Nationaal Water Programma 2022-2027

Reactienota op zienswijzen en adviezen

Inhoudsopgave
1 Inleiding
1.1 Waarom NWP en deze reactienota?
1.2 Proces en participatie
1.3 Leeswijzer
2 De zienswijzen onder de loep
2.1 Veelvoorkomende thema’s
2.2 Indieners van zienswijzen
3 Ingebrachte zienswijzen en reacties
3.1 Algemeen beeld
3.2 Deel A: Nationaal waterbeleid
3.3 Deel B: Beheer en uitvoering door Rijkswaterstaat
3.4 Deel C: Gebieden
3.5 Programma Noordzee
3.6 PlanMER
3.7 Wijzigingen in het NWP
4 Advisering en toetsing
4.1 Watertoets
4.2 Omgevingsberaad Wadden - Advies NWP
4.3 Omgevingsberaad Wadden - Advies Programma Noordzee
4.4 Advies Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving
4.5 Uitvoerbaarheidstoets
4.6 Juridische toets
5 PlanMER NWP
5.1 Toetsingsadvies over het milieuefectrapport
5.2 Reactie op het toetsingsadvies
6 Afstemming Tweede Kamer en vaststelling NWP
7 Overzicht van de indieners van zienswijzen op het Ontwerp-NWP per categorie

3
3
5
6
8
8
9
11
11
12
15
16
17
21
21
24
24
25
25
26
26
27
28
28
29
33
34

Bijlage 1 Aanvulling op het plan-milieuefectrapport NWP (PlanMER NWP)
40
Bijlage 2 Totaaloverzicht van zienswijzen en reacties op de zienswijzen, per indiener 60

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

2

1 Inleiding
Voor u ligt de reactienota op het Ontwerp Nationaal Water Programma
2022-2027 (Ontwerp-NWP). In de nota staan de reacties op de
ingediende zienswijzen, een toelichting op de adviezen en toetsen op
het Ontwerp-NWP en een schets van het gevolgde en toekomstige
proces van planvorming en besluitvorming. Het kabinet bedankt de
indieners voor hun inbreng en betrokkenheid bij het Ontwerp-NWP.
De zienswijzen dragen bij aan de integraliteit van het Nationaal Water
Programma 2022-2027 (NWP) en zijn benut om het NWP verder aan te
scherpen.

1.1 Waarom NWP en deze
reactienota?
Nooit klaar met ons water
In Nederland leven we met, naast, op en in het water. Zonder dijken, duinen en dammen zou
60% van Nederland regelmatig overstromen. Dat raakt bijna 9 miljoen inwoners en het hart van
onze economie. Ook andere grote uitdagingen liggen binnen het waterdomein. Nederland moet
zich aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering: we blijven werken aan goede
bescherming tegen overstromingen en aan een klimaatrobuuste zoetwatervoorziening bij
toenemende droogte. Verder blijven wij ons inspannen voor een goede waterkwaliteit, hoogwaardige natuur, grote biodiversiteit en een duurzame drinkwatervoorziening. Daarnaast zijn
allerlei functies afankelijk van water, zoals de scheepvaart en de landbouw. Op de Noordzee
moeten veel functies, waaronder de opgave voor windenergie, duurzame visserij, scheepvaart en
zandwinning, in balans met elkaar een plek krijgen. In Nederland zijn we dus nooit klaar met
ons water. Iedereen heef een verantwoordelijkheid om voorbereid te zijn op te veel en te weinig
water, om bewust om te gaan met water en om ons water schoon te houden. Nu en in de
toekomst.

Eén programma voor beleid en beheer
De ministers van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), voor Natuur en Stikstof (NenS) en voor
Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO), stellen op grond van de Waterwet elke 6 jaar
een Nationaal Waterplan vast. Voor diezelfde termijn stelt de rijksoverheid ook een beheer- en
ontwikkelplan voor de rijkswateren op. Voor de periode 2022-2027 zijn deze twee plannen
samengebracht in één programma: het Nationaal Water Programma 2022-2027 (NWP). Hierdoor
zijn het nationale waterbeleid en het beheer van de rijkswateren in goede samenhang tot stand
gekomen. Hiermee wordt geanticipeerd op de inwerkingtreding van de Omgevingswet, en het
NWP is wat betref waterbeleid een uitwerking van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI).
Belangrijke onderwerpen in het NWP zijn onder meer klimaatadaptatie, waterveiligheid,
zoetwater en waterverdeling, waterkwaliteit en natuur, scheepvaart, en de gebruiksfuncties van
de rijkswateren, zoals drinkwater en waterrecreatie.

Breed participatieproces
In het NWP beschrijf de rijksoverheid de hoofdlijnen van het nationale waterbeleid en de
uitvoering in de rijkswateren en rijksvaarwegen. Belangrijke onderdelen van het NWP zijn de
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

3

stroomgebiedbeheerplannen, het overstromingsrisicobeheerplan en het Programma Noordzee
(PNZ), inclusief het programma van maatregelen voor de Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM).
Tijdens de voorbereiding is het Ontwerp-NWP meerdere malen behandeld in het Overlegorgaan
Fysieke Leefomgeving (OFL). Ook is er een intensief en breed opgezet participatie- en afstemmingsproces doorlopen met medeoverheden en maatschappelijke organisaties.

Daarnaast gaat deze reactienota in op wijzigingen die het gevolg zijn van aanpassingen in het
aanpalende beleid of van nieuwe ontwikkelingen tussen de publicatie van het Ontwerp-NWP en
de vaststelling van het NWP. Een voorbeeld hiervan is de actualisatie van de maatregelentabellen
in lijn met het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 2022 (MIRT), het
Deltaprogramma 2022 en de Vervanging en Renovatiemaatregelen.

Terinzagelegging

Het NWP en de bijbehorende bijlagen, het plan-milieueffectrapport NWP (PlanMER NWP) en de
Passende beoordeling zijn gepubliceerd op de website: www.iplo.nl/water-nwp.

Het Ontwerp-NWP heeft van maandag 22 maart 2021 tot en met dinsdag 21 september 2021 ter
inzage gelegen, inclusief de volgende bijlagen:
• Ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen voor de Nederlandse delen van de stroomgebiedsdistricten Rijn, Maas, Schelde en Eems 2022-2027 (voor de Kaderrichtlijn Water).
• Ontwerp-overstromingsrisicobeheerplan voor de Nederlandse delen van de stroomgebiedsdistricten Rijn, Maas, Schelde en Eems 2022-2027 (voor de Richtlijn Overstromingsrisico’s).
• Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027, inclusief het programma van maatregelen voor de
Kaderrichtlijn Mariene Strategie (Mariene Strategie Deel 3).
Daarnaast zijn een plan-milieueffectrapport (voor de Wet milieubeheer) en een Passende
beoordeling (voor de Wet natuurbescherming) opgesteld en ter inzage gelegd. Alle documenten
zijn in samenhang opgesteld en zijn ook zelfstandig leesbaar.
Voor het Programma Noordzee is een aanvullend ontwerp gemaakt nadat het Ontwerp-NWP is
gepubliceerd. Dit aanvullend ontwerp betrof een aanpassing van hoofdstuk 9 voor het
Programma Noordzee, waarin windenergiegebieden werden aangewezen. Dit Aanvullend
Ontwerp Programma Noordzee is ter inzage gelegd tussen 9 november en 20 december 2021. Ten
aanzien van deze zienswijzenprocedure en de verwerking hiervan tot het definitieve Programma
Noordzee is een separate reactienota opgesteld (zie Reactienota Aanvullend Ontwerp
Programma Noordzee).

De reactienota
Het kabinet is verheugd over de betrokkenheid die is getoond en dankt de indieners voor de
zorgvuldig voorbereide en inhoudelijk vaak zeer doorwrochte zienswijzen op het Ontwerp-NWP.
Het kabinet heeft de ontvangen 89 zienswijzen zorgvuldig overwogen en betrokken bij het
opstellen van het NWP. In deze reactienota geeft het kabinet zijn reactie op de ontvangen
zienswijzen en geeft aan op welke wijze hiermee is omgegaan. Mede naar aanleiding van de
zienswijzen zijn veel punten in het NWP verduidelijkt. Zo zijn beleids- en beheerkeuzes
explicieter onderbouwd en concreter gemaakt. Ook is het NWP redactioneel verbeterd en zijn
fouten hersteld.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

4

1.2 Proces en participatie
Het NWP is opgesteld in de geest van de Omgevingswet. Brede participatie is daardoor een
belangrijke pijler geweest voor de totstandkoming van dit document. Het participatieproces
heef mede vanwege de COVID-19-pandemie via de digitale weg gestalte gekregen. Bij de
ontwikkeling van het Ontwerp-NWP en de bijlagen zijn medeoverheden en maatschappelijke
partijen in een vroeg stadium betrokken via een participatieproces (zie ook Figuur 1).

Begin van het participatieproces
Eind 2019 lag het voornemen tot het opstellen van een NWP ter inzage, samen met de aanpak
voor het opstellen van het plan-milieuefectrapport NWP (PlanMER NWP). Ook kon een reactie
worden gegeven op het participatieplan. De Notitie Reikwijdte en Detailniveau die ter inzage lag,
beschreef welke onderwerpen (reikwijdte) in het PlanMER NWP onderzocht zouden worden en
met welke detailniveau. De indieners kregen bericht of en hoe hun reactie werd meegenomen in
het Ontwerp-NWP in de Reactienota Procedure Nationaal Water Programma 2022-2027 van
januari 2020.

Gebiedssessies
Begin 2020 zijn met medeoverheden gebiedssessies gehouden om de start van het ontwikkelproces van het NWP te markeren en om op te halen wat er leef in de verschillende regio’s en bij
hun achterban. Voorafgaand aan de gebiedssessies is duidelijk aangegeven aan de deelnemers
welke ruimte er was om hun inbreng mee te nemen in het NWP en welke zaken al vaststonden.
De deelnemers ontvingen een verslag van deze sessies en een terugkoppeling over hoe hun
inbreng al dan niet is verwerkt. Waar dat mogelijk was, werd aangesloten bij bestaande
(bestuurlijke) regionale overleggen.

Themasessies
Parallel aan de gebiedssessies zijn themasessies georganiseerd met maatschappelijke en
belangenorganisaties op het gebied van water. Het doel was om aandachtspunten, knelpunten
en mogelijke oplossingen voor opgaven en beleidskeuzes op thema’s te bespreken. Dit ging over
zowel beleids- als beheervraagstukken. De thema’s zijn eind 2019 geformuleerd en maatschappelijke en belangenorganisaties werden uitgenodigd. Voorafgaand aan de themasessies werd
ook aangegeven welke ruimte de deelnemers hadden voor inspraak en advies. De themasessies
vonden plaats op 30 januari 2020. Hierna ontvingen ook deze deelnemers een verslag van de

sessies en een terugkoppeling over hoe hun input al dan niet is verwerkt. Waar het mogelijk was,
werd ook gebruikgemaakt van al lopende participatie- en afstemmomenten van gerelateerde
projecten of programma’s, zoals het Deltaprogramma, de Mariene Strategie Deel 3 en het
Programma Noordzee.
Alle opgehaalde inbreng werd waar dat mogelijk en gepast was, verwerkt in een gevorderd
concept van het Ontwerp-NWP. Vervolgens heef het OFL een consultatie georganiseerd voor
partijen met een belang in het waterdomein. Het daaruit voortgekomen advies is eveneens
verwerkt in het Ontwerp-NWP. Het is nader beschreven in hoofdstuk 4 van deze reactienota.
Het Ontwerp-NWP – inclusief bijlagen en het PlanMER NWP – is op maandag 22 maart 2021
gepubliceerd voor de terinzagelegging. Het heef vervolgens 6 maanden voor iedereen ter inzage
gelegen. Op dinsdag 21 september 2021 is de terinzagelegging gesloten.

Programma Noordzee
Belanghebbenden kregen tijdens verschillende (online) bijeenkomsten ook informatie over het
proces en de (tussen)resultaten van deelonderwerpen van het Programma Noordzee. Zij hebben
kunnen meedenken over toekomstige locaties voor de productie van windenergie, de beoordeling van deze gebieden en de afweging om te komen tot een voorkeursvariant.
Medeoverheden zijn op verschillende momenten geconsulteerd over keuzes die de verschillende
gebruiksfuncties raken. In het najaar van 2020 en begin 2021 heef Nederland op basis van de
richtlijn Maritime Spatial Planning (MSP) het ruimtelijk plan informeel afgestemd met de
buurlanden. In het najaar van 2020 is tijdens verschillende bijeenkomsten van het Noordzeeoverleg overleg gevoerd over onderdelen van het Programma Noordzee. Tot slot is op 16
december 2020 in het Noordzeeoverleg het hele Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027
besproken.
In aanvulling op het Ontwerp Programma Noordzee is een Aanvullend Ontwerp Programma
Noordzee 2022-2027 opgesteld en ter inzage gelegd. Hiervoor is tevens een Aanvullend PlanMER
en een Aanvullende Passende Beoordeling opgesteld. Op 25 januari 2022 heef de Commissie
m.e.r. een aanvullend toetsingsadvies hierop uitgebracht. Dit is opgenomen in de Reactienota
Aanvullend Ontwerp Programma Noordzee.
Voor het participatietraject voor het Aanvullend Ontwerp Programma Noordzee verwijzen wij
naar de Reactienota Aanvullend Ontwerp Programma Noordzee.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

5

1.3 Leeswijzer
Centraal in deze reactienota staan de ingediende zienswijzen en de kabinetsreactie hierop.
Hoofdstuk 2 biedt een overzicht van de indieners van zienswijzen en geef inzicht in welke type
organisaties zienswijzen hebben ingediend (bijv. bedrijf of maatschappelijke partij). In dit
hoofdstuk wordt ook de geografsche spreiding van indieners in kaart gebracht en worden de
aandachtsgebieden of thema’s benoemd die de meeste aandacht krijgen in de zienswijzen.
Hoofdstuk 3 beschrijf vaak terugkerende thema’s in de zienswijzen, inclusief de zorgen of
constateringen van de indieners. Per thema is op hoofdlijnen aangegeven hoe het kabinet heef
gereageerd op deze zienswijzen en wat de wijziging is in het NWP. Omdat er specifek over het
Ontwerp Programma Noordzee (Ontwerp-PNZ) een groot aantal zienswijzen is binnengekomen,
is bij deze samenvating onderscheid gemaakt tussen de zienswijzen voor de veelvoorkomende
thema’s in het NWP en de zienswijzen voor het Ontwerp-PNZ.
Hoofdstuk 4 biedt een overzicht van de advisering over en de toetsing op het Ontwerp-NWP en
op eerdere versies van het Ontwerp-NWP. Daarbij is toegelicht tot welke aanpassingen de
advisering en de toetsing hebben geleid.
In hoofdstuk 5 komt het plan-milieuefectrapport (PlanMER) van het NWP aan bod. Dit
hoofdstuk bevat een toelichting op het toetsingsadvies over het PlanMER NWP en de reactie
daarop. De Aanvulling op het PlanMER NWP is als bijlage bij deze nota opgenomen (bijlage I).
Hoofdstuk 6 bevat een beschrijving van het traject na vaststelling van het NWP door het kabinet
en de publicatie. Ook wordt de juridische status van het NWP toegelicht.
Hoofdstuk 7 bevat een overzicht van de indieners van zienswijzen op het Ontwerp NWP per
categorie. Hier kunnen indieners van zienswijzen zien welk zienswijzenummer correspondeert
met hun unieke registratienummer. Het totaaloverzicht van de zienswijzen en de reacties daarop
(de reactietabel) is opgenomen in bijlage II. Hier is aangegeven of de ingediende zienswijze heef
geleid tot een aanpassing in het NWP.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

6

Tijdlijn totstandkoming Nationaal Water Programma 2022-2027
2020

Participatiemomenten

2019

2021

Consultatie Overlegorgaan
Fysieke Leefomgeving

Gebiedssessies
januari / februari 2020

22 september 2020

OFL
2022 2027

NWP

Zienswijzenprocedure
deel I

2022-2027

Zienswijzenprocedure
deel II
maart 2021 t/m september 2021

NWP

2022
2027

november 2019

Themasessies

Mijlpalen

30 januari 2020

November 2019

Maart 2021

Start opstellen Ontwerp NWP
2022-2027 en PlanMER

Verkenning

Publicatie ontwerp NWP 2022-2027
en bijbehorend PlanMER

Verdieping

Keuzes

Maart 2022

Vaststelling deÿnitief
NWP 2022-2027

Verankering

Figuur 1: Tijdlijn van participatie bij totstandkoming NWP
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

7

2 De zienswijzen onder de
loep
De 89 ingediende zienswijzen zijn zorgvuldig bestudeerd. Iedere
zienswijze is gelezen, geanalyseerd en – waar dat van toepassing was
– opgesplitst in ongeveer 1500 deelzienswijzen. Op iedere deelzienswijze is een reactie geformuleerd. Vervolgens is een samenvating op
de zienswijzen en reacties opgesteld van de meest voorkomende
thema’s.

2.1 Veelvoorkomende thema’s
Meer dan de helf van de deelzienswijzen (circa 790) heef betrekking op de Noordzee en het
Ontwerp Programma Noordzee (Ontwerp-PNZ). Ook over de onderwerpen waterkwaliteit,
waterbeleid, klimaatadaptatie en de gebieden Wadden en IJsselmeer zijn veel (deel)zienswijzen
ingediend. Figuur 2 toont een overzicht van de meest voorkomende onderwerpen, exclusief
hoofdstuk 18 van het NWP (Noordzee) en het Ontwerp-PNZ.

Figuur 2: Thema's naar aantal deelzienswijzen,
exclusief (Ontwerp Programma) Noordzee
0

20

40

60

80

100

120

140

Hoofdlijnen waterbeleid
Klimaatadaptatie
Waterveiligheid
Zoetwaterverdeling en droogte
Waterkwaliteit/PAGW/Stroomgebiedbeheerplannen
Grondwater
Scheepvaart
Natuur
Landbouw
Energietransitie en verduurzaming
Beheer door Rijkswaterstaat
Rivieren/IRM
IJsselmeergebied
Waddengebied
PlanMER

Figuur 2 Thema's naar aantal deelzienswijzen, exclusief (Ontwerp Programma) Noordzee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

8

Veel belangstelling voor de Noordzee
De diversiteit in de ontvangen zienswijzen over het Ontwerp-PNZ, hoofdstuk 18 van het NWP en
de Mariene Strategie deel 3 is groot. Dit is illustratief voor de vele belangen die spelen op de
Noordzee, waar sprake is van een trend naar toenemende intensivering van het gebruik en het
ruimtebeslag. De zienswijzen raken daarmee aan de centrale opgave van het Programma
Noordzee om de juiste maatschappelijke balans te vinden: een efficiënte en veilige ruimtelijke
ontwikkeling van de Noordzee die past binnen de randvoorwaarden van een gezond ecosysteem.
Figuur 3 geeft een overzicht van het aantal deelzienswijzen per (hoofdstuk)thema uit het
Programma Noordzee.

2.2 Indieners van zienswijzen
De zienswijzen zijn vanuit heel Nederland en diverse buurlanden ingediend. Figuur 4 geeft een
beeld van de geografische spreiding van de 76 zienswijzen uit Nederland. Verder zijn er 13
zienswijzen afkomstig uit het buitenland: 7 uit Duitsland, 3 uit het Verenigd Koninkrijk, 2 uit
België, en 1 uit Denemarken. De zienswijze van de Belgische federale overheid komt voort uit de
nationale consultatie tussen de verschillende betrokken overheidsdiensten en een
publieksconsultatie.

Figuur 3: Thema's naar aantal deelszienswijzen voor (Ontwerp
Programma) Noordzee
0

20

40

60

80

100

120

140

160

180

Poli ek
1% Par ulie

Bedrijven 16%

Versterken marien ecosysteem/Transitie naar duurzame
voedselvoorziening
Transitie naar duurzame energie
Zeescheepvaart
Duurzame blauwe economie
Doorvaart en medegebruik in windenergiegebieden
Beheeraspecten

Programma van maatregelen KRM

Maatschappelijke
par jen 50%

Ruimtelijke ordening
Overig (overige nationale belangen, governance Noordzee, etc.)

Figuur 3 Thema's naar aantal deelzienswijzen voor (Ontwerp Programma) Noordzee

Figuur 4: Herkomst zienswijzen, exclusief buitenlandse zienswijzen

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

9

Het merendeel van de zienswijzen is ingediend door maatschappelijke partijen (maatschappelijke organisaties, belangenverenigingen en branche- en sectororganisaties), gevolgd door
medeoverheden en bedrijven. Onder de categorie maatschappelijke partijen hebben (landelijke
en regionale) natuurbeschermingsorganisaties en belangengroepen uit de visserij, recreatie,
landbouw, binnenvaart en energiewinning zienswijzen ingediend. De meeste bedrijven zijn
afkomstig uit de energiesector, gevolgd door havens en waterbedrijven. Nederlandse overheidsinstanties hebben ook actief geparticipeerd in het zienswijzeproces: verschillende provincies,
gemeenten en waterschappen hebben zienswijzen ingediend. Figuur 5 toont een overzicht van
categorie indieners. In hoofdstuk 7 is een overzicht opgenomen van alle organisaties en
particulieren die zienswijzen hebben ingediend.

Bedrijven 16%

Poli ek
1% Par ulier 2%

Overheid
31%

Maatschappelijke
par jen 50%

Figuur 5: Overzicht van categorie indieners

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

10

3 Ingebrachte zienswijzen en
reacties
De diversiteit in de ontvangen zienswijzen is groot. Toch zijn er veelvoorkomende thema’s, dilemma’s en vraagstukken te benoemen. Na
een algemeen beeld worden de meest voorkomende thema’s toegelicht. Per thema wordt daarnaast beschreven hoe het kabinet op
hoofdlijnen heef gereageerd op de ingediende zienswijzen en welke
onderwerpen buiten de scope van het NWP vallen.

3.1 Algemeen beeld
Uiteenlopende belangen
De ingediende zienswijzen op het Ontwerp Nationaal Water Programma (Ontwerp-NWP) geven
een breed beeld van de diverse belangen die spelen in Nederland op het gebied van waterbeleid
en waterbeheer. De zienswijzen tonen zorgen over en betrokkenheid bij de veelheid aan
ontwikkelingen in het waterdomein. Veel indieners delen via de zienswijzen hun visie, vragen
om aanscherping of stellen verduidelijkende vragen. Meerdere indieners pleiten voor een
stevigere en meer integrale regierol van de rijksoverheid bij de complexe ruimtelijke
vraagstukken.

Waardering voor de integraliteit
Hoewel de zienswijzen met name inhoudelijk van aard zijn, geven indieners in de aanhef en
afsluiting van hun zienswijze ook aan hoe zij het Ontwerp-NWP in het algemeen waarderen.
Er is waardering voor de integraliteit van het NWP: het wordt beschouwd als een compleet
verhaal waarin een integraal beeld van het waterbeheer en waterbeleid wordt neergezet. Op de
meeste vlakken krijgt de inzet van de rijksoverheid steun en klinkt het vertrouwen dat de
uitdagingen (o.a. op het gebied van verkeer en scheepvaart) adequaat tegemoet getreden worden
wanneer de intenties van het NWP uitgevoerd worden.

Uitgebreid en doorwrocht
Diverse indieners geven aan dat het NWP en de grote wateropgaven die daarin worden
beschreven hen raken en dat zij om die reden in een vroeg stadium betrokken waren bij de
totstandkoming van het programma. Een aantal indieners hebben in november 2019 al een
zienswijze op het voornemen tot het opstellen van een NWP ingediend en/of hebben deelgenomen aan de themasessies voor het ontwikkelproces van het NWP. Anderen geven aan nauw
betrokken te zijn bij het opstellen van deze programma’s door deelname aan bijeenkomsten en
overleggen van het Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving (OFL), Noordzeeoverleg of het
Deltaprogramma. Veel zienswijzen op het Ontwerp-NWP zijn zeer uitgebreid en doorwrocht;
indieners geven aan het Ontwerp-NWP en de bijlagen zorgvuldig te hebben gelezen en te hebben
samengewerkt aan de totstandkoming van de ingediende zienswijzen. Een voorbeeld is de (zeer
omvangrijke) gebundelde zienswijze van 6 natuur- en milieuorganisaties voor het Ontwerp
Programma Noordzee (Ontwerp PNZ) en het programma van maatregelen voor de Kaderrichtlijn
Mariene Strategie (Ontwerp Mariene Strategie Deel 3).

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

11

Reacties op het participatieproces
Enkele indieners spreken hun waardering uit over de manier waarop organisaties in het
uitgebreide participatieproces en door de terinzagelegging konden meedenken met en
bijdragen aan de totstandkoming van het Ontwerp-NWP. In meerdere zienswijzen wordt het Rijk
ook uitgenodigd om in gesprek te gaan met de indiener over verdere ontwikkeling van beleidsen beheerkaders.
Een gemeente geef aan het beschreven brede participatieproces met medeoverheden en
maatschappelijke partijen in gebieds- en themasessies niet te herkennen. Deze gemeente
spreekt van een gemiste kans.
De schelpdiersector betreurt het niet betrokken te zijn bij de huidige invulling van het OntwerpPNZ, terwijl vertegenwoordigers van deze sector veel relevante kennis in te brengen hebben voor
een efectief programma.
Veel indieners geven aan graag te willen bijdragen aan het verdere proces van vaststelling en
implementatie van het NWP, bijvoorbeeld door een proefproject op te zeten. De schelpdiersector pleit voor een overleg om een goede basis te leggen voor beleid en uitvoering van de
beoogde mariene eiwitproductie.

3.2 Deel A:
Nationaal waterbeleid
Vraag naar duidelijke regierol door rijksoverheid
In de zienswijzen komt duidelijk de behoefe aan een stevigere en meer integrale regierol van de
rijksoverheid bij de complexe ruimtelijke vraagstukken naar voren. Het Rijk wordt gevraagd om
in het NWP meer sturing te geven op regionale gebiedsprocessen. Ook is behoefe aan een
verdere uitwerking naar regionaal en lokaal niveau. Om tot die gebiedsgerichte uitwerking te
komen met de juiste afwegingen en keuzes, wordt ook een opgave gezien op het gebied van
kennisontwikkeling.
Reactie
In de reacties op de zienswijzen wordt aangegeven dat met de Nationale Omgevingsvisie (NOVI)
op nationaal niveau een belangrijke aanzet is gegeven voor een integrale visie op de aanpak van
alle opgaven in een gebied. Het Rijk blijf nauw betrokken bij de uitwerking in de gebieden.
Daarnaast wordt onderkend dat meer kennis nodig is om de juiste afwegingen en keuzes te
kunnen maken. De komende jaren worden onderzoeken uitgevoerd om de opgaven verder in
beeld te brengen, zoals de watersysteemverkenning en het Kennisprogramma Zeespiegelstijging.
Hiermee zijn heldere nationale keuzes en afwegingen te maken die nodig zijn voor een efectieve
gebiedsgerichte samenwerking.

Klimaatadaptatie
Klimaatadaptatie is een van de meest besproken onderwerpen in de ingediende zienswijzen.
Dit illustreert dat de urgentie om ons land aan te passen aan klimaatverandering breed wordt
gedeeld in de samenleving. De rijksoverheid wordt in de zienswijzen vaak opgeroepen om meer
regie en richting te geven aan klimaatadaptatie door het concretiseren van de plannen en door
het benoemen van de consequenties in de ruimtelijke ordening. Verder wordt gevraagd naar een
brede blik op klimaatadaptatie en een visie voor de lange termijn. Ook is er behoefe aan
interactie tussen landelijk gebied en de stad, naar een stroomgebied als geheel en naar integraliteit bij het maken van keuzes. Ten slote wordt een oproep gedaan voor meer fnanciële
middelen voor klimaatadaptatie en voor integrale gebiedsontwikkeling.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

12

Reactie
De urgentie van klimaatadaptatie als middel om Nederland weerbaar te maken tegen de
gevolgen van klimaatverandering en de daaruit voortkomende potentiële schade wordt sterk
onderschreven. Het Rijk werkt hier intensief aan en onderzoekt hoe op nationaal niveau meer
regie kan worden genomen.
Het Rijk onderschrijf ook het belang om richting te geven aan klimaatadaptatie door middel van
concretisering van plannen. Het NWP vertaalt de noodzaak tot aanpassing van het bodem- en
watersysteem als leidend principe voor ruimtelijke ordening, naar verder in te vullen beleidsmatige afwegingen. In 2022 wordt gestart met een aanvullende beleidsuitwerking van de
randvoorwaarden die vanuit het watersysteem en klimaatverandering worden gesteld aan
ruimtelijke ontwikkeling.
Het Rijk werkt de aanpak van klimaatadaptatie samen met andere overheden en stakeholders
verder uit per sector en gebied. Dit gebeurt bijvoorbeeld door heldere tussendoelen te
formuleren, afweegkaders mee te geven en uitvoeringsagenda’s op te stellen.
Wat betref het fnancieringsvraagstuk geldt dat in het Bestuursakkoord Klimaatadaptatie
afspraken zijn gemaakt voor de fnanciering van klimaatadaptatie. Hierin is een investering van
€ 600 miljoen afgesproken, waarvan € 200 miljoen vanuit het Rijk en € 400 miljoen vanuit de
medeoverheden. De Impulsregeling Klimaatadaptatie komt hier bijvoorbeeld uit voort.

Zoetwaterverdeling en droogte
De beschikbaarheid van zoetwater is belangrijk voor het functioneren van het watersysteem en
van allerlei gerelateerde systemen en functies, zoals landbouw en natuur. Deze beschikbaarheid
is echter niet meer vanzelfsprekend. In de zomers van 2018, 2019 en 2020 waren er langere
perioden van droogte, waarbij op sommige plaatsen de verdringingreeks voor watertekort moest
worden toegepast. Meerdere organisaties benadrukken dan ook in hun zienswijzen het belang
van voldoende zoetwater voor de functies en de efecten van droogte hierop. Ook verzoeken ze
het Rijk om aandacht te hebben voor deze problematiek en op onderdelen nog verdere stappen
te nemen.
Reactie
De aandacht die de indieners vragen voor zoetwaterbeschikbaarheid en zoetwaterverdeling en
voor de invloed van klimaatverandering hierop, is terecht en nodig. In de reacties is aangegeven
hoe waterbeschikbaarheid en de efecten van klimaatverandering hierop worden meegenomen
in lopende processen, zoals het Deltaprogramma Zoetwater, de studiegroep Grondwater en het
programma Klimaatbestendige Zoetwatervoorziening Hoofdwatersysteem. Verder is in het NWP
toegelicht hoe binnen het Deltaprogramma Zoetwater maatregelen zijn en worden genomen
om de waterbeschikbaarheid te vergroten en droogte tegen te gaan.

Waterkwaliteit en stroomgebiedbeheerplannen
Waterveiligheid en rivieren
In de zienswijzen op het vlak van waterveiligheid en rivieren wordt vaak gewezen op het belang
van een integrale benadering, waarbij elke opgave samen met alle beleidsdoelen en/of andere
opgaven wordt opgepakt.
Reactie
Een integrale benadering op het vlak van waterveiligheid en rivieren is belangrijk; in de reacties
wordt deze zienswijze dan ook onderstreept. De integrale benadering wordt toegepast in
samenwerking met de verantwoordelijke overheden op de schaal waarop dit relevant is:
landelijk, regionaal of lokaal. Voorbeelden van opgaven die in een integrale benadering
samenkomen zijn het garanderen van de waterveiligheid, het bevorderen van scheepvaart en
natuurontwikkeling. Zo werken het Rijk, regionale overheden en maatschappelijke organisaties
met het programma Integraal Riviermanagement (IRM) samen aan een integrale (beleids)aanpak
van de verschillende opgaven in het rivierengebied. Het Rijk bevordert bovendien waar mogelijk
een integrale uitvoering van versterkingsmaatregelen. Opgaven van andere partijen in een
gebied kunnen worden gekoppeld onder voorwaarde dat partijen hun opgaven zelf fnancieren.
Gebiedsontwikkelingen zoals Ooijen - Wanssum en Waterdunen zijn mooie voorbeelden waar
dit al geslaagd is.

Verschillende partijen hebben in hun zienswijzen zorgen geuit over het (niet) tijdig halen van de
doelen uit de Kaderrichtlijn Water (KRW) in 2027 met de voorgenomen maatregelen, en
benadrukken de omvang en urgentie van de KRW-opgave. Hierbij wordt onder andere de
nutriëntenopgave genoemd vanuit de buurlanden en de landbouw. Het Rijk krijgt een aantal
keer het verzoek om de regierol te (blijven) vervullen. In de zienswijzen over opkomende stofen
wordt het belang van een bronaanpak benadrukt en wordt gewezen op de belangrijke rol die
bedrijven daarbij hebben, want zij zijn verantwoordelijk voor de lozing van opkomende stofen.
Ook wordt het Rijk gevraagd zich te blijven inzeten voor de aanpak van opkomende stofen,
samen met andere overheden, bedrijven en kennisinstituten.
Reactie
Het Rijk is zich bewust van de omvang en urgentie van de KRW-opgave. De zienswijzen worden
betrokken bij het afronden van de stroomgebiedbeheerplannen. Ook in de komende planperiode wordt nauwe samenwerking tussen Rijk en regio van groot belang geacht. Er is een ex
ante-analyse uitgevoerd voor de ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen om het verwachte
doelbereik in 2027 in beeld te brengen. Voorafgaand aan het Wetgevingsoverleg Water op 22
november 2021 is de Tweede Kamer geïnformeerd over de resultaten en eventuele aanvullende
stappen.
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

13

Wat betref opkomende stofen wordt het belang van een bronaanpak en de rol van bedrijven
hierin erkend. Met de Delta-aanpak Waterkwaliteit is de afgelopen jaren een impuls gegeven aan
nieuwe opgaven, zoals opkomende stofen in water. Samen met overheden en partners uit de
drinkwatersector en de industrie is toegewerkt naar bestuurlijke afspraken over het omgaan met
opkomende stofen. Die afspraken gaan onder andere over versterking van de vergunningverlening, wat vraagt om wederzijdse transparantie over gegevens en de ontsluiting van
gegevens over stofen met potentiële risico’s in industriële lozingen.

Grondwater
In de ingediende zienswijzen worden vooral zorgen geuit over hoe er nu en in de toekomst met
grondwater kan worden omgegaan. Er is een groot gedeeld besef onder de indieners dat
grondwater belangrijk is. De natuurorganisaties en de waterschappen wijzen op het
veranderende klimaat en de efecten hiervan op de grondwatervoorraad. Ze pleiten voor een
sterke regie vanuit het Rijk voor een andere omgang met grondwater en geven hierbij aan dat
vrijblijvende maatregelen niet toereikend zijn geweest. Er is wel waardering voor bijvoorbeeld
het opnemen van grondwater als expliciet onderdeel van de watertoets. De ingediende zienswijzen vanuit de agrarische en de geothermiesector laten zien dat de economische activiteiten in
deze sectoren risico’s kunnen vormen voor het grondwater en dat deze sectoren ook baat hebben
bij de beschikbaarheid van grondwater.
Reactie
In de reactie op de zienswijzen over grondwater wordt verwezen naar de studiegroep Grondwater. Deze studiegroep heef als opdracht om in kaart te brengen welke opgaven er liggen en
welke inzet wordt gepleegd. Vervolgens gaat de studiegroep analyseren wat nodig is om te
komen tot duurzame instandhouding van grondwatervoorraden, en volgen aanbevelingen voor
verbetering. Verder wordt aangegeven dat goede afspraken op regionaal niveau en samenwerking tussen overheden de basis vormen voor goed beheer van grondwater en een goede
grondwaterbeschikbaarheid.

Water en leefomgeving
Water en duurzame energie
Voor de transitie naar duurzame energie is water op 2 manieren in beeld: als potentiële ruimte
voor energiewinning (o.a. zon, wind) en als bron van energie (o.a. aquathermie, elektriciteit uit
water). De indieners vragen in hun zienswijzen over dit onderwerp vaak om de winning van
duurzame energie op en uit water meer en nadrukkelijker te faciliteren, al dan niet met pilots.
Aan de andere kant vragen organisaties om te kijken naar de mogelijke (nadelige) gevolgen van
de winning van duurzame energie in en op het water voor andere functies.

Reactie
Het kabinet onderschrijf de noodzaak om te zoeken naar balans tussen de verschillende
gebruiksfuncties van water, waaronder duurzame energiewinning, en om efecten van deze
functies mee te nemen in besluitvorming. Het kabinet onderzoekt welk deel van de rijkswateren
(zee, grote wateren, rivieren) onder welke voorwaarden beschikbaar kan worden gesteld aan
derden voor duurzame-energieopwekking en -opslag. Het belang om voor alle wateren altijd een
zorgvuldige afweging te maken tussen de verschillende (maatschappelijke) gebruiksfuncties van
water, wordt onderschreven. Hierbij wordt de samenwerking met relevante stakeholders in de
betrefende gebieden gezocht. Normen voor waterveiligheid, waterkwaliteit en waterkwantiteit
zijn altijd randvoorwaardelijk. De risico's, maar ook de kansen van opwekking en opslag van
duurzame energie voor waterveiligheid, waterkwaliteit en waterkwantiteit en voor natuur en
biodiversiteit zijn nog niet altijd voldoende in beeld en worden daarom nog onderzocht voordat
besluitvorming plaatsvindt.
Water en landbouw
In meerdere zienswijzen van uiteenlopende organisaties wordt het belang van een goede
watervoorziening voor de landbouwproductie geagendeerd. Verder klinkt een oproep om de
landbouw meer ruimte te geven voor eigen invulling van maatregelen om bij te dragen aan het
doelbereik van wateropgaven. Er wordt benadrukt dat iedereen een redelijke bijdrage moet
leveren aan deze wateropgaven. Waar huidige vormen van landbouw niet meer passen bij de
kwaliteiten van gebieden, bijvoorbeeld in veenweidegebieden, wordt compensatie gevraagd.
Reactie
Het belang van de landbouwsectoren en hun rollen in het realiseren van het doelbereik van
wateropgaven wordt in het NWP onderschreven.
Water en natuur
Vanuit het natuurbelang wordt in meerdere zienswijzen voorgesteld om waterbeleid meer toe te
spitsen op de biodiversiteitsopgave en om meer aandacht te hebben voor de natuurlijke
processen in het beheren van het watersysteem. Meerdere partijen pleiten via hun zienswijzen
voor meer aandacht en focus in het NWP op duurzame water- en bodemsystemen en toepassing
van nature-based solutions in het waterdomein.
Reactie
In de beantwoording van deze zienswijzen wordt verwezen naar de Programmatische Aanpak
Grote Wateren (PAGW), het Programma Natuur i.o. en de Areaalstrategie IenW. De relevante
teksten in het NWP zijn hierop aangepast. Een aantal zienswijzen betrefen voorstellen voor

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

14

budgetreserveringen voor de 3e tranche PAGW-projecten. Dit valt niet binnen het NWP en is
onderdeel van het besluitvormingsproces voor deze 3e tranche.
Scheepvaart
Verschillende indieners vragen – mede in het licht van toekomstige ontwikkelingen – aandacht
voor zekerheid over vaardiepten en over de bereikbaarheid van havens en achterland in de
planperiode. Daarnaast is meermaals aangegeven om vraagstukken over beheer en ontwikkeling van de rijkswateren en rijksvaarwegen in overleg, samenwerking en afstemming op te
lossen.
Reactie
Het belang van een robuust vaarwegenstelsel, een goede bereikbaarheid én de belangrijke
functie van de Nederlandse havens wordt erkend en onderschreven. Samenwerking tussen
overheden, maatschappelijke organisaties en marktpartijen is van belang voor een doeltrefend,
vlot en veilig scheepvaartverkeer en voor het beheer van de rijkswateren en rijksvaarwegen.

3.3 Deel B: Beheer en uitvoering
door Rijkswaterstaat
Een belangrijk deel van de zienswijzen op het beheerdeel van het NWP richt zich in hoofdlijnen
op 2 punten: de uitvoering van beheer en onderhoud door Rijkswaterstaat en de rollen en taken
van Rijkswaterstaat bij kerntaken en (overige) gebruiksfuncties. De onderwerpen zijn vaak gelijk
aan de onderwerpen van de zienswijzen op het beleidsdeel.

Uitvoering van beheer en onderhoud
Rond de uitvoering van beheer en onderhoud gaan zienswijzen vooral in op het onderhoudsniveau van (specifeke) assets van Rijkswaterstaat dat indieners verwachten. De wens is dat de staat
van het areaal minimaal blijf zoals die is of dat die verbeterd wordt; denk bijvoorbeeld aan het
op diepte houden van vaarwegen.
Reactie
In de reactie op deze zienswijzen wordt toegelicht dat het onderhoudsniveau is gebaseerd op het
daaraan gekoppelde onderhoudsbudget. Met name in de gebiedshoofdstukken zijn naar
aanleiding van de zienswijzen teksten over het onderhoudsniveau waar nodig verduidelijkt. Het
hoofdstuk Financiering is aangepast naar aanleiding van het Coalitieakkoord van eind 2021. De
komende jaren wordt via een geleidelijk ingroeimodel structureel meer budget uitgetrokken
voor instandhouding van wegen, spoor, hoofdwatersysteem en vaarwegen. De budgetaire
kaders voor instandhouding zijn daarmee verruimd. Voor het hoofdwatersysteem en het
hoofdvaarwegennet zal IenW binnen deze budgetaire kaders aanvullende keuzes moeten
maken om de instandhoudingsopgaven op termijn beheersbaar te houden (zie hoofdstuk
Financiën van het NWP).

De rollen en taken van Rijkswaterstaat
De zienswijzen gaan in op de verwachtingen van indieners over de rol van Rijkswaterstaat, vaak
in relatie met andere beheerorganisaties, zoals waterschappen en provincies. Het gaat daarbij
om de rol van Rijkswaterstaat bij zijn kerntaken, bijvoorbeeld bij crisisbeheersing bij overstromingen of bij de versterking van waterkeringen. Veel zienswijzen gaan ook in op de rol van
Rijkswaterstaat bij de gebruiksfuncties, zoals toegelicht in het NWP (hoofdstuk 16). Denk
bijvoorbeeld aan het behouden van cultureel erfgoed, het faciliteren van water- en oeverrecreatie of het opruimen van zwerfafval.
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

15

Reactie
In het NWP zijn waar mogelijk de teksten over de rollen en taken van Rijkswaterstaat
verduidelijkt. Voor de ‘overige gebruiksfuncties’ heef Rijkswaterstaat, behalve enkele
(wetelijke) beheertaken, geen formele rol en ook geen specifek budget.

3.4 Deel C: Gebieden
IJsselmeergebied
De zienswijzen over het IJsselmeergebied gaan over het algemeen over de thema’s ruimte en
water. Wat regelmatig terugkomt, is de (ruimtelijke) druk op het IJsselmeergebied, evenals de
aanpak van de verschillende opgaven in het complexe speelveld van belangen en functies. De
zienswijzen komen uit een breed speelveld van organisaties. Er wordt bijvoorbeeld gesproken
over de spanning tussen het groeiende belang van het IJsselmeer als zoetwaterbufer en het
creëren van meer natuur door het aanleggen van eilanden, wat het waterbergend vermogen kan
beïnvloeden. Verder worden zorgen geuit over de invloed die de opwekking van duurzame
energie door zon en wind kan hebben op het IJsselmeer.
Reactie
De reacties op de genoemde zorgen wijzen erop dat het borgen van de zoetwatervoorziening en
de strategische zoetwaterfunctie van het IJsselmeergebied zijn opgenomen als nationaal doel in
het NWP. In het Deltaprogramma werkt het Rijk samen met medeoverheden aan veilig en
voldoende water. Het fexibel peilbesluit is een eerste stap om de watervoorziening op orde te
houden en tegelijkertijd de natuurwaarden te vergroten. De aanleg van eilanden heef niet per
defnitie gunstige efecten op de zoetwaterberging. Tegelijkertijd gaat het IJsselmeergebied niet
op slot en ligt er een opgave om een ecologisch robuust systeem te creëren. Dit wordt opgepakt
in de Programmatische Aanpak Grote Wateren. In het kader van de Agenda IJsselmeergebied
2050 werkt het Rijk samen met de andere partijen in het gebied aan synergie tussen de
verschillende opgaven en gebruiksfuncties.

Waddengebied
In het Waddengebied komen verschillende, soms conficterende belangen samen. Dit is terug te
lezen in de ingediende zienswijzen. Met name het bedrijfsleven en vertegenwoordigers van
vaarweggebruikers gaan in hun zienswijzen in op de bereikbaarheid van havens en het op diepte
houden van vaargeulen, en refereren hiervoor aan de afspraken die zijn gemaakt in de Agenda
voor het Waddengebied 2050 die in december 2020 is vastgesteld. Vaargeul de Boontjes, tussen
Den Helder en Kornwerderzand, wordt vaak genoemd. Tegelijkertijd uiten maatschappelijke
organisaties zorgen over natuurbehoud in het Waddengebied en over de impact die het
machinaal in stand houden van vaargeulen kan hebben op de natuur.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

16

Reactie
Over het algemeen luidt hierop de reactie dat het NWP in lijn is gebracht met de afspraken uit de
Agenda voor het Waddengebied 2050. Conform het NWP is het voornemen om de wenselijkheid
en de haalbaarheid te verkennen van een andere wijze van beheer van de vaargeulen inclusief de
buitendelta's. Dit met het doel om de duurzame bereikbaarheid in het Waddengebied te borgen.
Voor de vaarweg Boontjes betekent dit dat gedurende de planperiode van het NWP (2022 t/m
2027) in principe een streefdiepte van -3.80 meter ¬NAP en een breedte van 100 meter wordt
gehanteerd. Als onderdeel van de Onderhoudspilot van vaargeul de Boontjes die met de regio is
afgesproken, is een evaluatie voorzien die vanaf 2023 van betekenis kan zijn voor de situatie rond
de vaargeul de Boontjes.
Voor al het vaargeulonderhoud beschikt Rijkswaterstaat over een vergunning op grond van de
Wet natuurbescherming. Of het valt onder de categorie ‘bestaand gebruik’ uit het Beheerplan
Natura 2000 Waddenzee, waardoor dit onderhoud vergunningvrij is. In het NWP is aangegeven
dat zandwinning vanuit vaargeulonderhoud vanaf 2022 niet meer is toegestaan.

3.5 Programma Noordzee
De ontvangen zienswijzen hebben bijgedragen aan actualisatie naar aanleiding van relevante
ontwikkelingen sinds de terinzagelegging. Dit is ook illustratief voor de snelheid waarmee
ontwikkelingen op de Noordzee elkaar opvolgen. Hierna worden de hoofdlijnen van ingebrachte
zienswijzen en reacties beschreven aan de hand van een aantal centrale (hoofdstuk)thema’s uit
het Programma Noordzee.

Versterken marien ecosysteem
Veel zienswijzen hebben betrekking op ‘versterking van het mariene ecosysteem’ (hoofdstuk 3)
en op mogelijke efecten op het ecosysteem, soorten en habitats. Dit in verschillende contexten
en bezien vanuit uiteenlopende belangen (o.a. natuurbescherming, windenergie, visserij en
aquacultuur). De meeste van deze zienswijzen hebben betrekking op gebiedsbescherming. Ze
gaan onder andere over de percentages beschermd zeeoppervlak en de mate van bescherming,
over het expliciet maken van planningen, over het meer expliciet noemen van specifeke
gebieden en over de omgang met visserij in beschermde gebieden, inclusief handhaving. Diverse
zienswijzen benoemen (mogelijke) negatieve efecten van het opwekken van windenergie op zee
op het (bodem)ecosysteem (en daarmee op sleepnetvisserij) en op vogels, vleermuizen en vissen
(dit laatste in verband met het geluid).
Ook wordt gewezen op de positieve efecten op vissoorten die voor de sportvisserij interessant
zijn. Verder is meermalen gevraagd naar afwegingen over ecologische inpasbaarheid van
aquacultuur/ Duurzame Blauwe Economie. Zienswijzen over natuurinclusief bouwen van
windparken op zee hebben deels betrekking op het eventueel bijstellen van het beleid bij nieuwe
inzichten. In zienswijzen over biogene rifen en plate oesters wordt onder meer de eventuele
beschermingsstatus daarvan aangekaart. Ook zijn er zienswijzen ingediend over andere
defnities en interpretaties van de termen ‘ecosystemen’ en ‘ecosysteemfuncties’. Tot slot zijn er
uiteenlopende zienswijzen die oproepen om bepaalde onderwerpen specifek mee te nemen in
onderzoek en monitoring, zoals cumulatieve efecten van bijvangst door visserij, efecten van de
uitvoering van voorschrifen voor natuurinclusief bouwen en opruimplicht bij
natuurontwikkelingsprojecten.
Reactie
In reactie op de zienswijzen is in het algemeen nadere uitleg gegeven over waarom de teksten in
het Ontwerp-PNZ op een bepaalde wijze zijn geformuleerd. De zienswijzen hebben vaak tot
redactionele aanpassingen en aanscherpingen van formuleringen geleid. Over gebiedsbescherming is bijvoorbeeld uitgelegd dat de 10% strikt beschermd zeeoppervlak die in het
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

17

programma wordt genoemd, onderdeel is van de Europese biodiversiteitstrategie, maar nog niet
is gedefnieerd. De invulling hiervan vindt naar verwachting in 2022 plaats. Ook is aangegeven
dat ‘handhaving en monitoring’ in relatie tot visserij onderdeel is van de Europese 'controleverordening’ (1224/2009). Aanvullende handhavingsmaatregelen hiervoor zullen worden
voorgesteld als onderdeel bij de verdere uitwerking van de instandhoudingsmaatregelen voor de
gebieden. Het toezien op het naleven van deze maatregelen en geldende regelgeving is onderdeel van het huidige beleid, en daarnaast zijn er voor acties extra middelen beschikbaar gesteld
voor de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit.
Wat betref onderwatergeluid wordt in de reacties beaamd dat de aanleg en exploitatie van
windparken het mariene ecosysteem kan verstoren. Er wordt gewezen op het Wind op zee
ecologisch programma (Wozep), dat veel aandacht besteedt aan onderwatergeluid. Ook is
toegelicht dat het maatregelenprogramma voor de Kaderrichtlijn Marien een kennisagenda
opneemt voor ecologische efecten van geluid bij zowel de aanleg (impulsgeluid) als exploitatie
(continugeluid) van windparken.
In de reactie is overigens ook aangegeven dat in algemene zin geldt dat ecologie beperkt
‘maakbaar’ is en dat efecten van maatregelen op ecologische waarden niet vooraf zeker zijn.

Transitie naar duurzame voedselvoorziening
De verschillende uitdagingen rond de transitie naar een duurzame voedselvoorziening worden
weerspiegeld in de inbreng van de verschillende indieners die hun zorgen, aanscherpingen en
bevestigingen hebben gedeeld. Uit de reacties komt een verschil van inzicht naar voren dat ook
speelde bij de totstandkoming van het Noordzeeakkoord. Indieners die negatieve efecten
verwachten voor de mogelijkheden voor hun bedrijfsvoering zijn kritisch op de wijze waarop de
verschillende transities zijn en worden vormgegeven. Partijen die positieve efecten van deze
transities verwachten, reageren daarentegen op onvoldoende scherp geformuleerde doelen en
ambities. Kortom, voor een deel van de indieners lijken transities te snel te gaan en voor een
ander deel te langzaam.
Reactie
In de verwerking van de inbreng is waar mogelijk meer scherpte in de tekst aangebracht. Dit is
onder andere gedaan door verschillende delen te actualiseren ten opzichte van de situatie in
2020 tijdens het opstellen van het Ontwerp-PNZ, en door teksten aan te vullen met het oog op
ruimte en perspectief in de transitie naar een duurzame voedseltransitie, waaraan ook het
versterken van het marien ecosysteem en de Duurzame Blauwe Economie bijdragen.

Transitie naar duurzame energie
De energieproductie op de Noordzee maakt een transitie door van de traditionele winning van
olie en gas naar duurzame en nieuwe vormen van energieopwekking. Tegelijkertijd blijf
gaswinning uit de kleine velden op de Noordzee belangrijk om het Groninger gasveld te kunnen
sluiten en om de komende jaren aan de behoefe aan gas te kunnen blijven voldoen, zonder een
te grote afankelijkheid van het buitenland. Een andere ontwikkeling in het domein van
CO2-reductie is de opslag van CO₂ in oude gas- en olieputen onder de Noordzee. De ingediende
zienswijzen gaan in op al deze ontwikkelingen. Veel indieners wijzen er in hun bijdragen op dat
bepaalde teksten in de loop van de periode van terinzagelegging – die 6 maanden bedroeg –
achterhaald zijn geraakt. Diverse indieners vragen om een hogere ambitie voor de uitrol van
windenergie op zee. In een aantal zienswijzen komt de wijze waarop de verschillende
ontwikkelingen kunnen samengaan aan de orde, zoals gaswinning, CO₂-opslag of waterstofproductie in of nabij een windpark. Ook is er veel aandacht voor de ecologische gevolgen van
zowel de bestaande sectoren – olie- en gaswinning en windenergie – als de nieuwere technieken
zoals CO₂-opslag, waterstofproductie en zonne-energie op zee. Tot slot wijzen diverse partijen
erop dat het Afwegingskader vergunningplichtige activiteiten niet op alle punten werkbaar is, en
men vraagt daarom om nadere toelichting op dit afwegingskader en/of aanpassing ervan.
Reactie
De snelle ontwikkelingen op het gebied van energiewinning op de Noordzee worden herkend.
Veel van de eerder ter inzage gelegde teksten over energiewinning waren inderdaad door deze
ontwikkelingen achterhaald en zijn geactualiseerd. Met name in de hoofdstukken over waterstof, CO₂-opslag en energie uit water zijn de beschrijvingen van lopende projecten geactualiseerd en die van nieuwe projecten toegevoegd. Bij CO2-opslag is de informatie over de
subsidieplafonds aangepast, omdat deze plafonds sinds maart 2021 opgehoogd zijn. Ook is de
mogelijkheid van CO2-opslag in aquifers (waterhoudende lagen in de grond) opgenomen. Wat
betref elektriciteit uit water is toegevoegd dat uit onderzoek is gebleken dat er voor een aantal
technieken kennislacunes bestaan en dat het potentieel van deze technologieën nader zal
worden onderzocht. Hierbij worden onder meer efecten op waterveiligheid, waterkwaliteit en
ecologie meegenomen.
De verhoogde CO₂-reductiedoelstelling van 55% van de Europese Unie (‘Fit for 55’-pakket) is ook
in het document verwerkt. Aan de oproep uit de zienswijzen tot een hogere ambitie voor
windenergie op zee kan nog niet worden voldaan in het Programma Noordzee. Besluitvorming
hierover vindt plaats in het kader van de uitwerking van het coalitieakkoord voor het Kabinet
Rute IV.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

18

De behoefe aan duidelijkheid over de wijze waarop energie-ontwikkelingen kunnen samengaan, wordt ook herkend. In de ideale situatie is geen sprake van concurrentie tussen deze
energie-ontwikkelingen, maar kunnen ze naast elkaar bestaan. Het ministerie van Economische
Zaken en Klimaat zal in 2022 verkennen hoe dit streven naar co-existentie kan worden ingevuld
en betrekt hierbij graag de relevante partijen op de Noordzee.
De verdere doorgroei van windenergiewinning op zee roept bij de visserijsector de vraag op wat
de (cumulatieve) gevolgen zijn voor het bevisbare areaal. Via modelontwikkeling zal hier nader
onderzoek naar worden gedaan. Ook roepen de nieuwe ontwikkelingen veel vragen op over de
efecten op de ecologie. In de reactie op de zienswijzen is dan ook aangegeven dat deze efecten
onderzocht worden, zoals al de praktijk is bij het huidige gebruik van de Noordzee. Tenslote is
in de reactie op de zienswijzen de toepassing van de verschillende kaders, met name het
Afwegingskader medegebruik in windparken en het Afwegingskader vergunningplichtige
activiteiten, op punten nader toegelicht en waar relevant aangepast.

Zeescheepvaart
In de zienswijzen over zeescheepvaart gaat het met name over efciënt en veilig varen en over de
verduurzaming van de zeescheepvaart. De indieners gaan in op de zoekgebieden voor windenergiegebieden en wat daarvan de betekenis is voor efciënt en veilig varen. Er zijn voorstellen
gedaan over welke zoekgebieden hiervoor geschikt en minder geschikt zijn. Vanuit milieuoogpunt zijn er vragen gesteld over welke acties het kabinet en de scheepvaartsector zelf
ondernemen om de sector te verduurzamen.
Reactie
De zienswijzen over efciënt en veilig varen – specifek in relatie tot de zoekgebieden voor
windenergie – worden meegenomen bij de uiteindelijke vaststelling van gebieden voor het
opwekken van windenergie op zee. Wat betref de zienswijzen over verduurzaming van de
scheepvaart wordt in de beantwoording gewezen op de Europese Green Deal die ook betrekking
heef op scheepvaart en het daaruit volgende ‘Fit for 55’-pakket van maatregelen.

Duurzame Blauwe Economie
Een aantal indieners onderschrijven in hun inbreng de ingezete beleidslijn voor de Duurzame
Blauwe Economie (DBE). De ingediende zienswijzen zijn in lijn met het Noordzeeakkoord.
Een aantal indieners wijzen erop dat bepaalde technologieën, zoals actief natuurherstel en
innovaties in duurzame mariene voedselproductie, er mede voor kunnen zorgen dat menselijke
activiteiten binnen de grenzen blijven van de draagkracht van het Noordzee-ecosysteem. Andere
technologieën, inclusief vormen van meervoudig ruimtegebruik, veroorzaken volgens sommige
indieners juist extra druk op het ecosysteem. Ecologische afwegingen horen dus ook thuis bij het

beoordelen van DBE-activiteiten en innovaties. Daarnaast geven indieners aan dat toepassing
van het voorzorgsbeginsel en monitoring van de ecologische efecten in de volle breedte
belangrijk zijn, in verkenningen vooraf en bij de uitvoering van pilotprojecten. Verder pleiten
indieners ervoor om vergunningen voor opschaling pas te verlenen als met voldoende zekerheid
kan worden aangetoond dat de benodigde kennis aanwezig is om deze activiteiten duurzaam
verder te kunnen ontwikkelen.
Reactie
Het toepassen van het voorzorgsbeginsel en passend gebruik binnen de ecologische draagkracht
van de Noordzee zijn randvoorwaarden voor het beleid. Er loopt al onderzoek naar de efecten
van nieuwe ontwikkelingen in de DBE op de natuurlijke omgeving, zoals voedselteelt. In de
reacties op de zienswijzen is aangegeven dat de conclusies hiervan deel zullen uitmaken van de
meerjarige verkenning DBE, die door en met de leden van de Community of Practice Noordzee
wordt ontwikkeld.
De DBE bestaat uit twee onderdelen: het stimuleren van verduurzaming van de bestaande
blauwe economie zoals visserij, scheepvaart en windenergiewinning op zee – en het stimuleren
van nieuwe activiteiten – zoals aquacultuur en de winning van andere vormen van hernieuwbare
energie in de DBE. Zowel de positieve als de negatieve gevolgen van beide onderdelen moeten
daarbij in beeld zijn. Om dit te kunnen realiseren, wordt monitoring bij de huidige pilots en bij
de opschaling van initiatieven gestimuleerd. De resultaten hiervan zijn nodig om de efecten in
breder verband te kunnen bepalen.
Wat betref het punt over vergunningverlening bij opschaling wordt in de reactie aangegeven dat
zowel pilotprojecten als opschalingsprojecten vergunningplichtig zijn. Vergunningen worden
niet verleend als uit onderzoek en/of beoordeling door deskundigen (expert judgement) blijkt
dat signifcante efecten op beschermde natuurwaarden worden verwacht of dat deze niet zijn
uit te sluiten.

Doorvaart en medegebruik in windenergiegebieden
Omdat het aantal activiteiten op de Noordzee groeit, is meervoudig ruimtegebruik meer dan
ooit noodzakelijk. In de windenergiegebieden op zee betekent dit het faciliteren van ‘doorvaart
en grootschalig medegebruik’. Meerdere indieners pleiten voor een zo breed mogelijke defnitie
van medegebruik, inclusief de winning van koolwaterstofen en CO2-opslag. Daarnaast wordt
vanuit de recreatievaartsector gepleit voor integrale doorvaart van windenergiegebieden, wat in
strijd is met de voorgestelde beleidswijziging om windenergiegebieden hiervoor juist af te
sluiten. Doorvaart door gerealiseerde windenergiegebieden wordt alleen mogelijk via speciaal
aangewezen doorvaartpassages. Verder wordt er in zienswijzen op gewezen dat in gebieden die
in de Handreiking gebiedspaspoort worden aangewezen voor natuurontwikkeling, geen andere
vormen van medegebruik zouden moeten plaatsvinden.
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

19

Reactie
In reacties op de zienswijzen over medegebruik van windenergiegebieden zijn de huidige kaders
over medegebruik toegelicht. Medegebruiksactiviteiten worden uitgevoerd in de ruimte tussen
de windturbines. Deze activiteiten vallen binnen de veiligheidszone van een windpark en
worden vergund onder de Waterwet. Een installatie voor waterstofproductie bijvoorbeeld kan
hieronder vallen. CO2-opslag valt echter onder de Mijnbouwwet, omdat voor het opslaan van
CO2 gebruikgemaakt wordt van bestaande mijnbouwinfrastructuur die al in een aangewezen
windenergiegebied aanwezig is. In dat geval is er dus geen sprake van het toevoegen van een
nieuwe activiteit naast windenergie en daarmee valt dit niet onder medegebruik. Voor medegebruik is het Afwegingskader medegebruik opgesteld, dat niet van toepassing is op
mijnbouwactiviteiten.
Wat betref het pleidooi vanuit de recreatievaartsector voor het mogelijk maken van integrale
doorvaart is in de reactie aangegeven dat in de windenergiegebieden op zee doorvaartpassages
beschikbaar komen. Deze zijn dag en nacht bevaarbaar voor schepen kleiner dan 46 meter. Het
uitgevoerde Formal Safety Assessment (FSA) wijst uit dat doorvaart in passages veilig mogelijk is
binnen windenergiegebieden, en zo nodig zullen daarvoor (extra) veiligheidsmaatregelen
worden getrofen.
De keuze welke vormen van medegebruik (waaronder natuurontwikkeling) kunnen plaatsvinden
in een windpark wordt gemaakt in het gebiedspaspoort. Daarin wordt de afweging gemaakt waar
combinaties van functies in de ruimte mogelijk zijn en waar scheiding van functies nodig is. Het
algemene uitgangspunt is wel dat in beginsel voor alle medegebruik-activiteiten (e.g. passieve
visserij, aquacultuur, natuurontwikkeling en andere vormen van hernieuwbare energieopwekking) ruimte is binnen een windenergiegebied. Daarbij dient eveneens aandacht besteed te
worden aan de doelen voor natuurinclusief bouwen op basis van kavelbesluitvoorschrifen.

Beheeraspecten
In de zienswijzen wordt aangegeven dat de nadruk op het verwijderen van alle gasleidingen op
zee wellicht prematuur is. Er is aangedrongen op nader onderzoek naar de mogelijkheden om
bestaande gasinfrastructuur op zee te benuten voor transport van CO2 en waterstof. Daarnaast
zijn vragen gesteld over de praktijk van vergunningverlening. Verder is er vanuit onze buurlanden ook actief ingesproken op het Ontwerp-PNZ, specifek op het gebied van windenergiewinning op zee. Deze partijen stellen de (intensivering van) internationale uitwisseling en
samenwerking in de toekomst op prijs.

Reactie
Het nut van onderzoek naar de inzet van bestaande gasinfrastructuur op zee voor transport van
CO2 en waterstof wordt onderschreven. Dit onderzoek zal dan ook plaatsvinden, waarbij ook de
resultaten van al uitgevoerd onderzoek worden benut. De vragen over de praktijk van
vergunningverlening zijn beantwoord, maar hebben niet geleid tot aanpassingen van de
hoofdtekst van het Programma Noordzee. Het Rijk benadrukt het belang van internationale
samenwerking in het licht van de toenemende intensivering van gebruik van de Noordzee en zal
hier dan ook actief op inzeten.

Maatregelen Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM)
De zienswijzen naar aanleiding van het programma van KRM-maatregelen zijn zeer divers.
Enerzijds zijn de zienswijzen specifek gericht op een van de 11 elementen die de goede milieutoestand beschrijven (descriptoren), met opmerkingen over bestaand en voorgesteld aanvullend
beleid om deze goede milieutoestand dichterbij te brengen. Anderzijds uiten indieners op een
meer overkoepelend niveau hun zorgen over de toenemende druk op de Noordzee en de
gevolgen daarvan voor de milieutoestand.
Reactie
De ingediende zienswijzen hebben ertoe geleid dat het programma van KRM-maatregelen op
punten is verduidelijkt en aangescherpt. De voornaamste wijzigingen zijn een verduidelijking
van gebieden en gebiedsbescherming en aanvullende actie op soortenbescherming, habitatversterking en habitatherstel. Daarnaast is het bestaand beleid voor vervuilende stofen en (micro)
plastics en zwerfvuil verduidelijkt.

Ruimtelijke ordening
Er zijn ook zienswijzen op het Ontwerp-PNZ ingediend die betrekking hebben op de ruimtelijke
ordening op de Noordzee en de aanwijzing van windenergiegebieden (hoofdstuk 9 uit het
Programma Noordzee). Aangezien dit onderdeel met een aanvullend ontwerp is geactualiseerd
en vervolgens in een separate procedure ter inzage is gelegd, wordt verwezen naar de reactienota
van deze separate zienswijzeprocedure (zie: Reactienota Aanvullend Ontwerp-Programma
Noordzee).

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

20

3.6 PlanMER

3.7 Wijzigingen in het NWP

Nederlandse indieners hebben zorgen geuit over de cumulatieve efecten van ofshore windparken op de gezondheid, met name in het Noordzeekanaalgebied, waar al een situatie van
overbelasting is ontstaan. Ook verschillende organisaties uit het buitenland hebben gereageerd
op het NWP en het PlanMER. Een veel terugkomend punt in de zienswijzen van de buitenlandse
indieners was dat er geen specifek vertaalde tekst was over de mogelijk grensoverschrijdende
efecten van het NWP. De indieners gingen hier met name in op de aanwijzing van gebieden voor
ofshore windenergiewinning. Bij dat laatste werd ook aandacht gevraagd voor de efecten op
natuurwaarden en de zeebodem van ofshore windenergiewinning.

Wijzigingen als gevolg van de zienswijzen

Reactie
De geuite zorgen over cumulatieve efecten van windparken in het Noordzeekanaalgebied op de
gezondheid betrefen ontwikkelingen die buiten de scope van het NWP liggen. Deze mogelijke
cumulatieve efecten worden in andere m.e.r.-procedures onderzocht, zoals het MER
Energiehaven IJmuiden en de aanlanding van de hoogspanningsverbinding van windparken.
Er zijn in het hele PlanMER geen grensoverschrijdende efecten voorzien. Dit geldt ook voor het
Programma Noordzee. In het aanvullende PlanMER en de Passende beoordeling bij het
Aanvullend Ontwerp-PNZ wordt gedetailleerd onderzoek gedaan naar de (cumulatieve) efecten
op het mariene milieu, de natuur en de zeebodem.

De ingediende zienswijzen hebben ertoe geleid dat het NWP op punten is verduidelijkt. Beleidsen beheerkeuzes zijn concreter en explicieter onderbouwd. Enkele voorbeelden zijn de
verduidelijking van de teksten over de gebiedshoofdstukken, de rollen en taken van
Rijkswaterstaat en de (samenhang van) het Programma Noordzee. Het NWP is dankzij de
zienswijzen ook op enkele punten redactioneel en qua vormgeving verbeterd, en fouten zijn
hersteld. Verschillende indieners hebben verzocht om aanpassingen of aanvullingen in kaarten
en fguren die zijn opgenomen in het Ontwerp-NWP. Deze verbetervoorstellen zijn in algemene
zin overgenomen voor zover deze relevant zijn voor de reikwijdte en het schaal- en abstractieniveau van het NWP. De zienswijzen hebben niet geleid tot grote koerswijzigingen in het NWP.
Bijlage 2 van deze reactienota bevat een tabel met alle zienswijzen en de kabinetsreactie daarop.
In deze tabel wordt ook aangegeven wanneer een zienswijze heef geleid tot een wijziging van
het NWP.

Ambtshalve wijzigingen
Nieuwe inzichten door kennisontwikkeling, praktijkervaringen, politiek-bestuurlijke besluiten,
Kamervragen en de verschillende adviezen hebben geleid tot ambtshalve wijzigingen in het
NWP. In deze paragraaf staat een opsomming van de belangrijkste ambtshalve wijzigingen. In
het NWP wordt beperkt ingegaan op de punten uit het coalitieakkoord van het kabinet Rute IV
die het waterbeleid raken. De reden hiervoor is dat de uitwerking van het coalitieakkoord ten
tijde van vaststelling van het NWP nog plaatsvindt.
Water en bodem als leidend principe in ruimtelijke ontwikkeling
Het bodem- en watersysteem stelt randvoorwaarden aan ruimtelijke ontwikkelingen. Om deze
randvoorwaarden ook juridisch te laten doorwerken, zijn inhoudelijke kaders nodig voor
ruimtelijke inrichting, locatiekeuze, landgebruik en de wijze van bouwen. Naar aanleiding
hiervan zijn de teksten over water en bodem als leidend principe in ruimtelijke ontwikkeling
aangescherpt en aangevuld in de hoofdstukken 2, 3, 5, 7, 9.3 en 9.5.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

21

Maatregelentabellen
Maatregelentabellen zijn geactualiseerd en in lijn gebracht met het Meerjarenprogramma
Infrastructuur, Ruimte en Transport 2022 (MIRT), het Deltaprogramma 2022 en de Vervanging en
Renovatie-maatregelen.
Waddengebied
De meeste ambtshalve wijzigingen wat betref het Waddengebied zijn ecologisch ingegeven en
gaan bijvoorbeeld in op de maatregelen van de Programmatische Aanpak Grote Wateren. De
teksten zijn in lijn gebracht met de teksten van de Agenda voor het Waddengebied 2050.
Veroorzakersbeginsel
Rijkswaterstaat werkt toe naar een toekomstbestendig riviersysteem dat meervoudig bruikbaar is
en dat als water- en transportsysteem goed functioneert en duurzaam te beheren is. Dit betekent
dat Rijkswaterstaat bij inrichting en beheer rekening houdt met het dynamische gedrag van de
rivier en met de diverse functies van het riviersysteem. De tekst in het Ontwerp-NWP over
‘Afwegen van belangen’ was onvoldoende scherp in zijn bedoeling. Het veroorzakersbeginsel,
dat in dit afwegen van belangen een grote rol speelt, bestaat niet alleen uit het goed in beeld
brengen van efecten van rivieringrepen, maar ook uit het afwegen of die efecten aanvaardbaar
zijn en het nemen van maatregelen door de initiatiefnemer om de negatieve efecten te
beperken. Belangrijk daarbij is dat die maatregelen ook in juridische zin van een initiatiefnemer
gevraagd kunnen worden. De ambtshalve wijziging beoogt deze insteek te verduidelijken en
formuleert nu een uitvoerbare toepassing van het veroorzakersbeginsel.
Inzet areaal Rijkswaterstaat voor duurzame energie
Naar aanleiding van besluitvorming over de ambities voor klimaatneutraal en energieneutraal
zijn tekstuele aanpassingen over energie en verduurzaming doorgevoerd in hoofdstuk 16.
Deltaplan Zoetwater fase 2
Hoofdstuk 13 (Voldoende water) is aangevuld naar aanleiding van de besluitvorming binnen het
Bestuurlijk Platform Zoetwater over de maatregelen voor fase 2 (2022-2027) van het Deltaplan
Zoetwater, inclusief een aantal maatregelen voor het hoofdwatersysteem.
Overstromingen Limburg in de zomer van 2021
Naar aanleiding van de overstromingen in Limburg in de zomer van 2021 en het instellen van de
Beleidstafel Wateroverlast en Hoogwater zijn aanvullingen gedaan in hoofdstuk 2 (Hoofdlijnen
van waterbeleid en uitvoering). Daarnaast is in het beheerdeel de paragraaf over de gebruiksfunctie landbouw herschreven (deel B, hoofdstuk 16). De verantwoordelijkheidsverdeling tussen
partijen is explicieter beschreven.

Financiering
Het hoofdstuk Financiën is aangepast naar aanleiding van het coalitieakkoord van eind 2021. De
komende jaren wordt via een geleidelijk ingroeimodel structureel meer budget uitgetrokken
voor instandhouding van wegen, spoor, hoofdwatersysteem en vaarwegen. De budgetaire
kaders voor instandhouding zijn daarmee verruimd. Voor het hoofdwatersysteem en het
hoofdvaarwegennet zal IenW binnen deze budgetaire kaders nog aanvullende keuzes moeten
maken om de instandhoudingsopgaven op termijn beheersbaar te houden.
Kamervragen biodiversiteit
Naar aanleiding van Kamervragen over biodiversiteit zijn enkele tekstaanpassingen gedaan.
KNMI’21 Klimaatsignaal
Naar aanleiding van het KNMI’21 Klimaatsignaal dat op 25 oktober 2021 is verschenen, zijn
enkele tekstaanpassingen gedaan.
Moties
De moties en toezeggingen tijdens het Tweeminutendebat Water op 24 juni 2021 hebben niet
geleid tot tekstuele aanpassingen.

Ambtshalve wijzigingen Programma Noordzee
Nieuwe inzichten en actualisaties als gevolg van kennisontwikkeling, publicaties, praktijkervaringen en politiek-bestuurlijke besluiten op nationaal en internationaal niveau hebben
geleid tot ambtshalve wijzigingen in het Programma Noordzee. In deze paragraaf staat een
opsomming van de belangrijkste wijzigingen. Daarnaast is de tekst waar nodig verduidelijkt.
Aanwijzing van windenergiegebieden
Via een Aanvullend Ontwerp-PNZ zijn nieuwe windenergiegebieden aangewezen voor de
productie van maximaal 10,7 GW aan windenergie. Dit heef geleid tot een nieuw hoofdstuk 9
ten opzichte van het Ontwerp-PNZ en tot actualisatie in diverse andere hoofdstukken (onder
andere met betrekking tot scheepvaart – hoofdstuk 6). Het aanvullend ontwerp heef ter inzage
gelegen van 9 november tot 20 december 2021. Beantwoording van de zienswijzen en eventueel
aanvullende ambtshalve wijzigingen, inclusief eventuele additionele aanpassing van het
Programma Noordzee, wordt toegelicht in de Reactienota Aanvullend Ontwerp Programma
Noordzee.
Aanwijzing Bruine Bank als Natura 2000-gebied
De Bruine Bank is op 8 december 2021 formeel aangewezen als Natura 2000-gebied en is
daarmee als zodanig opgenomen in het Programma Noordzee.
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

22

Actualisatie uitvoeringsprogramma en kennis- en innovatieagenda’s
Het uitvoeringsprogramma in het Programma Noordzee is geactualiseerd en aangevuld met de
hierin vermelde activiteiten en bijbehorende planning. Diverse kennis- en innovatieagenda’s
waar het Programma Noordzee naar verwijst, zijn eveneens geactualiseerd en aangevuld op basis
van de nieuwste inzichten.
CO₂-opslag
In paragraaf 5.3.5 is als actie opgenomen dat het kabinet in 2022 start met de procedures voor
ruimtelijke inpassing en vergunningverlening voor volgende projecten voor CO2-transport en
-opslag.

