.
In certain specific and strong fields, for example cardiology and oncology, the
TTO role could be scaled up to the national level, following the good example of some
national TTOs in other countries. Outstanding institutional TTOs are a basic requirement in that respect. In order to identify three to five other fields besides cardiology
and oncology that would benefit from a national TTO, STW Technology Foundation can
invite tenders.

conclusion 5

By continuing to improve the quality of the TTOs and raising awareness among
researchers, it will be possible to identify more patentable inventions and boost the
quality of patents. The number of patents should not be the ultimate target, however.
It only makes sense to file a patent if there is a realistic chance that it will be used.
There is plenty of opportunity to improve valorisation in other ways; after all, patent
utilisation is only a small part of valorisation.

summary

15

aanbeveling 2: stevig mandaat

Besturen van universiteiten en instituten moeten verder investeren in de kwaliteit van
hun TTO’s. Hierbij past dat een TTO stevig mandaat heeft, en dat mandaat kan dragen.
Daarom moet een TTO in staat zijn om medewerkers met een passend expertiseniveau
aan te trekken.

aanbeveling 3: transparantie

De wetenschapsorganisaties moeten stimuleren dat TTO’s binnen twee jaar via een
openbaar toegankelijke website inzichtelijk maken, voor zover niet strijdig met belangen en eventueel geanonimiseerd, welke kansen voor benutting van octrooien universiteiten en instituten hebben benut.

aanbeveling 4: identificatie van octrooieerbare uitvindingen

De identificatie van octrooieerbare ideeën vraagt om het sterker verankeren van het
belang ervan bij onderzoekers. Besturen van universiteiten en instituten moeten hun
onderzoekers van dit belang doordringen.

aanbeveling 5: landelijke tto’s

Er is een impuls nodig door landelijk in te zetten op specifieke combinaties van sterke
wetenschapsgebieden en markten. Deze landelijke functie kan bij wijze van experiment worden opgezet voor cardiologisch en oncologisch onderzoek en de vertaling
daarvan naar diagnostische tests en therapieën. De Technologiestichting STW kan een
tender uitvoeren voor drie tot vijf aanvullende gespecialiseerde landelijke centra.

Principes, regels, werkwijzen en belangen

De principes van universiteiten en instituten omtrent het beleid rond intellectuele
eigendom zijn gelijk, hetgeen zich vertaalt in het gestelde onder het doel van octrooien.
De daarvan afgeleide regels lijken op hoofdlijnen op elkaar maar zijn zeker niet uniform. Bovendien is er sprake van verschillen in toepassing van gelijke regels en soms
van ongeschreven regels. Dit geldt evenzo voor (vaak tijdelijke) publiek-private onderzoeksconsortia. Vooral bedrijven vinden dit verwarrend en pleiten voor harmonisatie.
Alle universiteiten hebben bijvoorbeeld een regeling voor marktconforme vergoeding
van een octrooi en voor een billijke vergoeding aan de uitvinder(s). Kennis moet
worden overgedragen voor een fair deal, maar wat fair is staat nergens geschreven.
Daar komt onherroepelijk maatwerk aan te pas – precies datgene waar de professionele TTO volledig voor zou moeten zijn toegerust. Volledige uniformiteit in regels en
uitvoering is daarom haalbaar noch wenselijk, en in de praktijk van onderhandelingen
blijkt dat bedrijven niet zelden als eerste een eigen positie willen bedingen.
Dat publieke en private partijen verschillende belangen hebben hoeft geen beletsel te zijn voor vruchtbare samenwerking. De kunst is om in kennisecosystemen recht
te doen aan ieders belangen binnen wettelijke kaders. Partijen verstaan deze kunst
steeds beter, en door op de steile curve veel van elkaars ervaringen te leren kunnen
16

samenvatting

recommendation 2: solid mandate

University and research institute boards must invest more in the quality of their TTOs.
The TTO should have a solid mandate, and it should be able to capitalise on that mandate. That means that it must be capable of attracting employees with a suitable level
of expertise.

recommendation 3: transparency

The research organisations must encourage TTOs to clarify, within a period of two
years and on a publicly accessible website, what opportunities for patent utilisation
the universities and research institutes have exploited, insofar as doing so does not
lead to conflicts of interest, and if necessary in anonymised form.

recommendation 4: identify patentable inventions

In order to identify patentable ideas, researchers must be fully aware of their importance. University and research institute boards must ensure that researchers are
convinced of this.

recommendation 5: national ttos

An impetus is needed that can be achieved by focusing on specific combinations of
strong research fields and markets on a national scale. A national effort of this kind
can be set up experimentally for research in cardiology and oncology and the associated diagnostic tests and treatments. STW Technology Foundation can undertake a
tendering procedure for three to five additional national expertise centres.

Principles, rules, working methods and interests

Universities and research institutes adhere to the same principles with regard to
their intellectual property policy, substantiated under the heading Purpose of patents.
The rules based on these principles are generally similar, but by no means uniform.
In addition, the institutions may apply the same rules differently, or follow certain
unwritten rules. That is equally true of public-private research consortiums (which
are often temporary in nature). Enterprises find this particularly confusing and would
like to see more harmonisation. For example, all the universities have arrangements
whereby the fee paid for a patent or a licence is based on its current market value, and
the inventor or inventors receive fair compensation. Knowledge must be transferred
for a “fair deal”, but a definition of “fair” is nowhere to be found. Inevitably, each case
will have to be treated on its own merits – and that is precisely what a professional
TTO should be fully equipped to do. It is therefore neither feasible nor desirable to
pursue uniform rules and implementation, and in actual negotiations enterprises are
much more likely to insist on securing their own position first – anyway.
The fact that public and private parties have conflicting interests need not prevent
productive cooperation between them. The real art is in doing justice to all the participants’ interests in the knowledge ecosystem while remaining within the statutory
summary

17

TTO’s hierin verbetering aanbrengen. Dat gebeurt nu al intensief, maar de indruk
bestaat dat dit nog beter kan door de TTO’s van alle kennisinstellingen en publiekprivate onderzoeksconsortia aan dit leerproces te laten deelnemen.

conclusie 6

Ondanks gelijke uitgangspunten laten instellingen verschillen in regels en werkwijzen zien in de praktijk van benutting van octrooien. Bedrijven vinden dit verwarrend
en het kan efficiënte en effectieve kennisoverdracht hinderen. Uniformiteit in regels
en uitvoering is echter geen realistisch streven omdat er ruimte moet blijven voor
maatwerk. Wel kunnen TTO’s ernaar streven hun werkwijzen zo transparant mogelijk
te maken.

18

samenvatting

boundaries. Parties are becoming more proficient at this, and by learning form each
other as they go through a steep learning curve, TTOs can make improvements on
precisely these points. That is already happening to a large extent, but we can promote
this even further by having the TTOs of all the knowledge institutions and public-private research consortiums join in this learning process.

conclusion 6

Although the basic principles are the same, institutions adhere to different rules and
working methods in patent utilisation. Enterprises find this confusing and it may
impede efficient and effective knowledge transfer. Uniformity in the rules and in
implementation is unrealistic, however, because each individual case must be customised. What TTOs can do is attempt to make their working methods as transparent as
possible.

summary

19

voorwoord

4

samenvatting
summary 7

inhoud
6

1. 	inleiding 22
1.1 Verzoek van de staatssecretaris van OCW 22
1.2 Samenstelling van de commissie 22
1.3 Interpretatie en afbakening van de adviesvraag
1.4 Werkwijze 23
1.5 Opzet van het rapport 24

23

2. 	de rol van intellectuele eigendom bij valorisatie
2.1 Soorten intellectuele eigendom 25
2.2 Valorisatie is meer dan intellectuele eigendom 27
2.3 Risico’s 28

25

3. 	kwantitatieve gegevens en regelgeving 30
3.1 Aantal octrooiaanvragen bij universiteiten en instituten 30
3.2 Spelregels over intellectuele eigendom 35
3.3 Samenvattend 38
4. 	ervaringen uit de praktijk 41
4.1 Inleiding 41
4.2 Drijfveren 42
4.3 Waar ziet men knelpunten en waar kan het misschien beter?
4.4 Financiële aspecten 46
4.5 Regelgeving 47

5.

20

43

internationaal perspectief

49
5.1 Nederland in Europees perspectief – Knowledge Transfer Study 49
5.2 Octrooien bij Amerikaanse universiteiten, universities patent scorecard
5.3 Buitenlandse aanbevelingen over het opzetten van een TTO 53
5.4 Buitenlandse voorbeelden 57
5.5 Samenvattend 59
benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

52

6. 	conclusies en aanbevelingen
6.1 Inleiding 60
6.2 Conclusies 67
6.3 Aanbevelingen 68

referenties
afkortingen
bijlagen

60

70

71

1. Adviesaanvraag 72
2. Instellingsbesluit Commissie Benutting Intellectuele Eigendom 76
3. Geïnterviewde personen 78
4. Vragenlijst voor hoorzittingen Commissie Benutting Intellectuele Eigendom
5. Elementen van het Europese mededingingsrecht 81
6. Reviewers 83

inhoud

79

21

1. inleiding

1.1 Verzoek van de staatssecretaris van OCW
In het Algemeen Overleg met de Tweede Kamer op 4 juli 2012 (Kamerstuk 29338, nr.
117) is gesproken over de vraag of en hoe intellectueel eigendom, in het bijzonder
octrooien, beter kan worden benut. Aanleiding hiervoor waren vragen van de Tweede
Kamer over mogelijk betere benutting “bij het beginnen van start-ups en het vinden
van investeerders”. In dit overleg is door de staatssecretaris van OCW toegezegd aan
KNAW en VSNU te vragen een inventarisatie van de praktijk van de benutting van
intellectueel eigendom uit te voeren en aan de hand daarvan de mogelijkheden te analyseren voor een betere benutting ervan. Na verkennende gesprekken met de KNAW,
VSNU, NFU en NWO heeft de staatssecretaris op 20 maart 2013 deze partijen schriftelijk verzocht om: “… onder voorzitterschap van de KNAW de bestaande praktijk bij
(de uitvoering van interne regelingen voor) het benutten van intellectueel eigendom op
resultaten van wetenschappelijk onderzoek, in het bijzonder patenten, te inventariseren
en te analyseren vanuit het oogpunt van kansen. Ik verzoek u mij daar verslag van uit
te brengen, waarbij tevens best practices in (inter)nationale context zichtbaar worden
gemaakt en wordt aangegeven waar van elkaar kan worden geleerd en welke aanbevelingen er eventueel kunnen worden gedaan. Dit is van belang naast en ter versterking
van de topsectoren. Bij voorstellen die mogelijk zouden kunnen leiden tot belangenverstrengeling of andere ongewenste situaties vraag ik u de eventuele (financiële) risico’s er
bij aan te geven”. De volledige brief is weergeven in bijlage 1.

1.2 Samenstelling van de commissie

De KNAW heeft voor de beantwoording van de vraag van de staatssecretaris een commissie ingesteld (zie bijlage 2 voor het instellingsbesluit), met de navolgende leden.
22

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

Tussen haakjes is vermeld door welke organisatie het betreffende lid was gemandateerd.
• Prof. dr. C.A. (Clemens) van Blitterswijk (voorzitter, lid KNAW)
• Prof. dr. C.M. (Catholijn) Jonker (namens KNAW)
• Mr. D.W.F. (Feer) Verkade (lid KNAW)
• Dr. ir. A.J.H.M. (Arno) Peels (namens VSNU)
• Dr. K. (Kees) Eijkel (namens VSNU)
• Dr. O. (Oscar) Schoots (namens NFU)
• Prof. dr. T. (Tom) van der Poll (namens NFU)
• Prof. dr. A. (Albert) Polman (namens NWO, lid KNAW)
• Dr. E.E.W. (Eppo) Bruins (namens NWO)
De commissie werd ondersteund door een ambtelijk secretariaat bestaande uit:
Drs. F.J.G. (Erik) van de Linde (hoofd BWK, KNAW) en ir. A. (Arie) Korbijn (senior
beleidsmedewerker BWK, KNAW).
Het ambtelijk secretariaat werkte nauw samen met senior beleidsmedewerkers
van VSNU, NFU en NWO.

1.3 Interpretatie en afbakening van de adviesvraag

De staatssecretaris heeft gevraagd om de benutting van intellectueel eigendom1 op
resultaten van [met publieke middelen ge(co)financierd2] wetenschappelijk onderzoek te inventariseren en te analyseren en wel in het bijzonder van octrooien. Dit
is een logische inperking omdat octrooien veruit de meest gebruikte vorm zijn om
resultaten van wetenschappelijk werk juridisch te beschermen. De inventarisatie
en analyse van de commissie heeft zich dan ook overwegend gericht op octrooien.
De commissie heeft echter gezien het economische belang van plantenveredeling en
softwareontwikkeling ook aandacht geschonken aan kwekersrecht en auteursrecht op
software.
De commissie heeft zich beperkt tot de praktijk bij de universiteiten en bij de onderzoeksinstituten van de KNAW en NWO.

1.4 Werkwijze

De commissie heeft allereerst een aantal documenten geanalyseerd. Voor de onderbouwing van de stand van zaken over aantallen octrooien en de mate waarin daar
gebruik van wordt gemaakt is dankbaar gebruik gemaakt van studies van het NL
Octrooicentrum, het Rathenau Instituut en MERIT. Informatie over de dagelijkse

1 Hierna wordt de juridisch correcte schrijfwijze ‘de intellectuele eigendom’ gehanteerd, soms
afgekort tot ‘IE’.
2 Deze precisering tussen rechte haken is vanzelfsprekend en wordt in de rest van deze inventarisatie daarom achterwege gelaten.
inleiding

23

praktijk bij de benutting van IE heeft de commissie verkregen tijdens hoorzittingen
met 35 betrokkenen. Dit betrof zowel medewerkers van binnen- en buitenlandse
Technology Transfer Offices (TTO’s) als onderzoekers en vertegenwoordigers uit het
bedrijfsleven. In bijlage 3 zijn hun namen weergegeven. Het concept adviesrapport
is onderworpen aan peer review conform de kwaliteitsstandaard van de KNAW voor
adviezen en verkenningen. De namen van de reviewers zijn weergegeven in bijlage 6.
Deze reviewers gaven een positief oordeel over de inhoud en de gevolgde werkwijze.
Een aantal inhoudelijke opmerkingen en kritiekpunten is verwerkt in de eindversie
van dit rapport. De reviewers dragen geen verantwoordelijkheid voor de inhoud van
dit rapport. De KNAW is de reviewers zeer erkentelijk voor hun opbouwende commentaar.

1.5 Opzet van het rapport

Hoofdstuk 2 beschrijft de verschillende soorten intellectuele eigendom (IE) waar dit
rapport over gaat. Tevens wordt aangegeven dat IE slechts een beperkte rol speelt in
het hele proces van kenniscirculatie en wordt gewezen op de risico’s van een te commerciële benadering van het vraagstuk. Hoofdstuk 3 beschrijft allereerst de kwantitatieve stand van zaken rond benutting IE op de resultaten van wetenschappelijk onderzoek. Hoeveel octrooien vragen de instellingen jaarlijks aan en wat gebeurt daarmee?
Vervolgens wordt een beschrijving gegeven van de belangrijkste wet- en regelgeving
op dit terrein. Hoofdstuk 4 schetst de dagelijkse praktijk bij de benutting van IE. Dit
hoofdstuk is grotendeels gebaseerd op de ervaringen en lessen van de geraadpleegde
professionals uit het veld. Hoofdstuk 5 geeft een overzicht van de stand van zaken
rondom octrooien en kennisbenutting in andere landen en maakt een vergelijking met
de Nederlandse situatie. In hoofdstuk 6 worden conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan.
In tekstkaders zijn in verschillende hoofdstukken voorbeelden van kennisbenutting weergegeven.

24

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

2. de rol van
intellectuele eigendom
bij valorisatie

2.1 Soorten intellectuele eigendom
Deze inventarisatie is beperkt tot octrooirecht, kwekersrecht en de auteursrecht op
software. Hieronder wordt beknopt aangegeven wat deze rechten inhouden.

Octrooirecht

Een octrooi is een exclusief recht op een uitvinding waarmee een ander in een bepaald
gebied en voor een bepaalde periode verboden kan worden de uitvinding commercieel toe te passen. Een octrooi (ook wel patent genoemd) beschermt een uitvinding
op een technisch product of proces. Wie een octrooi heeft, kan een ander verbieden
die uitvinding na te maken, te verkopen, of in te voeren. Het octrooi geldt steeds voor
één of meer landen en voor maximaal twintig jaar. Na afloop van de octrooiduur is de
techniek door iedereen vrij te gebruiken. Het octrooisysteem is bedoeld om de technische ontwikkeling vooruit te helpen. In ruil voor de openbaarmaking van de uitvinding krijgt de aanmelder een octrooi. Om voor octrooibescherming in aanmerking te
komen, moet er een technische uitvinding zijn gedaan. Hieronder wordt verstaan een
product of werkwijze op alle gebieden van de techniek. De uitvinding moet voldoen
aan drie criteria: 1) nieuwheid; 2) inventiviteit en 3) industriële toepasbaarheid.
Octrooibescherming is in Nederland wettelijk geregeld in de Rijksoctrooiwet 1995.
Naast een aanvraag via een nationaal octrooibureau (in Nederland NL Octrooicentrum) wordt voor octrooibescherming voor meerdere landen ook veel gebruik
de rol van intellectuele eigendom bij valorisatie

25

gemaakt van de route via het Europese Octrooibureau (European Patent Office; EPO)
of via de World Intellectual Property Organisation (WIPO).

In 2012 hebben 25 van de 27 lidstaten van de EU besloten dat er één Europees octrooi
komt zodat uitvinders makkelijker en goedkoper hun ideeën kunnen beschermen. De
kosten zouden daarmee aanzienlijk moeten dalen ten opzichte van de kosten van het
aanvragen van allerlei nationale octrooien. Octrooien hoeven alleen nog in het Engels,
Duits en Frans te worden opgesteld. Er komt ook één Europese octrooirechtspraak
waardoor de afhandeling van juridische geschillen veel goedkoper zou kunnen worden. Spanje en Italië doen vooralsnog niet mee aan het eenheidsoctrooi.
In 2013 zijn de Verenigde Staten (VS) na de inwerkingtreding van de zogenaamde
‘America Invents Act’ overgestapt op het systeem waar alle andere landen al mee
werkten, namelijk het systeem dat degene die als eerste octrooi op een vinding aanvraagt ook degene is die de eigendom krijgt toegewezen, en niet, zoals voor die tijd in
de VS, degene die onomstotelijk met andere documenten dan een octrooiaanvraag kan
aantonen dat die het idee al eerder had. In Amerika geldt nog wel een ‘grace period’,
dat wil zeggen dat door de rechter geaccepteerd kan worden dat er enige tijd verstrijkt
tussen het ontstaan van het idee en het daadwerkelijk aanvragen van een octrooi,
maar los daarvan betekende deze Amerikaanse stap een doorbraak op weg naar
octrooiharmonisatie.
Een octrooi is van oudsher van toepassing op een technisch product op proces. Software als zodanig is hiervan uitgesloten. Strikt genomen is een octrooi op software dus
niet mogelijk. Deze uitzondering is echter wel eng uitgelegd. Octrooien op softwaregerelateerde uitvindingen zijn onder voorwaarden mogelijk. Denk hierbij bijvoorbeeld
aan technieken voor signaalbewerking, datatransmissie of het opslaan en teruglezen
van gegevens uit een geheugen. De discussie over software-octrooiëring is overigens
nog altijd in volle gang.