Verkenning Aanlanding Wind op Zee 2030
De Verkenning Aanlanding Wind op Zee 2030 (VAWOZ 2030) is afgerond en op 2 december 2021
aan de Tweede Kamer verzonden. In het Programma Noordzee is de informatie over de aanlanding van de windenergiegebieden verwerkt.
Voorstel tot uitvoeringsprogramma voor Digitale Noordzee
In paragraaf 7.7 wordt het voornemen beschreven om tot een uitvoeringsprogramma voor een
Digitale Noordzee te komen.

Internationale strategieën, samenwerking en mededelingen
Het Programma Noordzee is geactualiseerd naar aanleiding van nieuw vastgestelde (internationale) strategieën en communicatie. Dit gaat bijvoorbeeld over de OSPAR North-East Atlantic
Environment Strategy (NEAES) 2030 (hoofdstuk 2) en de mededeling van de Europese Commissie
over de Duurzame Blauwe Economie (hoofdstuk 8). Andere toevoegingen zijn het voornemen
om een versterkte internationale samenwerking te verkennen via een Noordzeebekken-initiatief
en de toekenning door de Europese Commissie van een nieuw project Maritiem Ruimtelijke
Planning, gericht op samenwerking in de Noordzee en de Baltische Zee-regio’s.
Gevolgen brexit en andere ontwikkelingen op visserij
De gevolgen van de brexit en andere ontwikkelingen voor de visserijsector zijn meegenomen bij
de actualisatie van het Programma Noordzee. Dit geldt ook voor het voornemen om een analyse
uit te voeren naar de sociaaleconomische impact hiervan(hoofdstuk 4).
Klimaatopgave
De verhoogde Europese klimaatopgave – een CO₂-reductiedoelstelling van 55% – is op 28 juni
2021 aangenomen door de Europese Raad. De Europese Commissie publiceerde op 15 juli het ‘Fit
for 55’-pakket. Het Programma Noordzee is hierop aangepast.
Verhouding militaire activiteiten tot Mariene Strategie deel 1
In paragraaf 7.4 is verduidelijkt hoe militaire activiteiten zich verhouden tot de Mariene Strategie
deel 1.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

23

4 Advisering en toetsing
Naast de zienswijzen zijn ook 3 adviezen en 4 toetsen ontvangen. Het
betref adviezen van het Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving en 2
adviezen van het Omgevingsberaad Wadden over respectievelijk het
NWP en het Ontwerp Programma Noordzee (Ontwerp-PNZ). De 3
toetsen in dit hoofdstuk betrefen een uitvoerbaarheidstoets door
Rijkswaterstaat, een watertoets door de waterbeheerders en een
juridische toets. In hoofdstuk 5 komt het toetsingsadvies van de
commissie m.e.r. aan de orde. In de Inleiding (hoofdstuk 1) van het
NWP wordt de waardering door het kabinet van deze adviezen en
toetsen en de verwerking hiervan in het NWP behandeld.

4.1 Watertoets
In het NWP staan de hoofdlijnen van het nationale waterbeleid en de daarbij behorende
aspecten van het nationale ruimtelijke beleid. Het NWP is voor de ruimtelijke aspecten een
structuurvisie en is daarmee ‘watertoetsplichtig’. Onderdeel van het watertoetsproces is dat de
waterbeheerders (in dit geval de waterschappen en Rijkswaterstaat) vroegtijdig in de planvorming moeten worden betrokken. Verder dient de waterbeheerder aan te geven of in het
ontwerpprogramma inhoudelijk voldoende rekening is gehouden met de waterhuishouding.
De waterschappen (verenigd in de Unie van Waterschappen) en Rijkswaterstaat hebben daarom
een watertoets1 op het Ontwerp-NWP uitgevoerd en zijn interactief en intensief betrokken
geweest bij het opstellen van het NWP. De waterbeheerders spreken hun waardering uit over de
manier waarop zij zijn betrokken bij het NWP.
In de watertoets adresseren zij een aantal inhoudelijke aandachtspunten:
• Waterbeheerders geven aan dat het toepassen van water als een van de leidende principes in
ruimtelijke ordening nog aandacht behoef en dat andere belangen dan die van water nog
vaak voorrang krijgen.
• De toenemende druk op de ruimte en het watersysteem wordt herkend; de waterbeheerders
geven aan dat ze graag in een vroegtijdig stadium willen meedenken over hieraan gerelateerde vraagstukken.
• Daarnaast spreken de waterbeheerders de verwachting uit dat er voor een goede waterkwaliteit meer moet gebeuren om de doelen van de Kaderrichtlijn Water te halen dan in het
huidige beleid is vastgelegd.
• Ten slote adresseren de waterbeheerders de zorg over hoe de grote nationale opgaven op een
werkbare manier en in gezamenlijkheid opgepakt kunnen worden, rekening houdend met
wat dit vraagt van elke organisatie.
De feedback van de waterbeheerders is verwerkt in het NWP en de tekst is aangescherpt.

1

htps://www.uvw.nl/thema/wet-en-regelgeving/watertoets/
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

24

4.2 Omgevingsberaad Wadden
- Advies NWP
Het Omgevingsberaad Waddengebied, als adviesorgaan van het Bestuurlijk Overleg Waddengebied, heef aan het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat advies2 uitgebracht over de
doorwerking van de Agenda voor het Waddengebied 2050 in het Ontwerp-NWP. Het beraad heef
daarvoor de conceptversies van het Ontwerp-NWP doorgenomen. Ten tijde van het opstellen van
het advies bevond de besluitvorming van de Agenda voor het Waddengebied 2050 zich in de
laatste fase. Samengevat bestaat het advies uit de volgende aanbevelingen:
1. Zoek maximale congruentie tussen het NWP en de Agenda voor het Waddengebied 2050.
2. Zoek fnanciële dekking voor maatregelen van Rijkswaterstaat uit het Uitvoeringsprogramma
Waddengebied 2021-2027 (Uitvoeringsprogramma) en voor de maatregelen uit de tabel van
het NWP.
3. Zoek betere doorwerking in en afstemming met ander overheidsbeleid.
4. Zoek meer openheid in beleidsontwikkeling en de afstemming met belanghebbenden.
5. Werk de lijst met maatregelen uit die is bijgevoegd bij het advies, in overleg met andere
partijen.
Het Bestuurlijk Overleg Waddengebied heef het advies overgenomen, en het NWP is vervolgens
zo veel mogelijk op een lijn gebracht met de Agenda voor het Waddengebied 2050. Zo is
bijvoorbeeld in het onderdeel ‘Vlot en veilig verkeer over water’ in het gebiedshoofdstuk
Waddenzee en Eems-Dollard in het NWP de leterlijke tekst uit de Agenda voor het
Waddengebied 2050 op dit punt opgenomen.

2

htps://www.waddenzee.nl/overheid/omgevingsberaad-waddengebied/adviezen

4.3 Omgevingsberaad Wadden
- Advies Programma
Noordzee
Aangezien de Noordzee en Waddenzee met elkaar in verbinding staan en elkaar beïnvloeden,
heef het Omgevingsberaad Wadden ook advies3 gegeven over het Ontwerp-PNZ. In het advies
doet het Omgevingsberaad de aanbeveling om de relaties tussen beide gebieden op het vlak van
beleidsvorming en -doorwerking en planologische keuzes beter uit te werken en parallel te laten
lopen. Verder beveelt men aan om meer vanuit een gemeenschappelijke visie beide gebieden te
ontwikkelen en te beheren en de samenwerking tussen alle partijen hiervoor te versterken.
Het Omgevingsberaad roept ook op om de impact van het Programma Noordzee op het
Waddengebied te analyseren. Andere onderwerpen die genoemd worden zijn informatieverzameling bij incidenten, de juiste aandacht voor recreatie en toerisme, en de behoefe om
het inzicht in kansen en draagkracht van mari- en aquacultuur te vergroten.
Naar aanleiding van het advies om de relaties tussen het beleid voor de Noordzee en het
Waddengebied beter uit te werken zijn enkele tekstpassages van het Programma Noordzee
verduidelijkt. Het gaat hierbij om relaties die geen onderdeel zijn van separate beleidsdocumenten (bijvoorbeeld de Kotervisie). De mogelijkheden tot nadere samenwerking worden
via het Noordzeeoverleg en het programma Monitoring Onderzoek Natuurversterking en
Soortenbescherming (MONS) opgepakt. De tekst over de verzameling van informatie bij
incidenten (MSC Zoe) is ook verduidelijkt naar aanleiding van het advies.

3

htps://www.waddenzee.nl/overheid/omgevingsberaad-waddengebied/adviezen
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

25

4.4 Advies Overlegorgaan
Fysieke Leefomgeving
Het Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving (OFL) geef in zijn advies4 over de 90%-versie van het
Ontwerp-NWP aan dat de deelnemers van het OFL zich over het algemeen positief toonden over
de volledigheid van het Ontwerp-NWP. In grote lijnen vraagt het OFL in zijn advies meer
aandacht voor de samenhang en de integraliteit in het wegen van de verschillende belangen in
het waterbeleid en het waterbeheer. In het advies gaat men verder in op een aantal inhoudelijke
thema's zoals natuur en klimaatadaptatie. Het OFL benadrukt de rol die natuur kan spelen in de
transities van deze tijd en de aanjagende en agenderende functie die het NWP hierin kan
vervullen. Wat betref klimaatadaptatie roept het OFL op om verder te kijken dan alleen 2050 en
om vanuit het denken in kansen een toekomstperspectief te schetsen. Omdat klimaatadaptatie
raakt aan alle sectoren, vraagt dit verbinding en samenwerking met alle betrokken partijen.
Andere inhoudelijke thema's die het OFL noemt, zijn waterveiligheid en gebiedsgericht werken.
De economische invalshoek vraagt volgens het OFL aparte aandacht vanwege de invloed die
waterbeleid en waterbeheer volgens het OFL hebben op de economie.
Het OFL-advies en de detailopmerkingen hebben bijgedragen aan een verbeterde eindversie van
het Ontwerp-NWP. Het NWP is vanuit een integrale benadering opgesteld in de geest van de
Omgevingswet, waarin het waterbeleid en het waterbeheer in één gezamenlijk programma zijn
opgenomen. De koppeling tussen beleid en beheer en tussen de verschillende thema’s is naar
aanleiding van het OFL-advies aangescherpt.
Mede dankzij het OFL-advies zijn de economische invalshoek en de invloed van het waterbeleid
en het -beheer op de economie nader toegelicht. Ook zijn er wijzigingen in het Ontwerp-NWP
doorgevoerd over klimaatadaptatie, grondwater en de ambities voor natuur en biodiversiteit.

4

4.5 Uitvoerbaarheidstoets
Rijkswaterstaat heef in 2020 een uitvoerbaarheidstoets uitgevoerd op het Ontwerp-NWP.
Hierin is geconstateerd dat er een budgetekort is voor het beheer en onderhoud (inclusief het
verkeer- en watermanagement). Om die reden is in het Ontwerp NWP een voorbehoud
opgenomen op de uitvoerbaarheid van de beheer- en onderhoudsopgaven. Eind 2021 is in het
Coalitieakkoord aangegeven dat de komende jaren via een geleidelijk ingroeimodel structureel
meer budget wordt uitgetrokken voor instandhouding van wegen, spoor, hoofdwatersysteem en
vaarwegen. De budgetaire kaders voor instandhouding zijn daarmee verruimd. Voor het
hoofdwatersysteem en het hoofdvaarwegennet zal IenW binnen deze budgetaire kaders nog
aanvullende keuzes moeten maken om de instandhoudingsopgaven op termijn beheersbaar te
houden.
Verder is geconstateerd dat het gebiedsgericht werken dat in het NWP wordt beschreven, zowel
voor Rijkswaterstaat en ministeries als voor samenwerkingspartners nog geen vanzelfsprekendheid is. Dit vraagt om capaciteit, nadere kennisontwikkeling en het opdoen van praktijkervaring.
Naar aanleiding hiervan zijn gebiedsgericht werken, de ‘ja-mits’-benadering, omgaan met
ruimtedruk en multifunctioneel ruimtegebruik (nader) beschreven in het NWP.
Andere onderwerpen waarvoor aandacht wordt gevraagd, zijn de nog ontbrekende functietoekenning aan rijkswateren, de verhouding tussen de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en het
NWP, beleidsvorming en kennisontwikkeling op het gebied van klimaatadaptatie, en data- en
informatievoorziening. Als reactie hierop is de functietoekenning toegevoegd aan hoofdstuk 16
en is de beschrijving van de verhouding tussen de NOVI en het NWP in de inleidende hoofdstukken verduidelijkt. De stukken over klimaatadaptatie en data- en informatievoorziening zijn
op diverse passages aangescherpt, mede op basis van de uitvoerbaarheidstoets.
Rijkswaterstaat heef vervolgens nog een lichte toets gedaan op een gereviseerde conceptversie
van het Ontwerp-NWP om na te gaan in hoeverre de aanbevelingen van de uitvoerbaarheidstoets
in het NWP zijn verwerkt. De bevinding is dat veel (juridische) punten scherper zijn
geformuleerd.

htps://www.overlegorgaanfysiekeleefomgeving.nl/actuele+projecten/afgeronde+projecten+overzicht/
nationaal+water+programma/default.aspx
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

26

4.6 Juridische toets
Er is een juridische toets op het Ontwerp-NWP uitgevoerd. Het doel was om te toetsen of de
concepteksten voldoen aan de vereisten van de Waterwet en om een doorkijk te geven naar de
veranderingen onder de Omgevingswet, zodat voor het NWP een omslag naar de Omgevingswet
kan worden gemaakt. De voornaamste inhoudelijke aanbevelingen uit de toetsresultaten
betrefen het scherper aangeven van nieuwe en bestaande beleidskeuzes in het NWP, het
verbeteren van de consistentie en samenhang tussen de verschillende onderdelen van het NWP,
en het aanduiden hoe het PlanMER de afwegingen in het Ontwerp-NWP heef beïnvloed.
Verder wordt geadviseerd om op verschillende onderwerpen scherpte aan te brengen in de
rolafakening van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en van Rijkswaterstaat.
De uitkomsten van de juridische toets zijn verwerkt in het Ontwerp-NWP. Er is ook een juridische
toets uitgevoerd op het defnitieve NWP inclusief de reactienota. Het resultaat daarvan is in de
defnitieve versie van de stukken verwerkt.]

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

27

5 PlanMER NWP
Voor het besluit over het Nationaal Water Programma 2022-2027,
inclusief de deelprogramma’s die daarvan een bijlage vormen, is een
milieuefectrapport (PlanMER) en een Passende beoordeling
opgesteld. De Commissie voor de milieuefectrapportage (Commissie
m.e.r.) is gevraagd om dit PlanMER te toetsen op volledigheid en
juistheid. De Commissie heef op 7 juni 2021 haar advies uitgebracht.

5.1 Toetsingsadvies over het
milieuefectrapport
De Commissie m.e.r. geef in het toetsingsadvies5 aan dat het PlanMER compact, overzichtelijk
en pretig leesbaar is. Ook de Passende beoordeling is een helder document. Daarnaast doet de
commissie aanbevelingen om de kwaliteit van de besluitvorming – nu en in de toekomst – te
verbeteren. Hierbij wijst de commissie onder andere op het belang van een integrale visie voor
de lange termijn en adviseert zij om de beleidsopgaven in een zo vroeg mogelijk stadium in
samenhang te beschouwen. Ook beveelt de commissie aan om voor monitoring en evaluatie van
het doelbereik de waterdoelen te vertalen naar toetsbare tussendoelen voor de planperiode
2022-2027.
De Commissie is van oordeel dat het PlanMER over het algemeen goed toepasbare informatie
geef, passend bij het abstractieniveau van de voornemens.
De Commissie is desondanks van oordeel dat in het MER op twee onderdelen nog informatie
ontbreekt die zij essentieel acht voor het volwaardig meewegen van het milieubelang bij het
besluit over het Nationaal Waterprogramma. Het gaat om de volgende informatie:
• Voor de voornemens die in het MER zijn beschreven zijn geen alternatieven beschreven,
behalve wanneer de gestelde doelen niet behaald worden. Veel keuzes zijn in andere kaders
gemaakt, zonder dat daarvoor een m.e.r. is doorlopen. Het is onduidelijk of daarbij ‘redelijke’
alternatieve oplossingen - met minder milieuefecten – zijn afgevallen.
• Naast de voornemens die in het MER zijn onderzocht staan in het ontwerp-NWP nog andere
voornemens, maar een volledig overzicht daarvan ontbreekt. Daardoor is niet goed te
beoordelen of voornemens terecht of onterecht buiten de efectbeoordeling zijn gebleven.
De Commissie adviseert om de ontbrekende informatie op te nemen in een aanvulling op het
MER, voordat het besluit over het NWP wordt genomen.

5

htps://www.commissiemer.nl/adviezen/3429
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

28

5.2 Reactie op het
toetsingsadvies
Reactie op ontbrekende essentiële informatie
Naar aanleiding van de door de Commissie geconstateerde ontbrekende essentiële informatie is
een Aanvulling op het PlanMER opgesteld (zie bijlage I).
Tevens is het rapport Milieuefectbeoordeling Deltaprogramma 2021 (Arcadis in opdracht
stafureau Deltacommissaris, 20 januari 2021) openbaar gemaakt en is in het PlanMER een
verwijzing naar dit rapport toegevoegd, aangezien dit een belangrijke bron is van de informatie
in het PlanMER.

Reactie op de overige onderdelen van het advies van de Commissie m.e.r.
Paragraaf 2.1.1: De Commissie stelt dat het NWP geen integrale visie op het waterbeleid voor de
lange termijn geef, maar dat het zich vooral richt op de korte en middellange termijn.
Reactie
Het NWP probeert op hoofdlijnen de richting aan te geven waar we met het waterbeleid naartoe
willen zonder daarbij de illusie te hebben dat deze op detailniveau voor de komende 50 jaar te
geven is. Dat is ook een onderdeel van adaptief deltamanagement: geen blauwdrukken.
Daardoor is een MER voor de lange termijn doelstellingen en een inschating van de efecten van
verschillende ‘sturingsalternatieven’ inderdaad lastig te maken. Op onderdelen is dit wel het
geval zoals in het Programma Noordzee. Daar wordt wel een doorkijk gegeven naar 2050.
Paragraaf 2.1.1: De Commissie merkt verder op dat in het Ontwerp NWP de systeemverantwoordelijkheid van het Rijk beperkt terug komt. Het Rijk kan vanuit deze systeemverantwoordelijkheid op verschillende manieren sturen op de doelrealisatie van decentrale
opgaven op het gebied van wateroverlast, droogte en waterkwaliteit. Een vergelijking van het
doelbereik en de efecten van verschillende ‘sturingsalternatieven’ in het MER kan daarbij
waardevolle informatie opleveren.
Reactie
Met de NOVI is op nationaal niveau een belangrijke aanzet gegeven voor een integrale visie op de
aanpak van alle opgaven in een gebied. Het Rijk blijf nauw betrokken bij de uitwerking daarvan

in de gebieden. De mogelijke sturing vanuit het Rijk en alternatieven die daarvoor mogelijk zijn
zullen bij toekomstige alternatieven weer onderdeel worden van milieuefectrapportages voor
waterbeleid op rijksniveau.
Om de juiste afwegingen en keuzes te maken is daarnaast meer kennis nodig. De komende jaren
worden onderzoeken uitgevoerd om de opgaven verder in beeld te brengen, zoals de watersysteemverkenning en het Kennisprogramma zeespiegelstijging. Hiermee kunnen dan ook
heldere nationale keuzes en afwegingen worden gemaakt die nodig zijn voor een efectieve
gebiedsgerichte samenwerking. Deze kunnen in een volgende m.e.r. mogelijk waardevolle
informatie leveren.
Paragraaf 2.1.2: De Commissie constateert dat het ontbreken van een integrale visie op het
waterbeleid er toe leidt dat sommige urgente thema’s in het NWP onderbelicht blijven. Vooral
voor de thema’s bodemdaling, droogte en waterafankelijke natuur (ongeveer de helf van de
Natura 2000-gebieden is watergebonden) zou het NWP volgens de Commissie een grote rol
moeten spelen bij de hiervoor noodzakelijke integrale aanpak. In het NWP zijn voor deze
thema’s nog geen ‘waterdoelen’ opgenomen, waardoor onduidelijk blijf welke rol het waterbeleid en -beheer kan of moet spelen bij het oplossen van knelpunten of het (beter) kunnen
voldoen aan beleidsopgaven.
Reactie
De Commissie haalt hier drie thema’s (bodemdaling, droogte, natuur) aan die een grote rol
spelen in het NWP. Het zoetwaterbeleid (zie voornemen 4.2 Strategie klimaatbestendige
zoetwatervoorziening en 4.3 Actief grondwatervoorraadbeheer) is er op gericht om weerbaar te
zijn tegen de gevolgen van droogte. Het waterkwaliteitsbeleid (zie voornemen 4.4. Maatregelenpakket Stroomgebiedbeheerplan 2022-2027 en 4.5. Programmatische Aanpak Grote Wateren) is
er expliciet op gericht om de condities voor waterafankelijke natuur te verbeteren. Ook de link
tussen bodemdaling en water wordt op veel plekken in het NWP beschreven en in het MER is op
meerdere plekken expliciet ingegaan op bodemdaling door de beoordeelde voornemens.
Bodemdaling is echter veel breder dan waterbeleid en daarom geen onderdeel ervan. Het
kabinet heef daarom het besluit genomen dat we geen doelen voor bodemdaling stellen in dit
NWP.
Paragraaf 2.1.2: Droogte: De Commissie wijst er in dit kader op dat ook de regulering en
eventuele beprijzing van de beregening vanuit het grondwater een belangrijk en urgent
aandachtspunt is. Beregening voor de landbouw kan op gespannen voet staan met de belangen
van drinkwatervoorziening, natuur, cultuurhistorie en leefomgeving (fundering van gebouwen).
Dat vraagt om een zorgvuldige belangenafweging. Het reguleren van ontrekkingen is op zichzelf
een decentrale bevoegdheid, maar het Rijk kan hierbij als systeemverantwoordelijke (en
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

29

wetgever) ook een rol spelen (Zie ook het recente Verantwoordingsonderzoek 2020 van de
Algemene Rekenkamer, waarin de conclusie wordt getrokken dat droogtebestrijding in
grondwaterafankelijke gebieden om een andere aanpak vraagt). Het Actief grondwatervoorraadbeheer kan bovendien niet los worden gezien van de stikstofproblematiek, omdat
daarmee ten dele gestuurd kan worden op de gevolgen daarvan.
Reactie
Dank, het Rijk zal dit meenemen.
Paragraaf 2.1.2: Waterafankelijke natuur: Volgens de Commissie ligt het voor de hand om de
beleidsopgaven op het vlak van water en natuur in een zo vroeg mogelijk stadium in samenhang
te beschouwen. De Strategie klimaatbestendige zoetwatervoorziening hoofdwatersysteem biedt
‘op termijn’ wel kansen voor het realiseren van natuurontwikkelingen, maar dit is volgens het
MER onderdeel van latere besluitvorming
Reactie
We zijn het eens met hetgeen de Commissie hier constateert. Duurzame water- en bodemsystemen en duurzame biodiversiteit willen we als vertrekpunt hanteren voor realisatie van beleidsopgaven in het waterdomein.
Paragraaf 2.1.2 (slot): Gezien het belang van een visie op de lange termijn (§ 2.1.1) en van
integraliteit (§ 2.1.2) beveelt de Commissie aan om zo spoedig mogelijk nadat de genoemde
onderzoeken zijn afgerond:
• toe te werken naar een visie op het waterbeleid voor de lange termijn, in relatie tot andere
beleidsvelden;
Reactie
De visie op het waterbeleid voor de lange termijn komt in het volgende NWP, of zo nodig in een
tussentijdse herziening. Daar zal overigens weer hetzelfde voor gelden als in dit NWP: ook dan
kunnen niet alle keuzes gemaakt worden en ook dan kunnen we geen blauwdruk voor 50 jaar
vooruit geven. Het bij het volgende NWP op te stellen PlanMER richt zich op de daarin opgenomen voornemens.
• de opgaven voor bovengenoemde urgente thema’s te vertalen naar ‘waterdoelen’, zowel voor
de lange termijn als voor de planperiode, zodat het doelbereik kan worden getoetst en
gemonitord. Daarmee wordt de samenhang tussen de beleidsvelden en de rol die het
waterbeleid speelt beter inzichtelijk en kunnen maatregelen efectief worden afgestemd;

Reactie
Hier wordt deels aan gewerkt (bijvoorbeeld bij de uitwerking van het beleidstraject water en
bodem sturend en fase 2 van de Nationale watersysteemverkenning), deels is het ook een
politieke keuze hoe hiermee om te gaan, geen evident feit.
• het milieubelang expliciet mee te wegen bij de te maken afwegingen voor de lange termijn,
bijvoorbeeld door gebruik te maken van m.e.r.
Reactie
Dank voor uw suggestie, hier zal zoveel mogelijk invulling aan worden gegeven.
Paragraaf 2.2.1: Voor een aantal belangrijke programma’s, zoals het Programma Integraal
Riviermanagement (IRM) en het Zevende Actieprogramma Nitraatrichtlijn zal een separate
(plan-)m.e.r.-procedure worden doorlopen. Voor andere besluiten is dit niet het geval. De
Commissie beveelt aan om ook voor de andere in het overzicht opgenomen mijlpalen te bezien
of milieuefectrapportage een rol zou moeten of kunnen spelen, bij voorkeur zo vroeg mogelijk
in het besluitvormingsproces.
Reactie
Dank voor deze aanbeveling, ook de komst van de Omgevingswet geef hier aanleiding toe.
Onder de Omgevingswet moet, net als nu, een plan-m.e.r. worden gedaan als een plan of
programma kaderstellend is voor m.e.r.-(beoordelings)plichtige besluiten of als er een passende
beoordeling voor moet worden gemaakt op grond van de Wet natuurbescherming. De
Omgevingswet geef een (gedeeltelijk) open systeem dat niet-limitatief aangeef welke plannen
in ieder geval plan-m.e.r.-plichtig zijn. Een omgevingsvisie, een programma, een omgevingsplan
en een voorkeursbeslissing zijn benoemd als in ieder geval plan-m.e.r.-plichtig. Bij ieder plan of
programma zal worden nagegaan of het een plan of programma betref dat plan-m.e.r.-plichtig
of plan-m.e.r. beoordelingsplichtig zou kunnen zijn.
Paragraaf 2.3: De Commissie wijst erop dat het uitstellen van aanvullende maatregelen een
groot risico vormt voor het behalen van volledig doelbereik voor de kwaliteit van grond- en
oppervlaktewater. Het uitvoeren van maatregelen kost tijd en ook de (ecologische) efecten van
maatregelen treden vaak pas enige jaren na de uitvoering van maatregelen op. Het MER stelt in
de ogen van de Commissie terecht dat de verwachting is dat Europese Commissie kritisch zal
kijken naar de onderbouwing van het niet behalen van doelstellingen of het verlagen ervan.
Reactie
dit advies wordt herkend en onderschreven.
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

30

het zanddelende kustsysteem. De Waddenzee liep als enige achter op dit beleid.
Paragraaf 2.4: De Commissie beveelt aan om, ten behoeve van monitoring en evaluatie van het
doelbereik, de waterdoelen te vertalen naar toetsbare tussendoelen voor de planperiode
2022-2027. Uit het oogpunt van synergie kan overwogen worden daarbij ook de watergebonden
natuurdoelen te betrekken. De landelijke beleidsopgaven op het vlak van nate en grondwatergebonden natuur hangen immers samen met de uitwerking van de waterdoelen.
Reactie
Dank voor deze aanbeveling, de Commissie schets hiermee een ideaalbeeld van het NWP. In het
proces van totstandkoming is veel aandacht besteed aan het formuleren van de waterdoelen en
hetgeen eruit is gekomen is voor nu het maximaal haalbare. Het (niet altijd) meetbaar kunnen
maken van doelen is ‘inherent’ aan beleid/politiek.
Paragraaf 2.5.2. Efectbeoordeling: Het voornemen ‘Geen verkoop van zand bij vaargeulonderhoud Waddengebied’ is volgens de Commissie echter op basis van de huidige informatie
niet goed te beoordelen. De conclusie in het MER dat de maatregel positief scoort op natuur en
bodemstructuur is onvoldoende onderbouwd en niet gebaseerd op feitelijke informatie.
Reactie
Zie evaluatie zandwinning 2016 paragraaf 5.3 Morfologie:
• ‘De huidige werkwijze leidt tot een tekort op de zandbalans en is daardoor nadelig voor het
kustfundament en/of de Waddenzee zelf.
• Er is nog te weinig bekend over de natuurlijke herverdeling van het zand tussen het kustfundament en de Waddenzee. Onbekend is bijvoorbeeld of de zeegaten wel voldoende
transportcapaciteit hebben om ontrokken zandhoeveelheden in de Waddenzee aan te vullen
vanuit (aanvullende suppleties in) het kustfundament. Onderzoek hiernaar zal worden
uitgevoerd binnen Kustgenese 2.0.
• Ook is meer onderzoek nodig naar de relatie tussen de korrelgroote van de suppleties en de
(veranderingen in de) korrelgrootesamenstelling van de Waddenzee. Morfologisch gezien
lijkt, met de kennis van nu, het alternatief verspreiden de voorkeur te hebben boven het
alternatief vermarkten en compenseren’.
De Commissie schat de efecten van zandontrekking bij vaargeulonderhoud onjuist in. Dit komt
mogelijk voort uit onbegrip van de drijfveer achter het stopzeten van de zandwinning.
Stopzeten van zandontrekking leidt tot navenant minder zandimport en daarmee tot navenant
minder erosie van de zandige kust, en daarmee tot minder kustsuppleties (en daarmee minder
kosten en impact). Nergens mag volgens het vigerende kustbeleid zand worden gewonnen uit

Het zand dat niet meer wordt ontrokken moet straks (per 2022) geheel worden verspreid in de
Waddenzee, zo blijf het zand in het kustsysteem en leidt het niet meer tot aanwakkeren van de
zandhonger. Het zand wordt daarbij niet op de platen gestort, maar in verspreidingsvakken in
diepe geulen, waar ook nu al sinds jaar en dag baggerspecie wordt verspreid. Deze vakken
kunnen al als verstoord worden gezien, die verstoring zal in dit gebied niet ernstiger worden.
Het water stroomt daar relatief hard en zorgt zo voor optimale verspreiding van de specie over de
Waddenzee. Door stopzeten van de zandontrekking nemen de ecologische efecten dus niet
verder toe is de verwachting. Dit is ook beschouwd in de Passende beoordeling voor vaargeulonderhoud t.b.v. Beheerplan Natura 2000. Een evaluatie van de verspreidingsvakken vanuit
Natura2000 beheerplan kan mogelijk leiden tot een ecologische optimaliseren van gebruik van
de verspreidingslocaties. Daarnaast worden in verschillende andere trajecten de ecologische
efecten van baggeren nader onderzocht.
Overigens is het nog de vraag of het stopzeten van de verkoop van zand wel gaat leiden tot
verspreiden van méér baggerspecie. Het kan zijn dat de aannemer juist neto minder gaat
baggeren omdat het economische belang gaat afnemen (er is geen geld meer te verdienen met
zandhandel): de eerdere drijfveer om wat extra te baggeren voor de zandhandel valt weg, hij zal
nu eerder ‘slechts’ het minimale doen wat nodig is om de geulen op afgesproken afmetingen te
houden.
Paragraaf 2.5.3: Passende beoordeling: (…) Ook bij de voornemens ‘Geen verkoop van zand bij
vaargeulonderhoud Waddengebied’ (….) en ‘Actief grondwatervoorraadbeheer’ lijken efecten
voor Natura 2000-gebieden niet op voorhand uit te sluiten. Een te laag grondwaterpeil is met
name op de zandgronden een belangrijk knelpunt dat het behalen of behouden van de
instandhoudingsdoelstellingen in de weg kan staan. De Commissie is dan ook van mening dat
de Passende beoordeling ook hier een ‘voorwaarschuwing’ (oranje) zou moeten geven.
Reactie
Voor het voornemen Geen verkoop van zand bij vaargeulonderhoud Waddengebied geldt dat de
Commissie dit baseert op de negatieve efecten die zij ziet bij het storten van het
gebaggerde slib. Zie hiervoor de reactie op de opmerking bij 2.5.2.).
Voor het voornemen Actief grondwatervoorraadbeheer is het niet duidelijk waarom de
Commissie dit opvoert, want dit zal zeker geen negatief efect hebben ten opzichte van niets
doen.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

31

Van de zes ontwikkelingen met risico’s voor Natura 2000-gebieden is alleen voor Wind op Zee de
kennisagenda expliciet benoemd. Voor de andere ontwikkelingen is van belang om in de
vervolguitwerking aan te geven hoe bestaande monitoringprogramma’s benut kunnen worden
om in (nog te identifceren) kennisleemtes te voorzien.
Reactie
De aanbeveling wordt onderschreven en onder de aandacht gebracht bij de vervolguitwerking
van de voornemens: Gematigde meerpeilpiekbeheersing IJsselmeer, Strategie klimaatbestendige
zoetwatervoorziening, Actief Grondwatervoorraadbeheer, Geen verkoop van zand bij vaargeulonderhoud Waddengebied en Opschaling Rijkswaterstaat-areaal voor opwekking van
duurzame energie.
Ten aanzien van “de houdbaarheid van aanwijzingsbesluiten in het licht van klimaatverandering” beveelt de Commissie aan om daar het Strategisch Plan Natura 2000 bij te
betrekken, dat in de loop van 2022 door het Ministerie van LNV en ketenpartners wordt
afgerond.
Reactie
Deze aanbeveling wordt onderschreven. Het Strategisch Plan Natura 2000 benoemt zo concreet
en kwantitatief mogelijk wat de landelijke instandhoudingsdoelen voor Natura2000 zijn en hoe
deze doelen door een optimale verdeling naar regio’s kunnen worden bereikt.
Het Strategisch Plan is, in principe tot en met 2032, richtinggevend voor de derde fase in de
actualisatie van het Natura2000 doelensysteem. In deze fase kunnen aanwijzingsbesluiten
worden gewijzigd op initiatief van LNV of een voortouwnemer en kunnen beheerplannen
worden aangepast. Aanwijzingsbesluiten vormen kaders voor de inrichting en beheer van de
wateren.
Indien een reële mogelijkheid bestaat dat ook na mitigatie en planaanpassing aantasting
van de natuurlijke kenmerken van Natura 2000-gebieden niet kan worden uitgesloten,
dan beveelt de Commissie aan in een voldoende vroeg stadium de haalbaarheid van een
ADC-toets te verkennen.
Reactie
Het is de verantwoordelijkheid van initiatiefnemers om zich zo vroeg mogelijk te oriënteren op
de haalbaarheid van een ADC-toets. Als uit de Passende beoordeling naar voren komt dat
signifcante negatieve efecten niet (volledig) zijn uit te sluiten dan biedt de ADC-toets een
laatste mogelijkheid voor toestemmingsverlening voor de voorgenomen maatregel.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

32

6 Afstemming Tweede Kamer
en vaststelling NWP

De ministers van IenW, voor VRO en voor NenS sturen het vastgestelde NWP aan de StatenGeneraal en aan de andere overheden. Het vastgestelde NWP staat niet open voor beroep.
Het NWP wordt gepubliceerd op www.iplo.nl/water-nwp.

Het Ontwerp Nationaal Water Programma (Ontwerp-NWP) is op 12 maart 2021 vastgesteld door
het kabinet. In de periode tot maart 2022 zijn er 2 brieven aan de Tweede Kamer gestuurd:
• Op 31 mei 2021 een antwoord op de feitelijke vragen van de Vaste Kamercommissie voor IenW
over het Ontwerp Nationaal Water Programma 2022-2027 (TK 2020-2021, 35325, nr. 2).
• Op 9 november 2021 de aanbieding van het Aanvullend Ontwerp Programma Noordzee
2022-2027 (TK 2021-2022, 35325, nr. 4).
De antwoorden op de feitelijke vragen zijn geagendeerd tijdens het Commissiedebat Water op 9
juni 2021. De resultaten van deze overleggen met de Tweede Kamer zijn meegenomen in het
NWP en de bijlagen, inclusief:
• het opnemen van de beleidsimpuls waterkwaliteit;
• het afronden van acties uit 2015 die genoemd zijn in het Ontwerp-NWP;
• vragen van de Tweede Kamer (feitelijke vragen en vragen in het Commissiedebat Water van 9
juni 2021).

Vaststelling NWP
In het kader van de Waterwet stellen de ministers van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), voor
Natuur en Stikstof (NenS) en voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) iedere 6 jaar
een nationaal plan vast met daarin de hoofdlijnen van het nationale waterbeleid en de daarbij
behorende aspecten van het nationale ruimtelijke beleid. Het plan is voor de ruimtelijke
aspecten tegelijk een structuurvisie zoals bedoeld in artikel 2.3, tweede lid, van de Wet ruimtelijke ordening. Daarnaast moet er sprake zijn van een Beheer- en ontwikkelplan voor de
rijkswateren. Voor de periode 2022-2027 zijn deze twee plannen samengebracht in één programma: het Nationaal Water Programma 2022-2027 (NWP). Hiermee is ook geanticipeerd op de
inwerkingtreding van de Omgevingswet. De juridische status van het NWP als nationaal
waterplan wordt na de inwerkingtreding van de Omgevingswet van rechtswege een programma
dat uitwerking geeft aan de Nationale Omgevingsvisie (NOVI). Het NWP is zelfbindend voor het
Rijk.
Het NWP inclusief bijlagen is vastgesteld door het kabinet in maart 2022.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

33

7 Overzicht van de indieners van zienswijzen op het OntwerpNWP per categorie
Zienswijzenummer

Registratienummer

Organisatie

Mede namens, met ondersteuning van (*)

001

82678823

Consortium Antibiotica en
Medicijnresten uit water

Maatschappelijke partij

002

82680592

Stichting Gezond Water

Maatschappelijke partij

003

82712341

Stichting Gezond Water

Maatschappelijke partij

004

82815162

Vereniging Mosselhandel

005

82901089

Provincie Noord-Holland,
Gedeputeerde Staten

Overheid

006

83286054

Stichting Instandhouding Bocht
Scharberg Elsloo

Maatschappelijke partij

007

83290064

Stichting Gezond Water

Maatschappelijke partij

008

83454224

Koninklijke BLN-Schutevaer

009

83468351

NV Port of Den Helder

Bedrijf

010

83484761

Coördinatiecommissie Integraal
Waterbeleid (CIW) België

Overheid

011

83536163

Koninklijke Vereniging van
Nederlandse Reders

Maatschappelijke partij

012

83587074

Samenwerkingsverband De
Waddeneilanden

Overheid

013

83589231

Nederlandse Windenergie
Associatie (NWEA)

Maatschappelijke partij

014

83593451

Gebiedscoöperatie Gastvrije
Randmeren

Maatschappelijke partij

Producentenorganisatie van de Nederlandse
mosselcultuur

Centraal Bureau voor de Rijn- & Binnenvaart

Categorie

Maatschappelijke partij

Maatschappelijke partij

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

34

Zienswijzenummer

Registratienummer

Organisatie

Mede namens, met ondersteuning van (*)

Categorie

015

83674417

Watersportverbond

016

83680963

Gemeente Den Helder

017

83681950

EWA, de Nederlandse
branchevereniging voor Energie
uit Water

018

83699638

Waterschap Aa en Maas

019

83701966

Watersportverbond

Maatschappelijke partij

020

83704133

Nederlandse Vereniging van
Binnenhavens

Maatschappelijke partij

021

83715159

Waddenvereniging

Maatschappelijke partij

022

83718717

NOGEPA

Maatschappelijke partij

023

83723133

Waddenzeehavens

Betref: Groningen Seaports, Haven van Lauwersoog,
Port of Harlingen, Haven Den Oever en Port of Den
Helder

Maatschappelijke partij

024

83727919

NetVISwerk

OWV (vereniging van vissers van de Ooster- en
Westerschelde en de Voordelta)

Maatschappelijke partij

025

83728739

Nexstep

026

83740009

Natuurmonumenten

027

83742582

Port of Harlingen

Bedrijf

028

83746891

TAQA Energy BV

Bedrijf

029

83750375

Cascade

Maatschappelijke partij

030

83751561

Zand- en grindbedrijf Kuypers
BV

Bedrijf

Maatschappelijke partij
Gezamenlijke zienswijze van vier gemeenten in de regio
Kop van Noord-Holland (gemeenten Den Helder,
Hollands Kroon, Schagen en Texel)

Overheid

Maatschappelijke partij

Provincie Noord-Brabant,
Waterschap Rivierenland,
Waterschap De Dommel,
Waterschap Brabantse Delta

Maatschappelijke partij

Bedrijf
Waddenvereniging, Het Groninger Landschap, lt Fryske
Gea, Vogelbescherming, Natuurmonumenten,
Sportvisserij Nederland, Landschap Noord-Holland en
Stichting Wad

Maatschappelijke partij

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

35

Zienswijzenummer

Registratienummer

Organisatie

Mede namens, met ondersteuning van (*)

Categorie

031

83752383

Gemeente Wijchen

032

83753640

Brabant Water

033

83754813

Veiligheidsregio Zuid-Holland
Zuid

Overheid

034

83759389

Gemeente Heumen

Overheid

035

83756280

Provincie Groningen

Overheid

036

83756540

North Sea Farmers

Maatschappelijke partij

037

83756688

TenneT

Bedrijf

038

83758658

Nederlandse Vereniging tot
Bescherming van Dieren

039

83759133

Water Natuurlijk

Politiek

040

83762276

IJsselmeervereniging

Maatschappelijke partij

041

83764395

VisNed, Coöperatie
Kotervisserij Nederland

Maatschappelijke partij

042

83765229

Nederlandse Vissersbond

Maatschappelijke partij

043

83765546

Bundesaufsichtsamt für
Flugsicherung (Duitsland)

Overheid

044

83765925

Unie van Waterschappen

Overheid

045

83766054

Deutscher Segler-Verband
(Duitsland)

Overheid

046

83766563

Port of Roterdam

Bedrijf

047

83767357

Gemeente Smallingerland

Overheid

Overheid
De drinkwaterbedrijven in het Maasstroomgebied:
Brabant Water, Dunea, WML, Evides Waterbedrijf,
RIWA-Maas

Compassion in World Farming (CIWF),
Vissenbescherming, de betrokken organisaties van de
Dierencoalitie

Bedrijf

Maatschappelijke partij

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

36

Zienswijzenummer

Registratienummer

Organisatie

Mede namens, met ondersteuning van (*)

Categorie

048

83767677

Stichting De Noordzee

Wereld Natuur Fonds, Vogelbescherming Nederland,
Natuurmonumenten, Natuur & Milieu, Stichting De
Noordzee, Greenpeace

Maatschappelijke partij

049

83767741

Nederlandse Fruitelers
Organisatie (NFO)

Maatschappelijke partij

050

83769683

Harlingen Seaport Business
Association

Bedrijf

051

83769849

Coalitie Blauwe Hart Natuurlijk

Maatschappelijke partij

052

83770035

Provincie Noord-Holland

053

83770902

Provincie Fryslân

Overheid

054

83772553

Deltares

Maatschappelijke partij

055

83772781

Gemeente Bergen

Overheid

056

83772808

Waterschap Noorderzijlvest

Overheid

057

83773772

N.V. Nederlandse Gasunie

Bedrijf

058

83773909

Vogelbescherming Nederland

Maatschappelijke partij

059

83774361

Gemeente Harlingen

Overheid

060

83774768

Bundesamt für Seeschiffahrt
und Hydrographie (BSH)
Duitsland

Overheid

061

83775202

Waterleidingbedrijf NoordHolland (NV PWN)

Bedrijf

062

83775893

Vereniging van waterbedrijven
in Nederland (Vewin)

Maatschappelijke partij

063

83776110

Vitens

Bedrijf

Gemeente Hollands Kroon en gemeente Medemblik

Overheid

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

37

Zienswijzenummer

Registratienummer

Organisatie

Mede namens, met ondersteuning van (*)

064

83776823

Dutch Marine Energy Centre
(DMEC)

Maatschappelijke partij

065

83776940

LTO Nederland

Maatschappelijke partij

066

83777568

Noordzee Maritiem

Particulier

067

83777920

Shell Nederland B.V. en Total
E&P Nederland B.V.

Bedrijf

068

83778112

Werelderfgoedcentrum
Waddenzee

Maatschappelijke partij

069

83778113

Gemeente Venlo

Overheid

070

83778792

Particulier (VK)

Particulier

071

83779433

Neptune Energy Netherlands
B.V.

Bedrijf

072

83780117

Vereniging ICOMOS Nederland

Maatschappelijke partij

073

83781230

Geothermie Nederland

Maatschappelijke partij

074

83782322

Stichting IJmondig c.s.

075

83782383

Nederlandse Melkveehouders
Vakbond, landelijk bestuur

Maatschappelijke partij

076

83782591

Koninklijke Vereniging voor
Energie, Milieu en Water

Maatschappelijke partij

077

83782747

Oceans of Energy

Bedrijf

078

83782778

Sportvisserij Nederland

Maatschappelijke partij

079

83782792

Waterrecreatie Nederland

Maatschappelijke partij

080

83788572

Bundesamt fur Infrastruktur
(Duitsland)

Overheid

Omwonenden en belanghebbenden NZKG

Categorie

Maatschappelijke partij

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

38

Zienswijzenummer

Registratienummer

Organisatie

Mede namens, met ondersteuning van (*)

Categorie

081

83788661

Niedersächsischer Landesbetrieb für Wasserwirtschaf,
Küsten- und Naturschutz
(NLWKN), Betriebsstelle Aurich
(Duitsland)

Overheid

082

83788727

Miljoministeriet (The Danish
Environmental Protection
Agency, Denemarken)

Overheid

083

83788834

Federal Ministry for Economics
Afairs and Energy (Duitsland)

Overheid

084

83788899

Verband der Deutschen
Kuter- und Küstenfscher
(Duitsland)

Maatschappelijke partij

085

83788989

Provincie Limburg

Overheid

086

83817659

Provincie Flevoland

Overheid

087

83847550

Federale overheidsdienst
Volksgezondheid, veiligheid van
de voedselketen en Leefmilieu
(België)

Overheid

088

83848769

Historic Environment Scotland
(Schotland/ VK)

Overheid

089

83848834

NatureScot (Schotland/ VK)

Overheid

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

39

Bijlage 1
Aanvulling op het planmilieuefectrapport NWP
(PlanMER NWP)
Aanvulling n.a.v. het toetsingsadvies van 7 juni 2021 van de
Commissie voor de milieuefectrapportage

Inhoudsopgave
1 Inleiding en aanleiding aanvulling
2 Trechteringsproces: selectie van beoordeelde beleidsvoornemens
3 Bepalende keuzes in andere kaders gemaakt
3.1 Gematigde meerpeilpiekbeheersing IJsselmeer
3.2 Strategie klimaatbestendige zoetwatervoorziening hoofdwatersysteem
3.3. Actief grondwatervoorraadbeheer
3.4 Maatregelenpakket Stroomgebiedbeheerplannen 2022-2027
3.5 Programmatische Aanpak Grote Wateren
3.6 Geen verkoop van zand bij vaargeulonderhoud Waddengebied
3.7 Ruimtelijke reservering 27 GW Wind op Zee
3.8 Infrastructuur t.b.v. CO2-opslag in lege gasvelden op de Noordzee
3.9 Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie beperkingen visserij
3.10 Opschaling Rijkswaterstaat-areaal voor opwekking van duurzame energie

41
42
48
49
50
51
52
54
55
55
56
57
58

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

40

1 Inleiding en aanleiding
aanvulling

Deze notitie is opgesteld om op bovenstaande twee punten nadere informatie te geven als
aanvulling op het PlanMER zoals deze ter inzage heef gelegen. Voor de duidelijkheid is er voor
gekozen deze aanvulling op te nemen in de reactienota en deze niet in het MER te verwerken.

Iedere zes jaar wordt het nationale waterbeleid herijkt en vastgelegd in het Nationaal Waterplan
en in het Beheer- en ontwikkelplan voor de rijkswateren. Onder de Omgevingswet gaan deze
planvormen op in het Nationaal Water Programma. Vooruitlopend op deze nieuwe wetgeving is
het Nationaal Water Programma 2022-2027 (verder NWP genoemd) opgesteld. Het NWP
beschrijf de hoofdlijnen van het nationale waterbeleid en waterbeheer in de periode 2022-2027,
met een vooruitblik richting 2050. Ook zijn de internationale verplichtingen in het NWP
opgenomen die voortvloeien uit de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW), Richtlijn Overstromingsrisico’s (ROR), de Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM) en de Natura 2000
beheerplannen.
Bij het NWP is een PlanMER (PlanMER, Nationaal Waterprogramma 2022-2027, Arcadis, 24
februari 2021) opgesteld. De Commissie voor de milieuefectrapportage (Commissie m.e.r.) is
gevraagd om dit PlanMER te toetsen op volledigheid en juistheid. De Commissie heef op 7 juni
2021 haar advies uitgebracht.
De Commissie geef aan dat het MER compact, overzichtelijk en pretig leesbaar is. Ook de
Passende beoordeling is een helder document. De Commissie is van oordeel dat gegeven het
karakter van het NWP het MER over het algemeen goed toepasbare informatie geef, passend bij
het abstractieniveau van de voornemens. De Commissie m.e.r. adviseert om op twee punten
nadere informatie te verstrekken.
• Omdat keuzes voor de 10 geselecteerde nieuwe beleidsvoornemens in andere kaders zijn
gemaakt, zijn er geen alternatieven in het PlanMER onderzocht. Daarom vraagt de Commissie
voor de tien in het MER beoordeelde voornemens aan te geven:
• hoe de keuze hiervoor tot stand is gekomen
• welke alternatieve oplossingen zijn overwogen en waarom deze zijn afgevallen
• welke rol het milieubelang heef gespeeld bij de gemaakte keuzes
• In het PlanMER zijn tien voornemens onderzocht op efecten en doelbereik, een groot aantal
andere voornemens van het NWP zijn niet onderzocht. Daarom vraagt de Commissie een
overzicht op te nemen van de beleidsvoornemens uit het NWP die niet in het MER zijn
onderzocht en daarbij per voornemen de motivatie daarvoor aan te geven (proceskarakter,
bevestiging van bestaand beleid, ongewijzigde omstandigheden etc.).
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

41

2 Trechteringsproces: selectie
van beoordeelde beleidsvoornemens

Om te bepalen of en hoe een voornemen moet worden beoordeeld in het PlanMER, is er een
trechterproces doorlopen. De tekst van het NWP is ingedeeld in voornemens. Deze zijn voor het
PlanMER gescreend op:
• mate van concreetheid;
• of zij milieugevolgen kunnen hebben;
• of het nieuw of bestaand beleid is en bij bestaand beleid is gekeken of de omstandigheden
dusdanig zijn gewijzigd dat het voornemen in het PlanMER moet worden onderzocht.
Dit heeft geleid tot een lijst van tien voornemens die in het PlanMER zijn onderzocht.

Gevolgd trechteringsproces
De Commissie m.e.r. adviseert in haar advies (paragraaf 2.2.2) om in een aanvulling op het
MER een overzicht op te nemen van de beleidsvoornemens uit het NWP die niet in het
MER zijn onderzocht en daarbij per voornemen de motivatie daarvoor aan te geven
(proceskarakter, bevestiging van bestaand beleid, ongewijzigde omstandigheden etc.).

De voornemens in het NWP zijn beoordeeld op concreetheid en milieugevolgen. In Figuur 1
is het trechteringsproces gevisualiseerd weergegeven (zie hoofdstuk 3 PlanMER voor de
beschrijving van het gevolgde proces).

Het NWP bestaat uit een groot aantal beleidsvoornemens en beheermaatregelen, zoals beleidskeuzes, normen, doelen, beheerstrategieën en -uitgangspunten. Het bevat een groot aantal
bestaande beleidsvoornemens, die al in het vigerende NWP en BPRW zijn opgenomen.
Daarnaast bevat het nieuwe niet eerder gepubliceerde beleidsvoornemens (bijvoorbeeld de
Stroomgebiedbeheerplannen 2022-2027) en eerder in deze periode afzonderlijk vastgestelde
beleidsvoornemens (bijvoorbeeld de Programmatische Aanpak Grote Wateren). Het NWP
beschrijft de onderlinge samenhang tussen deze bestaande en nieuwe beleidsonderdelen.
Alle nieuwe beleidsvoornemens van het NWP met belangrijke milieueffecten zijn in het PlanMER
beschreven en beoordeeld. ‘Nieuw’ zijn die beleidsvoornemens die niet in het Nationaal
Waterplan 2016-2021 of het Beheer- en ontwikkelplan voor de rijkswateren 2016-2021 stonden en
die later ook niet in andere besluiten zijn vastgelegd (PlanMER paragraaf 3.1).
Beleidsvoornemens hebben het label ‘continuering’ gekregen als het voornemens zijn die na de
vaststelling van het Nationaal Waterplan 2016-2021 en/of het Beheer- en ontwikkelplan voor de
rijkswateren 2016-2021 als nationaal beleid en beheer door de minister zijn vastgelegd. Deze
beleidsvoornemens zijn in het PlanMER beschouwd als ‘continuering van huidig beleid en
beheer’ (PlanMER paragraaf 3.1).

Figuur 1 Trechteringproces voornemens in NWP (bron: Arcadis, planMER NWP, 2021)

Figuur 1 Trechteringsproces voornemens in NWp (bron: Arcadis, planMER NWP, 2021)
Het NWP bevat een groot aantal beleidskeuzes die procesmatig van aard zijn. Voorbeelden zijn de
implementatie van het waterveiligheidsbeleid (incl. Hoogwaterbeschermingsprogramma), de
voorkeursvolgorde voor zoetwater en de afwegingsprincipes voor ruimtelijke inrichting. Het gaat om
redeneerlijnen of werkwijzen, die op het niveau van het NWP niet concreet genoeg zijn om op
milieueffecten te beoordelen. Deze redeneerlijnen worden concreet in onderliggende trajecten
(zoals een specifieke dijkversterking) en dan ontstaat duidelijkheid over de eventuele milieueffecten.
Daarom zijn procesmatige beleidsvoornemens niet beschouwd in het PlanMER van dit NWP.
Daarnaast is het NWP op veel punten een voortzetting van het huidige beleid. Waar het NWP keuzes
uit het vigerende Nationaal Water Plan en BPRW bevestigt enReactienota
waarbij de
situatie niet is gewijzigd, is
op zienswijzen en adviezen | 42
geen sprake van nieuwe of extra milieueffecten. Deze beleidsvoornemens zijn niet beschouwd in het
PlanMER. Voorbeelden zijn de ambitie om Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust

Het NWP bevat een groot aantal beleidskeuzes die procesmatig van aard zijn. Voorbeelden zijn
de implementatie van het waterveiligheidsbeleid (incl. Hoogwaterbeschermingsprogramma), de
voorkeursvolgorde voor zoetwater en de afwegingsprincipes voor ruimtelijke inrichting. Het
gaat om redeneerlijnen of werkwijzen, die op het niveau van het NWP niet concreet genoeg zijn
om op milieuefecten te beoordelen. Deze redeneerlijnen worden concreet in onderliggende
trajecten (zoals een specifeke dijkversterking) en dan ontstaat duidelijkheid over de eventuele
milieuefecten. Daarom zijn procesmatige beleidsvoornemens niet beschouwd in het PlanMER
van dit NWP.
Daarnaast is het NWP op veel punten een voortzeting van het huidige beleid. Waar het NWP
keuzes uit het vigerende Nationaal Water Plan en BPRW bevestigt en waarbij de situatie niet is
gewijzigd, is geen sprake van nieuwe of extra milieuefecten. Deze beleidsvoornemens zijn niet
beschouwd in het PlanMER. Voorbeelden zijn de ambitie om Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust ingericht te hebben en de ambities voor bereikbaarheid, betrouwbaarheid en capaciteit van het hoofdvaarwegennet. Zo zijn ook de beslissingen rondom
waterveiligheid (denk aan kustbescherming, vegetatiebeheer, beheer en onderhoud waterkeringen en de monitoring van de rivieren) niet meegenomen omdat deze beslissingen de
continuering van bestaand beleid zijn. Deze beleidsvoornemens zijn onderdeel van de
referentiesituatie.

Het totaal aan beleidsvoornemens in het NWP is op hoofdlijnen weergegeven in tabel 1. De tabel
is opgezet aan de hand van de tussen- of subkoppen van het NWP (deel A: Nationaal waterbeleid
en deel C gebieden) omdat deze de verschillende beleidsvoornemens goed weergeven.
In de tabel is aangegeven of een voornemen bestaand beleid en/of procesmatig nieuw beleid is
en daarmee niet in het PlanMER onderzocht of dat het concreet nieuw beleid betref met
milieugevolgen of bestaand beleid met een gewijzigde situatie en daarmee wel in het PlanMER
onderzocht. Beheermaatregelen volgen beleidsmaatregelen en zijn procesmatig van aard. Ook
zijn er geen gewijzigde situaties die leiden tot een beschouwing in het PlanMER. Daarom zijn
deze onderwerpen als beschreven in deel B van het NWP niet in onderstaande tabel opgenomen.
Er zijn twee uitzonderingen, namelijk het opschalen van Rijkswaterstaat areaal voor duurzame
energie (Pilotprogramma ‘Hernieuwbare energie op rijksgrond, (opdracht ministerie EZK) en het
programma Vervanging en Renovatie kunstwerken (SLA sturing). Deze 2 voornemens komen wel
in het PlanMER aan de orde en zijn in tabel 1 opgenomen.

Er zijn uit de NWP-tekst 27 beleidsvoornemens gedefnieerd die concreet zijn, een ruimtelijke
component hebben en milieugevolgen veroorzaken. Van deze 27 voornemens zijn er 11 nieuwe
voornemens, terwijl 16 voornemens voortzeting zijn van bestaand beleid. Van de 11 nieuwe
voornemens zijn er 9 met efecten in de planperiode en 2 voornemens leiden tot efecten ná de
planperiode. Voor de 16 bestaande voornemens is bekeken of er sprake is van een gewijzigde
situatie, en dat geldt voor één voornemen (opschaling Rijkswaterstaat-areaal voor opwekking
van duurzame energie). De 9 nieuwe voornemens met efecten in deze planperiode èn het
bestaande voornemen met gewijzigde situatie zijn beoordeeld in het PlanMER. Voor de 2 nieuwe
voornemens, die nog niet in de planperiode van 2022-2027 hun uitwerking hebben zijn risico’s
en kansen benoemd. Deze inschating kan richting geven aan de verdere planuitwerking.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

43

Tabel 1 Overzicht voornemens NWP per onderwerp (hoofdstuk NWP), onderscheiden in
voornemens die niet en wel in het PlanMER zijn beschouwd1
Onderwerp

Bestaand beleid (zonder
gewijzigde situatie) en/of
procesmatig nieuw beleid

Nieuw concreet beleid met
milieugevolgen of bestaand
beleid waarbij de situatie
gewijzigd is

Onderwerp

= wel beschouwd in PlanMER
Waterveiligheid

= wel beschouwd in PlanMER

Klimaatadaptatie

Doelen waterveiligheidsbeleid
(basisbeschermingsniveau, extra
bescherming)
Overstromingsrisicobenadering

Drie hoofdambities voor water

Meerlaagsveiligheid
Principes voor inrichting en
gebruik fysieke leefomgeving

Deltaprogramma
Waterveiligheid

Ambitie klimaatbestendig en
waterrobuust in 2050

Implementatie waterveiligheidsbeleid (incl. Hoogwaterbeschermingsprogramma)

Nationale Klimaatadaptatie
Strategie (NAS)

Waterveiligheidsbeleid Rivieren

Deltaprogramma Ruimtelijke
adaptatie

Waterveiligheidsbeleid Kust
(incl. zandsuppleties)

Ruimtelijke maatregelen:
randvoorwaarden klimaatadaptatie aan ruimtelijke
inrichting, locatiekeuze,
landgebruik en de wijze van
bouwen

Beleid buitendijks gebied

Nationale vitale en kwetsbare
functies
Klimaatbestendige
infrastructuur
Actieprogramma’s klimaatbestendige woningbouw, natuur en
landbouw
Internationale samenwerking
klimaatadaptatie

1

Nieuw concreet beleid met
milieugevolgen of bestaand
beleid waarbij de situatie
gewijzigd is

= niet beschouwd in PlanMER

= niet beschouwd in PlanMER
Hoofdlijnen van waterbeleid en
uitvoering

Bestaand beleid (zonder
gewijzigde situatie) en/of
procesmatig nieuw beleid

De beleidsvoornemens Programmatische Aanpak Grote Wateren en Klimaatbestendige zoetwatervoorziening
hoofdwatersysteem, Integraal riviermanagement, Natura 2000 beheerplannen en MIRT projecten komen op
meerdere plekken aan de orde in het NWP. Om dubbelingen te voorkomen zijn deze op één plaats in deze
tabel opgenomen. doorlopen.
Zie htps://www.bouwplaatsirm.nl/

Internationaal
waterveiligheidsbeleid
Zoetwaterverdeling en droogte

Het nationale beleidsdoel
zoetwater
Deltaprogramma Zoetwater
(incl. zoetwatermaatregelen fase
1)
Voorkeursvolgorde voor
zoetwatervoorziening
Proces rond
waterbeschikbaarheid
Klimaatbestendige zoetwatervoorziening hoofdwatersysteem
Actief / klimaatbestendig
grondwatervoorraadbeheer
Internationale samenwerking
zoetwaterbeschikbaarheid

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

44

Onderwerp

Bestaand beleid (zonder
gewijzigde situatie) en/of
procesmatig nieuw beleid

Nieuw concreet beleid met
milieugevolgen of bestaand
beleid waarbij de situatie
gewijzigd is

Onderwerp

= niet beschouwd in PlanMER

Bestaand beleid (zonder
gewijzigde situatie) en/of
procesmatig nieuw beleid

Nieuw concreet beleid met
milieugevolgen of bestaand
beleid waarbij de situatie
gewijzigd is

= niet beschouwd in PlanMER
= wel beschouwd in PlanMER

Waterkwaliteit, Drinkwater en
Waterzuivering

Ambitie waterkwaliteit

= wel beschouwd in PlanMER
Scheepvaart

Gewasbeschermingsmiddelen
en biociden

Maritieme veiligheid

Opkomende stofen

Klimaatbestendig
hoofdvaarwegennet

Zwerfafval, plastics en
microplastics

Smart shipping

Nutriënten

Green deal maritieme sector
Maatregelpakket
Stroomgebiedbeheerplannen
2022-2027
Programmatische aanpak grote
wateren

Delta-aanpak Waterkwaliteit

Bereikbaarheid, betrouwbaarheid en capaciteit hoofdvaarwegennet (incl. MIRT-projecten)

Verbod op varend ontgassen
Uitvoering waterbeleid door
Rijkswaterstaat (*)
Gebruiksfuncties

Programma Vervanging en
Renovatie kunstwerken
Opschalen areaal duurzame
energie opwekking (bestaand
beleid, gewijzigde situatie)

Drinkwater
Waterzuivering
Grondwater

Ambitie grondwater
Studiegroep grondwater
Verantwoordelijkheidsverdeling
grondwater
Grondwaterkwaliteit
Grondwaterkwantiteit

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

45

Onderwerp

Bestaand beleid (zonder
gewijzigde situatie) en/of
procesmatig nieuw beleid

Nieuw concreet beleid met
milieugevolgen of bestaand
beleid waarbij de situatie
gewijzigd is

Onderwerp

= niet beschouwd in PlanMER

Bestaand beleid (zonder
gewijzigde situatie) en/of
procesmatig nieuw beleid

Nieuw concreet beleid met
milieugevolgen of bestaand
beleid waarbij de situatie
gewijzigd is

= niet beschouwd in PlanMER
= wel beschouwd in PlanMER

Noordzee

= wel beschouwd in PlanMER

Internationale kaders Noordzee

Zuidwestelijke Delta

Nationale kaders Noordzee

Gebiedsagenda Zuidwestelijke
Delta 2050
Deltaprogramma Zuidwestelijke
Delta

Programma Noordzee:
• Ambitie en opgave
• Onderdelen onder
‘voortzeting bestaand beleid’
(zie NWP), waaronder
bestaand programma
maatregelen KRM
• Soortbescherming, terugdringen zwerfvuil en onderwatergeluid.
• Transitie naar duurzame
voedselvoorziening
• Afwegingskader veilige
afstand helikoptervlucht en
beoordelingsmethodiek
verwijderingsplicht kabels en
leidingen.
• Zeescheepvaart
• Duurzame blauwe economie
• Beleids- en afwegingskaders
activiteiten Noordzee

Grevelingen, VolkerakZoommeer, Binnenschelde en
Markiezaatsmeer, Oosterschelde
Natura 2000-beheerplannen
Rijn-Maasmonding

Waterveiligheid
Zoetwater
Waterkwaliteit (incl. Kierbesluit
Haringvliet)
Scheepvaart

Rivieren

Integraal Riviermanagement2
Afronding Maaswerken

IJsselmeergebied

Agenda IJsselmeergebied 2050
Optie openhouden van stijging
van het winterpeil IJsselmeer tot
30cm na 2050

Programma Noordzee:
• Ruimtereservering 27 GW
Wind op zee
• Infrastructuur t.b.v. CO2opslag in lege gasvelden
• Visserijbeperkende maatregelen (KRM-beperking
visserij)
• Aansluitingspunten van
energietransportverbindingen
van toekomstige windparken
(na de planperiode – kansen
& risico’s)

Optie openhouden van stijging
van het winterpeil Markermeer
tot 30cm na 2050 (na de planperiode – kansen & risico’s)
Gematigde meerpeilpiekbeheersing
Bereikbaarheid scheepvaart
IJsselmeergebied
Duurzame energie
Zandwinning IJsselmeergebied

2

Voor de totstandkoming van het IRM wordt een aparte procedure inclusief opstellen PlanMER doorlopen. Zie
htps://www.bouwplaatsirm.nl/
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

46

Onderwerp

Bestaand beleid (zonder
gewijzigde situatie) en/of
procesmatig nieuw beleid

Nieuw concreet beleid met
milieugevolgen of bestaand
beleid waarbij de situatie
gewijzigd is

= niet beschouwd in PlanMER
= wel beschouwd in PlanMER
Waddenzee en Eems-Dollard

Agenda voor het Waddengebied
2050
Geen verkoop van zand bij
vaargeulonderhoud Waddengebied (beheer)

Kanalen

Routekaart klimaatadaptieve
inrichting ARK/NZK-gebied.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

47

3 Bepalende keuzes in andere
kaders gemaakt

Hoofdstuk 4 van het PlanMER geef een beschrijving van deze voornemens, de beoordeling is te
vinden in het PlanMER in hoofdstuk 7 (doelbereik) en hoofdstuk 8 (milieuefecten).
In de hierna volgende paragrafen gaan we in op de vraag van de Commissie m.e.r. hoe deze
voornemens tot stand zijn gekomen, daarbij wordt zoveel mogelijk verwezen naar achterliggende stukken.

De Commissie m.e.r. adviseert in haar advies (paragraaf 2.2.1) om in een aanvulling op het
MER voor de tien in het MER beoordeelde voornemens aan te geven:
• hoe de keuze hiervoor tot stand is gekomen
• welke alternatieve oplossingen zijn overwogen en waarom deze zijn afgevallen
• welke rol het milieubelang heef gespeeld bij de gemaakte keuzes

In het PlanMER zijn uit de gevolgde trechtering (hoofdstuk 3 PlanMER) tien beleidsvoornemens
gekomen die voldoende concreet waren en milieugevolgen hebben. Bij de beschrijving van deze
beleidsvoornemens in het PlanMER is kort aangegeven hoe deze tot stand zijn gekomen
(opgenomen in kaders in hoofdstuk 4 van het PlanMER). In deze aanvullende notitie is deze
informatie aangevuld met bekeken opties (alternatieve oplossingen) en een beschrijving van het
proces. Daarbij verwijzen we zoveel mogelijk naar relevante openbare stukken Hiermee geef
deze aanvullende notitie zoveel mogelijk informatie over de totstandkoming van deze tien
nieuwe beleidsvoornemens. Bij de besluitvorming over deze tien voornemens is niet in alle
situaties een uitgebreid milieuonderzoek uitgevoerd, bijvoorbeeld waar het gaat om een
Europees onderhandelingsresultaat (KRM-beperkingen visserij), ook zijn niet altijd alternatieven
in beschouwing genomen bijvoorbeeld als alle denkbare oplossingen worden uitgevoerd en er
dus geen alternatieven afvallen (actief grondwatervoorraadbeheer).
De tien voornemens die in het PlanMER zijn onderzocht zijn:
1. Gematigde meerpeilpiekbeheersing IJsselmeer
2. Strategie klimaatbestendige zoetwatervoorziening hoofdwatersysteem
3. Actief grondwatervoorraadbeheer
4. Maatregelenpakket Stroomgebiedbeheerplannen 2022-2027
5. Programmatische Aanpak Grote Wateren
6. Geen verkoop van zand bij vaargeulonderhoud Waddengebied
7. Ruimtelijke reservering 27 GW Wind op Zee
8. Infrastructuur t.b.v. CO2-opslag in lege gasvelden op de Noordzee
9. KRM-beperkingen visserij
10. Opschaling Rijkswaterstaatareaal voor opwekking van duurzame energie
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

48

3.1 Gematigde meerpeilpiekbeheersing IJsselmeer

Een sterke toename van de meerpeilpieken heef negatieve efecten voor milieu en omgeving,
namelijk meer wateroverlast, toename van kwel en erosie in buitendijkse gebieden, hogere
sluitfrequenties van de beweegbare keringen en stremming van de regionale watersystemen.
Voor de natuur kan een sterke afname van de meerpeilpieken in de winter negatief uitpakken,
omdat de peildynamiek een gunstig efect heef op de natuurlijke verjonging van rietkragen.
Veranderde meerpeilpieken kunnen ook invloed hebben op de natuur van de Waddenzee door
veranderde spuicapaciteit en beschikbaarheid van zoetwater.

Wat is het voornemen?
Het IJsselmeerwater wordt normaliter grotendeels afgevoerd via de spuisluizen in de Afsluitdijk
en in de toekomst ook met pompen. Bij ongunstige wind kan er, soms langere tijd, niet gespuid
worden van IJsselmeer naar Waddenzee. Dit betekent dat het meerpeil stijgt: er ontstaat een piek
in het meerpeil. Bij langdurig beperkte spuimogelijkheden en hoge aanvoer van water kunnen
deze pieken hoog oplopen. Bij gematigde meerpeilpiekbeheersing in het IJsselmeer worden
zowel de benodigde pompcapaciteit als de benodigde dijkversterkingen in balans ingezet.

Een gematigde beheersing van de meerpeilpieken is beoordeeld als de juiste middenweg. Bij de
herijking van de Deltabeslissingen in het IJsselmeergebied in 2021 is dan ook hiervoor gekozen.
De efecten hiervan zijn onderzocht in Milieuefectbeoordeling Deltaprogramma 2021 (Arcadis,
16 januari 2020)3.

Hoe is het tot stand gekomen?
In de Deltabeslissing uit 2015 is het centrale doel voor het IJsselmeergebied: een veilig en
veerkrachtig IJsselmeergebied. Om de efecten ervan te onderzoeken is in 2014 een PlanMER
opgesteld. De jaren daarna is dit verder uitgewerkt en geconcretiseerd om een oplossing te
vinden voor de toename in meerpeilpieken. Er zijn verschillende opties verkend, zoals grote of
juist minder grote pompcapaciteit. Preventieve maatregelen, zoals de Afsluitdijk en andere
dijken, blijven ook voor het IJsselmeergebied het belangrijkst voor het realiseren en behouden
van het gewenste waterveiligheidsniveau.
De volgende overwegingen hebben een rol gespeeld om te komen tot gematigde
meerpeilpiekbeheersing.
Stijging van het gemiddeld meerpeil en toename van de meerpeilpieken kan worden voorkomen
door vergroting van de spuicapaciteit of door de bouw van gemalen. Daarbij geldt dat, door
zeespiegelstijging, vergroting van de spuicapaciteit slechts een tijdelijke oplossing is. Er kan
gekozen worden voor een sterke beheersing van de meerpeilpieken (met extreem grote
pompcapaciteit) of een minder sterke beheersing ervan (met minder pompcapaciteit).
Vanuit het oogpunt van kosten voor waterveiligheid en waterafvoer in het hoofdwatersysteem is
er geen duidelijke voorkeur.
3

Deze milieuefectbeoordeling is gemaakt bij de herijking van de Deltabeslissingen, voorafgaand aan het NWP.
De informatie uit deze rapportage is gebruikt in het PlanMER bij het NWP en is daarin verder uitgewerkt.
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

49

3.2 Strategie klimaatbestendige
zoetwatervoorziening
hoofdwatersysteem
Wat is het voornemen?
De zoetwatervoorziening van West-Nederland wordt op orde gehouden door de calamiteitenaanvoer vanuit de Lek en het Amsterdam-Rijnkanaal stap voor stap uit te breiden. Om de
verzilting te bestrijden vindt ‘slim watermanagement4’ plaats, onder meer in de Hollandsche
IJssel, het Amsterdam-Rijnkanaal, het Noordzeekanaal en de stuw bij Hagestein.

Hoe is het tot stand gekomen?
Al in 2015 werd geconstateerd dat het aanbod van zoetwater niet altijd toereikend is voor de
vraag. In het Deltaprogramma 2015 is dan ook opgenomen om de zoetwatervoorziening van
West-Nederland op orde gehouden moet worden door de calamiteitenaanvoer vanuit de Lek en
het Amsterdam-Rijnkanaal stap voor stap uit te breiden. De zoetwateraanvoer vanuit het Brielse
Meer wordt stapsgewijs robuuster. Het optimaliseren van bestaande systemen is voorlopig
genoeg. Om de verzilting te bestrijden vindt ‘slim watermanagement’ plaats.
Tussen 2015 – 2017 zijn de knelpunten verder in beeld gebracht en zijn mogelijke maatregelen,
voortbordurend op de bestaande strategieën, onderzocht. De zomer en het najaar van 2018
waren uitzonderlijk droog. Die periode heef duidelijk laten zien dat er mogelijk meer nodig is
om ook in de toekomst weerbaar te zijn en te blijven tegen zoetwatertekort.

4

In 2019 is er op hoofdlijnen gekeken naar drie strategieën voor de zoetwatervoorziening vanuit
het hoofdwatersysteem op de lange termijn:
• voortzeten en niet aanpassen van de zoetwaterstrategie (sturen op basis van de vastgelegde
afspraken);
• grote ingreep in de infrastructuur (afsluiten van de open Rijn- Maasmonding via sluis- en
pompcomplexen in de Nieuwe en Oude Maas);
• klimaatbestendig hoofdwatersysteem (ook wel stuurbaar bufernetwerk genoemd).
De eerste twee strategieën zijn niet klimaatbestendig (voortzeten) of hebben grote gevolgen
voor onder meer de scheepvaart (afsluiten Rijn-Maasmonding). In lijn met ‘slim watermanagement’ is een verkenning uitgevoerd naar de mogelijkheden om met een stuurbaar bufernetwerk het hoofdwatersysteem meer klimaatbestendig te maken. Er is gekeken naar vier
maatregelclusters:
• Optimaal profteren van de voorraadbufer IJsselmeer en Markermeer;
• Aanwijzen van zoetwaterbufers in Midden-West Nederland als strategische
zoetwatervoorziening;
• Aanwijzen van strategische zoetwaterbufers in zuidrand Rijn-Maasmonding;
• Ontwikkelen operationeel instrument voor aanpassen waterverdeling Rijntakken bij lage
afvoer.
Bij de herijking van de Deltabeslissingen in 2021 is voor deze maatregelenclusters gekozen. De
efecten zijn onderzocht in Milieuefectbeoordeling Deltaprogramma 2021 (Arcadis, 16 januari
2020).
Een aantal mogelijke opties is (mede op basis van het hiervoor genoemde milieuefectenonderzoek) afgevallen omdat deze niet realistisch worden geacht, bijvoorbeeld omdat er grote
(milieu)consequenties zijn of hoge kosten. Deze opties waren:
• het verder vergroten van de bufer in het IJsselmeer (kosten hoog en veel (milieu)consequenties bij meer dan 50 cm stijging);
• afvoerverdeling over de riviertakken bij lage waterstanden op het IJsselmeer aanpassen ten
gunste van de afvoer over de IJssel (te beperkt mogelijk en grote consequenties voor de
bevaarbaarheid van de Waal);
• de Nieuwe Waterweg afsluiten om de toenemende verzilting tegen te gaan (grote
consequenties voor scheepvaart);
• toenemende watertekorten accepteren (schade door droogte).

Slim Watermanagement gaat over hoe waterbeheerders het huidige water(systeem) beter
kunnen benuten door hun dagelijkse operationele samenwerking te verbeteren. Zie ook
www.slimwatermanagement.nl

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

50

3.3 Actief grondwatervoorraadbeheer

• onderzoek van de provincie Noord-Holland in De Muntpolder om het veen weer water te
laten vasthouden;
• studie in het Mosbeekdal en aangrenzende gebieden om water vast te houden en te bergen.
Ook is een onderzoeksprogramma ‘Lumbricus’ opgezet waarbinnen waterschappen, kennisinstellingen en ondernemers samen met agrariërs onderzoek doen naar een klimaatrobuuster
bodem- en watersysteem.

Wat is het voornemen?
Recente zomers kennen ongebruikelijk lange droogteperioden, leidend tot neerslagtekorten en
landelijke watertekorten. De droogte is vooral merkbaar op de Hoge Zandgronden van Zuid- en
Oost-Nederland, waarnaar geen aanvoer vanuit het hoofdwatersysteem mogelijk is. Beheerders
zeten waar mogelijk in op herstel via water- en peilbeheer. De strategie is:
• Water conserveren (besparen en vasthouden);
• Water aanvoeren;
• Watertekorten accepteren en adapteren.

Bij de herijking van de Deltabeslissingen in 2021 is ervoor gekozen om de voorkeursstrategie
eerder uit te gaan voeren, het later uitvoeren ervan is geen begaanbare weg. De efecten zijn
onderzocht in de Milieuefectbeoordeling Deltaprogramma 2021 (Arcadis, 16 januari 2020).

Hoe is het tot stand gekomen?
In gebieden waar de grondwatervoorraden in 2018, 2019 en 2020 onder druk hebben gestaan
zeten beheerders op basis van de bevindingen uit de Beleidstafel Droogte waar mogelijk in op
herstel via water- en peilbeheer. Anders dan in de meeste andere regio's is op de Hoge Zandgronden veelal geen substantiële aanvoer van water uit het hoofdwatersysteem mogelijk. De
zandgronden zijn voornamelijk aangewezen op de beschikbaarheid van grondwater.
Vasthouden, bergen en infltratie van neerslagwater zijn daarom belangrijke instrumenten om
de beschikbaarheid van water voor de diverse functies te garanderen. Deze zijn allen nodig.
De droogte is aanleiding om in de regionale bestuurlijke overleggen een extra impuls te geven
aan de transitie naar actief grondwatervoorraadbeheer op de Hoge Zandgronden. In de zogenoemde ‘beleidstafel droogte’ zijn alle waterbeheerders en watergebruikers betrokken, in 2019
heef deze beleidstafel een advies gegeven hoe met droogte om te gaan. Vanwege de grote
verwevenheid van functies en ontwikkelingen op de Hoge Zandgronden is een integrale aanpak
noodzakelijk. De meeste maatregelen zijn echter lokaal of regionaal van aard. Er zijn een aantal
pilotstudies verricht naar het bodem- en watersysteem die succesvol zijn gebleken:
• watermolenlandschappen in Noord-Brabant, systeem opnieuw benuten voor opvangen,
vasthouden en bergen van water;
• onderzoek in de Baakse Beek (Gelderland);
• onderzoek naar opvangen, vasthouden en bergen van water op kastelen en buitenplaatsen
(Noord-Brabant, Gelderland en Utrecht);

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

51

3.4 Maatregelenpakket
Stroomgebiedbeheerplannen 2022-2027
Wat is het voornemen?
Met de Kader Richtlijn Water (KRW) wordt een goede ecologische en chemische toestand van het
water nagestreefd. Het KRW maatregelpakket levert een belangrijke bijdrage aan het behalen van
de KRW doelen. De maatregelen zijn opgeschreven in het derde stroomgebiedbeheerplan (SGBP)
2022-2027 en zijn te verdelen in gebiedsgerichte maatregelen, basismaatregelen (= generiek =
rijksbeleid) en aanvullende maatregelen. De geplande inrichtingsmaatregelen voor de planperiode zijn op hoofdlijnen onder te verdelen in het verbreden van watergangen, het vispasseerbaar maken van kunstwerken, de aanleg van nevengeulen, de aanleg van speciale
leefgebieden voor fora en fauna (zoals natuurvriendelijke oevers) en actief visstandbeheer.

maatregelen. Deze zijn vastgelegd met de stroomgebiedbeheerplannen. Aanvullend hierop
worden in 2021 afspraken gemaakt over gebiedsgerichte agrarische maatregelen en vastgelegd in
uitvoeringsovereenkomsten tussen regionale LTO’s, provincies en waterschappen.

Waaruit bestaat het maatregelpakket?
Het maatregelpakket voor de Kaderrichtlijn Water bestaat uit generieke rijksmaatregelen en
maatregelen van het rijk voor inrichting en beheer van het hoofdwatersysteem. Daarnaast
nemen decentrale overheden maatregelen, zoals de inrichting en het beheer van het regionale
watersysteem. De maatregelen in het regionale systeem zijn overgenomen uit de regionale
programma’s, met name van provincies en waterschappen, en de overwegingen om tot het
pakket te komen binnen de kaders van de KRW, is aan hen. In het Regionaal bestuurlijk overleg
(RBO) en ambtelijk overleg (RAO) wordt de KRW (waaronder de maatregelen) afgestemd met alle
partijen en stakeholders per stroomgebiedsdistrict.
Voor KRW maatregelpakket gericht op inrichting en beheer van het hoofdwatersysteem voert
Rijkswaterstaat het Verbeterprogramma Waterkwaliteit Rijkswateren (KRW) uit. Daarbinnen is
voor de komende periode een pakket “Opgave” en een pakket “Aanvullend” onderscheiden. De
uitvoering van maatregelen uit het eerste pakket voor 2027 zou moeten leiden tot doelbereik.
Het aanvullende pakket is bedoeld om tegenvallers op te vangen en meer zekerheid te bieden
voor doelbereik.

Hoe is het tot stand gekomen?
De stroomgebiedbeheerplannen zijn een doorlopend programma. Per tranche (looptijd 6 jaar)
worden de maatregelen bepaald. Met het NWP / SGBP gaat de derde tranche in.
In het proces tot de keuze van dit voornemen zijn verschillende opties verkend door waterbeheerders en hebben verschillende overwegingen een rol gespeeld om te komen tot de
pakketen KRW maatregelen voor de derde tranche KRW. Iedere waterbeheerder stelt het pakket
maatregelen bestuurlijk vast en neemt daarbij alle kosten en baten (zowel voor economie,
maatschappij en milieu) in afweging.
Het proces om de opgave en benodigde maatregelen voor de derde tranche te bepalen heef
plaats gevonden onder de Delta-aanpak Waterkwaliteit. Binnen de Delta-aanpak werken Rijk,
regionale overheden, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties samen, met als doel
het geven van een impuls aan het realiseren van de doelen van de KRW en aandacht besteden
aan de nieuwe uitdagingen voor de waterkwaliteit. In 2016 is door alle partijen een intentieverklaring getekend. Op grond van regionale en nationale analyses zijn de benodigde maatregelen
in beeld gebracht. Begin 2020 zijn de uitkomsten uit de nationale analyse waterkwaliteit van het
PBL gepubliceerd. Op basis hiervan zijn in 2020 bestuurlijke keuzes gemaakt ten aanzien van de

Bij het bepalen van het KRW maatregelpakket voor de rijkswateren is een redeneerlijn gevolgd
met als uitgangspunten:
• Rijkswaterstaat past de KRW-systematiek toe conform de MEP/GEP-handreiking. Daartoe
worden realistische en uitvoerbare maatregelen opgesteld, die gezamenlijk leiden tot het
bereiken van het vereiste ecologische niveau (GEP), zo mogelijk in 2015 en uiterlijk in 2027.
• Nagenoeg alle rijkswateren in Nederland zijn niet natuurlijk maar danken hun bestaan of
karakter (mede) aan maatschappelijk noodzakelijke menselijke ingrepen. Per waterlichaam
wordt beoordeeld of dergelijke ingrepen omkeerbaar zijn, zonder schade aan de functie
inclusief de lange termijn consequenties (ontwikkelen naar nieuw evenwicht).
• Maatregelen die zich aandienen vanuit andere beleidsopgaven of (bestuurlijke) afspraken
worden alleen meegenomen indien een uitvoeringsbesluit daartoe feitelijk genomen is. In
het kader van zoeken naar synergie worden de maatregelen dan zodanig uitgevoerd dat ze
optimaal bijdragen aan doelstellingen van KRW.
• De afweging van maatregelen en beleidsdoelen gebeurt op nationale schaal en dus netwerkbreed (prioriteren op en over stroomgebieden).
• De uitvoering van KRW schept condities voor het realiseren van de Natura 2000-doelstellingen maar die doelen worden niet automatisch onderdeel van de KRW-opgave.
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

52

Rijkswaterstaat heef het oorspronkelijke maatregelenpakket (2008) bepaald conform een
stappenplan om te komen tot het maatregelenpakket. Hierbij zijn in stappen de onomkeerbare
hydromorfologische ingrepen inzichtelijk gemaakt, is de huidige situatie en referentiebeeld
vastgelegd, zijn mitigerende maatregelen bepaald, heef er een toets op signifcante schade
plaatsgevonden, is het (gezamenlijk) ecologisch efect (GEP) bepaald en is er besloten tot
gefaseerd uitvoeren van het voorkeursalternatief.
Het voorkeursalternatief dat in 2008 door de minister werd vastgesteld, betrof het totale pakket
van KRW-maatregelen. Het pakket bestond uit álle maatregelen die Rijkswaterstaat gaat nemen
om aan de doelstelling van de KRW te kunnen voldoen. Het pakket is in 2009 vastgelegd in de
stroomgebiedbeheerplannen (SGBP-1) en het Beheer- en Ontwikkelplan Rijkswateren (BPRW).
Per fase (tranche) wordt het pakket nogmaals bekeken en met eventuele wijzigingen vastgesteld
in BPRW/NWP en SGBP.
Besluitvorming derde tranche (SGBP3)
Om voorbereid te zijn op de tijdige uitvoering van de derde tranche (2022-2027) heef
Rijkswaterstaat, samen met verschillende deskundigen en de regionale organisatieonderdelen,
in 2019 de maatregelen voor de 3e tranche verkend en is de haalbaarheid van het pakket
geactualiseerd. RWS heef de maatregelen vergeleken met actuele inzichten over efectiviteit en
maakbaarheid. Er zijn ook nieuwe locaties meegenomen, waar mogelijkheden voor maatregelen
lijken te bestaan. De meest geschikte zijn overgebleven voor verdere planuitwerking. Het besluit
(actualisatie MIRT-2 beslissing) over het maatregelenpakket en de uitvoering van de derde
tranche is in 2020 genomen door de minister van Infrastructuur en Waterstaat, zoals gemeld in
Kamerstuk 27 625, nr.503 voor het AO Water van 22 juni 2020.
In 2021 is het maatregelenpakket juridisch vastgelegd in het Nationaal Waterprogramma.
Doelbereik is met de actualisatie van de lijst maatregelen ondervangen en waar nodig is een
technische doelaanpassing toegepast. In de verkenning en actualisatie hebben de regionale
organisatieonderdelen en specialisten voorstellen kunnen doen voor welke maatregelen uit de
verkenning geschikt zijn voor verdere planuitwerking.

maatregel gespecifceerd op basis van de precieze locatie en de omvang van de maatregel. Per
waterlichaam is door de waterbeheerders een factsheet opgesteld.

Hoe verder?
Afgelopen jaren is met de Delta-aanpak waterkwaliteit een impuls gegeven aan het verder verbeteren
van de waterkwaliteit. Alle bestuurlijke afspraken uit de Delta-aanpak dragen bij aan een goede
waterkwaliteit en dus ook aan de KRW doelen. Dit heef geleid tot bestuurlijke afspraken die in
mei 2021 (dus na de totstandkoming van het MER NWP) in een brief aan de Tweede Kamer
gemeld zijn. De voorbereiding heef plaatsgevonden aan bestuurlijke Versnellingstafels met alle
betrokken partijen met uiteindelijk besluitvorming in de Stuurgroep Water.
Voor de generieke rijksmaatregelen zijn verschillende pakketen vergeleken ter invulling van de
Nitraatrichtlijn. In april 2021 heef het ministerie van LNV de Kamer uitgebreid geïnformeerd over
de opgave voor de KRW in relatie tot mestregelgeving (Kamerstuk 33 037, nr. 393) en
verschillende mogelijke pakketen om invulling te geven aan de Nitraatrichtlijn én de
Kaderrichtlijn Water. In september 2021 volgde een brief met als bijlagen het MER bij het 7e
Actieprogramma Nitraatrichtlijn en adviezen van Commissie Deskundigen Meststofenwet en de
Taskforce mest en waterkwaliteit. Conclusie was dat het pakket dat ter inzage werd gelegd op
grond van de milieuefectrapportage van het 7e AP “op zichzelf niet genoeg is om de doelen van
de Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Water te halen”. Daarom is aan de Kamer toegezegd met
een aanvulling te komen, waaraan momenteel wordt gewerkt.

Per waterlichaam is een prioritering bepaald op grond van kansrijkheid en efectiviteit van elke
maatregel met het oogmerk een voldoende groot en robuust doelbereik te realiseren. Per
kwaliteitselement (vissen, macrofauna, macrofyten) is de mate van doelgatdichting (verschil
tussen de huidige toestand van kwaliteit van het waterlichaam en de gewenste toestand (Goed
Ecologisch Potentieel (GEP)) beoordeeld. De beoordeling is zo opgesteld dat de efectiviteit van
maatregelen met elkaar vergeleken kan worden. Per type ingreep is een algemene beoordeling
gemaakt van de efectiviteit van de maatregelen. In de maatregeldossiers is de efectiviteit per

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

53

3.5 Programmatische Aanpak
Grote Wateren
Wat is het voornemen?
Het PAGW richt zich op realisatie van toekomstbestendige grote wateren waarin hoogwaardige
natuur goed samengaat met een krachtige economie. De aanleiding voor PAGW is het voorkomen van (dreigende) achteruitgang in zowel ecologische waterkwaliteit als in de staat van
instandhouding van soorten en habitats en het ontbreken van ruimte voor inpassing van
maatregelen voor andere maatschappelijke opgaven. Eindbeeld is een stabiel en samenhangend
ecologisch netwerk van grote wateren, waarin ruimte gecreëerd wordt voor economische
dynamiek. Het totale maatregelenpakket voor de grote wateren bestaat uit 33 projecten, die zich
richten op het verbeteren van de ecologische waterkwaliteit, de aanleg van verloren en
ontbrekende leefgebieden en verbindingen tussen de grote wateren en de inliggende natuurgebieden in de Zuidwestelijke Delta, het IJsselmeergebied, de Waddenzee (incl. Eems-Dollard) en
de Rijn en Maas.

Hoe is het tot stand gekomen?
In 2017 onderzochten de ministeries van IenW en LNV wat nodig is om de grote wateren vanuit
ecologisch perspectief toekomstbestendig te maken (Verkenning Grote Wateren, 2017). Dit
onderzoek maakte duidelijk dat de natuur en de ecologische waterkwaliteit van de grote wateren
onder druk staat. Het onderzoek bracht in beeld welke extra grote systeemingrepen en transities
naar duurzaam gebruik nodig zijn om de ecologische waterkwaliteit en natuur van de grote
wateren voldoende robuust te maken om én te kunnen blijven voldoen aan internationale
verplichtingen voor natuur/biodiversiteit en water én ruimte te bieden voor andere
maatschappelijke opgaven.
In 2016 is de intentieverklaring Delta-aanpak waterkwaliteit ondertekend. In 2017 verkende
Rijkswaterstaat wat tot 2050 nodig is om de grote wateren ecologisch gezond en toekomstbestendig te maken. Daarbij is onderscheid gemaakt in de vijf grote wateren: de Zuidwestelijke
Delta, het IJsselmeergebied, de Waddenzee, de Eems-Dollard en de Grote Rivieren. Per gebied is
een analyse gemaakt van de opgave voor ecologie en natuur. Voor elk van de grotere wateren is
een factsheet beschikbaar dat inzicht geef in de problemen, oorzaken en mogelijke maatregelen
om natuurlijke processen te herstellen, zodat de ecologie veerkrachtig en natuur robuust wordt.

Bijvoorbeeld voor de Zuidwestelijke Delta staan drie oplossingsrichtingen centraal om de
natuur robuuster te maken:
1. verbindingen herstellen om een gedempt getij te bereiken (de Haringvlietsluizen op een
kier, verbinden Grevelingen en Volkerak-Zoommeer met de omringende wateren);
2. leefgebieden ontwikkelen en herstellen (herstellen typische deltanatuur zoals
intergetijdengebied, brakwatergebied);
3. een uitgekiende sedimentstrategie toepassen (slim sedimentbeheer om golf- en
getijdeafslag te dempen).
In de analyse zijn ook andere opties verkend zoals maatregelen die leiden tot meer getijde
(hierdoor verdwijnt het intergetijdengebied met de daarbij horende ecologische efecten),
niet herstellen van leefgebieden (waardoor broedgebieden niet worden verbeterd), golfen getijdeafslag niet dempen (daardoor verdwijnen zandplaten en schorren met de
daarbij horende ecologische efecten). Deze opties zijn niet in het maatregelpakket
Zuidwestelijke Delta opgenomen vanwege de negatieve milieuefecten.

Het resultaat van de analyses van de grote wateren is een maatregelenpakket voor deze vijf
gebieden met in totaal 33 maatregelen voor het terugbrengen van de natuurlijke dynamiek van
het water en de ecologische processen die daarbij horen.
In 2018 besloten de ministers van Infrastructuur en Waterstaat en Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit op basis van het rapport ontwikkelingsperspectief Grote Wateren om tot en
met 2050 de investeringen behorend bij dit maatregelenpakket via een programmatische aanpak
ten uitvoer te brengen: de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW). De uitwerking ervan
vindt plaats in meerdere tranches (de eerste in 2019, de tweede in 2020). Hiervoor is gekozen
omdat niet alle projecten tegelijk en meteen kunnen worden uitgevoerd. Van ieder project wordt
geleerd over de efecten van maatregelen op het ecologisch functioneren van onze grote
wateren. Die opgedane kennis is essentieel voor volgende projecten. Het beoordelingskader
voor het beoordelen van het doelbereik op het gebied van ecologie is door de Commissie m.e.r.
getoetst.
De PAGW is beleidsmatig verankerd in het NWP en wordt meegenomen in het beleidstraject
Integraal Riviermanagement. Voor de afzonderlijke projecten worden gecombineerde plan- en
project milieuefectrapportages doorlopen. In deze procedures worden de, passend binnen de
reeds gekozen strategie, verschillende alternatieven en varianten onderzocht.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

54

3.6 Geen verkoop van zand bij
vaargeulonderhoud
Waddengebied
Wat is het voornemen?
Zandwinning in de Waddenzee is alléén toegestaan als een vergunning is verleend voor lokale
kustbeschermingsmaatregelen of als het nodig is voor het onderhoud van bestaande vaargeulen.
Tot voorheen werd zand dat vrij kwam bij vaargeulonderhoud (nautisch baggeren) verkocht op
de markt, aan deze praktijk komt een einde. Het zandige sediment wordt niet meer verkocht op
de markt.

3.7 Ruimtelijke reservering
27 GW Wind op Zee
Wat is het voornemen?
Het identifceren van zoekgebieden voor windenergie, die nog geen status hebben, om nader te
onderzoeken waar ruimte kan worden gevonden voor de opgave om 27 GW aan windenergie op
zee te realiseren voor 2040, aanvullend op de reeds geplande 11 GW. Dit is een uitwering van de
afspraak die is gemaakt in het Noordzeeakkoord. In het PlanMER is een analyse gegeven van de
acht zoekgebieden die in beeld zijn en zijn de hoeken van het speelveld verkend voor de
verschillende mogelijkheden (varianten) om uit de set zoekgebieden windenergiegebieden aan
te wijzen.

Hoe is het tot stand gekomen?
Hoe is het tot stand gekomen?
Omdat zandontrekking in de Waddenzee op de lange termijn het meegroeivermogen van de
Waddenzee met de zeespiegelstijging aantast wordt het vrijkomende zandige sediment van
vaargeulonderhoud verspreid in de Waddenzee. Zandontrekking heef daarnaast invloed op
erosie van de Noordzeekustzone. Het zandige sediment wordt dus niet meer verkocht op de
markt.
Dit voornemen is ingegeven vanuit milieugevolgen door het verkopen van zand bij vaargeulonderhoud. Zowel in het Beheerplan Natura-2000 Wadden als in het Beheer- en Onderhoudsplan voor de Rijkswateren is opgenomen dat Rijkswaterstaat de zandwinning in de Waddenzee
gaat evalueren, met als mogelijkheid tot algehele afouw van de zandontrekking. Deze
evaluatie heef plaatsgevonden in 2016. Uit deze evaluatie blijkt ontrekken van zand in de
Waddenzee te leiden tot extra zandhonger en daarmee uiteindelijk tot extra kustonderhoud
(zandsuppleties) (zie ook beantwoording Tweede Kamer vragen 23 juni 2021).
Zie voor meer informatie ook Kleijberg et al. (2017). Zandwinning Noordzee 2018-2027 – nadere
verdieping efecten Natura 2000. Te vinden op htps://edepot.wur.nl/439938.

In verschillende werksessies met stakeholders en vertegenwoordigers van het Rijk is verkend
welke zoekgebieden wind op zee in aanmerking kunnen komen. Daarbij is rekening gehouden
met afspraken uit het Noordzeeakkoord en de mogelijkheden die potentiële gebieden bieden
voor productie dicht bij de vraag of productie verder weg in combinatie met (internationale)
energie-hubs.
De volgende stappen zijn doorlopen om te komen tot de acht zoekgebieden:
• Stap 1, Ecologische waarden, zicht en grondstofen: Natura 2000-gebieden in de Noordzee
zijn vrijgehouden, evenals KRM-bodembeschermingsgebieden. Het gebied Bruine Bank en
het gedeelte zuidelijk daarvan is ook vrijgehouden. Eveneens is het gebied binnen de 12
mijlszone vrijgehouden. Met het vrijhouden van dit gebied is voor de nieuwe zoekgebieden
direct ook rekening gehouden met zicht en zandwinning.
• Stap 2, Kostenefectiviteit: zoekgebieden identifceren aan westkant en noordkant, maar niet
in het meest noordelijke deel, in de wetenschap dat daar vooralsnog niet kostenefectieve
windparken met bijbehorende infrastructuur zijn te realiseren.
• Stap 3, Scheepvaartveiligheid en bereikbaarheid: Bestaande scheepvaartroutes vrijhouden,
inclusief veiligheidszones volgens vigerende kader. Nieuw verwachte/gewenste scheepvaartroutes indicatief op kaart intekenen en nader onderzoek starten naar begrenzing van
naastgelegen zoekgebieden.
• Stap 4, Mijnbouw: Gebieden met hoge dichtheid van mijnbouwplatforms vrijhouden.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

55

• Stap 5, Visserij: Zoekgebieden die visserij heef voorgesteld meenemen. Bij het identifceren
van zoekgebieden voor Wind op Zee is ook de toegevoegde waarde voor visserij van deze
gebieden meegenomen.
Zoals hiervoor omschreven wordt voor de aanwijzing van de gebieden5 waarbinnen windparken
uiterlijk 2030 gerealiseerd moeten zijn een afzonderlijke procedure doorlopen. Recentelijk heef
het kabinet besloten over een aanvulling op het Programma Noordzee, met aparte PlanMER.
Deze aanvulling is begin november 2021 ter inzage gelegd (inclusief toets door de Commissie
m.e.r.).
Sinds het opstellen van het PlanMER NWP (inclusief voor het ontwerp voor het Programma
Noordzee 2022-2027 (PNZ)) is het proces om te komen tot een ruimtelijke reservering voor 27 GW
aan windenergie op zee verder uitgewerkt in een stapsgewijze benadering:
1) Het voornemen zoals in het PlanMER NWP beschouwd is, is het identifceren van zoekgebieden voor nieuwe windenergiegebieden. Deze windenergiegebieden worden in twee
stappen aangewezen.
a. De eerste stap omvat het voornemen voor het aanwijzen van windenergiegebieden met
ruimte voor 10,7 GW. Daarvan is 0,7 GW nodig is voor het behalen van 49% CO2-emissiereductie en 10 GW voor het behalen van 55% CO2-emissiereductie, beide uiterlijk in 2030.
Hierbij wordt een selectie van de geïdentifceerde zoekgebieden, die in het PlanMER NWP
zijn onderzocht, aangewezen en ruimtelijke gereserveerd als windenergiegebied.
b. De tweede stap omvat het aanwijzen van de overige windenergiegebieden, leidend tot
ruimte voor 27 GW (aanvullend op de al bestaande en geplande windparken). Deze
vervolgstap wordt geregeld door een partiële herziening van het Programma Noordzee.

5

Met aanwijzing van windenergiegebieden wordt bedoeld dat gebieden ruimtelijk gereserveerd worden voor
realisatie van windenergie.

3.8 Infrastructuur t.b.v. CO2opslag in lege gasvelden
op de Noordzee
Wat is het voornemen?
Als ergens CO2-productie plaatsvindt, dan kan de CO2 die ontstaat in een fabriek of energiecentrale worden afgevangen, vloeibaar worden gemaakt en per schip of via pijpleidingen naar
opslagplaatsen gebracht worden. Deze opslagplaatsen zijn lege olie- en gasvelden of ondergrondse waterhoudende bodemlagen (aquifers) op de Noordzee. Om CO2-afvang en -opslag
mogelijk te maken zijn soms nieuwe pijpleidingen noodzakelijk.

Hoe is het tot stand gekomen?
In 2013 ondertekenden 47 partijen het Energieakkoord voor duurzame groei, in de periode 2014
- 2020. Dit vormde de start van een gezamenlijke aanpak om de energievoorziening in Nederland
sneller te verduurzamen. In het Energieakkoord is afgesproken dat Nederland in 2050 een
CO2-arme industrie wil hebben. Eén van de oplossingen is opslag van CO2. In december 2016
heef het Ministerie van Economische Zaken de Energieagenda “Naar een CO₂-arme energievoorziening” gepresenteerd. Bij de belangrijkste maatregelen om de uitstoot te beperken is
opgenomen: “Afvangen en opslaan van CO2 in gevallen waarbij er geen CO2-arme alternatieven beschikbaar
zijn”.
Vervolgens hebben in het klimaatakkoord (2019) de industrie en het Rijk onder andere
afgesproken dat de industrie in de periode tot 2030 14,3 miljoen ton CO2 per jaar minder zal
gaan uitstoten en dat de Nederlandse elektriciteitsbedrijven 20,2 miljoen ton CO2 per jaar
minder zullen produceren.
Het afvangen, transporten en opslaan van CO2 wordt door de industrie en de Rijksoverheid in de
periode tot 2030 gezien als belangrijke klimaatmaatregel in de mix van maatregelen om de
afspraken uit het Klimaatakkoord kostenefectief te halen. Daarbij is een afweging gemaakt om
tegen de laagst mogelijk kosten de CO2-opgave te realiseren. Het is een end-of-pipe maatregel
(het voorkomt niet het ontstaan van CO2) en wordt gezien als een overgangstechnologie die kan
worden ingezet tot er goedkopere en efciëntere technologieën beschikbaar zijn om CO2uitstoot te voorkomen.
Reactienota op zienswijzen en adviezen |

56

De precieze locatiebepaling voor de opslag van CO2 is afankelijk van meerdere factoren.
Besloten is om de opslag van CO2 plaats te laten vinden in uitgeproduceerde olie- en gasvelden
op de Noordzee. Deze moeten ten eerste beschikbaar zijn (wanneer komt het veld vrij) en
daarnaast moet worden onderzocht wat de totale opslagcapaciteit van het desbetrefende veld,
de precieze locatie (zowel afstand tot de kust als afstand onderling) en veiligheid is. Ook zijn
economische, infrastructurele en bedrijfskundige factoren van belang, zoals de benodigde
hoeveelheid (nieuwe) infrastructuur, de rechten en bezitingen van bestaande olie- en gasproducenten en mogelijke schaal- of concurrentievoordelen. Daarom is er per project geen vast
traject dat wordt vastgelegd, maar is het maatwerk in tijd en ruimte waarbij samenwerking nodig
is tussen alle stakeholders.

3.9 Europese Kaderrichtlijn
Mariene Strategie
beperkingen visserij
Wat is het voornemen?

Bij ieder voornemen om infrastructuur voor CO2-transport en -opslag te realiseren wordt een
apart MER opgesteld, zoals voor Porthos is gedaan (zie kader hierna). Bij een concreet project
voor de afvang van CO2 moet de industrie een onderbouwing leveren waarom hiervoor wordt
gekozen en niet voor een andere techniek om CO2 te reduceren. Naast milieuafwegingen liggen
daar ook technische en fnanciële afwegingen aan ten grondslag. Bij het toekennen van een
SDE++-subsidie6 wordt overigens ook weer een afweging gemaakt. Alleen als er geen alternatieve
technieken beschikbaar zijn, zal er subsidie worden toegekend.

De Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM) richt zich op bescherming, behoud en
herstel van het mariene milieu (een goede milieutoestand) waarbij tevens een duurzaam gebruik
van de Noordzee wordt bevorderd. De Nederlandse uitwerking kent een actualisatie van het
programma van maatregelen (Mariene Strategie deel III). De maatregelen voor bodembescherming hebben ruimtelijke impact. Ze betrefen vrijwaringen van (bodemberoerende)
visserij in delen van de Noordzee, die optellen tot 8032 km2.

Hoe is het tot stand gekomen?

In het MER voor het project Porthos (2020) zijn mogelijke afvangtechnieken en de
alternatieven voor de infrastructuur voor de realisatie van Porthos beschouwd op
milieuefecten, energieverbruik en CO2-balans. De Commissie m.e.r. heef een over dit
MER geadviseerd.
Naar verwachting zal eind 2021 het volgende grote CO2-project (Aramis) worden
opgestart. Voor dit concrete project wordt een aparte m.e.r.-procedure doorlopen.

In het Noordzeeakkoord (2020) zijn afspraken gemaakt over de bescherming, behoud en herstel
van het mariene milieu. De afspraken over de beschermde gebieden in het Noordzeeakkoord
zijn gemaakt op basis van diverse gesprekken tussen NGO’s (Stichting de Noordzee, WWF
Nederland, Greenpeace, Vogelbescherming Nederland, Natuurmonumenten en Natuur &
Milieu), Ministers van LNV, IenW en EZK, energieorganisaties op de Noordzee (NWEA, NOGEPA,
EBN, TenneT) en de visserijsector (onder andere de Vissersbond) onder begeleiding van de
voorziter van het Noordzeeoverleg. Deze onderhandelingen zijn gevoerd op basis van
informatie van WMR/NIOZ7 en van de NGO’s.
De leden van het Noordzeeoverleg hebben als gezamenlijk uitgangspunt het sluiten van 15% van
de Noordzee voor bodemberoerende visserij in 2030, waarbij de maatregelen in het Noordzeeakkoord optellen tot 13,7%. Tijdens de totstandkoming van het Noordzeeakkoord zijn de
kwaliteiten van verschillende gebieden overwogen. Er zijn op basis van joint fact fnding
verschillende opties verkend. Zo is bijvoorbeeld het deels of juist volledig sluiten van het Friese
Front voor alle vormen van visserij als variant besproken.

6

Voor de afvang en opslag van CO2 kan een zogenoemde SDE++ subsidie worden aangevraagd. Dit is een
subsidie door de rijksoverheid om duurzame energieproductie en klimaatransitie te stimuleren.

7

WMR is de Wageningen marine research en NIOZ is het Nederlands instituut voor onderzoek der zee.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

57

De uiteindelijke maatregelen die in het Noordzeeakkoord zijn opgenomen trefen een complexe
balans tussen bescherming van ecologisch waardevolle gebieden, en het beschikbaar houden
van goede visgronden. Deze maatregelen zijn nu geborgd in het NWP.

3.10 Opschaling
Rijkswaterstaat-areaal
voor opwekking van
duurzame energie
Wat is het voornemen?
Rijkswaterstaat stelt areaal ter beschikking aan de markt voor de opwekking voor duurzame
energie door en voor derden. In het NWP zijn een aantal locaties opgenomen.

Hoe is het tot stand gekomen?
In het klimaatakkoord is opgenomen dat het Rijk – waar mogelijk – zijn gronden ter beschikking
stelt voor de klimaatopgave, in het bijzonder voor hernieuwbare energie (en het vasthouden van
koolstofdioxide). Het pilotprogramma8 is de eerste uitvoering van de afspraak in het klimaatakkoord over het ter beschikking stellen van rijksgronden. Het huidige pilot programma met 10
projecten loopt door tot 2023. Vijf locaties uit het pilot programma zijn ‘nate locaties’
(Krammer, Kreekrak, Baggerdepot IJsseloog, Baggerdepot Slufer, uiterwaarden bij Avelingen).
Deze locaties zijn opgenomen in het NWP.

8

De 10 pilot projecten zijn geselecteerd op een aantal criteria: omvang, bestuurlijk draagvlak, inschating
aansluitmogelijkheden, leerpotentie, diversiteit in locaties (snelwegen, baggerdepots, sluizencomplexen) en
verschillende type duurzame energie (zon en wind) en geen conficterende belang met RWS kerntaken.
Omdat er 10 locaties waren met bestuurlijk draagvlak die niet conficteren met RWS kerntaken, zijn deze alle
10 opgenomen om maximaal te leren.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

58

Ondertussen is het programma Opwek van Energie op Rijksvastgoed (OER) (opvolger van het
pilotprogramma) opgestart. In dit programma OER is het doel om ca. 80 locaties met duurzame
energie te ontwikkelen. Nederland is in 30 regionale energieregio’s opgedeeld die ieder een
eigen Regionale Energie Strategie (RES) opstellen. Het RES wordt vervolgens door de gemeentes
en provincies ruimtelijke geborgd via de ruimtelijke procedures. In deze plannen kan het zijn dat
de RES-regio gebruik wil maken van rijksgronden of -wateren. Zij kunnen een verzoek doen aan
het Rijk om rijksgronden die noodzakelijk zijn voor het behalen van RES-plannen op te nemen
in dit OER programma. Tot nu zijn er diverse verzoeken binnen gekomen vanuit de diverse
RES-regio’s, met name voor het ontwikkelen van zonnevelden op- en nabij snelwegen. Deze
locaties worden niet opgenomen in het NWP omdat het NWP gaat over rijkswateren en niet over
andere assets zoals wegen.
Voor meer informatie, zie
• aankondiging programma hernieuwbare energieopwekking op rijksvastgoed;
• kabinetsaanpak Klimaatbeleid;
• voortgangsbericht RES (DGKE-WO / 21042111, 8 maart 2021).

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

59

Bijlage 2
Totaaloverzicht van zienswijzen en reacties op de zienswijzen,
per indiener
In de overzichtstabel in hoofdstuk 7 is het overzicht van indieners en de bijbehorende zienswijze- en registratienummers weergegeven.
Hier kunnen indieners van zienswijzen zien welk zienswijzenummer correspondeert met hun unieke registratienummer.
In deze bijlage zijn de zienswijzen per indiener gerangschikt. Om de beantwoording overzichtelijk te maken, zijn de zienswijzen onderverdeeld in deelzienswijzen.
De zienswijzetabel bevat 5 kolommen:
• 1e kolom: zienswijzenummer (001 t/m 089).
• 2e kolom: deelzienswijzenummer (een zienswijze kan uit meerdere deelzienswijzen bestaan).
• 3e kolom: de ingediende deelzienswijze.
• 4e kolom: de reactie op de deelzienswijze.
• 5e kolom: uitleg of de ingediende deelzienswijze heeft geleid tot aanpassing in het NWP.

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

001

1

Organisatie heeft het whitepaper ‘verwijderen van antibiotica- en medicijnresten uit
water urgent’ ingediend. Dit document beschrijft dat antimicrobiële resistentie (AMR),
volgens de WHO één van de grootste bedreigingen van gezondheid en voedselveiligheid
is. Het wordt steeds duidelijker dat antibiotica, resistente micro-organismen en hun
resistentiegenen zich onzichtbaar verspreiden via water. Het is van belang dat we AMR
ook daar effectief aanpakken.

Hartelijk dank voor uw interesse in en reactie op het Ontwerp NWP. Het klopt dat AMR
een bedreiging is voor volksgezondheid en voedselveiligheid. Het whitepaper beschrijft
de problematiek goed. AMR is een prioriteit van de ministeries van VWS en LNV
waarmee in de Ketenaanpak medicijnresten uit water wordt samengewerkt.

Nee

001

2

Door nu te investeren in duurzame innovatieve technologische oplossingen kan
Nederland zijn prominente positie internationaal verder uitbouwen, pakken we AMR en
de milieueffecten van andere medicijnresten aan en besparen we ons op termijn de
kosten van de schade die AMR en medicijnresten bij de mens en in het milieu
veroorzaken.

Goed dat het Consortium Antibiotica en Medicijnresten uit water bestaat. Vooral om
ook internationaal expertise in te brengen.

Nee

001

3

Een significant deel van met name antibiotica in water is afkomstig van ziekenhuizen.
Omdat in het afvalwater bij ziekenhuizen (‘bij de bron’) de concentraties relatief hoog
zijn is het verwijderen van deze antibiotica- en medicijnresten daar het meest effectief.

Uit onderzoek van het RIVM blijkt dat er geen verschil is in antibioticaresistentie tussen
rwzi’s met of zonder ziekenhuizen. Alleen richten op ziekenhuizen is daarmee niet altijd
de beste oplossing, mede vanwege kosteneffectiviteit. Ook voor verwijdering van
(reststoffen van) geneesmiddelen uit afvalwater is de bijdrage via ziekenhuizen relatief
beperkt, hoewel hier lokaal verschillen bestaan.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

60

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

001

4

Door betere samenwerking van de geneesmiddelensector, de gezondheidszorg en de
watersector wordt het mogelijk de bestaande antibiotica- en medicijnresten in afval- en
oppervlaktewater sterk terug te dringen. We hebben in Nederland het overheidsprogramma Ketenaanpak ‘Medicijnresten uit Water’, dat door de VN genomineerd is voor
de Future Policy Award. Het Nederlands Consortium Antibiotica- en Medicijnresten uit
Water, bestaande uit een ‘Coalition of the Doing’ sluit aan op deze Nederlandse
ketenaanpak en richt zich vooral op de verwijdering van antibiotica. Samen met andere
ketenpartners beoogt dit Consortium de inzet en waar nodig ontwikkeling van de meest
duurzame en doelmatige oplossingen. Binnen Nederland én buiten Nederland!

We mogen als Nederland trots zijn dat de Nederlandse Ketenaanpak medicijnresten uit
water als voorbeeld voor andere landen wordt gezien. Heel fijn dat het AMR consortium
bestaat en het consortium is aangesloten bij de Ketenaanpak. Zo kunnen we elkaar
vooral ook internationaal versterken.

Nee

002

1

Onderzoeken wijzen uit dat sportvissers de grootste bron van lood voor het water zijn.
Voor vislood wordt daarom op Europees niveau een verbod voor het gebruik en de
verkoop van de ZZS vislood voorbereid. Vislood is niet alleen de grootste bron maar
zeker ook de onnodigste bron van ZZS lood in het water. In 2020 heeft de ECHA
(Europees Agentschap voor chemische stoffen) in een rapportage meer dan 1000
alternatieven voor vislood geïnventariseerd die geschikt zijn voor het sportvissen, goed
verkrijgbaar en betaalbaar (3 % meerkosten voor een sportvisser). Maar het tegendeel is
het geval.

Voor het terugdringen van het gebruik van vislood is een Green Deal opgesteld. Deze
voorziet in een gezamenlijk traject van overheden, stakeholders en de sector om in een
aantal stappen tot terugdringing, en op langere termijn uitfasering, van vislood te
komen. Hierbij wordt ingezet op verschillende instrumenten als communicatie en
voorlichting, proefprojecten en pilotgebieden, en het stimuleren van de ontwikkeling
van bruikbare en milieutechnisch verantwoorde loodalternatieven.

Nee

002

2

Nog steeds gebruiken alle sportvissers in Nederland lood zonder de daarvoor benodigde
Waterwet vergunning. Waterkwaliteitsbeheerders ontkennen en negeren eenvoudigweg
wettelijke taken en uitspraken over de vergunningplicht voor het gebruik van vislood.
Evenals het inzetten van BBT en de minimalisatieplicht voor het gebruik van ZZS.

Vissen met vislood is in bepaalde gevallen inderdaad vergunningplichtig. Daarnaast zijn
er waterbeheerders die vergunningen hebben geweigerd voor vistechnieken die niet
voldeden aan de best beschikbare techniek (BBT). In zoverre delen wij dan ook niet de
stelling van indiener. Overigens wordt door middel van de Green Deal Sportvisserij
Loodvrij ingezet op het terugdringen en uiteindelijk stoppen van loodgebruik in de
sportvisserij.

Nee

002

3

Aandacht vragen voor het vislood bij natuurorganisaties, waterschappen, RWS en
gemeenten in planvoorbereiding of via zienswijzen leidt slechts incidenteel tot enige
inzet. Indiener geeft hiervan sprekende voorbeelden (het loodvrij vissen in de Roer en
de in 2015 ingediende zienswijzen op waterbeheerplannen van Peel en Maasvallei en
Roer en Overmaas). In het begin ging het goed, maar nu vist (bijna) iedereen daar weer
met lood. Hetzelfde gebeurt in de Zwaakse Weel. Omdat verantwoordelijke instanties,
Waterschap Limburg, Provincie Limburg, Sportvisserij Limburg en Vereniging
Natuurmonumenten, weigeren sportvissers die met lood vissen daar op aan te spreken,
vist iedereen weer met lood..

Het teweegbrengen van gedragsverandering is een proces dat tijd en inzet kost. Dit
geldt ook voor de genoemde pilots. Pilots kunnen betekenisvol bijdragen aan het
beoogde resultaat van uitfasering van vislood. Dit gaat niet van de ene dag op de
andere maar op langere termijn kunnen pilots waardevolle informatie opleveren over
hoe de transitie verder versneld kan worden en dragen zij er hoe dan ook aan bij dat
alternatieven voor vislood verder onder de aandacht worden gebracht.

Nee

002

4

Verzoek aan de Rijksoverheid om te zorgen voor afstemming in de programma’s over
de onnodige inbreng van ZZS en zware metalen door de sportvisserij. Het onnodige
loodgebruik en verlies van de sportvissers krijgt geen/niet de benodigde aandacht in de
programma’s.

Afstemming over de aanpak vanuit de verschillende partijen vindt plaats binnen de
Green Deal Sportvisserij Loodvrij, zie 002-5.

Nee

002

5

Verzoek aan de Rijksoverheid om een verbod voor het gebruik van vislood op te (laten)
nemen in het uit te geven visrecht. En dit verbod landelijk door te voeren in alle andere
water en Natura 2000 programma’s. Met een heel eenvoudig op te nemen verbod op
het gebruik van lood in het visrecht is snel het loodverlies van de sportvisserij gestopt.
In een reactie op een vergelijkbaar verzoek aan uw ministerie (1 februari 2017) heeft u
aangegeven dit verzoek te onderzoeken. In 2018 is door Waterschap Limburg in de
Green Deal Sportvisserij Loodvrij ook geadviseerd een verbod op het gebruik van
vislood in het visrecht op te nemen.

Voor het terugdringen van het gebruik van vislood is een Green Deal opgesteld. Deze
voorziet in een gezamenlijk traject van overheden, stakeholders en sector om in een
aantal stappen tot terugdringing, en op langere termijn uitfasering, van vislood te
komen. Hierbij wordt ingezet op verschillende instrumenten als communicatie en
voorlichting, proefprojecten en pilotgebieden, en de ontwikkeling van bruikbare
loodalternatieven. De mogelijkheden om via regelgeving op termijn tot uitfasering van
vislood te komen zijn in het kader van de Green Deal geïnventariseerd. Hieruit is
gebleken dat inzet van het privaatrecht, middels sturing op uitgegeven visrechten op
juridische en praktische bezwaren stuit. Wel is in Europees verband op dit moment een
traject gestart om te komen tot een mogelijk verbod op loodgebruik middels opname in
de REACH-verordening.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

61

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

002

6

Met een verbod op het gebruik van vislood neemt het aantal door vislood vergiftigde
vogels tevens af, het doel uit de Vogel- en Habitat richtlijn komt dichterbij.

Zie hiervoor de geschetste aanpak in zienswijze 002-5.

Nee

003

1

Zes jaar geleden heeft de Stichting Gezond Water meerdere zienswijzen ingediend over
vislood op ontwerp programma’s voor wateren (Noordzeekustzone, NWP, Beheer- en
Ontwikkelplan voor de Rijkswateren etc.). De Stichting geeft aan het onvoorstelbaar te
vinden dat het nu weer nodig is, hopelijk verandert deze zienswijze het volkomen
onnodige en illegale gebruik van vislood. Vislood is een Zeer Zorgwekkende Stof.
Nationaal beleid voor ZZS is nullozing door substitutie en gebruik van BBT (Best
Beschikbare Technieken). Voor sportvissen zijn gewichten van steen, ijzer, glas, beton en
composiet beschik- en verkrijgbaar. Voor een aantal gewichten is een BBT beoordeling
uitgevoerd.

Uw zorg over het gebruik van lood dat voor vervuiling zorgt in de zee wordt gedeeld. In
de Green Deal Sportvisserij Loodvrij, ondertekend op 22 mei 2018, werkt de sector
samen met de betrokken ministeries (EZK, LNV, IenW, VWS) toe naar een uiteindelijke
uitfasering van lood in de sportvisserij in 2028. Hierbij wordt ingezet op verschillende
instrumenten zoals communicatie en voorlichting, proefprojecten en pilotgebieden en
het stimuleren van de ontwikkeling van bruikbare loodalternatieven. Sportvisserij
Nederland en Dibevo zetten zich in voor voldoende beschikbaarheid van aantrekkelijke
en duurzame alternatieven voor lood. Dit moet resulteren in een reductie van het
loodgebruik met 30 procent in 2021, ten opzichte van 2018, en in een totale uitfasering
van loodgebruik in de sportvisserij in 2028. Evaluatie van de Green Deal Sportvisserij
Loodvrij moet nog plaatsvinden en zal uitwijzen of de doelstelling voor 2021 is behaald.

Nee

003

2

Vissen met lood is Waterwet vergunning plichtig. Vissen met ZZS lood is alleen toe te
laten als er geen alternatieven zijn. Er zijn alternatieven voor vislood evenals BBT om
mee te vissen. Vissen met lood zonder vergunning is illegaal (vijfde categorie Wed.).

Daar waar vergunningaanvragen zijn ontvangen, zijn deze in behandeling genomen.
Daarbij is geoordeeld dat niet in alle gevallen geschikte alternatieven voor lood
beschikbaar zijn. Waar een aanvraag niet aan de Best Beschikbare Technieken -toets
voldoet, wordt deze geweigerd. Het programma van maatregelen van de Kaderrichtlijn
Maritieme Strategie omvat een verkenning om een inventarisatie uit te voeren van de
alternatieven voor lood voor de verschillende types zeesportvisserij. Deze inventarisatie
zal bijdragen aan meer duidelijkheid over welke alternatieven voor welke omstandigheden en soort zeesportvisserij beschikbaar zijn.

Nee

003

3

In het OPN is opgenomen; ”Verminderen van het gebruik van lood in de sportvisserij
door alternatieven te inventariseren en daarover goed te communiceren.” Gebaseerd
op de tekst in de Ontwerp Marine Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee:
”Inzet vermindering lood in de sportvisserij op zee door middel van een inventarisatie
van beschikbare alternatieven voor lood per type zee-sportvisserij en gericht communiceren met zee-sportvissers om meer bewustwording te creëren over de impact van lood
en over mogelijke alternatieven.” Dit is een achteruitgang van ‘proberen en voorkomen’
naar ‘communiceren’. Dat brengt echter niet minder lood in het water. Bovendien is niet
meetbaar/te monitoren welk effect dit meebrengt. Met andere woorden niet SMART,
ook een kritiek punt van andere green deals.

Voor het terugdringen van het loodgebruik in de sportvisserij is goede communicatie
essentieel, net als de beschikbaarheid van verschillende milieuvriendelijke alternatieven. De inzet is op beide onderdelen: inventariseren van alternatieven en daarover
communiceren. Het aanbod aan alternatieven is echter nog beperkt ten opzichte van
het aanbod aan lood. De keuze in types, formaten, uitvoeringen, etc. is nog maar een
fractie van die van lood. Een deel van de sportvissers kan uit de voeten met de
alternatieven, maar nog lang niet alle vormen van sportvisserij kunnen hiermee worden
uitgevoerd. Met het programma van maatregelen neemt het Rijk aanvullende
maatregelen tegen loodgebruik op het gebied van kennisverzameling (de inventarisatie
van de alternatieven voor lood) en bewustwording. Naast deze maatregelen is er ook
een verkenning naar het vervolg van de Green Deal Sportvisserij Loodvrij. Binnen de
Green Deal wordt een duidelijke ambitie genoemd: “Er wordt gestreefd naar een
uitfasering van lood in de sportvisserij, via een tweetal SMART doelstellingen. Dit moet
resulteren in een reductie van het loodgebruik met 30 procent in 2021 (ten opzichte van
2018) en in een totale uitfasering van loodgebruik in de sportvisserij in 2028.” Het Rijk
zal zich samen met de sector inzetten om deze ambitie te verwezenlijken.

Nee

003

4

In het OPN is onder meer opgenomen dat het beleid gericht is op het verbeteren van de
milieutoestand. Onnodig het gebruik en achterlaten van grote hoeveelheden vislood
door laten gaan, is daarmee niet in lijn, integendeel.

Zie beantwoording deelzienswijze 003-1.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

62

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

003

5

Volhouden van de huidige beleidsinspanning voor het terugdringen van verontreiniging.
Onnodig het gebruik en achterlaten van verontreiniging met grote hoeveelheden ZZS
door sportvissers nog langer door laten gaan, is daarmee niet in overeenstemming,
integendeel. Als het afwegingskader medegebruik in ogenschouw wordt genomen, de
afwegingskaders voor alle activiteiten die vergunning plichtig zijn, dan roept het
ongehinderd door laten gaan van het onnodige gebruik en verlies van grote hoeveelheden lood zonder vergunning de vraag op; hoe kan dit? Zeker als de Marine Strategie als
uitgangspunt heeft het toepassen van het voorzorgbeginsel. Alleen een bevoegd gezag
dat de hand aan de kraan zet kan het vislood uit het water houden. De sportvisserij is er
sinds de eerste Kamervragen over vislood in 1989 zogenaamd al mee bezig maar nog
steeds, na ruim 30 jaar, vist iedereen met lood. Waar geen wil is zijn er weinig wegen.

Vanuit de Green Deal Sportvisserij Loodvrij wordt dit probleem onderkend en
aangepakt. Aanpassing van gedrag is echter een complex proces. Tegelijk is in de diverse
onderzoeken wel een toename in het gebruik van loodalternatieven door sportvissers te
zien. Er is in Europees verband een traject gestart om te komen tot een mogelijk verbod
op loodgebruik middels opname in de REACH-verordening. De overheid zal zich
inzetten om op Europees niveau een dergelijk loodverbod verbod te realiseren. De
partijen in de Green Deal zijn het erover eens dat een dergelijke Europese aanpak de
beste mogelijkheden biedt. Partijen zetten zich daarom in om in dit Europese traject een
vermindering van het loodgebruik in de sportvisserij te realiseren. Voor aanvullende
info over de Green Deal, zie deelzienswijze 003-1.

Nee

003

6

Waarom ontkennen RWS en Sportvisserij Nederland categorisch de vergunningplicht
van de Waterwet voor het vissen met lood?

In sommige gevallen is vissen met lood formeel vergunningplichtig. Voor meer
informatie zie de “Verkenning juridische mogelijkheden sportvisserij loodvrij”.
Waterbeheerders hebben op grond hiervan ook al inhoudelijk beslist op vergunningaanvragen voor gebruik van vislood.

Nee

003

7

In plaats van minder loodgebruik en verlies is er sprake van een toename met circa 30%.
Partijen uit de Green Deal kunnen het loodgebruik eenvoudig doen stoppen maar laten
dit na.

Sinds de corona pandemie is het aantal sportvissers toegenomen en daarmee ook het
aantal sportvissers dat nog onbekend is met de doelstelling om het loodgebruik te
verminderen. Vanuit de Green Deal wordt dit probleem onderkend en aangepakt.
Daarnaast hebben de partijen onder de Green Deal met de Green Deal verklaard zich in
te zullen zetten om op Europees niveau een reductie van het loodgebruik in de
sportvisserij te realiseren. Inmiddels is er door de Europese Commissie en de ECHA een
traject geïnitieerd dat kan uitmonden in een verbod op loodgebruik in de sportvisserij
middels opname in de REACH-verordening.

Nee

003

8

Communiceer aan zee-sportvissers in de Noordzee dat:
• Vissen met lood vissen een Waterwet vergunning plichtige activiteit is.
• Vissen met lood niet nodig en in strijd met wet- en regelgeving is en het bevoegde
gezag dat niet langer zal accepteren.
• Voor het vissen met lood geen vergunningen Waterwet kunnen worden verleend, met
andere woorden dat er zonder lood gevist moet worden.
• Geef aan dat het bevoegde gezag toe zal zien op de deze vergunningplicht Waterwet
bij het vissen met lood.
• Maak een aantal processen-verbaal op (bijvoorbeeld bij charterschepen als die met
lood vissen of bij viswedstrijden die niet loodvrij worden georganiseerd.) En communiceer over deze processen-verbaal.
• En beëindig het illegale en onnodige vissen met lood in de Noordzee. Daarmee wordt
niet alleen de Noordzee onnodige verontreiniging met ZZS lood bespaard, ook in de
waterorganismen en sportvissers hoopt zich geen vislood meer op, en heel veel
watervogels sterven geen ellendige dood door directe of indirecte loodvergiftiging.

Dat het vissen met vislood in bepaalde gevallen formeel vergunningplichtig is, is
bekend. Als vergunningaanvragen worden ingediend die niet aan de toets best
beschikbare technieken (BBT) voldoen, zullen deze worden afgewezen. Dit betekent
overigens niet dat nooit een vergunning verleend kan worden voor vissen met vislood.
Wanneer de Omgevingswet in werking treedt, ontstaat er in de rijkswateren een andere
juridische situatie. Overigens is er in Europees verband al een traject gestart om te
komen tot een mogelijk verbod op loodgebruik middels opname in de REACHverordening. De overheid zal zich inzetten om op Europees niveau een dergelijk
loodverbod te realiseren.

Nee

004

1

De schelpdiersector waardeert dat het Rijk met het ontwerpprogramma Noordzee inzet
op mariene voedselproductie – waaronder schelpdierproductie - en daarbij nodige
ontwikkeling voor innovatie initieert en wil realiseren.

Hartelijk dank voor uw interesse in en reactie op het Ontwerp PNZ. Uw inbreng is ter
kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

63

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

004

2

De schelpdiersector is niet betrokken geweest bij de huidige invulling van het ontwerpprogramma Noordzee terwijl we natuurlijk veel relevante kennis in te brengen hebben
voor een effectief programma. Om in deze omissie te voorzien bepleiten wij een overleg
om een goede basis te leggen voor beleid en uitvoering van de beoogde mariene
eiwitproductie.
Voor dat overleg reiken we hieronder in de bijlage in de vorm van een zienswijze een
aantal opmerkingen, suggesties en instrumenten aan om die vergroting van productie
van mariene eiwit versneld gestalte te geven.

Het Programma Noordzee is geen eiwitstrategie. Uw opmerkingen, suggesties en
instrumenten worden meegenomen in de nog te ontwikkelen voedselstrategie als
onderdeel van de Duurzame Blauwe Economie en de Eiwitstrategie.

Nee

004

3

In het ontwerpprogramma is de focus van voedselproductie op zee vooral gericht op
visserij waarvan het beleid vooral gericht is op sanering. Er worden geen kwantitatieve
doelstellingen genoemd zoals bij andere functies. Ook op de kaart zijn alle ruimtelijke
functies geduid met uitzondering van voedsel. Het beeld ontstaat daarmee dat voor de
voedselvoorziening vanuit zee geen ruimte is gereserveerd en die wordt afgebouwd. Wij
pleiten ervoor dat deze beeldvorming wordt bijgesteld. Immers voedselvoorziening uit
zee is van groot regionaal, nationaal en internationaal belang. (..) Ons inziens vraagt
voedselvoorziening uit zee daarom een nationaal beleid en nationale ambitie, zoals dat
ook voor wind op zee is vastgesteld. Internationaal is dat voor schelpdieren ook zo
benoemd. (.. verwijzing naar de Verenigde Naties 9 SDG’s en vergroting voor mariene
voedselproductie en de recent vastgestelde Europese richtsnoeren voor aquacultuur
voor een duurzame voedselvoorziening, hun positieve effecten op de klimaatveranderingen, de biodiversiteit waar en afgeleide milieueffecten zoals waterkwaliteit en
(toekomstig) waterveiligheid. De lidstaten is gevraagd deze uit te werken. Kortom naast
de voorgestane eiwittransitie van dier naar plant, is een concretisering van een
verschuiving van land naar zee nodig, met name voor mariene eiwitten. Evident dat
deze grenzen kent die nauw bewaakt moeten worden om het ecosysteem in zee qua
structuur, functie, diversiteit en productie in stand te houden.

Zie beantwoording deelzienswijze 004-2.

Nee

004

4

Gegeven de kwantitatieve duiding van de andere functies is ook een kwantitatieve
duiding nodig voor de (toekomstige) productie van schelpdieren. Scheldierproductie
moet daarbij bekeken worden vanuit zijn eigen productiewijze en effecten en niet
uitsluitend als een onderdeel van het ook in het document beschreven visserijbeleid.
Ook is het gewenst dat deze op de kaart een plaats krijgt. De sector pleit voor de
schelpdierkweek eiwitkavels in te richten die afgestemd zijn met de sector en overige
gebruikers en gebruik.

Schelpdierproductie is per definitie onderdeel van het Gemeenschappelijk Visserijbeleid
(Verordening (EU) nr. 1380/ 2013). Schelpdierproductie zal daardoor altijd in samenhang moeten worden bekeken met het visserijbeleid. De definitie van ‘visserij’ is
daarmee breder dan de kottervisserij. Deze bredere interpretatie wordt beoogd met de
titel van hoofdstuk 4 ‘Transitie naar duurzame voedselvoorziening’.

Nee

004

5

Wij onderschrijven het belang van meervoudig ruimtegebruik maar hebben twijfels over
de uitwerking voor schelpdieren in het ontwerpprogramma. Momenteel lijkt het
programma Noordzee vooral toe te zien op combinaties van energieproductie met
andere activiteiten. Echter meervoudig ruimtegebruik in de Noordzee moet beter
worden gedefinieerd. Zo zijn er interessante opties van scheldierkweek i.c.m. met
zeewier productie of scheldierkweek i.c.m. natuur doelstellingen, waterkwaliteit en/of
waterveiligheid waarbij de ecosysteemdiensten van schelpdierkweek kunnen ingezet
zodat synergie ontstaat met verschillende maatschappelijke doeleinden.

Het PNZ en daarmee hoofdstuk 4 ‘Transitie naar duurzame voedselvoorziening’ is
inderdaad voornamelijk gericht op het aspect voedsel. Het klopt dat schelpdieren
daarnaast andere functies hebben dan voedsel. Naast medegebruik van energie/voedsel
zal het Rijk ook aandacht hebben voor de voor- en nadelen van meervoudig medegebruik schelpdierkweek in combinatie met andere doelstellingen, zoals natuur en de
ecologische inpasbaarheid. Dit wordt meegenomen in de meerjarige verkenning
Duurzame Blauwe Economie.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

64

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

004

6

Zonder overleg met de sector is een combinatie schelpdierkweek voorzien met
windmolens. Echter omdat schelpdierkweeklocaties hotspots zijn van biodiversiteit en
daarmee aantrekkelijk zijn voor vogels is het zeer de vraag of dit een na te streven
combinatie moet zijn, nu windmolens zijn voorzien van een ‘automatische rem’ om
vogels te sparen wanneer die nabij en door de molens vliegen. Het lijkt meer voor de
hand te liggen locaties te zoeken waar deze versterking van lokale biodiversiteit past in
een geheel van samenhangend streven naar biodiversiteit, zowel binnen als buiten de
Natura 2000 gebieden.

U geeft aan dat het medegebruik van windparken mogelijk een aantrekkende functie
kan hebben ten opzichte van vogels. Als geschetst gevolg van medegebruik ‘meer
vogels’ is, dan zal het nadeel ook ‘meer stilstaande windturbines’ zijn. Het Rijk wil
medegebruik van windparken stimuleren. Tegelijkertijd zal het Rijk ook aandacht
hebben voor de voor- en nadelen van medegebruik.

Nee

004

7

Schelpdierkweek kent ook andere ecosysteemdiensten waarvan het interessant is na te
gaan waar die het meeste rendement opleveren zoals verbetering van waterkwaliteit en
het leveren van waterveiligheid. Elke combinatie met ecosysteemdiensten vraagt een
eigen techniek en inrichting en kent een eigen kostenefficiëntie. Ons pleidooi is dat de
lokalisering van de schelpdierkweek samen met de sector en biodiversiteits-, waterkwaliteits- en waterveiligheidsdeskundigen te bespreken voordat de locaties worden
vastgesteld om zo de toegevoegde waarde van de combinatie van functies te
optimaliseren.

U doet een oproep om de ecosysteemdiensten van schelpdieren in een bredere context
te plaatsen dan alleen voedsel. Er wordt geen concrete suggestie gedaan in welke vorm
er met het PNZ hier invulling aan gegeven kan worden. Uw punt wordt ondersteund
maar leidt niet tot een aanpassing in de tekst.

Nee

004

8

Parallel aan het zoeken naar structurele locaties met eiwitkavels, is het nodig dat nieuwe
technieken worden getest en doorontwikkeld op een locatie nabij de Roompotsluis. Het
is nodig dat daarvoor in goed overleg met het bevoegde gezag een innovatiekavel
wordt aangewezen waar binnen randvoorwaarden geëxperimenteerd kan worden met
vanuit het Wad en de Oosterschelde bekende en nieuwe nog te ontwikkelen technieken.
Wij pleiten ervoor dat – gegeven de maatschappelijke doelstelling voor een adequate
voedselvoorziening – de overheid mede-eigenaar is van de innovatie waardoor de
risico’s worden gedeeld en de looptijd van de innovatie kan bekort. Het schelpdierbesluit zou in een dergelijk mede-eigenaarschap kunnen voorzien.

U noemt een specifieke casus en benoemt het belang van innovatie. Dit belang wordt
herkend en wordt benoemd in de tekst van het PNZ. Daarnaast past het beschreven
project binnen het huidige schelpdierbeleid en heeft de indiener van de zienswijze de
mogelijkheid de benodigde vergunningen aan te vragen. Ook in het toekomstig
geactualiseerd schelpdierbeleid zullen dergelijke projecten mogelijk blijven. Partijen
kunnen – ieder vanuit hun eigen rol - het testen en doorontwikkelen van nieuwe
technieken in een innovatiekavel verder bespreken en uitwerken in de taskforce
schelpdiersector. De zienswijze past daarbij in de huidige tekst en behoeft daardoor
geen aanpassing.

Nee

004

9

Voedselproductie vraagt een gezonde omgeving. (...) De schelpdiersector ondersteunt
het in het ontwerpprogramma vermelde streven om een monitoringsprogramma op te
zetten voor ecologische effecten van het grootschalig meervoudig gebruik. In dit kader
is het tevens van belang dat het ontwerpprogramma Noordzee zorgvuldig wordt
afgestemd met het voor commentaar voorliggende schelpdierbesluit, en de reactie van
de sector daarop.

U ondersteunt het in het PNZ genoemde monitoringsprogramma en geeft aan graag af
te stemmen, uitgaande van de reactie op de zienswijze. Zoals in de beantwoording van
deelzienswijze 004-2 is genoemd, is er nog ruimte voor afstemming wat betreft de nog
vast te stellen strategieën.

Nee

004

10

In het conceptprogramma wordt gesteld dat toe te voegen rangschikkingscriteria bij
keuze bij tenders voor windkavels worden verkend en uitgewerkt. Het gaat daarbij ook
over aquacultuur. Zoals aangegeven in onze brief dd. 23 februari j.l. kan daarbij sprake
zijn van een onacceptabele marktverstoring. In haar brief van 13 juli j.l. van de
Staatssecretaris EZK worden hiervoor mogelijke oplossingen hiervoor aangereikt. Dit
vraagt echter nadere uitwerking. Wij dringen aan op specifiek overleg met de sector bij
de uitwerking op dit punt.

De gewijzigde Wet windenergie op zee biedt de mogelijkheid om ten behoeve van de
verdeelmethode vergelijkende toets bij ministeriële regeling rangschikkingscriteria uit
te werken en toe te voegen op bijvoorbeeld het gebied van natuur, aquacultuur, visserij,
veiligheid of scheepvaart. In een adviestraject in opdracht van het ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit wordt inmiddels voor natuur, aquacultuur en
visserij verkend hoe zulke criteria zouden kunnen worden uitgewerkt. De resultaten
worden nu in de loop van 2022 verwacht en openbaar gemaakt. Verder zijn er voor de
schelpdiersector diverse mogelijkheden voor overleg over ontwikkeling van beleid over
vormgeving van medegebruik van windparken. Onder meer in de Community of
Practice voor de Noordzee en via vertegenwoordigers in de taskforce schelpdiersector
en het Noordzeeoverleg vindt dit plaats.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

65

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

004

11

Wij ondersteunen de vaststelling in het ontwerpprogramma dat een duurzame
voedselvoorziening op zee afhankelijk is van de maatschappelijke acceptatie en vraag.
Een verschuiving in het dieet van landeiwit naar – laagtrophisch eiwit uit zee vraagt een
aanpassing van – diep ingesleten – voedingspatronen. Veranderen van voedingspatronen vraagt een voedseltransitie en inzet van alle actoren (zie PBL Voedselconsumptie
veranderen 2020). Ook de overheid heeft hierin een rol. Zo wordt eten uit zee nogal
eens geassocieerd met (niet duurzame) overbevissing terwijl laagtrophisch eiwit uit zee
duurzamer is dan de huidige eiwitproductie van land. Deze kennisleemte bij de
consument vraagt educatie, voorlichting en promotie van duurzaam voedsel uit zee (bv.
schijf van vijf) door en met steun van de overheid alsook bevorderingscampagnes als
duurzame inkoop en fiscale prikkels. Het effectief maken van het ontwerpprogramma
vereist een dergelijke inzet van de overheid zoals zij dat ook doet bij de energietransitie
bij het gebruik van hernieuwbare energie als windenergie.

U doet een oproep voor een bewustwordingscampagne of bevorderingscampagne. Dit
is geen onderdeel van het Programma Noordzee. Vanuit de taskforce schelpdiersector
- waar LNV tevens deel van uitmaakt - wordt samen met LNV bekeken wat we kunnen
doen irt maatschappelijke acceptatie en vraag. Een bewustwordingscampagne of
bevorderingscampagne kan mogelijk wel onderdeel zijn van de Nationale Eiwitstrategie.

Nee

004

12

Schelpdierkweek op zee vraagt een grote transitie en veel innovatie zowel technisch
maar ook voor het beleid voor het gebruik van de zee.
Het programma zet als uitvoeringsvehicle in op de Community of Practice die als
vliegwiel zorgt voor relevante ontmoetingen; Wij achten dat zeer nuttig maar ver
onvoldoende; Er is ook een - of meerdere - actieve uitvoeringsorganisatie nodig
waaraan de overheid vanuit mede-eigenaarschap opgave-gericht en met daadkracht
samen met de sector en andere stakeholders uitvoering geeft aan de transitie. Een
passieve aanpak van de overheid vanuit een vergunningenloket is ver onvoldoende bij
de beoogde transitie. De Taskforce Schelpdieren kan een van die uitvoeringsorganisaties zijn.

U doet een suggestie voor efficiëntere uitvoering. Dit punt wordt onderschreven en
deze werkwijze wordt verder uitgewerkt in de meerjarige verkenning Duurzame Blauwe
Economie. Daarnaast wordt middels het kennis- en innovatiebeleid (KIA LWV)
publiek-private samenwerking gestimuleerd om de maatschappelijke uitdagingen
gezamenlijk te realiseren.

Nee

005

1

Wij zijn blij met de samenwerking in de praktijk met Rijkswaterstaat door de
Samenwerkingsovereenkomst waterplanten en de samenwerking van Rijkswaterstaat
met andere regionale partijen, bijvoorbeeld waar Rijkswaterstaat bij locaties waar
waterplanten gemaaid zijn de bijbehorende betonning (bewijzering) op het water
verzorgt.

Dank voor deze positieve reactie. Hiervan is kennisgenomen.

Nee

005

2

Het rijksbelang is in het ontwerp Nationaal Water Programma 20222027 beperkt tot het waterplantenvrij en op diepte houden van de vaargeul voor de
beroepsvaart op rijkswater. Dat zijn de hoofdvaarwegen en overige rijksvaarwegen in
het IJsselmeergebied. Dit is naar onze mening een te beperkte opvatting voor de
verantwoordelijkheid van het Rijk voor het beheer van het rijkswater in het
IJsselmeergebied. Rijkswaterstaat beheert het water en de natuur in dit rijkswater, en
als waterbeheerder zou het haar sieren als zij ook aandacht heeft voor de hinder bij de
waterrecreatie daardoor. Niet omdat het moet, maar omdat het kan, zoals andere
waterbeheerders ook laten zien (bijvoorbeeld waterschap Amstel, Gooi en Vecht). Wij
stellen voor dat er een gezamenlijke oplossing wordt gezocht voor dit maatschappelijke
probleem van de bevaarbaarheid van rijkswater. Allereerst door waterrecreatie op
rijkswater als een beleidsterrein voor het ministerie van lenW op te nemen in dit
ontwerp NWP. Vervolgens een uitvoeringstaak bij Rijkswaterstaat te beleggen (ca. 1 fte
voor een omgevingsmanager waterrecreatie IJsselmeergebied, die gemeenten kan
begeleiden bij het medebeheer van het gebied voor waterrecreatie) en een budget van 1
mln per jaar op te nemen op de begroting van het ministerie van lenW voor uitvoering
door de gemeenten. De gemeenten zijn inmiddels voldoende georganiseerd in het
gebied om dit beheer te kunnen uitvoeren en pakken het maaien van waterplanten
noodgedwongen op.

IenW herkent de overlast, met name bij de toegang tot recreatiehavens, en ziet
waterplanten als deel van een meer natuurlijk watersysteem. Het op de lange termijn
zorgen voor balans tussen natuur en waterrecreatie is een gezamenlijke opdracht,
waarover in de Samenwerkingsovereenkomst waterplanten zuidelijk IJsselmeergebied
in december 2019 afspraken zijn gemaakt. Rijkswaterstaat heeft geen formele rol op
het gebied van recreatie.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

66

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

005

3

Voor de bevaarbaarheid van het rijkswater buiten de hoofdvaarwegen en overige
rijksvaarwegen wordt naar de provincies en gemeenten verwezen met de volgende
tekst:
- H. 16: “Rijkswaterstaat heeft geen opdracht voor overige gebruiksfuncties en is geen
bevoegd gezag voor het afwegen en vastleggen van ruimtelijke bestemmingen of voor
het beoordelen van de gevolgen daarvan voor de ruimtelijke kwaliteit. Dat is een taak
van provincies en gemeenten.”
en - H. 16.5: “De verantwoordelijkheid voor het realiseren en onderhouden van
voorzieningen voor de waterrecreatie ligt primair bij provincies, gemeenten, recreatieschappen en private partijen.”
Wordt hier gedoeld op bevoegdheden op grond van de ruimtelijke ordening? Of wordt
ook gedoeld op waterbeheertaken? Voor ruimtelijke ordening ligt een groot deel van de
bevoegdheden bij gemeenten. De provincie Noord-Holland is niet verantwoordelijk
voor het beheer van rijkswater voor de waterrecreatie of voor voorzieningen voor de
waterrecreatie in rijkswater en heeft volgens de Waterwet ook geen formele rol voor
rijkswater. De provincie is verantwoordelijk voor de bevaarbaarheid (het vaarwegbeheer
en nautisch beheer) van de provinciale vaarwegen op de door haar aangewezen
wateren (binnen de dijken). Daar hoort het rijkswater niet bij. Wij verzoeken u daarom
de bovenstaande teksten daarop te wijzigen/verduidelijken, wat betreft de verantwoordelijkheid van de provincie.