Kwekersrecht

Kwekersrecht is de intellectuele eigendom die aan de ontwikkelaar van een nieuw
plantenras kan worden toegekend. Als dit recht is toegekend mag dat specifieke ras
niet zonder toestemming van de rechthebbenden door anderen worden nagemaakt.
Het doel van het kwekersrecht is het stimuleren van de plantenveredeling en vervolgens de verspreiding van de resultaten. Het kwekersrecht wordt toegekend aan
degene die dat ras door eigen kweekarbeid heeft gekweekt of heeft ontdekt en ontwikkeld dan wel diens rechthebbende. Om voor kwekersrechtverlening in aanmerking te
komen moet het betrokken ras aan vijf eisen voldoen voor wat betreft: 1) onderscheidbaarheid 2) homogeniteit 3) bestendigheid 4) nieuwheid 5) rasnaam.
De Nederlandse regeling van het kwekersrecht is opgenomen in de Zaai- en Plantgoedwet 2005. Nationale kwekersrechten worden in Nederland toegekend door de
Raad voor plantenrassen. Daarnaast kent de Europese Unie kwekersrechten toe die in
26

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

alle landen van de EU van kracht zijn (communautair kwekersrecht) [NL Octrooicentrum, divisie van Agentschap NL, 2011].

Auteursrecht en softwarebescherming

Het auteursrecht is het uitsluitend recht van een maker van een werk van letterkunde,
wetenschap of kunst, of van diens rechtverkrijgenden, om dit openbaar te maken en te
verveelvoudigen, behoudens de beperkingen, bij de wet gesteld (art. 1. Auteurswet).
Om auteursrecht te krijgen moet er sprake zijn van een origineel werk. De drempel
hiervoor is laag. Het auteursrecht komt in principe toe aan de maker van het werk.
Meestal is dit de auteur zelf. Er kan ook sprake zijn van meerdere makers van één
werk, van een samensteller van werk, van een werkgever die automatisch maker
wordt of van een opdrachtgever die de maker wordt omdat het werk naar zijn ontwerp en onder zijn leiding en toezicht wordt gemaakt. Het auteursrecht kan door middel van een akte aan een ander worden overgedragen. Auteursrecht hoeft in tegenstelling tot octrooi- of kwekersrecht niet aangevraagd te worden. Zodra iemand een werk
maakt, rust daar auteursrecht op; en dat in feite wereldwijd. Het auteursrecht heeft
betrekking op de wijze van verwoording of andere vormgeving; niet op de in het werk
neergelegde ideeën of kennis als zodanig. Auteursrecht is niet alleen van toepassing op
bijvoorbeeld teksten en foto’s maar is ook de meest gebruikelijke vorm van bescherming voor software.

2.2 Valorisatie is meer dan intellectuele eigendom

De opdracht aan de commissie was om de bestaande praktijk bij de benutting van
intellectuele eigendom – in het bijzonder octrooien – op resultaten van wetenschappelijk onderzoek te onderzoeken. In dit rapport ligt daarom sterk de nadruk op
octrooien. De commissie vindt het echter belangrijk om te benadrukken dat de rol van
octrooien niet moet worden overschat. Valorisatie is naast het verrichten van onderzoek en het geven van onderwijs een van de drie kerntaken van universiteiten. Dit
maakt dat het benutten van resultaten op wetenschappelijk onderzoek in het algemeen van groot belang is. Deze benutting kan echter op tal van manieren plaatsvinden
en heeft verschillende vormen die lang niet altijd economisch van aard zijn. Waar het
in essentie om gaat is dat kennis gaat stromen, zowel van universiteit naar maatschappij als vice versa. In sommige gevallen en in bepaalde onderzoeksgebieden zoals in de
biomedische industrie spelen octrooien een belangrijke rol bij het goed laten verlopen
van deze kenniscirculatie. In andere gebieden spelen octrooien minder of in het geheel
geen rol. Het feit dat octrooien slechts in bepaalde situaties zinvol zijn verklaart ook
waarom sommige kennisinstellingen geen octrooien beheren. De afwezigheid van
octrooien is geen teken voor onvoldoende kennisbenutting! Omgekeerd leidt een groot
aantal octrooien niet per se tot goede kennisbenutting.
Het genereren van universitaire inkomsten uit octrooien is geen primaire drijfveer
voor universiteiten en instituten. Verwachtingen over hun inkomsten uit octrooien
de rol van intellectuele eigendom bij valorisatie

27

kader 2.1 – valorisatie zonder octrooi
Archol BV

Winstgevende benutting van wetenschappelijk onderzoek kan heel goed zonder octrooien plaatsvinden. Een treffend voorbeeld is Archol BV, dat in 1996 is opgericht door de
holding van de Universiteit van Leiden om op commerciële basis archeologisch onderzoek en opgravingen uit te voeren bij de aanleg van de Betuweroute. Archol geeft thans in
het algemeen uitvoering aan allerlei projecten die voortvloeien uit het Verdrag van Malta.
Archol is uitgegroeid tot een bedrijf met twintig medewerkers en voert op jaarbasis ongeveer vijftig projecten uit in binnen- en buitenland met een omzet van € 2,5 miljoen.
De werkzaamheden lopen uiteen van opgravingen tot archeologische begeleidingen, al
of niet inclusief ICT- en GIS-ondersteuning en materiaalstudies. Archol onderscheidt zich
in de markt door meer waarde voor de archeologie én voor de projectontwikkelaar ‘uit
de grond te halen’ op basis van wetenschappelijk prioritering en selectie van de meest
kansrijke gebieden.
Sander Weysters
Directeur

mogen ook niet hooggespannen zijn. Voordat octrooien eventueel winst opleveren
zullen ondernemers immers eerst moeten investeren en risico moeten dragen. Die rol
past niet primair bij universiteiten en instituten.
Indirect kunnen octrooien wel bijdragen aan andere vormen van kennistransfer.
Octrooien kunnen ook aan de basis liggen van spin-off-bedrijven of bijdragen aan het
opzetten van onderzoeksconsortia.
De voortgang in biomedisch onderzoek en de daarbij gebruikte technologie leidt
in toenemende mate tot uitvindingen die een analytische, diagnostische uitkomst
genereren en zijn ingebed in ICT. De grens tussen octrooibare uitvindingen en ICT zal
daarom in de sectoren bio- en nanotechnologie gaan vervagen. In valorisatietrajecten
zal daarom naast octrooien het belang van auteursrecht op software en databankenbescherming toenemen.

2.3 Risico’s

De commissie is er uiteraard voorstander van dat de resultaten van wetenschappelijk
onderzoek door de maatschappij worden benut. Waar deze kennis met publiek geld
is ontwikkeld, rechtvaardigt dat alleen al dat de resultaten ten bate moeten komen
van de maatschappij. Discussies over benutting van resultaten van wetenschappelijk
onderzoek gaan te vaak over de manier waarop octrooien te gelde gemaakt kunnen
28

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

worden en of de universiteiten hiervoor wel in voldoende mate vergoeding voor ontvangen. Bij deze sterk commerciële benadering van dit vraagstuk plaatst de commissie
enkele kanttekeningen.
• Gewaakt moet worden voor te hoge verwachtingen over de inkomsten die universiteiten en kennisinstellingen hieruit kunnen verkrijgen. Het primaire doel van universitaire octrooien moet zijn om te bevorderen dat kennis benut wordt, niet het
genereren van inkomsten voor een instelling. Zoals in hoofdstuk 5 duidelijk wordt
gemaakt zijn er wereldwijd slechts enkele instellingen die significant geld verdienen met inkomsten uit octrooien. Zowel bij Europese als Amerikaanse instellingen
bedragen de inkomsten uit licenties slechts enkele procenten van het onderzoeksbudget. Het is niet reëel te veronderstellen dat dit de komende jaren significant zal
veranderen.
• De belangrijke positie die wetenschap inneemt in de kennissamenleving betekent
dat het vertrouwen van de maatschappij in wetenschap cruciaal is. Een steeds
sterkere verwevenheid met overheid, politiek en bedrijfsleven vormt hierbij een
risicofactor. Deze sterke verwevenheid vraagt om het extra bewaken van de onafhankelijkheid en objectiviteit [KNAW, 2013]. Bij onafhankelijk onderzoek worden
de opzet, uitvoering, interpretatie en publicatie van het onderzoek niet oneigenlijk
beïnvloed door belangen van de opdrachtgever. De KNAW heeft er daarom voor
gepleit dat onderzoekers en opdrachtgevers zich committeren aan een verklaring
van wetenschappelijke onafhankelijkheid [KNAW, 2005]. Het is van cruciaal belang
dat de manier waarop wordt omgegaan met het benutten van IE in lijn is met deze
uitgangspunten.

de rol van intellectuele eigendom bij valorisatie

29

3. kwantitatieve
gegevens en regelgeving

3.1 Aantal octrooiaanvragen bij universiteiten en instituten
Octrooien aangevraagd door universiteiten of medische centra
Hoeveel octrooien vragen universiteiten en instituten jaarlijks aan en wat gebeurt
daarmee? NL Octrooicentrum heeft tussen 2010 en 2012 een uitgebreide inventarisatie uitgevoerd waarin deze vraag voor de periode 2000 t/m 2010 is onderzocht [NL
Octrooicentrum, divisie van Agentschap NL, 2013]. In tabel 3.1 is weergegeven hoeveel
octrooien er door universiteiten zijn aangevraagd. Het betreft hier de aanvragen die
op naam van de betreffende universiteit zijn vermeld in de openbare octrooidatabase
Espacenet (www.espacenet.nl) waarbij alleen unieke vindingen zijn geteld. Wanneer
op een vinding voor meer landen octrooi is aangevraagd, wordt deze maar één keer
meegeteld. De cijfers hebben betrekking op aanvragen, niet op verleende octrooirechten. De aanvragen van instituten en stichtingen die aan een universiteit zijn gelieerd
zijn niet meegeteld.
Negen3 van de veertien universiteiten hebben vervolgens meegedaan aan een meer
gedetailleerde analyse (zie verderop voor uitleg over deze analyse). Deze instellingen
vroegen in de betreffende periode 952 octrooien aan waarvan het eigendom bij de
betreffende universiteit ligt. Gemiddeld werden er dus jaarlijks 9,6 octrooien4 door
3 Voor de vervolganalyse moesten de instellingen alle namen aanleveren van personeelsleden
die mogelijk als uitvinder op een octrooiaanvraag waren vermeld. Dit is veel werk geweest en
niet alle instellingen waren in staat of bereid dit te doen.
4 Berekening is: 952 octrooiaanvragen/9 universiteiten/11 jaar = 9,6 octrooiaanvragen per
universiteit per jaar.

30

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

een universiteit aangevraagd. Hoewel niet alle universiteiten in dit onderzoek waren
betrokken is de verwachting dat dit een representatief beeld is.
Tabel 3.1 Aantal octrooiaanvragen Nederlandse Universiteiten (2000-2010)

Universiteit
Deelnemers aan uitgebreide vervolganalyse
Universiteit Leiden
Universiteit Utrecht
Vrije Universiteit Amsterdam
Radboud Universiteit Nijmegen
Rijksuniversiteit Groningen
Technische Universiteit Delft
Technische Universiteit Eindhoven
Universiteit Twente
Universiteit Wageningen
Totaal van universiteiten die aan
vervolgonderzoek hebben meegedaan.
Niet in vervolganalyse
Erasmus Universiteit
Universiteit van Amsterdam
Universiteit Maastricht
Universiteit Tilburg
Totaal alle universiteiten

Aantal octrooien van
Aantal octrooiaanvragen derden waarop medeop naam van de betrefwerkers van de univerfende instelling (unieke siteit als uitvinder staan
vindingen)
vermeld
128
80
82
81
60
293
104
70
54

952
121
41
60
0

1174

Bron: [NL Octrooicentrum, divisie van Agentschap NL, 2013].

118
184
63
81
145
485
680
92
98

1946
–
–
–
–
–

Het Rathenau Instituut geeft in haar Feiten & Cijfers publicatie [Horlings e.a., 2013] een
cijfermatig overzicht van de octrooiactiviteit van de Nederlandse kennisinstellingen
sinds 1945. Vóór 1980 was op instellingsniveau slechts een enkele instelling actief.
Sinds 1980 is het gemiddeld aantal octrooiaanvragen van vrijwel alle instellingen
jaarlijks aanzienlijk toegenomen5 (figuur 3.1). Het gezamenlijke aantal octrooiaanvragen is in de periode 2005-2009 veertien keer zo groot als in de periode 1980-1984.
Het aandeel van de kennisinstellingen in het totaal aantal Nederlandse aanvragen is
gestegen van 1,1% (1980-1984) tot 4,7% (2005-2009).
De publicatie van het Rathenau instituut geeft ook inzicht in de gebieden waarin de
Nederlandse kennisinstellingen relatief actief zijn. Een analyse per gebied voert echter
te ver voor deze inventarisatie. Voor meer informatie zie [Horlings e.a., 2013].

5 In 1980 werd in de Verenigde Staten de Bayh-Dole Act aangenomen. Die bepaalt dat de
intellectuele eigendom van met overheidsgeld gefinancierd onderzoeksresultaat niet eigendom
is van de overheid, maar van de onderzoeksinstellingen. Daardoor begon kennis te stromen
(onder meer via TTO’s) met uitstraling naar andere landen.
kwantitatieve gegevens en regelgeving

31

500
400
300
200

0

1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

100

Figuur 3.1. Het aantal octrooiaanvragen door Nederlandse kennisinstellingen, 19802009 [Horlings, 2013].

Octrooien voortkomend uit of gerelateerd aan universitair onderzoek
De getallen in de derde kolom van tabel 3.1 hebben alleen betrekking op octrooien die
zijn aangevraagd door de betreffende universiteit. Het totaal aantal octrooiaanvragen
gerelateerd aan het wetenschappelijke onderzoek van deze instellingen ligt hoger,
maar is in de octrooidatabases niet direct zichtbaar omdat deze octrooiaanvragen op
naam van bijvoorbeeld een bedrijf staan. Om toch een inschatting te krijgen van de
omvang van deze groep octrooien heeft het NL Octrooicentrum voor negen instellingen (zie tabel 3.1) geanalyseerd bij hoeveel octrooien van andere partijen wetenschappelijk personeel van de betreffende universiteit als uitvinder was betrokken. Dit is
gedaan door eerst een overzicht te maken van alle medewerkers die in de betreffende
periode bij de universiteit hebben gewerkt en mogelijk als uitvinder betrokken waren
bij een octrooi. Vervolgens is in de PATSTAT database van het Europees Octrooibureau
gekeken of de namen van deze medewerkers als uitvinder voorkwamen op octrooiaanvragen van andere partijen dan de universiteit zelf. De gevonden resultaten zijn
vervolgens gevalideerd door medewerkers van het betreffende TTO. In totaal blijken
dit in de periode 2000-2010 1946 octrooiaanvragen te zijn. Gemiddeld worden er
dus jaarlijks 19,7 octrooiaanvragen6 per universiteit gedaan die voortkomen uit
wetenschappelijk onderzoek bij universiteiten. De onderlinge verschillen tussen de
instellingen zijn echter groot. Zo hebben de Technische Universiteit Delft en de Technische Universiteit Eindhoven in totaal vrijwel evenveel octrooiaanvragen (de som van
het aantal octrooiaanvragen van de desbetreffende universiteit in kolom 3+4 in tabel
6 1946 octrooiaanvragen/9 universiteiten/11 jaar = 19,7 octrooiaanvragen per universiteit
per jaar

32

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

3.1) maar is er bij de TU Eindhoven duidelijk veel meer sprake van octrooiaanvragen
die op naam van derden staan. Dit heeft vooral te maken met het IE beleid van de verschillende instellingen. In Eindhoven is de filosofie blijkbaar meer dan in Delft dat het
octrooi zo snel mogelijk op naam van een bedrijf moet komen te staan.
Ook is er sprake van een ongelijke verdeling bij de onderzoekers. Een beperkt aantal onderzoekers is betrokken bij een groot deel van de octrooiaanvragen.

Octrooien bij KNAW- of NWO-instituten

Onderzoek bij de instituten van NWO en de KNAW leidde in de periode 2006-2012 tot
82 octrooiaanvragen, zie tabel 3.2 (gemiddeld 11,7 per jaar). Bij de uitgebreide analyse van het NL Octrooicentrum waren geen KNAW of NWO instituten betrokken. Het
is echter bekend dat ook hier onderzoekers als uitvinder betrokken waren bij octrooiaanvragen van derden.
Onderzoeksfinanciering door STW leidde tot 86 octrooiaanvragen waarvan 22 op
naam van derden.
Tabel 3.2 Aantal octrooiaanvragen NWO en KNAW (2006-2012)
Instituut
NWO-instituten
FOM*
FOM-AMOLF
FOM-Differ
FOM-Nikhef
ASTRON
CWI
SRON
KNAW-instituten
Hubrecht instituut
ICIN
Nederlands Herseninstituut
NIOO
Totaal instituten

STW
STW op naam van derden
Totaal

2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Totaal
3
–
–
–
–
–
–

–
3
4
–
–
–
–

–
5
3
–
2
–
–

–
1
–
1
1
–
–

–
8
3
–
–
–
1

–
3
–
1
–
2
–

–
5
1
3
–
–
–

3
25
11
5
3
2
1

7

13

14

9

17

13

11

82

20

25

24

23

31

25

20

3
0
1
0

9
4

5
0
1
0

12
0

2
0
2
0

12
0

3
1
1
0

8
5

2
0
1
1

10
5

5
1
0
1

8
4

2
0
0
0

5
4

22
2
6
2

64
22

168

* In 2006 is alleen op centraal niveau het aantal octrooien bijgehouden niet per instituut.
Bron: NWO en KNAW. Alleen instituten met octrooiaanvragen in deze periode zijn vermeld.

Kwekersrecht
Jaarlijks worden er zo’n 600 à 700 aanvragen gedaan voor nationaal kwekersrecht.
Het overgrote deel hiervan heeft betrekking op groentegewassen [Raad voor Plantenrassen, 2013]. Deze aanvragen worden vrijwel uitsluitend gedaan door commerciële
partijen. Kwekersrecht op naam van een universiteit komt niet of slechts zeer incidenteel voor [persoonlijke communicatie, secretaris Raad voor plantenrassen]. Ook
bij de onderzoeksfinanciers STW en NWO Aard- en Levenswetenschappen zijn geen
kwantitatieve gegevens en regelgeving

33

recente aanvragen voor kwekersrechten bekend. Naast de ruim 600 nationale aanvragen werden er in 2012 door Nederlandse partijen ook nog 894 aanvragen gedaan voor
Europees kwekersrecht [CPVO, 2013]. Of hierbij Nederlandse universiteiten waren
betrokken is niet bekend, maar gezien de afwezigheid van nationale aanvragen door
universiteiten is het onwaarschijnlijk dat het bij Europese aanvragen wel om grote
aantallen universitaire aanvragen zou gaan. Geconcludeerd wordt daarom dat het
kwekersrecht een marginale rol speelt bij de benutting van resultaten op wetenschappelijk onderzoek. Het is natuurlijk wel mogelijk dat er kwekersrechten op naam van
bedrijven zijn voortgekomen uit wetenschappelijke samenwerkingsprojecten met
universiteiten.

Bescherming van software

Zoals in paragraaf 2.1 is aangegeven is de meest gebruikte vorm om software te
beschermen het auteursrecht. Dit recht wordt nergens geregistreerd waardoor het
nauwelijks is na te gaan hoe vaak dit speelt bij software die voortkomt uit wetenschappelijk onderzoek. Bij een voor dit gebied belangrijke onderzoeksfinancier als STW zijn
sinds 2007 4 à 5 licenties op software afgesloten op een totaal van 45 lopende licenties. Een octrooi op software is hier nog nooit aan de orde geweest. De inkomsten die
hiermee gemoeid zijn niet substantieel.

Benutting van de universitaire IE

Uit de analyse van het NL Octrooicentrum blijkt dat er jaarlijks per universiteit gemiddeld 29,2 octrooiaanvragen gebaseerd zijn op universitair wetenschappelijk onderzoek. Slechts een deel hiervan staat ook op naam van de betreffende universiteit. Circa
tweederde staat op naam van bedrijven. Van de octrooien die door een universiteit
worden aangevraagd en dan op hun naam komen staan wordt vervolgens in circa 13%
van de gevallen een licentie verleend aan bedrijven, verdeeld over MKB, groot bedrijf
en spin-off. Bij deze cijfers past nog een kanttekening. De gemiddelden zijn berekend
over de periode 2000-2010. In deze periode is een enorme groei geweest van het
aantal octrooiaanvragen door kennisinstellingen (figuur 3.1). Het actuele gemiddelde
per jaar ligt op dit moment daarom hoger (2009 gemiddeld op 37,6 octrooiaanvragen
per jaar).

In de periode 2000-2010 zijn gemiddeld per jaar 6,7 spin-off-bedrijven per universiteit (inclusief UMC) opgericht waarvan er gemiddeld 2,7 zijn gestart op basis van
universitaire kennis waarvoor een octrooi is aangevraagd. Dit komt gedurende die
periode neer op gemiddeld 1,86 op octrooien gebaseerde spin-off-bedrijven per
1000 onderzoekers per jaar. Dit komt goed overeen met de resultaten uit de Europese
knowledge transfer studie (zie hoofdstuk 5). Die komen voor Nederland op 2,4 spin-offbedrijven per 1000fte maar die tellen niet alleen de op octrooien gebaseerde spin-offs
mee.
34

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

3.2 Spelregels over intellectuele eigendom
3.2.1 Wettelijk kader
Recht op eigendom
Wettelijk is vastgelegd dat de eigendom van resultaten van wetenschappelijk onderzoek bij de kennisinstellingen ligt en niet bij de onderzoekers. Zo bepaalt de Rijksoctrooiwet 1995 (artikel 12, lid 3): Indien de uitvinding is gedaan door iemand die in
dienst van een universiteit, hogeschool of onderzoeksinstelling onderzoek verricht, komt
de aanspraak op octrooi toe aan de betrokken universiteit, hogeschool of onderzoeksinstelling. De betreffende onderzoeker heeft wel het recht om als uitvinder op dit octrooi
te worden vermeld (artikel 14) en recht op een billijke vergoeding. Uit een uitspraak
van de Hoge Raad kan worden afgeleid dat bij een billijke vergoeding kan worden
gedacht aan zoiets als een dertiende maand salaris.
In de Zaaizaad- en plantgoedwet 2005 staat een vergelijkbare passage over het kwekersrecht: Indien de kweker een ras heeft gekweekt of heeft ontdekt en ontwikkeld in het
kader van een dienstbetrekking of in het kader van een overeenkomst tot het verrichten
van diensten ten behoeve van een ander, anders dan tegen loon, welke dienstbetrekking
of overeenkomst met zich brengt, dat de kweker kweek- of ontwikkelingsarbeid verricht
met betrekking tot het gewas, waartoe het ras behoort, komt de aanspraak op verlening
van kwekersrecht in afwijking van artikel 50 toe aan de werkgever dan wel de opdrachtgever dan wel de rechtverkrijgende van de werkgever of opdrachtgever. Ook hier heeft
de kweker in dat geval recht op een vergoeding naar billijkheid.

Over het auteursrecht bepaalt art. 7 Auteurswet: Indien de arbeid, in dienst van een
ander verricht, bestaat in het vervaardigen van bepaalde werken van letterkunde, wetenschap of kunst, dan wordt, tenzij tussen partijen anders is overeengekomen, als de maker
van die werken aangemerkt degene, in wiens dienst de werken zijn vervaardigd.
Ook hier komt in beginsel het auteursrecht dus toe aan de werkgever. In de praktijk
ligt dit echter genuanceerder omdat in de jurisprudentie is bepaald dat dit alleen van
toepassing is wanneer een bepaald werk het resultaat is van een nauwkeurig ingekaderde opdracht van de werkgever. In veel situaties in het wetenschappelijk onderzoek
is dit niet het geval en komt het auteursrecht op een proefschrift of andere wetenschappelijke publicatie wel toe aan de werknemer. Bij bepaalde vormen van contractonderzoek waarbij weinig of geen vrijheid ligt bij de betreffende onderzoeker kan het
auteursrecht wel bij de werkgever of de opdrachtgever liggen. De Auteurswet bevat
voor dat geval niet een aanspraak op een (billijke) vergoeding.
In de CAO Nederlandse Universiteiten (waar de meeste onderzoekers als werknemer van een universiteit onder vallen) zijn nadere bepalingen opgenomen over de
verplichting van werknemers om vindingen te melden aan de werkgever en volop
kwantitatieve gegevens en regelgeving

35

medewerking te verlenen om deze in staat te stellen een aanvraag voor een octrooi of
andersoortige aanvraag voor IE te doen. In de CAO is anderzijds ook geregeld dat een
werknemer deze rechten mag terugvorderen indien de werkgever niet binnen een
bepaalde termijn is overgegaan tot het aanvragen van een octrooi- of kwekersrecht.

Mededingingsrecht

De praktijk van benutting van intellectuele eigendom van resultaten van wetenschappelijk onderzoek bij publiekgefinancierde of gecofinancierde instellingen moet
voldoen aan het Europese mededingingsrecht. Dat is dwingend verdragsrecht van
hoge orde, met daarop gebaseerd beleid van het Europese Commissie en rechtspraak
van het Hof van Justitie van de EU, waaraan de Nederlandse wetgever niets kan en wil
veranderen. De Europese en Nederlandse mededingingswetgeving kent deelgebieden,
waaronder vooral: 1) kartelrecht, 2) misbruik van economische machtsposities, en 3)
staatssteun. Het deelgebied ‘staatssteun’ en met name het richtsnoer voor Onderzoek
& Ontwikkeling & Innovatie is van directe betekenis voor het thema van dit rapport. In
het kort is de essentie dat oneerlijke concurrentie verboden is, en dat daarom intellectuele eigendom van resultaten van wetenschappelijk onderzoek aan publiek gefinancierde of gecofinancierde instellingen alleen voor reële marktwaarde aan individuele
bedrijven mag worden gelicentieerd of overgedragen. In de praktijk hebben kennisinstellingen en bedrijven hier moeite mee. Verschillende lidstaten hebben dat bij de
Europese Commissie aangegeven. De Commissie heeft exclusieve competentie op het
gebied van staatssteun. Vóór de zomer van 2014 wordt een hernieuwd richtsnoer voor
Onderzoek & Ontwikkeling & Innovatie7 verwacht waarin mogelijk aandacht is voor
deze problematiek. Bovendien laat het Directoraat-Generaal ‘Research’ van de Europese Commissie een onderzoek uitvoeren naar het internationale staatssteunbeleid op
het gebied van onderzoek en R&D. De rapportage daarvan wordt in 2015 verwacht.
Het alternatief is uiteraard om kennis gratis aan iedereen ter beschikking te stellen – zoals via publicaties in wetenschappelijke tijdschriften. De adviesaanvraag gaat
er echter van uit dat octrooieren niet alleen openbaarmaking bevordert, maar er
bovendien toe leidt dat de uitvinding eerder tot daadwerkelijke toepassing kan komen
omdat investering in doorontwikkeling zónder aan een octrooi te ontlenen exclusiviteit voor een bedrijf te riskant is. Daarvan uitgaande komt het genoemde EU-mededingingsrecht in beeld dat beoogt er op toe te zien dat met een bijdrage uit gemeenschapsgeld niet één of meer individuele ondernemingen bevoordeeld worden.
Voorkoming daarvan veronderstelt overdracht of licentiëring tegen een marktconforme prijs. Daartoe zou idealiter een openbare aanbestedings- of biedingsprocedure
gevolgd moeten worden. Zo’n procedure is echter omslachtig en wordt door de Europese autoriteiten ook niet per se noodzakelijk geacht. Wel zal een oriëntatie op marktconformiteit meebrengen dat bij potentieel lucratieve exploitatiemogelijkheden de
(kwade en) goede kansen worden vertaald in een financiële tegenprestatie op royaltybasis. Daarnaast kent het toepasselijke recht meldingsplichten bij de (Europese)
7

36

Zie Official Journal of the European Union, 2006/C 323/01. Ook via: http://bit.ly/Tyc0WS.
benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

autoriteiten. ‘Soepele’ totstandkoming van overdrachten en exclusieve licentieovereenkomsten staan dus op gespannen voet met verboden staatssteun.
Dit geeft universitaire bestuurders, die in dit opzicht sowieso een taak hebben,
overigens een extra steun in de rug om er streng op toe te zien dat kennishandel niet
leidt tot bevoordeling van individuele bedrijven. Bijlage 5 geeft een beknopt overzicht
van relevante elementen van het Europese mededingingsrecht.

3.2.2 Interne regelingen bij universiteiten en kennisinstellingen

Vrijwel alle instellingen hebben interne regels waarin wordt vastgelegd hoe om te
gaan met intellectueel eigendom of zijn druk bezig deze vorm te geven. De commissie
heeft van een aantal instellingen onder embargo inzage gekregen in conceptregelingen die nog niet binnen de eigen instelling waren geaccordeerd of gecommuniceerd.
Daarom worden hier behalve in tabel 3.3 geen namen van individuele instellingen
genoemd en alleen de bevindingen op hoofdlijnen gepresenteerd.
Nadere beschouwing van de regelingen leert dat er geen grote tegenstrijdigheden
in de spelregels zijn. Wel zijn er grote verschillen in de manier waarop deze regels zijn
vastgelegd, de mate van detail waarin e.e.a. is beschreven, het karakter van de documenten en de publieke beschikbaarheid ervan. Sommige universiteiten hebben gekozen voor een tamelijk juridische en gedetailleerde beschrijving van rechten en plichten
van alle betrokkenen. Onderwerpen die in zo’n uitgebreide vorm worden geregeld zijn
o.a.: rechten en plichten, aanspraken op kennis en of IE rechten, geheimhouding en
publicaties, verdeling van kosten, inkomsten en voorwaarden en richtlijnen voor het
oprichten van ondernemingen.
Bij sommige andere instellingen maken de regels omtrent IE deel uit van een meer
algemene researchcode waarin ook zaken met betrekking tot wetenschappelijke
integriteit, omgang met media en goed werknemerschap zijn geregeld. Dan zijn ze
vaak globaler beschreven. De regels zijn lang niet bij alle instellingen voor eenvoudig
te vinden voor buitenstanders, en misschien ook niet voor de medewerkers. Een paar
veel voorkomende onderwerpen worden hieronder nader toegelicht.

Intellectuele eigendom en de verdeling van opbrengsten

Zoals aangegeven in paragraaf 3.2.1 komt de intellectuele eigendom met betrekking
tot octrooien en kwekersrecht in beginsel toe aan de instelling en heeft de uitvinder
recht op een billijke vergoeding. Wereldwijd is dit ook een geaccepteerd verschijnsel.
In alle regelingen is dit dan ook het uitgangspunt. Alle universiteiten hebben al dan
niet geformaliseerde afspraken gemaakt over de verdeling van de (netto) opbrengsten
uit een octrooi. Meest gangbaar is een verdeling van 1/3 van de opbrengst voor de
uitvinder(s), 1/3 voor de betreffende afdeling en 1/3 voor de universiteit of instelling.
Zoals weergegeven in tabel 3.3 zijn er echter verschillen in onderlinge verdeling of
wordt er een maximum verbonden aan de vergoeding voor de uitvinder. Soms hanteert een UMC een andere vergoeding dan de universiteit waartoe het behoort. NWO
instituten hanteren eigen regelingen.
kwantitatieve gegevens en regelgeving

37

Publicaties versus geheimhouding
Een octrooi kan niet worden verleend op iets waarover al is gepubliceerd, ook niet als
dit door de uitvinder zelf is gedaan. De wens van wetenschappers om snel te publiceren kan daarom op gespannen voet staan met een octrooiaanvraag. Sommige universiteiten maken expliciet dat na een octrooieerbare vinding gedurende een bepaalde
periode (meestal ± 12 weken) hierover niet gepubliceerd mag worden. Uit de interviews blijkt overigens dat dit in praktijk nauwelijks tot problemen leidt.

Beleid rondom overdracht IE

Sommige universiteiten vermelden in de interne regelingen ook heel expliciet wat de
visie is op het al dan niet overdragen van IE aan derden. Soms wordt er in die gevallen
aangegeven dat men terughoudend is met het overdragen van IE aan derden omdat
het uitgangspunt is dat de kennis die is gegenereerd ten allen tijde beschikbaar moet
blijven voor toekomstig onderzoek en onderwijs. Dit zou met het uitgeven van licenties beter te beheersen zijn dan met de overdracht van IE.

3.2.3 Regels bij publiek-private samenwerking

Universitair onderzoek wordt in toenemende mate uitgevoerd in de vorm van publiekprivate samenwerkingsprojecten en -programma’s. Dit soort programma’s zal ook in
het Europese stimuleringsprogramma Horizon 2020 een belangrijke rol spelen. In dit
soort samenwerkingsverbanden speelt IE een belangrijke rol. Op verzoek van het kabinet heeft de Regiegroep Spelregels in het kader van de topsectoren en in het bijzonder
de topconsortia kennis en innovatie (TKI’s) een advies uitgebracht met een samenhangende set spelregels bij privaat-publieke samenwerking. Onderdeel van deze spelregels is een advies hoe om te gaan met IE in verschillende situaties [Regiegroep Spelregels, 2013]. De ervaringen hiermee zijn nog niet bekend.

3.3 Samenvattend

Het aantal aangevraagde octrooien door Nederlandse kennisinstellingen laat sinds
1980 een stijgende lijn zien. Het gezamenlijk aantal octrooiaanvragen van kennisinstellingen is in de periode 2005-2009 veertien keer zo groot als in de periode 19801984. Het aandeel van de kennisinstellingen in het totaal aantal Nederlandse aanvragen bedraagt 4,7% (2005-2009).
Per universiteit werden er in de periode 2000-2009 jaarlijks gemiddeld zo’n 30
octrooien aangevraagd die voortkomen uit wetenschappelijk onderzoek. Dit is een
gemiddelde over een periode van elf jaar waarin er sprake was van een sterke stijging
van het aantal octrooiaanvragen door universiteiten en kennisinstellingen. De huidige
gemiddelden liggen daarom hoger, in 2009 lag het gemiddelde bijvoorbeeld op 37,6
octrooiaanvragen.
38

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

Tabel 3.3 Verdeling opbrengsten per kennisinstelling
Kennisinstelling
Academisch Medisch Centrum

Instelling
33

Vrije Universiteit Amsterdam
VU Medisch Centrum
Erasmus Universiteit
Universiteit Utrecht
UMC Utrecht
Radboud Universiteit
Radboud UMC
UMC Groningen
Rijksuniversiteit Groningen
Universiteit Maastricht
Universiteit Leiden
Leids Universitair Medisch
Centrum
TU Eindhoven
TU Delft
Universiteit Twente
Universiteit Wageningen

Universiteit van Amsterdam

Instituten
Nederlands Kanker Instituut

KNAW (algemeen)

KNAW (Hubrecht)
NWO

33

Verdeling %
Afdeling /
vakgroep Uitvinder
33
33

Faculteit
–

33

33

–

33
33
40
25
25

33
33
40
50
50

33
33
20
25
25

–
–
–
–
–

40
40
25
25
33
33
33

35
35
25
25
33
33
33

25
25
25
25
33
33
33

–
–
25
25
–
–
–

33
33
33
–
33
33
33
–
33
33
33
–
66
17
17
–
2/3 voor de kenniseenheid (er zijn 5 kenniseenheden in Wageningen UR), 1/6 voor de onderzoeksgroep / 1/6 voor de uitvinder(s).

Maximum per uitvinder per uitvinding
1Mln voor zowel uitvinder als afdeling
2,5 Mln voor de uitvinders gezamenlijk per
vinding
–
–
–
–
1 Mln als er meerdere
octrooien binnen één
licentie vallen, dan
geldt max per licentie
–
–
–
–
–
1 Mln
–

–
–
–
geen cap voor uitvinders, wel cap voor de
kenniseenheid. Alles
boven de 2 Mln gaat
75% naar concern WU
i.p.v. de kenniseenheid.

Verdeling %
Instelling
Afdeling
Uitvinder
–
tot 450k€ aan inkomsten per jaar per uitvinding:
Geen maximum
40
40
20
–
vanaf 450k€ aan inkomsten per jaar per uitvinding:
47,5
47,5
5
–
33
33
33
UMCU
KNAW
Hubrecht Uitvinder
25
25
25
25
Diverse regelingen. Bij FOM bijvoorbeeld: alle baten ten gunste van de onderzoeksgroep; gratificatie voor uitvinders van € 2.500 voor inkomsten tussen
€ 50.000 en € 100.000; 1-3 maandsalarissen voor inkomsten > € 100.000.

kwantitatieve gegevens en regelgeving

39

Ongeveer tweederde van deze octrooien is niet aangevraagd door universiteiten
maar door bedrijven. Van de octrooien die op naam staan van de universiteiten wordt
zeker 13% in licentie gegeven aan derden. De instituten van KNAW en NWO vroegen
in 2006-2012 samen 82 octrooien aan op eigen naam. Het feit dat tweederde van de
octrooien op naam staat van bedrijven geeft aan dat deze octrooien potentieel waardevol geacht worden door deze bedrijven. De veronderstelling van sommigen dat er veel
octrooien op universitaire uitvindingen ongebruikt ‘op de plank liggen’ is dus onjuist.
Kwekersrecht en het auteursrecht op software spelen een marginale rol bij de
benutting van IE op resultaten van wetenschappelijk onderzoek.
Vrijwel alle instellingen hanteren interne regels waarin wordt vastgelegd hoe om te
gaan met intellectuele eigendom, of zijn druk bezig deze vorm te geven. Op hoofdlijnen
lijken deze regelingen op elkaar en zijn er geen grote tegenstrijdigheden. Wel zijn er
grote verschillen in de manier waarop deze regels zijn vastgelegd, de mate van detail
waarin e.e.a. is beschreven, het karakter van de documenten en de publieke beschikbaarheid ervan.