In de door u benoemde zin in H16 wordt gedoeld op bevoegdheden op grond van de
ruimtelijke ordening.

Ja

Op basis van de Waterwet is Rijkswaterstaat verantwoordelijk voor het verminderen van
overlast door waterplanten voor zover het de vaargeul van de rijksvaarwegen en
bepaalde voor de recreatietoervaart aangewezen vaargeulen betreft (zie ook
Kamervragen 2020Z12921). De tekst zal hierop worden aangepast.

005

4

Specifiek voor jachthavens aan het Markermeer en IJmeer zoals Edam, Volendam en
Muiden vragen wij 66,7 mln op de begroting van het ministerie van lenW te zetten voor
het verdiepen van 27,8 km vaarroutes voor de waterrecreatie. De genoemde havens zijn
door waterplantengroei in de zomer slecht bereikbaar. Ook is er komende jaren geen
meekoppelkans om in deze situatie verbetering te brengen.
Hetzelfde geldt voor het reddingsstation Zeevang en de KNRM Zeewolde. Ook voor de
snelvaarbaan Almere zou verdiepen een structurele oplossing zijn.

Zie beantwoording zienswijze 005-3. Beheerders van jachthavens met ligplaatsen of
een vaargeul in het IJsselmeergebied die slecht bevaarbaar zijn (door fluctuerend
waterpeil naar aanleiding van het peilbesluit) maken aanspraak op de Tijdelijke
subsidieregeling bevaarbaarheid jachthavens en vaargeulen IJsselmeergebied. Voor
deze subsidieregeling heeft IenW EUR 12,1mln ter beschikking gesteld.

Nee

005

5

Het doel van de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) is de realisatie van
toekomstbestendige grote wateren waarin hoogwaardige natuur goed samengaat met
een krachtige economie (Hoofdstuk 6.1 waterkwaliteit). De ministeries van lenW en LNV
onderzochten wat nodig is om de grote wateren vanuit ecologisch perspectief
toekomstbestendig te maken en hebben hiermee de projecten voor uitvoering
geprioriteerd (Hoofdstuk 1 6). Helaas zijn bij dit onderzoek (Verkenning Grote Wateren)
de zuidelijke Randmeren verkeerd beoordeeld, met als conclusie dat een strategie van
optimalisatie van beheer en inrichting (kleinschalige maatregelen) voldoende zou zijn.
Uit de watersysteemanalyse Gooi- en Eemmeer (2020) in opdracht van coöperatie
Gastvrije Randmeren is gebleken dat hier een omslag van het waterplantenrijke heldere
water naar troebel water dreigt. Ondanks eerdere investeringen zijn grootschalige
inrichtingsmaatregelen voor natuur in beide meren en nutriëntenreductie in de
Eemmonding nodig. Tegelijk met verondiepingen voor natuur kunnen verdiepingen
voor de waterrecreatie meegenomen worden. Om het Gooi- en Eemmeer weer
toekomstbestendig te maken is zo spoedig mogelijk een opdracht van de ministeries
LNV en lenW voor een preverkenning naar inrichtingsmaatregelen voor een toekomstig
PAGW-project Gooimeer/Eemdelta nodig. Wij vragen deze preverkenning in de
planperiode 2022-2027 te programmeren. Als vervolg vragen wij onder voorwaarde
van een positieve preverkenning een investeringsbudget van 50-75 mln te reserveren in
de begrotingen van de ministeries van LNV en lenW voor een project Gooimeer/
Eemdelta in de 3e tranche.

De ministeries van IenW en LNV programmeren in samenspraak met regionale
overheden en andere stakeholders tranches van PAGW-projecten. Het in de planperiode
van het NWP beschikbare rijksbudget voor PAGW is reeds toegekend aan PAGWprojecten. Uw verzoek om een rijksbudget te reserveren voor een project Gooimeer/
Eemmeer kunt u inbrengen in het overleg dat IenW en LNV met de regio voeren voor de
programmering van projecten voor een 3e tranche PAGW. Besluitvorming over een 3e
tranche is voorzien eind 2022.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

67

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

005

6

Op korte termijn zijn vanwege het risico op een omslag naar troebel water extra
maatregelen nodig voor behoud van de waterkwaliteit in de zuidelijke Randmeren
(Gooi- en Eemmeer). Daarom is een bronaanpak van nutriënten in de Eemmonding
nodig, o.a. via maatregelen in het zevende (2022-2025, hoofdstuk 6.1 Waterkwaliteit)
en het achtste Actieprogramma Nitraatrichtlijn (2026-2029). Wij stellen voor geld vrij te
maken om strategisch land aan te kopen (22,5 mln) en zo de afspoeling te verminderen.
Dit land kan dan natuurlijker ingericht worden met bijvoorbeeld rietvelden die een
filterende werking hebben. Op basis van vrijwillige medewerking van grondeigenaren
kan met reservering van 12,5 mln op de begroting een eerste fase van nutriëntenreductie worden ingezet.

Eind 2022 zullen de ministers voor NenS en van IenW besluiten over de projecten en
maatregelen van de 3e tranche van de Programmatische Aanpak Grote Wateren
(PAGW). De input van provincies en andere regionale partijen wordt betrokken in de
voorbereiding van dit besluit van de ministers. De problematiek van de randmeren kan
in deze voorbereiding door de regio ingebracht worden.

Nee

005

7

Wij hopen dat de woorden van demissionair minister van Nieuwenhuizen bij publicatie
van het ontwerp NWP, namelijk “We willen dat onze wateren veilig, goed bevaarbaar en
schoon zijn. Het Nationaal Water Programma helpt ons om dat goed te regelen voor de
komende jaren.” ook waargemaakt worden voor de waterrecreatie op het rijkswater in
het IJsselmeergebied.

Hiervoor wordt u verwezen naar de beantwoording op deelzienswijze 005-2 en de
afspraken in de Samenwerkingsovereenkomst waterplanten in het zuidelijk
IJsselmeergebied.

Nee

006

1

Rijkswaterstaat geeft in dit plan invulling aan beheer en onderhoud aan, ook dus aan
het Julianakanaal tussen Maastricht en Maasbracht. Onze stichting en uit signalen van
de bevolking van Elsloo maakt zich zorgen omtrent de (on)veiligheid van de dijk aan de
oostkant van het Julianakanaal op het traject Maasberg in Elsloo tot aan brug over
autoweg in Stein. Door de jarenlang spontaan ontstane bomengroei in combinatie met
al jarenlang niet dan wel zeer onvoldoende plegen van onderhoud, is er op de
waterzijde van de dijk sprake van een heus bos met enorme bomen. Indien een boom
door welke oorzaak dan ook zich ontwortelt en omvalt dan kan en zal dit grote gevolgen
met zich meebrengen. In dit kader wordt verwezen naar dreigende dijkdoorbraken in
Stein (enkele honderden meters noordelijker) ongeveer 20 jaar geleden en zeer recent in
Brommelen-Bunde (enkele kilometers zuidelijker).

Op dit moment is er geen aanleiding om de huidige situatie en onderhoudstoestand aan
te merken als een acuut veiligheidsrisico voor de kerende functie (stabiliteit) van de dijk.
Het hoogwater van 2021 is ook voor RWS wel aanleiding om het huidig beheer en
onderhoud kritisch tegen het licht te houden om waar nodig verbeteringen aan te
brengen.

Nee

De oostelijke dijk tussen de Maasberg in Elsloo en de A67 is niet aangewezen als een
‘regionale waterkering’ in beheer bij het Rijk maar een ‘overige waterkering’. Alle
regionale waterkeringen in beheer bij RWS zijn in 2020 getoetst aan de huidige
wettelijke veiligheidsnorm, maar deze valt daar dus buiten. Overige waterkeringen zijn
niet genormeerd met een veiligheidsnorm noch van een toetsoordeel voorzien.
RWS onderhoudt de assets ‘overige keringen’ dusdanig (sober en doelmatig) dat ze hun
kerende functie veilig kunnen vervullen en daarmee ook de scheepvaartfunctie op het
kanaal. De functies waterveiligheid/scheepvaart zijn dus dominant bij het bepalen van
het onderhoudsregime. De keringen worden periodiek geïnspecteerd en er wordt vast
onderhoud uitgevoerd (vnl. maaiwerkzaamheden). De aanwezige bomen op dit dijkvak
en de overmatige begroeiing op het talud zijn ons bekend. De aanwezige bomen
worden ook periodiek beoordeeld middels een boomveiligheidscontrole om hun
standzekerheid te kunnen beoordelen. Indien hier ernstige twijfels over zijn dan worden
bomen preventief verwijderd of verwijderd nadat ze zijn omgevallen of omgewaaid in
een storm.

007

1

Het plan is duidelijk en overzichtelijk

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse in en reactie op het NWP. Uw inbreng wordt
ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

68

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

007

2

In vergunningverlening wordt er op gelet dat de emissies van prioritaire stoffen met
Zie beantwoording deelzienswijze 002-2.
nadruk worden voorkómen. De Waterwet verbiedt het lozen van verontreinigende
stoffen in oppervlaktewater, tenzij daartoe een vergunning is verleend door de
waterkwaliteitsbeheerder of een vrijstelling geldt op grond van algemene regels.
In 2013 is door Deltares de emissieregistratie over het verlies van vislood in het zoete
en zoute oppervlaktewater in Nederland gepubliceerd. In deze emissieregistratie is
aangegeven dat de sportvisserij de grootste bron voor lood is in het oppervlaktewater
met ruim 30 procent van de totale jaarlijkse loodemissie. In 2018 hebben alle
waterkwaliteitsbeheerders een aangevraagde Waterwet vergunning om met lood te
mogen vissen geweigerd.
In 2015 zijn over vislood zienswijzen ingediend op de ontwerp stroomgebiedbeheerplannen.
(....) omdat wet- en regelgeving bewust en compleet worden genegeerd wederom een
zienswijze over vislood. Deze zienswijze beoogt dat ook voor sportvissers relevante
wet- en regelgeving wordt nageleefd. Dat geen verontreiniging wordt ingebracht zonder
een daarvoor benodigde vergunning. Dat geen vogels worden vergiftigd door vislood.
Dat de minimalisatieplicht voor ZZS door sportvissers en waterkwaliteitsbeheerders
wordt nageleefd. En dat sportvissers Best Beschikbare Technieken inzetten bij het
vissen.

Nee

007

3

In dit programma geeft u aan dat het gebruik van vislood vrijwillig wordt verminderd via
de Green Deal Sportvisserij Loodvrij in 2027. Maar dat is niet in overeenstemming met
de minimalisatieplicht voor ZZS, de Vogel- en habitatrichtlijn en of de Waterwet. BBT
die er zijn worden niet voorgeschreven of gebruikt, Waterwetvergunningen voor het
gebruik van vislood worden niet aangevraagd of verleend, meldingen van ingebrachte
loodverontreiniging worden niet bij het bevoegde gezag gedaan, laat staan verwijderd,
ZZS gebruik wordt niet verminderd, onnodig en bewust wordt schade toegebracht aan
de natuur, mogelijke schade/verontreiniging wordt niet voorkomen. (...) De sportvisserij,
in 2013 volgens Deltares de grootste bron van ZZS lood naar het water. Deze grootste
en onnodigste bron van lood wordt met dit programma niet gestopt. Terwijl naast lood
visgewichten ZZS nikkel en kobalt bevatten, evenals zware metalen zink, tin, koper en
RVS. Deze schadelijke stoffen hoeven sportvissers helemaal niet te gebruiken voor hun
hobby. Er zijn visgewichten met BBT goedkeuring, de ECHA (Europees Chemicaliën
Agentschap) heeft in juni 2020 meer dan 1000 alternatieven voor vislood geïnventariseerd die tevens goed verkrijg- en beschikbaar zijn. De meerkosten daarvan zijn voor
een sportvisser volgens ECHA circa 3 %. Terwijl deze volstrekt onnodige emissie heel
eenvoudig te voorkomen is laat uw programma deze waterverontreiniging onbeperkt
en onnodig langer doorgaan.

Door middel van de Green Deal wordt gewerkt aan bewustwording en acceptatie van
geschikte alternatieven. Daarnaast zetten de partijen in de Green Deal zich in om op
Europees niveau een reductie van het loodgebruik in de sportvisserij te realiseren.
Inmiddels is er door de Europese Commissie en de European Chemicals Agency (ECHA)
een traject geïnitieerd dat kan uitmonden in een verbod op loodgebruik in de sportvisserij middels opname in de REACH-verordening.

Nee

007

4

Vissen met lood zonder vergunning is overtreden van de vergunning plicht uit de
Waterwet, vissen met lood is niet inzetten van BBT, vissen met lood is geen verminderen
van het gebruik van ZZS. Alle waterkwaliteitsbeheerders hebben in 2018 een vergunning Waterwet om met lood te mogen vissen geweigerd.

Zie beantwoording deelzienswijze 002-2.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

69

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

007

5

Omdat sportvissers niet alleen onnodig ZZS lood gebruiken maar ook nikkel en kobalt
(sintermaterialen voor wolfraam gewichten die door de Green Deal Sportvisserij
Loodvrij als milieuvriendelijke loodvervanger worden gepromoot), zink, koper, en tin in
visgewichten worden toegepast, vraagt SGW u daar tegelijk een eind aan te maken.
Gewichten die niet waterbezwaarlijk zijn zijn er legio bijvoorbeeld van ijzer, beton,
composiet, steen of glas. Geef als bevoegd gezag aan dat het beoogde effect van het
programma niet kan worden gerealiseerd als sportvissers onnodig ZZS en zware
metalen blijven gebruiken bij hun hobby. (...) De mogelijkheid voorwaarden voor de
visrechthebbende op te nemen in pachtovereenkomsten is al in 2018 voorgesteld in een
vergadering van de Green Deal Sportvisserij Loodvrij. Als uw Ministerie in de onderlinge
afstemming van de beheerprogramma’s het stoppen van de onnodige ZZS emissie
coördineert dan is landelijke afstemming gerealiseerd. Met deze afstemming levert u
een bijdrage aan het realiseren van de reductiedoelstelling van 30 % uit deze green deal.
Een van de effecten van het coronavirus is dat er circa 30 % meer sportvissers bij zijn
gekomen. En omdat alle sportvissers lood gebruiken voor het vissen heeft de Green
Deal Sportvisserij Loodvrij deze hulp hard nodig om de beoogde reductie doelstelling te
realiseren. Tegelijk geeft u daarmee als bevoegd gezag invulling aan de minimalisatieplicht die u heeft voor ZZS vislood.

De afstemming over het beleid rondom vislood en milieutechnisch verantwoorde
alternatieven daarvoor vindt plaats in de Green Deal Sportvisserij Loodvrij.

Nee

007

6

Studies in het Verenigd Koninkrijk, Zweden, Denemarken, Verenigde Staten, Canada, en
recent in België (VLIZ, Nationale aanpak uitfasering vislood, augustus 2021), tonen aan
dat looduitfaseringen op basis van vrijwillige en sensibiliseringsinitiatieven niet effectief
zijn. De ECHA doet een voorstel aan de EC voor een direct verbod op het gebruik van
loodlossystemen en loodlijnen en een verbod op de verkoop evenals het gebruik van
vislood (2021). Binnen de looptijd van de beheerprogramma’s dient er dus op het
loodgebruik te worden gehandhaafd. Maar waarom onnodig langer achterlaten en
gebruik van ZZS en zware metalen door sportvissers door laten gaan?

Vanuit de Green Deal wordt er ook nadrukkelijk op ingezet dat via deze route tot een
beperking van het loodgebruik wordt gekomen.

Nee

008

1

Het Nationaal Water Programma (NWP) lijkt een gedegen, integraal en ambitieus
programma te zijn. Wij zien met name ambitie bij het klimaatbestendig maken van de
infrastructuur en bij vergroening. Ondanks de uitdagingen die op het gebied van verkeer
en watermanagement op ons afkomen, hebben wij er vertrouwen in dat deze adequaat
tegemoet getreden worden wanneer de intenties van het NWP uitgevoerd worden.
Daarnaast constateren wij dat de inbreng tijdens het participatieproces op gepaste wijze
verwerkt is, daarvoor onze waardering.

Dank voor deze positieve reactie. Hiervan is kennisgenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

70

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

008

2

Wij merken op dat omwille van het grote maatschappelijke en economische belang van
vervoer over water voor Nederland en Europa en vanwege de opgaven uit de Europese
Green Deal om meer gebruik te maken van vervoer over water, de scheepvaart
minimaal dient te behouden wat het nu heeft. Achteruitgang in infrastructuur-dimensies, onderhoud, bediening en ligplaatsen is daarom niet bespreekbaar.
Wij houden minimaal vast aan de kaders uit het Rivierkundig Beoordelingskader en de
Richtlijn Vaarwegen. Wij willen betrokkenheid wanneer het veroorzakersprincipe in het
nadeel van de scheepvaart wordt toegepast. Actieve participatie van belanghebbenden,
wanneer het ‘veroorzakersbeginsel’ wordt losgelaten, zou in het NWP verankerd
moeten zijn. Wij vragen u dit alsnog op te nemen in het NWP, om te voorkomen dat
sectoren niet weten waar zij aan toe zijn.
Wij zijn van mening dat afwijken van het veroorzakersprincipe alleen zou moeten
kunnen vanuit een centrale landelijke coördinatie/regie. Alleen op landelijk niveau kan
de invloed van een maatregel op het totale vaarwegennetwerk of gehele watersysteem
op een juiste wijze worden beoordeeld. Wij vragen u dit in het Nationaal Water
Programma vast te leggen.

In het NWP is het scheepvaartbeleid op hoofdlijnen beschreven. In het NWP is ook
beschreven welke normen en streefwaarden voor de vaarwegen worden gehanteerd.
Dit is conform de kaders uit het Rivierkundig Beoordelingskader en de Richtlijn
Vaarwegen. Deze zijn integraal onderdeel van het NWP. In het NWP wordt ook het
veroorzakersbeginsel op hoofdlijnen toegelicht. Dit houdt in dat bij ingrepen in een
rivier of waterweg RWS bij de afweging van belangen het veroorzakersbeginsel
hanteert. Dat betekent dat de veroorzaker bij negatieve effecten een inspanningsverplichting heeft om de ingreep te optimaliseren en mitigeren om deze effecten te
voorkomen. Voor het bepalen van de effecten van een ingreep is onder andere het
Rivierkundig Beoordelingskader van toepassing. Dit is echter geen kader dat integraal
belangen afweegt. Daarom wordt binnen de planperiode van het NWP een besluitvormingsproces toegevoegd aan het bestaande beleids- en uitvoeringsinstrumentarium.
Deze nadere uitwerking van het veroorzakersbeginsel is bij het verschijnen van het NWP
nog volop in ontwikkeling en zal na gereedkomen van het NWP worden geborgd in de
bestaande beleids- en uitvoeringsinstrumentarium. Onderdeel van het proces is het
beoordelen van de casuïstiek door experts, van zowel Rijkswaterstaat als van betrokken
sectoren. Ook wordt nader uitgewerkt, op welk niveau de afweging tussen belangen
wordt gemaakt en wanneer tot eventuele afwijking van het veroorzakerbeginsel kan
worden besloten.

Nee

008

3

De gevolgen van achterstallig onderhoud bij sluizen en bruggen, treffen de sector hard.
Onverwachte stremmingen en vertragingen zijn dagelijkse realiteit. Daar waar het
basisniveau van het vaarwegennetwerk niet op orde is, vragen wij extra inspanning te
leveren om achterstanden en knelpunten weg te werken. Nederland en Europa
stimuleren vervoer over water vanwege de grote milieuwinst en de positieve impact op
de fileproblematiek. Om onze concurrentiepositie te behouden en de maatschappij
optimaal te laten profiteren van de voordelen van vervoer over water, dient alles in het
werk gesteld te worden om aan de afgesproken streefnormen en wachttijd van
maximaal 30 minuten te voldoen. Niet alleen op het hoofdvaarwegennet, maar ook in
de haarvaten van het netwerk.

In het NWP wordt op hoofdlijnen het scheepvaartbeleid beschreven en ook welke
normen en streefwaarden er gehanteerd worden voor o.a. de diepgang op de rivieren
en wachttijden bij sluizen.

Nee

Voor het rivierengebied geldt dat door verregaande bodemerosie niet meer aan de
minimale normen voor diepgang wordt voldaan. Wij vragen u maatregelen te nemen
zodat weer aan de (internationale) diepgangsnormen voor de Waal en Geldersche IJssel
kan worden voldaan.

Het kabinet erkent het gestelde belang van de binnenvaart voor de economie en ook
dat er mogelijkheden liggen om het vervoer over water te stimuleren. Het kabinet
investeert dan ook fors in het instandhouden en verbeteren van de vaarweginfrastructuur en een betere benutting daarvan. Zo is er bijvoorbeeld in de begroting van het
Mobiliteitsfonds van 2022 extra geld uitgetrokken voor instandhouding.
Het kabinet is zich bewust van de voortgaande bodemerosie van de rivieren en dat dit
– zeker in combinatie met periode van droogte - knelpunten oplevert voor bevaarbaarheid. Een belangrijk bodemknelpunt bij Nijmegen is voor de korte termijn reeds
aangepakt middels een pilot. Dit levert een verbetering op van de bevaarbaarheid op de
korte termijn. Voor een structurele oplossing van de bodemerosie wordt beleid
ontwikkeld in het programma Integraal Riviermanagement.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

71

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

008

4

In het NWP wordt geconstateerd dat de aanwezigheid van zeer zorgwekkende stoffen
(ZZS/PFAS) problematisch is en een steeds grotere rol speelt bij het uitvoeren van
vaargeulonderhoud en baggerprojecten. Een heldere oplossing voor de problematiek
wordt niet gegeven en is nog niet in zicht. De problematiek benoemen in het NWP is
niet voldoende. De Nederlandse rivierendelta kan niet zonder een adequaat baggerprogramma, daarom vragen wij perspectief op een mogelijke oplossing op te nemen in het
NWP.

Er zijn verontreinigende stoffen en Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS) zoals PFAS die in
ons milieu worden aangetroffen. Het beleid is erop gericht om verspreiding van
verontreinigende stoffen als deze te voorkomen om zo het milieu te beschermen, terwijl
de ruimte wordt benut die de wetenschappelijke inzichten bieden. Om bij nieuwe
opkomende verontreinigende stoffen als deze snel te kunnen reageren wordt een
algemene methodiek voor niet-genormeerde stoffen in de bodem ontwikkeld. Het doel
is om nieuwe stoffen als deze te kunnen signaleren en te monitoren en op basis van
bekende stofeigenschappen snel risicowaarden af te leiden en de uitvoeringspraktijk
een handelingsperspectief te bieden.

Nee

Met de ontwikkeling en actualisatie van het Handelingskader voor hergebruik van
PFAS-houdende grond en baggerspecie is de stagnatie in het beheer en onderhoud met
betrekking tot PFAS steeds meer weggenomen. De inzichten hieruit worden meegenomen bij de ontwikkeling van een algemene methodiek voor niet-genormeerde stoffen
in de bodem.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

72

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

009

1

Inzake Ontwerp Nationaal Waterprogramma
Concreet voorstel: Den Helder opnemen in het Nationaal Waterprogramma op kaart 2,
pagina 29 als voorkeurstracé voor kabels en leidingen; en in het Programma Noordzee,
kaart 1 pagina 5 als huidig aanlandingspunt kabels en leidingen. Daarnaast biedt de
Noordkop, en in het bijzonder Den Helder, de ruimte om, aansluitend op de aanlandingslocatie van het kabels- en leidingentracé, de mogelijkheid om een proefproject op
te zetten om elektrolyse op zee mogelijk te maken. Toelichting:
Aanlanding kabels en leidingen vanaf de Noordzee, pagina 29, kaart 2; Overzichtskaart
waterbeleid en uitvoering:
Bij de voorkeurtracés voor kabels en leidingen is de aanlanding van de leidingen bij Den
Helder niet opgenomen. Dit terwijl in het Ontwerp NWP op pagina 63 wordt aangegeven dat er voor kabels en leidingen wordt gestreefd naar bundeling met bestaande
infrastructuur. Vanaf de Noordzee is er reeds een aanlandingstracé bij Den Helder tbv
het gas afkomstig van de offshore locaties op de Noordzee voor het transport van het
gas naar het aardgasbehandelingsstation van de NAM in Den Helder. Het overgrote deel
van het gewonnen gas op de Noordzee landt aan bij Den Helder. Het NWP loopt tot
2050. Binnen dit tijdsframe zal Port of Den Helder zich richten op de ontwikkeling van
de infrastructuur die nodig is voor de transitie van de haven van Noordzeegasrotonde
naar Waterstofhub. De strategie heeft als doel een aanlandpunt in Den Helder te
realiseren voor een substantieel deel van de groene waterstofproductie op zee.
Hiervoor wordt Den Helder aangesloten op de waterstofbackbone die Gasunie gaat
realiseren als centrale lus om alle grote industriële clusters in Nederland op waterstof
aan te sluiten. De grootschalige productie van groene waterstof op zee zal naar
verwachting vanaf 2030 een feit zijn. Vooruitlopend op bovenbenoemde positie wordt
gewerkt aan de realisatie van een productiefaciliteit voor blauwe waterstof op de locatie
van het NAM aardgasbehandelingsstation op het industrieterrein Oostoever in Den
Helder, waarmee voorafgaand aan de groene waterstofproductie van zee de connectie
met de backbone al gelegd is. Blauwe waterstof wordt geproduceerd uit aardgas,
waarbij de vrijkomende CO2 wordt opgevangen en opgeslagen in de lege gasvelden
onder de Noordzee (CCS). Dit project is een strategische bouwsteen in de opschaling van
de grootschalige inzet van waterstof in de procesindustrie en energieopwekking. In het
Ontwerp Programma Noordzee (pagina 62) geeft het Rijk aan behulpzaam te willen zijn
bij het opzetten van één of meer proefprojecten om elektrolyse op zee mogelijk te
maken. Bovengenoemde ontwikkelingen op het gebied van waterstof in het beheersgebied van Port of Den Helder zouden hiertoe een unieke kans bieden. Ditzelfde geldt om
nabij aanlandingspunten aan de kust ruimte te reserveren voor elektrolyse-installaties,
compressie en transport van waterstof. Deze ruimte is er in de Kop van Noord-Holland,
en dan met name in de directe omgeving van Den Helder aansluitend op de aanlandingslocatie van het kabels- en leidingentracé. Aanlanding kan ook nieuwe economische ontwikkelingskansen mogelijk maken door potentiele vestiging van bedrijven die
mogelijk gebruik kunnen maken van de aan land komende energiedrager.
Al deze ontwikkelingen worden ook benoemd en bevestigd in de Havennota
2020-2030:

Naar aanleiding van uw zienswijze is Den Helder opgenomen als aanlandingspunt voor
kabels en leidingen op kaart 1 van het PNZ (huidig gebruik van de Noordzee). Den
Helder is echter niet opgenomen als voorkeurstracé op kaart 2 van het NWP. Een
voorkeurstracé geeft vanuit het perspectief van zandwinning aan dat als er kabels en
leidingen worden gelegd, bij voorkeur dat tracé wordt gebruikt, omdat dit weinig
impact heeft op nog te winnen zandvoorraden met een goede kwaliteit. In de
Verkenning Aanlanding Windenergie op Zee (VAWOZ) 2040 wordt de kop van
Noord-Holland wel meegenomen als één van de mogelijke aanlandlocaties voor kabels
en pijpleidingen. Uiteindelijk wordt in het VAWOZ-traject besloten of er wel of niet
ruimtelijke procedures worden gestart om een kabel of pijpleiding naar de kop van
Noord-Holland aan te leggen. Den Helder zal daar naar verwachting op de langere
termijn ook een rol in hebben. De reden dat Den Helder niet is meegenomen in de
verkenning 2030 is dat er geen (380kV) hoogspanningsstation/ verbinding aanwezig is
en waterstofproductie op zee niet op deze schaal als kosteneffectief wordt gezien tot
2030. Na 2030 zou dit wel het geval kunnen zijn wat nader verkend wordt als onderdeel
van VAWOZ 2031-2040.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

73

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

009

1 vervolg

o Pagina 9: Met offshore en inzet op waterstof is er, door combinatiemogelijkheden
waarover in de Kabinetsvisie op waterstof, wordt gesproken, potentie voor verdere
ontwikkeling in de Kop van Noord-Holland.
o Pagina 14-15: De havens van het Noordzeekanaal, Den Helder en Groningen Seaports
spelen vanwege hun geografische positie met het Hydroports initiatief gezamenlijk in
op de productie van groene waterstof en op de realisatie van verbindingen tussen de
havens voor het transport van waterstof. De aanlanding van windenergie afkomstig van
windmolenparken op zee biedt hier kansen toe. Tot slot hebben de provincie NoordHolland, gemeente Den Helder en het havenbedrijf Den Helder de ambitie om de haven
van Den Helder een schakel van nationaal belang te laten worden in de energietransitie.
Verder verkennen partijen in en om de haven van Den Helder de mogelijkheden voor
CO2 afvang- en opslag via de gasinfrastructuur vanaf de NAM-installatie naar de lege
gasvelden in de buurt van Den Helder. Om de ontwikkeling van het Maritiem Cluster in
de Kop van Noord-Holland te versterken, investeert het kabinet maximaal € 5 miljoen
als onderdeel van de derde tranche Regio Deals.
o Pagina 37: Onder regie van het ministerie van EZK zal CCS nader ingevuld worden. Het
vigerende ruimtelijk beleid voor de Noordzee, de Beleidsnota Noordzee 2016-2021,
benoemt CO2 -opslag als een activiteit van nationaal belang en stelt dat er voldoende
ruimte moet zijn voor de opslag van CO2 in lege olie- en gasvelden of in ondergrondse
waterhoudende bodemlagen (aquifers) en voor de bijbehorende leidingen.
o Pagina 49: De Waterwet biedt ruimte om bestaande platforms en leidingen hiervoor
in te zetten. Bij aanleg kan worden bekeken of dit gekoppeld kan worden met andere
buisleidingsystemen. Er is in alle vijf havens van nationaal belang en ook in Den Helder
behoefte om aangesloten te zijn op een CO2 buisleidingen netwerk.
De havenindustriële clusters kunnen daarmee cruciale schakels worden in de CO2reductie ambities van het Klimaatakkoord. Daarnaast is er afgesproken dat er tussen de
Agenda voor het Waddengebied 2050 en het Nationaal Waterprogramma maximale
congruentie dient te zijn. In de Agenda voor het Waddengebied 2050 (pagina 50, punt
6) is met betrekking tot kabels en leidingen het volgende opgenomen: Aanleg (en
onderhoud) van kabels en leidingen vindt plaats met zo min mogelijk effect op de
natuurwaarden en in de bodem aanwezige archeologische waarden. Uitgangspunt blijft
het clusteren van kabels, buizen en leidingen en zuinig gebruik van de beperkte ruimte
in de Waddenzee. De aanleg van kabels en buisleidingen door de Waddenzee van de
Noordzee naar het vaste land en naar de Waddeneilanden dient in beginsel aan te
sluiten bij bestaande corridors (westzijde nabij Den Helder en oostzijde nabij de
Eemshaven).

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

74

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

009

2

Inzake Ontwerp Nationaal Waterprogramma
Scheepvaart: Verbinding Noordzee – Den Helder (pagina 98 + kaart):
In de Havennota 2020-2030 (pagina 9) wordt Den Helder benoemd als zijnde een
Rijkszeehaven van een bijzondere categorie:
“Ondanks dat Den Helder geen haven van nationaal belang is in economische zin, gaat
het hier wel om een Rijkszeehaven van een bijzondere categorie gezien de combinatie
van civiele en defensiebelangen. De haven van Den Helder is immers de thuishaven van
de Koninklijke Marine en de Kustwacht. Defensie is, gezien het Defensiebelang,
aangewezen als Rijkshavenmeester op grond van de Scheepvaartverkeerswet.” Gelet op
het nationale belang van de Rijkszeehaven zou dat het aanwijzen van de vaarverbinding
Noordzee – Den Helder als Hoofdvaarweg rechtvaardigen. Voor wat betreft de diepgang
van de vaarweg Noordzee – Den Helder v.v. gaan wij er van uit dat de bereikbaarheid
van de haven voor Defensie te allen tijde blijft gegarandeerd.
Concreet voorstel: de vaarverbinding Noordzee – Den Helder aan te wijzen als
Hoofdvaarweg.

Uw voorstel wordt niet overgenomen. Het onderscheid hoofdtransportas, doorgaande
en overige hoofdvaarweg, en overige vaarweg is geïntroduceerd in de Tweede
Structuurschema Verkeer en Vervoer uit 1988 en nog steeds actueel. Daarom is
gekozen in kaart 9 voor de betreffende definitie voor de vaarweg.

Nee

009

3

Inzake Ontwerp Nationaal Waterprogramma
Verbinding Amsterdam – Kornwerderzand / Kornwerderzand – Den Helder (pagina 98 /
pagina 262)
Zowel de verbinding Amsterdam – Kornwerderzand (IJsselmeer), als de verbinding
Kornwerderzand – Den Helder (Waddenzee), staan nu op pagina 98, kaart 9
Scheepvaart, aangemerkt als overige (rijks)vaarwegen. Er wordt gewerkt aan een
verlenging en verbreding van de sluis bij Kornwerderzand. Dit zal meer en grotere
schepen aantrekken zowel van Den Helder/Harlingen naar Amsterdam als van de
Noordzee/Waddenzee naar Kampen. Ook in het kader van het project Aramis of
vergelijkbare projecten voor CCS opslag en transport (zoals benoemd op pagina 106
Programma Noordzee) zou de aanwijzing van hoofdvaarweg gerechtvaardigd zijn. Met
verschillende ontwikkelaars worden de mogelijkheden voor aanvoer, overslag en
doorvoer van CO2 per schip van Den Helder naar lege gasvelden op zee onderzocht. Een
deel van deze aanvoer van CO2 is voorzien middels binnenvaartschepen via het
IJsselmeer en de vaargeul tussen Kornwerderzand en Den Helder.
Zowel de vaargeul Kornwerderzand – Den Helder als de vaargeul Kornwerderzand –
Amsterdam zijn van economisch belang voor Port of Den Helder en spelen een rol in
(het op gang brengen van) de energietransitie.
Concreet voorstel: de verbindingen Amsterdam – Kornwerderzand en Kornwerderzand
– Den Helder aan te wijzen als Hoofdvaarweg.

Uw voorstel wordt niet overgenomen. Het onderscheid hoofdtransportas, doorgaande
en overige hoofdvaarweg, en overige vaarweg is geïntroduceerd in het Tweede
Structuurschema Verkeer en Vervoer uit 1988 en nog steeds actueel. Daarom is gekozen
in kaart 9 voor de betreffende definitie voor de vaarweg.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

75

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

009

4

Inzake Ontwerp Nationaal Waterprogramma
Energietransitie en verduurzaming, sub Innovatieve technieken energietransitie (pagina
119):
Graag zouden wij zien dat er in de (directe) nabijheid van de haven ruimte op zee
(Noordzee en/of Waddenzee) wordt aangewezen, welke gebruikt kan worden als
pilotlocatie voor nieuwe technologieën voor mariene energie, zoals getijden- en
golfslagenergie, en zeewier etc. Een en ander aansluitend op hetgeen hierover ook is
opgenomen in de Agenda voor het Waddengebied 2050 (pagina 51 onder 7) ten
behoeve van de Waddenzee/ Noordzeekustzone over experimenteerruimte voor
energetische innovaties.
Daarnaast heeft de Tweede Kamer middels twee moties net voor het zomerreces van
2021 steun gegeven aan het subsidiabel maken van innovatieprogramma’s en
grootschalige demonstratieprojecten voor energie uit water. Het aanwijzen van
gebieden hiervoor in de Noordzeekustzone zou hier een (grote) toegevoegde waarde
hebben. Wij zouden u dan ook willen uitnodigen om samen met de regio in gesprek te
gaan om te bezien wat nodig is om te komen tot aanwijzing van deze gebieden, welke
tevens aansluiten op de ontwikkelingen in de Regio Deal en het Maritiem Cluster.

De motie van het lid Stoffer c.s. van 8 juli 2021 is aangenomen tijdens het debat over de
gezamenlijke EZK-IenW brief (kenmerk DGKE-E / 21011856) aan de Tweede Kamer over
de Verkenning Elektriciteit uit Water. In de brief is gesteld dat bestaand beleid over
elektriciteit uit water vooralsnog niet wordt aangepast, waarbij aangetekend dat op
sommige onderdelen nog nader onderzoek nodig is. Momenteel wordt samen met
kennisinstituten bepaald welke vragen waar belegd worden. Gezien de drukte in het
Noordzee(kust)gebied is het noodzakelijk een gedegen plan te hebben voor demonstratieprojecten. Dat is er nog niet. Meer kennis en inzicht is nodig om te bepalen of, en zo
ja waar, pilots en grootschalige demonstratieprojecten aangewezen kunnen worden,
zeker gezien de verwachte impact van een aantal (grootschalige) voorstellen op
waterveiligheid, ecologie en andere gebruiksfuncties. Hierover kan (mogelijk binnen
bestaande samenwerkingsverbanden) dan ook een gesprek met de regio Kop van
Noord-Holland worden gevoerd.

Nee

009

5

Inzake Ontwerp Nationaal Waterprogramma
Onderhoudsafmetingen vaargeulen (Pagina 275, tabel 6):
De Waddenzeehavens (waaronder Port of Helder) is door ondertekening van de Agenda
voor het Waddengebied 2050 betrokken bij de bereikbaarheid van Harlingen via de
Boontjes.
In de oorspronkelijke tabel stond in de voetnoten dat RWS niet in de buitendelta zou
baggeren. Die voetnoot is nu verwijderd. Alleen heeft het verwijderen van de voetnoot
voor de Boontjes geleid tot twee nieuwe zinnen, die het verwijderen van de voetnoot
ontkrachten. De inhoud van deze zinnen is vergelijkbaar met de oorspronkelijke
voetnoot:
“* Voor de vaarweg Kornwerderzand - Harlingen (Boontjes) is definitieve besluitvorming over het onderhoud in 2022 gepland.”
Concreet voorstel: De nieuwe zinnen geven de haven en de gemeente geen enkele
garantie. Die zinnen zouden er dus uit moeten.

De betreffende tekst in het NWP is in lijn gebracht met de letterlijke tekst van de Agenda
voor het Waddengebied 2050. Voor de vaarweg Boontjes betekent dit dat de huidige
dimensies ten aanzien van diepte -3.80 m. NAP en breedte 100 m. in principe worden
gegarandeerd gedurende de looptijd van het NWP (2022 tot en met 2027). Alleen de
eerder met de regio afgesproken evaluatie van de onderhoudspilot van vaarweg
Boontjes kan verandering brengen in de onderhoudssituatie. De met de regio
afgesproken kostenverdeling van de onderhoudspilot wordt gehandhaafd en de
evaluatie wordt in 2022 gewoon uitgevoerd overeenkomstig antwoord 6 van de
voormalige minister op Kamervragen van 20 juli 2020: “Er zal in 2022 aanvullend
economisch, morfologisch en ecologisch onderzoek worden uitgevoerd, waarmee de
kosten, baten en de gevolgen voor de Waddenzee voor zowel de kortere als de langere
termijn inzichtelijk worden gemaakt”. Bij deze evaluatie zullen niet alleen de overheden
worden betrokken maar ook de (belanghebbende) stakeholders, namelijk de havens en
de Coalitie Wadden Natuurlijk. Op basis van de evaluatie wordt bepaald hoe de
onderhoudssituatie van vaarweg Boontjes er vanaf 2023 tot met 2027 precies uit zal
zien.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

76

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

009

6

Inzake ‘Ontwerp Programma Noordzee’
Concreet voorstel: Den Helder opnemen in het Programma Noordzee, kaart 1 pagina 5,
als huidig aanlandingspunt kabels en leidingen. Daarnaast biedt de Noordkop, en in het
bijzonder Den Helder, de ruimte om, aansluitend op de aanlandingslocatie van het
kabels- en leidingentracé de mogelijkheid om een proefproject op te zetten om
elektrolyse op zee mogelijk te maken.
Toelichting:
- Aanlandingspunt kabels en leidingen (pagina 5 kaartje);
- Om na 2030 elektrolyse op zee mogelijk te maken, zal het Rijk één of meer proefprojecten (helpen) opzetten (pagina 62, 1e kolom, 3e alinea)
- Korte termijn zaken die onderzocht en geregeld moeten worden om ontwikkelingen
op het gebied van waterstof mogelijk te maken
(pagina 62, 2e kolom):
- Hergebruik bestaand gasinfrastructuur voor productie van waterstof op platforms en
opslag van waterstof in lege gasvelden (indien nodig), en transport van waterstof naar
land via bestaande pijpleidingen
- Nabij aanlandingspunten aan de kust ruimte reserveren voor elektrolyse installaties,
compressie en transport van waterstof Op bedoelde kaart op pagina 5 wordt het huidig
gebruik van de Noordzee in beeld gebracht. De olie- en gasvelden, platforms en
aanlandlocaties voor elektriciteit staan op de kaart. Den Helder is hier niet opgenomen
als zijnde een bestaand aanlandingspunt kabels en leidingen. Den Helder is al sinds jaar
en dag aanlandpunt van het overgrote deel van het aardgas afkomstig van de Noordzee.
(zie ook 1. Nationaal Waterprogramma, sub 1.1).
Daarnaast biedt de Noordkop, en in het bijzonder Den Helder, de ruimte om, aansluitend op de aanlandingslocatie van het kabels- en leidingentracé de mogelijkheid om
een proefproject op te zetten om elektrolyse op zee mogelijk te maken. (zie ook 1.
Nationaal Waterprogramma, sub 1.1).
Daarnaast wordt er nabij aanlandingspunten naar ruimte gezocht om deze te reserveren
voor elektrolyse-installaties, compressie en transport van waterstof. Deze ruimte is
voorhanden in de regio, waaronder bij Port of Den Helder. Deze ruimte is zelfs gelegen
naast de reeds aanwezige gasleidingeninfrastructuur vanaf de Noordzee naar de
NAM-locatie in Den Helder. (Bedrijvenpark Kooypunt). Op dit moment is er nog geen
380 Kv verbinding in de Noordkop, maar er wordt wel onderzoek naar gedaan.
Aanlanding van elektriciteit bij Den Helder zou het upgraden van de elektriciteitinfra een
stimulans kunnen geven. Tevens zou het het vestigingsklimaat een economische boost
kunnen geven. De bestaande gasinfrastructuur naar de aanlandingslocatie bij Den
Helder kan voor hergebruik ingezet worden voor het transport van waterstof naar land.

Naar aanleiding van uw zienswijze is Den Helder opgenomen als aanlandingspunt voor
kabels en leidingen op kaart 1 van het PNZ (huidig gebruik van de Noordzee). In de
Verkenning Aanlanding Windenergie op Zee (VAWOZ) 2040 wordt de Kop van
Noord-Holland meegenomen als één van de mogelijke aanlandlocaties voor kabels en
pijpleidingen. Uiteindelijk wordt in het VAWOZ-traject besloten of er wel of niet
ruimtelijke procedures worden gestart om een kabel of pijpleiding naar de Kop van
Noord-Holland aan te leggen. Den Helder zal daar naar verwachting op de langere
termijn ook een rol in hebben. De reden dat Den Helder niet is meegenomen in de
verkenning 2030 is dat er geen (380kV) hoogspanningsstation/verbinding aanwezig is
en waterstofproductie op zee niet op deze schaal als kosteneffectief wordt gezien tot
2030. Na 2030 zou dit wel het geval kunnen zijn wat nader verkend wordt als onderdeel
van VAWOZ 2031-2040.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

77

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

009

7

Inzake ‘Ontwerp Programma Noordzee’

Uw tekstvoorstel is in het PNZ overgenomen.

Ja

Uw tekstvoorstel is overgenomen in het PNZ in hoofdstuk 5.2 Visie, ambitie en
opgaven, met uitzondering van het tekstgedeelte ‘die aanlandt bij onder meer Den
Helder’. De infrastructuur landt op meer plekken aan en het is niet nodig afzonderlijke
locaties te benoemen.

Ja

Ontwikkeling van een duurzaam Noordzee-energiesysteem (pagina 53, 2e kolom):
Deze ontwikkeling zal langs de volgende lijnen plaatsvinden:
- Direct aanlanden van op zee geproduceerde energie bij de industrieclusters.
Hoe ruim of smal moet ‘direct’ worden gezien? In Noord-Holland wordt op bovenregionale schaal in samenhang naar de drie zeehavens Den Helder, IJmuiden en Amsterdam
gekeken en de centrale rol die (zee)havens spelen in de energietransitie. In nog groter
verband wordt er samengewerkt tussen de havens Groningen Seaports, Port of
Amsterdam en Port of Den Helder in het kader Hydroports. De gunstige positionering
van de Kop van Noord-Holland voor aanlanding van waterstof door de aanwezige
gasinfrastructuur en de vraag naar waterstof in het NZKG-gebied en bijv. in Duitsland,
vullen elkaar aan. In de in mei 2021 gepubliceerde Havenschets (m.m.v. New Energy
Coalition, TNO en Universiteit Groningen) wordt de toegevoegde waarde van de drie
zeehavens aan de energietransitie onderschreven. Daarnaast wordt er inmiddels bij
VAWOZ 2040 ook niet meer per definitie gekeken naar aanlanding daar waar de vraag
is, mede in verband met ruimtegebrek. Dat pleit, gelet op de beschikbaarheid van
ruimte in de Kop van Noord-Holland, temeer voor aanlanding bij Den Helder.
Concreet voorstel:
Tekst pagina 53 “In grote lijnen zal de ontwikkeling van een duurzaam Noordzee- energiesysteem langs de volgende lijnen plaatsvinden”, 1e bullit, het woord *Direct* te
schrappen, en verder te wijzigen in: Aanlanden van op zee geproduceerde energie bij de
industrieclusters of door invoeden van waterstof op de waterstofbackbone naar de
industrieclusters.
009

8

Inzake ‘Ontwerp Programma Noordzee’
Het hergebruik van al aanwezige gasinfrastructuur op zee (platforms en leidingen) biedt
mogelijk een oplossing voor het transport en de opslag van waterstof (pagina 54, 1e
kolom, 2e gedachtestreepje).
Dit hergebruik wordt vanuit Port of Den Helder onderschreven.
De Kop van Noord-Holland en specifiek Den Helder is reeds aangesloten op een rijk
vertakte infrastructuur voor het transport van gas, zie hiervoor ook 1.1. NWP
Aanlanding kabels en leidingen vanaf de Noordzee. Tevens heeft Gasunie, zoals hiervoor
ook vermeld, concrete plannen om vanuit Den Helder een aansluiting te realiseren op
de waterstofbackbone.
Daarnaast worden op de kaart op pagina 99, extra zoekgebieden windenergie
2022-2025 gepositioneerd. Een aantal van deze zoekgebieden liggen “voor de deur” bij
Den Helder. Ook hier kan het hergebruik van de gasinfrastructuur en dus aanlanding bij
Den Helder een (grote) rol spelen. Daarbij zouden de eerdergenoemde voorstellen (mbt
elektrolyse en ruimte) op pagina 62 ook een rol kunnen vervullen.
De tekst kan daarom aangescherpt worden.
Concreet voorstel: Tekst aan te vullen:
Het hergebruik van al aanwezige gasinfrastructuur op zee (platforms en leidingen) die
aanlandt bij onder meer Den Helder, biedt mogelijk een oplossing voor het transport en
de opslag van o.a. waterstof en CCS (pagina 54 1e bullit, 2e gedachtestreepje).

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

78

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

009

9

Inzake ‘Ontwerp Programma Noordzee’
Hergebruik olie- en gasplatforms (pagina 61):
In de Mijnbouwwet en het Mijnbouwbesluit is de norm dat olie- en gasplatforms die
buiten werking zijn gesteld altijd worden opgeruimd, tenzij ze worden hergebruikt voor
bijvoorbeeld opslag van waterstof of CO₂.
Het hergebruik van bestaande infrastructuur voor bijv. toekomstige waterstofproductie,
plaatsen elektrolyzers etc. ondersteunen wij. Wij menen dat er behoedzaam omgegaan
moet worden met het weghalen van platforms die buiten werking zijn gesteld en dat dit
niet te snel moet gebeuren. Dat risico bestaat, omdat op dit moment nog niet concreet
bekend is hoe de waterstofproductie c.q. de gehele energietransitie zich na 2030 op de
Noordzee gaat ontwikkelen.
Concreet voorstel: Tekst onder kopje “Gasinfrastructuur”, pagina 61, aan te vullen met:
Voor het verwijderen wordt een zodanige termijn in acht genomen dat platforms niet te
snel worden weggehaald, waarmee kansen voor andere toepassingen, zoals ombouw
met elektrolyzers voor H2-productie, worden behouden.

De minister van Economische Zaken en Klimaat heeft onder andere met het oog op de
energietransitie voorzien in een wijziging van de Mijnbouwwet. Wanneer een mijnbouwwerk geheel of gedeeltelijk kan worden hergebruikt, kan de minister een tijdelijke
ontheffing verlenen van de verwijderingsplicht. Het is immers van belang om voorafgaand aan het nemen van onomkeerbare stappen potentieel hergebruik, zoals de
ombouw van voormalige winningsplatfoms met elektrolyzers in het kader van
waterstofproductie, goed te onderzoeken. De Mijnbouwwet voorziet hiermee in een
proces waarin hergebruik in het kader van de energietransitie ten volle wordt benut. Uw
tekstvoorstel is in het PNZ overgenomen

Ja

009

10

Inzake ‘Ontwerp Programma Noordzee’
Aspecten bij afweging (pagina 104, 2e kolom)
In deze paragraaf staat een opsomming van aspecten die meewegen bij de afweging
omtrent de aanwijzing van windenergiegebieden. In het ontwerp Programma Noordzee
komt op diverse plekken terug dat hergebruik van bestaande infrastructuur op de
Noordzee een belangrijk aspect is om kapitaalvernietiging te voorkomen. Dit is mede
vanuit het oogpunt van duurzaamheid en circulaire economie. Dit aspect ontbreekt
echter in de opsomming voor de afweging.
Ook zou het aspect afstand van windpark naar aanlandingspunt moeten worden
meegewogen bij de aanwijzing van windenergiegebieden. In VAWOZ 2040 is de
koppeling tussen aanlandingspunt en vraag ook losgelaten, ivm ruimtegebrek bij de
locaties waar de vraag is.
Zoals ook op de kaart Windenergie Noordzee te zien is, is Den Helder (gelegen in de
rode cirkel) qua afstand gunstig
gelegen om als aanlandingspunt van elektriciteit en/of waterstof in aanmerking te
komen, mede ook omdat de bestaande gasinfrastructuur uit dat gebied al aanlandt in
Den Helder.
Concreet voorstel: De opsomming aan te vullen met de volgende aspecten:
- hergebruik bestaande infrastructuur
- afstand tussen windpark(en) en aanlandingspunt.

Bij gelijkblijvende omstandigheden zal hergebruik de voorkeur hebben boven
vernieuwing van infrastructuur. Ook de afstand tot een aanlandingslocatie/de
energievraag weegt mee. Beide aspecten zijn ook economisch voordeliger en worden
daardoor al automatisch meegenomen in elke afweging. Daarom zijn ze niet afzonderlijk benoemd.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

79

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

009

11

Inzake ‘Ontwerp Programma Noordzee’
De energietransitie op zee en de aansluiting van op zee gewonnen
energie op land zijn voor de planperiode een dominant aandachtsgebied voor Rijk en
regio’s (pagina 106):
Aanlandregio’s in ons land spelen hier al op in, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de waterstofambities in Groningen (pagina 106, 2e alinea).
Ook in de regio Noord-Holland Noord is een uitgebreid waterstofprogramma in
uitvoering. In de met het Rijk gesloten Regio Deal Maritiem Cluster Kop van NoordHolland is ook een programmalijn waterstofeconomie opgenomen. Het Rijk erkent dus
ook de waterstofambities in De Kop. Hetgeen eveneens ook bevestigd is in de
Havennota 2020-2030. Concreet voorstel: Tekst aan te vullen met: Aanlandregio’s in
ons land spelen hier al op in, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de waterstofambities in
Groningen, Noord-Holland Noord en Noordzeekanaalgebied mede in relatie tot
Hydroports en de concrete plannen van de Gasunie mbt de backbone tussen de drie
zeehavens, Groningen Seaports, Port of Den Helder en Port of Amsterdam.

Alle (grotere) Nederlandse havens zijn in meer of mindere mate bezig zich te positioneren als plek waar waterstof aan land kan worden gebracht en/of geproduceerd. Het Rijk
juicht deze ontwikkelingen toe. In paragraaf 9.5.2 naast Groningen ook Noord-Holland
Noord en Noordzeekanaalgebied genoemd worden ls voorbeelden van aanlandregio's
met waterstofambities.

Ja

009

12

Inzake ‘Ontwerp Programma Noordzee’
Deze zeehavens krijgen bij investeringen in bereikbaarheid steun van lokale en
regionale overheden en komen daarmee niet direct in aanmerking voor MIRTinvesteringen van het Rijk. (pagina 107, 2e kolom, 3e alinea):
Deze alinea gaat over zeehavens, waaronder Den Helder, die primair van lokaal of
regionaal belang zijn. De zeehaven van Den Helder kan echter niet enkel als zodanig
gepositioneerd worden. De zeehaven van Den Helder is óók van nationaal belang
omdat het de thuishaven van de Koninklijke Marine en de Kustwacht is. Daar komt bij
dat de Koninklijke Marine op basis van de Defensienota een groeiambitie heeft die extra
beslag legt op de ruimte in de zeehaven. Dit versterkt én onderschrijft het nationale
belang. Momenteel werken Provincie Noord-Holland, Koninklijke Marine en gemeente
Den Helder samen aan de opgaves in het Maritiem Cluster. Dit pleit ervoor om de haven
van Den Helder (zowel de defensie haven als de civiele haven) in aanmerking te laten
komen voor MIRT-investeringen of andere financieringsbronnen mogelijk te maken
wanneer de plannen straks concreet zijn, zeker gezien het nationale belang van de
defensie-haven en de rol die de civiele haven kan vervullen in de nationale energietransitieopgave.
Concreet voorstel: Het Maritiem Cluster op te nemen op de MIRT-lijst of andere
financieringsbronnen mogelijk te maken wanneer de plannen vanuit het Maritiem
Cluster concreet zijn.

De havens van nationaal belang zijn benoemd in de Havennota 2020 – 2030. De haven
van Den Helder is geen haven van nationaal belang in de economische zin, maar wel een
Rijkszeehaven van een bijzondere categorie gezien de combinatie van civiele en
defensiebelangen zoals in de Havennota 2020-2030 is geadresseerd. Er is momenteel
onder andere sprake van gezamenlijke Rijk-Regio inzet in het kader van de Regio Deal
Maritiem Cluster Kop van Noord-Holland. Het Meerjarenprogramma Infrastructuur,
Ruimte en Transport (MIRT) van het ministerie van IenW bevat rijksprojecten en
rijksprogramma’s waarmee wordt gewerkt aan de bereikbaarheid, veiligheid en
ruimtelijke inrichting van Nederland. Voor besluitvorming over nieuwe opgaven en
projecten wordt gebruikgemaakt van de MIRT-spelregels waarin onder meer de
werkwijze, rollen en taken van partijen en besluitvormingsvereisten staan opgenomen.
Of er binnen het Maritiem Cluster opgaven van nationaal belang zijn die passen binnen
de reikwijdte van het MIRT zal aan de hand van het beleid zoals onder meer geformuleerd in de Havennota moeten worden bepaald.

Nee

009

13

Wij hopen dat u tot aanpassing van de diverse passages in het Ontwerp Nationaal
Waterprogramma en Ontwerp Programma Noordzee zult overgaan en met ons in
gesprek zou willen gaan omtrent de mogelijkheden om een proefproject op te zetten
om elektrolyse op zee mogelijk te maken en de kansen die er, gelet op de ontwikkelingen op het gebied van waterstof binnen Port of Den Helder, liggen in dit gebied.

Graag verwijzen wij u naar de reacties op uw voorgaande deelzienswijzen waarin is
aangegeven waar deze leiden tot aanpassingen. Het ministerie van EZK ziet het belang
van proefprojecten en staat open voor een gesprek met u.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

80

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

010

1

Het stroomgebiedbeheerplan bevat een aantal kaarten met de resultaten van de
toestandsbeoordeling per biologisch kwaliteitselement alsook figuren met de evolutie
per parameter over de 3 planperiodes en een globale beoordeling op basis van het
‘meest gevoelig kwaliteitselement’. Dit geeft een genuanceerd beeld van de biologische
toestand en hoe deze geëvolueerd is. De overzichtskaart met een eindbeoordeling op
basis van het meest gevoelige kwaliteitselement is een ‘interessante’ kaart, maar een
eindbeoordeling o.b.v. het one-out-all-out-principe, zoals voorgeschreven door de
KRLW, ontbreekt.

Deel 1: In het SGBP worden zoveel mogelijk resultaten voor de afzonderlijke parameters gepresenteerd. Dit om recht te doen aan de monitoringsinspanning en om inzicht
te geven in de verbetering (of achteruitgang). Nederland heeft ervoor gekozen om in dit
SGBP geen kaart op te nemen op basis van het one-out-all-out (OOAO) principe omdat
dit geen inzicht geeft in welke en hoeveel parameters niet voldoen. Zo wordt bijvoorbeeld niet duidelijk of slechts 1 chemische stof niet voldoet of dat alle stoffen niet aan
de doelen voldoen. Het OOAO oordeel sluit vaak niet aan bij het actueel gebruik en de
beleving van burgers en maatschappelijke organisaties. Nederland voldoet aan de
voorwaarden van de KRW door alle benodigde informatie voor het genereren van een
kaart op basis van OOAO te rapporteren.
Deel 2: Helaas zijn bij de opmaak van figuren 3m-3p de verschillende kwaliteitselementen op de x-as niet opgenomen en is in het onderschrift foutief overal ‘Rijn’ opgenomen. In het definitieve SGBP worden de juist opgemaakte figuren met de juiste
onderschriften opgenomen.

Ja

In de figuren 3m – 3p wordt de evolutie van de resultaten voor fysico-chemie getoond,
alhoewel de figuren verschillen, verwijzen ze alle 4 naar de Rijn en is het niet duidelijk
welke resultaten met welk kwaliteitselement overeenstemmen.
Het stroomgebiedbeheerplan beschrijft een aantal redenen die er toe kunnen leiden dat
de toestand achteruit gegaan kan zijn. Voor resultaten van de beoordeling van
achteruitgang wordt verwezen naar de factsheets. In de factsheets is per waterlichaam
en per stof/kwaliteitselement door de waterbeheerder aangegeven of er sprake is van
achteruitgang die niet door methodische verschillen kan worden verklaard. Maar een
algemeen overzicht per stroomgebieddistrict met vastgestelde achteruitgangen
ontbreekt.
010

2

“Zowel het Nationaal Waterprogramma als het stroomgebiedbeheerplan stellen dat in
de regio van de Maas de doelen in sommige waterlichamen niet gehaald dreigen te
worden omdat grensoverschrijdende beken voor een aanzienlijke belasting zorgen.
Uiteraard zijn ook in Vlaanderen nog inspanningen nodig om de nutriëntenbelasting te
reduceren. Toch behoeven beide documenten enige nuancering. Het Nationaal
Waterprogramma stelt namelijk dat voor het Maasstroomgebied structurele aanpassingen in de landbouw nodig zijn om de doelen te kunnen halen. Grensoverschrijdende
verontreiniging is dus niet de enige oorzaak.
Voor alle waterlichamen in Vlaanderen is het reductiedoel berekend voor stikstof en
fosfor. Reduc-tiedoelen geven de vracht (in kg) weer die minstens aan netto emissie
verminderd moet worden in het afstroomgebied van het waterlichaam om de
milieukwaliteitsnorm voor die stof te behalen. Er is geen reductiedoel wanneer de
milieukwaliteitsnorm gehaald wordt. De reductiedoelen zijn toegewezen aan de
sectoren op basis van de relatieve bijdrage van de sectoren tot de netto emissie. Deze
aanpak laat toe in kaart te brengen welke inspanning door elk van de sectoren geleverd
dient te worden binnen het waterlichaam, zonder rekening te houden met de bovenstroomse belasting.
Voor het merendeel van de waterlichamen in het Maasbekken die aangrenzend zijn met
Nederlandse waterlichamen is er geen doelafstand meer voor stikstof.
Dat wil zeggen dat de zogenaamde aanzienlijke belasting waarschijnlijk het gevolg is
van de verschillende normenstelsels die gehanteerd worden in Vlaanderen en
Nederland. Inspanningen in Vlaanderen focussen dan ook in eerste instantie op het
wegwerken van de doelafstand in de andere waterlichamen. Dit neemt niet weg dat het
generieke beleid ook in deze waterlichamen nog voor verdere daling van de emissies
kan zorgen.
Voor fosfor is er wel nog in een groot aantal waterlichamen een doelafstand.

Deel 3: In het SGBP is in paragraaf 2.4 ‘Uitzonderingen’ een overzicht opgenomen van
de gebruikte uitzonderingsbepalingen per stroomgebied. Daaronder ook art. 4.6
“Tijdelijke achteruitgang”.

Nederland heeft een zienswijze ingediend (maart 2021) op het Vlaamse ontwerpstroomgebiedbeheerplan, hierin is ook aandacht gevraagd voor de wateren waarvan
met redelijke zekerheid wordt ingeschat dat doelen voor fosfaat en stikstof in 2027 niet
gehaald worden (mede) door nutriëntenbelasting vanuit het buitenland. Ook de
bekende KRW normverschillen die in de loop der tijd zijn ontstaan, komen in die
zienswijze aan de orde. Nederland gaat ervan uit dat de normen die worden gehanteerd
voor de Nederlandse waterlichamen maatgevend zijn voor het vraagstuk van bovenstroomse afwenteling (art. 4.8 KRW). Het verheugt ons dan ook van u te vernemen dat
verdere emissiedaling voor stikstof door generiek beleid in de lijn der verwachting ligt.
Daarnaast zijn we benieuwd naar de mogelijke consequenties die Vlaanderen verbindt
aan de geconstateerde doelafstand voor fosfor. In stroomgebiedcommissies is er
regelmatig aandacht voor de rol van buitenland belasting bij het bereiken van de goede
ecologische en chemische toestand in stroomgebieden. Bovendien worden normen (en
verschillen) afgestemd in deze commissies, zo worden ze onder de aandacht gebracht
tijdens het samenstellen van de afstemmingsfiches Maas en Schelde in de betreffende
commissies (ISC en IMC).

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

81

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

010

3

De belasting per waterlichaam is weergegeven in factsheets. Stoffiches bevatten
informatie over de belasting voor chemische stoffen die verspreid over Nederland in
meerdere waterlichamen de norm niet halen. Hier wordt ook per stroomgebied
ingegaan op de belasting. De factsheets zijn niet klantvriendelijk te hanteren aangezien
deze gebundeld zijn per waterschap en zeer omvangrijke documenten zijn. De
factsheets bevatten (begrijpelijkerwijs) een aantal standaard-teksten, maar toch is enige
nuancering nodig. Zo worden in de factsheets voor een aantal waterschappen
gewasbeschermingsmiddelen en microverontreinigingen vermeld: “Naast regionale
aanpak van RWZI’s is een toereikende vermindering noodzakelijk van de belasting
vanuit de bronnen buitenland (België) en huidige en historische landbouwactiviteiten.
Provincies, waterschappen en gemeenten hebben onvoldoende instrumenten (zowel
juridisch als financieel) om al deze bronnen aan te pakken. Het halen van de KRWdoelen en -normen is alleen mogelijk met adequaat Rijksbeleid in combinatie met
gebiedsgericht maatwerk (Deltaplan Agrarisch Waterbeheer).” Deze verwijzing is niet
correct/terecht voor waterlichamen die enkel beïnvloed worden door drukken intern
Nederland. Het waterschap Aa en Maas heeft deze opmerking genuanceerd toegepast
terwijl dat niet het geval lijkt te zijn voor bv. het Waterschap Dommel, Limburg en
Brabantse Delta. In het SGBP is de buitenlandse belasting niet opgenomen. Hiervoor
wordt verwezen naar de stoffiches. De stoffiches bevatten een kwantificering van de
binnenlandse emissies en buitenlandse vracht per stroomgebied. De binnenlandse
vrachten lijken het resultaat van een emissie-inventaris terwijl de buitenlandse vrachten
eerder berekend lijken te zijn op basis van een concentratie in de waterloop vermenigvuldigd met het debiet. Voor de grote rivieren die Nederland binnenstromen met een
aanzienlijk debiet geeft zelfs een kleine concentratie al snel aanleiding tot een zeer grote
vracht. De vergelijking van de binnenlandse emissies met de buitenlandse aanvoer lijkt
daarom een vertekend beeld te geven.

Het gestelde over de stoffiches klopt. De grondslag voor het berekenen van buitenlandse en binnenlandse belasting wijkt onderling af. De buitenlandse belasting is
berekend uit de concentraties op de grens. Voor het berekenen van de binnenlandse
belasting wordt voor lozingen van bedrijven gebruik gemaakt van het elektronisch
milieujaarverslag en voor diffuse lozingen van modelberekeningen. De gepresenteerde
taartdiagrammen geven een indicatie van de binnenlandse ten opzichte van de
buitenlandse belasting. De stoffiches zijn niet bedoeld en niet geschikt voor het
afwegen van mogelijke maatregelen. Daarvoor kunnen de waterbeheerders onder meer
gebruik maken van de ‘Basisdocumentatie probleemstoffen KRW’.

Nee

010

4

In het stroomgebiedbeheerplan wordt aangegeven dat de diepe zandpakketten in het
stroomgebied van de Schelde een grensoverschrijdend grondwaterlichaam vormen
waarvoor binnen de Internationale Scheldecommissie afstemming met het Vlaams
Gewest plaatsvindt voor de monitoring en toestandsbepaling in grondwater.
Vlaanderen heeft geen grensoverschrijdende (grond)waterlichamen aangeduid. Ook
voor andere (oppervlakte)waterlichamen (zowel Schelde als Maas) gebeurt binnen de
riviercommissies of bilateraal afstemming over monitoring en toestandsbepaling. Dit
vormt geen aanleiding om deze waterlichamen aan te duiden als grensoverschrijdend.
In Vlaanderen worden alle grondwaterwaterlichamen afgebakend in grensoverschrijdende aquifers, aangeduid als ‘aangrenzend’. Volgens het nieuw CISrapporteringsrichtsnoer zijn wel nadere afspraken nodig m.b.t. de (GIS)-rapportering
van aangrenzende (en grensvormende) waterlichamen.

Het is correct dat afstemming over grensoverschrijdende grond- en oppervlaktewaterlichamen plaats vindt in de stroomgebiedcommissies en tijdens bilateraal (regionaal)
overleg. Zowel voor Schelde (Internationale Schelde Commissie) als Maas
(Internationale Maas Commissie) worden afstemmingsfiches gemaakt voor de
grond- en oppervlakte wateren die grenzen aan de wateren van buurlanden. Deze
afstemmingsfiches zullen een bijlage vormen van de overkoepelende stroomgebiedbeheerplannen (deel A). Het in uw reactie genoemde grensoverschrijdende grondwaterlichaam in de Schelde wordt benoemd als ‘grensoverschrijdend aquifer’ in het overkoepelende Schelde stroomgebiedbeheerplan.
In de nieuwe CIS reporting guidance is de interpretatie van ‘transboundary water body’
uitgebreid door de Europese Commissie naar: voor rapportage doeleinden wordt ook
een waterlichaam dat geheel binnen een lidstaat ligt maar aangrenzend is aan een
waterlichaam in een ander land ook beschouwd als grensoverschrijdend. In Nederland
is geïnventariseerd welke wateren grensoverschrijdend zijn. Deze lijst met wateren is
afgestemd met de buurlanden in de relevante stroomgebiedcommissies. Voor al deze
wateren zal de vraag in de rapportage of er internationale samenwerking plaats vindt
worden aangemerkt als positief. Deze afstemming vindt namelijk al plaats in de
bestaande overleg gremia.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

82

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

011

1

Ten aanzien van het Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027, en in het bijzonder
hoofdstukken 9 en 10, wil de KVNR het volgende inbrengen.
Aangaande het traject van aanwijzing van windenergiegebieden, als beschreven in de
tabellen 9.1 en 9.2, doet de KVNR de volgende zeven verzoeken:

De gebieden Hollandse Kust (zuidwest) en (noordwest) zijn afgevallen. Over zoekgebieden 8 en 5 middenberm wordt besloten tijdens een voorziene partiële herziening
waarbij de door u aangekaarte scheepvaartbelangen en risico’s worden meegewogen.
Voor verbindingen met een toekomstige Arctische zeeroute en een clearway tussen
Amsterdam en het Verenigd Koninkrijk is zoekruimte op de kaart gezet, de noodzaak
van deze toekomstige clearways is benoemd in het PNZ. Er wordt gestreefd naar
eenduidige regels voor doorvaart en medegebruik op de Nederlandse Noordzee. Dit
betekent dat de uitgangspunten voor doorvaart en medegebruik in principe opgaan
voor alle (toekomstige) Nederlandse windenergiegebieden, met de mogelijkheid
hiervan onder bijzondere omstandigheden af te wijken. Zie voor verdere toelichting
hoofdstuk 10.1.3 van het Programma Noordzee.

Nee

1. Zie af van “Hollandse Kust Zuidwest”;
2. Zie af van “Hollandse Kust Noordwest”;
3. Zie af van “zoekgebied 8”;
4. Zie af van de middenberm tussen “zoekgebied 5” en “zoekgebied 6”;
5. Voorzie in goede verbindingen met de Arctische scheepsroute;
6. Voorzie in een veilige corridor tussen enerzijds Amsterdam en anderzijds de meest
westelijke diepwaterroute en het Verenigd Koninkrijk; en
7. Voorzie in een eensluidend beleid voor doorvaart en medegebruik van windenergiegebieden.
In bijgevoegd position paper “De veilige en vlotte navigatie op de Noordzee zekerstellen
te midden van windenergiegebieden” van o.a. de KVNR wordt een toelichting gegeven
op deze zeven verzoeken.
011

2

Aangaande de inrichting van eenmaal aangewezen windenergiegebieden doet de KVNR
twee verzoeken:
1. Zorg voor VTS-dekking
Alle Nederlandse windenergiegebieden - en zo mogelijk het gehele Nederlandse
continentaal plat - moeten onder (radar-)dekking van een scheepvaartverkeersbegeleidingssysteem (Vessel Traffic Service – VTS) gebracht worden.
2. Zorg voor assistentieschepen bij de windenergiegebieden
Bij ieder windenergiegebied moeten assistentieschepen (emergency standby vessels
- ESVs) komen te liggen om in geval van nood een aanvaring van een schip met
windturbines te verijdelen.

In zowel het NWP als het PNZ is aandacht voor de toename van risico’s voor
scheepvaart(veiligheid) door de ontwikkeling van windenergie op zee. Een beleidsuitgangspunt, onder meer door verankering in de beleidsnota Maritieme Veiligheid, is dat
de risicotoename tenminste gemitigeerd wordt teneinde de doelstelling om elk jaar een
veiligere (scheepvaart)omgeving na te streven, gestalte te kunnen geven. Daartoe zijn in
een eerder stadium reeds besluiten genomen over maatregelen in het voorzien van
nautische apparatuur en personeel bij Kustwacht ten behoeve van Vessel Traffic
Monitoring rondom windparken en de aanschaf van een aantal extra Emergency
Response and Towing Vessels (ERTV’s) en zijn deze onderwerpen helder bij de verdere
ontwikkeling van windenergie op zee. De mate waarin en of extra voorzieningen nodig
zijn, worden nader onderzocht in het Monitoring en Onderzoeksprogramma
Scheepvaartveiligheid Wind Op Zee (MOSWOZ), dat uitgevoerd wordt door RWS. Zowel
verkeersbegeleiding rondom windparken en de inzet van ERTV’s zijn daarbinnen twee
van de thema’s.

Nee

011

3

Ten aanzien van het Ontwerp Nationaal Water Programma 2022-2027, en in het
bijzonder hoofdstuk 18 (Noordzee) in deel C, verwijst de KVNR graag naar de hierboven
genoemde zienswijzen van de KVNR op het Ontwerp Programma Noordzee, die ook van
toepassing zijn op dit hoofdstuk 18.

Hoofdstuk 18 uit het NWP is aangepast naar aanleiding van de aangewezen windenergiegebieden - en afgevallen zoekgebieden - in het Aanvullend Ontwerp PNZ. Ook wordt
de noodzaak om scheepvaartveiligheid en bereikbaarheid van routes te borgen hier
beschreven.

Nee

012

1

Het programma Noordzee is voor de Waddeneilanden een belangrijk programma. De
Waddeneilanden grenzen aan de Noordzee, zodat ambities en acties in de Noordzee
direct dan wel indirect van invloed zijn op het leven op de eilanden. Het ontwerp
programma zoals dat ter visie is gelegd is een uitgebreid document. Toch merken wij dat
vier in onze ogen cruciale onderdelen ontbreken. Het gaat daarbij om de samenhang
tussen:
1) De scheepvaart en de kustveiligheid;
2) De scheepvaart en de stikstofdepositie;
3) De visserij en toegang tot de Noordzee;
4) Staand wantvisserij

Uw zienswijze is een inleiding op de vier hieropvolgende deelzienswijzen. U wordt
daarom voor de beantwoording naar de reactie op uw overige deelzienswijzen
verwezen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

83

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

012

2

Ad. 1. De ramp met de MSC Zoë enkele jaren geleden heeft grote impact gehad. De
gevolgen van een scheepsramp voor de leefbaarheid en natuurwaarden op eilanden zijn
enorm. De ramp heeft ons doen realiseren dat zo’n ramp nooit weer plaats mag
hebben. Na die ramp zijn daarom vele acties in gang gezet om tot nadere regelgevingen
een afspraken te komen om een dergelijke ramp in de toekomst te voorkomen.
Daarover zien wij niets terug in het programma.
In het hoofdstuk over de scheepvaart wordt nergens expliciet de relatie gelegd tussen
scheepvaart en de kustveiligheid. Ook de maatregelen die nodig zijn om een ramp als
met de MSC Zoë te voorkomen worden nergens beschreven. In het hoofdstuk over de
ontwikkelingen in de scheepvaart en de veiligheid wordt alleen aangegeven dat de
risico’s op aanvaringen groter worden door de komst van meer windmolenparken op
zee. De acties die worden beschreven om tot aanpassing van routering te komen,
bestaande routeringen te waarborgen en nieuwe routeringen te kunnen garanderen,
hebben geen enkele relatie met kustveiligheid. In hetzelfde hoofdstuk wordt de
verwachting uitgesproken dat de scheepvaart verder zal intensiveren. Normaal
gesproken nemen hierdoor de risico’s toe. Ook hierbij wordt nergens ingegaan op de
maatregelen die nodig zijn om aanvaringen te voorkomen.De bescherming van ieder
kustgebied is van evident belang, maar juist de uniciteit en de bijzondere waarden van
de eilanden en het achterliggende Waddengebied, mede aangewezen als Unesco
werelderfgoed gebied, verdient de nodige aandacht.In verband met de te verwachten
toename van de drukte vragen wij ook uw aandacht voor de rol van de kustwacht en de
bijbehorende hulpdiensten. Vanaf de 5 eilanden houdt de kustwacht (Schier en
Terschelling) met vuurtorens de wacht. Daarnaast hebben we als eilanden 1 of
meerdere KNRM-stations. De intensiever gebruikte Noordzee brengt op zichzelf al extra
risico’s met zich mee en in het programma mag wat ons betreft de vraag worden
beantwoord of de kustwacht en hulpdiensten op de extra drukte zijn voorbereid. Wij
vragen u nadrukkelijk in het programma Noordzee ruimte in te lassen voor de aanpak
die op korte termijn wordt voorgestaan met betrekking tot de bescherming van de kust,
de eilanden, en de Waddenzee in relatie tot de veiligheid, routering en intensivering van
de zeescheepvaart op de Noordzee.