40

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

4. ervaringen uit de
praktijk

4.1 Inleiding
Om zicht te krijgen op de dagelijkse praktijk bij de benutting van IE heeft de commissie gesprekken gevoerd met 35 deskundigen (zie bijlage 3). Dit betrof zowel medewerkers van de TTO’s als wetenschappers en vertegenwoordigers van het bedrijfsleven.
In dit hoofdstuk wordt een samenvatting gegeven van de ervaringen en de lessen die
hieruit naar voren kwamen. De bedoeling van deze interviews was dat de commissie
een zo open en eerlijk mogelijk beeld kreeg van hoe een en ander in de praktijk verloopt en waar verbeteringen mogelijk zijn. De bedoeling was niet om na te gaan of het
bij individuele instellingen ‘goed’ of ‘slecht’ verloopt. Er worden daarom geen namen
van partijen of deskundigen genoemd en alleen de rode draad uit de gesprekken wordt
weergegeven, zonder geweld te doen aan verschillen van inzicht.

Focus op IE te beperkt

Veel gesprekspartners gaven aan de sterke focus op octrooien te nauw te vinden.
Het gaat er uiteindelijk om dat de kennis die aan universiteiten en instituten wordt
ontwikkeld gaat stromen naar het bedrijfsleven en andere gebruikers – ook in omgekeerde richting. In bepaalde gevallen kan bescherming van deze kennis door bijvoorbeeld een octrooi hiertoe nuttig zijn. In veel andere gevallen echter niet. De bredere
focus van de discussie zou moeten liggen op valorisatie, dat wil zeggen benutting van
kennis met én zonder juridische bescherming van resultaten en niet alleen gericht op
economie, welvaart en commercieel ondernemerschap, maar ook op welzijn, beleidsonderzoek en sociale innovatie.
ervaringen uit de praktijk

41

4.2 Drijfveren
In het verzoek van de staatssecretaris is gevraagd om te kijken naar de drijfveren
van alle betrokkenen. Alle deelnemers aan de hoorzittingen is daarom gevraagd naar
hun drijfveren (incentives) om zaken te doen c.q. te ondernemen met intellectueel
eigendom uit publiek ge(co)financierd wetenschappelijk onderzoek en of men daarin
nog specifieke risico’s ziet. De drijfveren genoemd door de gesprekspartners die zijn
verbonden aan een kennisinstelling zijn samen te vatten in vier groepen:
• Ten eerste noemen vrijwel alle gesprekspartners als voornaamste drijfveer dat
publiek gefinancierd onderzoek ten bate moet komen van de maatschappij. Het
is kennis die met belastinggeld is ontwikkeld en men voelt een plicht om deze zo
goed mogelijk ten bate van de maatschappij te laten komen. Bij de wetenschappers
in de medische en farmaceutische hoek wordt dit vaak verwoord in de wens om
bepaalde ziektes op termijn uit te bannen of de kwaliteit van het leven van patiënten te verbeteren.
• Ten tweede geeft men aan dat IE kan helpen om nieuw onderzoek c.q. onderzoeksmiddelen aan te trekken. Een strategische IE positie hoort in sommige vakgebieden
bij een scientific track record waardoor je ook weer nieuwe middelen kunt verwerven. Dit geldt ook bij het aantrekken van investeringen van private partijen. Het
bezit van een octrooi kan je interessant maken voor een industriële partner die
hier wellicht in geïnteresseerd is. Door de wettelijke bescherming van kennis is de
kans dat een bedrijf ‘er met het idee vandoor gaat’ kleiner waardoor de discussies
over vervolgonderzoek ook opener gevoerd kunnen worden.
• De derde categorie drijfveren heeft te maken met de gevoelde verplichting om te
valoriseren. Het streven van het kabinet is immers om uiterlijk vanaf 2016 2,5%

kader 4.1 – kennis en octrooien voor extreem uv lithografie
Eind jaren tachtig benaderen onderzoekers van de Stichting FOM de firma’s Carl Zeiss
en ASML met het voorstel om de bij FOM ontwikkelde multilaagspiegels voor zeer korte
golflengtes te gebruiken voor de fotolithografie. Met lithografie met licht van zulke korte
golflengtes kan de capaciteit van computerchips worden verbeterd. Zeiss en ASML sluiten met FOM een serie van researchcontracten naar de ontwikkeling van lichtbronnen en
deze speciale optiek. Die kennis ligt aan de wieg van Extreem Ultraviolet lithografie en
levert ruim vijfentwintig octrooien op welke verwerkt zijn in de eerste generaties EUV
scanners, high tech apparatuur waarmee Zeiss en ASML thans een leidende positie innemen op de wereldmarkt.
Fred Bijkerk
Hoogleraar MESA+ Instituut voor nanotechnologie

42

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

of meer van de publieke onderzoeksmiddelen in te zetten ten behoeve van het
omzetten van kennis in innovaties. Dit maakt de ambitie om werk te maken van
valorisatie groter. Daarnaast stellen sommige subsidiegevers expliciete eisen aan
valorisatie en bevorderen ze het aanvragen van octrooien. Een voorbeeld hiervan
zijn de programma’s onder het Netherlands Genomics Initiative (NGI).
• De vierde categorie heeft betrekking op persoonlijke motivaties. “Valoriseren is
gewoon heel leuk” en “het is heel spannend om eens iets buiten de academische
wereld te doen” zijn veelgehoorde opmerkingen.

Opvallend is dat het realiseren van inkomsten noch door de wetenschappers noch
door de TTO-deskundigen als primaire drijfveer wordt genoemd. Als het lukt om extra
inkomsten voor de instelling te genereren is dit mooi, maar er wordt genuanceerd
gedacht over de mogelijkheden om veel geld te verdienen met octrooien. IE moet
worden gezien, vinden alle geïnterviewden, als een hulpmiddel bij valorisatie en zeker
niet als doel op zich. Soms heeft een bepaalde instellingen een ‘klapper’ maar over het
geheel is het al heel mooi als je met een IE-beleid over meerdere jaren budgetneutraal
kunt werken. De regeling voor een billijke vergoeding voor uitvinders van economisch
succesvolle octrooien wordt gezien als belangrijk, maar vormt voor vrijwel niemand
een dominante drijfveer om zich extra hierop toe te leggen.

Bedrijven

Bedrijven geven als drijfveer aan dat ze zelf niet in staat zijn om alle technologieën af
te dekken die nodig zijn om een succesvolle business op te bouwen. Zeker als gebieden nodig zijn aan de rand van of geheel buiten de eigen kerncompetenties zoekt
men naar aanvullende expertise en IE van publieke of van private partijen. Als nadeel
van samenwerking met een publieke partner geeft men aan dat publieke IE vaak niet
exclusief is, waardoor het moeilijker is om een concurrentievoordeel te creëren.

4.3 Waar ziet men knelpunten en waar kan het misschien
beter?
Functioneren van de TTO’s

De commissie heeft veel bevlogenheid gezien bij de gesprekspartners van de TTO’s.
Er wordt met relatief weinig mensen hard gewerkt aan een zo goed mogelijke benutting van IE. Duidelijk is wel dat de TTO’s nog relatief jong zijn en dat het opbouwen
van ervaring en expertise in volle gang is. De snelheid waarmee deze leercurve wordt
doorlopen is niet overal gelijk. Kritiek die soms van bedrijven en onderzoekers op het
functioneren van de TTO’s wordt gehoord, moet in het licht van deze opbouwfase worden gezien. De kritiek is bovendien deels inherent aan de positie en taak van de TTO’s
die immers ook regelmatig te maken hebben met tegengestelde belangen. Punten van
kritiek zijn onder meer:
• TTO’s staan soms te veel op afstand van de werkvloer en hebben niet altijd
ervaringen uit de praktijk

43

voldoende verstand van de betreffende markt. Wetenschappers geven aan niet
altijd die ondersteuning te krijgen die ze verlangen. Het TTO stelt zich in hun ogen
soms te juridisch en administratief op en de doorlooptijd is soms te lang. De keerzijde van deze medaille is dat de wetenschappers zich soms heel laat in het proces
richten tot een TTO en daarbij al toezeggingen of uitspraken hebben gedaan die
het belang van de instelling niet ten goede komen. Bovendien zijn wetenschappers
van nature eigenwijs en pikken de aanwijzingen vanuit het TTO maar moeizaam
op. Goede ervaringen worden gemeld met redelijk gespecialiseerde TTO-ers die
decentraal werken waardoor de afstand tot de wetenschappers zowel fysiek als
inhoudelijk klein zijn.
• Het mandaat van TTO’s is lang niet overal hetzelfde. Soms heeft een TTO te weinig
beslissingsbevoegdheid. Dit maakt het voor bedrijven lastig om met hen te onderhandelen.
• De omvang van de TTO’s varieert van tien tot enkele tientallen fte's [NL Octrooicentrum, divisie van Agentschap NL, 2013]. Lang niet alle medewerkers zijn echter
betrokken bij de aanvragen en benutting van IE, al is dit meestal wel de kernactiviteit. Veelal horen ook taken als project- en contractbeheer en subsidieadvies en
-aanvragen tot de taken. De hoeveelheid hooggekwalificeerde menskracht voor de
vele mogelijke taken van een TTO is beperkt waardoor er noodgedwongen soms
minder gedaan kan worden dan eigenlijk wenselijk is.
• Bij onderhandelingen met bedrijven is lang niet altijd sprake van een gelijkwaardige situatie. Bij belangrijke onderhandelingen zijn delegaties van grote bedrijven
vaak zwaarder.

Waardebepaling

Voor de overdracht van een octrooi naar een bedrijf moet volgens de Europese mededingingswetgeving een marktconforme vergoeding worden betaald aan de kennisinstelling (zie ook paragraaf 3.2.1). Het bepalen van de marktwaarde van een octrooi
is echter bijzonder lastig en leidt in de praktijk tot lange onderhandelingen en soms
moeizame discussies. Dit punt kwam tijdens de interviews prominent naar voren en
duidelijk is dat de visies hier soms sterk uiteen lopen. Bedrijven geven aan dat kennisinstellingen de waarde van een octrooi vaak veel te hoog inschatten omdat ze
uitgaan van een op de markt geïntroduceerd product, proces of dienst en een volwassen markt. Hierbij wordt voorbijgegaan aan de investeringen die nodig zijn om hiertoe
te komen zoals verder onderzoek, ontwikkeling, prototype, testen, eventueel regulatory approvals en marketing. Ook de volwassenheid van de markt wordt te weinig
in aanmerking genomen. Als IE in een zeer vroeg stadium wordt overgedragen en er
nog geen concreet zicht is op een product, is de marktconforme waarde gering. Bij de
kennisinstellingen is daarentegen soms de indruk dat de bedrijven er met “de buit
vandoor willen gaan”. Bedrijven stellen zich soms op het standpunt dat ze min of meer
recht hebben op de IE “omdat ze ook al veel belasting betalen”.
44

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

Awareness
In grote lijnen is er bij de meeste wetenschappers besef en overtuiging dat valorisatie
een belangrijke taak is van een universiteit. Het zit echter nog niet ‘in de genen’ van
de meeste wetenschappers en is nog niet in alle aspecten van het universitaire beleid
doorgevoerd. Zo geven veel gesprekspartners aan dat het nog niet of nauwelijks een
rol speelt bij de jaarlijkse functioneringsgesprekken waarbij er vooral aandacht is voor
wetenschappelijke output. Er lijkt hier echter wel een kentering aan de gang: in het
nieuwe Standaard Evaluatie Protocol (SEP) dat vanaf 2015 gaat gelden zal de maatschappelijke impact van onderzoek (het creëren van economische of maatschappelijke
meerwaarde uit de resultaten) expliciet worden meegenomen op basis van een keuze
uit bestaande methoden en indicatoren.
Beleidsmatig krijgt valorisatie veel aandacht binnen de universiteiten. Er zijn
overal TTO’s opgericht maar die kunnen het niet alleen. Op afdeling- of faculteitsniveau bestaan er nog zelden plannen om valorisatie concreet vorm te geven. Er bestaat
wel een zekere angst dat de toenemende awareness leidt tot een prikkel om het aantal
octrooien als prestatie-indicator te gaan gebruiken. Dit zou namelijk averechts werken. Octrooien zijn slechts in bepaalde gevallen een zinvol middel om kennis verder te
brengen.

Uitvindersregeling

Alle universiteiten hebben een regeling voor de billijke vergoeding voor uitvinders
(zie ook paragraaf 3.2.2.). In de praktijk leveren maar zo weinig octrooien significante
netto opbrengsten op, dat slechts enkele wetenschappers voor zo’n vergoeding in
aanmerking komen. Er wordt dan ook heel genuanceerd gedacht over het motiverende
effect van deze regeling. De potentiële inkomsten liggen ook vaak ver in de toekomst
waardoor het zeker voor beginnende wetenschappers te ver van de dagelijkse beslommeringen ligt om daar echt door geïnspireerd te raken. Als inkomsten uit IE door de
betreffende onderzoeker gebruikt kunnen worden om zelf nieuwe onderzoeksideeën
te financieren wordt dit wel als heel stimulerend ervaren.

Onbenut potentieel

Het besluitvormingsproces in aanloop naar een octrooiaanvraag verloopt gestructureerd en weloverwogen. Niemand heeft dan ook het idee dat er veel octrooien ‘op de
plank’ liggen te wachten op een toepassing – iets wat wel eens wordt beweerd. Wel
is de indruk bij sommige TTO-ers dat er nog meer resultaten van wetenschappelijk
onderzoek zijn die, al dan niet met behulp van een octrooi, commercieel benut zouden
kunnen worden. Zij menen dat er sprake is van een onbenut potentieel. Knelpunten
die hierbij worden genoemd zijn de beperkte capaciteit van de TTO’s, zeker waar het
hele specifieke kennis van business development betreft, en de nog te geringe awareness bij veel wetenschappers.

ervaringen uit de praktijk

45

kader 4.2 – voorbeeld van benutting octrooi in medische
industrie

Als hoogleraar en hoofd van de afdeling immunologie in het huidige UMC Utrecht heb ik
vooral fundamenteel gewerkt, en richtten collega’s Jan van de Winkel en Ton Logtenberg
zich op het ontwikkelen van antistoffen als geneesmiddel. Van de Winkel werkte aanvankelijk nauw samen met het Amerikaans biotechbedrijf Medarex. Logtenberg richtte
Ubisys op. Aangezien er vrijwel geen ervaring was met spin-outs, vroeg hij mij om als medeoprichter met name de integratie in universiteit en ziekenhuis mogelijk te maken. Een
groot geluk was het enthousiasme van Gerlach Cerfontaine, toenmalig directeur van het
UMCU, voor dit ondernemerschap. De start-ups werden getrokken door beide ongewoon
energieke, jonge, academische wetenschappers. Op de juiste momenten kwamen er financiële middelen beschikbaar, vooral venture capital. Essentieel voor deze investeringen
en voor de geplande IPO’s was de bescherming van het intellectueel eigendom (technologie, antistoffen, maar bijvoorbeeld ook transgene muizen) via octrooien. Aan het eind
van 2000 culmineerde dit in twee spectaculaire beursgangen van elk bijna 200 MEuro:
Ubisys fuseerde in 2000 met het Leidse Introgene tot Crucell en ging in Amsterdam en
New York naar de beurs. Vanuit Medarex werd Genmab opgericht, sinds 2000 genoteerd
in Kopenhagen, maar met het zwaartepunt in Utrecht. In de jaren daarna ontwikkelden
beide bedrijven hun eigen geneesmiddelen en werden winstgevend. J&J kocht Crucell in
2011 voor meer dan 2 miljard USD. Genmab is op dit moment ook meer dan 1 miljard
Euro waard, terwijl van de Winkel er nu CEO is.
Hans Clevers
President KNAW

4.4 Financiële aspecten
Vrijwel alle universiteiten werken met een centraal fonds of vergelijkbare centrale
financieringsbron waaruit de aanvraagkosten van octrooien (deels) worden betaald.
In sommige gevallen dragen de faculteiten of de betreffende afdelingen ook een deel
van de aanvraagkosten. Vaak is het beleid dat binnen 2,5 jaar een commerciële partij
gevonden moet zijn die de kosten wil overnemen omdat na die periode de kosten sterk
gaan toenemen vanwege de zogenaamde ‘taksen’. Voor sommige vindingen is die periode van 2,5 jaar eigenlijk aan de te korte kant. Duidelijk is dat het besluit over al dan
niet octrooieren en over voorzetting weloverwogen wordt genomen, mede vanwege
die kosten. Geen van de gesprekspartners geeft aan dat tekort aan budget in het aanvraagstadium een groot probleem is.

46

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

Octrooifonds
De gesprekspartners is expliciet gevraagd of een al of niet landelijk octrooifonds zou
kunnen leiden tot een betere benutting van IE op resultaten van wetenschappelijk
onderzoek. Hier ziet vrijwel niemand veel heil in. De angst is dat een ruim octrooifonds zelfs averechts zou kunnen werken omdat de noodzaak van een kritische beoordeling van een aanvraag minder zou kunnen worden. Dit kan tot een toename van
‘nutteloze’ octrooien leiden. Bovendien zou de afstand tussen de beoordelaars bij zo’n
octrooifonds en de onderzoekers te groot kunnen worden. Slechts in bepaalde situaties zou zo’n fonds zinvol kunnen zijn, namelijk voor die octrooien waarvoor de potentie heel groot is maar de tijd van idee tot marktrijpheid heel lang is - de zogenaamde
strategische octrooien, die langer in portefeuille gehouden moeten worden. Voorbeelden hiervan kunnen onder meer worden gevonden bij medische instrumenten. Een
knelpunt dat wel genoemd wordt, is de financiering van de proof of concept fase. In zijn
algemeenheid is de suggestie om bij de financiering niet zozeer het octrooi centraal te
zetten maar de betreffende business case en te kijken wat daarvoor nodig is.

4.5 Regelgeving

Interne beleidsregels kennisinstellingen
Zoals in paragraaf 3.2.2 is aangegeven kennen alle universiteiten en kennisinstellingen
interne regels omtrent IE beleid. Deze regels lijken op hoofdlijnen op elkaar maar zijn
zeker niet uniform. De regeling van een UMC is soms zelfs weer anders dan die van de
betreffende universiteit. Vooral bedrijven vinden dit verwarrend en pleiten voor harmonisatie, misschien zelfs in Europees verband. Veel interne beleidsdocumenten gaan
vooral over octrooien maar niet over andere IE zaken zoals bijvoorbeeld auteursrecht
op software of beleid rondom start-ups. Daardoor is er veel meer onduidelijkheid over.
Veel gesprekspartners geven aan behoefte te hebben aan meer uniforme afspraken die
wel voldoende ruimte moeten laten voor maatwerk. Over de vraag of het spelregeldocument (zie paragraaf 3.2.3) de oplossing is wordt wisselend gedacht. Het is volgens
sommigen te abstract en laat nog teveel open.

Staatssteun en mededingingsregels

De regels rond staatssteun blijken in de praktijk tot veel discussie en vertraging te
leiden. Veel gesprekspartners geven aan dat deze regels vaak enorme beperkingen
opleveren, mede doordat ze veel vage kenmerken hebben. De neiging bij de overheid
en juristen is om dan bij de toepassing aan de veilige kant te gaan zitten, mede onder
de maatschappelijke druk van integriteit. Men geeft aan dat hierdoor vaak niet optimaal gebruik wordt gemaakt van het bij kennisinstellingen ontwikkelde IE.

Regels subsidieverstrekkers

Er zijn veel verschillende partijen betrokken bij het financieren van wetenschappelijk
onderzoek. Deze partijen (bijv. STW, TI Pharma, CTMM etc.,) proberen vaak met eigen
ervaringen uit de praktijk

47

beleid invloed uit te oefenen op de benutting van intellectuele eigendom). Dit zorgt
voor een toename van de complexiteit en de duur van onderhandelingen. De richtlijnen in KP7 en KP8 worden wel helder en eenvoudig gevonden.

48

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

5. internationaal
perspectief

5.1 Nederland in Europees perspectief – Knowledge Transfer
Study
In april 2008 heeft de Europese Commissie een reeks aanbevelingen gedaan over het
management van intellectuele eigendom bij kennistransferactiviteiten met als een van
de doelen de bevordering van kennisoverdracht tussen de publieke en private sector.
Om de invoering van deze aanbevelingen te volgen zijn monitoringstudies uitgevoerd
die inzicht geven in de kennisoverdrachtsactiviteiten van verschillende lidstaten
[Arundel, 2013]. De European Knowledge Transfer Indicators Survey 2010-2012 heeft in
32 (voornamelijk Europese) landen voor 498 kennisinstellingen gegevens verzameld
over de karakteristieken van de kennistransferbureaus en de aard en kwantiteit van
de kennisoverdrachtsactiviteiten. Van de 498 instellingen die meededen aan de survey
waren er 408 verbonden aan een universiteit, de rest aan een onderzoeksinstituut. De
belangrijkste bevindingen worden hieronder weergegeven.

Omvang en ‘leeftijd’ van de TTO’s

De meeste universitaire TTO’s zijn nog relatief onervaren en hebben een kleine staf.
Ruim 60 procent van de TTO’s is opgericht na 2000 en heeft minder dan 10 fte staf.
Voor details zie tabel 5.1.

internationaal perspectief

49

Tabel 5.1 Karakteristieken van Europese TTO’s
Karakteristiek
Oprichtingsdatum
Aantal fte universitair TTO
Expertise

Bron: [Arundel, 2013].

17,2% voor 1990
22,1% tussen 1990 en 1999
60,7% in of na 2000
22,1% < 2
29,2% 2,1 tot 5
18,6% 5,1 tot 10
30,1 > 10 fte
75,2% minimaal 1 medewerker met
universitaire ingenieurs of natuurwetenschappelijke achtergrond.
58,1% minimaal 1 medewerker met
bedrijfskunde of management achtergrond.

Bijzonderheden
Gemiddelde oprichtingsdatum
universitaire TTO: 1991
Vooral in Verenigd Koninkrijk
hebben TTO’s meer dan 10 fte

Inkomsten uit licenties
Er zijn grote verschillen in de mate waarin universiteiten inkomsten krijgen uit
licenties op IE. Gemiddeld hadden universiteiten in 2011 13,5 licenties die inkomsten
genereren en leverde dit een universiteit gemiddeld €870.320 op aan licentie-inkomsten (tabel 5.2). Ruim 30% van de universiteiten had echter geheel geen inkomsten uit
licenties en 64% minder dan €100.000. Zo’n 10% van de universiteiten waren samen
goed voor 85,3% van alle licentie-inkomsten (2011).
De licenties van universiteiten gaan in 40% van de gevallen naar het MKB en voor
37,6% naar grotere bedrijven. Start-ups zijn verantwoordelijk voor 22,1% van het
aantal licenties. Of een universiteit octrooien of licenties hierop heeft, hangt uiteraard
sterk af van de onderzoeksgebieden waarop deze actief is. De ene sector leent zich hier
veel meer voor dan andere.
Tabel 5.2 Inkomsten uit licenties (2011)

Universiteiten
Gemiddelde inkomsten uit licenties
Percentage instellingen zonder licentie-inkomsten
Percentage instellingen met < €100.000 aan licentie-inkomsten
Aandeel van de 10 instellingen met de meeste inkomsten in het totaal
van alle licentie-inkomsten

Bron: [Arundel, 2013].

€870.320
30,6%
64,0%
85,3%

Kennisinstellingen
€2.761.741
20,7%
48,3%
91,6%

In tabel 5.3 is weergegeven op welke gebieden universiteiten octrooien aanvragen
en uit welke gebieden licentie-inkomsten voortkomen. Duidelijk is dat ruim 80% van
de licentie-inkomsten bij universiteiten gerelateerd is aan biomedisch onderzoek,
op grote afstand gevolgd door ICT gerelateerde licenties (7,4%) en overig (6,8%).
Licentie-inkomsten leveren slechts een heel beperkte bron van inkomsten voor Europese universiteiten en onderzoeksinstellingen. Bij die instellingen die inkomsten uit
50

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

licenties rapporteerden lag dit op 1,0% en 3,3% voor universiteiten respectievelijk
onderzoeksinstellingen. Ook in een vergelijkbaar Amerikaans onderzoek lag dit percentage op slechts 4,1%.
Tabel 5.3 Verdeling licentie-inkomsten naar onderzoeksgebieden (gemiddeld), 2010
Biomedisch
Computers, communicatie apparatuur en software (ICT)
Nanotechnologie en nieuwe materialen
Energietechnologieën voor lage CO2 uitstoot
Overige gebieden
Totaal

Bron: [Arundel, 2013].

Universiteiten
80.5%
7.4%
1.3%
4.0%
6.8%
100.0%

Instituten
95.6%
1.4%
0.2%
0.1%
2.6%
100.0%

Totaal
87.1%
4.8%
0.9%
2.3%
5.0%
100.0%

Gestandaardiseerde prestatie-indicatoren

In tabel 5.3 is weergegeven hoeveel octrooien, start-ups en licentie-inkomsten universiteiten en kennisinstellingen gemiddeld per 1000 fte onderzoekers hebben. Gemiddeld realiseren universiteiten €500.000 per 1000 onderzoekers aan licentie inkomsten. Onderzoeksinstellingen zitten hier met 1,7 miljoen euro aanmerkelijk boven.
Zoals hierboven aangeven zijn de onderlinge verschillen echter heel groot.
Op verzoek van de KNAW hebben de onderzoekers van MERIT uit de survey ook
de respons van de Nederlandse universiteiten en kennisinstellingen weergegeven, zie
tabel 5.4.
Tabel 5.4 Vergelijking van prestatie-indicatoren per 1000 fte onderzoekers tussen het
Europees gemiddelde en Nederland (2010)
Aantallen (tenzij anders vermeld)
Nederland

Onderzoeksinstituten

Gem. universiteiten
en onderzoeksinst.

Totaal aantal geldige reacties

Universiteiten

Onderzoeksinstituten

Gem. universiteiten
en onderzoeksinst.

Totaal aantal geldige reacties

Invention disclosures
Octrooi-aanvragen
Octrooi-toekenningen
USTPO Octrooi-aanvragen
Start-ups opgericht
Succesvolle start-ups
Licentieovereenkomsten
Licentie-inkomsten (miljoen €)
Researchovereenkomsten

Universiteiten

Alle landen

16.1
8.1
4.6
1.1
1.6
2.7
7.2
0.5
83.7

23.3
9.2
4.4
1.0
1.3
1.7
6.9
1.7
79.2

17.1
8.2
4.6
1.1
1.6
2.6
7.2
0.7
83.0

437
441
393
309
404
337
381
339
294

16.9
6.2
3.2
1.4
2.4
2.5
4.9
0.3
76.5

32.8
19.7
7.2
6.2
2.6
3.7
19.9
1.7
905.2

19.7
8.3
4.0
2.4
2.4
2.8
7.8
0.3
300.2

13
16
9
8
14
11
13
12
8

Bron: [MERIT, European Knowledge Transfer Indicator Survey 2012].

internationaal perspectief

51

Om een vergelijking met een vergelijkbare survey in de Verenigde Staten te maken
zijn de prestatie-indicatoren ook genormaliseerd naar researchuitgaven, zie figuur
5.1. Een octrooiaanvraag bij een Europese kennisinstelling kost volgens deze maatlat
gemiddeld 6,7 miljoen tegen VS 2,3 miljoen in de VS. De kosten per start-up en per
licentieovereenkomst liggen in Europa lager (31,9 miljoen euro in Europa tegen 68,0
in de VS).
VS

Invention disclosures

Europa

Octrooi-aanvragen

Octrooi-toekenningen

Start-ups opgericht

Licentieovereenkomsten

Licentie-inkomsten (miljoen €)

0

10

20

30

40

50

60

70

Figuur 5.1 Vergelijking Europese research organisaties met Amerikaanse. Benodigde
researchuitgaven in miljoen euro om de betreffende output te leveren.
Bron: [Arundel, 2013].

80

5.2 Octrooien bij Amerikaanse universiteiten, universities
patent scorecard
Het Amerikaanse bedrijf Patent Board analyseert jaarlijks de octrooiportefeuilles
van universiteiten die US patents aanvragen. De octrooien worden beoordeeld op
hun technologische sterkte (technology strength), belang voor de industrie (industry
impact), mate van verbondenheid met wetenschappelijk onderzoek (science linkage)
en de innovatiesnelheid (innnovation cylce time). Hieruit volgt een ranking per universiteit (zie [Patent Board, 2013]). Niet verassend staan in de top 10 van universiteiten
met sterke octrooiportefeuilles louter Amerikaanse universiteiten (tabel 5.5). Deze
top 10 universiteiten vragen gemiddeld 110,5 octrooien per jaar aan (2006-2010).
Zelfs binnen deze top 10 is de spreiding groot. De University of California is met 383
toegekende octrooien per jaar veruit de grootste, de University of North Carolina met
44 de kleinste. Gemiddeld vragen Amerikaanse universiteiten 27 octrooien per jaar
aan [Patent Board, 2013].
Ook voor Amerikaanse universiteiten blijkt het niet altijd eenvoudig te zijn om met
octrooien inkomsten te genereren. In een artikel in Nature wordt gemeld dat the
California Institute of Technology (Caltech) in 2008 vijftig octrooien heeft verkocht
aan een dochterbedrijf van Intellectual Ventures. Dit bedrijf staat bekend als een
52

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

Tabel 5.5 Ranking Amerikaanse universiteiten in Patent Scorecard 2010 en aantallen
octrooien
Ranking
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Universiteit
MIT/ Mass. Inst. of Technology
University of California
University of Texas
Stanford University
California Inst. of Technology
Columbia University
University of Wisconsin
University of Central Florida
University of Illinois
University of Southern California

Bron: [Patent Board, 2013].

Aantal toegekende
octrooien in 2010
176
333
136
134
108
67
134
74
88
61

Aantal toegekende octrooien
als 5-jaars-gemiddelde
143
349
106
111
110
57
99
37
51
42

zogenaamde patent troll. Een patent troll bouwt een octrooiportefeuille zonder hier
zelf actief iets mee te gaan produceren. Inkomsten worden verworven doordat andere
bedrijven die inbreuk maken op deze octrooirechten worden gedwongen licentieovereenkomsten te sluiten [Ledford, 2013]. Hoewel legaal, druist dit in tegen de basisgedachte van het octrooirecht, het stimuleren van innovatie. Voor zover bekend zijn deze
patent trolls niet erg actief in Nederland, al geven sommige TTO’s wel aan incidenteel
benaderd te zijn door dergelijke partijen.
Geschat wordt dat ongeveer 5% van de octrooien van Amerikaanse universiteiten
gelicentieerd wordt [Ledford, 2013].

5.3 Buitenlandse aanbevelingen over het opzetten van een TTO
5.3.1 MIT Technology Licensing Office
In [Nelsen, 2007] geeft de directeur van het MIT Technology Licensing Office tien do’s
and dont’ s voor het opzetten van een universitair technology transfer office. Deze zijn
volgens eigen zeggen gebaseerd op meer dan 20 jaar ervaring in technology transfer
zowel bij MIT als bij een flink aantal buitenlandse instellingen. Deze punten zijn:

Vijf economische punten

1. Technologie-overdracht zal uw universiteit niet rijk maken. Een succesvol programma zal een kleine winst opleveren maar zal de universiteit niet als geheel
kunnen ondersteunen. Het zal echter veel voordeel opleveren voor het instituut en
de gemeenschap.
2. Een duurzaam technology transfer programma opbouwen vergt een langdurige
financiële investering. Er zijn investeringen nodig om een aantal octrooien te
ontwikkelen, getalenteerde experts aan te trekken en bureaumedewerkers op te
leiden.
3. Het zal waarschijnlijk acht tot tien jaar duren voordat uw programma geen verlies
meer lijdt en het kan zijn dat het nooit iets substantieels oplevert voor uw instituut.
internationaal perspectief

53

Het kost tijd om een IE-portfolio op te bouwen, contacten te leggen, en de vaardigheden op het gebied van technologie transfer te ontwikkelen. Eenmaal opgestart
zou er met het transferbureau geld kunnen worden verdiend.
4. Het kan twintig jaar of langer duren voordat een universitair technology transferprogramma (inclusief de commerciële afgeleiden) van invloed is op de lokale
economie. Invloed op de regionale economische ontwikkeling duurt 20 tot 30 jaar.
Als men een substantiële winst verwacht binnen enkele jaren leidt dit tot te lage
investeringen en teleurstelling.
5. De uiteindelijke impact kan heel groot zijn, zowel economisch als cultureel, voor de
universiteit, de afgestudeerde studenten en de gemeenschap.

Vijf punten voor de implementatie

1. Langdurige inzet vereist zichtbare ondersteuning – fiscaal en anderszins – van het
management. Het management moet niet alleen de weg vrij maken, maar ook initiatieven ondersteunen om tot een cultuuromslag rond onderzoek en investeringen
te komen.
2. Alleen het management kan de doelstelling, het beleid en de prioriteiten voor het
programma vaststellen. Een duidelijk mandaat maakt het voor de technologie
transfer professionals gemakkelijker om keuzes te maken tussen prioriteiten die
zich tegelijkertijd voordoen en de altijd-aanwezige wisselwerking tussen zakelijke
en academische waarden. Dit beleid zal uiteindelijk ook de universiteit definiëren.
Dit moet duidelijk worden vastgelegd en door het bestuur ondersteund, zodat technologie transfer professionals de juiste beslissingen kunnen nemen en de druk van
tegengestelde belangen kunnen weerstaan.
3. Duidelijk beleid over de intellectuele eigendom, de rol van onderzoekers en hun
interactie met de industriesector en andere basisregels, zouden eerst vastgelegd
moeten worden voordat het programma begint. Dat beleid vastleggen tijdens de
onderhandelingen leidt tot verwarring en bureaucratische stagnatie, vertraagt het
leerproces en schaadt de reputatie van de universiteit dat ze zakelijke overeenkomsten kan sluiten.
4. Belangentegenstellingen, zowel feitelijke als gevoelde, zijn onvermijdelijk. Duidelijk
beleid en een goede evaluatie en beroepsprocedure dienen in een vroeg stadium
te worden ingesteld. Er kan veel worden opgestoken van ervaringen van anderen
op het gebied van technology transfer. Wederom is ondersteuning van het management cruciaal.
5. Technology transfer is een onderneming op basis van talent. Het is moeilijk om
mensen te vinden die de twee talen spreken van de academische wereld en de
industriesector en die ook over de creativiteit beschikken om een overeenkomst te
produceren die aan de wensen van beide partijen voldoet. Men moet de combinatie
en het niveau van de vereiste vaardigheden niet onderschatten. Deze vaardigheden
en ervaringen zijn totaal verschillend van welke nodig waren om wetenschappelijk
onderzoek te leiden.
54

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

5.3.2 Het inclusive TTO
In 2012 heeft de European League of European Research Universities (LERU) een
advies uitgebracht met daarin tien succesfactoren voor een universitair TTO [Debackere, 2012]. In dit advies schetst Debackere het groeiproces dat veel TTO’s doormaken
van het uitvoeren van geïsoleerde kennisoverdrachtsactiviteiten naar een situatie
waarin alle activiteiten zijn geïntegreerd met de andere kerntaken van de universiteit.
Hij spreekt in die situatie van een inclusive TTO. De 10 punten waar zo’n inclusive TTO
over moet beschikken zijn:
1. Mandaat en autonomie: Een TTO moet beschikken over voldoende mandaat, flexibiliteit en financiële autonomie.
2. Transparantie en beleid: het TTO moet beschikken over een duidelijk beleid over
eigendom van IE, rol van de onderzoekers, belangenconflicten en verdeling van
inkomsten.
3. Incentives en gedragsregels: er moeten geschikte incentives en gedragsregels zijn
voor alle betrokkenen. Daarin moet ook worden geregeld hoe om te gaan met
belangenconflicten.
4. Operationele inbedding: front- en backoffice-werkzaamheden moeten goed op
elkaar zijn afgestemd. Bovendien moeten er geschikte prestatie-indicatoren worden vastgesteld om functioneren van TTO te kunnen meten.
5. Inbedding in de organisatie: Een TTO moet stevig ingebed zijn in de organisatie
en bij de onderzoekers. De professionals moeten dicht bij de werkvloer en bij het
management staan.
6. TTO’s werken mee aan de innovatie van het technology transfer proces.
7. Prioriteit en zichtbaarheid: TTO activiteiten zijn belangrijk, staan op gelijke voet
en zijn waar mogelijk geïntegreerd in de onderwijs en onderzoekstaken van een
universiteit.
8. TTO als networked incubator: TTO’s hebben het mandaat en de vrijheid om te fungeren als networked incubator.
9. Talent: TTO professionals zijn mensen die zowel de academische als de businessomgeving echt begrijpen, die een goed oog hebben voor belangrijke wetenschappelijke resultaten en die deze tot succesvolle partnering en resultaten weten te
brengen.
10. Continu verbeteren: TTO’s moeten zichzelf continu verbeteren. Hiervoor is benchmarking tegen de best beschikbare praktijken noodzakelijk. Dit vereist een inbedding in internationale TTO-netwerken.