In het Omgevingsberaad Wadden van 31 augustus jl. heeft het ministerie van IenW
toegezegd een tekst te willen opnemen in het PNZ waarin wordt verwezen naar het
ongeval met de MSC Zoe en de maatregelen die het ministerie naar aanleiding daarvan
heeft genomen of nog gaat nemen ter voorkoming van containerverlies boven de
Wadden. De volgende tekst is in het PNZ toegevoegd aan paragraaf 6.1.2: “Naar
aanleiding van het ongeval met het containerschip MSC Zoe in januari 2019, waarbij
342 containers in zee raakten en een grote hoeveelheid lading daarvan aanspoelde op
de Waddenkust, werkt de overheid aan het veiliger maken van containertransport
boven de Wadden, waarover de minister van Infrastructuur en Waterstaat de Tweede
Kamer diverse keren heeft geïnformeerd (kst.31409 Nr.291, kst.31409 Nr.308,
kst.31409 Nr.339). Aangezien een aantal maatregelen nog in ontwikkeling is en/of in
IMO verband moet worden afgestemd, zal de minister van IenW de Tweede Kamer
hierover regelmatig blijven informeren.”

Ja

012

3

Ad. 2. In heel Nederland worden zeer hoge ambities ingenomen om op zeer korte
termijn tot verregaande vermindering van de CO2 uitstoot te komen. Op de
Waddeneilanden is een belangrijk deel van de stikstofdepositie afkomstig van de
zeescheepvaart.
En juist met die scheepvaart zijn op rijksniveau afspraken gemaakt, dat zij pas in 2050
tot een vermindering van 70% uitstoot hoeven te komen. Op de Waddeneilanden is een
belangrijk deel van de stikstofdepositie afkomstig van de zeescheepvaart.
Wij willen u ter overdenking meegeven dat daar waar alle partijen in Nederland
voortdurende strengere normen en ambities worden opgelegd, de afspraak met
betrekking tot de zeescheepvaart te heroverwegen en ook voor hen een vergelijkbare
aanpak te kiezen.

Nederland heeft inderdaad met succes gepleit voor de zeer ambitieuze 55% CO2
Nee
reductiedoelstelling per 2030 waar ook de zeevaart aan moet gaan bijdragen. Ook in de
Internationale Maritieme Organisatie (IMO) staat Nederland samen met de andere
EU-lidstaten een heel ambitieus beleid voor. In een VN-organisatie waar heel veel
landen in de wereld deel van uitmaken hebben Nederland en de andere EU-lidstaten het
echter niet voor het zeggen. Voor overeenstemming over doelstellingen en maatregelen
is de instemming van die andere nodig, maar die zijn veelal – veel – minder ambitieus
dan Nederland. Dat is ook de reden dat NL er belang aan hecht dat de EU de eigen
verantwoordelijkheid neemt voor de zeevaart en komt tot maatregelen die de zeevaart
verduurzamen en die hopelijk ook de IMO in de goede richting duwt.

012

4

Ad. 3. De Nederlandse kottervloot zal in verband met de Brexit voor een groter deel
moeten gaan varen op het Nederlandse plat. Ook een deel van de garnalenvissers zit op
de Noordzee. Wij achten het waarborgen en optimaliseren van de toegang tot de
Noordzee van groot economisch belang, met name voor Texel en Terschelling.
Bovendien is de visserij van oudsher een belangrijke activiteit vanuit de
Waddeneilanden geweest en heeft daardoor voor de eilanden een grote cultuurhistorische waarde.
Graag vragen wij daarom ook uw aandacht voor deze voor ons belangrijke activiteit.

U doet een aanname dat in verband met de Brexit de Nederlandse kottervloot voor een
groter deel moet gaan varen op de Nederlandse Noordzee. Deze aanname is tot op
heden ongefundeerd. Wat de effecten van ‘displacement’ zijn door ruimtelijke en
technische maatregelen vanuit het GVB of vanuit andere landen is onduidelijk. Hiervoor
is in de kennisagenda opgenomen dat het Rijk juist deze ‘displacement’ laat onderzoeken. Het programma voorziet hiermee in hetgeen waarvoor door u aandacht wordt
gevraagd.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

84

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

012

5

Ad. 4. Op de Waddeneilanden is netvissen (kleinschalige staand wantvisserij) één van de
cultuur historische tradities die de eilanden rijk zijn. Cultuur historisch (mede)gebruik
wordt als zodanig erkend in de nieuwe Agenda voor het Waddengebied.

Er zijn in het PNZ geen verdere vangstbeperkingen voor recreatieve staand want visserij
opgenomen. Vangstmogelijkheden wat betreft zeebaars vallen onder het beleid van het
Gemeenschappelijk Visserijbeleid. Het PNZ heeft hier geen rol in.

Nee

In de samenvatting van het Programma Noordzee wordt de opgave voor de komende
jaren beschreven als het vinden van de juiste maatschappelijke balans om te kunnen
komen tot een efficiënte en veilige ruimtelijke ontwikkeling van de Noordzee die past
binnen de randvoorwaarden van een gezond ecosysteem. Dat stelt grenzen aan de
intensiteit van het gebruik. Het Programma Noordzee, inclusief de bijlage met het
programma van maatregelen voor de KRM, beschrijft juist de manier waarop aan
herstel van het ecosysteem wordt gewerkt in relatie tot de verschillende gebruiksfuncties. De zienswijze wordt niet herkend.

Nee

De Europese Commissie heeft een eigen notitie voor de definities van ‘beschermd’ en
‘strikt beschermd’ opgesteld. Naar verwachting zal de Commissie haar notitie in 2022
publiceren. In 2022 wordt op nationaal niveau een eerste invulling van de doelen voor
beschermde en strikt beschermde gebieden uitgewerkt, in een zogenoemde ‘pledge’.
Deze pledge, waarin lidstaten hun plannen voor het aanwijzen van (aanvullende)
beschermde gebieden uiteen zetten, dient eind 2022 ingediend te worden bij de
Commissie. Een toelichting hierop is opgenomen in de tekst.

Ja

In hoofdstuk 4. Waterveiligheid van het NWP is de visie op de kust beschreven.
Uitgangspunt bij het versterken van de kust is: zacht waar het kan, hard waar het moet.
Daarbij wordt daar waar het kan ingezet op zandsuppleties. Het rijk bevordert bouwen
met de natuur. In de kustzone is de afgelopen jaren al veel gedaan met dynamisch
kust- en duinbeheer. Het grootste voorbeeld is de Zandmotor voor de kust van
Zuid-Holland, waar in 2011 ruim 20 miljoen kubieke meter zand is aangebracht als
alternatief voor de reguliere zandsuppleties. Dit draagt bij aan het duurzaam handhaven
van onze kust, zodanig dat de nationale belangen van waterveiligheid en drinkwatervoorziening ook op lange termijn worden gegarandeerd. Andere functies van de kust
zoals natuur, biodiversiteit en cultuurhistorie profiteren van deze aanpak. Nadere
uitwerking van oplossingsrichtingen voor de verdediging van Nederland op de lange
termijn vindt plaats in het Kennisprogramma Zeespiegelstijging. Naar verwachting
zullen zandsuppleties ook op de lange termijn een belangrijk onderdeel uitmaken van
kustverdediging. Daarom wordt op zee voldoende ruimte gereserveerd voor
zandwinning.

Nee

Dit cultuurhistorisch medegebruik is vele malen kleiner van opzet dan de professionele
staand wantvisserij waarvan in het Programma Noordzee sprake is. Toch worden ook de
recreatieve netvissers steeds verder beperkt door diverse (Europese) regelgeving. Het
netvissen op de Waddeneilanden moet in perspectief worden gezien. De afgelopen
jaren hebben de vissers op de Waddeneilanden al veel van hun vrijheden moeten
inleveren. Het lijkt ons echter niet aannemelijk dat de teruggang van bijvoorbeeld de
zeebaars door recreatieve staand wantvisserij wordt veroorzaakt.
Wij pleiten er dan ook voor om geen verdere vangstbeperkende maatregelen voor
recreatief staand wantvisserij op te leggen en zien graag dat het vangen en behouden
van zeebaars weer wordt toegestaan, hooguit met een beperking voor december,
januari en februari zoals bij de hengelsport.
013

1

Programma Noordzee (PNZ) - Hoofdstuk 2 – Visie, ambitie en opgaven; Pag. 22: “Het
ecosysteem van de Noordzee is – hoewel intensiever gebruikt dan ooit – hersteld.”
Sturen op herstel of maximaal gebruik, maar beide lijkt een onrealistisch doel er moet
een goede balans zijn tussen de doelen van de energie transitie en andere gebruiksfuncties in een ecologisch gezond systeem.

013

2

PNZ - Hoofdstuk 2 – Visie, ambitie en opgaven; Pag. 23: “De definities van ‘ecologische
bescherming’ en ‘strikt beschermd’ worden in Europees kader nader uitgewerkt.”
Wanneer kunnen we deze verwachten?

013

3

PNZ - Hoofdstuk 2 – Visie, ambitie en opgaven
Algemeen: Een visie op kustversterking i.r.t. natuurherstel ontbreekt. Begin nu in de
kustzone met natuurlijke barrières die kansen bieden voor natuur. Dit zijn bouwstenen
voor de lange termijn verdediging van ons land.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

85

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

013

4

PNZ - Hoofdstuk 3 - Versterken marien ecosysteem

Uw constatering wordt onderschreven, het PNZ is overeenkomstig aangepast in de
laatste alinea van hoofdstuk 3.1.3.

Ja

Het is onduidelijk op welke kennisleemtes wordt gedoeld in de zienswijze. Windparken
in bedrijf vormen een barrière voor vogels en vleermuizen. De mate waarin ze een
barrière vormen verschilt per soort, maar dat er een barrière wordt gevormd is evident
en aangetoond door onderzoek vanuit het onderzoeksprogramma Wozep. Uw
tekstsuggestie is niet overgenomen.

Nee

Dit is een afspraak uit het Noordzeeakkoord en zal moeten worden uitgewerkt in het
Noordzeeoverleg

Nee

Deze afstemming heeft najaar 2021 plaatsgevonden.

Nee

De beïnvloeding van het nachtelijk duister door lichtbronnen op offshoreplatforms
heeft een verstorend effect op trekvogels en vleermuizen. Om deze effecten terug te
dringen zijn richtlijnen opgesteld die op basis van vrijwilligheid kunnen worden gevolgd.
Deze richtlijnen zijn te vinden op www.raddahallandskusten.se/pdf/ovriga/iala_recommendation_o117.pdf

Nee

Voor wat betreft passieve visserij toestaan in beschermde gebieden: activiteiten die in
beschermde gebieden kunnen worden toegestaan moeten een vergunning krijgen
waarbij aangetoond dient te worden dat deze geen significante effecten hebben op de
beschermingsdoelstellingen. Voor wat betreft de 10% strikt beschermd: De 10% strikt
beschermd zoals genoemd in hoofdstuk 3 onder paragraaf 3.3.2. Beschermde gebieden
en habitattypen, is onderdeel van de Europese Biodiversiteitstrategie en is nog niet
gedefinieerd. De mogelijke invulling varieert van een verbod op bodemberoerende
visserij tot geen enkele activiteit in beschermd gebied. De exacte invulling over 10%
strikt beschermd en welke activiteiten daar wel of niet mogen plaatsvinden zal niet
besloten worden in het PNZ. De positie van het kabinet ten opzichte van deze
doelstelling volgt naar verwachting in 2022.

Nee

Pag. 30, 3.1.3: Niet alleen geluid aanleg windparken meenemen, maar ook seismisch
onderzoek, uxo’s, olie- en gasstudies en scheepvaartgeluid in bredere zin
013

5

PNZ - Hoofdstuk 3 - Versterken marien ecosysteem
Pag. 32: “Windparken die in bedrijf zijn, vormen een barrière voor vogels en vleermuizen. Ze storen de dieren op hun trekroutes, en botsingen met de rotorbladen kunnen
verwondingen veroorzaken of dodelijk zijn.”
Verzoek dit minder stellig te presenteren door ‘kunnen’ toe te voegen voor ‘vormen’ en
‘kunnen’ voor ‘storen’. Die formulering is in lijn met de bestaande kennisleemtes.

013

6

PNZ - Hoofdstuk 3 - Versterken marien ecosysteem
Pag. 32: “Daarnaast is in het Noordzee Akkoord afgesproken dat iedere twee jaar een
‘Staat van de Noordzee’ wordt gepubliceerd, die de effecten van toezicht en de
resultaten uit monitoring
rapporteert.”
Alleen Kader Richtlijn Marien (KRM) of ook MONS? Alsook MONS, dan is 1x per 2 jaar,
wel erg frequent. Middelen zijn effectiever in te zetten door aanvullend /onderzoek/
monitoring dan doorlopend rapporteren.

013

7

PNZ - Hoofdstuk 3 - Versterken marien ecosysteem
Pag. 32: Wanneer wordt de Kennisagenda afgestemd tussen KRM en het MONS
programma?

013

8

PNZ - Hoofdstuk 3 - Versterken marien ecosysteem
Pag. 34: Richtlijnen lichtbronnen: waar zijn deze te vinden?
Hoe verhoudt zich dit tot de IALA richtlijnen die onder meer permanente actieve
verlichting bij windparken voorschrijven, hetgeen in strijd lijkt te zijn met de bepaling
(zowel kavelbesluit als NZP) voor het terugdringen van lichtverstoring op vogels en
vleermuizen.

013

9

PNZ - Hoofdstuk 3 - Versterken marien ecosysteem
Pag. 35: “Conform het akkoord stelt het kabinet het beleidsdoel om in 2023 een gebied
van 13,7 procent van de oppervlakte van de Nederlandse Noordzee te vrijwaren van
bodemberoerende visserij en dit percentage te laten oplopen naar 15 procent in 2030.”
- Dus wel passieve visserij toestaan in beschermde gebieden?
- Op pag. 36 wordt gesproken over 10% strikt beschermd, dus 10% waar geen enkele
gebruiksfunctie wordt toegestaan, ten dienste van de natuurtransitie.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

86

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

013

10

PNZ - Hoofdstuk 3 - Versterken marien ecosysteem

De opvatting dat kennisontwikkeling op het vlak van bijvangst zou kunnen leiden tot
effectievere, sectoroverstijgende maatregelen wordt herkend.

Nee

Handhaving en monitoring is onderdeel van de ‘Controle verordening (Verordening (EU)
1224/ 2009). Artikel 50 van deze verordening is van toepassing op visserij beperkte
gebieden. Daarnaast worden er aanvullende handhavingsmaatregelen voorgesteld.
Deze zullen onderdeel zijn bij de verdere uitwerking van de instandhoudingsmaatregelen. Het toezien op het naleven van deze maatregelen en geldende regelgeving is
onderdeel van het huidige beleid, daarnaast zijn er voor de acties genoemd in paragraaf
3.3.2 Beschermde gebieden en habitattypen, extra middelen beschikbaar gesteld voor
de handhavende partijen (NVWA).

Nee

De term ‘bodemdieren’ moet opgevat worden in de breedste zin van het woord. Dus
zoals benthische vissoorten maar ook schelpdieren en rifvormende wormen. Daarnaast
wordt gevraagd of soorten waar het goed mee gaat worden uitgesloten van beschermingsplannen. Er wordt niet gespecificeerd of actie- of soortenbeschermingsplannen
specifiek worden ontworpen voor soorten die een onwenselijke staat van instandhouding hebben. Mogelijk zijn er andere redenen om een actieplan op te stellen dan
vraagstukken rond de populatie.
De link met het MONS wordt bedoeld onder het kopje ‘Kennisagenda’: “In het kader van
de uitwerking van het Programma MONS is in 2021 in het Noordzeeoverleg een
kennisagenda met bijbehorende programmering vastgesteld.”
Wat betreft de relevantie van tweejaarlijkse evaluatie voor soorten zoals haaien en
roggen: het duurt inderdaad langer om effecten van maatregelen waar te nemen. Het
doel van de tweejaarlijkse evaluatie moet breder opgevat worden dan alleen een
evaluatie op het behalen van doelen maar ook op de evaluatie van de uitvoering van de
actie- en soortenbeschermingsplannen.

Nee

Wanneer blijkt dat bestaande kavelbesluiten gewijzigd dienen te worden dan is deze
mogelijkheid aanwezig. Wanneer huidige natuurinclusiefbouwen-maatregelen niet
effectief blijken kunnen er ook locatie specifieke redenen zijn waarom dit zo is. Mogelijk
zijn er dan andere instrumenten effectiever om tot een resultaat te komen dan wijziging
van het bestaande kavelbesluit. Daarnaast moeten de redenen waarom een kavelbesluit moet worden aangepast zwaarwegend zijn. In elk geval voor Windenergiegebied
Borssele en Windenergiegebied Hollandse Kust (zuid) dienen vergunninghouders zelf
een basismonitoring uit te voeren. In elk geval voor Hollandse Kust (west), VI en VII is
het voornemen hen hiervan te vrijwaren en zal het Rijk oplossingen zoeken om
monitoring te borgen. Het belang van tijdige afstemming met windparkontwikkelaars
en -operators om synergiën te kunnen borgen wordt herkend en gedeeld. Tijdige
afstemming is momenteel geborgd door de inspraakmogelijkheden bij het opstellen
van (ontwerp)kavelbesluiten, waarin ook de voorschriften voor natuurinclusief bouwen
zijn opgenomen.

Nee

Pag. 35: Positief dat de effecten van bijvangst worden aangehaald in de Kennisagenda.
Vooralsnog is de kennis hierover beperkt, m.n. over de cumulatieve impact van
bijvangst. Meer kennis zou kunnen leiden tot effectievere sector overstijgende
mitigerende maatregelen.
013

11

PNZ - Hoofdstuk 3 - Versterken marien ecosysteem
Pag. 36: hoe worden de ‘acties’ geborgd, extra controle door Kustwacht? Visserschepen
kunnen kun AIS uitzetten. Borging, monitoring en handhaving zouden onderdeel
moeten uitmaken van het programma.

013

12

PNZ - Hoofdstuk 3 - Versterken marien ecosysteem
Pag. 37, 3.3.3: Soortbeschermingsplannen
- Bodemdieren > worden hier specifieke soorten bedoeld (b.v. platvissen of benthische
soorten)? Soorten waar het wel goed mee gaat (bijvoorbeeld zeehonden) zijn die
uitgesloten van beschermingsplannen?
- Het zou goed zijn hier een link te leggen met het MONS. Is tweejaarlijkse evaluatie
relevant voor b.v. soorten als haaien en roggen? Duurt het daarvoor niet langer om
effecten te merken van de maatregelen, deze plannen moeten ook soort specifiek
beoordeeld worden?

013

13

PNZ - Hoofdstuk 3 - Versterken marien ecosysteem
Pag. 38, 3.3.4: “Natuurinclusief bouwen verkeert nog in een ontwikkelfase. Op basis van
een aantal onderzoeken zijn ecologisch kansrijke opties in kaart gebracht. Die zijn of
worden nog uitgewerkt in kavelbesluitvoorschriften. Hierbij past de kanttekening dat
nog niet voldoende duidelijk is of en hoe natuurinclusief bouwen daadwerkelijk kan
bijdragen aan het versterken van soorten en habitats. Het is daarom nodig het concept
verder te operationaliseren en uit opgedane ervaringen en vooral monitoring kennis te
genereren.”
- Worden kavelbesluiten ook (in retrospect) aangepast wanneer NID-maatregelen niet
effectief blijken te zijn? Hoe is de monitoring hiervoor geborgd (in het MONS)?
- Tijdige afstemming met windpark ontwikkelaars en operators is van belang om de
synergiën goed te kunnen borgen en zo het natuur-inclusieve doel te dienen.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

87

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

013

14

PNZ - Hoofdstuk 3 - Versterken marien ecosysteem

De opvatting wordt gedeeld dat er weinig bekend is over het herstel van biogene riffen.
Het is bekend dat het zuidelijke deel van het nog te vergunnen windenergiegebied
IJmuiden Ver kenmerken heeft die de ontwikkeling van biogene riffen kunnen
ondersteunen. Onderzoek naar rifvormende soorten is opgenomen in het
Noordzeeakkoord (afspraak 4.34). In de tekst is verduidelijkt dat onderzoek naar
biogene riffen specifiek onderdeel is van het PNZ en het programma van maatregelen
dat een bijlage is van dit programma.

Ja

Bij invulling van de actie in paragraaf 3.3.4. in het PNZ, “het ontwikkelen van een kader
voor natuurinclusief bouwen, inclusief het nader concretiseren van relevante natuurdoelen en te bereiken effecten (2021)”, wordt ook de windenergiesector betrokken.
Naar aanleiding van uw zienswijze wordt in de tekst van het PNZ “2021” gewijzigd in
“2022” in de betreffende alinea.

Ja

Deze middelen worden vrijgemaakt. De NVWA is het bevoegd gezag om hier op te
handhaven.

Nee

U geeft aan dat sleepnetvisserij ervoor zorgt dat opgeslagen CO2 vrijkomt uit de bodem.
Dit fenomeen is bekend. Naar aanleiding van een publicatie in Nature eind 2019 zijn
hierover Kamervragen gesteld en beantwoord (zie Kamerstuk ah-tk-20202021-3015).
Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Er zijn meerdere manieren om controles uit te voeren op maatregelen uit het GVB. Iets
vergelijkbaars met een ‘black box’ kan relevant zijn voor controle van visserij elders op
de Noordzee. Mogelijkheden van controle op visserij beperkte gebieden worden onder
andere besproken in de Scheveningengroep.

Nee

Pag. 38/39: “Het bevorderen van de ontwikkeling van zandkokerwormriffen (Sabellaria)
in het zuidelijke deel van het toekomstige windpark in het nog te vergunnen zuidelijke
deel van
windenergiegebied IJmuiden zou hiervoor model kunnen staan.”
- Er is weinig bekend over het herstel van dergelijke biogene riffen. Dit zou specifiek
opgenomen moeten worden in het programma (of elders).
013

15

PNZ - Hoofdstuk 3 - Versterken marien ecosysteem
Pag. 39: Van belang dat de windsector betrokken wordt bij het opstellen van een nieuw
framework/richtlijn/wetgeving betreffende natuurinclusief bouwen, zodat wordt
geborgd dat de maatregelen uitvoerbaar en effectief zullen zijn.

013

16

PNZ - Hoofdstuk 3 - Versterken marien ecosysteem
Pag. 39: “Voor de monitoring van visserijactiviteiten binnen N2000- en KRM-gebieden
wordt voor toezicht en controle gebruikgemaakt van een verhoogde frequentie van
satellietgegevens (VMSsignaal).”
- Worden die LNV-middelen daadwerkelijk vrijgemaakt en wie gaat hierop controleren/
analyseren/handhaven?

013

17

PNZ - Hoofdstuk 4 – Transitie naar duurzame voedselvoorziening
Pag. 42: Vistuigen, “Door het verbod op deze techniek heeft de sector moeten
teruggrijpen op de traditionele boomkortechniek en is daardoor weer terug bij af wat
betreft de directe negatieve effecten op de kwaliteit van de zeebodem en de daar
voorkomende kwetsbare soorten, op de luchtkwaliteit en niet in de laatste plaats op de
omzet van visserijbedrijven.” Sleepnetvisserij zorgt ervoor dat opgeslagen CO2 vrijkomt
uit de bodem.

013

18

PNZ - Hoofdstuk 4 – Transitie naar duurzame voedselvoorziening
Pag. 47: “Een goed functionerend blackboxsysteem is een belangrijk hulpmiddel om de
publieke en private controles op de garnalenvisserij efficiënter en effectiever te laten
verlopen.”
- Is iets vergelijkbaars voor visserij elders op de Noordzee relevant? Zie eerdere
opmerking bij 3.3.2 sluiting gebieden voor visserij en bijbehorende handhaving.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

88

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

013

19

PNZ - Hoofdstuk 4 – Transitie naar duurzame voedselvoorziening

Op 8 september 2021 heeft het Noordzeeoverleg de programmering voor het
Programma MONS vastgesteld. De tekst in paragraaf 11.2 van het PNZ is in dat verband
aangepast.

Ja

Op grond van de bevindingen van de Stuurgroep Extra Opgave is bij het opstellen van
het Aanvullend Ontwerp PNZ inderdaad uitgegaan van 10 GW - zie paragraaf 9.1.2 van
het PNZ.

Nee

In paragraaf 5.2 'Visie, ambitie en opgaven' van het PNZ is naar aanleiding van uw
zienswijze een verwijzing opgenomen naar de desbetreffende studie van Guidehouse.

Ja

In de tekst wordt gewezen op elektrolyse op zee als mogelijkheid voor de geïntegreerde
tenders, maar is daarmee een voorbeeld, geen buitensluiting. In de uitwerking van de
tenders zal de notie van indiener meegenomen worden.

Nee

Pag. 48: “Het Rijk laat onderzoeken hoeveel invloed de infrastructuur rondom de
windparken heeft op de aanwezigheid, de voortplanting en het overlevingssucces van
juveniele vissen, en op de beschikbaarheid van voedsel voor (commerciële) vissoorten.
Het onderzoek (onderdeel van MONS) moet vóór 2027 zijn afgerond.
In het kader van soortenbeschermingsplannen (zie ook paragraaf 3.3.3.) laat het Rijk
onderzoeken welke vormen van staandwantvisserij wel en niet passend zijn in
specifieke (gesloten) gebieden en in relatie tot beschermde vogel- en zoogdiersoorten.
Het onderzoek moet vóór 2027 zijn afgerond.
• Het Rijk laat onderzoeken welke effecten de sluiting van gebieden heeft op de visserij
en welke neveneffecten er zijn op de zones rondom de gesloten gebieden, een
zogenoemd displacement onderzoek als onderdeel van het MONS.”
- Bovenstaande punten zijn tot op heden nog niet (met zekerheid) geborgd in het
MONS.
013

20

PNZ - Hoofdstuk 5 – Transitie naar Duurzame Energie
Pag. 52, 5.1.2. (zie ook p. 59): de genoemde extra opgave van 5-9GW tot 2030 als
gevolg van de 55% CO2-reductiedoelstelling lijkt aan de voorzichtige kant. Inmiddels
wordt regelmatig gewezen op 10GW extra opgave. Waar is de inschatting van 5-9GW
op gebaseerd? Zijn de aannames van het Klimaat Akkoord nog actueel?

013

21

PNZ - Hoofdstuk 5 – Transitie naar Duurzame Energie
Pag. 53: Toevoeging: - “Potentiële kostenvoordelen van waterstofproductie, op lange
termijn, op zee door goedkopere offshore infrastructuur, voornamelijk van belang voor
de verder gelegen zoekgebieden.“ - (Guidehouse sept 2020 rapport - Gecombineerde
Tenders Windenergie op Zee & Waterstofproductie, p. 20).

013

22

PNZ - Hoofdstuk 5 – Transitie naar Duurzame Energie
Pag. 54: De verwijzing naar het uitvoeren van pilots met offshore elektrolyse is in
principe correct, maar het opnemen van een enkel technologie-criterium in tenders
voor offshore wind, waardoor andere – juist voor de periode tot 2030 - potentieel
haalbare technieken (zoals e-boilers) worden buitengesloten is onwenselijk. Creëer
flexibiliteit ten aanzien van de toepassing van de geproduceerde energie en het gebruik
in windparken.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

89

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

013

23

PNZ - Hoofdstuk 5 – Transitie naar Duurzame Energie

De samenhang tussen de uitrol van windenergie op zee en de vraagontwikkeling naar
groene energie is van belang. Toekomstige uitrol en aanlanding van windenergie op zee
zal moeten aansluiten bij de ontwikkeling van vraag om investeringen rendabel te
houden en om congestie op het net op land te voorkomen. Met name de verduurzaming van de industrie zal de komende jaren belangrijk zijn voor wind op zee. Om beter
zicht te krijgen op het potentieel van vraagontwikkeling in de industrie zijn het
afgelopen jaar de Cluster Energie Strategieën (CES) opgesteld. Daarnaast is de afgelopen
jaren de SDE++-subsidie verbreed om ook CO2-besparende technieken te stimuleren, is
het budget voor komend jaar voor de SDE++ verhoogd, is een opschalingsinstrument
voor groene waterstof in ontwikkeling en wordt er gewerkt aan de Nationale
Investeringsregeling Klimaatmaatregelen Industrie (NIKI) voor technieken die niet
onder de SDE++ in voldoende mate ondersteund kunnen worden. Daarnaast is ook nog
in samenwerking tussen overheid en markt de Routekaart Elektrificatie opgesteld.
Hiermee is de verwachting dat de komende jaren een helderder beeld zal ontstaan
welke vraag waar en wanneer zal ontstaan.

Nee

Er wordt getracht bij een wijziging in voorschriften zoveel als mogelijk vooraf in overleg
te treden met de windparkexploitant. Per wijziging wordt bezien in welk document
(werkplan, vergunning, kavelbesluit) deze wijziging het beste kan landen. Het kan niet
worden voorkomen dat beleidswijzigingen (zowel nationaal als internationaal) ontstaan
na uitgifte van de vergunning, gezien de tijd die verstrijkt tussen gunning en bouw
(gemiddeld 4 jaar).

Nee

Het zoeken naar alternatieven voor de al aangewezen gebieden stamt uit het
Noordzeeoverleg. Het gaat hier met nadruk om de nog niet benutte gebieden, de
gebieden uit de Routekaart 2030 zijn hiervan uitgezonderd. Naar alternatieven wordt
gezocht voor de gebieden Hollandse Kust (noordwest) en (zuidwest), het nog niet
benutte deel van Hollandse Kust (west) en IJmuiden Ver Noord.

Nee

De overheid betrekt stakeholders, waaronder windparkontwikkelaars, vroegtijdig bij de
kavelbesluiten en zal dit in de toekomst ook doen. Ditzelfde geldt voor de aanpassing
van bestaande kavelbesluiten.

Nee

Pag. 57: Met betrekking tot afstemming vraag en aanbod: “naast een routekaart voor
de ontwikkeling van windgebieden is helder beleid voor de vraagstimulering vanuit
industrie ook van groot belang.”

013

24

PNZ - Hoofdstuk 5 – Transitie naar Duurzame Energie
Pag. 58, par. 5.3.2.: Het is van belang dat beleidswijzigingen n.a.v. bevindingen van
onderzoek, zoals i.h.k.v. WOZEP door middel van aanpassing van kavelbesluiten
behorende bij bestaande of in aanbouw zijnde windparken, worden doorgevoerd. Dit
vooral om – mogelijk in combinatie met (informele) consultatie van bestaande
vergunninghouders – een goede afstemming te borgen. Daarnaast is het van groot
belang dat bestaande vergunninghouders niet onverwacht en achteraf worden
geconfronteerd met (internationaal ingegeven) beleidswijzigingen. Een voorbeeld
hiervan is het door RWS in een Handreiking opnemen van nieuwe eisen voor verlichting
van ‘ID sign boards’ in windparken, zonder dat daarvoor ten tijde van de bieding
voorbereiding van de betrokken tenders informatie-uitwisseling dan wel consultatie
heeft plaatsgevonden.

013

25

PNZ - Hoofdstuk 5 – Transitie naar Duurzame Energie
Pag. 59: Het is vooralsnog onduidelijk of en hoe er alternatieven voor de al aangewezen
maar tot nu toe onbenutte windgebieden worden gevonden: Hollandse Kust West
wordt eind 2021 in tendering gebracht, IJmuiden Ver is/wordt al aangepast vanwege de
Bruine Bank. Waarom wordt het windgebied Boven de Wadden niet in het rijtje
genoemd?

013

26

PNZ - Hoofdstuk 5 – Transitie naar Duurzame Energie
Pag. 59. T.a.v. compensatie- en mitigatie-maatregelen vanwege ecologie is vroegtijdige
afstemming met partijen die windparken ontwikkelen en exploiteren cruciaal. Niet
alleen voor het meenemen van de financiële consequenties in de business case
(tenderbiedingen), maar ook om lay out gevolgen goed te kunnen meenemen. Ook de
mogelijke aanpassing van bestaande kavelbesluiten verdient een zorgvuldige afstemming met de vergunninghouder.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

90

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

013

27

PNZ - Hoofdstuk 5 – Transitie naar Duurzame Energie

Daar wordt in de Handreiking Gebiedspaspoort rekening mee gehouden. De tekst in
hoofdstuk 10.1.3 is hierop verduidelijkt.

Ja

Ontwikkelingen in het energiesysteem - die nodig zijn voor onze klimaatdoelstellingen
- moeten zoveel als mogelijk in samenhang worden bezien. Dit geldt zeker voor de
ecologie waarbij op de Noordzee integraal moet worden gekeken of de natuur en
beschermde diersoorten in voldoende mate beschermd zijn met alle ontwikkelingen en
veranderingen die plaats vinden. In het Programma Noordzee gebeurt dit ook door
vroegtijdig te kijken wat de ecologische impact is van het aanwijzen van gebieden voor
gebruiksfuncties, zoals windenergie op zee. Energie-opwek op de Noordzee moet
daarnaast ook in samenhang bezien worden met ontwikkelingen van het energiesysteem op land. De daadwerkelijke realisatieplannen voor energie-opwek op de
Noordzee zal dus ook goed moeten aansluiten bij de ontwikkeling van vraag en
infrastructuur (zowel voor elektronen als moleculen) op land.

Nee

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

In het Programma Noordzee wordt gestreefd naar een duurzame en gebalanceerde
ontwikkeling, waarbij drie transities - biodiversiteit, energietransitie, voedselvoorziening - in evenwicht plaatsvinden. Het is evident dat de komende decennia beleidskeuzes nodig zijn om deze ambitie waar te maken. Ontwikkelingen dienen binnen de
ecologische draagkracht en normstelling te blijven. De Europese Kaderrichtlijn Mariene
Strategie (KRM) verplicht de lidstaten om voor hun mariene wateren een strategie op te
stellen voor het bereiken en/of behouden van een goede milieutoestand. De
Nederlandse Mariene Strategie vormt daarmee het integrerend beleidskader voor
duurzaam gebruik binnen de randvoorwaarden van het ecosysteem.

Nee

Wind op zee is een belangrijk onderdeel van de energievoorziening van de toekomst en
in dat licht een aspect dat een rol speelt ten aanzien van nationale veiligheid en vitale
infrastructuur. Bij de uitvoering van het Programma Noordzee dienen deze aspecten, in
afstemming met het ministerie van JenV en andere betrokken partijen, terug te komen.

Nee

Pag. 60: naast het afwegingskader medegebruik (zie ook Hoofdstuk 10) is het
gebiedspaspoort richtinggevend voor keuzevorming van medegebruik in windparken.
Gelet op het toenemende belang van vormen van medegebruik als gevolg van
systeemintegratie zal in het afwegingskader, maar juist ook in het gebiedspaspoort
gewerkt moeten worden met een zo breed mogelijke definitie van het begrip ‘medegebruik’. Zo moeten vormen van medegebruik die een gevolg zijn van een directe
vergunningplicht (zoals de innovatieparagraaf van Hollandse Kust (noord) en Hollandse
Kust (West)) niet belemmerd/gehinderd worden door initiatieven die voortvloeien uit
het afwegingskader medegebruik, het gebiedspaspoort dan wel Besluiten Algemene
Strekking (en beleidsregels).
013

28

PNZ - Hoofdstuk 5 – Transitie naar Duurzame Energie
Algemene opmerking: om de klimaatdoelstellingen te kunnen behalen is het van belang
om in een zo vroeg mogelijk stadium een holistische benadering te hebben m.b.t.
systeemintegratie en ecologie.

013

29

PNZ - Hoofdstuk 7 – Andere internationale belangen op de Noordzee
Algemeen: Goede en aanvaardbare tekst waarin op een juiste manier afweging van de
verschillende belangen gemaakt wordt. Algemeen ook een juiste prioriteitszetting van
de diverse belangen, met duurzaamheid als centrale toetsingscriterium.

013

30

PNZ - Hoofdstuk 7 – Andere internationale belangen op de Noordzee
Pag. 74: Duurzaamheid als leidend principe voor alle gebruiksfuncties kan leiden tot een
Noordzee die in 2050 nog steeds intensief wordt gebruikt, maar waar de natuurwaarden zijn hersteld.
- Is dit realistisch, er moeten duidelijke beleidskeuzes worden gemaakt en grenzen
gesteld aan gebruiksfuncties die negatief effect hebben op een duurzame transitie.

013

31

PNZ - Hoofdstuk 7 – Andere internationale belangen op de Noordzee
Pag. 77, 7.3: Wind-op-zee raakt tweemaal aan aspecten van nationale veiligheid: Als
“vitale” of “kritische” infrastructuur voor de nationale energievoorziening. Bescherming
tegen cybercriminaliteit, maar ook gebruik van buitenlandse (Chinese) apparatuur te
reguleren: moet zeker behandeld worden in het Nationaal Veiligheidsprofiel.
Grensbewaking, smokkel en bewaking infrastructuur: Samenwerking met de windmolenpark-uitbaters (delen live streams, gebruik datalijnen, 5G-netwerk, landingsplaatsen
en refuelplaatsen heli’s en drones) Samenwerking met Koninklijke Marine: patrouilles,
afsluiten tussenkomstprotocollen, etc.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

91

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

013

32

PNZ - Hoofdstuk 7 – Andere internationale belangen op de Noordzee

Nee

Pag. 79, 7.4: Meer betrekken van de Krijgsmacht t.b.v. meervoudig gebruik van de
Noordzee om zo een win-win situatie te creëren.

De krijgsmachtonderdelen zijn bij de totstandkoming van het Ontwerp PNZ betrokken
via het ministerie van Defensie. Er is onderzoek gedaan naar mogelijkheden voor
herschikking van het bestaande militaire gebruik. Dat is echter maar beperkt mogelijk.
Er loopt nog een onderzoek naar de mogelijkheden voor meervoudig gebruik van het
oefengebied EHD42. De uitkomsten daarvan zullen worden betrokken bij de planvorming voor de periode na 2030.

PNZ - Hoofdstuk 7 – Andere internationale belangen op de Noordzee

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

De data die van de meetlocaties afkomen zijn te vinden op het KDP (KNMI Data
Portaal). Deze data vallen onder open data. Zie link hieronder
https://www.knmidata.nl/data-services/knmi-producten-overzicht/actuele-waarnemingen.
Deze data kunnen ook onder Licentie worden afgenomen, dan worden er verstrekkingskosten berekend (data lopen dan via ftp)

Nee

De zin is inderdaad niet compleet, dit moet zijn “Verduurzaming en innovatieve vormen
van visserij”. Dank voor de oplettendheid.

Ja

“Vanaf 2021 zal onafhankelijk onderzoek worden uitgevoerd naar de verspreiding van
zandkoker- wormriffen” is in de tekst vervangen door “Vanaf 2021 zal in het MONSprogramma onderzoek worden uitgevoerd naar de verspreiding van
zandkokerwormriffen”.

Ja

Voor de aangehaalde passage geldt dat de selectiecriteria voor aanwijzing van
Vogelrichtlijngebieden openbaar zijn en gedefinieerd. De verwijzing hiernaar is
opgenomen in het PNZ.
Zie beantwoording deelzienswijze 013-2 voor uw verzoek om ‘beschermd’ en ‘strikt
beschermd’ toe te lichten.

Ja

In hoofdstuk 9.2 van het PNZ wordt het volgende aangegeven: Hollandse Kust
(noordwest én zuidwest) zijn definitief afgevallen als gebieden voor windenergie. Het
gebied IJmuiden Ver wordt aangewezen als windenergiegebied. Het zuidelijke gedeelte
van Hollandse Kust (west) wordt ook aangewezen als windenergiegebied. Voor de
versnelling wordt tevens ruimte aangewezen in de gebieden 1, 2 en 5 (oost).

Nee

013

33

Pag. 82, 7.6: Belang van Noordzee-toerisme (mits op duurzame en verantwoorde wijze),
ook voor verkrijgen draagvlak voor wind-op-zee, wordt goed ingeschat.
013

34

PNZ - Hoofdstuk 7 – Andere internationale belangen op de Noordzee

Pag. 83: Het KNMI heeft op veertien olie- en gasplatforms meetinstrumenten geplaatst
voor meteorologische en oceanografische waarnemingen (zie figuur 7-b). Ook de
Kustwacht, Luchtverkeersleiding Nederland (LVNL) en Rijkswaterstaat hebben sensoren
op dergelijke platforms.
- Kunnen we hierbij aansluiten/gebruik maken van deze data voor huidige en toekomstige windparken?
013

35

PNZ - Hoofdstuk 8 – Duurzame blauwe economie
Pag. 87, 8.1: Hier lijkt iets te missen: “Verduurzaming en innovatieve … in de visserij”

013

36

PNZ - Hoofdstuk 9 – Ruimtelijke Ordening
Pag. 97: “Vanaf 2021 zal onafhankelijk onderzoek worden uitgevoerd naar de
verspreiding van zandkokerwormriffen”
- Zorgen dat dit geborgd is in het MONS, dat is nu niet het geval.

013

37

PNZ - Hoofdstuk 9 – Ruimtelijke Ordening
Zelfde geldt voor: “voor 2025 zal onafhankelijk worden onderzocht of de Hollandse
Kust, de Vlakte van de Raan, de Borkumse Stenen, de Klaverbank, de Doggersbank en
de Centrale Oestergronden voldoen aan de selectiecriteria voor aanwijzing als
Vogelrichtlijngebieden”
- Definities ‘beschermd’ en ‘strikt beschermd’ dienen toegelicht te worden.

013

38

PNZ - Hoofdstuk 9 – Ruimtelijke Ordening
IJVer HKnw/zw > “zijn voorlopig als al of niet te herbevestigen windenergiezoekgebied
op de kaart gezet”
- Graag toelichten, met name in het licht van de versnellingsagenda.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

92

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

013

39

PNZ - Hoofdstuk 9 – Ruimtelijke Ordening

IJmuiden Ver is gekozen als referentie omdat de kavelgrootte (1 tot 2 GW) en aansluitwijze (met 2 GW HVDC-platforms) vergelijkbaar is met hetgeen is verondersteld voor de
zoekgebieden. Het is inderdaad aannemelijk dat, naarmate de tijd vordert, de kosten
van windenergie op zee verder zullen afnemen. Echter, omwille van het onderling
kunnen vergelijken van de kostenniveaus (LCoE) van de zoekgebieden is in de
genoemde studie van BLIX uitgegaan van dezelfde turbinetypes en aansluitconcepten,
temeer omdat ook nog niet bekend is welke zoekgebieden het kabinet zal aanwijzen en
wat de volgorde is waarin deze vervolgens ontwikkeld worden. Bij de stappen die
volgen op het aanwijzen van windenergiegebieden, te weten het opstellen van een
routekaart en het opstellen van kavelbesluiten, zullen kostenniveaus en ecologische
gevolgen opnieuw in kaart worden gebracht met de dan geldende inzichten. In dit PNZ
zijn windenergiegebieden aangewezen voor de versnellingsopgave tot en met 2030.
Voor de aanwijzing van windenergiegebieden voor de periode na 2030 zal een partiële
herziening van het PNZ plaatsvinden. Daarbij wordt rekening gehouden met lange
termijn ontwikkelingen zoals de productie van waterstof. De hoeveelheid ruimte die
beschikbaar is voor een windpark met een bepaalde capaciteit bepaalt uiteindelijk de
dichtheid (in MW per vierkante kilometer). Daarbij moet een balans worden gevonden
tussen efficiënt ruimtegebruik en de opbrengst (businesscase)van een windpark. Een in
opdracht van het ministerie van EZK uitgevoerde studie (Optimal wind farm power
density analysis for future offshore wind farms; ECN cost model evaluation for large
wind farms, ECN-E-18-025) laat zien dat windturbines relatief gezien (uitgedrukt in
relatie tot de rotordiameter) dichter op elkaar kunnen staan naarmate de turbine groter
is zonder dat dit leidt tot onaanvaardbaar grote opbrengstverliezen. De in het PNZ
gehanteerde dichtheid van 10 MW per vierkante kilometer is overigens van dezelfde
grootteorde als die van de kavels van Hollandse Kust (West), Ten noorden van de
Waddeneilanden en IJmuiden Ver.

Nee

Pag. 100/102:
- Het potentieel van de aangewezen zoekgebieden is gebaseerd op de December 2020
Blix studie. Echter zijn er kanttekeningen te plaatsen bij aannames in deze studie, o.a:
- IJmuidenVer als referentie: is een recent getenderd windpark waarvan het ontwerp al
vastligt niet een beter vergelijk? - 15MW turbines - het is redelijk om aan te nemen dat
naarmate de tijd vordert, turbines van hogere MW tegen lagere kosten en met beter
rendement beschikbaar zijn. Daardoor wordt de mogelijke opbrengst onderschat,
terwijl de ecologische impact zou kunnen worden overschat.
- Kijk bij de analyse van de zoekgebieden niet alleen naar elektriciteitsproductie maar
houd ook rekening met de verwachte lange termijn ontwikkelingen m.b.t. waterstof,
wat met name voor de verder gelegen gebieden consequenties heeft m.b.t aansluitkosten.
- Verdichting leidt tot hogere LCoE, dit is onwenselijk. Het is van belang om de
levensvatbaarheid van de wind op zee business case in het oog te blijven houden. (p.
102 zoekgebied 8 noemt een dichtheid van ca. 13MW per km2!).

013

40

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader
Pag. 110, 10.1: “De in uitvoering zijnde veiligheidsstudie zal uiteindelijk uitwijzen hoe
doorvaart via de passages het best kan verlopen. Zo nodig zullen daarvoor (extra)
veiligheidsmaatregelen worden getroffen”
- Om welke maatregelen kan dit gaan? Wat zijn de financiële consequenties en voor
welke partij? Het is van groot belang om hierover tijdig overleg te voeren met de
vergunninghouder(s) om tot een zorgvuldige afweging te komen.

Momenteel is Rijkswaterstaat in opdracht van het ministerie van BZK gestart met een
project om de inrichting van de passages te realiseren. Daarbij wordt niet alleen
gekeken naar wat er nodig is voor de inrichting van een passage, maar wordt ook
rekening gehouden met de veiligheid van en de communicatie met de doorvarende
schepen. Stakeholders met schepen tot 46 meter, die gebruik willen gaan maken van de
passages, worden komend jaar betrokken en gevraagd om hun input en inzichten te
delen. Zodra de uitkomsten van de studie bekend zijn, worden de financiële consequenties in beeld gebracht. Betrokken partijen worden hierbij tijdig betrokken.

Nee

013

41

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader

Bij de gebiedsverkenning en verkaveling wordt gekeken naar de oriëntatie en ligging
van logische doorvaartpassages. Bij een gebiedsverkenning is de lay-out van een
windpark nog niet bekend. Voor windparken waar de lay-out en verkaveling al een
gegeven is, wordt gekeken naar wat nodig is en welke mogelijkheden er zijn om veilig in
een passage door te varen.

Nee

Dit maakt deel uit van het lopende onderzoek naar de inrichting van passages. Zie
beantwoording van deelzienswijze 013-40.

Nee

Pag. 110: doorvaart passages: het is van belang om bij het identificeren per windgebied
van geschikte en veilige doorvaartpassages vooraf ook rekening te houden met de
beoogde lay-out van de windparklocatie.
013

42

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader
Pag. 110 doorvaart passages: welke monitoringstechnieken en HSSE-criteria gelden bij
het mogen doorvaren?

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

93

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

013

43

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader

Het besluit van algemene strekking voor het instellen van de veiligheidszone wordt
afgestemd met relevante windparkexploitanten.

Nee

Uit de Handreiking gebiedspaspoort wordt duidelijk hoeveel beschikbare ruimte er voor
medegebruik is en waar de doorvaartpassage wordt voorzien. De inrichting van het
windpark is leidend bij het opstellen van het gebiedspaspoort. De onderhoudszones van
de turbines en infieldkabels zorgen ervoor dat er altijd vrije vaarbanen zijn van
tenminste 500 meter om bij de assets te komen. Afhankelijk van de hoeveelheid en
soort van medegebruik in het gebied, kan dit betekenen dat er om een medegebruik
activiteit heen moet worden gevaren en dit wellicht een iets langere route is.

Nee

De ruimte die nodig is voor de innovaties die voortkomen uit de tender, wordt
meegenomen in de Handreiking gebiedspaspoort. De tekst in hoofdstuk 10.1.3 hierover
is verduidelijkt.

Ja

Pag. 110/111: regels voor doorvaart. Deze worden vastgelegd in een Besluit Algemene
Strekking (BAS) op basis van een beleidsregel. Het is van belang om de inhoud van het
BAS tijdig en vooraf af te stemmen met de windpark operator, hetgeen nu in goede orde
verloopt voor de afzonderlijke windparken. Echter is de interactie tussen huidige en
toekomstige parken hierbij ook van belang.
013

44

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader
Pag. 111, 10.1: medegebruik: “De resterende ruimte is beschikbaar voor medegebruik”
- Bij een hoge MW/km blijft er ook minder ruimte voor medegebruik beschikbaar. Dus
houd hier rekening mee met de voorspellingen op beschikbaar areaal voor medegebruik. Daarbij: door wie en op welke wijze wordt bepaald wat logische routes zijn.
Huidige praktijk van de kortste route (en laagste kosten) betekent waarschijnlijk
beperkte ruimte voor medegebruik.

013

45

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader
Pag. 112: Innovaties voortkomend uit de tenders: de delen van de kavel die op basis van
de Wet WoZvergunning (voor de bouw en operatie van het windpark) gereserveerd zijn
voor andere functies dan windenergie-productie, zoals ecologie en systeemintegratie
kunnen niet tegelijk nog eens ingezet worden voor additionele vormen van medegebruik: zie de innovatie-locatie in Hollandse Kust (noord)
als ook de ecologie- en systeemintegratie-locaties in Hollandse Kust (west). Het
verdient aanbeveling dit vast te leggen in het gebiedspaspoort, het Afwegingskader
Medegebruik en het BAS.

013

46

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader
Pag. 112: “en ze zouden gebruik kunnen maken van de elektriciteitsinfrastructuur.”
- Mits dit vooraf is geïntegreerd in de plannen (ook contractueel). Medegebruikers
kunnen niet achteraf aankloppen voor een E-aansluiting, dit kan alleen door dit in het
windpark ontwerp mee te nemen (bijvoorbeeld als specifiek tendercriterium voor
toekomstige windparken).
- Achteraf realiseren wordt dit erg duur, zijn deze kosten voor de medegebruiker of de
overheid? Waarschijnlijk gaat het over kleine vermogens want de productie is al
langdurig verkocht. In PPA’s staat dat normaliter dat alle opgewekte elektriciteit
exclusief naar de afnemer gaat. Achteraf moet financiële compensatie hiervoor worden
georganiseerd. NB. Het is inmiddels Q3 2021, het gehele Borssele cluster is eind vorig
jaar opgeleverd.

Het aansluiten van andere gebruikers op het platform van TenneT wordt momenteel
nog onderzocht en moet dan per wet geregeld worden.

Nee

013

47

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader

Of voor een activiteit een goede business case mogelijk is, is afhankelijk van de
omstandigheden en de activiteit. Voor zover mogelijk wordt rekening gehouden met
economische en technische aspecten bij het aanwijzen van voorkeursgebieden.

Nee

Pag. 113: opstelling Handreiking Gebiedspaspoort/medegebruik vormen met gunstigste
perspectief: hierbij ook rekening houdend met economische, technische haalbaarheid.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

94

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

013

48

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader

Een kavelbesluit bepaalt onder welke voorwaarden een windpark gebouwd, geëxploiteerd en ontmanteld dient te worden. Het uitgangspunt bij het uitgeven van windkavels
is dat windparken er staan voor 25 - 30 jaar. Aan de voorkant al het medegebruik
toebedelen is niet mogelijk omdat deze activiteiten nog niet bekend zijn en hiervoor een
aparte vergunning nodig is. Bovendien is er dan geen ruimte voor mogelijk nieuwe
innovaties. Er kunnen wel tendercriteria worden ontwikkeld om de windparkexploitant
te stimuleren zelf medegebruik activiteiten te ontwikkelen of het windpark doorvaarten medegebruiksvriendelijker te maken. Zie ook de beantwoording van zienswijze
013-45.

Nee

Pag. 113: voorstel voor implementatie binnen Tender innovaties, achteraf (na bouw
windpark) extra functies toevoegen zal altijd tot additionele interface en kosten leiden.
Wanneer medegebruik al in de tendercriteria wordt meegenomen, bijvoorbeeld
E-aansluiting voor andere vormen van energieopwekking, kunnen er win-win situaties
worden gecreëerd.

013

49

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader

Tijdens de bouw van het windpark is het gebied niet toegankelijk voor derden, alleen
voor de windparkexploitanten. Dit is vanuit veiligheidsoogpunt. Op het moment dat de
Pag. 113, Tabel 10.2: Indienen medegebruiksvergunningsaanvraag kan dus pas wanneer Handreiking gebiedspaspoort gepubliceerd is en het windpark klaar is, hebben alle
windpark afgebouwd is? Voor de hand ligt dat vergunningaanvraag al mogelijk is in de
initiatiefnemers op hetzelfde moment de gelegenheid om een vergunningaanvraag in te
bouwfase zodat activiteiten kunnen worden gestart zodra operationele fase in gaat.
dienen voor een medegebruik activiteit. Zo is er een level playing field. Voor innovaties
Waarom pas tijdens de bouw? Zo kan er geen rekening mee gehouden worden in het
met losse installaties die voortkomen uit de tender dient de windparkexploitant een
ontwerp, terwijl dit voor een aantal voorgestelde medegebruiksvormen zeer relevant is. aparte vergunning aan te vragen. Dit kan in een eerder stadium zodat deze installaties
Idealiter is het paspoort alleen nog de bevestiging. Het is wenselijk dat het Rijk een
tijdens de bouw kunnen worden geïnstalleerd. Zie ook de beantwoording van
medegebruik-initiatief toetst op haalbaarheid, alvorens het overleg met de windpark
deelzienswijze 013-45.
operator te zoeken.

Nee

013

50

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader

De keuze welke vormen van medegebruik (waaronder natuurontwikkeling) kunnen
plaatsvinden in een windpark wordt gemaakt in het gebiedspaspoort. Daarin wordt de
afweging gemaakt waar combinaties van functies in de ruimte mogelijk zijn en waar
scheiding van functies nodig is. Het algemene uitgangspunt is wel dat in beginsel voor
alle medegebruik-activiteiten (e.g. passieve visserij, aquacultuur, natuurontwikkeling en
andere vormen van hernieuwbare energieopwekking) ruimte is binnen een windenergiegebied. Daarbij dient eveneens aandacht besteed te worden aan de doelen voor
natuurinclusief bouwen op basis van kavelbesluitvoorschriften.

Ja

Uw tekstvoorstel is in het PNZ overgenomen.

Ja

Pag. 114: “gebruiksfuncties worden gestapeld en er moet ruimte blijven voor de
natuur”.
- Vastleggen dat er in de ‘natuurontwikkeling’ plekken van het gebiedspaspoort geen
andere initiatieven worden ontplooid. Immers, wanneer er geen vergunningaanvragen
zijn voor het voorkeursmedegebruik kan dit worden vrijgegeven voor ander medegebruik. Echter voor de ‘natuur’ is geen gebruik ook al goed voor het herstel gezien de
afwezigheid van bodemberoering! Bvb voor terugkeer/uitbreiding van biogene riffen als
Lanice en Sabellaria (doelstellingen uit het Noordzee Akkoord). Wij pleiten ervoor om
een deel van het windpark sowieso te ‘reserveren’ voor natuurherstel, ook wanneer er
geen natuur stimulerende initiatieven worden ontwikkeld door medegebruikers
(faciliteert ook effectstudies op bodemberoerende visserij en wat afwezigheid daarvan
voor effect heeft).
Dit om te voorkomen dat de natuur wederom op de laatste plaats komt en ter
ondersteuning van de Natuurtransitie.
013

51

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader
Pag. 115, 10.3: Afwegingskader, duurzame energieopwekking moet zijn hernieuwbare
energieopwekking.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

95

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

013

52

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader

In de zienswijze verwijst u mogelijk naar de tekst van een kader over “natuurinclusief
bouwen versus medegebruik”. Het ligt inderdaad in de rede om, in aanvulling op al
voorziene monitoring van ecologische effecten ervan, ook de ervaringen met de
natuurinclusiefbouwen-voorschriften als instrument op enig moment te evalueren en
die inzichten te benutten voor eventuele tussentijdse aanpassing van het beleid.

Nee

Pag. 115: NIB - worden deze specifieke eisen ook geëvalueerd? Bepaalde voorschriften
blijken nu al niet het doel te dienen waarvoor ze zijn opgeschreven (b.v. vergroten
geschikt gebied Kabeljauw, terwijl voorgeschreven betonnen pijpen dichtslibben met
sediment). Pleiten voor een gedegen onderzoeksopzet naar effectiviteit van Natuur
inclusieve maatregelen/voorschriften en mogelijkheden deze aan te passen in
(toekomstige) kavelbesluiten.
013

53

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader
Pag. 116: Waarom is er alleen een procedure voor passieve visserij? Bij passieve visserij
wordt specifiek verzekering voor mogelijke schade genoemd, bij ander medegebruik is
dit niet het geval.
Verzekeringen zouden voor alle vormen van medegebruik verplicht moet worden.
Zelfde geldt voor verlies van materialen / continuïteit windpark / vaartuigen geschikte
eigenschappen / bodemberoering / aantrekken vogels etc. / melden kustwacht /
vermijden zwerfafval. Al deze onderwerpen zouden van toepassing moeten zijn op
iedere vorm van medegebruik.
Materiele schade kan worden gedekt door een verzekering, hoe worden immateriële
schades zoals productieverliezen gedekt? Kan de overheid garant staan voor dergelijk
verliezen veroorzaakt door medegebruikers?

013

54

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader
Pag. 116: “Het vaartuig moet hiertoe de geschikte eigenschappen bezitten”
- Weinig specifiek, bijvoorbeeld IMCA keuring verplichten?

013

55

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader
Pag. 116 First come first serve: Hier schuilt wel een risico in dat ‘immature’ medegebruik
initiatieven voorrang krijgen boven meer ‘mature’ initiatieven en dat daarmee het doel
van zo efficiënt mogelijk randvoorwaarden creëren voor multifunctioneel ruimtegebruik
i.c.m. windparken niet gehaald wordt.
Als het Afwegingskader voldoende concreet de mogelijkheid geeft om initiatieven op
mate van volwassenheid te toetsen, alvorens daarmee aan de slag te gaan met
windpark operators, dan kan dit risico worden weggenomen.

013

56

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader

Er is naast een procedure voor passieve visserij, een wettelijke vergunningsprocedure op Nee
grond van de Waterwet. Zie H10.3 Afwegingskader medegebruik. De rijksoverheid staat
niet garant voor verlies van materiaal door medegebruikers. Een van de afspraken (4.22)
uit het Noordzeeakkoord is dat er in het Noordzeeoverleg nader wordt gesproken over
een collectieve verzekering in het kader van doorvaart en medegebruik.

Dit heeft betrekking op een vissersvaartuig. Bij de aanvraag dient te worden aangegeven dat het schip veilig kan manoeuvreren in een windpark. Daar worden geen
specifieke eisen aan gesteld anders dan die voortvloeien uit de visserijverordening of de
visvergunning.

Nee

Het betreft deels first come first serve. De Handreiking gebiedspaspoort zorgt ervoor
dat ruimte voor verschillende soorten medegebruik beschikbaar is en blijft op de
langere termijn. De verwachting is niet dat bij openstelling gelijk alle ruimte vol is en dat
er geen mogelijkheden meer zijn voor nieuwe innovatieve initiatieven in een later
stadium. Een activiteit waarvoor een vergunning is afgegeven moet binnen 3 jaar zijn
geïnstalleerd en in gebruik zijn. Zo niet vervalt de vergunning. Dit voorkomt dat er
onnodig ruimte wordt geclaimd binnen windparken.

Nee

Dit rapport is beschikbaar op het Noordzeeloket.

Nee

Pag. 117: verwijzing 80 Rapport BMT Maart 2020 > Kan dit rapport openbaar /
beschikbaar gemaakt worden?

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

96

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

013

57

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader

In de tekst waarnaar wordt verwezen is duidelijk aangegeven dat het gaat om
activiteiten die plaatsvinden op de bodem. Onduidelijk is op welke wijze vormen van
passieve visserij onwenselijk zijn en een negatieve impact hebben op het veilig opereren
van een windpark. Zolang er geen objecten aan het oppervlaktewater zijn binnen de
manoeuvreerruimte, is het onduidelijk of genoemde activiteiten limiterend zijn. De
tekst van het PNZ is als volgt aangepast: “In de 250 meter manoeuvreerruimte kunnen
eventueel medegebruik activiteiten op de bodem plaatsvinden zoals natuurontwikkeling of vormen van passieve visserij. Deze en andere vormen van medegebruik mogen
niet leiden tot vormen van obstructie in de manoeuvreerruimte door bijv. objecten aan
het wateroppervlak.“

Ja

Het vooroverleg vindt plaats tussen de initiatiefnemer voor medegebruik in een
windpark en het bevoegd gezag. Voor het aanvragen van een watervergunning voor een
activiteit op de Noordzee en ook medegebruik in windparken is Rijkswaterstaat Zee en
Delta het bevoegd gezag. De vergunningaanvraag wordt beoordeeld aan de hand van
de relevante wet- en regelgeving en het afwegingskader medegebruik in windparken. In
de toelichting (10.3.5) bij STAP 2 staat uitgelegd hoe de pre-beoordeling in zijn werk
gaat. In de gebieden die zijn aangewezen in de Handreiking gebiedspaspoort voor
natuurontwikkeling zullen geen andere medegebruik activiteiten plaatsvinden. De tekst
in hoofdstuk 10.2 van het PNZ is hierop aangepast.

Ja

Het is aan het bevoegd gezag om te beoordelen of een medegebruik activiteit vergund
kan worden. De beoordeling van een vergunning vindt plaats op grond van relevante
wet- en regelgeving en het afwegingskader medegebruik. Bij het vooroverleg over een
activiteit van medegebruik wordt zo nodig ook de windparkexploitant betrokken. Zie
ook de beantwoording van deelzienswijze 013-50 over stap 2.2.

Nee

Pag. 117: verwijzing 81 “De radius rondom de turbine is opgebouwd uit een 250 meter
onderhoudszone en 250 meter veilige manoeuvreerruimte voor de grote onderhoudsschepen. In de 250 meter manoeuvreerruimte kunnen eventueel medegebruik
activiteiten op de bodem plaatsvinden zoals natuurontwikkeling of vormen van
passieve visserij.”
- Verzoek om ‘of vormen van passieve visserij’ hier te schrappen. Lijnen, boeien, visserij
materiaal etc. binnen de manoeuvreer en onderhoudszone zijn zeer onwenselijk en
hebben een negatieve impact op het veilig opereren van een windpark.
013

58

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader
Pag. 118, 10.3.4: stappen afwegingskader
Stap 1 Vooroverleg > met wie? De overheid? Voorstel om dit middels een beschikbaar
gestelde randvoorwaarden lijst vanuit de windpark eigenaren (OWOP) te doen.
“Zo nodig worden ook andere belanghebbenden zoals de windparkexploitanten
betrokken.” Op basis van de onderhoudszones geen directe raakvlakken te verwachten.
De pre-beoordeling initiatief wordt door de overheid gedaan? Op basis waarvan wordt
de beoordeling gedaan? Zou relevant zijn om hier ook de interface met het windpark
mee te nemen om zo een veilige operaties voor zowel de medegebruikers als het
windpark te garanderen.
- Voorstel: gebieden die bestemd zijn voor natuurontwikkeling > geen andere
medegebruik toestaan, anders komt deze ‘functie’ in de knel.

013

59

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader Pag. 119: “Het kan gunstig zijn voor
de goede inpassing van medegebruiksactiviteiten in het windpark om al vroeg in het
proces in overleg te gaan met de windparkexploitant.” Wordt hiervoor een voorselectie
gedaan door de overheid? Hoe wordt voorkomen dat een windparkexploitant
overspoeld wordt met initiatieven? Een transparant overzicht op basis waarvan deze
selectie wordt gemaakt door de overheid is van belang voor de windpark eigenaren en
de toekomstige aanvragers.
Hier zit een aandachtspunt. Omdat de gedetailleerde eisen niet bekend voor de
verschillende soorten medegebruik, is het voor de windpark exploitant vanuit
risicomanagement (Winwind is mooi voorbeeld) niet mogelijk om dit goed te beoordelen. Vooraf dienen daarom de gedetailleerde vergunningseisen bekend te zijn. Hierdoor
wordt voorgekomen dat er sprake is van negatieve effecten of verhoogde risico’s voor
het windpark. Operators hebben praktisch geen ruimte en capaciteit, vooral omdat het
exploiteren van een windpark niet veel interveniërende, belendende/bijkomende,
niet-direct-windpark-gerelateerde activiteiten toestaat. Het is van belang dag de
overheid een regierol pakt bij het creëren van het kader voor medegebruik. Dat is dan
ook de beste manier om de windsector mee te nemen in het gezamenlijk faciliteren van
multifunctioneel ruimte gebruik op de Noordzee, een principe dat de windsector ook
van harte onderschrijft. Stap 2.2 > natuurgebieden vrijwaren van ander gebruik.
Consortia voor meervoudig medegebruik zou logisch zijn. Het beschreven proces kan
concreter ingevuld worden.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

97

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

013

60

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader

Wat betreft de opruimplicht natuur: In het PNZ wordt in paragraaf 10.3.5 Toelichting bij
de te nemen stappen aangegeven dat de opruimplicht ook geldt voor constructies en
objecten die in een windpark worden geplaatst in het kader van natuurontwikkeling en
dat, Indien zich in een windpark nieuwe waardevolle natuur ontwikkelt die bijdraagt aan
een gezonde staat van de Noordzee, kan worden bezien of deze na de ontmanteling van
het windpark kan blijven liggen. De zienswijze stelt dat hierover een langetermijnvisie
van de overheid is gewenst en vraagt onder andere om het treffen van een onderzoeksen uitzonderingsregeling. Het vraagstuk dat de zienswijze adresseert is relevant. Het zal
worden meegenomen in de verdere vormgeving van natuurinclusiefbouwen-beleid,
maar dit vergt nog tijd, omdat het raakt aan zowel internationale decommissioningafspraken en aspecten van ruimtelijke planning en natuurbescherming.

Nee

In het PNZ staat in paragraaf 10.3.5 onder het kopje ‘opruimplicht en financiële
zekerheid’: ‘Indien zich in een windpark nieuwe waardevolle natuur ontwikkelt die
bijdraagt aan een gezonde staat van de Noordzee, kan worden bezien of deze na de
ontmanteling van het windpark kan blijven liggen’. Dit geldt ook voor natuurversterkende maatregelen.

Nee

De genoemde onderzoeksthema’s zijn de centrale thema’s van het MONS-programma
van het Noordzeeoverleg op basis waarvan de prioritaire onderzoeksprojecten zijn
opgesteld. Het MONS-programma is opgesteld door de NZO-partijen en vastgesteld
door het NZO. Ook NWEA heeft als NZO-partij meegewerkt aan de opstelling van het
programma en heeft als NZO-lid ingestemd met dit programma.

Nee

In het Klimaatakkoord is voor windenergie op zee een jaarlijkse bijdrage van 49 TWh
afgesproken, te bereiken in 2030. Het kabinet heeft besloten de Nederlandse CO2reductiedoelstelling op te hogen naar 55%, conform de aanscherping van de Europese
CO2-reductiedoelstelling. Wat dit betekent voor de opgave voor windenergie op zee in
2030 wordt nader uitgewerkt. Daarover moet het kabinet nog besluiten.

Nee

Het verschil tussen de opruimplicht Waterwet en Mijnbouwwet is beschreven in bijlage
2. Zoals gesteld in paragraaf 10.5.3 onder het kopje ‘verwijderen van objecten’ geldt
een opruimplicht voor windturbineparken. Om er zeker van te zijn dat de turbines na
het verstrijken van de vergunningstermijn kunnen worden verwijderd, is bij het afgeven
van de vergunning een bankgarantie voor de opruimkosten verplicht (Waterwet overige
objecten).

Nee

Pag. 120: Verzekering voor eventuele schades ontbreekt in dit lijstje, toevoegen. “De
opruimplicht geldt ook voor constructies en objecten die geplaatst worden in het kader
van natuurontwikkeling.”
- Visie overheid voor op lange termijn is gewenst. Moet een oesterrif verwijderd worden
wanneer dat ontstaan is? Kunnen we minstens een onderzoeks- en uitzonderingsregeling treffen? Essentieel onderwerp om mee te nemen in het MONS programma.

013

61

PNZ - Hoofdstuk 10 – Beleids- en afwegingskader
Pag. 127: Verwijderen van objecten, uitzondering voor natuurlijke materialen?
Uitzondering wanneer opruimen dergelijke verstoring veroorzaakt op de natuur dat niet
weghalen beter is. Voor kabels en leidingen is dit effectief al het beleid. Verzoek dit ook
toe te passen bij natuur inclusief bouwen en natuurversterkende maatregelen.

013

62

PNZ - Hoofdstuk 11 – Kennisontwikkeling en monitoring
Pag. 131: Borging in MONS van genoemde onderzoeken in NZP 2022-2027 moet goed
gecheckt worden. Op dit moment ontbreken er essentiële onderzoeken in het (concept)
programma en de prioriteringstabel van het MONS.

013

63

PNZ - Hoofdstuk 12 – Hoofdlijnen van beleid
Pag. 134, 12.1: Opwekking duurzame energie: 55TWh i.p.v. 49TWh om doelstellingen te
halen?

013

64

PNZ - Inzake ‘Bijlage 2 Opruimplicht’
- Vallen WTGs onder overigen?
- Wat is het verschil tussen Waterwet en Mijnbouwwet?
- Onder mijnbouwwet lijkt de verplichting voor overige objecten te vervallen/er niet te
zijn.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

98

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

014

1

De gemeenten zijn niet verantwoordelijk voor het beheer van rijkswater voor de
waterrecreatie of voor voorzieningen voor de waterrecreatie in rijkswater en heeft
volgens de Waterwet ook geen formele rol voor rijkswater. De provincie is verantwoordelijk voor de bevaarbaarheid (het vaarwegbeheer en nautisch beheer) van de
provinciale vaarwegen op de door haar aangewezen wateren (binnen de dijken) en
gemeenten hebben een zeer beperkte verantwoordelijkheid voor bevaarbaarheid. Daar
hoort het rijkswater niet bij. Zoals de gemeenten ook niet verantwoordelijk zijn voor de
waterkwaliteit en de natuur in het rijkswater.

Zie beantwoording deelzienswijze 005-3.

Ja

In de Nationale Omgevingvisie wordt waterrecreatie gezien als nationaal belang. In de
toelichting is opgenomen “Ons oppervlaktewater is in het algemeen van voldoende
kwaliteit voor veel gebruiksfuncties, zoals de productie van drinkwater, zwemmen (op
zwemwaterlocaties) en andere vormen van waterrecreatie.”
Wij verzoeken u daarom de bovenstaande teksten daarop te wijzigen/verduidelijken,
wat betreft de verantwoordelijkheid van de gemeenten en provincies.
014

2

Opmerking: de overige deelzienswijzen in zienswijze 014 waren identiek aan die van
zienswijze 005. Deze staan daarom niet nogmaals apart opgenomen. Voor de
beantwoording wordt u dan ook verwezen naar zienswijze 005.

Zie beantwoording zienswijze 005.

Nee

015

1

Programma Noordzee (PNZ) - Algemeen

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

De uitgangspunten genoemd in de samenvatting om te komen tot:
“ de juiste maatschappelijke balans om te kunnen komen tot een efficiënte en veilige
ruimtelijke ontwikkeling van de Noordzee die past binnen de randvoorwaarden van een
gezond ecosysteem; internationale kaders; klimaatwet en milieutoestand” worden
gedeeld door de watersportsector/zeegaande recreatievaart. De enorme opgave voor
het te realiseren vermogen voor Wind op Zee met het daarbij behorende ruimtebeslag
is de consequentie die geaccepteerd wordt [...]

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

99

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

015

2

PNZ - Algemeen
[…] maar de uitgangspunten zoals verwoord in het Akkoord voor de Noordzee (NZA)
gaan het Watersportverbond te ver. Refererend naar de tekst in de samenvatting:
“Om stevig maatschappelijk eigenaarschap van de visie, ambitie en keuzes in het
Noordzeebeleid voor de lange termijn te waarborgen, hebben het Rijk en de betrokken
belangenorganisaties in 2020 onder onafhankelijk voorzitterschap het Akkoord voor de
Noordzee gesloten. Dit Noordzeeakkoord brengt met afspraken over keuzes en beleid
de strategische opgaven voor de energietransitie (uit het Klimaatakkoord), natuurherstel en een gezonde toekomst voor visserij op de Noordzee concreet en langdurig met
elkaar in balans brengen. Daarbij wordt rekening gehouden met andere gebruikers zoals
zeevaart, defensie, recreatie en zandwinning. Het Akkoord voor de Noordzee vormt
samen met de internationale beleidsontwikkelingen en de NOVI de basis voor de
beleidsvoornemens die in het Programma Noordzee 20222027 zijn uitgewerkt.”
zijn wij genoodzaakt – zoals ook bij eerdere gelegenheden is gedaan - op te merken dat:
 dit NZA tot stand is gekomen met een beperkt aantal betrokken belangenorganisaties
 daarin gesteld wordt dat er rekening gehouden wordt met (zeegaande) recreatie(vaart)
maar niet wordt vermeld
dat er helaas niet inhoudelijk met de belangenorganisaties overlegd is, waardoor de
consequenties voor
de zeegaande recreatievaart in de ogen van het Watersportverbond onvoldoende
doordacht zijn en voor
deze categorie zee scheepvaart zelfs risicoverhogend en onveilig kunnen zijn
 er tot onze spijt geen inspraak mogelijk is geweest bij het tot stand komen van het
NZA, maar dit Akkoord nu
wel integraal wordt opgenomen als de basis voor het Programma Noordzee
 de uiteindelijke Governance zoals voorgesteld in het NZA 1 op 1 is overgenomen in het
uitvoeringsgerichte
Noordzee-overleg met als consequentie dat de “Recreatie en Toerisme sector” ook
hierbij niet rechtstreeks is
vertegenwoordigd.

Aangezien de Rijkspartijen in het NZO het Noordzeeakkoord onderschrijven, zijn in het
Programma Noordzee vergelijkbare beleidslijnen opgenomen. Toch is sprake van een
zelfstandig beleidsdocument. De samenstelling van het NZO is geen onderwerp van dit
PNZ, maar van het instellingsbesluit NZO. Voor het hier aangehaalde aspect van
veiligheid wordt verwezen naar het antwoord op deelzienswijze 015-7. Voor het daar
genoemde onderzoek is een brede groep van stakeholders en experts betrokken. De
zeegaande recreatievaart was hier ook bij betrokken en heeft input geleverd. Die input
is, samen met de input van andere experts, door de onderzoekers in de analyses
meegenomen en meegewogen.

Nee

015

3

PNZ - Algemeen
Daarbij de opmerking dat onder de paragraaf “Voortzetting Bestaand Beleid” er geen
sub paragraaf is opgenomen voor “Recreatie en Toerisme”. Denk hierbij aan de
belangen van Kusttoerisme, Chartervaart, Sportvisserij, Sportduiken en zeegaande
recreatievaart.

In de samenvatting is onder ‘voortzetting huidig beleid’ de sector toerisme niet
meegenomen. Recreatie zelf is geen nationaal belang , maar het recreatieve gebruik van
de kust en de Noordzee is een belangrijk motief om daar een gezonde en veilige fysieke
leefomgeving te bevorderen en te waarborgen. Het waarborgen van een gezonde en
veilige fysieke leefomgeving is daarmee het nationale belang.
Aan de samenvatting wordt toegevoegd onder bestaand beleid: ‘Gezonde en veilige
fysieke leefomgeving: recreatie. De huidige opruimings- en bewustwordingscampagnes
voor zwerfvuil zullen worden voortgezet.’

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 100

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

015

4

PNZ - Algemeen
Bij herhaling hebben wij als vertegenwoordigers van de zeegaande recreatievaart bij het
OFL aangedrongen op herziening van de aanpak van met name de Governance en de
integrale afsluiting van de windparken. Met dit voorliggend uitgangspunt en daarmee
de “industrialisatie” van alle ruimte binnen de windparken is het voorleggen van een
zienswijze vanuit onze sector weinig zinvol indien dit uitgangspunt onverkort wordt
gehandhaafd.
Aangezien bij het opstellen van het Noordzee Akkoord de consequenties voor de
scheepvaartveiligheid alleen zijn beoordeeld op de nabijheid van windparken en niet op
de nabijheid en concentratie van kleine – en recreatieve scheepvaart worden deze in
onderstaande zienswijze per paragraaf door ons nader toegelicht en gemotiveerd.

Het op consensus gerichte overleg in het NZO en de daarbij horende governance zijn
geen onderwerp van het Programma Noordzee. Met het oog op de toenemende drukte
en in lijn met de afwegingsprincipes van de NOVI is meervoudig ruimtegebruik
uitgangspunt voor het PNZ. Om zowel doorvaart als medegebruik te faciliteren, kan in
nieuwe windenergiegebieden geen sprake meer zijn van integrale doorvaart. Daarom is
in het NZA afgesproken om doorvaart door windenergiegebieden mogelijk te maken
met speciale doorvaartpassages.

Nee

015

5

PNZ - Paragraaf 1.5. Relatie met Internationale Verdragen en Richtlijnen
Hier ontbreken UNCLOSS en IMO waarin Internationale richtlijnen zijn opgenomen ten
aanzien van scheepvaartveiligheid en verkeersregels.

IMO en UNCLOS worden eerder genoemd in hoofdstuk 6.1.2. IMO wordt genoemd
onder globaal, UNCLOS is daar nu ook genoemd.

Ja

015

6

PNZ - Paragraaf 5.3.2.Windenergie
“De Wet windenergie op zee biedt het instrumentarium voor regie op de uitgifte van
kavels voor windenergie op de Noordzee. Het instrumentarium maakt het mogelijk
zorgvuldig belangen af te wegen, te voldoen aan de eisen van een gezond ecosysteem,
de beschikbare ruimte efficiënt te gebruiken, kosten te reduceren en de uitrol van
windenergie op zee te versnellen. De minister van EZK neemt op grond van de Wet
windenergie op zee binnen een aangewezen gebied kavelbesluiten waarin de locatie
specifieke voorwaarden voor de aanleg van een windpark op die kavel zijn vastgelegd.
Een belangrijk onderdeel van het kavelbesluit is de toets van de natuuraspecten op
grond van de Wet natuurbescherming”
In de huidige tranche kavelbesluiten is specifiek rekening gehouden met “doorvaart in
het windpark”. Bij de toets van de natuuraspecten en het als gevolg daarvan reserveren
van een deel van het windpark als “natuurgebied” kan doorvaart worden toegestaan
aangezien doorvaart de natuurwaarden niet verstoort. Dit is conform het uitgangspunt
dat wordt gehanteerd voor wat betreft de doorvaart van recreatieve vaartuigen in de
aangewezen Natura 2000 gebieden op de Noordzee.

Een windenergiegebied is geen natuurgebied. Om doorvaart door een windenergiegebied zowel overdag als ‘s nachts te kunnen toestaan, is doorvaart alleen mogelijk via
doorvaartpasssages. In de Handreiking gebiedspaspoort worden binnen een windenergiegebied gebieden aangewezen voor natuurontwikkeling. Hier zullen geen andere
activiteiten plaatsvinden. Doorvaartpassages liggen dus niet in gebieden die zijn
aangewezen voor natuurontwikkeling. Zie ook de beantwoording van deelzienswijze
015-7.

Nee

015

7

PNZ - Paragraaf 5.3.2.Windenergie
“Ook kijkt het kabinet in het kader van medegebruik naar de kansen die windparken
bieden aan de ‘nieuwe blauwe economie’. Windparken zijn immers aanjagers van
innovatieve technieken en lenen zich goed voor multifunctioneel ruimtegebruik, wat
ook synergievoordelen met zich mee kan brengen. Functies die in principe met
windparken kunnen samengaan zijn onder meer: aqua- en maricultuur, alternatieve
vormen van visserij, natuurversterking, energiewinning uit zon en getijdenstromen,
energieconversie en energieopslag door waterstofproductie”
Bij het overleg over het concept gebiedspaspoort lijkt de discussie gedomineerd te
worden door de “type” indeling van het beoogd medegebruik. Naast innovatie is ook
economisch rendement een overweging. Het lijkt onwaarschijnlijk dat alle beschikbare
ruimte rendabel te exploiteren is en bij het vastleggen van een gebiedspaspoort kunnen
in onze optiek wel degelijk gebieden worden aangewezen waar doorvaart zowel
mogelijk als zeer wenselijk is in verband met nabijheid doorgaande scheepvaartroutes.
Het aspect veiligheid en risico mitigatie van vaarroutes voor kleine- en recreatieve
scheepvaart is daarmee onvoldoende in beeld gebracht.

In de windenergiegebieden op zee zijn doorvaartpassages beschikbaar, die dag en nacht
bevaarbaar zijn voor schepen kleiner dan 46 meter. Zie beleidskader doorvaart en
medegebruik in hfst 10.1.3. In een FSA (Formal Safety Assessment) is het doorvaren in
passages onderzocht, hierbij zijn de veiligheid en de risico’s voor de scheepvaart,
waaronder kleine en recreatieve vaart in beeld gebracht. De conclusies uit het rapport
ten aanzien varen in doorvaartpassages is dat:
- de kans op aanvaringen van schepen met windturbines bijna halveert en
- de kans op aanvaringen tussen schepen minimaal toeneemt.
- Er bij doorvaart in passages meer schepen in de berm rond het windpark zullen varen
ten opzichte van integrale doorvaart. Dit creëert een aantal lokale hotspots, waar het
aantal verwachte schip-schip aanvaringen iets toeneemt, met name rond de “ingang/
uitgang” van de passage.
Het volledige rapport is beschikbaar op: Formal Safety Assessment - Doorvaart in
passages in windparken - Noordzeeloket

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

101

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

015

8

PNZ - Paragraaf 5.3.6. Energie uit water en zon op zee
“Gezien deze bevindingen en het Nederlandse energie-innovatiebeleid, dat is gericht op
focus en massa, concludeert het kabinet dat op energie uit water geen Rijksbeleid zal
worden gevoerd. In deze planperiode zijn daarom geen grootschalige gebieden voor
offshore getijde-energie of golfslagenergie voorzien.”
Geheel mee eens – zie onze reactie onder 5.3.2.

Uw inbreng wordt ter kennisgeving aangenomen.

Nee

015

9

PNZ - Paragraaf 5.3.6. Energie uit water en zon op zee
“Het Rijk beschouwt de productie van elektriciteit uit zonne-energie op zee als de meest
interessante optie naast windenergie op zee. Zonnevelden op zee kunnen, naarmate
hun oppervlakte toeneemt, een elektrisch vermogen van betekenis produceren en
daarmee op de middellange termijn een waardevolle bijdrage leveren”
Voor zonne-energie op zee zijn drijvende platformen/installaties benodigd. De
verankering van deze installaties is in onze ogen zeer kritisch. Immers bij losraken en op
drift raken zullen dergelijke objecten onmiddellijk gevaar voor de scheepvaart
opleveren. Daarbij zijn drijvende installaties in de directe nabijheid van scheepvaartroutes en corridors een extra gevaar indien een schip op drift/ onklaar raakt. Het risico van
aandrijving is immers vele malen groter dan bij een enkele turbine fundatie. Voor
zeegaande schepen worden stringente constructie eisen gesteld. Welke eisen gaat de
overheid stellen aan dergelijke installaties?

Voor zon op zee wordt op dit moment enkel het wegnemen van barrières beoogd, zodat
dit vanaf 2030 een optie zou kunnen zijn, wanneer de technologie verder is ontwikkeld.
Dit conform de Routekaart zon op water. Veiligheidsaspecten zijn in de Routekaart zon
op water ook expliciet benoemd als aandachtspunt: “Het is een voorwaarde dat de
veiligheidsrisico’s bij het toevoegen van zon-PV in een windpark in dezelfde orde van
grootte liggen als die van andere offshore-toepassingen.”

Nee

015

10

PNZ - Paragraaf 5.3.6. Energie uit water en zon op zee

De tekst over OWEZ en PAWP is verwijderd. Deze parken blijven geopend voor
doorvaart voor schepen < 24 meter en vissen met een hengel. Gezien de looptijd van de
vergunningen en de beperkte ruimte tussen de turbines in deze windparken wordt hier
geen grootschalig medegebruik verwacht. Naar verwachting zullen in Borssele de eerste
proefprojecten op grote schaal gaan plaatsvinden.

Ja

Zie beantwoording deelzienswijze 015-7.

Nee

“In de planperiode 2022-2027 worden de eerste proefprojecten op grote schaal (1 MW
met doorgroei naar 100 MW) verwacht, vermoedelijk binnen Offshore Windpark
Egmond aan Zee, het Prinses Amaliawindpark, Luchterduinen, Hollandse Kust (noord)
en Borssele”
Dit is geheel in strijd met de laatste bekendmakingen van Rijkswaterstaat waarbij
gesteld is dat de windparken Egmond aan Zee en Prinses Amalia geopend blijven voor
doorvaart.
015

11

PNZ - 6. Zeescheepvaart.
“De toename van het aantal windparken op de Noordzee leidt potentieel tot minder
manoeuvreerruimte, en tot verdichting van het scheepvaartverkeer. Het risico op schade
aan schepen en bemanning, infrastructuur en milieu kan daardoor toenemen.
Uitgaande van het bestaande routeringstelsel is in 2013 besloten dit risico al in de
planfase van de aanleg van windparken te beperken door toepassing van het zogenaamde ‘Ontwerpcriterium veilige afstanden tussen scheepvaartroutes en windparken
op zee’ (zie bijlage 3)”. Dit is geheel correct; echter bij het aanbieden van het “Advies
Scheepvaartroutekaart 2023” door de Scheepvaart Adviesgroep Noordzee (SAN) werd
er van uitgegaan dat kleine- en recreatieve scheepvaart gebruik maakt van de
mogelijkheid van doorvaart van de windparken. Met de beoogde integrale afsluiting
verandert de uitgangssituatie.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 102

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

015

12

PNZ - 7.6 Gezonde en veilige fysieke leefomgeving: recreatie

Zie beantwoording deelzienswijze 015-7.

Nee

7.6.1 Huidig gebruik en ontwikkelingen
“De recreatievaart met particuliere zeil- en motorboten en de chartervaart zijn
belangrijke activiteiten op de Noordzee. Voor de recreatievaart zijn de toegankelijkheid
van voldoende en goed gefaciliteerde havens langs de Noordzeekust, de ruimte op zee
en de veiligheid belangrijke beleidsaspecten. Ook sportvissers (recreatieve visserij met
hengels) zijn in toenemende mate actief op zee. Ze vissen vanaf de oever, vanuit kleine
boten en vanaf charterboten. Voor sportduikers zijn scheepswrakken geliefde doelen.
Dicht bij de kust heef zich een scala aan recreatieactiviteiten ontwikkeld:
varen, surfen, waterskiën, zwemmen en daarnaast uiteenlopende strandactiviteiten. De
verwachting is dat zee en kust in de toekomst steeds intensiever zullen worden gebruikt
voor diverse vormen van vrijetijdsbesteding. De recreatie op de Noordzee wordt
beïnvloed door (het toenemend ruimtegebruik van) andere gebruiksfuncties. Zonder
speciale maatregelen zou de recreatievaart, vanwege de ligging van de windparken,
steeds meer gebruik moeten maken van routes voor de reguliere scheepvaart. Alvorens
de schippers militaire oefengebieden doorkruisen, moeten ze de scheepvaartberichten
in de gaten houden.” Geheel eens met het gestelde in deze paragraaf die attendeert op
de noodzaak voor “speciale maatregelen”. Als aanvulling willen wij graag attenderen op
het feit dat:
- bij de uitvoering van risico analyses de data voor de recreatievaart gebaseerd zijn op
AIS data. AIS is geen verplichte uitrusting voor zeegaande recreatie vaartuigen en
derhalve ontstaat een incompleet beeld voor wat betreft aantallen recreatie vaartuigen
en hun meest gekozen routes
- de verwachting is dat gebruik van AIS aanzienlijk zal toenemen vanwege een
belangrijke bijdrage aan veiligheid op zee en de aanwijzing van de Nederlandse
Overheid dat AIS verplicht dan wel dringend aanbevolen is bij doorvaart van windparken.
- de nu voorgestelde corridors voor doorvaart in de praktijk voor zeilende recreatievaartuigen beperkt bruikbaar zullen zijn vanuit zeemanschappelijke overwegingen ,
waardoor de druk op de ruimte naast de doorgaande scheepvaartroutes alleen maar
toe zal nemen.
015

13

PNZ - 7.6.3 Beleid

Wat betreft uw opmerking over gericht beleid en educatie, in hetzelfde hoofdstuk in het
PNZ staat in grote lijnen beschreven dat er bewustwordings- en opruimcampagnes zijn.
“De toenemende recreatie op zee en aan de kust kan gevolgen hebben voor het mariene Aangaande de classificatie van cruiseschepen: Het onderwerp van dit hoofdstuk is de
eco- systeem. Recreatievaartuigen en cruiseschepen stoten broeikasgassen uit.
‘Gezonde en veilige fysieke leefomgeving’ waar veel verschillende vormen van recreatie
Recreatie kan leiden tot zwerfafval dat in de duinen en in zee terechtkomt”
belang bij hebben. Dit hoofdstuk is geen beschrijving van de bedrijfstak recreatie. Ook
cruises hebben belang bij een gezonde leefomgeving, ook al horen zij officieel bij de
Dit statement geeft een verkeerde voorstelling van zaken:
bedrijfstak zeevaart, maar ze hebben met hun uitstoot ook een negatief effect op het
- Recreatie aan de kust geeft zonder meer druk op het strand en de duinen en vraagt om milieu.
gericht beleid en educatie middels gedragscodes en handhaving.
- Cruiseschepen vallen als bedrijfstak onder “zeevaart” en niet onder recreatie.
Ten slotte: de zeegaande recreatievaart kent een groot respect voor de omgeving, er zijn
- Recreatievaartuigen op zee zijn veelal zeilend of vissend en zullen maar zeer beperkt
diverse gedragscodes actief en voor jachthavens zijn afval voorzieningen voorgeschrebroeikasgassen uitstoten, ook vanwege de geringe motorvermogens. Voor wat betreft
ven. Aansluitend op de huidige tekst ‘Daarom zijn er bewustwordings- en opruimcamvervuiling kan verder worden vastgesteld dat de zeegaande recreatievaart een groot
pagnes en werkt het Rijk met provincies en gemeenten verder aan het beleid voor de
respect voor de omgeving kent; er diverse gedragscodes actief en succesvol zijn en dat
circulaire economie’ is de volgende zin toegevoegd: ‘Daarnaast gelden voor de
voor jachthavens afval voorzieningen zijn voorgeschreven conform ISO standaard
zeegaande recreatievaart verschillende gedragscodes en zijn er in jachthavens afval
13687.
voorzieningen voorgeschreven.’

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 103

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

015

14

PNZ - 7.6.3 Beleid

Zie ook beantwoording deelzienswijze 015-7. Het Watersportverbond is in diverse
Ja
expertsessies gehoord, waaronder de expertsessie in het kader van de uitgevoerde FSA
over doorvaart in passages op 3 november 2020. Er is, mede op basis van de inbreng
van andere deelnemers aan deze expertsessies, een andere belangenafweging gemaakt.
Het beleidskader doorvaart en medegebruik hfst 10.1 zal worden aangepast zodat de
afweging voor de keuze voor doorvaart in passages wordt verduidelijkt. De risicoanalyse
ten aanzien van de te verwachten verkeersstromen maakt onderdeel uit van de FSA.
Risico’s ten aanzien van drijvende installaties is besproken tijdens de expertsessie over
Mitigerende Maatregelen Inrichting doorvaartpassages op 16 september, maar
waarschijnlijk is nader onderzoek nodig.

“Het beleid voor de recreatievaart als deelnemer aan het scheepvaartverkeer is
beschreven in hoofdstuk 6. Hoofdstuk 9 beschrijft de ruimtelijke ordening van de
Noordzee, waarbij ook de belangen van de recreatie zijn meegewogen. Hoofdstuk
10 gaat specifiek in op het beleidskader voor doorvaart en medegebruik van
windparken.”
Deze paragraaf is onjuist en geeft ook een verkeerde voorstelling van zaken: Hoofdstuk
6 kent geen specifiek beleid voor zeegaande recreatievaart als deelnemer aan het
scheepvaartverkeer. Zoals eerder opgemerkt:
- is er bij het “Advies Scheepvaartroutekaart 2023” door de Scheepvaart Adviesgroep
Noordzee (SAN) van uitgegaan dat kleine- en recreatieve scheepvaart gebruik maakt
van de mogelijkheid van doorvaart van de windparken.
- zijn de tot op heden uitgevoerde risicoanalyses gebaseerd op incidenten met
betrekking tot aanvaring van een individuele turbinefundatie, waarbij de schade
veroorzaakt door een recreatievaartuig korter dan 24 meter als niet significant voor de
turbine installatie werd beschouwd,
- is er geen risicoanalyse beschikbaar ten aanzien van de te verwachten verkeersstromen in de corridors
- zijn er geen risico inschattingen beschikbaar ten aanzien van de additionele risico’s die
gepaard gaan met drijvende installaties binnen de windparken al dan niet grenzend aan
een corridor
- is er geen aandacht gegeven aan de expert opinion van de zeegaande recreatievaart
sector (waaronder het Watersportverbond) dat de corridors slechts beperkt gebruikt
kunnen worden uit zeemanschappelijke overwegingen.

Aanpassing
NWP

In Hoofdstuk 9 “Ruimtelijke ordening” wordt op geen enkele wijze een afweging
gemaakt voor benodigde ruimte voor Recreatie(vaart) en Toerisme. In Hoofdstuk 10
wordt wederom het beleidskader uit het NZA gepresenteerd waar met regelmaat onze
visie op gegeven is zonder te worden gehoord!
015

15

PNZ - 9.6 Maritieme Ruimtelijke Planning: internationale samenwerking
“Internationale samenwerking in het maritiem ruimtelijk planningsproces is gericht op
het waarborgen van ‘de coherentie en coördinatie van de maritieme ruimtelijke plannen
in de hele betrokken mariene regio
Doelstellingen van de werkgroep zijn o.a.:
- te werken aan het bereiken van coherente strategieën en plannen over de grenzen
heen ten behoeve van een efficiënt en optimaal gebruik van de Noordzee;
- samen te werken ten behoeve van het uitwisselen en het generen van nieuwe data en
informatie, relevant voor grensoverschrijdende aspecten die in maritieme planning aan
de orde komen (zoals vermeld onder meer in het netwerk van milieu beschermde
gebieden, scheepvaartroutes en routeringsmaatregelen, bepalen van veilige afstanden
tussen gebruikers op zee, kabels en leidingen);
- ervaringen en best practices uit te wisselen”

De Nederlandse overheid is van plan doorvaartpassages in windparken open te stellen
voor een groot deel van de recreatievloot (tot 46 meter). De aanbeveling van de
indieners om in internationaal verband eenduidige afspraken voor doorvaart van
windparken te adresseren is overgenomen.

Ja

Het verdient aanbeveling om hier ook eenduidige afspraken voor wat betreft doorvaart
windparken bij op te nemen. Bekend is dat de Deense-, Duitse- en Engelse windparken
op de Noordzee opengesteld zijn voor (integrale) doorvaart.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 104

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

015

16

PNZ - 10.1 Beleidskader doorvaart en medegebruik in windenergie-gebieden op de
Zie beantwoording deelzienswijze 015-7 en 015-14.
Noordzee
“Doorvaart
Het beleid voor 2022-2027 staat doorvaart in windenergiegebieden alleen toe in
speciaal aangewezen doorvaartpassages.
Dat betekent een tweerichtingsverkeersstelsel waar scheepvaart onder voorwaarden
het windenergiegebied kan passeren. De uiteindelijke ligging en oriëntatie van de
nieuwe doorvaartpassages moeten per windenergiegebied verder worden uitgezocht,
onder andere door het verzamelen en analyseren van vaarbewegingen van de visserij en
de recreatievaart. Daarbij geldt dat doorvaartpassages zoveel mogelijk corresponderen
met bestaande vaarroutes naar en vanuit havens, belangrijke visgronden en met de
routes van de recreatievaart. Aanvullend worden de doorvaartpassages zoveel mogelijk
gebundeld met onderhoudszones voor kabels en leidingen, die in de meeste situaties
ook oostwest zijn georiënteerd”
Het hierboven verwoorde beleid staat haaks op de ontwikkelingen van de laatste 10
jaar waarbij:
- op basis van afweging van veiligheidsbelangen (integrale) doorvaart gezien werd als
de juiste oplossing om de diverse verkeersstromen te scheiden. Dit in analogie met de
Deense-, Duitse- en Engelse windparken in de Noordzee,
- een pilotproject is opgezet om (integrale) doorvaart te monitoren bij de drie bestaande
windparken voor de Hollandse Kust bij IJmuiden,
- voor deze pilot gedragsregels zijn opgesteld , die in het algemeen goed zijn nageleefd
- het aan het IDON aangeboden evaluatie rapport geen noodzaak ziet om doorvaart
tegen te gaan (zie Bijlage)
Daarbij wordt opgemerkt dat:
- de nu voorgestelde corridors als logica kennen dat deze boven kabels/pijpleidingen
liggen waar in de nabijheid geen windturbines kunnen worden geplaatst vanwege de
benodigde onderhoudsruimte.
- geen gehoor gegeven wordt aan onze expert opinion dat deze corridors maar beperkt
bruikbaar zullen zijn voor
met name de zeilende recreatievaart,
- de verwachte verkeersstroom in deze corridors het risico op aanvaring vergroot.

Aanpassing
NWP
Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 105

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

015

17

PNZ - 10.1 Beleidskader doorvaart en medegebruik in windenergie-gebieden op de
Noordzee
“De doorvaartpassages moeten veilig worden ingericht. ‘Veilig’ wil zeggen: duidelijk
gemarkeerd, met voldoende afstand tot windturbines en met voldoende breedte voor
tweerichtingsverkeer. Het ontwerp van de doorvaartpassage dient als uitgangspunt
voor de veiligheidsstudie. Het verloop van de doorvaartpassages moet tot zo weinig
mogelijk koerswijzigingen voor de doorvarende schepen leiden. En de in- en uitgangen
van de doorvaartpassages moeten zo haaks mogelijk op de bestaande scheepvaartroutes aansluiten. De in uitvoering zijnde veiligheidsstudie zal uiteindelijk
uitwijzen hoe doorvaart via de passages het best kan verlopen. Zo nodig zullen daarvoor
(extra) veiligheidsmaatregelen worden getroffen. Het gebruik van de doorvaartpassages
wordt toegestaan voor schepen tot 46 meter. Zo zijn ze geschikt voor de kottervloot van
de visserij en een groot deel van de recreatievloot. Schepen mogen ook ’s nachts
gebruik maken van de doorvaartpassages, mits ze hiervoor zijn toegerust. De doorvaartpassage is primair bedoeld om het windenergiegebied zo snel en efficiënt mogelijk
te kunnen passeren. Het is dan ook niet toegestaan hinderlijk
(vaar)gedrag te vertonen dat de doorvaart belemmert. Onder uiteenlopende (weeromstandigheden geldt onverkort het principe van goed zeemanschap voor het bepalen of
het veilig is door een doorvaartpassage te varen.”
Wederom wordt vastgesteld dat ongeacht wat de eerdere bevindingen zijn de
windparken gesloten zijn voor doorvaart met uitzondering van de corridor/passage. Wij
blijven van mening dat:
- algehele afsluiting van alle beschikbare ruimte binnen windparken een onjuist
uitgangspunt is,
- onderscheid gemaakt kan worden tussen “doorvaart belemmerend” en “niet
doorvaart belemmerend” medegebruik,
- ruimte gereserveerd voor natuurbehoud zonder meer gecombineerd kan worden met
doorvaart,
- ruimte voor medegebruik gevonden kan worden in die delen van de windparken die
niet primair bijdragen aan benodigde ruimte voor recreatievaart,
- de afgesloten windparken boven de Wadden eilanden als eerste gereserveerd kunnen
worden voor doorvaart belemmerend medegebruik.

Zie beantwoording deelzienswijze 015-7 en 015-14.

Nee

015

18

PNZ - 10.1 Beleidskader doorvaart en medegebruik in windenergie-gebieden op de
Noordzee
“Het Rijk hecht aan eenduidige doorvaartregels voor de scheepvaart op de Nederlandse
Noordzee, ook al zijn deze internationaal nog niet geharmoniseerd”
Het is aan te bevelen om deze internationale afstemming vast te leggen voordat de
Nederlandse windparken worden afgesloten voor doorvaart. Er is op geen enkele wijze
aangetoond dat er een noodzaak is om alle ruimte binnen de windparken af te sluiten.
Met de huidige plannen voor de Nederlandse ontwikkeling van Wind op Zee wordt een
zeer groot areaal afgesloten dat aan de zeegaande recreatievaart/kleine scheepvaart
veel koers beperkingen gaat opleggen en daarmee in voorkomende gevallen zal
noodzaken tot een langer verblijf op zee dan wel een langdurig verblijven in de directe
nabijheid van (grote) zeescheepvaart. Hiermee wordt de veilige vaart op zee voor de
zeegaande recreatievaart/kleine scheepvaart onnodig risicovoller gemaakt.

Zie beantwoording deelzienswijze 015-7 wat betreft de doorvaart. Ten aanzien van een
langer verblijf op zee: de afstand van Breskens tot de havens Felixstowe / Ipswitch /
Harwich / Southwold / Lowestoft in Engeland bedraagt ongeveer 98 NM, afhankelijk van
bestemming en windrichting. Het verschil in afstand bij omvaren en het niet gebruiken
van de corridor Borssele bedraagt 4,0 NM op een totale afstand van 98 NM, afhankelijk
van windrichting, windsterkte, en bestemming. Het verschil in omvaar uren bedraagt
1,0 uur (bij een gemiddelde snelheid van 4 knopen) op een totale vaartijd van 25 uur,
afhankelijk van windrichting, windsterkte, en bestemming.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 106

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

015

19

PNZ - SAMENVATTING ZIENSWIJZE MET CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

Het Rijk streeft naar eenduidige doorvaartregels voor scheepvaart op de Nederlandse
Noordzee, ook al zijn deze internationaal nog niet geharmoniseerd. Dit betekent dat de
uitgangspunten voor doorvaart in principe opgaan voor alle windparken, met de
mogelijkheid hiervan onder bijzondere omstandigheden af te wijken. Offshore
Windpark Egmond aan Zee en Prinses Amalia Windpark blijven voorlopig opengesteld
volgens de huidige voorwaarden die in het besluit van algemene strekking zijn
vastgelegd. Zie voor de overige aspecten van uw samenvatting de beantwoording van
uw andere deelzienswijzen.

Nee

De (internationale) zeegaande recreatievaart is van mening dat er in het Nationaal
Waterplan/Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 onvoldoende rekening wordt
gehouden met de negatieve gevolgen van de aanbevelingen uit het Noordzee Akkoord
ter zake doorvaart en medegebruik.
Tot nu toe heeft het NZA en de uitwerking daarvan in het Noordzee Overleg de belangen
van bestaande gebruikers van de Noordzee als internationale zeegaande recreatievaart
niet meegenomen in de ontwikkeling van het beleid over doorvaart en medegebruik
windparken.
De positieve ervaringen met vrije doorvaart in de wind parken van de landen grenzend
aan de Noordzee zijn niet meegenomen bij de ontwikkeling van beleid. Het gaat om de
windparken op de Noordzee/ EEZ’s in Duitsland, Denemarken, Noorwegen en het
Verenigd Koninkrijk.
Het NZA negeert de positieve ervaringen van vrije doorvaart voor de kleine scheepvaart
tijdens de pilot (2018 en 2019) in de huidige parken (Amalia, Luchterduinen en Egmond
aan Zee) en de risico analyses opgesteld door Marin.
Ook is genegeerd het evaluatie rapport doorvaart windparken opgesteld door RWS
(datum: 26 maart 2020, zie desbetreffende samenvatting/conclusies in BIJLAGE).
Het NZO negeert vooralsnog de aanbevelingen van het maritieme cluster waarin gepleit
wordt voor een eensluidend beleid voor doorvaart en medegebruik van windenergie
gebieden voor de internationale recreatievaart.
Onze concrete aanbevelingen voor een ander beleid met betrekking tot doorvaart en
medegebruik zijn hiervoor verwoord bij het gestelde ten aanzien van paragraaf 10.1.
015

20

Tot slot: deze zienswijze beperkt zich tot de eigen sector. Onze verwachting is dat de
Recreatie Sector, Sportvisserij en Sportduikers aanvullende argumenten zullen
voorleggen.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

016

1

Onze zienswijze is hoofdzakelijk geschreven in de context van de nationale opgave om
de klimaatdoelstellingen te realiseren. Om de klimaatdoelstellingen te halen, vindt
onder meer de energietransitie plaats naar duurzame energie. Voor een duurzaam
energiesysteem dat betrouwbaar, schoon, betaalbaar, veilig en ruimtelijk inpasbaar is,
zijn CO2-vrije gassen onmisbaar. CO2-vrije waterstof is daarin een noodzakelijke
schakel. De Noordzee speelt een sleutelrol in het realiseren van een klimaatneutraal
energiesysteem dat betrouwbaar en betaalbaar is. De Kop van Noord-Holland in het
algemeen en de gemeente Den Helder in het bijzonder, kunnen daar een belangrijke
bijdrage aan leveren.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

016

2

In de Havennota 2020-2030 van het Rijk wordt de potentie van de Kop van NoordHolland al onderschreven:” Ondanks dat Den Helder geen haven van nationaal belang is
in de economische zin, gaat het hier wel om een Rijkszeehaven van een bijzondere
categorie gezien de combinatie van civiele en defensiebelangen. De haven van Den
Helder is immers de thuishaven van de Koninklijke Marine en de Kustwacht. Defensie is,
gezien het Defensie belang, aangewezen als Rijkshavenmeester op grond van de
Scheepvaartverkeerswet. Met offshore en inzet op waterstof is er, door combinatiemogelijkheden waarover in de Kabinetsvisie op waterstof wordt gesproken, potentie voor
verdere ontwikkeling in de Kop van Noord-Holland.”
Om de geschetste potentie van de haven van Den Helder en de Kop van Noord-Holland
ten volle te benutten is ook een goede bereikbaarheid over water van groot belang.

Een uitstekende infrastructuur en een goed verknoopt transportnetwerk is van belang
voor een goede bereikbaarheid. Het NWP besteedt hier de nodige aandacht aan.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 107

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

016

3

Ontwerp Nationaal Water Programma 2022-2027

Naar aanleiding van uw zienswijze is Den Helder opgenomen als aanlandingspunt voor
kabels en leidingen op kaart 1 van het PNZ (huidig gebruik van de Noordzee). Den
Helder is echter niet opgenomen als voorkeurstracé op kaart 2 van het NWP. Een
voorkeurstracé geeft vanuit het perspectief van zandwinning aan dat als er kabels en
leidingen worden gelegd, bij voorkeur dat tracé wordt gebruikt, omdat dit weinig
impact heeft op nog te winnen zandvoorraden met een goede kwaliteit. In de
Verkenning Aanlanding Windenergie op Zee (VAWOZ) 2040 wordt de kop van
Noord-Holland wel meegenomen als één van de mogelijke aanlandlocaties voor kabels
en pijpleidingen. Uiteindelijk wordt in het VAWOZ-traject besloten of er wel of niet
ruimtelijke procedures worden gestart om een kabel of pijpleiding naar de kop van
Noord-Holland aan te leggen. Den Helder zal daar naar verwachting op de langere
termijn ook een rol in hebben. De reden dat Den Helder niet is meegenomen in de
verkenning 2030 is dat er geen (380kV) hoogspanningsstation/ verbinding aanwezig is
en waterstofproductie op zee niet op deze schaal als kosteneffectief wordt gezien tot
2030. Na 2030 zou dit wel het geval kunnen zijn wat nader verkend wordt als onderdeel
van VAWOZ 2031-2040.

Ja

Uw voorstel wordt onderschreven en is toegevoegd aan de infographic.

Ja

Bij het bepalen van de normhoogte voor de Waddeneilanden is een evacuatiefractie van
0 gebruikt. Hier is dus rekening mee gehouden en aanpassing is niet nodig.

Nee

Aanlanding kabels en leidingen vanaf de Noordzee, pagina 29, kaart 2: Overzichtskaart
waterbeleid en uitvoering:
Concreet voorstel: Den Helder opnemen in het NWP op kaart 2, pagina 29 als voorkeurstracé voor kabels en leidingen; en in het PNZ, kaart 1, pagina 5 als huidig
aanlandingspunt leidingen.
Daarnaast biedt de regio Kop van Noord-Holland, en in het bijzonder Den Helder, de
ruimte om, aansluitend op de bestaande aanlandingslocatie van het leidingentracé de
mogelijkheid om een proefproject op te zetten om elektrolyse op zee mogelijk te
maken.
Toelichting: zie toelichting bij deelzienswijze 009-1 (identiek)

016

4

Ontwerp NWP
Figuur bladzijde 41
. Klimaatadaptatie: figuur 7.
Concreet voorstel: Toevoegen: Schade aan bebouwing door hevige regenval.

016

5

Ontwerp NWP
Overstromingsrisicobenadering (Ontwerp NWP Deel A, pagina 55)
Pag 55: Als basis voor het bereiken van de doelen van het waterveiligheidsbeleid gelden
sinds 1 januari 2017 nieuwe veiligheidsnormen voor de primaire waterkeringen. De
normen zijn gebaseerd op een Overstromingsrisicobenadering. Dit betekent dat niet
alleen de kans van een overstroming wordt bekeken, maar ook de mogelijke gevolgen
(schade en dodelijke slachtoffers) van een overstroming. De gevolgen hangen sterk af
van de locatie waar een dijkdoorbraak plaatsvindt. Hoe groter het potentiële gevolg,
hoe hoger de norm voor een waterkering. Dit maakt het mogelijk gerichter te investeren
in de waterveiligheid. De veiligheidsnormen voor de primaire waterkeringen worden
uitgedrukt in een overstromingskans per dijktraject.
Concreet voorstel: Voor de Waddeneilanden geldt bij overstroming een evacuatiefractie
van 0. Wordt hier bij de Overstromingsrisicobenadering rekening mee gehouden? Indien
dit niet het geval is behoeft dit aanpassing.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 108

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

016

6

Ontwerp NWP

De foutieve weergave van de CEMT Classificering in kaart 13 Classificering is gecorrigeerd en aangepast op CEMT-klasse 0 Schagerkoggekanaal.

Ja

Uw voorstel wordt niet overgenomen. Het onderscheid hoofdtransportas, doorgaande
en overige hoofdvaarweg, en overige vaarweg is geïntroduceerd in het Tweede
Structuurschema Verkeer en Vervoer uit 1988 en nog steeds actueel. Daarom is gekozen
in kaart 9 voor de betreffende definitie voor de vaarweg.

Nee

Uw voorstel wordt niet overgenomen. Het onderscheid hoofdtransportas, doorgaande
en overige hoofdvaarweg, en overige vaarweg is geïntroduceerd in het Tweede
Structuurschema Verkeer en Vervoer uit 1988 en nog steeds actueel. Daarom is gekozen
in kaart 9 voor de betreffende definitie voor de vaarweg.

Nee

Goed verknoopt (vaar)wegennetwerk Blz. 96
De Zijpersluis in het Schagerkoggekanaal is vanwege een vaardieptebeperking niet
geschikt voor bevaren met de CEMT II klasse. Deze kunnen slechts beperkt gebruik
maken van dit kanaal: een vergunning is nodig. In het NWP staat iets verderop (blz. 99)
“dat er wordt gestuurd op onder andere het in stand houden, uitbreiden en goed
verknopen van de nationale, regionale en lokale (vaar)wegen en het verbeteren van de
(multi)modale knooppunten.”
Zie ook 15 Vlot en veilig over water, blz. 163, Kaart 13, fragment het Schagerkanaal. Dat
is respectievelijk schepen CEMT-klasse I en een lichtere klasse (Geen CEMT-indeling).
De kaart 13 is niet in overeenstemming met de gegevens van de provincie NoordHolland en van RWS.
Concreet voorstel: Expliciet aandacht voor dit knelpunt.
016

7

Ontwerp NWP
Scheepvaart: Verbinding Noordzee – Den Helder (pagina 98 + kaart)
In de Havennota 2020-2030 (pagina 9) wordt Den Helder benoemd als zijnde een
Rijkszeehaven van een bijzondere categorie:
“Ondanks dat Den Helder geen haven van nationaal belang is in economische zin, gaat
het hier wel om een Rijkszeehaven van een bijzondere categorie gezien de combinatie
van civiele en defensiebelangen. De haven van Den Helder is immers de thuishaven van
de Koninklijke Marine en de Kustwacht. Defensie is, gezien het Defensiebelang,
aangewezen als Rijkshavenmeester op grond van de Scheepvaartverkeerswet.”
Gelet op het nationale belang van de Rijkszeehaven zou dat het aanwijzen van de
vaarverbinding Noordzee – Den Helder als Hoofdvaarweg rechtvaardigen.
Voor wat betreft de diepgang van de vaarweg Noordzee – Den Helder v.v. gaan wij ervan
uit dat de bereikbaarheid van de haven voor Defensie te allen tijde blijft gegarandeerd.
Concreet voorstel: de vaarverbinding Noordzee – Den Helder aan te wijzen als
Hoofdvaarweg.

016

8

Ontwerp NWP
Verbinding Amsterdam Kornwerderzand (pagina 98/ pagina 262)
De verbinding Amsterdam – Kornwerderzand (IJsselmeer) staat nu aangemerkt als
overige vaarweg. Er wordt gewerkt aan een verlenging en verbreding van de sluis bij
Kornwerderzand. Dit zal meer en grotere schepen aantrekken zowel van Den Helder/
Harlingen naar Amsterdam als van de Waddenzee naar Kampen. Dit rechtvaardigt een
aanwijzing als hoofdvaarweg.
Ook in het kader van toekomstige projecten gericht op CO2-opslag en transport zou de
aanwijzing van hoofdvaarweg gerechtvaardigd zijn. Aanvoer van CO2 is bijvoorbeeld
mogelijk middels binnenvaartschepen via het IJsselmeer en de vaargeul tussen
Kornwerderzand en Den Helder. Zowel de vaargeul Kornwerderzand – Den Helder en de
vaargeul Kornwerderzand – Amsterdam zijn van economisch belang voor Port of Den
Helder en spelen een rol in (het op gang brengen van) de energietransitie en specifiek de
waterstofeconomie.
Concreet voorstel: de verbinding Amsterdam – Kornwerderzand aan te wijzen als
hoofdvaarweg.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 109

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

016

9

Ontwerp NWP:

De motie van het lid Stoffer c.s. van 8 juli 2021 is aangenomen tijdens het debat over de
gezamenlijke EZK-IenW brief (DGKE-E / 21011856) aan de Tweede Kamer over de
Verkenning Elektriciteit uit Water. In de brief is gesteld dat bestaand beleid over
elektriciteit uit water vooralsnog niet wordt aangepast, waarbij aangetekend dat op
sommige onderdelen nog nader onderzoek nodig is. Momenteel wordt samen met
kennisinstituten bepaald welke vragen waar belegd worden. Gezien de drukte in het
Noordzee(kust)gebied is het noodzakelijk een gedegen plan te hebben voor demonstratieprojecten. Dat is er nog niet. Meer kennis en inzicht is nodig om te bepalen of, en zo
ja waar, pilots en grootschalige demonstratieprojecten aangewezen kunnen worden,
zeker gezien de verwachte impact van een aantal (grootschalige) voorstellen op
waterveiligheid, ecologie en andere gebruiksfuncties. Hierover kan (mogelijk binnen
bestaande samenwerkingsverbanden) dan ook een gesprek met de regio Kop van
Noord Holland worden gevoerd.

Nee

De betreffende tekst in het NWP is in lijn gebracht met de letterlijke tekst van de Agenda
voor het Waddengebied 2050. Voor de vaarweg Boontjes betekent dit dat de huidige
dimensies ten aanzien van diepte -3.80 m. NAP en breedte 100 m. in principe worden
gegarandeerd gedurende de looptijd van het NWP (2022 tot en met 2027). Alleen de
eerder met de regio afgesproken evaluatie van de onderhoudspilot van vaarweg
Boontjes kan verandering brengen in de onderhoudssituatie. De met de regio
afgesproken kostenverdeling van de onderhoudspilot wordt gehandhaafd en de
evaluatie wordt in 2022 gewoon uitgevoerd overeenkomstig antwoord 6 van de
voormalige minister op Kamervragen van 20 juli 2020: “Er zal in 2022 aanvullend
economisch, morfologisch en ecologisch onderzoek worden uitgevoerd, waarmee de
kosten, baten en de gevolgen voor de Waddenzee voor zowel de kortere als de langere
termijn inzichtelijk worden gemaakt”. Bij deze evaluatie zullen niet alleen de overheden
worden betrokken maar ook de (belanghebbende) stakeholders, namelijk de havens en
de Coalitie Wadden Natuurlijk. Op basis van de evaluatie wordt bepaald hoe de
onderhoudssituatie van vaarweg Boontjes er vanaf 2023 tot met 2027 precies uit zal
zien.

Ja

Naar aanleiding van uw zienswijze is Den Helder opgenomen als aanlandingspunt voor
kabels en leidingen op kaart 1 van het PNZ (huidig gebruik van de Noordzee). In de
Verkenning Aanlanding Windenergie op Zee (VAWOZ) 2040 wordt de Kop van
Noord-Holland meegenomen als één van de mogelijke aanlandlocaties voor kabels en
pijpleidingen. Uiteindelijk wordt in het VAWOZ-traject besloten of er wel of niet
ruimtelijke procedures worden gestart om een kabel of pijpleiding naar de Kop van
Noord-Holland aan te leggen. Den Helder zal daar naar verwachting op de langere
termijn ook een rol in hebben. De reden dat Den Helder niet is meegenomen in de
verkenning 2030 is dat er geen (380kV) hoogspanningsstation/verbinding aanwezig is
en waterstofproductie op zee niet op deze schaal als kosteneffectief wordt gezien tot
2030. Na 2030 zou dit wel het geval kunnen zijn wat nader verkend wordt als onderdeel
van VAWOZ 2031-2040.

Ja

Energietransitie en verduurzaming, sub Innovatieve technieken energietransitie (pagina
119)
Graag zouden wij zien dat er in de (directe) nabijheid van de haven ruimte op zee
(Noordzee en/of Waddenzee) wordt aangewezen, die gebruikt kan worden als
pilotlocatie voor nieuwe technologieën voor opwekken van mariene energie, zoals
getijden- en golfslagenergie, zeewier etc.
Dit sluit aan op hetgeen hierover is opgenomen in de Agenda voor het Waddengebied
2050 (pagina 51 onder 7) ten behoeve van de Waddenzee/ Noordzeekustzone over
experimenteerruimte voor energetische innovaties.
Daarnaast heeft de Tweede Kamer met twee moties voor het zomerreces van 2021
steun gegeven aan het subsidiabel maken van innovatieprogramma’s en grootschalige
demonstratieprojecten voor energie uit water.
Het aanwijzen van gebieden hiervoor in de Noordzeekustzone zou hier een (grote)
toegevoegde waarde hebben.
Wij zouden u dan ook willen uitnodigen om samen met de regio in gesprek te gaan om
te bezien wat nodig is om te komen tot aanwijzing van deze gebieden, die ook
aansluiten op de ontwikkelingen in de Regio Deal Maritiem Cluster Kop van NoordHolland en het Maritiem Cluster.
016

10

Ontwerp NWP
Pagina 275, tabel 6 Onderhoudsafmetingen vaargeulen
De Waddenzeehavens (waaronder Port of Helder) zijn door ondertekening van de
Agenda voor het Waddengebied betrokken bij de bereikbaarheid van Harlingen via de
Boontjes.
In de oorspronkelijke tabel 6 stond in de voetnoten dat RWS niet in de buitendelta zou
baggeren. Die voetnoot is nu verwijderd. Alleen heeft het verwijderen van de voetnoot
voor de Boontjes geleid tot twee nieuwe zinnen, die het verwijderen van de voetnoot
ontkrachten. De inhoud van deze zinnen is vergelijkbaar met de oorspronkelijke
voetnoot: “* Voor de vaarweg Kornwerderzand - Harlingen (Boontjes) is definitieve
besluitvorming over het onderhoud in 2022 gepland.”
Concreet voorstel: De nieuwe zinnen geven de haven en de gemeente geen enkele
garantie. Die zinnen zouden er dus uit moeten.

016

11

Programma Noordzee (PNZ)
Concreet voorstel: Den Helder opnemen in het Programma Noordzee, kaart 1 pagina 5,
als huidig aanlandingspunt kabels en leidingen. Daarnaast biedt de Noordkop, en in het
bijzonder Den Helder, de ruimte om, aansluitend op de aanlandingslocatie van het
leidingentracé de mogelijkheid om een proefproject op te zetten om elektrolyse op zee
mogelijk te maken.
Toelichting: zie toelichting bij deelzienswijze 009-6 (identiek).

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

110

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

016

12

PNZ
Ontwerp Programma Noordzee pag.14
Pag. 7: Om een stevig maatschappelijk eigenaarschap van de visie, ambitie en keuzes in
het Noordzeebeleid voor de lange termijn te waarborgen, hebben het Rijk en de
betrokken belangenorganisaties in 2020 onder onafhankelijk voorzitterschap het
Akkoord voor de Noordzee gesloten.
Pag. 14: In het verlengde van het Noordzeeakkoord is in het voorjaar van 2021 een
permanent Noordzeeoverleg (NZO) tussen het Rijk en maatschappelijke organisaties
ingesteld. 3 -Zie OFL Advies afspraken governance Noordzeeoverleg (NZO). In 2021
wordt een ministerieel instellingsbesluit vastgesteld. Deelnemers zijn de energiesector,
scheepvaart- en havensector en natuurorganisaties; de visserijsector neemt (nog) geen
deel aan het overleg.
Concreet voorstel: Vermelden dat het Noordzeeakkoord niet is ondertekend door de
Nederlandse Vissersbond. Samen met de visserijsector blijven de gemeenten graag in
overleg met het Rijk over het belang en de mogelijkheden voor de visserij. Aangezien de
visserijsector (nog) niet deelneemt aan het Noordzeeoverleg, is dit onvoldoende
geborgd.

De samenstelling van het Noordzeeoverleg is geen onderwerp van dit Programma
Noordzee. Het Rijk blijft zich inzetten voor terugkeer van de visserij in het
Noordzeeoverleg.

Nee

016

13

PNZ
Ontwerp Programma Noordzee pag.35
Pag.35: In het Akkoord voor de Noordzee zijn afspraken gemaakt over aanvullende
maatregelen voor gebiedsbescherming. Conform het akkoord stelt het kabinet het
beleidsdoel om in 2023 een gebied van 13,7 procent van de oppervlakte van de
Nederlandse Noordzee te vrijwaren van bodem beroerende visserij en dit percentage te
laten oplopen naar 15 procent in 2030. Dit doel zal worden gerealiseerd met beperkende maatregelen voor de bodem beroerende visserij in al aangewezen en nog aan te
wijzen Natura 2000- en KRM-gebieden. (De uitbreidingen worden gespecificeerd op
pag.36 en kaart 2 op pag. 33) Pag.46: Het kabinet steunt het besluit van het
EU-parlement om de pulsvisserij te verbieden niet en ijvert in internationaal verband
voor herziening van het pulsbesluit binnen vijf jaar. Pag.48: Actie: Het Rijk zet zich in
voor herziening van het Europese verbod op pulsvisserij, uiterlijk in 2025. De gesloten
gebieden voor de bodemberoerende visserij worden met 15% uitgebreid. Maar
tegelijkertijd heeft Nederland niet kunnen voorkomen dat de EU een verbod heeft
opgelegd op pulsvisserij. Hierdoor moest de visserijsector gedwongen terug naar de
bodemberoerende visserij. Dus feitelijk wordt de visserij op dit punt dubbelop
ingeperkt.
Concreet voorstel: Door het verbod op de pulsvisserij zou het niet meer dan billijk zijn
om de visserijsector aan de andere kant tegemoet te komen in de maatregelen tegen de
bodemberoerende visserij. Het beleid kan aangepast of vertraagd worden totdat de
pulsvisserij, of vergelijkbare alternatieven, weer tot de mogelijkheden behoort.

De instandhoudingsmaatregelen, zoals het vrijwaren van bepaalde gebieden voor
bodemberoerende visserij, dienen mede om bij te dragen aan het behalen van de
verplichtingen die voortkomen uit de milieu- en natuurwetgeving van de Europese
Unie, zoals de Kaderrichtlijn Mariene Strategie en de Vogel- en Habitatrichtlijn. Hoewel
uit onderzoek is gebleken dat pulsvisserij minder impact heeft op de bodem dan de
visserij met wekkerkettingen, is ook pulsvisserij een vorm van bodemberoerende
visserij. Het stond dan ook nog niet vast dat de pulstechniek zonder meer in alle
gebieden zou worden toegestaan. Een tegemoetkoming is in deze dan ook niet aan de
orde.

Nee

016

14

PNZ
Concreet voorstel: Tekst pagina 53 “In grote lijnen zal de ontwikkeling van een
duurzaam Noordzee-energiesysteem langs de volgende lijnen plaatsvinden”, 1e bullet
te wijzigen in: Direct Aanlanden van op zee geproduceerde energie bij de industrieclusters of door invoeren van waterstof op de waterstofbackbone naar de industrieclusters.

Uw tekstvoorstel is in het PNZ overgenomen.

Ja

Toelichting: zie toelichting bij deelzienswijze 009-7 (identiek).

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

111

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

016

15

PNZ
Het hergebruik van al aanwezige gas infrastructuur op zee (platforms en leidingen) biedt
mogelijk een oplossing voor het transport en de opslag van waterstof (pagina 54, 1e
kolom, 2e gedachtestreepje).
De Kop van Noord-Holland en specifiek Den Helder is reeds aangesloten op een rijk
vertakte infrastructuur voor het transport van gas, zie hiervoor ook 1.1. NWP. Ook heeft
Gasunie, zoals hiervoor ook vermeld, concrete plannen om vanuit Den Helder een
aansluiting te realiseren op de waterstofbackbone. Daarnaast worden op de kaart op
pagina 99, extra zoekgebieden windenergie 2022-2025 gepositioneerd. Een aantal van
deze zoekgebieden liggen “voor de deur” bij Den Helder. Ook hier kan het hergebruik
van de gasinfrastructuur en dus aanlanding bij Den Helder een (grote) rol spelen. Daarbij
zouden de eerdergenoemde voorstellen (m.b.t. elektrolyse en ruimte) op pagina 62 ook
een rol kunnen vervullen. De tekst kan daarom aangescherpt worden. Concreet
voorstel: Tekst aanvullen: Het hergebruik van al aanwezige gasinfrastructuur op zee
(platforms en leidingen) die aanlandt bij onder meer Den Helder, biedt mogelijk een
oplossing voor het transport en de opslag van o.a. waterstof en CO2 (pagina 54 1e
bullet, 2e gedachtestreepje).

Zie beantwoording deelzienswijze 009-8.

Ja

016

16

PNZ
Hergebruik olie- en gasplatforms (pagina 61):
In de Mijnbouwwet en het Mijnbouwbesluit is de norm dat olie- en gasplatforms die
buiten werking zijn gesteld altijd worden opgeruimd, tenzij ze worden hergebruikt voor
bijvoorbeeld opslag van waterstof of CO₂. Het hergebruik van bestaande infrastructuur
voor bijv. toekomstige waterstofproductie, plaatsen elektrolyzers etc. ondersteunen wij.
Wij menen dat er behoedzaam omgegaan moet worden met het weghalen van
platforms die buiten werking zijn gesteld en dat dit niet te snel moet gebeuren. Dat
risico bestaat, omdat op dit moment nog niet concreet bekend is hoe de waterstofproductie c.q. de gehele energietransitie zich na 2030 op de Noordzee gaat ontwikkelen.
Concreet voorstel: Tekst onder kopje “Gasinfrastructuur”, pagina 61, aan te vullen met:
“Voor het verwijderen wordt een zodanige termijn in acht genomen dat platforms niet
te snel worden weggehaald, waarmee kansen voor andere toepassingen, zoals ombouw
met elektrolyzers voor H2-productie, worden behouden. “

Zie beantwoording deelzienswijze 009-9.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

112

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

016

17

PNZ

Uw tekstvoorstel is overgenomen in het PNZ.

Ja

Het organiseren van een proefproject is iets wat door het ministerie van EZK ondersteund wordt. Om die reden is H2opZee ingediend als voorstel voor het Groeifonds wat
betreft de combinatie van wind op zee en offshore elektrolyse voor een omvang van
300 a 500 MW in 2029. In april 2022 beslist de commissie of dit voorstel gehonoreerd
wordt. In de eerste fase van het project is voorzien in een haalbaarheidsfase, waarin
bepaald wordt welk windenergiegebied zich het beste leent voor dit demonstratieproject. De locatie en mogelijke aanlanding van de energie zijn nog niet bekend en het is
ook nog niet wenselijk om daar voorkeuren in uit te spreken. Uw tekstvoorstel wordt
daarom niet overgenomen.

Nee

Blz. 62 de tekst: Nabij aanlandingspunten aan de kust ruimte reserveren voor elektrolyse-installaties, compressie en transport van waterstof.
De tekst lijkt nu uit te gaan van bestaande aanlandpunten en voorbij te gaan aan in
VAWOZ 2030-2040 aan te wijzen nieuwe aanlandingspunten. Inmiddels is het
ministerie van EZK samen met de provincie Noord-Holland de pilot Voorverkenning
VAWOZ 2031-2040 gestart in Den Helder.
In de Kop van Noord-Holland en in Den Helder zijn diverse waterstofinitiatieven. Een in
het oog springend project met nationale betekenis zijn de plannen voor een blauwe
waterstofproductiefaciliteit. Hier gaat waterstof geproduceerd worden voor verduurzaming in de industrie. De komst van deze productiefaciliteit brengt met zich mee dat er
een aansluiting vanuit Den Helder komt op de waterstofbackbone. Zo krijgt Den Helder
een gunstige positie om een nieuwe aanlandlocatie te worden voor aanlanding van
windenergie met kabels en het plaatsen van een onshore elektrolyzer om waterstof te
maken. De onshore geproduceerde waterstof kan dan op de backbone worden
ingevoegd voor verder transport.
Concreet voorstel: de tekst aan te vullen met: Nabij aanlandingspunten, zowel
bestaande als nieuw aan te wijzen, aan de kust ruimte reserveren voor elektrolyseinstallaties, compressie en transport van waterstof.
016

18

PNZ
Blz. 62 de tekst: “Om na 2030 elektrolyse op zee mogelijk te maken, zal het Rijk één of
meer proefprojecten (helpen) opzetten.”
De toekomstige aansluiting op de waterstofbackbone biedt de mogelijkheid in Den
Helder waterstof in te voeden op de waterstofbackbone. Dus ook waterstof die in een
proefproject op zee wordt geproduceerd. De haven van Den Helder wil en kan in zo’n
proefproject een belangrijke rol spelen. We willen graag met u in gesprek om verdere
mogelijkheden te verkennen.
Concreet voorstel is de tekst te aan te vullen: Om na 2030 elektrolyse op zee mogelijk te
maken, zal het Rijk één of meer proefprojecten (helpen) opzetten in de nabijheid van
Den Helder.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

113

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

016

19

PNZ
Zie beantwoording deelzienswijze 009-10.
Blz. 104, de paragraaf: Aspecten bij afweging
In deze paragraaf staat een opsomming van aspecten die meewegen bij de afweging bij
de aanwijzing van windenergiegebieden. In het ontwerp PNZ komt op diverse plekken
terug dat hergebruik van bestaande infrastructuur op de Noordzee een belangrijk aspect
is om kapitaalvernietiging te voorkomen. Dit is mede vanuit het oogpunt van duurzaamheid en circulaire economie. Dit aspect ontbreekt echter in de opsomming voor de
afweging.
Ook zou het aspect afstand van windpark naar aanlandingspunt moeten worden
meegewogen bij de aanwijzing van windenergiegebieden. In VAWOZ 2030-2040 is de
koppeling tussen aanlandingspunt en vraag ook losgelaten, i.v.m. ruimtegebrek bij de
locaties waar de vraag is.
Zoals ook op de kaart Windenergie Noordzee te zien is, is Den Helder (gelegen in de
rode cirkel) qua afstand gunstig gelegen om als aanlandingspunt van elektriciteit en/of
waterstof in aanmerking te komen, mede ook omdat de bestaande gasinfrastructuur uit
dat gebied al aanlandt in Den Helder.
Concreet voorstel: De opsomming aan te vullen met de volgende aspecten:
- hergebruik bestaande infrastructuur
- afstand tussen windpark(en) en aanlandingspunt.

Nee

016

20

PNZ
De energietransitie op zee en de aansluiting van op zee gewonnen energie op land zijn
voor de planperiode een dominant aandachtsgebied voor Rijk en regio’s (pagina 106):
Aanlandregio’s in ons land spelen hier al op in, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de waterstofambities in Groningen (2e alinea).
Ook in de regio Noord-Holland Noord is een uitgebreid waterstofprogramma in
uitvoering. In de met het Rijk gesloten Regio Deal Maritiem Cluster Kop van NoordHolland is ook een programmalijn waterstofeconomie opgenomen. Het Rijk erkent dus
ook de waterstofambities in De Kop. Hetgeen eveneens ook bevestigd is in de
Havennota 2020-2030. Concreet voorstel: tekst aanvullen met:
Aanlandregio’s in ons land spelen hier al op in, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de waterstofambities in Groningen, Noord-Holland Noord en Noordzeekanaalgebied mede in relatie
tot Hydroports en de concrete plannen van de Gasunie m.b.t. de backbone tussen de
drie zeehavens.

Ja

Alle (grotere) Nederlandse havens zijn in meer of mindere mate bezig zich te positioneren als plek waar waterstof aan land kan worden gebracht en/of geproduceerd. Het Rijk
juicht deze ontwikkelingen toe. In het PNZ wordt in paragraaf 9.5.2 Energie: winning op
zee, omzetting in waterstof en aansluiting op land naast Groningen ook Noord-Holland
Noord en het Noordzeekanaalgebied genoemd als voorbeeld van aanlandregio met
waterstofambities.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

114

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

016

21

PNZ
Blz. 107, 2e kolom, 3e alinea, de tekst: Deze zeehavens krijgen bij investeringen in
bereikbaarheid steun van lokale en regionale overheden en komen daarmee niet direct
in aanmerking voor MIRT-investeringen van het Rijk. Deze alinea gaat over zeehavens,
waaronder Den Helder, die primair van lokaal of regionaal belang zijn. De zeehaven van
Den Helder kan echter niet enkel als zodanig gepositioneerd worden. De zeehaven van
Den Helder is óók van nationaal belang omdat het de thuishaven van de Koninklijke
Marine en de Kustwacht is. Daar komt bij dat de Koninklijke Marine op basis van de
Defensienota een groeiambitie heeft die extra beslag legt op de ruimte in de zeehaven.
Dit versterkt én onderschrijft het nationale belang. Momenteel werken Provincie
Noord-Holland, Koninklijke Marine en gemeente Den Helder samen aan de opgaves in
het Maritiem Cluster. Dit pleit ervoor om de haven van Den Helder (zowel de defensiehaven als de civiele haven) in aanmerking te laten komen voor MIRT-investeringen of
andere financieringsbronnen mogelijk te maken wanneer de plannen straks concreet
zijn, zeker gezien het nationale belang van de defensie-haven en de rol die de civiele
haven kan vervullen in de nationale energietransitie opgave. Concreet voorstel: Het
Maritiem Cluster op te nemen op de MIRT-lijst of andere financieringsbronnen mogelijk
te maken wanneer de plannen vanuit het Maritiem Cluster concreet zijn.

De havens van nationaal belang zijn benoemd in de Havennota 2020 – 2030. De haven
van Den Helder is geen haven van nationaal belang in de economische zin, maar wel een
Rijkszeehaven van een bijzondere categorie gezien de combinatie van civiele en
defensiebelangen zoals in de Havennota 2020-2030 is geadresseerd. Er is momenteel
onder andere sprake van gezamenlijke Rijk-Regio inzet in het kader van de Regio Deal
Maritiem Cluster Kop van Noord-Holland. Het Meerjarenprogramma Infrastructuur,
Ruimte en Transport (MIRT) van het ministerie van IenW bevat rijksprojecten en
rijksprogramma’s waarmee wordt gewerkt aan de bereikbaarheid, veiligheid en
ruimtelijke inrichting van Nederland. Voor besluitvorming over nieuwe opgaven en
projecten wordt gebruikgemaakt van de MIRT-spelregels waarin onder meer de
werkwijze, rollen en taken van partijen en besluitvormingsvereisten staan opgenomen.
Of er binnen het Maritiem Cluster opgaven van nationaal belang zijn die passen binnen
de reikwijdte van het MIRT zal aan de hand van het beleid zoals onder meer geformuleerd in de Havennota moeten worden bepaald.

Nee

016

22

Zienswijze bij Ontwerp Overstromingsrisicobeheerplan
3.1. Bij 4.2 Risicogebieden, Blz. 17, 2e bullet
De Kop van Noord-Holland zit in stroomgebied Rijn, in type B; beschermd gebied langs
hoofdwatersysteem. De Kop van Noord-Holland, weliswaar niet met name genoemd,
maakt op enige plaats dan wel deel uit van de getallen. De waterkeringen in en rond de
kop van NH doen mee in de overstromingsrisico plannen zodat ook deze waterkeringen
afgestemd zijn/worden op de basisveiligheid.
Het is ons echter niet duidelijk is hoe de getallen in paragraaf 4.2 en hoofdstuk 5 met
elkaar zijn te vergelijken. De doelstelling dat Nederland in 2050 klimaatbestendig en
water robuust is ingericht betreft diepe polders in het westen van het land en waterkeringen die echter begrensd zijn qua financiële en technische mogelijkheden. Kan hier
wel sprake zijn van klimaat adaptief en water robuust?
Concreet voorstel:
Aangeven waarop de betreffende cijfers zijn gebaseerd. Aangeven, dan wel nuanceren,
wat de concrete effecten zijn van de voorgestelde maatregelen.

In hoofdstuk 4 van het ORBP worden de uitkomsten weergegeven van de Voorlopige
Overstromingsrisicobeoordeling (VORB) die voor deze cyclus is vastgesteld in 2018. Op
basis van deze VORB zijn gebieden geïdentificeerd waar sprake is van potentieel
significante overstromingsrisico’s. Voor deze gebieden zijn vervolgens kaarten gemaakt
en nadere berekeningen uitgevoerd. De resultaten daarvan worden weergegeven in
hoofdstuk 5.

Nee

Hoofdstuk 6 geeft de doelstellingen van het Nederlandse overstromingsrisicobeheer
weer. In de Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie uit 2015 is de doelstelling dat
Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht vastgelegd. Deze
doelstelling betekent niet dat ten koste van alles met waterkeringen het water buiten de
deur wordt gehouden. Het kan ook betekenen dat voor sommige gebieden andere
keuzen gemaakt moeten worden. Daar ligt een maatschappelijke afweging van kosten
en baten ten grondslag. Het Nederlandse overstromingsrisicobeheer heeft tot doel te
voorkomen dat er slachtoffers vallen en er grote schade ontstaat. Dat kan betekenen
dat op termijn gebieden minder geschikt zullen zijn voor bewoning en bedrijvigheid. In
een klimaat adaptief en waterrobuust Nederland zijn we voorbereid op dergelijke
ontwikkelingen.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

115

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

017

1

NWP
Marktgedreven innovaties
Wij pleiten er sterk voor om deze opkomende technologieën ook op andere plaatsen in
en rond de Noordzee een plek te geven, voor pilots en projecten die voor lange duur
elektriciteit aan het net leveren. Deze aanpak is ook bij de eerste offshore windparken
toegepast, die dicht(er)bij de kust ontwikkeld zijn.
In het ontwerp zou de zinsnede “ontwikkeling van andere vormen van duurzame
energie” moeten aangevuld worden met: “nabij de kust, in kustregio’s en in combinatie
met windparken moeten gebeuren”. Hiermee wordt dit tevens meer consistent het
beleid voor de Duurzame Blauwe Economie (OPN Hoofdstuk 8, pagina 89: “deze
ontwikkeling vindt onder meer plaats via experimenten dichter bij de kust”) en in lijn
met het Kamerdebat en de aangenomen moties van Stoffer c.s.(32813, nr. 797) en van
der Lee (32813, nr 787), waarin o.a. om grootschalige demonstraties gevraagd wordt.
Dit geeft tevens een concrete invulling voor de genoemde noodzaak voor inzet
rijkswateren voor de energietransitie (ONW, pagina 118).
De genoemde Nederlandse ontwikkelingen dragen bij aan de EU doelstellingen,
opgenomen in de offshore renewable energy strategy3, van 100MW, 1GW en 40GW aan
duurzame geïnstalleerd elektriciteitsproductievermogen gesteld (voor 2025, 2030 en
2050), naast de doelstelling van 300GW (in 2050) voor offshore wind. Duurzame
energie is waarschijnlijk de belangrijkste sector van de blauwe groei en blauwe
economie, ook belangrijke Europese doelstellingen. De Noordzee kan hierin op het
gebied van golf- en getijdenenergie net als bij offshore wind een aanjager functie
vervullen.

Dank voor uw zienswijze. Uw punt dat de combinatie met windparken niet altijd
mogelijk of wenselijk is wordt herkend. Wanneer mogelijk, is de combinatie wel
gewenst vanwege de reeds aanwezige infrastructuur en de inpassing van de vele
gebruiksfuncties op de Noordzee. De tekst van het NWP is hierop aangepast.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

116

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

017

2

NWP Ecologie
Duurzame energie uit water heeft als belangrijkste positieve bijdrage een reductie van
CO2 uitstoot door vermijding van inzet van fossiele brandstoffen. Dit is een globaal
effect, wat bij vergunningverlening vaak buiten beschouwing blijft, daar deze met name
(enkel) de lokale ecologische effecten toetst. Het mariene ecosystem staat onder druk
door het huidige menselijk gebruik van de Noordzee (OPN pagina 93). Deze activiteit is
voornamelijk niet-duurzaam en een transitie naar duurzaam menselijk medegebruik is
noodzakelijk. In dit kader verdient cumulatie (o.a. OPN Hoofdstuk 9) bijzondere
aandacht. Het zou erg onwenselijk zijn als duurzame energieprojecten door cumulatieeffecten4 (bovenop huidige niet-duurzame activiteiten, die wel mogen) geen doorgang
kunnen vinden. Daarnaast verdient het beschouwen van alternatieven, in vorm en
locatiekeuze (OPN hoofdstuk 10, pagina’s 124 en 126) aandacht. Alternatieve locaties
zijn er feitelijk niet; er moet immers zoveel duurzame energie bijkomen dat het ‘en-en’
betreft en er geen keuze is tussen verschillende locaties. Graag zouden we deze nuance
verwerkt zien, zoals in de suggesties verderop in deze zienswijze. Het programma moet
een passende, snelle en effectieve vergunningverlening voor nieuwe initiatieven
faciliteren, naast het bieden van ruimte en milieuruimte. Dit maakt realisatie van de
gewenste opties voor de benodigde verduurzaming van menselijk medegebruik
kansrijker en versneld de mogelijk. Zo’n aanpassing sluit tevens aan bij internationale
adviezen over ecologie, monitoring en vergunningen.
- De International renewable energy agency (IRENA) Offshore renewables action agenda
for deployment5 (P23 en P89) omvat een oproep tot het creëren en stroomlijnen van
wet- en regelgeving om vergunningen voor offshore renewables )
- De Ocean energy systems (OES) State of the science report on environmental effects of
marine renewable energy6, geeft (P264) als belangrijk advies om onderscheid te maken
tussen het schijnbare risico (perceived risk), dat door onbekendheid (“lack of familiarity”) veelal als zeer hoog ingeschat wordt en werkelijke risico (actual risk), dat veelal
veel lager is. Belangrijk hierbij is om dat niet elk potentieel risico voor elk project
volledig onderzocht hoeft te worden, maar er vertrouwd en voortgebouwd wordt op
bevindingen elders en uit aanverwante activiteiten
- Het rapport van ETIP Ocean (European technology and innovation platform for ocean
energy) naar ocean energy and the environment7, roept op (P5 en P26) tot “simplify
and shorten consenting processes for ocean energy”, waarbij “Adaptive Management is
a decision-making process reducing uncertainty over time via monitoring” gepropageerd wordt.

Vergunningverlening is, ook bij initiatieven gericht op hernieuwbare energieopwekking,
gebaseerd op het voorzorgsprincipe. Het afwegen van verschillende locaties maakt het
mogelijk zoveel mogelijk bij te dragen aan de balans die het Programma Noordzee
voorstaat, namelijk tussen de drie transities (natuur, energie en voedsel). Het Rijk stuurt
in het PNZ actief op hernieuwbare energieopwekking door het aanwijzen van (nieuwe)
windenergiegebieden. Vanwege de schaarste aan ruimte heeft bij de afweging van
belangen meervoudig ruimtegebruik conform de Nationale Omgevingsvisie de
voorkeur. Ook zijn er onderzoeken gepland naar andere ruimtelijke ontwikkelingen op
het gebied van energie; zonne-energie, CCS en waterstof om een paar te noemen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

117

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

017

3

NWP
Energietransitie
De energietransitie vraagt om draagvlak bij de burger en lokale politiek. Op regionaal
niveau is er behoefte aan Energie uit Water-projecten. De projecten kunnen zon- en
windprojecten op lokaal en regionaal niveau aanvullen en/of vervangen waar beter
passend binnen (lokale) maatschappelijke bezwaren tegen de uitrol van zon- en
windprojecten. Near-shore mariene energy projecten hebben weinig impact en kunnen
rekenen op veel sympathie bij de burger. In de energietransitie is draagvlak een vitaal
criterium (zie NOVI, RES8), wat reflectie in het OPN en ONW verdient.
Een belangrijke beleidsopgave (OPN paragrafen 2.4 en 5.3) is het realiseren van een
betrouwbare, betaalbare en veilige energievoorziening. De introductie van de paragraaf
5.3.6. richt zich met name op betaalbaarheid van levering van energie, los van het
tijdstip daarvan. Betrouwbaarheid verdient meer aandacht.
Zon en wind zijn de belangrijkste duurzame bronnen, maar zijn niet altijd beschikbaar of
voorspelbaar. Een robuust, betrouwbaar en duurzaam energiesysteem bouwt op
meerdere bronnen. Diversificatie van bronnen verhoogt de betrouwbaarheid van de
voor onze moderne samenleving cruciale energievoorziening en verminderd behoefte
aan kostbare opslag. Het is goed te zien dat het belang van het vergroten flexibiliteit en
leveringsprofiel onderkend wordt (OPN hoofdstuk 10, beleid- en afwegingskader,
pagina 112). Energie uit water, in de vorm van golf- en getijdenenergie, turbines in
rivieren of osmose, is ook beschikbaar wanneer het niet/minder waait en de zon niet/
minder schijnt.
Opslag van energie door het omzetten van duurzame elektriciteit in andere energiedragers, zoals bijvoorbeeld waterstof, is een noodzakelijke optie voor de toekomst.
Belangrijk daarbij is wel te beseffen dat dit niet alleen kostbaar is, maar dat deze
omzetting gepaard gaat met een substantieel energieverlies. Het leidt tevens tot extra
benodigde productiesystemen met ruimtebehoefte. Technologieën die ook produceren
als het niet waait of de zon niet schijnt leveren daarom niet alleen energie, maar
besparen ook in ruimte en systeemkosten en verdienen daarom voorrang bij allocatie
van ruimte.
(Versnelling van de energietransitie is hard nodig. De doelstelling van het
Klimaatakkoord is inmiddels niet meer afdoende, omdat de EU afspraak over
CO2-reductie-doelstellingen voor 2030 is verhoogd tot 55% reductie9. De International
Energy Agency (IEA) heeft op basis van een uitgebreide studie een roadmap10 naar een
CO2 neutrale energievoorziening in 2050 opgesteld en concludeert dat hiervoor o.a.
nodig zijn:
- Vanaf vandaag geen investeringen in exploitatie nieuwe fossiele bronnen
- In 2050 is bijna de helft van de reducties afkomstig van technologieën die zich nu nog
slechts in de demonstratie- of prototypefase bevinden
- Regeringen moeten hun uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling, en de demonstratie en inpassing van duurzame energietechnologieën, snel verhogen en herprioriteren,
zodat zij een centrale plaats krijgen in het energie- en klimaatbeleid. Het ONW vermeldt
op pagina 118: “Aanvullend is een opschaling van inzet van rijksgronden en -wateren
noodzakelijk. In het programma Opwek van Energie op Rijksvastgoed (OER) verkent het
rijk ongeveer 80 locaties”. Voor zover bij ons bekend, zijn er tot op heden helaas geen
energie uit water projecten of locaties onderdeel van het OER.