Het inclusive TTO in Nederland

Bij de TTO’s van de Nederlandse universiteiten zijn veel van deze inzichten al in meer
of mindere mate geïmplementeerd. De afgelopen periode hebben de TTO’s zich ontwikkeld tot min of meer zelfstandig opererende onderdelen die in nauw contact staan
met enerzijds het bestuur van de kennisinstelling en anderzijds met de onderzoekers.
Het gaat daarbij om functies die een TTO in ieder geval moet kunnen vervullen, zoals
internationaal perspectief

55

kader 5.1 – octrooiportefeuille als basis voor succesvolle
spin-off
Milabs BV is toonaangevend in de ontwikkeling, productie en verkoop van hoogwaardige
imaging apparatuur en software voor onderzoeksdoeleinden bij kleine dieren. Het is een
Nederlands bedrijf, maar de producten worden wereldwijd geëxporteerd. Tot de klantenkring behoren de meest vooraanstaande onderzoeksinstellingen. Milabs is in 2006 vanuit
het UMC Utrecht gestart door prof. dr. Freek Beekman en Utrecht Holdings. Onderzoek
van het UMC Utrecht heeft de basis gelegd voor het bedrijf. Een uitgebreide octrooipositie evenals innovatieve beeldverwerkingssoftware zijn bij oprichting overgegaan naar
Milabs. Naast Utrecht Holdings is inmiddels ook de TU Delft actief partner en mede aandeelhouder.
Oscar Schoots,
Directeur Universiteit Utrecht Holding BV

het speuren naar octrooieerbare vindingen, het aanvragen ervan, kunnen onderhandelen met marktpartijen, contracten en samenwerkingsovereenkomsten afsluiten,
ondernemingsplannen opstellen, bedrijven oprichten, etc. Wel is de inbedding en het
bestuur van het TTO bij de universiteiten en instituten onderling verschillend geregeld. Op zich is dat geen bezwaar mits de bestuurlijke en financiële autonomie van het
TTO voldoende geborgd is. Een TTO moet zo zelfstandig mogelijk kunnen beslissen
over het aanvragen en beheren van octrooien, in nauw contact met de uitvinders.
Bij sommige taken die in het verlengde liggen van de klassieke technology transfer
lijken de verschillen wat groter te zijn. Bijvoorbeeld de taak of verantwoordelijkheid
van TTO’s om bij te dragen aan spin-offs verschilt van instelling tot instelling. Soms
zijn TTO’s, al dan niet samen met een holding van de kennisinstelling, in deze proactief
en beschikken ze over middelen om in spin-offs te investeren. In andere gevallen kan
het TTO een licentie verstrekken en is er verder weinig betrokkenheid. Deze betrokkenheid is er dan vaak weer wel met de lokale science parks of regionale ontwikkelingsmaatschappijen.
De kwaliteit van het TTO-team is een doorslaggevende factor in de benutting van
intellectuele eigendom op resultaten van wetenschappelijk onderzoek. De kwaliteit
van het TTO-team moet blijken uit de geleverde prestaties. Die moeten daarom in evaluaties worden meegenomen. Het is daarom aan te bevelen dat TTO’s hun prestaties
openbaar maken. Dit sluit aan bij de derde hoofdtaak van valorisatie (naast onderwijs
en onderzoek) van universiteiten en instituten.
In zijn algemeenheid meent de commissie dat valorisatie en het ontstaan van
nieuwe bedrijvigheid nog kan verbeteren wanneer de TTO’s zich daadwerkelijk ontwikkelen tot inclusive TTO’s wat wil zeggen dat ze aan alle tien inzichten voldoen en
deze goed geïntegreerd hebben.
56

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

5.4 Buitenlandse voorbeelden
Om nauwkeruiger zicht te krijgen op leerervaringen van enkele instellingen waarvan
de TTO’s door velen als voorbeeldig worden beschouwd, heeft de commissie gesproken met Rudy Dekeyser (Vlaams Instituut voor Biotechnologie VIB), Koenraad Debackere (KU Leuven) en Angus Livingstone (University of British Columbia, Vancouver).
De genoemde personen onderschrijven de beperkte betekenis van octrooien binnen het totale palet van valorisatie zoals de commissie die ziet: octrooien zijn belangrijk, maar vormen slechts een klein deel van valorisatie. Getalsmatig is er enerzijds
herkenning van de Nederlandse octrooiaanvragen. Anderzijds worden er vraagtekens
geplaatst bij de betekenis van een gemiddelde per universiteit (over een lange periode). Misschien dat de kwaliteit van Nederlandse universiteiten zo dicht bij elkaar ligt
dat dit kan, maar in andere landen, zoals Canada en Amerika, is de kwaliteitsspreiding
tussen universiteiten voor een dergelijke maat te groot.
Dat ex ante-overdracht van octrooien naar bedrijven (2/3 in het afgelopen decennium) kan worden gezien als een maat van goede benutting wordt onderschreven
als een voor de hand liggende interpretatie. Maar er kan niet worden uitgesloten dat
sommige octrooien zonder beding van een marktconforme prijs in handen van bedrijven terecht zijn gekomen. De commissie ziet geen mogelijkheid en bovendien geen
reden om dit na te gaan. De huidige praktijk is dat TTO’s voor alle licenties, royalty’s
en eigendomsoverdracht een fair price nastreven. Wat er buiten de TTO’s om gebeurt,
onttrekt zich aan hun zicht. Daarom is het aan te raden, en goed beschouwd noodzakelijk, dat kennisinstellingen alle beheer van intellectuele eigendom via hun TTO laten
lopen.

Onbenut potentieel

Ten aanzien van de stijgende lijn in het aantal octrooiaanvragen verwachten de
geïnterviewden dat er weliswaar nog enige stijging mogelijk zal zijn, maar dat er de
komende jaren ook een afname van die stijging in beeld zal komen. Het idee van een
enorm onbenut potentieel acht men wishful thinking. Na bijvoorbeeld nog een decennium zou het aantal aangevraagde octrooien wel kunnen afvlakken op een gemiddelde
per universiteit dat hoger ligt dan het gemiddelde van universiteiten in andere landen,
gezien de kwaliteit van het Nederlandse onderzoek en gezien de stijging in het aantal
aangevraagde octrooien en de leercurve van TTO’s. Het percentage universitaire
octrooien ten opzichte van alle landelijke octrooien zal in vergelijking met veel andere
landen laag blijven, naar schatting 8-10%, omdat enkele multinationals in Nederland,
vooral Philips, veel octrooien aanvragen en zo het relatieve beeld vertekenen.

Marktconforme waarde

Het valt op dat de buitenlandse deskundigen aangeven eigenlijk weinig problemen te
hebben met het bepalen van de fair price van een octrooi. Dat wordt geweten aan de
maturity van hun TTO’s, en er is veel begrip voor de stelling dat Nederlandse TTO’s
internationaal perspectief

57

onvoldoende gelegenheid hebben gehad die volwassenheid te bereiken. Daarvoor is
minstens een onafgebroken periode van tien jaar nodig, stelt een van hen. De problematiek van het bereiken van een marktconforme vergoeding wordt te zeer opgeblazen
en er wordt vaak te veel energie in gestoken. Royalty’s – als die al worden overeengekomen – blijven in de praktijk in de range van 0,5 tot 5%, afhankelijk van de combinatie van kennis en markt. Alleen in de hoogtijdagen van de biotechnologie liepen
royalty’s soms op tot 15%. De markt heeft echter laten zien dat dat een zwaar overspannen verwachting van biotechnologie reflecteerde.
Over het algemeen ziet men een neiging van onderzoekers om de waarde van hun
octrooi te overschatten, en neiging van het bedrijfsleven om dit te badineren. Het
credo voor een TTO moet volgens de buitenlandse deskundigen zijn: Make deals, not
money. Het zou goed zijn als de top van de organisatie dit bevestigt en benadrukt,
en ook verwoordt in die zin dat TTO’s in de praktijk geen moneymaker kunnen zijn –
maar idealiter wel op termijn in hun eigen financiering zouden kunnen voorzien.

Kwaliteit en omvang van een TTO

De kwaliteit van het TTO-team wordt genoemd als de conditio sine qua non van benutting van octrooien en het identificeren van octrooieerbare vindingen. Die kwaliteit
houdt primair verband met de tijd die het TTO heeft gehad om te ‘rijpen’, maar er zijn
wel enkele voorwaarden. Een daarvan is dat voor de primaire functies, zoals scouting, licensing, contracts, en business development, professionals nodig zijn. Natuurlijk
kan deze competentie ook worden ingehuurd, maar er is een kritische eigen omvang
waaronder dat niet werkt. Dat levert een vuistregel op dat voor de minimale bezetting
van een TTO bij instellingen met 1000-1500 onderzoekers een bezetting van 10 fte
als een goed uitgangspunt kan worden genomen, met daarin ten minste de directeur
op een expertiseniveau vergelijkbaar met enerzijds hoogleraar (aan de universitaire
kant) en anderzijds met een Chief Technology Officer aan de bedrijfskant. Uiteraard zijn
vuistregels alleen van toepassing voor het gemiddelde. Medisch onderzoek vraagt om
meer bemoeienis van een TTO dan bijvoorbeeld historisch onderzoek (maar dat laat
de valorisatie van historisch onderzoek onverlet).
Een TTO moet het mandaat van het College van Bestuur kunnen dragen. TTOprofessionals moeten zowel het gesprek met de onderzoeker als met de industrieel
kunnen aangaan. Door zo’n mandaat af te geven en te dragen geven het bestuur van
de wetenschapsorganisatie en de directie van het TTO ook aan hoe serieus de TTOfunctie is. Voor instellingen met meer dan 1500 onderzoekers moet de bezetting van
het TTO worden uitgebreid – maar niet lineair.

Uniforme regelgeving

Het nastreven van uniformiteit in uitgangspunten en regels wordt bestempeld als
een ideologie die zich niet met de praktijk verhoudt. De principes en hoofdlijnen
moet gelijk zijn en uiteraard te allen tijde voldoen aan de wet, in Nederland ook aan
Europese wetgeving. Maar de inspanningen die TTO’s zich daarvoor zouden moeten
58

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

getroosten zijn gering in vergelijking met het ‘echte werk’: kenniscirculatie. In dat verband benadrukken de buitenlandse deskundigen de belangrijke rol die TTO’s kunnen
spelen in het realiseren van langetermijnsamenwerking tussen kennisinstellingen en
bedrijven. Juist in dat soort samenwerking - kennisecosystemen - vinden beide partijen wederzijds voordeel. Soms komen de meest interessante onderzoeksvragen voort
uit samenwerking met marktpartijen.

5.5 Samenvattend

De meeste TTO’s van Europese universiteiten zijn nog relatief jong en onervaren. Ruim
60% is opgericht na 2000 en heeft minder dan 10 fte staf. De Nederlandse situatie is
dus redelijk goed vergelijkbaar met die van de rest van Europa. Er zijn grote verschillen in de mate waarin universiteiten inkomsten krijgen uit licenties op IE. Gemiddeld
ontvangt een Europese universiteit €870.320 aan licentie-inkomsten per jaar (2011).
Ruim 30% van de universiteiten heeft echter geheel geen inkomsten uit licenties,
64% minder dan €100.000. De mate waarin een universiteit octrooien – en daarmee
kans op inkomsten uit licenties – heeft hangt sterk af van het gebied waarop het actief
is. Vooral in de biomedische hoek spelen octrooien een belangrijke rol. Per 1.000
fte onderzoekers vragen Nederlandse universiteiten volgens MERIT ongeveer 6,2
octrooien aan. Dit is iets lager dan het Europese gemiddelde (8,1), maar de studie van
het NL Octrooicentrum komt hoger uit, met de aantekening dat de tijdsperioden verschillen. Aan licentie-inkomsten ontvangt een universiteit gemiddeld €300.000/1000
fte. Dit is ook iets lager dan het gemiddelde over alle universiteiten (€500.000) maar
gezien het geringe aantal universiteiten in Nederland kan wel of niet deelnemen van 1
universiteit in de survey bij ons voor aanzienlijke verschillen zorgen.
Good practices en vuistregels voor professionele TTO’s worden al in belangrijke
mate nagestreefd en bereikt door Nederlandse TTO’s. Op het punt van ruime mandaatverlening aan TTO’s lijken er verdere stappen te kunnen worden gezet. Daarmee
verband houdt dat TTO’s de mogelijkheid moeten hebben om voldoende en voldoende
gekwalificeerd personeel aan te kunnen trekken.

internationaal perspectief

59

6. conclusies en
aanbevelingen

6.1 Inleiding
Reikwijdte
Dit rapport is in de eerste plaats een inventarisatie van de praktijk van benutting van
intellectuele eigendom. De nadruk ligt daarbij op octrooien. Dat was de vraag van de
staatssecretaris en bovendien spelen andere vormen van intellectuele eigendom, zoals
kwekersrecht en auteursrecht op software, een aan octrooien ondergeschikte rol.
‘Intellectuele eigendom’ is een juridisch begrip. Het gaat om eigendomsrecht. Het geeft
de houder het exclusieve recht om het gebruik ervan door anderen niet toe te staan.
Het recht beperkt zich tot een bepaalde duur en tot de landen waarin het geldt. Het
verschil met wetenschappelijke publicaties kan niet onderschat worden. Wetenschappelijke publicaties in tijdschriften, boeken, en online, zijn er in overvloed, worden
ge-peerreviewd, en mogen door iedereen vrijelijk worden gebruikt. Dat geldt voor
octrooien allemaal juist niet. De reikwijdte van dit rapport is in vergelijking met de
totale waarde van wetenschap dus beperkt.

Werkwijze

De commissie heeft zo kwantitatief mogelijk in kaart gebracht, op basis van recente
literatuur, hoe het ervoor staat met de benutting van octrooien van de Nederlandse
universiteiten en instituten van NWO en KNAW. Hoeveel octrooien worden er jaarlijks aangevraagd, wat gebeurt daarmee en wijkt dit af ten opzichte van andere
landen? Daarnaast zijn uit gesprekken met tal van betrokkenen waardevolle inzichten
naar voren gekomen over de dagelijkse praktijk van kennisbenutting en waar het
mogelijk beter zou kunnen. Op basis van een kwantitatieve en kwalitatieve analyse
60

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

kader 6.1 – softwarelicenties – het leiden-spss-project

De Faculteit der Sociale Wetenschappen van de Universiteit Leiden kende een facultaire
vakgroep Datatheorie, waar niet alleen nieuwe statistische methoden werden ontwikkeld, maar ook de bijbehorende software. De softwareverspreiding onderging een cruciale professionalisering, waarbij de valorisatie werd ingezet, door het afsluiten van een
contract met de softwarefirma SPSS Inc. in Chicago. Hierin stond dat de intellectuele eigendom bij de Universiteit Leiden bleef; het verspreidingsrecht van SPSS vertaalde zich
in royalties van 17%. SPSS is sinds 2010 IBM-SPSS, en nieuwe contracten werden afgesloten met juridische hulp van het Leidse LURIS. De overeenkomsten hebben in de periode
1990-2013 grofweg $9.300.000 opgeleverd, waarvan $900,000 in 2013. De revenuen zijn
door de projectleiders Meulman en Heiser opnieuw geïnvesteerd, met name in programmeurs, promovendi, apparatuur, en andere aan statistiek gerelateerde activiteiten. Daarnaast betekent de wereldwijde verspreiding dat vele gebruikers – ook buiten de academische wereld– in contact komen met state-of-the art statistische software.
Prof. Jacqueline J. Meulman
Hoogleraar toegepaste statistiek, mathematisch instituut Universiteit Leiden

onderschrijven de wetenschapsorganisaties de conclusies en aanbevelingen van de
commissie.

Betekenis van octrooien

De commissie vindt het belangrijk om het belang van octrooien te nuanceren. Benutting van octrooien is belangrijk, maar het is een bijzaak naast de drie hoofdtaken van
universiteiten: onderwijs, onderzoek en valorisatie. Valorisatie is het benutten van
resultaten van wetenschappelijk onderzoek. Dat kan op allerlei manieren, van het
geven van publiekslezingen tot het uitbrengen van adviezen. Stimuleren van innovatie
is één van de onderdelen van valorisatie. In bepaalde gevallen en in bepaalde sectoren
zoals in de biomedische industrie, de micro-elektronica en de nanomaterialen, kunnen octrooien van belang zijn bij het realiseren van commerciële bedrijvigheid rond
nieuwe producten en processen. Indirect kunnen octrooien ook wel een nuttige, en
meer en meer noodzakelijke, basis zijn voor andere vormen van kennisoverdracht.
Octrooien kunnen bijvoorbeeld aan de basis liggen van spin-off-bedrijven of bijdragen
aan het opzetten van onderzoeksconsortia.
Valorisatie omvat dus veel meer dan het benutten van octrooien. De motivatie
voor universitair octrooibeleid moet dan ook niet gelegen zijn in het genereren van
inkomsten, maar in de missie om kennis over te dragen. Als voor de overdracht van
kennis naar bepaalde sectoren octrooien nodig zijn, dan moeten die worden gebruikt.
Octrooien zijn een middel, geen doel. Voordat octrooien eventueel winst opleveren
conclusies en aanbevelingen

61

zullen ondernemers eerst moeten investeren en risico moeten dragen. Die rol past
niet primair bij universiteiten en instituten. Ervaringen in de Verenigde Staten, waar
men al veel langer bezig is met technology transfer, laten zien dat de verwachtingen
over mogelijke inkomsten ook niet te hooggespannen moeten zijn. Gemiddeld halen
Amerikaanse universiteiten slechts enkele procenten van hun budget uit licenties en
royalties. Cijfers van ons omringende landen bevestigen dit beeld. Dit neemt uiteraard
niet weg dat er incidentele gevallen zijn waarin een octrooi(familie) zeer aanzienlijke
bedragen oplevert.
Eén van de belangrijkste vormen van kennisbenutting zonder dat octrooien noodzakelijkerwijs een directe rol spelen is het opzetten van onderzoekssamenwerkingen
tussen een academisch team en een of meer bedrijven. Deze zogenaamde sponsored
research brengt niet alleen meer inkomsten naar de universiteit dan licentie-inkomsten (in de VS: twee keer zoveel), maar brengt ook een grote toegevoegde waarde naar
beide partners.

Octrooifonds

Met het aanvragen en beheren van een octrooi zijn aanzienlijke bedragen gemoeid.
Het is daarom van groot belang dat universiteiten weloverwogen octrooien aanvragen en wel voor die gevallen waarin er een reële kans op benutting is. Een landelijk
octrooifonds, waarvan de staatssecretaris heeft gevraagd de wenselijkheid te onderzoeken, kan er toe leiden dat de kostenafweging minder kritisch wordt gemaakt. Uit
de praktijkinventarisatie blijkt bovendien dat gebrek aan financiële middelen vrijwel
nergens als groot knelpunt wordt gezien. Een landelijk octrooifonds is daarom volgens
de commissie niet nodig en kan zelfs averechts werken.

Aantal octrooien

In de periode 2000-2010 vroegen universiteiten gemiddeld zo’n dertig octrooien per
universiteit per jaar aan. Dit is een gemiddelde over een periode van 11 jaar waarin er
sprake was van een sterke stijging van het aantal octrooiaanvragen door universiteiten en kennisinstellingen. De huidige gemiddelden liggen daarom hoger, in 2009 lag
het gemiddelde bijvoorbeeld al op ongeveer 38 octrooiaanvragen. Gemiddeld vragen
Amerikaanse universiteiten 27 octrooien per jaar aan (met grote onderlinge verschillen). Genormeerd per 1000 fte onderzoekers vragen Nederlandse universiteiten
ongeveer 6,2 octrooien per jaar aan. Dit is iets lager dan het Europese gemiddelde van
8,1 maar dat komt vermoedelijk deels door het feit dat in Nederland in deze periode
relatief veel octrooien die gebaseerd zijn op universitair onderzoek direct door een
bedrijf werden aangevraagd. Bovendien kan gezien het geringe aantal universiteiten
in Nederland het wel of niet deelnemen van één universiteit in de landenvergelijking
voor aanzienlijke verschillen zorgen. De commissie concludeert daarom dat het aantal
octrooien vergelijkbaar is met het gemiddelde van andere universiteiten in Europa en
de Verenigde Staten.
62

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

kader 6.2 – naar één tto oncologie in nederland

Het oncologisch onderzoek in Nederland kan gerekend worden tot één van de sterke nationale onderzoeksvelden. Maar ook in internationaal opzicht is het Nederlandse veld
sterk, vooral door de gezamenlijke output van diverse instellingen. De vertaling van dit
sterke onderzoek naar de diagnostische tests en therapieën loopt echter sterk achter bij
de Angelsaksische landen, maar ook bijvoorbeeld bij België. Eén nationaal TTO gericht op
de oncologie, kan daarin verbetering brengen. Sterke focus op de duidelijk afgebakende
combinatie van onderzoek en markt, bundeling van het talent, en de benodigde omvang
van het nationale TTO zijn daarin de doorslaggevende elementen.
Voor de totstandkoming van het TTO oncologie kan een verkenner worden aangesteld
die, uitgaande van de basissterkte van een geselecteerd aantal instellingen, de relevante
partijen bijeenkrijgt. De verkenner kan vervolgens als kwartiermaker optreden. De verkenner kan naar het zich laat aanzien grotendeels worden gefinancierd vanuit externe
middelen.
Het TTO Oncologie zal, na een impulsfinanciering, deels in zijn eigen onderhoud moeten
kunnen voorzien naast cofinanciering van deelnemende instellingen, charitatieve instellingen, bedrijven, particulieren en de overheid.

Van de dertig ‘universitaire’ octrooiaanvragen staan er twintig op naam van bedrijven. Dit ziet de commissie als een positieve indicatie van benutting omdat het octrooi
ex ante reeds aan het bedrijfsleven is overgedragen. De overige tien staan op naam van
de universiteit, waarbij in ruim tien procent van de gevallen sprake is van een soms
exclusieve licentie aan een bedrijf. Van alle in Nederland aangevraagde octrooien is
zo’n 5% afkomstig van kennisinstellingen (2009). Dit percentage is lager dan bijvoorbeeld in Vlaanderen waar dit tussen de 12-15% ligt [persoonlijke communicatie,
Koenraad Debackere]. Een belangrijke oorzaak daarvan ligt in het feit dat de multinationals in Nederland, in het bijzonder Philips, veel octrooien aanvragen. Een lichte
stijging in de verhouding kan in Nederland nog wel verwacht worden, maar er zal naar
verwachting een afvlakking plaatsvinden onder de 10%. Daarnaast worden op basis
van aangevraagde octrooien regelmatig spin-off-bedrijven opgericht, gemiddeld zes
tot zeven per universiteit per jaar in periode 2000-2010. Alles overziend is de commissie daarom positief over de aantallen octrooien en de mate van benutting. Hierbij past
wel een aantekening. In het kader van deze inventarisatie neemt de commissie voor
‘benutting’ het perspectief van overdracht naar het bedrijfsleven – kennis moet kunnen circuleren. Of het bedrijfsleven ook daadwerkelijk er in is geslaagd het octrooi in
commerciële zin uit te baten, heeft de commissie niet onderzocht. De commissie wijst
graag naar andere analyses waarin zoiets wel gebeurt, zoals de utilisatierapporten van
de Technologiestichting STW.
conclusies en aanbevelingen

63

TTO’s
Een van de factoren die heeft geleid tot de stijging van het aantal octrooien en de grote
aandacht voor benutting is de inzet van Technology Transfer Offices (TTO’s). Bijna alle
kennisinstellingen hebben de laatste tien jaar zulke bureaus opgericht om kennisoverdracht te bevorderen. De kern van de TTO-functie is het stimuleren van bedrijvigheid
op basis van wetenschappelijke kennis (business development). Daarnaast vervullen
veel TTO’s aanvullende taken, zoals dienstverlening aan onderzoekers bij subsidieaanvragen en onderzoekscontracten. Uit de gesprekken met direct betrokkenen blijkt dat
deze aanvullende taken bijzonder nuttig zijn omdat ze ook bijdragen aan een betere
zichtbaarheid van de TTO’s en helpen bij het opbouwen van een goede relatie tussen
TTO en onderzoeker. Die goede relaties worden vaak als kritische succesfactor gemeld.
Idealiter zit een TTO-er dicht op de werkvloer en is deze inhoudelijk goed thuis in het
betreffende wetenschapsgebied en de bijbehorende markten.
De meeste TTO’s zijn minder dan tien jaar geleden opgericht. Dat betekent dat de
opbouw van expertise en ervaring nog in volle gang is. De leeftijd van de verschillende
TTO’s en de snelheid waarmee de leercurve wordt doorlopen verschilt per universiteit. Op basis van eigen ervaring en signalen uit de interviews ziet de commissie
momenteel wel aanzienlijke verschillen in kwaliteit tussen de verschillende TTO’s.
Deze kunnen onder andere worden verklaard doordat niet alle TTO’s in hetzelfde stadium van ontwikkeling zitten. De uitdaging voor de komende jaren is een snelle doorgroei naar volwassenheid. Dit proces kan worden bevorderd door de TTO’s zo goed
mogelijk van elkaar te laten leren. De commissie adviseert daarom aan de VSNU, de
NFU, NWO, de KNAW en de TKI’s en andere relevante consortia om een intervisieproces te initiëren en te stimuleren. Het doel van dit proces is leren van elkaar en stimuleren van verdere professionalisering. Het gaat in deze niet om een beoordelingsproces,
maar om de kwaliteit van het werk van de TTO’s verder te verbeteren, zodat in het
algemeen de interactie tussen onderzoekers en ondernemers in kennisecosystemen
verrijkt, resulterend in onder andere weloverwogen onderzoeksthema’s, innovatieve
producten, processen en diensten, kansrijke start-ups en het aantrekken van internationaal opererende durfkapitalisten.
Om het leerproces te versnellen worden TTO’s ook aangemoedigd zich actief aan te
sluiten bij internationale professionele netwerken en organisaties zoals ProTon, ASTP,
Licensing Executives Society (LES) en deel te nemen aan opleidings- en certificatietrajecten.
Iets anders is dat de prestatie van TTO’s net als die van de kennisinstellingen zelf
transparant en meetbaar moet zijn. De ervaringen in het buitenland maken duidelijk
dat het belangrijk is dat er duidelijke en realistische verwachtingen en doelen worden gedefinieerd waarin de universiteit en de TTO zich kunnen vinden. Deze kunnen
het beste worden vertaald in een aantal prestatie-indicatoren die, in een beginfase,
kunnen bijgesteld worden in functie van de evolutie. Om die bijstelling te realiseren
is het nuttig om de resultaten jaarlijks te monitoren, zowel op kwantitatieve als op
64

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

kwalitatieve wijze. Een grondige evaluatie vindt idealiter plaats na drie jaar. Als eerste
stap stelt de commissie voor om via websites (institutioneel en landelijk) kenbaar te
maken welke kennis is geoctrooieerd (of anderszins juridisch is beschermd) en wat er
mee is gedaan. Het kan nodig zijn hierbij te anonimiseren. Een dergelijk transparant
systeem zou binnen twee jaar operationeel moeten kunnen zijn.

Onbenut potentieel

Hoewel de commissie positief is over het huidige aantal octrooiaanvragen en de
benutting ervan, ziet ze zeker mogelijkheden voor nog betere kennisbenutting. Ten
eerste zijn er nog volop mogelijkheden voor kennisbenutting zonder dat intellectuele
eigendom daarbij een rol speelt. Te denken valt bijvoorbeeld aan wetenschappelijke
advisering, het optreden als expert door individuele onderzoekers en het ter beschikking stellen van collecties en instrumenten. Valorisatie is immers veel breder dan
benutting van octrooien. Een verdere uitwerking hiervan valt echter buiten het bereik
van dit rapport.
Ten tweede denkt de commissie dat er sprake is van een onbenut potentieel van
vindingen waar een octrooi nuttig kan zijn. Anders gezegd, met meer aandacht en
meer inspanning kunnen nog meer octrooieerbare vindingen worden geïdentificeerd
of betere octrooien kunnen worden voorbereid. Dit vergt groeiende aandacht van
wetenschappers voor de mogelijkheden van kennisbenutting en de rol van octrooien
daarin. Uit de interviews blijkt dat dit besef groeiend is maar beslist nog niet ‘in de
genen’ van alle wetenschappers zit. Ook geeft men aan dat het nog niet in alle aspecten

kader 6.3 – tto cardiologie

CardioLaborate is een samenwerking tussen het AMC, LUMC, UMCU en het ICIN voor de
commercialisatie van onderzoek in het cardiovasculair veld, in het bijzonder van humane
biomarkers voor cardiovasculaire aandoeningen.

Het doel van de samenwerking is het vergroten van de zichtbaarheid van de expertise
van de deelnemende partijen bij internationale afnemers; het verbeteren van de doorstroming van wetenschappelijke kennis naar de toepassing van deze kennis met als doel
de verbetering van de zorg voor patiënten met cardiovasculaire aandoeningen; en de verbetering van de samenwerking met bedrijven binnen het domein van cardiovasculaire
biomarkers en het vergroten van de financiële bijdragen van bedrijven voor de onderzoeksactiviteiten van de deelnemers.
Binnen CardioLaborate wordt een team van deskundigen op het gebied van valorisatie
van cardiovasculaire biomarkers samengesteld die als makelaar zal optreden om de kennis van de deelnemende partijen te vermarkten via onder meer het verlenen van licenties
en het opzetten van onderzoeksovereenkomsten met bedrijven in binnen- en buitenland.
conclusies en aanbevelingen

65

van het universitaire beleid is doorgevoerd. Zo geven veel gesprekspartners aan dat
het nog nauwelijks een rol speelt bij de jaarlijkse beoordelingsgesprekken. Er ligt een
taak voor de colleges van bestuur om deze bewustwording te vergroten.
Om in het algemeen valorisatie te stimuleren en om octrooieerbare vindingen te
identificeren, is een TTO-functie nodig die zo dicht mogelijk bij het onderzoek in de
instellingen actief is en die zich in ieder geval richt op het sterkste onderzoek, ook om
in wetenschapsgebieden waar valorisatie nog minder gebruikelijk is meer beweging in
kennisbenutting te krijgen.

Landelijke TTO’s

Voor specifieke gebieden – zoals bijvoorbeeld cardiologie en oncologie – valt te denken
aan een landelijke TTO-functie, naar het goede voorbeeld van sommige landelijk opererende TTO’s in het buitenland (zie kaders 6.2 en 6.3). Excellente institutionele TTO’s
vormen daarbij een basisvoorwaarde en het is vanzelfsprekend dat er goede afspraken
gemaakt moeten worden tussen het landelijke en de lokale TTO’s.
Wellicht zijn er naast cardiologie en oncologie nog meer terreinen waarop het
instellen van een landelijk TTO zijn vruchten kan afwerpen. De commissie beveelt aan
om dat na te gaan aan de hand van een landelijke tender, te organiseren door de Technologiestichting STW. In deze tender zouden consortia van kennisinstellingen, bedrijven en financiers voorstellen kunnen doen aan de hand van een zorgvuldig door STW
in overleg met andere partijen samengesteld tenderdocument, waarin ook aandacht
gevraagd wordt voor een financiering die uitsluitend voor het oprichten een deelinvestering met publieke middelen vergt, en waarin aangegeven wordt op welke wijze go-/
no-go-beslissingen zullen worden genomen.

Uniformiteit

De basisprincipes van universiteiten en instituten omtrent het beleid rond intellectuele eigendom zijn gelijk waardoor de regels van de verschillende instellingen op
hoofdlijnen op elkaar lijken. Ze zijn echter zeker niet uniform. Bovendien is er sprake
van verschillen in toepassing van gelijke regels en soms van ongeschreven regels. Alle
universiteiten hebben bijvoorbeeld een regeling voor marktconforme vergoeding van
een octrooi en voor een billijke vergoeding aan de uitvinder(s).
Vooral bedrijven vinden de variatie verwarrend en pleiten voor harmonisatie.
Kennis moet worden overgedragen voor een fair deal, maar wat fair is staat nergens geschreven. De kwalitatieve analyse geeft aan dat TTO’s en bedrijven op dit
punt tegenover elkaar kunnen komen te staan. In uiterste positie kan een bedrijf het
standpunt innemen niet te willen betalen voor een octrooi ‘omdat dat al met belastinggeld tot stand is gekomen’. Omgekeerd kan een TTO het extreme standpunt innemen
dat het bedrijf ‘er met de poet vandoor gaat’. Extreme standpunten zijn ook hier een
karikatuur. Het gratis ter beschikking stellen van onderzoeksresultaat doen universiteiten en instituten al op grote schaal met hun wetenschappelijke publicaties. Maar als
bedrijven ideeën willen commercialiseren hebben ze gedurende een bepaalde periode
66

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

exclusiviteit nodig. Vanzelfsprekend moet daar een redelijke prijs tegenover staan.
Anderzijds kan een universiteit niet veel meer waarde claimen dan een zeer beperkte
opslag op de kosten van het onderzoek. Met aanvullende regelingen, zoals royalty’s,
kunnen partijen het eens worden over eventuele extra’s bij commercieel succes, maar
ook die royalty’s blijven in de praktijk beperkt tot enkele procenten.
Aan het opstellen van zulke overeenkomsten komt onherroepelijk maatwerk aan te
pas – precies datgene waar de professionele TTO volledig voor is toegerust.
Dat publieke en private partijen verschillende belangen hebben hoeft geen beletsel te zijn voor vruchtbare samenwerking. De kunst is om in kennisecosystemen recht
te doen aan ieders belangen binnen wettelijke kaders. Partijen verstaan deze kunst
steeds beter, en door op de steile curve veel van elkaars ervaringen te leren kunnen
TTO’s hierin verbetering aanbrengen. Dat gebeurt nu al intensief, maar de indruk
bestaat dat dit nog beter kan door de TTO’s van alle kennisinstellingen en publiekprivate onderzoeksconsortia aan dit leerproces te laten deelnemen.
Uit de good practices kan geconcludeerd worden dat partijen dan nauwelijks meer
tegenover elkaar komen te staan. Volledige uniformiteit in regels en uitvoering is
daarom haalbaar noch wenselijk.

6.2 Conclusies

Betekenis van octrooien. Octrooien zijn een middel om innovatieve bedrijvigheid
te bevorderen. Deze vorm van commercialisatie is maar één aspect van valorisatie
(benutting van wetenschappelijke kennis van universiteiten en instituten). Valorisatie is derhalve veel breder dan het aanvragen en beheren van octrooien. Eventuele
inkomsten uit octrooien worden vooral door bedrijven gerealiseerd. Wereldwijd halen
universiteiten en instituten slechts enkele procenten van hun onderzoeksbudget uit
octrooien. Incidenteel bedragen de inkomsten meer dan een ton per octrooi.
Octrooifonds. Een nationaal octrooifonds is niet nodig noch wenselijk.

Aantal octrooien. Het gemiddelde aantal jaarlijks aangevraagde octrooien van Nederlandse universiteiten is vergelijkbaar met de gemiddelden van universiteiten in
Europa en de Verenigde Staten. Bij meer dan tweederde van de Nederlandse octrooien
is sprake van eigendomsoverdracht of van licenties aan bestaande of nieuwe bedrijven. De soms gehoorde suggestie dat veel octrooien onbenut blijven strookt derhalve
niet met de feiten.

TTO’s. Er is sprake van significante verschillen in kwaliteit tussen de Nederlandse
TTO’s. Dit vindt zijn oorzaak onder andere in de steile leercurve die TTO’s doormaken.
Onbenut potentieel. Door verdere kwaliteitsverbetering van de TTO’s en verhoging
van de bewustwording bij onderzoekers kunnen meer octrooieerbare vindingen
conclusies en aanbevelingen

67

worden geïdentificeerd en kan de kwaliteit van de aanvragen toenemen. Het aantal
octrooien moet echter geen doel op zich worden. Octrooiaanvragen zijn alleen zinvol
als de kans op benutting realistisch is. Er zijn volop andere mogelijkheden voor meer
valorisatie, want benutting van octrooien is immers maar een klein aspect ervan.

Uniformiteit. Ondanks gelijke uitgangspunten laten instellingen verschillen in regels
en werkwijzen zien in de praktijk van benutting van octrooien. Bedrijven vinden dit
verwarrend en het kan efficiënte en effectieve kennisoverdracht hinderen. Uniformiteit in regels en uitvoering is geen realistisch streven omdat er ruimte moet blijven
voor maatwerk. Wel kunnen TTO’s er naar streven hun werkwijzen zo transparant
mogelijk te maken.

6.3 Aanbevelingen

De onderstaande aanbevelingen hebben louter betrekking op doorgroei van de TTO’s
en van vergelijkbare organisaties met een TTO-functie. De nadruk ligt daarbij op de
TTO’s van de universiteiten en van de instituten van de KNAW en NWO. Ze kunnen ook
van toepassing zijn op die van andere organisaties en instellingen. Andere partijen, in
het bijzonder het bedrijfsleven, spelen vanzelfsprekend een doorslaggevende rol in
benutting van octrooien op wetenschappelijk onderzoek. Daar richten deze aanbevelingen zich niet op.
Stevig mandaat. Besturen van universiteiten en instituten moeten verder investeren
in de kwaliteit van hun TTO’s. Hierbij past dat een TTO stevig mandaat heeft, en dat
mandaat kan dragen. Daarom moet een TTO in staat zijn om medewerkers met een
passend expertiseniveau aan te trekken.
Identificatie van octrooieerbare uitvindingen. De identificatie van octrooieerbare
ideeën vraagt om het sterker verankeren van het belang ervan bij onderzoekers.
Besturen van universiteiten en instituten moeten hun onderzoekers van dit belang
doordringen.