Het belang van betrouwbaarheid en beschikbaarheid van energie wordt onderschreven.
Op basis van onder andere het TNO rapport “Stroom uit Water” (https://www.
tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2021D11394&did=2021D11394) wordt de
bijdrage van energie uit water (EuW) anders gewogen dan u doet in uw zienswijze. Er
zijn goedkopere alternatieven om tot een robuust duurzaam energiesysteem te komen.
OER gaat om grootschalige wind en zon en daarom klopt het dat EuW hier geen
onderdeel van is. In OER wordt actief gekeken hoe en waar het Rijk op het rijksvastgoed
een exploitatierecht kunnen uitgeven voor opwek met wind en zon. Hierbij wordt
samengewerkt met de RES-regio’s: er worden locaties gekozen die in de regio op
draagvlak kunnen rekenen. Rijkswateren zouden prima ingezet kunnen worden voor
EuW, maar dit wordt nu niet programmatisch aangepakt. Binnen OER wordt hier ook
geen ruimte of aanleiding voor gezien. Als een initiatiefnemer een goed idee heeft voor
EuW, kan hij dat natuurlijk altijd bij Rijkswaterstaat of de waterschappen voorleggen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

118

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

017

3 vervolg

Duurzame energie en elektriciteit vormt de grootste bijdrage aan het tegengaan van
CO2 emissies, welke zeespiegelstijging veroorzaken. Duurzame energie draagt daarmee
bij aan waterveiligheid en is dé basis voor een duurzame leefomgeving, onderdeel van
de missie van Rijkswaterstaat (ONW p125). De urgentie van de klimaatcrisis is enorm en
versnelling vereist: de RES doelstelling van 35TWh uit het klimaatakkoord hoort bij 49%
CO2 reductie in 2030, waar het EU commitment inmiddels 55% is. Wij pleiten dan ook
voor veel meer ambitie in het ONW op dit gebied, inclusief de inzet van rijkswateren
voor duurzame energie uit water projecten. Voor marktrijpe technieken wordt gesteld
(ONW p119) dat projecten gerealiseerd worden. Tot op heden is dit erg lastig voor
turbines in rivieren, mede door schaarse ruimte, vismigratie, visveiligheid en normen
die voor nieuwe initiatieven veel scherper gesteld worden (p247). Strenge normen
moeten passen bij wat nodig is op de potentiële locaties en bij de nieuwe visvriendelijke
technieken. Dit is vaak niet het geval, (generieke) RWS-beleidsbesluiten en (cumulatie
met) projecten met minder visvriendelijke, verouderde technologie blokkeren projecten
die met respect voor flora en fauna ingepast kunnen worden.

017

4

NWP
Medegebruik
De windparken op zee benutten de beschikbare capaciteit op de elektriciteitskabel naar
land momenteel voor ongeveer 40%. Benutting van de overige 60% voor transport van
elektriciteit uit andere duurzame bronnen is zeer goed mogelijk, omdat de momenten
van productie hiervan slechts beperkt samenvallen met pieken in windproductie. Om dit
efficiëntere gebruik van de elektriciteitskabel te kunnen realiseren, moeten niet-wind
technologieën en projecten wel gebruik kunnen maken van de kabel, die op dit moment
nog exclusief voor het windpark gereserveerd is. Dit verdient aandacht in het programma. Deze technologieën dragen immers in een veel sterkere mate bij aan de toekomstige betrouwbaarheid van een duurzaam energiesysteem, wat in toenemende mate
een uitdaging is. Het verdient derhalve meer prioriteit in de programma’s en een
concrete vertaling in bijvoorbeeld de tenders voor windparken op zee, waarin deze
vormen van medegebruik als voorwaarde kunnen worden opgenomen. Dit zou de
voorkeur voor deze vorm van medegebruik, OPN pagina 112, concreter maken.
Medegebruik moet niet alleen gelden voor de windparken. Er zijn ook andere delen van
de Noordzee, rivieren, kust- en overgangswateren waarin menselijke verstoring
substantieel is en medegebruik wenselijk kan zijn. Een mix van bronnen op locaties bij
de drukke kust en in windparken concentreert menselijke activiteit voor een minimale
druk op de natuur en mét een maximale leveringszekerheid. Waterveiligheid vereist o.a.
kunstwerken en stormvloedkeringen, welke op veel plaatsen uitstekend geïntegreerd
kunnen worden met energie uit water, of door benutting van vrijwarings- beschermingszones. Dammen, dijken en stuwen kunnen daarmee energieproducerend worden.
Daarnaast kunnen euw-installaties aanvullende (pomp)functionaliteit bieden die de
levensduur van een dijk kunnen verlengen bij zeespiegelstijging. Realisatie van zulke
innovaties geven een boost aan deze belangrijke Nederlandse exportsector, net als de
eerder de Deltawerken in de 20e eeuw.

Het ministerie van EZK is betrokken waar relevant, faciliteert (innovatieve) ontwikkelingen en neemt waar mogelijk en zinvol barrières weg voor verdere ontwikkeling. Het
aansluiten van andere gebruikers op het platform van TenneT wordt momenteel nog
onderzocht en moet dan per wet geregeld worden. Daarbij zijn de afspraken in het
Noordzeeakkoord leidend. Multifunctioneel ruimtegebruik krijgt reeds aandacht in de
tenders van TKI WOZ. Om het medegebruik van de Noordzee, rivieren, kustgebieden,
dammen, dijken en stuwen voor energie uit water mogelijk te maken is een brede
afweging noodzakelijk, omdat deze een belangrijke rol spelen bij de waterveiligheid van
Nederland. De tekst van het NWP is hierop aangepast.

Ja

017

5

PNZ, P8; P134; sectie 2.5
Oude tekst: ontwikkeling van andere vormen van duurzame energie, zo veel mogelijk in
combinatie met windparken.
Voorstel nieuwe tekst: ontwikkeling van andere vormen van duurzame energie, nabij de
kust, in kustregio’s en in combinatie met windparken.

Uw tekstvoorstel is niet overgenomen. Voor de periode 2022-2027 zal de nadruk voor
het opwekken van hernieuwbare energie op de Noordzee liggen op windenergie.
Gegeven de beperkte ruimte op de Noordzee en de kosten van infrastructuur, zullen
andere vormen van opwekking van hernieuwbare energie op de Noordzee voor deze
periode zo veel mogelijk gecombineerd worden met windparken.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

119

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

017

6

PNZ, P31; sectie 3.3

Uw tekstvoorstel is niet overgenomen. U suggereert dat bestaand ‘niet-duurzaam’
gebruik de realisatie van nieuw duurzaam gebruik niet onnodig moet hinderen en/of
vertragen. Het is onduidelijk welk ‘niet-duurzaam’ gebruik u bedoelt. De zin waarnaar
wordt verwezen is: “Ook is beter inzicht vereist in de (cumulatieve) effecten van alle
menselijke activiteiten op deze soorten en op het ecosysteem als geheel, inclusief
fysische, chemische en biologische factoren die mede bepalend zijn voor het functioneren van het systeem (effectmonitoring).”
Het vergroten van de inzichten van alle menselijke activiteiten blijft relevant. Er kunnen
ook effecten optreden wanneer er gestopt wordt met een activiteit of wanneer een
activiteit wordt vervangen door een andere.

Nee

Energie uit Water maakt geen deel uit van de 35TWh RES doelstelling. Daarom is uw
tekstvoorstel niet overgenomen.

Nee

Oude tekst: Ook is beter inzicht vereist in de (cumulatieve) effecten....
Voorstel nieuwe tekst: Ook is beter inzicht vereist in de (cumulatieve) effecten, waarbij
effecten van uit-te-faseren, niet-duurzame activiteiten niet meegewogen moet worden.
Voor demonstratieprojecten (tot 2MW) zal geen cumulatietoets gevraagd worden.
Opmerking: Bestaand niet-duurzaam gebruik moet de ontwikkeling en realisatie van
nieuw duurzame gebruik niet onnodig hinderen en/of vertragen.

017

7

PNZ, P53; sectie 5.2
Oude tekst: De Regionale Energiestrategieën (RES’sen) leveren hieraan een belangrijke
bijdrage.
Voorstel nieuwe tekst: De Regionale Energiestrategieën (RES’sen) leveren hieraan een
belangrijke bijdrage. Energie uit water projecten, met sterk lokaal draagvlak geven
invulling aan een aantal RES’sen, door realisatie van installaties in delen van de
Noordzee en kust- en overgangswateren. Opmerking: Lokaal draagvlak is een
belangrijke voorwaarde in de RES’sen (en NOVI). Energie uit water projecten kennen
mede hierom veelal sterke lokale steun.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 120

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

017

8

PNZ, P63; sectie 5.3.6

De nieuw voorgestelde tekst is onjuist. De betreffende zinsnede uit de motie luidt
(motie Stoffer cs 32813-797): “verzoekt de regering, zich in te zetten voor een
innovatieprogramma”. Derhalve wordt de voorgestelde wijziging niet overgenomen,
maar is de tekst aangepast om te reflecteren dat er kennislacunes zijn en nader
onderzoek zal worden verricht.

Ja

Op basis van uw zienswijze is de tekst in paragraaf 10.1.3 verduidelijkt. Deze innovaties
worden meegenomen in de Handreiking gebiedspaspoort en zijn een voortvloeisel uit
de tender. Indien deze innovaties losse extra installaties betreft dan zal hier een aparte
watervergunning voor moeten worden aangevraagd net als bij ander medegebruik.

Ja

Gevraagd wordt het voorzorgsbeginsel “passend” toe te passen als het gaat om
duurzame energie-initiatieven. Het antwoord hierop is dat het voorzorgsbeginsel net
als bij andere initiatieven ook bij duurzame energie-initiatieven wordt toegepast.
Daarbij dienen milieuaspecten in kaart te worden gebracht. Ook positieve milieueffecten zoals het vermijden van CO2-emissie komen daarbij aan de orde.

Nee

Oude tekst: Om de perspectieven van ‘energie uit water’ te kunnen bepalen en om
hierop een visie te kunnen vormen, heeft het kabinet begin 2021 de Verkenning
elektriciteit uit water gepresenteerd. Het uitvoeren van deze verkenning is een
belangrijke stap in de beleidsvorming en politieke besluitvorming over deze mogelijke
bijdrage aan de verdere ontwikkeling van duurzame energieproductie op zee. Uit de
verkenning komt een gebrek aan kostenefficiënt energetisch potentieel naar voren.
Daarnaast zijn de middelen beperkt en de geografische en oceanografische condities
matig. Gezien deze bevindingen en het Nederlandse energie-innovatiebeleid, dat is
gericht op focus en massa, concludeert het kabinet dat op energie uit water geen
Rijksbeleid zal worden gevoerd.
In deze planperiode zijn daarom geen grootschalige gebieden voor offshore getijdeenergie of golfslagenergie voorzien.
Wel is er ruimte voor innovatie en experimenteergelegenheid op dit terrein. Het zou dan
kunnen gaan om golfenergie, onderwaterturbines en kabels, onderwatervliegers, of
drijvers (met vliegwiel en generator), die mogelijk in windparken tussen de windturbines
kunnen worden geplaatst. Deze innovaties en experimenten passen binnen de kaders
voor medegebruik en de gebiedspaspoorten.
Voorstel nieuwe tekst: De perspectieven van ‘energie uit water’ zijn geanalyseerd in de
Verkenning elektriciteit uit water. Het kabinet heeft deze begin 2021 gepresenteerd en
hierover met de kamer over gedebatteerd (10 juni 2021 en 8 juli 2021). De kamer heeft
op basis daarvan besloten tot het inzetten van een innovatieprogramma energie uit
water, inclusief grootschalige demonstratieprojecten (motie Stoffer cs 32813-797).
In deze planperiode wordt derhalve een opmaat geboden voor dit innovatieprogramma. Er is ruimte voor innovatie en experimenteergelegenheid op dit terrein. Het zou dan
kunnen gaan om onderwaterturbines en kabels, onderwatervliegers, of drijvers (met
vliegwiel en generator), die mogelijk in windparken tussen de windturbines kunnen
worden geplaatst. Deze innovaties en experimenten passen binnen de kaders voor
medegebruik en de gebiedspaspoorten of in de plannen voor rivieren, kustregio’s,
kust- en overgangswater en in de regionale energiestrategieën.
017

9

PNZ, P112; sectie 10.1
Oude tekst: Deze innovaties genieten in het windenergiegebied de voorkeur boven
initiatieven voor ander medegebruik
Voorstel nieuwe tekst: Deze innovaties genieten in het windenergiegebied de voorkeur
boven initiatieven voor ander medegebruik en worden expliciet meegenomen in
tenderregelingen voor offshore wind.

017

10

PNZ, P124; Voorzorgsbeginsel
Oude tekst
Voorstel nieuwe tekst: Pas het voorzorgsbeginsel voor nieuwe duurzame activiteiten
passend toe en bouw bij de beoordeling op bevindingen elders. Beschouw naast lokale
effecten ook globale effecten als CO2 reductie in de beoordeling.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

121

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

017

11

PNZ, P124; Bepalen ruimtelijke claim
Oude tekst
Voorstel nieuwe tekst: Geef voorrang aan duurzame activiteiten boven fossiele /
niet-duurzame activiteiten
Opmerking: Zie IEA aanbevelingen.

Het PNZ is gericht op duurzaam gebruik in balans met het ecosysteem en gericht op een
evenwicht tussen de drie transities: biodiversiteit, voedselvoorziening, energietransitie.
Het toetsen van initiatieven van derden sluit daarop aan. De ontwikkeling die in het
PNZ geschetst is, is dat de winning van fossiele energie wordt uitgefaseerd. Voor
windenergie worden actief gebieden aangewezen. Ook natuurgebieden worden
aangewezen. In aanvulling daarop wordt voor initiatieven van derden geen voorkeursvolgorde gehanteerd, deze worden beoordeeld volgens een generiek afwegingskader.

Nee

017

12

PNZ, P125; Opwekking duurzame energie
Oude tekst
Voorstel nieuwe tekst: Extra randvoorwaarde: mogelijk maken dat elektriciteit uit
andere bronnen dan wind door de elektriciteitskabel naar land getransporteerd kan
worden.
Opmerking: ‘Medegebruik‘ elektriciteitsproductie technologieën moeten de geproduceerde duurzame elektriciteit kunnen invoeden op het NL-elektriciteitsnet.

In de huidige ambities voor de energietransitie en de klimaatdoelen voor 2030 speelt
windenergie op zee een hoofdrol. Dat is op dit moment niet het geval voor andere
manieren om energie op zee op te wekken. Het gebruik van het elektriciteitsnet voor
andere energiebronnen kan op termijn interessant zijn. Daarom wordt het aansluiten
van andere gebruikers op het platform van TenneT onderzocht en dit zal ook bij wet
geregeld moeten worden. Het risico bestaat echter dat dit de business case voor
windenergie op zee negatief beïnvloedt. Gegeven het grote belang van het halen van de
ambities van windenergie op zee voor het halen van de klimaatdoelen, zal dit dus niet
als extra randvoorwaarde worden opgenomen.

Nee

017

13

PNZ, P126; Vergunning verlening, alternatieven
Oude tekst: Bij overwegingen alternatieve locatievoorstellen betrekken
Voorstel nieuwe tekst: Bij overwegingen alternatieve locatievoorstellen betrekken,
behalve bij duurzame energieprojecten
Opmerking: Voor duurzame energieprojecten geldt dat én-én nodig is. Er is nog veel te
weinig duurzame energie.

Om efficiënt met de ruimte op zee om te gaan is een zorgvuldige locatiekeuze ook voor
duurzame energieprojecten van belang. Het is aan het bevoegd gezag om te bepalen of
het nodig is bij een initiatief van derden ook alternatieve locaties te onderzoeken. Deze
mogelijkheid kan niet geschrapt worden voor duurzame energieprojecten.

Nee

017

14

Ontwerp Nationaal Waterplan, P118; Inzet rijksareaal

OER betreft alleen opwekking door middel van wind en zon. Hierbij worden wel locaties
op of langs het water betrokken (niet uit het water, dat maakt geen deel uit van OER),
maar dit zal hoogstwaarschijnlijk maar een klein deel van de totale hoeveelheid locaties
uitmaken. Bij de volgende RES’en (2.0 of 3.0) zullen de RES-regio’s mogelijk ook meer
naar “natte” locaties kijken.

Nee

Dank voor uw zienswijze. De tekst van het NWP is hierop aangepast, binnen de
randvoorwaarde dat energieprojecten de hoofdfunctie van die wateren niet hinderen.

Ja

Oude tekst:
Voorstel nieuwe tekst: Een aanvullende opgave voor het OER programma is de realisatie
van energie uit water projecten op Rijksareaal, in rivieren, kust- en overgangswateren
en op de Noordzee, in samenwerking met de sector.
Opmerking: Dit past in de missie om wateren in te zetten’ voor een duurzame
leefomgeving.
Het geeft ook invulling aan de kamerbrief energie uit water: “In het Klimaatakkoord is
door het Rijk aangegeven dat inzet van Rijksareaal hierbij een rol kan spelen”.
017

15

Ontwerp Nationaal Waterplan, P118; RES’en
Oude tekst: In de RES’en worden de doelstellingen voor de opwek van hernieuwbare
energie per regio inclusief de binnenwateren uitgewerkt.
Voorstel nieuwe tekst: In de RES’en worden de doelstellingen voor de opwek van
hernieuwbare energie per regio inclusief de binnenwateren uitgewerkt. Draagvlak
vanuit de samenleving is een belangrijk aspect dat meegenomen wordt in allocatie van
ruimte voor energieprojecten.
Opmerking: De kansrijkheid van projecten stoelt voor een belangrijk deel op draagvlak,
zoals onderkend in de RES’en en NOVI, wat ook hier reflectie verdient.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 122

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

017

16

Ontwerp Nationaal Waterplan, P119; Paragraaf ‘routekaart energie uit water’

Dank voor uw zienswijze. In de Verkenning Elektriciteit uit Water is geconcludeerd dat
energie uit water momenteel niet voldoet aan de criteria massa en focus en kosteneffectiviteit. Wel zijn een aantal technieken en oplossingen mogelijk interessant. De
Tweede Kamer heeft op basis hiervan het kabinet verzocht zich in te zetten voor een
innovatieprogramma energie uit water, inclusief grootschalige demonstratieprojecten
en aantrekking van Europese financiering hiervoor (motie Stoffer cs 32813-797). In
deze planperiode wordt derhalve onderzocht welke kennis ontwikkeld moet worden
voor een onderbouwd programma en gekeken naar mogelijkheden voor experimenteerruimte. Deze innovaties en experimenten moeten passen binnen de kaders voor
medegebruik en de gebiedspaspoorten of in de plannen voor rivieren, kustregio’s,
kust- en overgangswater en in de regionale energiestrategieën. Speciale aandacht gaat
uit naar effecten met betrekking tot waterveiligheid, waterkwaliteit en ecologie.

Ja

Momenteel werkt IenW aan een areaalstrategie. Deze strategie richt zich op de drie
fysieke netwerken van Rijkswaterstaat: het hoofdwegennet, hoofdvaarwegennet en het
hoofdwatersysteem. Doel is een uitwerking geven van hoe IenW wil omgaan met haar
areaal voor (duurzaam) meervoudig ruimtegebruik in samenhang met de kerntaken.
Daartoe zal de strategie onder meer ingaan op welk deel van het areaal onder welke
randvoorwaarden beschikbaar is voor (onder meer) duurzame energieopwekking door
derden. De tekst van het NWP is hierop aangescherpt.

Ja

Het kabinet onderstreept het belang van de energietransitie ten einde klimaatverandering te beperken en daarmee de zeespiegelstijging. Echter, rijkswateren kennen meer
cruciale functies, ook voor bijdrages aan milieu, ecologie, biodiversiteit en emissiereductie (zo is waterkwaliteit een belangrijke factor voor het opnemen van CO2) en er
moet een balans gevonden worden tussen deze verschillende functies. Energietransitie
moet daarentegen niet alleen afhankelijk zijn van beschikbaarheid van rijkswateren. Uw
tekst suggestie is dan ook niet opgenomen in het NWP.

Nee

Oude tekst: Hele paragraaf
Voorstel nieuwe tekst: De perspectieven van ‘energie uit water’ zijn geanalyseerd in de
Verkenning elektriciteit uit water. Het kabinet heeft deze begin 2021 gepresenteerd en
hierover met de kamer over gedebatteerd (10 juni 2021 en 8 juli 2021). De kamer heeft
op basis daarvan besloten tot het inzetten van een innovatieprogramma energie uit
water, inclusief grootschalige demonstratieprojecten (motie Stoffer cs 32813-797).
In deze planperiode wordt derhalve een opmaat geboden voor dit innovatieprogramma. Er is ruimte voor innovatie en experimenteergelegenheid op dit terrein. Het zou dan
kunnen gaan om golfenergie, onderwaterturbines en kabels, onderwatervliegers, of
drijvers (met vliegwiel en generator), die mogelijk in windparken tussen de windturbines
kunnen worden geplaatst. Deze innovaties en experimenten passen binnen de kaders
voor medegebruik en de gebiedspaspoorten of in de plannen voor rivieren, kustregio’s,
kust- en overgangswater en in de regionale energiestrategieën.
Opmerking: Voorstel nieuwe tekst ter vervanging (en actualisatie) van de paragraaf
‘Routekaart energie uit water’
017

17

Ontwerp Nationaal Waterplan, P119; Paragraaf ‘innovatieve technieken
energietransitie’
Oude tekst:
Voorstel nieuwe tekst: Het rijk zal zich actief inzetten voor het beschikbaar maken van
rijkswaterstaatgronden voor meerdere demonstratieprojecten van innovatieve energie
uit water technieken. Ook benutting van kunstwerken, stormvloedkeringen, vrijwaringszones en beschermingszones zal hierbij beschouwd worden.
Opmerking: Nieuwe tekst als extra zin aan het einde van de paragraaf toevoegen.
Inzet van vrijwarings- en beschermingszones voor energie uit water projecten heft
veelal geen negatief op toekomstige waterveiligheidswerken en moet, al dan niet
tijdelijk, overwogen worden.

017

18

Ontwerp Nationaal Waterplan, P118; Introductie
Oude tekst: De rijkswateren kunnen hierin een belangrijke rol vervullen.
Voorstel nieuwe tekst: De rijkswateren zullen hierin een belangrijke rol vervullen. De
energietransitie levert de belangrijkste bijdrage aan het tegengaan van zeespiegelstijging en is daarmee cruciaal voor waterveiligheid, naast de basis voor een duurzame
leefomgeving.
Opmerking: Het NWP moet meer ambitie uitstralen voor wat betreft bijdragen aan de
energietransitie en het klimaatakkoord. Dit is cruciaal in het kader van 2 elementen uit
de kerntaken en missie van Rijkswaterstaat: waterveiligheid en duurzame
leefomgeving.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 123

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

017

19

Ontwerp Nationaal Waterplan, P247; Paragraaf ‘vismigratie’

Vooralsnog zijn alleen nieuwe waterkrachtprojecten toegestaan als die aantoonbaar
leiden tot ten hoogste 0,1% vissterfte. Hoewel gewerkt wordt aan het terugbrengen van
de vissterfte bij bestaande waterkrachtcentrales, is nog onvoldoende duidelijk in
hoeverre dat zal leiden tot meer ruimte voor nieuwe waterkrachtprojecten. Het is nog
niet mogelijk nu al vooruit te lopen op de uitkomsten van de trajecten bij de bestaande
waterkrachtcentrales. Voor nieuwe centrales ontstaat pas na afloop van de trajecten bij
de bestaande centrales meer duidelijkheid over eventuele extra ruimte.

Ja

Oude tekst:
Voorstel nieuwe tekst: Toevoegen: Realisatie van nieuwe projecten op basis van
visvriendelijke turbines zal hierdoor weer mogelijk worden.
Opmerking: Zin toevoegen op het einde van de laatste alinea van deze paragraaf.

Los van deze zienswijze leiden recente ontwikkelingen in het vergunningentraject bij de
bestaande waterkrachtcentrales ertoe dat de bestaande tekst licht is gewijzigd:
NWP p247 ‘Voor de bestaande waterkrachtcentrales... ...terug te brengen.’ is vervangen
door: ‘Rijkswaterstaat zet zich in voor het terugbrengen van de vissterfte bij de
bestaande waterkrachtcentrales.’

017

20

Conclusie en aanbevelingen
De Noordzee agenda onderkent veel van wat er in de toekomst nodig is in, op en van de
Noordzee. Een substantieel deel van de menselijke activiteit wordt gevormd door
nieuwe technologieën die hier uitgerold kunnen en zullen gaan worden. Ga in gesprek
met ontwikkelaars om de juiste locaties te bepalen, ook buiten windparken. Dit past bij
de toegezegde ruimte voor (opschaling van) robuuste pilots (OPN pagina 26), ruimte
voor innovatie en experimenteergelegenheid (OPN pagina 63), inzet rijksareaal (ONW
pagina 118) en de aangenomen motie Stoffer c.s. die vraagt om grootschalige
demonstraties. Ook offshore wind is dichtbij de kust begonnen.

Het ministerie van EZK heeft regelmatig contact met de zowel de brancheorganisatie
voor energie uit water als ook met organisaties die onderzoek doen naar zonneparken
op zee. De gedachten gaan in eerste plaats uit naar medegebruik binnen windparken.
Dit omdat hier reeds energie-infrastructuur aanwezig is en omdat dit efficiënt gebruik is
van de ruimte op de Noordzee.

Nee

017

21

Naast onze suggesties bevelen wij u aan de reactie vanuit DMEC, NVDE en Holland Solar
op de ‘regulering transmissiesystemen op zee’ (dd 9 september 2021) te beschouwen,
welke verwerkt in de zienswijze op de programma’s van DMEC die wij van harte
steunen.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

017

22

Wij werken er graag met u verder aan om energie uit water een substantiële bijdrage te
laten leveren aan de Nederlandse energietransitie, leveringszekerheid en de duurzame
blauwe economie! Uiteraard lichten wij onze punten graag in een persoonlijk gesprek
verder toe.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

018

1

Met deze brief brengen wij, mede namens de waterschappen De Dommel, Brabantse
Delta en Rivierenland en namens de provincie Noord-Brabant onze zienswijze bij het
Ontwerp Nationaal Waterprogramma (NWP) onder uw aandacht. Het betreft een gebied
specifieke aanvulling op de zienswijze van de Unie van Waterschappen. [...] Er zijn enkele
punten waar wij vanuit Noord-Brabant graag wat zaken aangescherpt zouden zien, of
waar wij uw hulp nodig hebben om de doelstellingen te kunnen realiseren.

Hartelijk dank voor de door u getoonde interesse in en reactie op het Ontwerp-NWP.
Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 124

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

018

2

Droogte en verdroging
Het belang van het tegengaan van verdroging en het beperken van de effecten van
droogte wordt erkend in het NWP (hoofdstuk 5). Echter zien we dat dit probleem veelal
wordt omschreven als optimalisatieprobleem, bijvoorbeeld via een slimmere en
efficiëntere waterverdeling op het nationale watersysteem. Op de hoge zandgronden in
het oosten, midden en zuiden van Nederland gaat dit niet leiden tot oplossingen. Hier is
droogte een urgent probleem, met name door het ontbreken van aanvoermogelijkheden. De problemen van verzilting en de veenweide gebieden komen tevens voort uit
verdroging. De droogteproblematiek in deze delen van Nederland vraagt ons inziens om
fundamentele veranderingen in ons denken en doen. Het vraagt om een omslag van
focus op water afvoeren naar water vasthouden, met bijbehorende ruimtelijke keuzes
en daadwerkelijke inrichting. Er zijn de afgelopen jaren diverse onderzoeken rondom
droogte in de zandgebieden uitgevoerd die hierbij als onderbouwing kunnen worden
gebruikt. Deze grote veranderingen in ons denken en doen noemen wij in Brabant de
watertransitie. In Brabant ervaren wij specifieke problemen ten aanzien van droogte en
verdroging, aangezien de waterbeschikbaarheid in grote delen van het gebied volledig
afhankelijk is van de neerslag die valt. Wij vinden dat deze verandering in aanpak
onvoldoende wordt erkend in het NWP.
Wij verzoeken u de urgentie van de droogteproblematiek en de noodzaak van een
watertransitie explicieter te benoemen in het NWP.

De droogteproblematiek op de hoge zandgronden wordt herkend en de zorg hierover
wordt gedeeld. Daarom is in de tweede fase van het Deltaprogramma Zoetwater, circa
de helft van de middelen (circa €400 miljoen) gereserveerd voor maatregelen op de
hoge zandgronden.
Zoals u ook aangeeft zijn voor de aanpak van droogte in deze gebieden maatregelen in
en rond het watersysteem alleen niet voldoende. Er zijn ook ruimtelijke maatregelen en
aangepast landgebruik nodig om watertekorten en schade aan kwetsbare natuurgebieden zoveel mogelijk te voorkomen. Daarom is in het NWP (H2) ook aangegeven
dat bodem en water randvoorwaarden geven aan ruimtelijke ontwikkeling. Stap één
van de voorkeursvolgorde voor watertekorten is een ruimtelijke ordening die rekening
houdt met water.
Dit moet juist ook de aanpak van droogte in hoge zandgronden versterken.

Nee

018

3

Grondwater(strategie)
In het verlengde hiervan is de grondwaterstrategie voor ons van wezenlijk belang. Deze
is nu (te) summier opgenomen in het NWP (hoofdstuk 7). De aanpak is niet concreet en
getuigt van een onderzoekende en vrijblijvende aanpak, terwijl er daadkrachtig
optreden vereist is. De Minister is conform de Waterwet systeemverantwoordelijk; het
NWP dient daarbij toe te zien op de gewenste ontwikkeling, werking en bescherming
van de (grond)watersystemen. We zien graag concreet in het NWP terug wat het Rijk
van partners verwacht om een goede chemische en kwantitatieve toestand van het
grondwater te bereiken en hoe het Rijk hier op toeziet.

De zorg rondom grondwaterkwaliteit en -kwantiteit wordt zeker ook door het Rijk
gedeeld. Voor het bereiken van de goede toestand van het grondwater werkt het Rijk
samen met de provincies en waterschappen aan de uitvoering van de Kaderrichtlijn
Water in de Landelijke Werkgroep Grondwater. In 2021 heeft het ministerie van IenW de
Studiegroep Grondwater ingesteld met vertegenwoordigers van IenW, LNV, IPO, UvW,
VNG, Vewin en Staf Deltacommissaris. Doel van deze studiegroep is om gezamenlijk tot
oplossingsrichtingen te komen om de duurzame instandhouding van de grondwatervoorraden te bereiken. Samen wordt de problematiek en de mogelijke handelingsperspectieven in beeld gebracht. De droogteproblematiek in hoog Nederland, is een van de
thema’s waar in de studiegroep naar wordt gekeken. Eind 2021 zijn de eerste resultaten
hiervan gepresenteerd aan de Stuurgroep Water en eind 2022 wordt het eindresultaat
opgeleverd. Gezien deze tijdlijn kunnen de uitkomsten van de studiegroep nog niet
worden opgenomen in het NWP.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 125

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

018

4

Daarbij past het ons inziens dat het Rijk het grondwatervraagstuk erkent als urgent
vraagstuk, stelling neemt dat zowel grondwateraanvulling als het beperken van
grondwateronttrekkingen nodig zijn om te komen tot een gezonde grondwaterbalans,
en verwacht dat partners daadkrachtig optreden om deze doelen te halen. Op die
manier geeft het Rijk richting en steun aan de regio’s om dit vraagstuk op te pakken.
Ondergetekenden willen dit vraagstuk graag met het Rijk, met een heldere onderlinge
rolverdeling, in nauwe samenwerking oppakken. Daarbij zien wij onder andere een rol
weggelegd voor het Rijk in het maken van afspraken met onze buurlanden. Voor de
grondwaterhuishouding in de zandgebieden van Noord-Brabant is het cruciaal dat in
België en Duitsland veel grondwater inzijgt en het diepe grondwater gevoed wordt. In
de paragraaf over internationale samenwerking aan zoetwaterbeschikbaarheid (pagina
75) zouden we deze actie graag terugzien. Nu wordt hier alleen in gegaan op zoetwaterbeschikbaarheid via de rivieren en missen wij de aanvulling van het grondwater vanuit
het buitenland.

De droogteproblematiek beperkt zich niet alleen tot Nederland, ook in België en
Duitsland kampen ze met droogte. In Vlaanderen wordt daarom bijvoorbeeld nu ook al
sterk ingezet op het stimuleren van infiltratie en het beperkten van onttrekkingen,
ondersteund door onder ander de Blue Deal. De samenwerking met onze buurlanden
wordt op regionale schaal door onder andere de provincies al gezocht. Zo loopt er een
project van de provincie Limburg, provincie Noord-Brabant, Vlaanderen en Noordrijn
Westfalen rond grondwaterbeheer in de Roerdalslenk. Men probeert daar inzicht te
krijgen in het (grondwater)systeem en werkt toe naar een gezamenlijk grondwaterbeheer. Aan de hand van de uitkomsten van dit project kan gekeken worden of dit soort
samenwerkingen op het gebied van grondwaterbeheer ook elders toegepast kan
worden.

Nee

Daarnaast zijn er diverse internationale overleggen met Duitsland en België op het
gebied van laagwatersituaties in het Rijn- en de Maasstroomgebied gericht op
droogteproblematiek en internationale zoetwaterbeschikbaarheid, zoals de internationale riviercommissies voor Rijn en Maas. Tevens is het ook een onderwerp in onder
andere de Nederlands-Duitse Permanente Grenswaterencommissie en de bijbehorende
subcommissies, Arbeitsgruppe en Steuerungsgruppe Deltarhein en het VlaamsNederland bilateraal droogte-overleg.
Gezien de positieve (regionale) ontwikkelingen op dit vlak, zullen wij op dit moment niet
bij de buurlanden aandringen op grondwater aanvulling.

018

5

Wateroverlast
Deze zomer kennen we een nat seizoen, met hevige en langdurige regenval en
grootschalige wateroverlast in Duitsland, België en Limburg. Maar ook Noord-Holland,
Friesland, Zeeland en West-Brabant ondervinden de nodige overlast. Deze actualiteiten
onderstrepen het belang van voldoende ruimte voor water, niet alleen voor de grote
rivieren maar ook voor de beekdalen en de flanken. De minister gaf in een reactie aan
hier werk van te willen maken. Vanuit Brabant onderschrijven we dit belang, en kijken
uit naar een concrete vertaling van deze uitspraak naar het NWP en een plan van
aanpak. In dit kader verwijzen wij ook naar de met grote meerderheid aangenomen
motie van de heer xxx van 7 juli 2021 om water en wateropgaven een sturend
onderdeel te laten zijn bij ruimtelijke ordenings- en woningbouwvraagstukken. Op dit
moment is het niet mogelijk om je te verzekeren tegen wateroverlast vanuit de
waterloop (overstromingen vanuit de rivier of beek). In het NWP wordt verwezen naar
het Actieprogramma klimaatadaptatie Landbouw, waarin dit punt wordt onderkend
(pagina 111). Hier is als actie opgenomen dat LNV, LTO en verzekeraars een arrangement verkennen om aan deze schade tegemoet te komen. Wij dringen er nogmaals op
aan om werk te maken van zo’n arrangement voor overstromingsschade en om vanuit
het NWP deze problematiek actief te agenderen.

De wateroverlast in Limburg vormde de aanleiding voor het oprichten van een
zogenaamde ‘beleidstafel wateroverlast en hoogwater’. Deze beleidstafel heeft als
opdracht om adviezen uit te brengen waarmee het beleid voor waterveiligheid en
klimaatadaptatie kan worden verbeterd. Hierbij wordt onder andere gekeken naar wat
er zou gebeuren als een dergelijke neerslagsituatie zich ergens anders in Nederland zou
voordoen. Ook de samenkomst van afvoerpieken in het regionale beeksysteem en het
hoofdwatersysteem en mogelijke consequenties voor de ruimtelijke ordening krijgt
specifieke aandacht. De beleidstafel bracht in februari 2022 haar eerste adviezen uit.
Definitieve adviezen volgen in oktober 2022. Deze komen te laat om een plek te krijgen
in het NWP. Er is wel een verwijzing naar de uitkomsten van de beleidstafel opgenomen
in het NWP.
Het Verbond van Verzekeraars heeft hun branche geadviseerd om meer aan te bieden
voor overstromingsschade. Het blijft echter aan de verzekeraars zelf om af te wegen of
zij overstromingsschade opnemen. Voor het Rijk is het belangrijk dat zo’n arrangement
aansluit op de Beleidslijn Grote Rivieren. Een ander facet is horizontaal water in het
regionale watersysteem dat de regionale waterbeheerders conform de daarvoor
geldende normen beheren. De genoemde verkenning met betrokken partijen heeft
betrekking daarop en zal nog plaatsvinden.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 126

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

018

6

Waterkwaliteit
Ook ten aanzien van waterkwaliteit is het belangrijk dat het Rijk de regierol blijft
vervullen in de agendering van het aandeel in de nutriëntenopgave vanuit de buurlanden (dossiervorming i.r.t. het voorkomen van ‘afwenteling’). Wij zijn gebaat bij een
gezamenlijke grens-ontkennende stroomgebiedbenadering voor zowel de kwantitatieve als de kwalitatieve wateropgaven.
Het terugdringen van de hoeveelheid nutriënten, die vanuit buurlanden of vanuit
landbouwgebied in het oppervlaktewater en het ondiepe grondwater terecht komt, is
noodzakelijk om de KRW-doelen te halen. Het rijk heeft een belangrijke regierol om dit,
in samenhang met het gebiedsgerichte maatwerk, voor elkaar te krijgen. Zie hiervoor
onder meer de conclusies van het rapport “Zover het eigen instrumentarium reikt” van
Universiteit Utrecht. We zien in het NWP onvoldoende terug in de tekst hoe u hier in
afstemming met de andere ministeries voor gaat zorgen. Er wordt een link gelegd met
de Nitraatrichtlijn, maar die richtlijn is niet afgestemd op de KRWoppervlaktewaterdoelen. Wij zien graag dat de nitraatrichtlijn volledig wordt afgestemd
op de KRW-doelen.

Als invulling van de Nitraatrichtlijn is het ontwerp 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn
opgesteld (Kamerstuk 33037-399). Uitgangspunt voor actieprogramma is dat het op
termijn leidt tot het behalen van de benodigde reductie van nutriëntenbelasting vanuit
de landbouw op grondwater én voldoende bijdraagt aan de benodigde reductie van
oppervlaktewaterbelasting vanuit de landbouw. De Milieueffectrapportage van het
Actieprogramma wijst uit dat met het maatregelenpakket het doel voor grondwater in
alle grondsoortregio’s waarschijnlijk wordt gehaald. Voor oppervlaktewater resteert een
opgave.
Zoals in het Regeerakkoord is aangekondigd zullen de uitdagingen in de landbouw en
natuur aangepakt worden via een Nationaal Programma Landelijk Gebied. Hiervoor
wordt een transitiefonds gevormd waarin tot 2035 cumulatief €25 miljard beschikbaar
komt. Met ecologische analyses wordt hierin vastgesteld wat nodig is om gebiedsgericht de opgaven ten aanzien van natuurherstel, klimaat en water te halen. Een
ecologische autoriteit draagt zorg voor de wetenschappelijke en juridische borging van
deze analyses. Een krachtige regie-organisatie ondersteunt dit proces en stuurt indien
nodig bij. Nutriëntenbelasting van het oppervlaktewater is daarnaast afkomstig vanuit
onder andere het buitenland, zie hiervoor de beantwoording van deelzienswijze 010-2.

Nee

018

7

Bij de rol van het rijk ten aanzien van ‘opkomende stoffen’ hoort ons inziens ook het
sturen op toelating en gebruik van die opkomende stoffen. Dus niet alleen identificeren,
monitoren en normeren, maar ook sturen op het voorkomen dat opkomende stoffen
tot vervuiling van het water leiden. Hoe wil het rijk invulling geven aan dat deel van haar
rol? En welke ambitie heeft het rijk daarvoor? Wat verwacht het rijk op dit onderwerp
van de samenwerking met de regionale partners? Wij verwachten dat u uw aandeel in
de aanpak van opkomende stoffen verduidelijkt in het NWP.

Met de Delta-aanpak Waterkwaliteit is de afgelopen jaren een impuls gegeven aan
Ja
nieuwe opgaven, zoals opkomende stoffen in water. Samen met overheden en partners
uit de drinkwatersector en de industrie is in dit licht toegewerkt naar bestuurlijke
afspraken waarbij de komende tijd gewerkt zal worden aan het borgen dat deze in de
praktijk ook worden uitgevoerd. Een belangrijk onderdeel van de aanpak richt zich op
het verstevigen van de vergunningverlening bij lozingen. Productieprocessen worden
steeds complexer en vragen meer kennis en samenwerking over de eigen grenzen heen
tussen bedrijven, vergunningverleners, toezichthouders en handhavers. Het doel is om
gezamenlijk meer grip te krijgen op het begin van de keten, en te voorkomen dat stoffen
ongewenst in het watermilieu belanden. Het ministerie van IenW heeft om deze
redenen een gedegen opleidingsprogramma opgezet, dat tot eind 2022 kostenvrij
wordt aangeboden voor vergunningverleners en handhavers bij waterschappen,
Rijkswaterstaat, omgevingsdiensten, provincies en gemeenten. Daarnaast wordt
ingezet op wederzijdse transparantie en het eenvoudig toegankelijk maken van
gegevens over stoffen met potentiële risico’s in industriële lozingen van belang. Ook is
het van belang dat partijen goed met elkaar samenwerken indien een opkomende stof
wordt aangetroffen. IenW heeft daartoe samen met de waterschappen, Rijkswaterstaat,
RIVM, omgevingsdiensten, provincies en gemeenten een wegwijzer ontwikkeld. De
wegwijzer biedt helderheid hoe te handelen bij signalering van (mogelijk) schadelijke
stoffen. De wegwijzer brengt de te nemen stappen in beeld, zoals het delen van
informatie, en geeft inzicht in (bestaande) rollen en verantwoordelijkheden. De
ervaringen die partijen in praktijk met incidenten als pyrazole, melamine, PFAS hebben
opgedaan, zijn verwerkt in de wegwijzer. Voor wat betreft de vermindering van de
hoeveelheid PFAS in het milieu heeft Nederland samen met een aantal andere lidstaten
ingezet op een brede PFAS-restrictie voor niet-essentiële toepassingen op basis van de
Europese verordening REACH.

019

1

We vinden het Nationaal Water Programma een goed stuk als basis voor het nationale
waterbeleid en de uitvoering ervan in rijkswateren. Op de meeste vlakken steunen we
de inzet van de Rijksoverheid.

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse in en reactie op het Ontwerp NWP. Uw
reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 127

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

019

2

We missen in het algemeen aandacht voor waterrecreatie. Opvallend is dat recreatievaart in de samenvatting en inleiding ontbreekt. Er wordt in het programma gesproken
over 400.000 recreatievaartuigen (een bronvermelding ontbreekt), waar is dit getal op
gebaseerd? De waterrecreatie maakt volgens het Watersportverbond een substantieel
deel uit van de scheepvaart en moet derhalve ook als zodanig behandeld worden in dit
programma.

Waterrecreatie wordt toegevoegd aan de samenvatting. Waterrecreatie is gedefinieerd
als overige gebruiksfunctie. Rijkswaterstaat heeft echter geen formele rol op het gebied
van recreatie, met uitzondering van een aantal (wettelijke) beheertaken voor de
zwemwaterkwaliteit en de veiligheid van de scheepvaart, waaronder recreatievaart. Het
aantal recreatievaartuigen is aangepast aan de laatst bekende onderzoekscijfers, en
gepresenteerd met bronvermelding.

Ja

019

3

Regionale overleggen
Het is goed dat er regionale overleggen zijn over vaarwater en kunstwerken (bruggen en
sluizen). De uitkomsten uit deze overleggen zijn wat het Watersportverbond betreft
essentieel voor de totstandkoming van nationaal beleid. Het is daarom van belang dat
de juiste stakeholders, en dus ook het Watersportverbond, aan tafel zitten. Het
regionaal overleg orgaan IJsselmeergebied (ROIJ) is hier een goed voorbeeld van.

Regionale overleggen zoals het Regionaal Overlegorgaan IJsselmeergebied zijn
inderdaad van belang. Daarnaast functioneert het Gebruikersoverleg Nat bij RWS
Midden-Nederland, waaraan ook het Watersportverbond deelneemt, over de
uitvoerings- en beheeraspecten van het IJsselmeergebied.

Nee

019

4

Scheiding beroepsvaart - pleziervaart
Het is goed dat er aandacht is voor de fysieke scheiding van beroepsvaart en pleziervaart op het vaarwater. Dit moet echter wel in goed overleg met beide partijen gaan om
bij betonning en routering tot een zo veilig mogelijke uitkomst te komen.

Samenwerking tussen de verschillende overheden, met maatschappelijke organisaties
(zoals Watersportverbond) en marktpartijen is een belangrijke voorwaarden voor
doeltreffend, vlot en veilig verkeer over Rijkswateren en Rijksvaarwegen.

Nee

019

5

Onderhoud
Een flink aantal kunstwerken (bruggen en sluizen) moet de komende jaren gerenoveerd
worden. Voor de veiligheid zou een aantal van deze projecten naar voren gehaald
moeten worden. Tevens is het Watersportverbond van mening dat goed en constructief
overleg met de gebruikers belangrijk is, dat geldt ook voor de recreatievaart. Denk
daarbij bijvoorbeeld aan de Haringvlietbrug die de komende jaren in plaats van 74
openingen nog slechts één opening per week heeft. Dit komt recreatievaarders en de
havens (zowel commerciële als verenigingshavens) rond de brug zeker niet ten goede.

Het rijk heeft samen met de Provincies landelijke Bestuurlijke Afspraken over het
behouden en ontwikkelen van het Basis Recreatie Toervaart Netwerk (BRTN) in
Nederland vastgelegd in de Basisvisie Recreatietoervaart 2020-2025. Daarnaast werkt
het Rijk nauw samen met lokale overheden, havenbedrijven, branche verenigingen over
onderhoud en ontwikkeling van dit netwerk. Deze samenwerking voert het rijk binnen
de wettelijke kaders en financiële middelen.

Nee

019

6

Waterplanten
Het maaien van Waterplanten is in de ogen van het Watersportverbond een tijdelijke en
korte termijn oplossing. De handreiking waterplanten maaibeheer is sterk verouderd en
voldoet niet meer. Deze zou zo snel mogelijk herzien moeten worden in samenwerking
met de watersportsector.

De problematiek met waterplanten en een eventuele actualisering van de Handreiking
kan niet los worden gezien met de brede maatschappelijk opgaven m.b.t. de aangewezen functies en het handelingsperspectief van overheden in de grote wateren. Zie ook
het antwoord op deelzienswijze 005-2.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 128

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

019

7

Toiletwater
Wij zijn voor schoon water, maar dan moeten de randvoorwaarden wel op orde zijn. Het
is inderdaad toestaan om toiletwater gezuiverd te lozen. Er zijn echter nog geen
goedgekeurde zuiveringsinstallaties op de Nederlandse markt.
Verder is er op dit moment nog een tekort aan goedwerkende afzuigpompen.

Het klopt dat er op dit moment nog geen goedgekeurde installaties zijn voor zuivering
van toiletwater aan boord van pleziervaartuigen. Deze zullen er naar verwachting wel
komen, na de beoogde invoering van de verzegelingsplicht. Te verwachten is dat de
vraag ernaar (en daarmee ook het aanbod ervan) groter wordt zodra de beoogde
invoering van verplichting wordt ingevoerd om de afsluiter tussen toilet/opvangtank en
huiddoorvoer in gesloten stand te verzegelen. Voor veel eigenaren heeft een zuiveringsinstallatie de voorkeur boven een opslagtank. Redenen zijn de ballast en mogelijke
geurproblemen van de opslagtank, en de rompslomp die gepaard kan gaan met het
varen naar en gebruiken van de afzuigpompen.
Dat de afzuigpompen die verplicht aanwezig moeten zijn bij jachthavens met meer dan
50 ligplaatsen niet altijd werken, heeft er vaak mee te maken dat die vrijwel niet worden
gebruikt. De reden daarvan is dat het huidige lozingsverbod niet handhaafbaar is,
omdat de lozing onder water plaatsvindt, vrijwel onzichtbaar is en alleen op heterdaad
kan worden vastgesteld. Dit is bekend bij de eigenaren en die lozen het ongezuiverde
toiletwater dan ook op grote schaal in het oppervlaktewater, in plaats van gebruik te
maken van de afzuiginstallatie.
Ook deze situatie zal naar verwachting veranderen door de beoogde invoering van de
- wél handhaafbare - verzegelingsplicht.
Naast gebruik van de genoemde afzuigpompen bij jachthavens en - in de toekomst zuiveringsinstallaties aan boord zijn er nog meer mogelijkheden om te voldoen aan het
al sinds 2009 geldende lozingsverbod. Denk aan een droogtoilet of een chemisch toilet,
in plaats van een spoeltoilet. Of een voorziening waarmee uitsluitend urine kan worden
geloosd (dat hoeft niet gezuiverd te worden). Verder is het ook mogelijk om gebruik te
maken van toiletten op de wal.

Nee

019

8

Specifiek met betrekking tot de delen over Rivieren (H21) en Kanalen (H24) het
volgende:
- Het varen voor de recreatievaart achter de Langsdammen op de Waal valt tegen. Een
deel is gestremd en bij laag water gesloten. Dit is een aandachtspunt bij uitbreiding
aantal Langsdammen. (reden te meer om doorvaart van de Linge naar het AmsterdamRijnkanaal te bevorderen, als alternatief voor de Waal route)
- Natuurlijke oevers bij de Maas maken de breedte van de vaarweg minder duidelijk,
waardoor de recreatievaart meer naar het midden van het vaarwater gaat. Bij de
natuurvriendelijke oevers meer erosie en sedimentatie (verondieping). Geeft ook
stuurproblemen bij beroepsvaart, volgens hun zeggen.
- Rivierhout is nuttig, wel een risico bij hoog water. Het gaat drijven en is gevaar voor
(recreatie)vaart.
- Bij realisatie van nevengeulen meer aandacht voor opties voor recreatievaart gewenst,
varen en aanlegplaatsen, van kano tot kajuitboot .
- Bij opwaardering Maasroute aandacht voor veiligheid recreatievaart. Maas is
belangrijk voor recreatievaart, verbinding tussen vele recreatie gebieden.
- Handhaving is helaas ook meer nodig.
- Zuinig schutten op de Maas betekent beperking voor zeilboten met staande mast (bv
bij de grote sluis in Lith).
- Op de kanalen is veel recreatievaart, hou daar rekening mee, zeker bij opwaardering
beroepsvaart. Denk aan geschikte wachtplaatsen en voorzieningen voor recreatievaart
in de (nieuwe) sluizen.

De punten die worden gesignaleerd zijn bekend. Er zijn al aanpassingen geweest aan de
NVO’s om scheepvaartproblemen te verminderen. Rivierhout wordt vastgezet met
kettingen, juist om wegdrijven te voorkomen. Bevaarbaarheid bij aanleggen van
nevengeulen kan vanuit andere doelen ongewenst zijn. Afweging peilopzet in tijden
van/aankomende droogte is van groot belang voor diverse functies, waaronder natuur.
De afweging van belangen vindt nu al plaats. Wanneer belangen moeten worden
afgewogen staat recreatievaart niet bovenaan bij de afweging (verdringingsreeks).

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 129

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

020

1

Algemene visie van NVB op NWP NVB ziet het NWP als een gedegen, ambitieus en
integraal programma dat aansluit op de beleidsthema’s van de strategische agenda
2020-2025 van de NVB, waaronder de beleidsthema’s duurzaam en toekomstbestendig
havenbeleid en bereikbaarheid. De uitvoering van het NWP zal bijdragen aan het beter
benutten van vaarwegen waardoor de binnenvaart als duurzame modaliteit een steeds
belangrijkere rol zal kunnen spelen. De rol van transport over water wordt – mede door
beschikbare capaciteit, milieugrenzen en duurzaamheid – steeds groter. De aansluiting
van onze vaarwegen op de Europese corridors, de grote rivieren en kanalen kan (nog)
beter. Het zijn de binnenhavens die in dit logistieke netwerk fungeren als een systeem
van knooppunten waar de aansluiting met andere modaliteiten gerealiseerd en
gefaciliteerd wordt, en waar de aan- en afvoer naar Nederlandse zeehavens plaatsvindt.
Het is belangrijk om bereikbare binnenhavens te blijven ontwikkelen en toegevoegde
waarde te leveren, zodat dit de regio’s en de BV Nederland versterkt in hun positie ten
opzichte van Europa.

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse in en reactie op het NWP. Uw reactie is ter
kennisgeving aangenomen.

Nee

020

2

Reikwijdte van zienswijze
In het belang van NVB-lid Port of Harlingen als goede bereikbare binnenhaven en een
efficiënte en effectieve achterlandverbinding dienen wij hierbij de zienswijze in. De
zienswijze heeft betrekking op de teksten en tabel over het vaargeulonderhoud en de
garantiediepte van de vaargeul Kornwerderzand – Harlingen (de Boontjes), zoals
opgenomen op pagina 275 van het NWP.

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse in en reactie op het NWP. Uw reactie is ter
kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 130

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

020

3

Aanleiding voor zienswijze
Port of Harlingen heeft een toevoegde waarde van 310 miljoen en genereert een directe
werkgelegenheid van 1712 banen en een indirecte werkgelegenheid van 1610 banen
(gebaseerd op cijfers havenmonitor). Voor de toegankelijkheid en bereikbaarheid van
de haven van Harlingen speelt de vaarweg Boontjes een belangrijke en cruciale rol. De
vaarweg vormt een belangrijke ontsluiting voor de beroepsvaart en verbindt de haven
van Harlingen en het Friese achterland met onder andere de havens van Amsterdam en
Rotterdam, Port of Zwolle, Urk en Flevokust. Daarnaast is het van groot belang dat de
vaarweg aansluit op de geplande sluis te Kornwerderzand, die wel ontworpen wordt
met voldoende diepgang. In tegenstelling tot wat is toegezegd door de minister van
Infrastructuur en Waterstaat (IenW) wordt in de huidige teksten van het NWP de
garantiediepte van de vaargeul Kornwerderzand – Harlingen (de Boontjes) niet
gewaarborgd en staat daarmee de bereikbaarheid van en naar de haven van Harlingen
en het achterland onder druk.
Dit wordt hieronder toegelicht.
Agenda voor het Waddengebied 2050
Begin dit jaar is de Agenda voor het Waddengebied 2050 door vele stakeholders
(waaronder de waddenzeehavens) ondertekend. Voorwaarde voor ondertekening was
voor NVB-lid Port of Harlingen (én de gemeente Harlingen) dat de bereikbaarheid van
Port of Harlingen (lees: de garantiediepte van de vaargeul Kornwerderzand – Harlingen,
de Boontjes) gegarandeerd zou worden. De tabel met de garantiedieptes waar in de
Agenda naar wordt verwezen zou een plek krijgen in het NWP. In de oorspronkelijke
tabel stond in de voetnoten dat RWS niet in de buitendelta zou baggeren. Hiermee kon
NVB-lid Port of Harlingen (en de gemeente Harlingen) niet akkoord gaan. In het
Bestuurlijk Overleg Waddengebied (BOW) van 3 december 2020 heeft de minister van
IenW besloten dat de voetnoten geschrapt moesten worden. Hiermee werd aan de
voorwaarde van stakeholders voor ondertekening van de Agenda voor het
Waddengebied voldaan.
Ontwerp Nationaal Waterprogramma
Echter: dit besluit is in het ontwerp NWP niet goed verwerkt. De voetnoot is weliswaar
verwijderd. Alleen heeft het verwijderen van de voetnoot voor de Boontjes geleid tot
twee nieuwe zinnen, die het verwijderen van de voetnoot ontkracht. De inhoud van
deze zinnen is vergelijkbaar met de oorspronkelijke voetnoot: “Voor de vaargeul
Kornwerderzand - Harlingen (Boontjes), zijn bestuurlijke afspraken gemaakt tussen Rijk
en regio. Op basis van de uitkomsten van aanvullend economisch, ecologisch en
morfologisch onderzoek naar (het gebruik van) de Boontjes wordt besloten hoe het
definitieve beheer van de Boontjes er vanaf 2023 uit komt te zien”. (zie pagina 275).
Verzoek tot schrappen van passage en aanpassen van tekst
De nieuwe zinnen geven Port of Harlingen, de havenbedrijven en de gemeente geen
enkele garantie. In feite staat er dat er overleg gevoerd gaat worden en dat de uitkomst
daarvan nog geheel onzeker is. Het onderhouden van de diepgang van de vaargeul
Kornwerderzand – Harlingen (de Boontjes) is hiermee niet gewaarborgd. Tenslotte is
deze passage niet in lijn met het besluit van het BOW van 3 december 2020 en neemt
daarmee ook het voorbehoud weg dat de stakeholders hebben gemaakt om over te
gaan tot ondertekening van de intentieverklaring van de Agenda. Wij verzoeken u om
deze passage te schrappen en de toezegging schriftelijk te bevestigen dat RWS
verantwoordelijk is om de vaargeul Kornwerderzand – Harlingen (Boontjes) op de
garantiediepte te houden.
Wij gaan er vanuit hiermee het belang van het schrappen van de passage en het
aanpassen van de tekst in het NWP voldoende te hebben toegelicht.

De betreffende tekst in het NWP is in lijn gebracht met de letterlijke tekst van de Agenda
voor het Waddengebied 2050. Voor de vaarweg Boontjes betekent dit dat de huidige
dimensies ten aanzien van diepte -3.80 m. NAP en breedte 100 m. in principe worden
gegarandeerd gedurende de looptijd van het NWP (2022 tot en met 2027). Alleen de
eerder met de regio afgesproken evaluatie van de onderhoudspilot van vaarweg
Boontjes kan verandering brengen in de onderhoudssituatie. De met de regio
afgesproken kostenverdeling van de onderhoudspilot wordt gehandhaafd en de
evaluatie wordt in 2022 gewoon uitgevoerd overeenkomstig antwoord 6 van de
voormalige minister op Kamervragen van 20 juli 2020: “Er zal in 2022 aanvullend
economisch, morfologisch en ecologisch onderzoek worden uitgevoerd, waarmee de
kosten, baten en de gevolgen voor de Waddenzee voor zowel de kortere als de langere
termijn inzichtelijk worden gemaakt”. Bij deze evaluatie zullen niet alleen de overheden
worden betrokken maar ook de (belanghebbende) stakeholders, namelijk de havens en
de Coalitie Wadden Natuurlijk. Op basis van de evaluatie wordt bepaald hoe de
onderhoudssituatie van vaarweg Boontjes er vanaf 2023 tot met 2027 precies uit zal
zien.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

131

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

021

1

Klimaatverandering
1. Wisselende zoutgehaltes kunnen van grote invloed zijn op natuur in zoute wateren.
Klimaatverandering kan een groot effect hebben op de zoutgehaltes, doordat er in de
zomer minder en in de winter meer gespuid zal worden, of doordat er veel meer in
pieken gespuid wordt. Ook kan het ‘opdrogen’ van spui in de zomer leiden tot een
verminderde aanvoer van nutriënten naar zee, wat ook een effect heeft op de natuur.
Ook dit effect van klimaatverandering moet gesignaleerd te worden in het NWP en
dient alsnog opgenomen te worden.

Dank voor uw inbreng. Klimaatverandering kan inderdaad op verschillende manieren
effecten hebben op de natuur. De door u voorgestelde tekst is gebruikt als aanvulling op
de bestaande tekst.

Ja

021

2

Klimaatverandering
[…]
2. Rijkswaterstaat stelt eisen aan koelwatergebruik. De zomers worden naar verwachting steeds heter en droger. De Waddenzee is sinds 1980 al 1,5 graden Celsius
opgewarmd. Wij verzoeken u beleid te ontwikkelen om te voorkomen dat koelwatergebruik steeds belastender wordt voor de natuur in o.a. de Waddenzee.

Het Rijk houdt in de gaten of de koelwaterlozingen en de temperatuur van de
Waddenzee zich goed met elkaar verhouden, mede in relatie tot klimaatverandering.
Vooralsnog is er geen aanleiding om hier beleid op te formuleren.

Nee

021

3

Vaargeulen Waddenzee
3. Primaire productie is de basis voor het leven in de Waddenzee. Vertroebeling van het
water zorgt voor minder primaire productie. Dit werkt door in het hele voedselweb. De
Eems laat al zien dat te veel menselijk ingrijpen kan leiden tot grote effecten op de
helderheid van het water en op de natuur. Vaargeulonderhoud is een belangrijke
oorzaak van de problemen hier. Voorkomen moet worden dat op nog meer plaatsen
dan nu problemen ontstaan door baggeren. Eén van de meest voor de hand liggende
manieren om dit te realiseren is ervoor te zorgen dat er zo min mogelijk gebaggerd
wordt en dat vaargeulen dus niet op grotere afmetingen worden onderhouden dan
nodig is. Daarnaast zouden er regelmatig analyses gedaan moeten worden van de
morfologische ontwikkelingen, zodat eventuele problemen tijdig gesignaleerd worden
en er nog oplossingen gevonden kunnen worden. Wij zijn blij om te lezen dat die
regelmatige analyses nu in ieder geval uitgevoerd gaan worden. Als de Waddenzee van
nature ondieper wordt, zal de scheepvaart daar in zekere mate in mee moeten bewegen
om significante negatieve effecten op de natuur te voorkomen. In het NWP wordt
gesteld dat veranderingen in de morfologie verantwoordelijk zijn voor de steeds groter
wordende baggerhoeveelheden in de Waddenzee. Duidelijk is echter dat ook elke
vaargeulverdieping extra baggerhoeveelheden met zich meebrengt. Telkens als een
vaargeul (deels) verdiept wordt, neemt de hoeveelheid die ter plaatse gebaggerd moet
worden toe. Dit heeft zeker ook bijgedragen aan de steeds groter wordende baggerhoeveelheden in de Waddenzee en Eems. Wij verzoeken u dit te corrigeren in het NWP.

In het NWP is nu opgenomen dat door veranderingen van de morfologie plaatselijk
extra gebaggerd moet worden om de vaargeul op streefdiepte te onderhouden. De
vaargeulen worden niet verder verdiept, tenzij daar in een incidenteel geval specifieke
planvorming of aanleiding voor is.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 132

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

021

4

Vaargeulen Waddenzee
[…]
4. Wij merken op dat de in tabel 6 NWP opgenomen onderhoudsafmetingen niet
overeenkomen met de via het Beheerplan Natura 2000 Waddenzee (Beheerplan N2000)
vergunde baggertrajecten in de Waddenzee. Niet geheel duidelijk is waar deze
onderhoudsafmetingen wel vandaan komen en wat ze precies inhouden. In de Agenda
voor het Waddengebied 2050 wordt gerefereerd aan de onderhoudsdieptes zoals deze
zijn vastgesteld in het Beheerplan N2000 en het BPRW 2016-2021. Deze zouden
overgenomen worden in het NWP. In het genoemde BPRW zijn geen onderhoudsafmetingen opgenomen, maar wordt verwezen naar de Structuurvisie Waddenzee. Deze gaat
uit van ‘het naar de streefdiepte/normering van 2006 te actualiseren uitgangspunt dat
vaartuigen die op dat moment gezien hun diepgang en afmetingen de havens bij
gemiddelde zeestand en wind konden aandoen dit ook in de toekomst moeten kunnen’.
Hier is geen formeel overzicht van beschikbaar. Het is dus niet bekend in hoeverre dit
overeen komt met de afmetingen zoals genoemd in het Beheerplan N2000. Waarom
zijn niet gewoon de afmetingen uit het Beheerplan N2000 gehanteerd, aangezien daar
rechtstreeks naar verwezen wordt in de Agenda voor het waddengebied 2050?

Voor het NWP zijn de afmetingen over een paar knelpunten in het vaargeulonderhoud
uit het Beheerplan N2000 Waddenzee als basis genomen en geactualiseerd naar de
huidige stand van zaken.

Nee

021

5

Vaargeulen Waddenzee
[…]
5. Waarop zijn de in tabel 6 NWP opgenomen onderhoudsafmetingen gebaseerd?

Zie beantwoording deelzienswijze 021-4. In deze actualisatie zijn de huidige vergunningen als basis gebruikt.

Nee

021

6

Vaargeulen Waddenzee
[…]
6. Wij maken bezwaar tegen het uitbreiden van het aantal geulen dat aangewezen is om
op een bepaalde diepte en breedte gehouden te worden. Het op diepte houden van
vaargeulen in de Waddenzee moet beperkt worden tot maximaal het economisch en
sociaal noodzakelijke. Verreweg de meeste geulen in de Waddenzee hoeven niet op een
bepaalde diepte en breedte gehouden te worden. Uitbreiding leidt op termijn mogelijk
tot ongewenste extra baggerwerkzaamheden.

Er is geen sprake van uitbreiden van het aantal geulen bij het vaargeulonderhoud, in
tabel 6 zijn de huidige actuele onderhoudsafmetingen opgenomen.

Nee

021

7

Vaargeulen Waddenzee
[…]
7. Wij maken bezwaar tegen elke vaargeulverdieping en -verbreding in het NWP ten
opzichte van het Beheerplan N2000. lmmers, de Agenda voor het Waddengebied 2050
geeft duidelijk aan dat dit het uitgangspunt is. Wij verzoeken u dit te corrigeren.

Er is geen sprake van uitbreiden van het aantal geulen bij het vaargeulonderhoud, in
tabel 6 zijn de huidige actuele onderhoudsafmetingen opgenomen.

Nee

021

8

Vaargeulen Waddenzee
[…]
8. Uiteraard mag er in de Waddenzee alleen gebaggerd worden als hiervoor een
WNBvergunning is verleend of als baggeren is toegestaan in het Beheerplan N2000.
Klopt het dat, indien het nodig is om te baggeren om de in tabel 6 genoemde waarden
te behalen, dit alleen gebeurt als dit ook vergund is onder de WNB of toegestaan in het
Beheerplan N2000 en dat dit een zelfstandige afweging is op basis van de
natuurwaarden?

Voor al het vaargeulonderhoud beschikt Rijkswaterstaat over een vergunning op grond
van de Wet Natuurbescherming dan wel valt dit onder de categorie bestaand gebruik uit
het Beheerplan N2000 Waddenzee, waardoor dit onderhoud vergunningvrij is.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

133

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

021

9

Vaargeulen Waddenzee
[…]
9. Voor de vaargeul Lauwersoog - Noordzee geldt dat er een eenmalige proef heeft
plaatsgevonden om deze geul ter hoogte van de buitendelta te baggeren. De uitkomsten van deze eenmalige proef zijn nog niet vastgesteld. Tussen partijen is voor aanvang
van deze baggerwerkzaamheden nadrukkelijk afgesproken dat het hier een eenmalige
proef zou betreffen. Wij maken dan ook bezwaar tegen het zonder enige toelichting
opnemen van deze vaargeul op de vermelde diepte en breedte. Er zou hierbij vermeld
moeten worden dat in de buitendelta in principe niet gebaggerd wordt. Dit is staand
beleid, zoals ook af te leiden is uit de afspraken die genoemd worden in de tweede
alinea naast de tabel. Het feit dat het NWP meldt dat er gekeken wordt naar het
veranderen van dit beleid, betekent niet dat dit al aangepast is en dat de vermelding ‘ln
de buitendelta wordt in principe niet ingegrepen’ overbodig geworden is.

In het NWP wordt voor wat betreft de buitendelta’s verwezen naar de afspraken uit het
BO MIRT, in het Ontwerp NWP is geen zin opgenomen over het ingrijpen in de
buitendelta. Als het gaat om de vaarweg Lauwersoog -Noordzee is de in de tabel
opgenomen streefdiepte gelijk aan de huidige streefdiepte zoals die vigerend is voor
deze vaarweg en voor het laatst is opgenomen in het Beheersplan Waddenzee
1996-2001. Het NWP beoogt met deze tabel onder andere de onbekendheid met deze
streefdieptes weg te nemen en indien nodig aan te passen naar de huidige gehanteerde
streefdieptes.

Nee

021

10

Vaargeulen Waddenzee
[…]
10. Voor zover tabel 6 andere trajecten in buitendelta’s betreft, dient ook hierbij
vermeld te worden dat de buitendelta niet gebaggerd wordt. Alternatief is om dit
eenmalig als algehele regel te benoemen.

Zoals in het NWP aangegeven wordt bestaat het voornemen om de wenselijkheid en de
haalbaarheid te verkennen van een andere wijze van beheer van de buitendelta’s. Dit
met het doel om de duurzame bereikbaarheid in het Waddengebied te borgen met
inachtname van natuur en milieu.

Nee

021

11

Vaargeulen Waddenzee
[…]
11. ln het NWP wordt gesteld dat bestuurlijk is afgesproken om met betrekking tot de
buitendelta’s ‘rekening houdend met de natuur, de dynamiek binnen het systeem en
ieders rol en verantwoordelijkheid en budgettaire kaders - gezamenlijk de wenselijkheid
en de haalbaarheid te verkennen van een andere wijze van beheer van de vaargeulen.’
Er wordt niet gespecificeerd wat deze andere wijze van beheer precies inhoudt. Wij
verzoeken u bij dit onderzoek in ieder geval te betrekken dat de buitendelta’s een
essentieel onderdeel zijn van de sedimentstromen die ervoor zorgen dat de Waddenzee
tot nu toe in staat is mee te groeien met de zeespiegelstijging. lngrepen in de buitendelta’s mogen er niet toe leiden dat dit meegroeivermogen aangetast wordt.

Dit betreft inderdaad een verkenning naar de haalbaarheid van een ander beheer van
alle buitendelta’s waarbij natuurlijk de specifieke aspecten van de Waddenzee en
bereikbaarheid van eilanden en havens worden betrokken maar die nog wel nader
moeten worden ingevuld..

Nee

021

12

Vaargeulen Waddenzee
[…]
12. Tevens verzoeken wij u bij uw onderzoek te betrekken dat de N2OO0-habitat waar
de buitendelta’s onder vallen een zeer ongunstige staat van instandhouding heeft. Hoe
kan een ander beheer van de vaargeulen bijdragen aan een verbetering van de staat van
instandhouding van deze habitat?

De consequenties voor Natura 2000 worden ook meegenomen in het
haalbaarheidsonderzoek.

Nee

021

13

Vaargeulen Waddenzee
[…]
13. Tevens verzoeken wij u om toe te lichten
a. waarom het de bestuurders nodig lijkt om de vaargeulen anders te beheren
b. aan wat voor soort van ‘ander onderhoud’ gedacht wordt
c. of dit geldt voor een of enkele buitendelta’s, of voor alle buitendelta’s
d. wat u verstaat onder ‘duurzame bereikbaarheid’. Wordt hierbij ook rekening
gehouden met natuur en milieu, of gaat het enkel om langjarige bereikbaarheid?
e. hoe deze andere wijze van beheer gaat bijdragen aan de opgaves, zoals genoemd in
de Agenda voor het Waddengebied 2050. Hierbij denken we met name aan de ‘opgave
de baggerinspanningen te verminderen en de impact op natuur en milieu zo gering
mogelijk te laten zijn.’

De verkenning is nodig om het beheer te optimaliseren voor veiligheid en bereikbaarheid scheepvaart met inachtname van natuur en milieu. Wat soort onderhoud mogelijk is zal de verkenning moeten uitwijzen maar bedoeling is in ieder geval ook te
verkennen op welke wijze kan worden bijgedragen aan de opgaven uit de Agenda voor
het Waddengebied 2050.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 134

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

021

14

Vaargeulen Waddenzee
[…]
14. Onze indruk is dat er slechts over een of twee buitendelta’s discussie is. Indien dat
het geval is, verzoeken we u de genoemde verkenning te beperken tot deze
buitendelta(‘s).

Dat is correct. Het gaat alleen om het Westgat Schiermonnikoog en Zuiderstortemelk
ten noorden van Vlieland.

Nee

021

15

Vaargeulen Waddenzee
[…]
15. Over de vaargeul De Boontjes is al geruime tijd discussie. Deze vaargeul is al jaren
ondiep en verondiept mogelijk nog verder en/of over een langer traject onder invloed
van de morfologische veranderingen naar aanleiding van de aanleg van de Afsluitdijk.
Wij vrezen dat het op diepte houden van deze vaargeul enorme baggerinspanningen en
dus ook enorme effecten op de natuur ter plaatse gaat veroorzaken. Wij verzoeken u
om, als baggerinspanningen inderdaad rond of boven het niveau van de laatste jaren uit
lijken te gaan komen, te besluiten deze vaargeul niet op de huidige diepte te
onderhouden.

De betreffende tekst in het NWP is in lijn gebracht met de letterlijke tekst van de Agenda
voor het Waddengebied 2050. Voor de vaarweg Boontjes betekent dit dat de huidige
dimensies ten aanzien van diepte -3.80 m. NAP en breedte 100 m. in principe worden
gegarandeerd gedurende de looptijd van het NWP (2022 tot en met 2027). Alleen de
eerder met de regio afgesproken evaluatie van de onderhoudspilot van vaarweg
Boontjes kan verandering brengen in de onderhoudssituatie. De met de regio
afgesproken kostenverdeling van de onderhoudspilot wordt gehandhaafd en de
evaluatie wordt in 2022 gewoon uitgevoerd overeenkomstig antwoord 6 van de
voormalige minister op Kamervragen van 20 juli 2020: “Er zal in 2022 aanvullend
economisch, morfologisch en ecologisch onderzoek worden uitgevoerd, waarmee de
kosten, baten en de gevolgen voor de Waddenzee voor zowel de kortere als de langere
termijn inzichtelijk worden gemaakt”. Bij deze evaluatie zullen niet alleen de overheden
worden betrokken maar ook de (belanghebbende) stakeholders, namelijk de havens en
de Coalitie Wadden Natuurlijk. Op basis van de evaluatie wordt bepaald hoe de
onderhoudssituatie van vaarweg Boontjes er vanaf 2023 tot met 2027 precies uit zal
zien.

Ja

021

16

Vaargeulen Waddenzee
[…]
16. Wij verzoeken u te onderzoeken wat de (cumulatieve) effecten zijn van de
baggerinspanningen in de Waddenzee op de beschermde soorten en habitats in de
Waddenzee. Deze zijn ten onrechte niet inzichtelijk gemaakt in de ‘Passende beoordeling voor Nationaal Water Programma 2022-2027’. Een behoorlijk deel van habitat
H1110 ondervindt rechtstreeks gevolgen van baggeren en storten. Daarnaast wordt op
sommige locaties zodanig intensief gebaggerd dat het voor de hand ligt dat dit effect
heeft op de natuur in de directe omgeving. Dit is nooit goed onderzocht (bijv. door het
bemonsteren van het bodemleven), waardoor niet met zekerheid te zeggen is dat
baggeren geen significant negatieve effecten heeft. Ook sluiten de voorschriften in het
Beheerplan Natura 2000 Waddenzee onvoldoende aan bij de uitgangspunten van de
‘Baggeren en verspreiden in de Waddenzee, passende beoordeling’ (Arcadis, 2016) over
deze baggeractiviteiten om significant negatieve effecten uit te kunnen sluiten. Tevens
voldoet deze passende beoordeling niet, omdat tabel 6 meer trajecten bevat dan waar
deze passende beoordeling over gaat en dus wellicht ook meer baggeractiviteiten.
Voordat tabel 6 vastgesteld kan worden, dient duidelijk te zijn wat de (cumulatieve)
effecten van de bijbehorende baggeractiviteiten zijn.

De cumulatieve effecten van de baggerwerkzaamheden zijn in de Passende beoordeling
die in 2016 is uitgevoerd onderzocht. Hieruit volgde de conclusie dat er geen significante effecten zijn. Voor dezelfde activiteiten hoeft niet opnieuw een Passende
beoordeling gedaan worden. Dat is meerdere keren bevestigd in jurisprudentie. Deze
cumulatieve effecten van de baggerwerkzaamheden zitten daarom terecht niet in de
Passende beoordeling voor het NWP 2022-2027.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 135

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

021

17

Zoet en zout
17. Het NWP besteedt te weinig aandacht aan het verbinden van zoet en zout en het
weer laten ontstaan van brakwatergebieden. Deze dragen bij aan biodiversiteitsherstel
en aan de klimaatrobuustheid van Nederland. Helaas zijn ze door hoogwaterbeschermingsmaatregelen de afgelopen eeuw grotendeels verloren gegaan.
Wij verzoeken u het herstellen van zoet-zoutovergangen en brakwatergebieden
expliciet op te nemen in het NWP.

Het belang van het herstellen van zoet-zout overgangen wordt erkend. Het totale
maatregelenpakket van de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) bestaat uit
33 projecten, verspreid over de grote wateren. Voor de PAGW wordt in opdracht van de
ministeries van IenW en LNV onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor het herstel
van verbindingen tussen de Waddenzee (zout) en het achterland (zoet). De resultaten
hiervan worden meegenomen in de besluitvorming over programmering van
PAGW-projecten in volgende tranches. Het belang van het herstellen van zoet-zout
overgangen is genoemd onder 6.1 Waterkwaliteit. Het ontwikkelen/herstellen van
zoet-zout overgangen en het ontwikkelen van brakwatergebieden is al onderdeel van
de projecten voor de Programmatische Aanpak Grote Wateren, te weten: Eemszijlen,
Lauwersmeer-Vierhuizergat, Koehol-Lauwersmeer en Wieringerhoek. In het NWP is
verduidelijkt dat zoet-zout overgangen tussen hoofdwatersysteem en achterland en
brakwatergebieden onderdeel zijn van de PAGW.

Ja

021

18

Kabels en leidingen
18. Op p. 187 wordt vermeld dat Rijkswaterstaat met de exploitanten van windparken
heeft afgesproken om de kabels door zee zoveel mogelijk te bundelen. Voor de
kwetsbare natuur van de Waddenzee is het aanleggen van kabels een majeure ingreep.
Het is daarom uitermate belangrijk om (1) zo min mogelijk kabels door de Waddenzee
te leggen en (2) voor de kabels die gelegd worden tracés en aanlegmethodes te kiezen
die zo min mogelijk effect hebben op de natuur.
Wat betreft het zo min mogelijk aanleggen van kabels door de Waddenzee zijn er drie
mogelijkheden:
a. er wordt om de Waddenzee heen gewerkt (aanlanding via de westkust)
b. er worden kabels gelegd met een grote capaciteit, zodat meerdere windparken via
één kabel aan kunnen landen
c. door windparken opgewekte energie al op de Noordzee omzetten in bijvoorbeeld
waterstof en die per schip of via bestaande buisleidingen aan te landen.
Wat betreft het aanleggen met zo min mogelijk effect op de natuur constateren wij dat
het een uitdaging is om dit daadwerkelijk te realiseren in verband met kosten of
(vermeende) praktische u uitvoerbaarheid. Als het beleid blijft bestaan uit alleen het zo
veel mogelijk bundelen van kabels, worden kansen gemist en de natuur onnodig
geschaad. Wij verzoeken u bovenstaand genoemde opties en uitgangspunten alsnog en
dwingend op te nemen in het beleid en de regelgeving.

In de Agenda voor het Waddengebied 2050 is hiervoor beleid opgenomen. Op dit
moment wordt er geen aanleiding tot aanpassing daarvan gezien.

Nee

021

19

Kaderrichtlijn Water
19. Ook voor de Waddenzee worden diverse KRW-doelen niet gehaald, onder andere
door de aanwezigheid van ubiquitaire stoffen. Tegelijkertijd worden er geen maatregelen genomen, waarmee de doelen uiteindelijk wel te halen zijn. Wij verzoeken u een
programma op te stellen voor de aanpak van ubiquitaire stoffen, bijvoorbeeld door de
uitstoot hiervan in Nederland extra te verminderen en andere landen te stimuleren dit
ook te doen.

Ubiquitaire stoffen zijn persistente, bioaccumulerende en toxische stoffen (PBT’s). Voor
de ubiquitaire stoffen die de norm in de Waddenzee niet halen (PAK, kwik, PBDE’s,
tributyltin) geldt dat al vergaande maatregelen zijn genomen om de emissies te
beperken. Aanvullende maatregelen, zoals Nederlandse maatregelen om PAK-emissies
door houtstook te verminderen, zijn benoemd in de stoffiches. Er wordt geen
programma voor de aanpak van ubiquitaire stoffen gestart. Ubiquitaire stoffen kunnen
echter door hun eigenschappen ondanks de genomen maatregelen nog vele jaren terug
te vinden zijn in het aquatische milieu in concentraties die de norm overschrijden

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 136

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

021

20

Kaderrichtlijn Water
[…]
20. Uit het antwoord van minister Schouten op vragen van het lid De Groot (D66) over
vismonitoring in het Eems estuarium (ingezonden 11 januari 2021) blijkt dat het huidige
monitoringsprogramma KRW inzake visfauna wordt geëvalueerd. We verzoeken u een
KRW-maatlat voor vis voor de Waddenzee te ontwikkelen, aangezien deze voor dit
KRWgebied ontbreekt. Daarnaast verzoeken we u de monitoring zodanig in te richten
dat deze tevens goed inzicht geeft in de staat van de typische habitat-vissoorten Natura
2000, opdat de staat van instandhouding van de betreffende habitats beter in de gaten
gehouden kan worden en het beheer op basis van deze gegevens geoptimaliseerd kan
worden.

De KRW beschrijft in bijlage V op welke wijze de kwaliteit van oppervlaktewateren moet
worden beoordeeld. Daarvoor worden kwaliteitselementen voor onder meer biologische parameters benoemd. Voor kustwateren zijn de voorgeschreven biologische
kwaliteitselementen: “Samenstelling, abundantie en biomassa van het fytoplankton”,
“Samenstelling en abundantie van de overige waterflora” en “Samenstelling en
abundantie van de bentische ongewervelde fauna”. Voor kustwateren (waartoe de
Waddenzee behoort) is geen beoordeling van de visfauna voorgeschreven. De
genoemde evaluatie zal dan ook niet leiden tot een maatlat voor visfauna in de
Waddenzee. Het Eems estuarium valt in de categorie ‘Overgangswater’ waarvoor wel
een KRW-maatlat voor vis van toepassing is en die zal worden geëvalueerd

Nee

021

21

Handhaving
21. Aangegeven wordt dat Rijkswaterstaat de bestaande lijn voor handhaving voortzet.
Deze is echter niet effectief tegen snelvaren op plaatsen waar dit niet is toegestaan in de
Waddenzee. Wij verzoeken u hier aanvullende maatregelen voor te ontwikkelen, zodat
hier wel effectief op gehandhaafd kan worden.

In de Agenda voor het Waddengebied 2050 is hieromtrent opgenomen dat zal worden
verkend of de handhaving te verbeteren is of dat het doel met andere afspraken te
bereiken is. Dit is ook toegevoegd in het NWP.

Ja

022

1

NOGEPA verwelkomt als belanghebbende de mogelijkheid een schriftelijke zienswijze in
te dienen binnen de context van het Akkoord voor de Noordzee. Voor de leden van
NOGEPA is het OPN het belangrijkste document. In onderhavige zienswijze staat dit
document centraal en zullen en passant ook linken worden gelegd met de overige
documenten. Graag wordt uw ministerie verzocht om bij de vaststelling van de
definitieve versie van het OPN en de bijbehorende documenten rekening te houden met
het navolgende.

Hartelijk dank voor uw interesse in en reactie op het Ontwerp PNZ. Uw inbreng is ter
kennisgeving aangenomen.

Nee

In het navolgende zal NOGEPA achtereenvolgens een reactie geven op een veelheid aan
onderwerpen die in het OPN de revue passeert. Dikwijls worden standpunten en
beleidswijzigingen uit het OPN herhaald in het ONWP en/of in andere bijlagen. Steeds
wanneer NOGEPA een zienswijze geeft op een bepaald onderwerp uit het OPN, wordt
mutatis mutandis deze zienswijze ook bedoeld te zijn gegeven op vergelijkbare punten
ten aanzien van hetgeen is gesteld in het ONWP en in de overige bijlagen.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

137

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

2

Ontwerp Programma Noordzee (OPN; PNZ)

Op kaart 1 van het PNZ betreffende het ‘huidig gebruik van de Noordzee’, staan
inderdaad de bestaande olie- en gasplatforms, alsmede de olie- en gasvelden
ingetekend. De kaart uit het NWP waarnaar gerefereerd wordt (Kaart 2: Overzichtskaart
waterbeleid en uitvoering) betreft echter een structuurvisie en deze is mede gebaseerd
op de structuurvisiekaart uit het PNZ (kaart 3 uit het PNZ). Aangezien de bestaande
olie- en gasplatforms, alsmede de olie- en gasvelden, geen onderdeel uitmaken van
deze structuurvisiekaart uit het PNZ, zijn zij dan ook niet opgenomen op de kaart in het
NWP.

Nee

Het belang van behoud van bestaande en toekomstige productie van koolwaterstoffen
In het OPN spelen innovatieve ontwikkelingen als CO₂-opslag en waterstofproductie
een centrale rol. De leden van NOGEPA zien het als hun rol bij te dragen aan de
ontwikkeling van deze innovaties en nieuwe toepassingen. Tegelijkertijd is het goed te
beseffen dat - totdat de juiste schaalgrootte van decarbonisatie van het energiesysteem
is bereikt - Nederlands aardgas van groot belang blijft vanuit onder meer klimaatoptiek
en leveringszekerheid. Daarom is het van belang dat de bestaande en toekomstige
productie van koolwaterstoffen en de bescherming van prospects worden onderkend en
duidelijk in het vizier van de overheid blijven alsmede dat de benodigde kennis van de
diepe ondergrond en infrastructuur behouden blijven. Op de kaart van pagina 5 OPN
staan olie- en gasplatforms alsmede olie- en gasvelden ingetekend. Echter, op de kaart
van (onder meer) pagina 28 ONWP zijn deze elementen geheel komen te vervallen,
terwijl in de periode 2022-2027 deze elementen in ruimtelijke zin wel degelijk nog van
toepassing zullen zijn. Om die reden verzoekt NOGEPA om ook ten aanzien van (onder
meer) de kaart op pagina 28 ONWP olie- en gasplatforms alsmede olie- en gasvelden
alsnog in te tekenen.
022

3

PNZ
Verwezen zij in dit verband nog naar pagina 8 (vierde bullet point) OPN waar correct
staat vermeld onder het kopje “Voortzetting bestaand beleid”: “Olie- en gaswinning. Zo
veel mogelijk winning van aardgas en -olie uit de velden op de Noordzee (…)”.
Weliswaar neemt de productie van koolwaterstoffen af. Echter, zoals reeds in de
introductie van onderhavige zienswijze is gesteld, is winning van koolwaterstoffen uit
kleine velden nog steeds het uitgangspunt vanwege onder meer behoud van kennis
voor innovatieve ontwikkelingen, klimaatvoordelen, werkgelegenheid en
energieleveringszekerheid.

Dit sluit aan bij het kleine velden beleid van dit Kabinet (brieven van 30 mei 2018 en 30
maart 2020, Kamerstukken II 2017/2018 33529, 469; Kamerstukken II 2019/2020
32813, 486). Dit wordt ook onderschreven in de samenvatting van het PNZ onder het
kopje ‘Voortzetting bestaand beleid’, zoals zelf al gesteld door NOGEPA.

Nee

022

4

PNZ
Relatie met de Nationale Omgevingsvisie (NOVI)
Op pagina 6 OPN wordt verwezen naar de Nationale Omgevingsvisie. NOGEPA merkt op
dat uit het overzicht “Nationale belangen NOVI” als afgedrukt op pagina 24 OPN blijkt
dat het “realiseren van een betrouwbare, betaalbare en veilige energievoorziening, die
in 2050 CO₂-arm is en de daarbij benodigde infrastructuur” een nationaal belang is als
bedoeld in de NOVI. Uit de NOVI volgt dat de winning van koolwaterstoffen alsook
CO₂-opslag activiteiten van “nationaal belang” zijn. Dit gegeven komt in het OPN
onvoldoende duidelijk tot uitdrukking nu dit eerst op pagina 123 (!) voor de eerste maal
staat vermeld. NOGEPA verzoekt hierbij om in het definitieve Programma Noordzee de
rol van Nederlands aardgas in de energietransitie vanuit het oogmerk van transparantie
en eenduidige communicatie van meet af aan duidelijker naar voren te brengen (zie in
dit verband ook het gestelde sub 75 van onderhavige zienswijze).

Dit is inderdaad het kabinetsbeleid en komt wel degelijk tot uitdrukking op verschillende plekken. Zo wordt in de samenvatting van het PNZ ook verwezen naar het belang
van aardgas als voortzetting van bestaand beleid. Daarnaast is de opsomming in relatie
tot het Noordzeeakkoord in paragraaf 2.5 uitgebreid met de tekst: “Gaswinning op de
Noordzee geplaatst in het kader van het realiseren van de doelstellingen van het
Akkoord van Parijs”

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 138

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

5

PNZ

Deze zienswijze geeft geen aanleiding tot wijziging van de tekst. Ten aanzien van het
tweede punt, wordt vergunningverlening in hoofdstuk 10 verder behandeld in de vorm
van een afwegingskader voor vergunningplichtige activiteiten op de Noordzee. Dit
beperkt zich dus niet enkel tot de duurzame blauwe economie en behoeft daarom geen
verdere aanpassing.

Nee

Zoals gesteld in paragraaf 3.3.1 van het PNZ (‘Terugdringen van verontreiniging en
verstoring’): “Het uitgangspunt voor beleid en maatregelen om verstoring door
onderwatergeluid tegen te gaan, is reductie aan de bron. [..] Aanvullend zal het
ministerie van IenW, in lijn met het Noordzeeakkoord, in de planperiode 2022-2027 in
samenwerking met de industrie een beoordelingskader voor seismisch onderzoek
opstellen. Dit als onderdeel van het stimuleren van de industrie tot het verminderen van
impulsgeluid.” Hierbij zal ook rekening moeten worden gehouden met het (nog) niet
voorhanden zijn van alternatieve methoden voor het seismisch onderzoek. Uw
tekstvoorstel is niet overgenomen.

Nee

Afwegingskader vergunningverlening activiteiten op de Noordzee
Op pagina 8 (tiende bullet point) OPN staat het navolgende vermeld: “Afwegingskader
vergunningverlening activiteiten op de Noordzee. Hanteren van een transparant en
evenwichtig kader voor het beoordelen van activiteiten op de Noordzee.” Graag
verzoekt NOGEPA om de navolgende zin in lijn met hetgeen is overeengekomen in het
Noordzeeakkoord hieraan toe te voegen: “Een voorspelbare vergunningverlening is van
groot belang. Daarvoor is nodig dat overheden actief meewerken bij het behandelen
van vergunningaanvragen. De overheid spant zich actief in om vergunningprocedures
binnen de wettelijke termijnen die daarvoor staan in (onder meer) de Algemene wet
bestuursrecht, althans binnen een redelijke termijn, af te handelen.” Het winnen van
koolwaterstoffen is een kapitaalintensief proces waarbij factoren als de voorspelbaarheid van de duur en uitkomsten alsmede de snelheid van procedures voor investeerders
van eminent belang zijn om hun middelen in Nederland (en niet elders ter wereld) aan
te wenden. Een voorspelbaar en vlot verlopend vergunningenproces is van cruciaal
belang voor het Nederlandse investeringsklimaat. In dit verband legt NOGEPA nog de
link naar pagina 26 OPN waarbij onder de derde bullet point “Heldere uitgangspunten
voor vergunningverlening en locatiekeuze” wordt opgemerkt dat deze zin niet slechts
onder het kopje “Duurzame blauwe economie” zou moeten worden geplaatst, maar
juist in algemene zin zou moeten gelden, dus ook ten aanzien van vergunningverlening
betreffende koolwaterstoffen en bijvoorbeeld CO₂-opslag.
022

6

PNZ
Terugdringing onderwatergeluid
Op pagina 9 OPN staat in verband met het versterken van het mariene ecosysteem
onder het kopje “Aangepast en nieuw beleid” vermeld: “Terugdringen van onderwatergeluid door invoering van een geluidsbudget voor seismisch onderzoek (…).” Hierbij
merken de leden van NOGEPA graag op dat op dit moment geen alternatieve (nietseismische) methoden voorhanden zijn, die op het Nederlands Continentaal Plat
kunnen worden gebruikt voor exploratie. Er wordt wel onderzoek gedaan naar
geluidsbronnen die een minder hoog piekdrukniveau, maar gelijk energieniveau
hebben. Deze zouden de totale akoestische impact uiteindelijk kunnen verlagen.
NOGEPA verwacht dat deze bronnen in de komende vijf jaar commercieel zullen worden
aangeboden. Zolang deze nieuwe technieken nog niet voorhanden zijn, verzoekt
NOGEPA het te bepalen geluidsbudget voldoende ruim te bepalen, zodat de rol van
Nederlands aardgas ten behoeve van de energietransitie behouden blijft. Ook dienen
seismiek-campagnes als bijvoorbeeld in 2011 en 2012 uitgevoerd door EBN nog tot de
mogelijkheden te blijven behoren alsmede de mogelijkheid van overloop tussen de
jaren. Om die reden verzoekt NOGEPA aan eerderbedoeld tekstgedeelte in het OPN toe
te voegen: “NOGEPA (en EBN) zullen actief participeren in de uitwerking van een
beoordelingskader (en budget) onderwatergeluid seismisch onderzoek in de periode
2022-2027, waarbij het doel van seismisch onderzoek (te weten het ophalen van
informatie van de ondergrond op 1-5 km diep) gegarandeerd blijft, de afspraken als
gemaakt in het Akkoord voor de Noordzee gerespecteerd zullen worden alsmede dat de
rol van Nederlands aardgas ten behoeve van de energietransitie niet uit het oog wordt
verloren.”

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 139

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

7

PNZ
Aanwijzing nieuwe windgebieden
Op pagina 9 (en mede in verband met pagina 101-102) OPN staat vermeld: “Bij de
afwegingen omtrent nieuwe windenergiegebieden wordt in 2021 verkend of de
gebieden IJmuiden Ver (noord), Hollandse Kust (noordwest en zuidwest) en het zuidelijk
deel van Hollandse Kust (west), die zijn aangewezen in het Nationaal Waterplan
2016-2021, al dan niet nodig zijn voor het behalen van de klimaatdoelen in 2030. Deze
gebieden worden al dan niet herbevestigd, afhankelijk van de beschikbaarheid van
alternatieve gebieden waarin windparken tijdig zijn te ontwikkelen.” Ten aanzien van de
aanwijzing, herbevestiging of aanpassing van nieuwe windgebieden zullen de leden van
NOGEPA vanuit hun eigen organisaties zienswijzen indienen omdat zij hierbij direct in
hun individuele bedrijfsbelangen kunnen worden geraakt. Hetgeen in de zienswijzen
van de individuele leden van NOGEPA in deze naar voren wordt gebracht, prevaleert
steeds boven de algemene schets die in onderstaande uiteenzetting per zoekgebied
staat vermeld.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

022

8

PNZ
In zijn algemeenheid kan worden gesteld dat de bouw van windparken een grote impact
heeft op de activiteiten van de leden van NOGEPA. Het is van belang dat zij in een zo
vroeg mogelijk stadium nauw worden betrokken bij planvorming en in staat worden
gesteld om actief te participeren. Zo dient ermee rekening te worden gehouden dat nog
een veelheid aan zogenaamde “prospects” voorhanden zijn. Dit zijn gebieden waar
mogelijk in de toekomst koolwaterstoffen kunnen worden gewonnen en waar dikwijls
al aanzienlijke investeringen zijn gedaan ten aanzien van het bestuderen van de
ondergrond. Er dient bij de toekomstige ruimtelijke invulling steeds rekening mee te
worden gehouden dat wanneer een vondst wordt gedaan, niet alleen ruimte dient te
worden ingepast voor een productieplatform, doch ook voor de aanleg van pijpleidingen. In zijn algemeenheid is de duur van productie van koolwaterstoffen afhankelijk van
de prijzen voor olie- en gas en van eventuele nieuwe exploratiesuccessen. In de praktijk
van het Noordzeeoverleg worden de olie- en gasbelangen op dit moment op een goede
wijze in de planvorming meegenomen. Belangrijk is om dat proces te continueren en te
waarborgen. Punt van aandacht is hierbij ook de in het Akkoord voor de Noordzee
gemaakte afspraak inzake het onderzoeken van mogelijkheden van meervoudig
ruimtegebruik. Het bij elkaar brengen van bijvoorbeeld Wind op Zee met olie- en
gasactiviteiten maakt integratie van het “nieuwe” en het “al langer bestaande” systeem
mogelijk en draagt naar verwachting gunstig bij aan de versnelling en de betaalbaarheid
van de energietransitie. Zo wordt gezocht naar mogelijkheden om productieplatforms
aan te sluiten op het offshore elektriciteitsnet om het aardgasproductieproces te
elektrificeren. Daarbij is nauwe samenwerking met de windenergiesector alsmede
tijdige regie noodzakelijk. Deze optie dient ten aanzien van de beschrijvingen van
onderstaande zoekgebieden steeds in het achterhoofd te worden gehouden. In dit
verband wordt nog verwezen naar pagina 57 e.v. OPN en pagina 209-210 ONWP.
NOGEPA merkt op dat vanwege de grootschalige opzet de huidige Wet windenergie op
zee niet in de mogelijkheid voorziet om individuele windturbines op of nabij productieplatforms voor olie en gas te installeren. Het plaatsen van individuele windturbines kan
een bijdrage leveren aan de elektrificatie van dergelijke platforms en daarmee het
reduceren van uitstoot van CO₂. NOGEPA verzoekt hierbij de overheid om het plaatsen
van individuele windturbines op of nabij productieplatforms juridisch mogelijk te
maken en de toepasselijke wet- en regelgeving dienaangaande aan te passen.

U onderstreept dat, in het kader van medegebruik, het belangrijk is om in een zo vroeg
mogelijk stadium in overleg te treden, zo mogelijk al bij de eerste initiële planvorming
van een windpark. In dit kader kan worden opgemerkt dat mijnbouwmaatschappijen
vaak al specifieke (marktordenings-)rechten zijn toegekend in gebieden op de Noordzee
en dat bij de planvorming van een windpark hiermee rekening moet worden gehouden.
De noodzaak voor meervoudig ruimtegebruik wordt verder ook onderschreven in het
Programma Noordzee. Dit uitgangspunt komt tot uitdrukking in het Afwegingskader
voor vergunningplichtige activiteiten op de Noordzee en meer specifiek in het
Beleidskader doorvaart en medegebruik in windenergiegebieden op de Noordzee: “Om
alle functies en behoeftes te kunnen blijven toewijzen is er een steeds grotere noodzaak
om over te gaan tot meervoudig ruimtegebruik en integratie van opgaven. Voor de
windenergiegebieden op zee betekent dit het faciliteren van ‘doorvaart en medegebruik”. U merkt verder op dat het wettelijk niet mogelijk is om een enkele windturbine
nabij een platform te plaatsen, gelet op de grootschalige opzet van de huidige Wet
windenergie op zee. EZK is hierover in gesprek met een aantal operators. De mogelijkheden en wenselijkheid van het plaatsen van enkele turbines zal worden onderzocht in
de partiële herziening van het Programma Noordzee 2022-2027, die na vaststelling van
het PNZ van start zal gaan. Het plaatsen van enkele turbines bij platforms kan mogelijk
tot flinke CO2-besparing leiden. Echter brengt de plaatsing van losse clusters turbines
op de Noordzee naar verwachting ook nadelige ecologische effecten met zich mee. Ook
dient onderzocht te worden welke mogelijke effecten er zijn op andere gebruikers, zoals
de scheepvaart en de visserij.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 140

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

9

PNZ
Als algemeen uitgangspunt geldt dat de leden van NOGEPA ervan uitgaan dat in de
verkavelingsfase hun gerechtvaardigde belangen door de overheid worden gerespecteerd. De leden van NOGEPA hebben nauwkeurigere kaarten met preciezere coördinaten nodig om de exacte impact van de in het OPN vermelde zoekgebieden goed in te
kunnen schatten. Zij verzoeken hierbij de overheid om deze preciezere gegevens aan
hen op de kortst mogelijke termijn te vertrekken. In zijn algemeenheid kunnen de leden
ten aanzien van de respectievelijke zoekgebieden het navolgende melden.
Zoekgebied 1
Ten aanzien van zoekgebied 1 als vermeld op pagina 9 en 101 OPN is van belang dat als
in dit zoekgebied een windpark wordt geplaatst, er rekening mee moet worden
gehouden dat bestaande pijpleidingen (waaronder die van WGT) kunnen blijven liggen
en bereikbaar blijven voor inspectie en onderhoud evenals het K13A platform. In dit
gebied is sprake van een winnings- en exploratievergunning. Verder dient rekening te
worden gehouden met CO₂-opslagpotentieel in uitgeproduceerde gasvelden en
mogelijke platformelektrificatie en waterstofproductie in dit gebied. Ook H₂-opslag is
hier niet uitgesloten. Pijpleidingen kunnen wellicht worden hergebruikt in dit gebied. In
en ten noorden van zoekgebied 1 liggen productieplatforms en er lopen vier helikopterroutes over dit gebied (KY-635, 640, 645 en 646). Bij de mogelijke aanleg van een
windpark dient – en dit geldt tevens ten aanzien van de overige zoekgebieden - rekening te worden gehouden met de veiligheidszone rond een platform (zie ook sub 41 en
42 van onderhavige zienswijze).

In het PNZ is gebied 2 aangewezen als windenergiegebied, naar aanleiding van het
Aanvullend Ontwerp PNZ. Omdat er meer ruimte wordt aangewezen dan nodig voor
10,7 GW uiterlijk 2030 is het nog niet duidelijk of dit gebied in zijn geheel gebruikt gaat
worden. In het kader van de Routekaart 2030+ en bij de voorbereiding van kavelbesluiten zal de uiteindelijke verkaveling worden bepaald. Dit gebeurt zoals gebruikelijk in
overleg met de betrokken stakeholders, waaronder de mijnbouwsector.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

141

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

10

PNZ
Zoekgebied 2
In zoekgebied 2 als vermeld op pagina 101 OPN is ook na 2030 nog sprake van
mijnbouwactiviteiten. Er zijn meerdere actieve velden en enkele nog niet ontwikkelde
velden. Ontwikkeling van windparken in dit gebied zou tot synergie kunnen leiden,
maar ook tot de nodige complicaties met bestaande activiteiten. Hergebruik van
infrastructuur behoort wellicht tot de mogelijkheden. Bestaande en nog te plaatsen
platforms moeten door lucht en over water bereikbaar blijven. Er is ook sprake van
subsea completions betreffende actieve putten verbonden met een pijpleiding op de
zeebodem. Pijpleidingen dienen toegankelijk te blijven voor inspectie en onderhoud.
Nauwgezette en tijdige afstemming zal noodzakelijk zijn. In dit gebied is sprake van
meerdere winningsvergunningen (K18a, K18b, L16a, K17, K14, K15, L13). In dit gebied
is sprake van elektrificatie-initiatieven (K14) en wordt hergebruik voor CO₂-opslag
onderzocht. Ook kan hergebruik van infrastructuur voor waterstof tot de mogelijkheden
behoren. Nieuwe pijpleidingen voor CO₂-opslag dienen in de toekomst geïnstalleerd te
kunnen worden. Daarnaast dienen in dit gebied mudline suspended (MLS-)putten
geabandonneerd te kunnen worden. Tenslotte wijst NOGEPA nog op een opmerkelijke
zin op pagina 101: “Daarom vindt in 2021 een nadere verkenning plaats naar de kosten
en baten van verplaatsing van EHD41, waarbij ook wordt onderzocht of het zinvol en
haalbaar is om mijnbouwplatforms eerder uit te faseren of subsea te maken.” Het is
technisch onmogelijk een bestaand platform (ongeacht het aantal putten) subsea te
maken. NOGEPA biedt in dit kader aan haar technische kennis met de overheid te delen.
Uit het kaartje op pagina 99 OPN blijkt verder dat kennelijk wordt onderzocht om
zoekgebied 2 uit te breiden naar het noorden toe. Hierdoor zou het zoekgebied
(gedeeltelijk) over gebieden komen te liggen waarvoor winningsvergunningen gelden
voor de blokken K12 en L10. Deze winningsvergunningen zijn geldig tot respectievelijk
2023 en 2025. Naar alle waarschijnlijkheid zal de operator van de vergunningen deze
willen verlengen. Om die reden is de nu voorgestelde uitbreiding van zoekgebied 2 niet
opportuun. Verder geldt dat er serieuze plannen liggen om de K- en L-velden te gaan
exploiteren voor de opslag van CO₂.
Vanuit dit perspectief is een uitbreiding van de zoekgebieden niet direct bezwaarlijk,
maar zal er wel rekening moeten worden gehouden met de omstandigheid dat
CO₂-opslag in de voorbereidende fase en in de exploitatiefase scheepvaartverkeer zal
genereren.

In het PNZ is gebied 2 aangewezen als windenergiegebied, naar aanleiding van het
Aanvullend Ontwerp PNZ. Omdat er meer ruimte wordt aangewezen dan nodig voor
10,7 GW uiterlijk 2030 is het nog niet duidelijk of dit gebied in zijn geheel (of deels, of
niet) gebruikt gaat worden. In het kader van de Routekaart 2030+ en bij de voorbereiding van kavelbesluiten zal de uiteindelijke verkaveling worden bepaald. Dit gebeurt
zoals gebruikelijk in overleg met de betrokken stakeholders, waaronder de mijnbouwsector. Een eventuele noordwaartse verplaatsing van het defensie-oefengebied EHD41
is mede in relatie tot mijnbouw onderzocht. Dit wordt zeker vóór 2030 onmogelijk
geacht. In het huidige EHD41 komen daarom tot en met 2030 geen windparken.

Nee

022

11

PNZ
IJmuiden – Ver (noord)
Ten aanzien van IJmuiden-Ver (noord) is niet geheel duidelijk welk deel van IJmuidenVer (noord) wordt bedoeld. In het noordelijke deel dient rekening te worden gehouden
met mijnbouwactiviteiten. In het gebied ligt een producerend veld en nog een
onontwikkeld veld alsmede een platform. Verdere ontwikkeling van bedoelde velden
kan ertoe leiden dat er nog aanzienlijke hoeveelheden koolwaterstoffen kunnen worden
gewonnen tot na 2030. Er lopen pijpleidingen door dit gebied (NGT en BBL). Hergebruik
van infrastructuur voor CO₂-opslag en waterstof wordt onderzocht.

In het PNZ is gebied IJmuiden Ver (noord) herbevestigd als windenergiegebied. Omdat
er meer ruimte wordt aangewezen dan nodig voor 10,7 GW uiterlijk in 2030, is het nog
niet duidelijk of dit gebied in zijn geheel gebruikt gaat worden. In het kader van de
Routekaart 2030+ en bij de voorbereiding van kavelbesluiten zal de uiteindelijke
verkaveling worden bepaald. Dit gebeurt zoals gebruikelijk in overleg met de betrokken
stakeholders, waaronder de mijnbouwsector.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 142

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

12

PNZ
Hollandse Kustgebieden (zuidwest)
Ten aanzien van het gebied Hollandse Kust (zuidwest) - dat mede in het P15a-gebied zal
komen te liggen – en verder nog de licenties van P11a en P12a bestrijkt - wordt het
navolgende opgemerkt. In dit gebied bevinden zich opererende productieplatforms en
het beoogde gebied ligt zeer nabij het P15-ACD-complex, dat opereert als verwerkingsterminal voor verschillende velden buiten bedoeld gebied. Bovendien is mogelijk nog
sprake van prospectiviteit. Er lopen meerdere pijpleidingen (MSV) en er bevinden zich
twee productieplatforms (P15-F en P11-E). In dit gebied is hergebruik en synergie van
infrastructuur mogelijk hetgeen thans wordt onderzocht. Immers, in aanpalende
gebieden (P18-P15) worden initiatieven voor CO₂-opslag ontplooid, waarvoor het
gebied vanwege de ligging nabij het Rotterdams havengebied interessant is. Nabijheid
van windparken kan daarbij vanwege groene stroomvoorziening tot verduurzaming
leiden. Echter, het aanleggen van windparken nabij platforms kan problemen opleveren
voor de bereikbaarheid daarvan. Helikopters hebben in beginsel een gebied met een
omtrek van minimaal 5 Nautische Mijl nodig om op veilige wijze de bereikbaarheid van
productieplatforms onder de meeste weersomstandigheden te garanderen. Bij de
ruimtelijke invulling van het gebied Hollandse Kust (zuidwest) is nauwgezet maatwerk
en tijdige afstemming derhalve geboden.

In het PNZ is Hollandse Kust (zuidwest) niet herbevestigd als windenergiegebied.

Nee

022

13

PNZ
Hollandse Kustgebieden (noordwest)
Dit gebied bestrijkt de winningsvergunningen L16a, Q01 en Q04. Er liggen binnen dit
gebied producerende olievelden. Er liggen meerdere olie- en gaspijpleidingen in dit
gebied alsmede diverse platforms. Er zijn mogelijkheden tot hergebruik voor CO₂opslag en/of waterstof en hergebruik van infrastructuur wordt in dit gebied nog
onderzocht.

In het PNZ is Hollandse Kust (noordwest) niet herbevestigd als windenergiegebied.

Nee

022

14

PNZ
Zoekgebied 3
Zoekgebied 3 betreft verschillende winningsvergunningen (K05, K06, K02, K03). Velden
strekken zich in de ondergrond uit tot binnengebied en de K05-F subsea completion ligt
op of net binnen de gebiedsgrens. In zoekgebied 3 ligt een belangrijke pijpleiding (NGT)
en het is van essentieel belang dat deze - die het gebied doorkruist – kan blijven liggen
en bereikbaar blijft voor inspectie en onderhoud. Dit gebied ligt op de rand van de
K05-velden die mogelijk interessant kunnen zijn voor CO₂-opslag. Aan de zuidkant van
dit gebied bevinden zich nog twee platforms. Tussen zoekgebied 1 en 3 blijven de
platforms naar verwachting het langst in gebruik.

In het PNZ blijft zoekgebied 3 voor de periode na 2030 als zoekgebied op de kaart
staan. Dit betekent dat het in aanmerking komt om aangewezen te worden in een
partiële herziening. Daarbij worden mijnbouwbelangen meegewogen. Mocht het tot
een aanwijzing komen dan zal bij de verdere uitwerking in Routekaart en kavelbesluiten
de uiteindelijke verkaveling worden bepaald. Dit gebeurt zoals gebruikelijk in overleg
met de betrokken stakeholders, waaronder de mijnbouwsector.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 143

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

15

PNZ
Zoekgebied 4
In een gedeelte van zoekgebied 4 wordt actief gezocht naar nieuwe gasvelden. Het is
van belang dat indien dit tot vondsten leidt, ruimte beschikbaar blijft voor de nodige
infrastructuur. Wanneer in dit gebied een windpark zal worden geplaatst, dient tijdige
en nauwgezette afstemming plaats te vinden ten aanzien van exploratie- en winningsactiviteiten. Dit gebied strekt zich uit over recentelijk vergunde exploratievergunningen
(N01, M03, M02a, M01b, M04a), waarvan de prospectiviteit op dit moment in kaart
wordt gebracht en naar verwachting zal toenemen. Bovendien betreft zoekgebied 4 de
winningsvergunning van M01a. Het is van belang dat bij vondsten de nodige ruimte
overblijft voor het plaatsen van infrastructuur. De NGT-pijpleiding bevindt zich in dit
gebied. Synergie tussen windenergie en mogelijke toekomstige offshore installaties is
potentieel mogelijk.

In het PNZ blijft zoekgebied 4 als zoekgebied voor de periode na 2030 op de kaart
staan. Dit betekent dat het in aanmerking komt om aangewezen te worden in een
partiele herziening. Daarbij worden mijnbouwbelangen meegewogen. Mocht het tot
een aanwijzing komen dan zal bij de verdere uitwerking in Routekaart en kavelbesluiten
de uiteindelijke verkaveling worden bepaald. Dit gebeurt zoals gebruikelijk in overleg
met de betrokken stakeholders, waaronder de mijnbouwsector.

Nee

022

16

PNZ
Zoekgebied 5
In een gedeelte van zoekgebied 5 wordt actief gezocht naar nieuwe gasvelden. In het
noorden van dit gebied liggen winningsvergunningen G14, G16, G17 en exploratievergunning G11 en (mogelijk) G15. Er bevindt zich een producerend veld in dit gebied en
twee mijnbouwplatforms. Nieuw te bouwen platforms en synergie met windenergie zijn
niet uit te sluiten indien exploratie succesvol blijkt. De NGT-pijpleiding loopt door dit
gebied en is gekoppeld aan bestaande platforms. In dit gebied is bij het plaatsen van
een windpark tijdige en nauwgezette afstemming geboden.

In het PNZ is gebied 5 (oost) aangewezen als windenergiegebied. Omdat er meer ruimte
wordt aangewezen dan nodig voor 10,7 GW uiterlijk 2030 is het nog niet duidelijk of dit
gebied in zijn geheel gebruikt gaat worden. In het kader van de Routekaart 2030+ en bij
de voorbereiding van kavelbesluiten zal de uiteindelijke verkaveling worden bepaald.
Dit gebeurt zoals gebruikelijk in overleg met de betrokken stakeholders, waaronder de
mijnbouwsector. Gebied 5 middenberm staat als zoekgebied op de kaart. Dit betekent
dat het in aanmerking komt om zo nodig aangewezen te worden in een partiële
herziening. Daarbij worden mijnbouwbelangen meegewogen. Ook het op consensus
gerichte overleg in het NZO, waar NOGEPA lid van is, zal hiervoor aandacht hebben.

Nee

022

17

PNZ
Zoekgebied 6
Zoekgebied 6 als vermeld op pagina 102 OPN strekt zich uit over verschillende
winningsvergunningen (F17, F16), exploratievergunningen (F05, F06b,c, F11a, F10) en
winningsvergunningsaanvraag (F06b) en exploratieaanvragen (F12, F14). In dit gebied
kunnen mogelijk nog toekomstige exploratieaanvragen worden ingediend. Er ligt een
nog niet ontwikkeld olieveld in F14 alsmede één in F06bc en er liggen twee gasvelden
aan de rand van het gebied bij F16. F17 is ook nog niet ontwikkeld. Door de recente
toename in exploratieactiviteiten van verschillende partijen is nog geen volledig beeld
te geven van de totale prospectiviteit. Hergebruik van pijpleidingen voor waterstof
wordt nog onderzocht. Indien exploratie succesvol is, zal elektrificatie van platforms
plaats kunnen vinden en derhalve synergie met windenergie tot de mogelijkheden
behoren. Er loopt een belangrijke pijpleiding door dit gebied, te weten die van NOGAT.

In het PNZ blijft zoekgebied 6 voor de periode na 2030 op de kaart staan. Dit betekent
dat het in aanmerking komt om aangewezen te worden in een partiële herziening.
Daarbij worden mijnbouwbelangen meegewogen. Mocht het tot een aanwijzing komen
dan zal bij de verdere uitwerking in Routekaart en kavelbesluiten de uiteindelijke
verkaveling worden bepaald. Dit gebeurt zoals gebruikelijk in overleg met de betrokken
stakeholders, waaronder de mijnbouwsector.

Nee

022

18

PNZ
Zoekgebied 7
Zoekgebied 7 betreft een exploratievergunning (E11, E15) en winningsvergunningen
(E15, E18) en bestrijkt een nog niet ontwikkeld gasveld (E12). Er is een actief producerend gasveld in dit gebied.

In het PNZ blijft zoekgebied 7 voor de periode na 2030 op de kaart staan. Dit betekent
dat het in aanmerking komt om aangewezen te worden in een partiële herziening.
Daarbij worden mijnbouwbelangen meegewogen. Mocht het tot een aanwijzing komen
dan zal bij de verdere uitwerking in Routekaart en kavelbesluiten de uiteindelijke
verkaveling worden bepaald. Dit gebeurt zoals gebruikelijk in overleg met de betrokken
stakeholders, waaronder de mijnbouwsector.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 144

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

19

PNZ
Zoekgebied 8
Zoekgebied 8 ligt over geheel met winningsvergunningen bedekt gebied, L10, L11, L08.
Binnen het gebied liggen producerende velden met bestaande infrastructuur en nog
niet ontwikkelde velden. Er is in dit gebied een mogelijkheid dat prospects samen met
onontwikkelde velden in ontwikkeling gebracht gaan worden. Productie zal doorgaan
tot na 2030. Binnen het gebied ligt een aantal pijpleidingen (NGT) en een platform
L11b-A.

In het PNZ blijft zoekgebied 8 voor de periode na 2030 op de kaart staan. Dit betekent
dat het in aanmerking komt om aangewezen te worden in een partiële herziening.
Daarbij worden mijnbouwbelangen meegewogen. Mocht het tot een aanwijzing komen
dan zal bij de verdere uitwerking in Routekaart en kavelbesluiten de uiteindelijke
verkaveling worden bepaald. Dit gebeurt zoals gebruikelijk in overleg met de betrokken
stakeholders, waaronder de mijnbouwsector.

Nee

Rondom het gebied liggen enkele MLS-putten die geabandonneerd dienen te worden.
Het gebied ligt nabij locaties waar de opties voor CO₂-opslag worden bekeken.
Hergebruik van infrastructuur in geval van CO₂-opslag of waterstof behoort tot de
mogelijkheden.
022

20

PNZ
Ten aanzien van “Zoekgebieden en ruimtelijke verkenningen” wenst NOGEPA nog op
pagina 100 OPN, tweede alinea, het navolgende toe te voegen: “(…) Daarnaast is sprake
van vier eerder aangewezen windenergiegebieden, waarvan de aanwijzing voor de
komende beleidsperiode al dan niet wordt herbevestigd. Het gaat om IJmuiden Ver
(noord), Hollandse Kust (noordwest en zuidwest) en het zuidelijk deel van Hollandse
Kust (west). Deze gebieden blijven beschikbaar voor het realiseren van de plus-variant
van het Klimaatakkoord (55 procent CO2-reductie in 2030), tenzij andere gebieden
worden aangewezen waar windparken snel genoeg zijn te realiseren. Bij de afweging
om reeds aangewezen windenergiegebieden te herbevestigen dient te worden
meegenomen welk ander gebruik (zoals CO₂-opslag en transport) tegen die tijd in of
nabij de betreffende gebieden plaatsvindt en of de aanwijzing van nieuwe gebieden
derhalve tot een optimaler resultaat zou kunnen leiden.”

Over deze gebieden zijn in het PNZ keuzes gemaakt vanuit het aanvullend ontwerp PNZ:
Hollandse Kust (noordwest) en (zuidwest) zijn afgevallen, het zuidelijk deel van
Hollandse Kust (west) en IJmuiden Ver (noord) zijn aangewezen. Zie hoofdstuk 9.3.1.. In
het op consensus gerichte overleg in het NZO, waar NOGEPA lid van is, zijn door partijen
na een integrale beoordeling adviezen geformuleerd. Hiermee rekening houdend heeft
het Rijk vervolgens keuzes gemaakt. Bij de verdere uitwerking in Routekaart 2030+ en
kavelbesluiten zal afstemming met de mijnbouwsector plaats vinden.

Nee

022

21

PNZ
Ten aanzien van het verplaatsen van militaire oefengebieden merkt NOGEPA het
navolgende op. Op pagina 9 OPN (in samenhang met pagina 103 OPN) staat vermeld:
“Wanneer het nodig is extra ruimte te creëren voor windenergie op zee, is defensieoefengebied EHD-41 te verplaatsen zodra in het gebied waar de nieuwe locatie van
EHD-41 komt te liggen de nog aanwezige mijnbouwplatforms in voldoende mate zijn
verdwenen.” Het is NOGEPA niet duidelijk wat wordt bedoeld met de zinsnede “in
voldoende mate zijn verdwenen”. In EHD-41 ligt een drietal subsea putten (K18-G1,2
en 4) die naar verwachting in 2033 zullen worden geabandonneerd. Ook staat in EHD 42
een (versterkte) monopile. NOGEPA verzoekt om het maken van duidelijke en
vroegtijdige afspraken. Het is bij daadwerkelijke verplaatsing van het militaire
oefengebied een voorwaarde dat de nog overgebleven platforms onbemenst zijn.

Met “in voldoende mate zijn verdwenen” wordt bedoeld dat in het gebied waar een
eventueel te verplaatsen EHD41 kan worden gesitueerd geen bovenzeese installaties
mogelijk zijn. Bij de partiële herziening van het PNZ zal aanvullend onderzoek zijn
uitgevoerd over mogelijk meervoudig gebruik van windenergie en militaire activiteiten
in EHD42. Ook zal het ministerie van EZK overleg voeren met de betreffende
mijnbouwoperators.

Nee

022

22

PNZ
Netten op zee en aanlanding / Waterstof / Acties
Op pagina 56 onder het kopje “Netten op zee en aanlanding” lijkt alleen een link te
worden gelegd met windenergie. Er lijkt geen aandacht te worden besteed aan de
aanlanding van toekomstige olie-, gas-, CO₂- en eventueel H₂-infrastructuur. NOGEPA
vraagt ook de aanlanding van deze infrastructuur in onderhavige structuurvisie
uitdrukkelijk op te nemen.

Dit onderdeel gaat specifiek over de aanlanding van windenergie op zee, in de vorm van
moleculen of elektronen, en niet over andere energiebronnen. Zoals in hoofdstuk 5.2
Visie, ambitie en opgaven van het PNZ staat beschreven, is hiervoor het Programma
Energiehoofdstructuur opgericht.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 145

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

23

PNZ
Op pagina 62 OPN staat onder het kopje “Waterstof” bij de laatste drie bullet points:
• “Ruimte reserveren voor brede corridors van de kust naar de toekomstige windparken
op zee voor mogelijke aanleg van nieuwe stroomkabels en/of waterstofleidingen, ook in
relatie tot zandwinning.
• Reserveren van ruimte (kavels binnen windenergiegebieden) om grootschalige
proefprojecten met waterstofactiviteiten op zee uit te voeren.
• Nabij aanlandingspunten aan de kust ruimte reserveren voor elektrolyse-installaties,
compressie en transport van waterstof.”
NOGEPA vraagt zich of om welke reden niet iets vergelijkbaars in onderhavige
structuurvisie wordt opgenomen voor CO₂-opslag, anticiperend op de aanleg van een of
meer CO₂-trunkleidingen.
Dit zelfde geldt ten aanzien van CO₂-opslag bij het reserveren van ruimte in gebieden
waar geen (voormalige) gasproductieplatforms staan en waar wellicht wel CO₂opslagpotentie voorhanden is. Tenslotte geldt ten aanzien van CO₂-opslag eveneens dat
nabij aanlandingspunten aan de kust ruimte dient te worden gereserveerd voor
aanvoer, overslag, compressie en transport van CO₂. NOGEPA vraagt om die redenen
een vergelijkbare tekstpassage ten aanzien van CO₂-opslag in de definitieve versie van
het Programma Noordzee op te nemen.

Ook voor CO2-transport en opslag zal ruimte gereserveerd moeten worden op de
Noordzee. In de loop van 2021 zijn de plannen voor CO2-transport en opslag op de
Noordzee concreter geworden. Deze plannen zijn in het PNZ en in de onderhavige
structuurvisie meegenomen waar dat al mogelijk is. Op dit moment zijn er geen
concrete gebieden bekend waar geen (voormalige) productieplatforms zijn maar waar
wel potentieel is voor CO2-opslag.

Nee

022

24

PNZ
Op pagina 62 OPN staat onder het kopje “Acties” (tweede bullet point) nog vermeld:
“Het Ministerie van EZK onderzoekt in de komende jaren de rollen en positie van
staatsdeelnemingen en netbeheerders in relatie tot het opzetten van waterstofnetten
op zee en land.” NOGEPA vraagt zich in dit verband nog af waarom niet ook de rollen en
positie van staatsdeelnemingen en netbeheerders in relatie tot het opzetten van CO₂
transportnetten op zee en land wordt onderzocht.

Op 5 juli 2021 heeft de Staatssecretaris van EZK in een brief aan de Tweede Kamer
toegelicht wat de rol van staatsdeelnemingen is in toekomstige CCS-projecten (https://
www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/07/05/kamerbrief-over-rolstaatsdeelnemingen-in-ccs). Dat geldt zowel voor CO2-transport als voor opslag. Zowel
in deze brief, als ook in eerdere brieven aan de Kamer, wordt uitgelegd waarom er geen
rol is voorzien voor een aangewezen netbeheerder bij het transport van CO2.

Nee

022

25

PNZ
Op pagina 60 en 61 OPN staat ten aanzien van de investeringsaftrek vermeld: “Dit
voornemen is uitgewerkt in een wetsvoorstel tot wijziging van de Mijnbouwwet, waarin
een investeringsaftrek van 40 procent wordt voorgesteld voor alle investeringen ten
behoeve van de opsporing en winning van aardgas, aardolie, zowel op het Nederlandse
deel van het continentaal plat als op het land, waarbij mijnbouwondernemingen op
land hebben aangegeven dat zij op land en in de Waddenzee deze investeringsaftrek
niet zullen toepassen. Dit wetsvoorstel is op 17 december 2020 aangenomen door de
Tweede Kamer.” Het inwerkingtredingsbesluit van de verhoogde investeringsaftrek is
inmiddels gepubliceerd en wordt met terugwerkende kracht vanaf 1 januari 2020
toegepast. NOGEPA suggereert deze tekstpassage te actualiseren.

In paragraaf 5.3.3 ‘Olie- en gaswinning’ van het Ontwerp PNZ stond vermeld: “Dit
wetsvoorstel is op 17 december 2020 aangenomen door de Tweede Kamer.” Dit is in
het definitieve PNZ vervangen door: “Het inwerkingtredingsbesluit van de verhoogde
investeringsaftrek is inmiddels gepubliceerd en wordt met terugwerkende kracht vanaf
1 januari 2020 toegepast.”

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 146

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

26

PNZ
Vervoer per boot/helikopter en aanpassing veiligheidscirkel helikopters om platforms
van 5NM naar 2,5 NM
Ook de passage op pagina 61 OPN: “Voor transport van mensen en goederen naar
gasplatforms wordt afgewogen of dit per boot kan of dat transport per helikopter
onvermijdelijk is.” behoeft in deze enige aandacht. De keuze voor het inzetten van
transportmiddelen is een operationele (inclusief veiligheids-) en commerciële afweging
die in beginsel door de operator zelf dient te worden gemaakt.
Immers, de operator is verantwoordelijk voor de veiligheid op platforms. De keuze voor
een bepaald transportmiddel (een helikopter, een crew transfer vessel of een W2W
vessel) is afhankelijk van weers- en zeeomstandigheden, het aantal personen dat kan
worden vervoerd, de afstand en duur van de vaart/vlucht, arbeidstijden en arbeidsomstandigheden van het personeel dat wordt vervoerd, afmetingen en gewicht dat
vervoerd wordt alsmede de CO₂ footprint van operaties. Bovendien vormt de keuze van
transportmiddelen een onderdeel van de “business case” en deze keuze wensen de
leden van NOGEPA ook in de toekomst zelf te blijven maken. In het Akkoord voor de
Noordzee (pagina 27, sub 5.13) is overeengekomen: “Voor transport van mensen en
goederen naar gasplatforms wordt consequent een afweging gemaakt of dit per boot
kan of dat transport per helikopter onvermijdelijk is vanwege afstand, frequentie,
weersomstandigheden, enz.. Nieuwe platformen zullen bij voorkeur zonder helikopterdek ontworpen worden.” Op grond van het voorgaande verzoekt NOGEPA de aangehaalde zin op pagina 61 OPN als volgt te wijzigen: “Voor transport van mensen en
goederen naar gasplatforms wordt door de uitvoerder afgewogen of dit per boot kan of
dat transport per helikopter onvermijdelijk is.”

Omwille van congruentie is de tekst uit het NZA letterlijk overgenomen in de tekst, naar
aanleiding van uw zienswijze.

Ja

022

27

PNZ
Tevens staat op pagina 61 OPN ten aanzien van calamiteiten de zin vermeld: “Het is
daarom van cruciaal belang dat voor die gevallen de bereikbaarheid van de offshore
platforms door de lucht ook onder slecht weercondities gegarandeerd blijft”. Graag zou
NOGEPA hieraan toevoegen: “Tevens is van cruciaal belang dat nood- en spoedreparaties op platforms tijdig kunnen worden uitgevoerd.”

Uw tekstvoorstel is in het PNZ overgenomen.

Ja

022

28

PNZ
Op pagina 61 OPN wordt verwezen naar EU-verordening 965/2012 Aircraft operations.
Echter, NOGEPA heeft in deze verordening geen houvast kunnen vinden voor de in acht
te nemen afstanden tussen windparken en platforms. Hoe deze verordening zich
verhoudt tot de voorgestelde 2,5 NM is niet duidelijk.

De minimale obstakelvrije afstanden kunnen herleid worden uit de acceptable means of
compliance(AMC) en guidance material(GM) in Annex IV (Part-CAT) van EU verordening
965/2012. Deze kaders sluiten niet de toepassing van maatwerk uit.

Nee

022

29

PNZ

In beginsel geldt voor de aan- en afvliegprocedures een obstakelvrije zone van 5 nm
rondom een mijnbouwplatform met een heli-dek. Hiervan kan afgeweken worden mits
dit aantoonbaar geen onacceptabele gevolgen heeft voor de vliegveiligheid en de
bereikbaarheid geborgd blijft. Onderzoeken in de periode 2016-2018 hebben
geresulteerd in een aantoonbaar veilige methodiek die het mogelijk maakt om turbines
onder voorwaarden binnen 5 nm van een platform te plaatsen. Dit moet per locatie
worden beoordeeld en afgestemd. De tekst in het PNZ is hierop aangepast.

Ja

Het OPN lijkt op het punt van de veiligheidszone voor helikopters wat “rommelig” en
inconsequent te zijn geschreven. Zo staat op pagina 98 OPN vermeld: “De veilige
afstand van helikoptervluchten tot mijnbouwinstallaties kan onder voorwaarden van 5
NM naar 2,5 NM worden aangepast.” De voorwaarden waaronder een dergelijke
aanpassing kan plaatsvinden zijn daarbij achterwege gelaten. Op pagina 125 OPN staat
echter: “Voor mijnbouwplatforms met een helikopterdek is het vertrekpunt een
obstakelvrije zone van 2,5 NM (…).” Op pagina 143 OPN staat dan weer vermeld: “Het
uitgangspunt daarbij is maatwerk omdat elke situatie uniek is (…).” De aangehaalde
passages lijken niet consequent.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 147

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

30

PNZ
Concluderend kan worden gesteld dat NOGEPA zich niet kan verenigen met een
structurele aanpassing naar 2,5 NM. NOGEPA verzoekt op grond van het voorgaande in
de OPN op te nemen dat maatwerk op basis van een analyse door terzake kundige
experts dient plaats te vinden met steeds de 5 NM als veilig uitgangspunt. Verwezen zij
in dit verband bijvoorbeeld naar het Rapport van To70 in opdracht van RVO, april 2017,
getiteld “Helicopter accessibility of oil and gas platforms near the offshore wind farm
sites Hollandse Kust (Zuid and Noord)”. In het OPN, althans een onderliggend
document, kunnen desgewenst de voorwaarden waaraan een dergelijke analyse dient
te voldoen, worden omschreven. Het voorgaande is ook aldus in het Akkoord voor de
Noordzee overeengekomen sub 5.13: “Indien nodig kan per platform van de veiligheidszone van 5 NM afgeweken worden en wordt maatwerk geleverd om deze
veiligheidszone te verkleinen.” In dit Akkoord is derhalve 5 NM als veiligheidszone het
uitgangspunt en het is logisch om dat als uitgangspunt ook in de definitieve versie van
het Programma Noordzee aan te houden. De leden van NOGEPA wensen hieraan vast te
houden.

Zie beantwoording deelzienswijze 022-029.

Ja

022

31

PNZ
Ten overvloede wordt nog opgemerkt dat nergens in de OPN is benoemd dat moderne
offshore windturbines voorzien zijn van helikopter winching areas op de nacelle om
personeel vanuit een helikopter op een turbine over te zetten middels winching
procedures. Ook dit gegeven zou onderdeel van het offshore luchtvaartveiligheidsbeleid
moeten vormen.

Of turbines wel of niet met een winch area worden uitgerust is een ontwerpkeuze van
de windparkexploitant(en). Het is afhankelijk van met name de intensiteit van het
uiteindelijke gebruik en de vliegprocedures die gebruikt worden (conform geldende
regelgeving en toetsing) of en in welke mate het nu geldende luchtvaartveiligheidsbeleid afdoende is of daar extra aandacht aan moet besteden.

Nee

022

32

PNZ
Olie- en gaswinning
De passage op pagina 98 OPN betreffende olie- en gaswinning is naar de mening van
NOGEPA wel erg mager. Olie- en gaswinning neemt in de periode tot 2050 zeker af,
maar tegelijkertijd is de Mijnbouwwet onlangs gewijzigd om een verruiming van de
investeringsaftrek mogelijk te maken teneinde gaswinning uit nieuwe offshore velden
te stimuleren. Het is van belang dat voor deze activiteiten de noodzakelijke ruimte
wordt vrijgemaakt en beschikbaar blijft nu deze activiteiten worden ontplooid
gedurende de periode waarvoor het Programma Noordzee nu wordt vastgesteld
(2022-2027). NOGEPA verzoekt een en ander in deze paragraaf aan te vullen. NOGEPA is
van mening dat vanuit het oogpunt van transparantie over het beleid, de daarbij
opdoemende dilemma’s alsmede een integrale beschouwing van belang zijn om nader
uit te werken.

Paragraaf 9.1.2 en 9.2 van het PNZ zijn mede naar aanleiding van uw zienswijze
aangevuld.

Ja

022

33

PNZ

De subteksten aangaande kabels en leidingen in paragraaf 10.5.3 en Bijlage 2 van het
PNZ geven reeds een duidelijke uiteenzetting van wat onder de Waterwet valt en wat
onder de Mijnbouwwet.

Nee

Schoon en veilig achterlaten van kabels en leidingen
Op meerdere plaatsen in de tekst van het OPN wordt gerept over het schoon en veilig
achterlaten van kabels en leidingen. Het belangrijkste uitgangspunt is dat in de diverse
paragrafen kabels en leidingen steeds gezamenlijk worden behandeld en onvoldoende
onderscheid wordt gemaakt tussen kabels en leidingen waarover enerzijds
Rijkswaterstaat en anderzijds EZK bevoegd gezag is en waarop derhalve verschillende
regimes van toepassing zijn, te weten de Waterwet respectievelijk de Mijnbouwwet.
NOGEPA verzoekt ten aanzien van alle plaatsen in de tekst een duidelijker en preciezer
onderscheid te maken tussen beide regimes teneinde verwarring te voorkomen.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 148

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

34

PNZ
Op pagina 9 OPN onder het kopje “Transitie naar duurzame energie”, (zesde bullet
point) staat vermeld: “Voor kabels en leidingen, die in beginsel schoon en veilig worden
achtergelaten, is een beoordelingsmethodiek voor de verwijderingsplicht ontwikkeld,
met leidende criteria voor hinder voor ander gebruik, veiligheid, milieueffecten en
kosten.” NOGEPA stelt voor dit tekstgedeelte te vervangen door de navolgende passage:
“Voor kabels en leidingen, die in beginsel schoon en veilig worden achtergelaten, zal in
het Mijnbouwbesluit en in de Mijnbouwregeling worden vastgelegd dat een afweging
van belangen zal plaatsvinden aan de hand van criteria voor hinder voor ander gebruik,
veiligheid, milieueffecten en kosten. Verzoeken aan de minister EZK zullen worden
gemotiveerd met behulp van de onderbouwingsmethodiek zoals deze door de industrie
en EBN is ontwikkeld.”

Het gaat in de tekst uit de samenvatting van het PNZ waarnaar gerefereerd wordt in het
algemeen over kabels en leidingen. De suggestie van de indiener zoomt in op alleen
mijnbouw, maar het geldt ook voor de Waterwet. De informatie over verzoeken aan de
minister EZK is juist en staat beschreven onder paragraaf 5.3.3. ‘Olie en gaswinning’. In
de samenvatting van het PNZ is het woord ‘beoordelingsmethodiek’ vervangen door
‘methode’.

Ja

022

35

PNZ
Ook wordt gewezen op hetgeen op pagina 51 is gesteld: “Dit proces van uitfasering is de
afgelopen jaren op gang gekomen en leidt tot het buiten gebruik stellen en in beginsel
verwijderen van de voor gas- en oliewinning benodigde infrastructuur, tenzij deze voor
hergebruik in aanmerking komt”. Deze stelling is niet juist en te algemeen gesteld.
NOGEPA verzoekt de zinsnede “Dit proces van uitfasering (…)” te vervangen door “De
afname van de gemiddelde productie uit de kleine velden (…)”. Indien het woord
“infrastructuur” door “productieplatforms” wordt vervangen, klopt de stelling (OSPAR).
Immers, onder “infrastructuur” worden mede begrepen pijpleidingen. Ten aanzien van
pijpleidingen zijn verschillende wettelijke regimes van toepassing (zie sub 45 van
onderhavige zienswijze) en het uitgangspunt onder de Mijnbouwwet is niet een
beginselplicht tot verwijderen. Eenzelfde onjuistheid staat op pagina 65 OPN vermeld:
“Zodra het hergebruik [van de kabel of pijpleiding] wordt beëindigd, bestaat de
verplichting tot verwijderen voor de persoon die dan eigenaar is.” Zie ook nog pagina
127 OPN in dit verband en wederom sub 45 van onderhavige zienswijze. Graag verzoekt
NOGEPA om de tekstgedeelten in het OPN en ONWP te corrigeren op juridische
juistheid en duidelijk en concreet aan te geven welk wettelijk regime leidt tot welk
uitgangspunt. Dit klemt te meer nu ten aanzien van pijpleidingen die onder de
Mijnbouwwet vallen, van oudsher is bepaald dat deze in beginsel kunnen blijven liggen.
Dit heeft als consequentie dat het niet geoorloofd is en was om ten aanzien van het
merendeel van de pijpleidingen op grond van IAS 37 International Financial Reporting
Standards (IFRS) reserves op te bouwen voor het verwijderen ervan, nu de kans minder
dan 50% is dat deze in de toekomst daadwerkelijk dien(d)en te worden weggehaald.
Het verdient mede om die reden de nodige aandacht om een en ander in onderhavige
structuurvisie zorgvuldig te herformuleren.

De term ‘infrastructuur’ moet inderdaad worden vervangen door ‘productieplatforms’.
Daarnaast kunnen pijpleidingen in beginsel schoon en veilig worden achtergelaten,
tenzij de minister anders besluit. De tekst is op dit punt verduidelijkt.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 149

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

36

PNZ
Op pagina 61 OPN staat vermeld: “Opruimen van kabels en leidingen kan wenselijk zijn
als deze ander gebruik van de zeebodem kunnen hinderen. Het opruimen gebeurt op
basis van afweging van de maatschappelijke kosten en baten, de milieueffecten en de
veiligheidsaspecten waarmee zowel het laten liggen als het opruimen gepaard gaan.
Hiervoor is een beoordelingsmethodiek ontwikkeld die kijkt naar hinder voor ander
gebruik, veiligheid, milieueffecten en kosten. Deze methodiek wordt van toepassing
door het Mijnbouwbesluit en de Mijnbouwregeling aan te passen. De minister van
Economische Zaken en Klimaat kan in voorkomende gevallen aan de hand van dit
afwegingskader de eigenaar verplichten een kabel of pijpleiding die buiten werking is
gesteld te verwijderen overeenkomstig een verwijderingsplan. (…)”
NOGEPA verzoekt om bovenstaande tekstpassage te verwijderen en te herzien, omdat
de inhoud ervan niet strookt met de werkwijze zoals deze in de Mijnbouwwet
gebruikelijk is, namelijk de werkwijze dat de industrie de noodzakelijke gegevens en
expertise aanreikt en verantwoordelijk is voor het deugdelijk informeren van de
minister. Om die reden stelt NOGEPA voor de navolgende tekst in te voegen:
“In het Mijnbouwbesluit en de Mijnbouwregeling zal worden vastgelegd dat de minister
van EZK daartoe een afweging van belangen maakt aan de hand van een viertal criteria
dat aansluit bij het Programma Noordzee: de doelmatigheid van het gebruik van de
ruimte, de gevolgen voor het milieu, de veiligheid op zee en land en doelmatigheid van
kosten. Van kabel- en leidingeigenaren zal worden gevraagd om bij het afmelden van
een kabel of pijpleiding de benodigde informatie aan te leveren voor deze afweging.
Hiertoe is door de industrie tezamen met EBN een onderbouwingsmethodiek
ontwikkeld. De minister van EZK kan aldus in voorkomende gevallen de eigenaar
verplichten een kabel of pijpleiding die buiten werking is gesteld te verwijderen
overeenkomstig een verwijderingsplan. (…).”

De tekst is als volgt aangepast: "Opruimen van kabels en leidingen kan wenselijk zijn als
deze ander gebruik van de zeebodem kunnen hinderen. Hiervoor is een beoordelingsmethode ontwikkeld die kijkt naar hinder voor ander gebruik, veiligheid, milieueffecten
en kosten. In het Mijnbouwbesluit en de Mijnbouwregeling zal worden vastgelegd dat
de staatssecretaris van EZK daartoe een afweging van belangen maakt aan de hand van
een viertal criteria: de doelmatigheid van het gebruik van de ruimte, de gevolgen voor
het milieu, de veiligheid op zee en land en doelmatigheid van kosten. Van kabel- en
leidingeigenaren zal worden gevraagd om bij het afmelden van een kabel of pijpleiding
de benodigde informatie aan te leveren voor deze afweging. Hiertoe is door de industrie
tezamen met EBN een onderbouwingsmethodiek ontwikkeld. De staatssecretaris van
EZK kan aldus in voorkomende gevallen de eigenaar verplichten een kabel of pijpleiding
die buiten werking is gesteld te verwijderen overeenkomstig een verwijderingsplan."

Ja

022

37

PNZ
Op pagina 98 staat vermeld: “Buiten gebruik gestelde kabels en leidingen worden
opgeruimd, tenzij de maatschappelijke baten van laten liggen groter zijn dan de
maatschappelijke kosten.” Naar de mening van NOGEPA strookt dit uitgangspunt niet
met eerderbedoelde uitgangspunten als vermeld in onderhavige structuurvisie en dient
nauwere aansluiting te worden gezocht bij hetgeen in de (toelichting op de)
Mijnbouwwet is geregeld. NOGEPA verzoekt hierbij om een en ander met elkaar in
overeenstemming te brengen (zie ook sub 45 van onderhavige zienswijze).

De tekst in hoofdstuk 9.2 Structuurvisiekaart 2022-2027 onder het kopje ‘kabels en
leidingen’ betreft niet leidingen die vallen onder de Mijnbouwwet. De tekst is hierop als
volgt verduidelijkt: In geval van nieuwe leidingen en telecommunicatiekabels geeft het
Rijk aanwijzingen over hoe deze zich tot bestaande windparken en windenergiegebieden moeten verhouden. Buiten gebruik gestelde kabels en leidingen (die na 2000
aangelegd zijn en onder de Waterwet vallen) worden opgeruimd, tenzij de maatschappelijke baten van laten liggen groter zijn dan de maatschappelijke kosten.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 150

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

38

PNZ
Afwegingskaders activiteiten Noordzee
Op pagina 10 OPN wordt verwezen naar verschillende afwegingskaders, welke vrij
algemeen zijn geformuleerd. Het lijkt van belang dat in dit verband wordt nagegaan
welke afwegingskaders in de verschillende van toepassing zijnde wetten dienen te
worden betrokken. Dit klemt te meer nu besluitbevoegdheden zijn ingekaderd en in
wetten expliciet is bepaald welke belangen bij de besluitvorming dienen te worden
betrokken. Niet valt uit te sluiten dat de afwegingskaders in het Programma Noordzee
voorschrijven dat belangen dienen te worden mee- of afgewogen die (bijvoorbeeld) de
Mijnbouwwet niet kent. Kunt u bevestigen dat de minister van Economische Zaken en
Klimaat in een dergelijk geval door de wet is gebonden en op dat punt alsdan geen
uitvoering kan worden gegeven aan (de bijlagen van) het ONWP? Overigens blijkt uit de
tekst van pagina 10 OPN dat de afwegingskaders nadrukkelijk betrekking hebben op
vergunningverlening en derhalve geen betrekking hebben op andere besluitbevoegdheden. Begrijpt NOGEPA dit correct?

De mijnbouwwet- en regelgeving is leidend voor vergunningplichtige mijnbouwactiviteiten. Voor reeds bestaande gebruiksfuncties die al voorkomen op de Noordzee en
waarvoor wet- en regelgeving of bestaande praktijk uitgangspunt is, zijn niet alle
onderdelen van het afwegingskader noodzakelijkerwijs van toepassing. Met name voor
nieuwe gebruiksfuncties op de Noordzee zijn de vijf toetsen van het afwegingskader een
mechanisme dat de Rijksoverheid toepast ter beoordeling van de toelaatbaarheid van
een vergunningplichtige activiteit op zee zodat het gebruik van de ruimte op de
Noordzee zich efficiënt qua ruimtegebruik, veilig en duurzaam kan ontwikkelen. In het
geval van experimenteerruimte voor nieuwe gebruiksfuncties kan indien mogelijk
tijdelijk afgeweken worden van het kader.
Het afwegingskader geldt voor vergunningplichtige activiteiten en projectbesluiten in
het kader van de op de Noordzee geldende wet- en regelgeving in de territoriale zee en
de EEZ voor zover het de aspecten betreft die invloed hebben op het watersysteem van
de Noordzee. Voor niet-vergunningplichtige functies komen de aspecten van het
afwegingskader pas in beeld bij herziening van beleid of bij nieuw beleid. Zie paragraaf
10.5.2 van het Programma Noordzee.

Nee

022

39

PNZ

Op het moment dat het Ontwerp Programma Noordzee werd opgesteld waren de
meeste plannen voor CO₂-transport en -opslag nog in een conceptuele fase. In 2021
zijn plannen verder tot wasdom gekomen. Het ministerie van EZK heeft in de periode
mei-oktober 2021 een ruimtelijke verkenning naar CO₂-transport en -opslag uitgevoerd. Hieruit blijkt dat meer CO₂-infrastructuur op de Noordzee wordt voorzien. De
concrete plannen zijn daar waar dat al mogelijk is meegenomen in het PNZ.

Ja

CO₂-opslag
Vanuit een brede achterban van NOGEPA is men van mening dat de optie om CO₂opslag te ontwikkelen op bestaande mijnbouwlocaties onvoldoende terugkomt in het
document, terwijl dit wel ruimtelijke inpassing behoeft. Ditzelfde geldt voor wind op zee
ten behoeve van elektrificatie van gaswinning en offshore waterstofproductie. NOGEPA
verzoekt of hieraan uitgebreidere aandacht kan worden besteed.
022

40

PNZ
Ten aanzien van CO₂-opslag maakt NOGEPA vooraf de opmerking dat dit niet alleen in
uitgeproduceerde gasvelden kan plaatsvinden, maar ook in olievelden en acquifers. De
definitieve tekst van het Programma Noordzee dient dienaangaande op een veelheid
aan plaatsen te worden aangepast.

CO₂-opslag kan inderdaad ook plaatsvinden in olievelden en aquifers. De tekst is hierop
aangepast.

Ja

022

41

PNZ
Op pagina 53 (vierde bullet point) OPN staat vermeld: “Tenslotte zal in lege gasvelden
op de Noordzee CO₂ worden opgeslagen (…).” NOGEPA suggereert om aan deze zin toe
te voegen: “Tenslotte zal in uitgeproduceerde olie- en gasvelden en in acquifers op de
Noordzee CO₂ worden opgeslagen (…).”

In lijn met uw voorstel is de tekst als volgt aangepast: “Tenslotte zal in uitgeproduceerde olie- en gasvelden en mogelijk in aquifers op de Noordzee CO₂ worden opgeslagen
(…).”

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

151

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

42

PNZ
Op pagina 63 OPN staat onder het kopje “CO₂-opslag” vermeld: “In het Klimaatakkoord
is afgesproken dat opslag van CO₂ alleen in de zeebodem plaatsvindt.” NOGEPA stelt
voor deze zin te vervangen door: “Het Klimaatakkoord en het klimaat- en energiebeleid
van het Rijk erkennen de belangrijke bijdrage die CO₂-opslag levert aan de verduurzaming van de industrie. Dat betekent