Landelijke TTO’s. Er is een impuls nodig door landelijk in te zetten op specifieke combinaties van sterke wetenschapsgebieden en markten. Deze landelijke functie kan bij
wijze van experiment worden opgezet voor cardiologisch en oncologisch onderzoek
en de vertaling daarvan naar diagnostische tests en therapieën. De Technologiestichting STW kan een tender uitvoeren voor drie tot vijf aanvullende gespecialiseerde
landelijke centra.
Intervisie. Om het doorlopen van de leercurve te versnellen kunnen de VSNU, NFU,
NWO en de KNAW onderlinge intervisie van de TTO’s c.q. TTO-functies organiseren
en stimuleren. Zij kunnen daarbij op hoofdlijnen streven naar verdere uniformiteit
68

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

en transparantie van geschreven en ongeschreven regels en werkwijzen rond kennisbenutting van universiteiten en instituten. Deze aanbeveling kan het best worden
opgepakt binnen overlegorganen van TTO’s van de VSNU/NFU en KNAW/NWO.
Samenwerking van dergelijke overlegorganen in één gremium kan het leereffect ten
goede komen.

Transparantie. De wetenschapsorganisaties moeten stimuleren dat TTO’s binnen
twee jaar via een openbaar toegankelijke website inzichtelijk maken, voor zover niet
strijdig met belangen en eventueel geanonimiseerd, welke kansen voor benutting van
octrooien universiteiten en instituten hebben benut.

conclusies en aanbevelingen

69

referenties
NL Octrooicentrum, divisie van Agentschap NL (2011). Factsheet Het kwekersrecht in Nederland;
Bescherming van plantenrassen, Den Haag.
NL Octrooicentrum, divisie van Agentschap NL (2013). Regionale innovatie systemen (RIS) en
IP-based entrepreneurschip in de economische regio’s rondom Nederlandse universiteiten, Den
Haag.
Arundel, A. et.al. (2013). Respondent Report of the Knowledge Transfer Study, 2012. www.
knowledge-transfer-study.eu
CPVO (Communautair Bureau voor Plantenrassen) (2013). CPVO statistics, http://www.cpvo.
europa.eu
Debackere, Koenraad. (2012). The TTO, a university engine transforming science into innovation.
Advice Paper No. 10 January 2012. League of European Research Universities LERU, Leuven,
België
Horlings, E., T. Gurney, J. Deuten en L. van Drooge. (2013). Patentaanvragen door kennisinstellingen. Feiten en Cijfers 10. Den Haag: Rathenau Instituut.
KNAW (2005). Wetenschap op bestelling. Over de omgang tussen wetenschappelijke onderzoekers
en hun opdrachtgevers. KNAW-werkgroep opdrachtonderzoek. September 2005. Amsterdam
KNAW (2013). Vertrouwen in Wetenschap. Adviescommissie integriteit, beleid en vertrouwen in
wetenschap. Mei 2013. Amsterdam
Ledford, H. (2013). Universities struggle to make patents pay. Surfeit of unlicensed intellectual
property pushes research institutions to unseemly partnerships. Nature, 26 september 2013,
Vol. 501.
Nelsen, L. (2007). Ten things heads of universities should know about setting up a technology
transfer office. In: Intellectual property management in health and agricultural innovation: a
handbook of best practices (eds. A Krattiger, RT Mahoney, L. Nelsen et. Al.) MIHR Oxford UK.
And Pipra Davis USA
Patent Board (2013). The Universities Patent Scorecard – 2010, www.patentboard.com
Raad voor Plantenrassen (2013). Jaarverslag Raad voor Plantenrassen 2012. Naktuinbouw,
Roelofarendsveen.
Regiegroep Spelregels (2013). Spelregels voor privaat-publieke samenwerking bij programmering
en uitvoering van fundamenteel en toegepast onderzoek. Advies van de Regiegroep Spelregels,
21 juni 2013.

70

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

afkortingen

ASTP
AUTM
BWK
CAO
CPVO
CTMM
EPO
EU		
FOM
IE		
KNAW
KP		
NFU
NGI
NWO
OCW
PATSTAT
STW
TKI		
TTO
UMC
USPTO
VS		
VSNU
WIPO

Association of European Science and Technology transfer Professionals
Association of University Technology Managers
Beleidsadviezen: Wetenschap en Kennis. Afdeling van de KNAW
Collectieve Arbeidsovereenkomst
Community Plant Variety Office, Communautair Bureau voor Plantenrassen
Center for Translational Molecular Medicine
European Patent Office
Europese Unie
Stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie
Intellectuele Eigendom
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Kaderprogramma
Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra
Netherlands Genomics Initiative
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Worldwide Patent Statistical Database
Technologiestichting STW
Topconsortia kennis en innovatie
Technology Transfer Office
Universitair Medisch Centrum
United States Patent and Trademark Office
Verenigde Staten
Vereniging van universiteiten
World Intellectual Property Organisation

afkortingen

71

bijlage 1.

adviesaanvraag

72

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

bijlagen

73

74

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

bijlagen

75

bijlage 2.

instellingsbesluit
commissie benutting
intellectuele eigendom

Het bestuur van de KNAW, gelet op artikel 8 van het Reglement van de KNAW, besluit
tot het instellen van de adviescommissie ‘Benutting intellectuele eigendom’, hierna te
noemen de commissie.

Artikel 1. Taakopdracht

De commissie heeft als taak het verzoek van de staatssecretaris van OCW te behartigen. Dit verzoek is beschreven in zijn brief van 20 maart 2013 aan de president van de
KNAW (bijlage).

Artikel 2. Samenstelling en instellingsduur

Tot lid van de commissie worden benoemd:
Prof. dr. C.A. (Clemens) van Blitterswijk (voorzitter, lid KNAW)
Prof. dr. C.M. (Catholijn) Jonker (namens KNAW)
Mr. D.W.F. (Feer) Verkade (lid KNAW)
Dr. ir. A.J.H.M. (Arno) Peels (namens VSNU)
Dr. K. (Kees) Eijkel (namens VSNU)
Dr. O. (Oscar) Schoots (namens NFU)
Prof. dr. T. (Tom) van der Poll (namens NFU)
Prof. dr. A. (Albert) Polman (namens NWO, lid KNAW)
Dr. E.E.W. (Eppo) Bruins (namens NWO)
De leden namens VSNU, NFU en NWO zijn lid met mandaat van hun organisatie.

De commissie wordt ingesteld tot 1 april 2014. De commissie draagt zorg voor aanbieding van het conceptadvies aan het bestuur KNAW uiterlijk op 1 januari 2014.
De commissie wordt ondersteund door een ambtelijk secretariaat bestaande uit:
Drs. F.J.G. (Erik) van de Linde (hoofd BWK, KNAW)
Ir . A. (Arie) Korbijn (senior beleidsmedewerker KNAW)
76

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

Het ambtelijk secretariaat werkt samen met senior beleidsmedewerkers van VSNU,
NFU en NWO .

Artikel 3. Kwaliteitsbeheer

De leden van de commissie hebben kennis genomen van de KNAW-code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling en het formulier van
die code ingevuld en geretourneerd. De leden hebben verklaard dat er geen verstrengeling van belangen ontstaat door deel te nemen aan deze commissie.
Het beleid omtrent review is beschreven in het Beleidskader Kwaliteitsborging Adviezen van de KNAW. Van dit beleid wordt niet afgeweken.

Artikel 4. Nazorg en communicatie

De commissie besteedt aandacht aan de nazorg en communicatie rondom haar bevindingen.

Artikel 5. Kosten en vergoedingen

De leden kunnen op basis van art. 18 lid 2 van het Reglement van de KNAW een vergoeding voor de gemaakte reiskosten ontvangen.

Artikel 6. Geheimhouding

De commissie neemt geheimhouding in acht ten aanzien van alle informatie die in
het kader van de uitvoering van dit besluit bekend wordt en waarvan het karakter als
vertrouwelijk is aan te merken.
Aldus vastgesteld door het bestuur van de Koninklijke Nederlandse Akademie van
Wetenschappen op 8 april 2013 te Amsterdam.
Namens het bestuur van de KNAW,
Dr. K.H. (Hans) Chang
Algemeen directeur

Bijlage: verzoek staatssecretaris OCW

bijlagen

77

bijlage 3.

geïnterviewde personen

Abe van der Werf, President, Machnet B.V.
Angus Livingstone, Managing Director, The University of British Columbia University-Industry
Liaison Office
Annegreeth Lameijer, Teamleider IP management, TU Delft,
Annemiek Galema, Directeur TTO, Rijksuniversiteit Groningen
Babs van den Bergh, Hoofd Academische Zaken, Universiteit van Amsterdam
Bart de Jong, Manager New Business, TU Eindhoven
Chris Mombers, Adjunct-directeur, STW
Dirkjan Masman, Directeur valorisatie, UMC St Radboud
Dorien Wellen, Directeur TTO, RU Nijmegen
Edwin Horlings, Themacoördinator, Rathenau Instituut
Frank de Jong, Dir. Research and Technology, FEI Company
Greetje Vos-Scheperkeuter, Patentmanager, Rijksuniversiteit Groningen
Helle van der Roest, Leading professional, Royal Haskoning DHV
Henk van der Linden, Manager Engineering Division, SRON
Henri Theunissen, Managing director, Biomedbooster Maastricht
IJsbrand Haagsma, Secretaris, 3TU federatie
Jenny Dankelman, Hoogleraar biomedische technologie, TU Delft,
Joris Heus, Technology Development Manager, AMC/UVA
Jos Kleinjans, Hoogleraar toxicologie, Maastricht University
Koen Verhoef, Manager TTO, NKI
Koenraad Debackere, General Manager, KU Leuven
Kofi Makinwa, Hoogleraar smart sensors, TU Delft
Maaike van Velzen, IP&S General Manager Philips Group Innovation, Philips
Marco de Vos, Managing director, ASTRON
Martijn Enter, Directeur TTO, Universiteit Twente
Michel Bergh, Directeur TTO, Erasmus University Medical Center
Nick Ramsey, Hoogleraar cognitive neuroscience, UMC Utrecht
Peter van Dongen, Account manager Universiteiten en NL Octrooicentrum, Agentschap NL Technologische Instituten
Rudy Dekeyser, Managing partner, LSP Health Economics Fund
Ruud van den Bulk, Manager Business Development, Wageningen University and Research
Centre
Sanne Weijzen, Lid managementteam, Aglaia BioMedical Ventures
Steven Tan, Directeur TTO, Vrije Universiteit Amsterdam & VU medisch centrum
Ton van der Steen, Erasmus MC
Ton van Leeuwen, Chairman Dept. Biomedical Engineering and Physics, AMC
Willem te Beest, Vicevoorzitter, Universiteit Leiden

78

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

bijlage 4.

vragenlijst voor
hoorzittingen

commissie benutting intellectuele eigendom
vragen hoorzittingen 4, 6, 10 en 13 september 2013

Inleiding
In september zal de commissie enkele tientallen personen horen. Doel van deze
hoorzittingen is om een kwalitatieve indruk te verkrijgen van de gang van zaken rond
benutting van intellectuele eigendom, vooral octrooien, op basis van wetenschappelijk onderzoek van publiek gefinancierde instellingen (Universiteiten, UMC’s, KNAW
en NWO-instituten). De hoorzittingen vormen een aanvulling op de analyse van
bestaande literatuur, in het bijzonder twee grootschalige kwantitatieve onderzoeken
verricht door het NL Octrooicentrum en het Rathenau instituut. Deze analyse zal
onder andere aangeven dat bij een relatief klein deel van benutting van wetenschappelijk onderzoek octrooien of andere vormen van intellectuele eigendom (IE) een rol
spelen. De hoorzittingen richten zich – gegeven het verzoek van de staatssecretaris
– op die gevallen waarbij wel IE is ingezet of aangevraagd, al of niet met medewerking
van een TTO.
Gehoord worden onderzoekers van publiek gefinancierde instellingen en vertegenwoordigers van het bedrijfsleven die van deze gang van zaken – dus met IE en al of
niet lopend via een TTO – uit eigen ervaring kennen. Het maakt niet uit of het daarbij
gaat om goede of slechte praktijkervaringen, als er maar van geleerd kan worden om
de gang van zaken, indien mogelijk, verder te verbeteren. Ook staf van de TTO’s zelf
zal worden gehoord. De deelnemers aan de hoorzittingen worden in een bijlage in het
rapport vermeld. Bijdragen van deelnemers zullen niet in persoon naar hen te herleiden zijn.
De hoorzittingen zullen de vorm hebben van open, maar gestructureerde vraaggesprekken die door leden van de commissie in wisselende samenstellingen zullen worden afgenomen. Open, opdat sprekers niet beperkt worden in het naar voren brengen
van praktijkervaringen die volgens hen karakteristiek of cruciaal zijn. Gestructureerd,
bijlagen

79

om analyse te bewerkstelligen over alle hoorzittingen. Structuur is ook nodig om de
beschikbare tijd efficiënt en effectief te gebruiken.

Vragen

De structuur zal in de vraaggesprekken worden aangebracht aan de hand van algemene vragen die van tevoren op hoofdlijnen schriftelijk door de deelnemers worden
beantwoord, opdat aan beide zijden van de tafel de deelnemers zo goed mogelijk op
de hoorzitting zijn voorbereid. De vragen bestrijken in vogelvlucht de wijze waarop de
betrokkenen al of niet ‘tot zaken komen’.
1. Welke drijfveren (incentives) zijn er voor u om zaken te doen c.q. te ondernemen
met intellectueel eigendom uit publiek ge(co)financierd wetenschappelijk onderzoek? Wat zijn de voornaamste kansen en bedreigingen? Welke risico’s ziet u?
2. Spelen er beleidsregels die ten voordele of ten nadele strekken om tot zaken te
komen? Op welke wijze? Zijn er suggesties voor aanpassing van beleidsregels?
3. Hoe verlopen de contacten en onderhandelingen tussen kennisinstelling(en) en
bedrijfsleven? Waar zitten de sterkten en zwakten?
4. Welke financiële en administratieve afspraken worden er eventueel rond de inzet
van IE gemaakt en zijn deze meestal afdoende? Zou een fonds voor bekostiging van
octrooien helpen om tot zaken te komen?
5. Welk(e) kernpunt(en) vindt u dat de commissie in haar praktijkinventarisatie en
aanbevelingen in ieder geval naar voren zou moeten brengen?
6. Welke casus of casussen zou u eventueel aan de commissie willen suggereren ter
illustratie van de praktijk in de te publiceren inventarisatie? Welke intellectuele
eigendom (IE) speelde er c.q. werd daarbij aangevraagd, wat was het belang van IE,
hoe is deze tot stand gekomen en gefinancierd en op welke wijze werd IE ingezet
bij benutting? Kunt u daarvoor – na de hoorzitting _ tekst aan te leveren?
U wordt verzocht om deze 6 vragen op hoofdlijnen (max 1 A4) schriftelijk te beantwoorden voorafgaand aan de hoorzitting. Gaarne deze antwoorden per e-mail toezenden aan arie.korbijn@knaw.nl. Alvast hartelijk dank.

80

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

bijlage 5.

elementen van
het europese
mededingingsrecht
Met dank aan Mr. Mariam Chebti, LL.M.
Gerechtsauditeur, Hoge Raad der Nederlanden
Uit het Europese wettelijke kader voor de materiele en procedurele regels inzake
staatssteun op het gebied van onderzoek, ontwikkeling en innovatie kunnen de volgende globale elementen met betrekking tot benutting van intellectuele eigendom op
resultaten van publiek ge(co)financierd wetenschappelijk onderzoek worden geïdentificeerd:
• Overheidsfinanciering van niet-economische activiteiten van onderzoeksorganisaties wordt niet aangemerkt als staatssteun.
• Activiteiten van onderzoeksorganisaties op het gebied van technologieoverdracht,
zoals contractonderzoek voor het bedrijfsleven en het aanvragen van octrooien,
worden in beginsel aangemerkt als economische activiteiten.
• Overheidsfinanciering van economische activiteiten wordt in beginsel aangemerkt
als staatssteun.
• Staatssteun voor economische activiteiten van onderzoeksorganisaties, zoals het
verrichten van contractonderzoek in opdracht van het bedrijfsleven en het aanvragen van octrooien, kan onder de limitatieve voorwaarden opgenomen in de
Communautaire kaderregeling inzake staatssteun voor onderzoek, ontwikkeling en
innovatie (2006/C323/01, Pb C-323/1) (hierna: “Kaderregeling”) als verenigbaar
met de gemeenschappelijke markt worden aangemerkt.
• Er is geen sprake van verboden indirecte staatssteun aan ondernemingen wanneer
de onderzoeksorganisatie haar dienst aanbiedt tegen marktprijs, de deelnemende
ondernemingen de volledige kosten van het samenwerkingsproject dragen, de
IE rechten die uit het samenwerkingsproject voortvloeien volledig aan de onderzoeksorganisaties worden toegekend of de onderzoeksorganisatie een marktconforme vergoeding ontvangt voor deze IE rechten.
bijlagen

81

• Wanneer de staatssteun niet voldoet aan deze voorwaarden neergelegd in de
Kaderregeling en voorts ook niet na een individuele beoordeling aan de hand van
de algemene beginselen inzake staatssteun aangemerkt kan worden als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt is er sprake van verboden staatssteun.
• Wanneer er sprake is van verboden directe of indirecte staatssteun, geldt dat de
gehele bijdrage van de onderzoeksorganisatie aan het samenwerkingsverband als
verboden staatssteun wordt aangemerkt en teruggevorderd dient te worden door
de lidstaat.
• De lidstaat wordt alleen ontheven van de meldingsplicht van een steunmaatregel
inzake onderzoek, ontwikkeling en innovatie wanneer aan alle voorwaarden voor
een vrijstelling in de zin van de Algemene Groepsvrijstellingsverordening (Verordening 800/2008, Pb EU 2008, L 214/3)is voldaan. Alle staatsteun waar geen vrijstelling voor geldt en die zonder toestemming van de Europese Commissie wordt
verleend, geldt automatisch als “onrechtmatige steun”.

82

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek

bijlage 6.

reviewers
• Prof. dr. ir. Koenraad Debackere, KU Leuven, faculteit Economie en Bedrijfswetenschappen
• Dr. Rudy Dekeyser, managing partner LSP Health Economics Fund, ex directeur
Vlaams Instituut voor Biotechnologie en hoofd van de TTO office
• Prof. dr. Anselm Kamperman Sanders, hoogleraar intellectueel eigendomsrecht
Maastricht University
• Dr. Ton Logtenberg, CEO Merus B.V. Voorheen mede-oprichter en Executive Vice
President en Chief Scientific Officer van Crucell NV
• Prof. dr. ir. Karen Maex, hoogleraar materiaalfysica voor nano-elektronica en
decaan van de Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica
(FNWI) Universiteit van Amsterdam

bijlagen

83

84

benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek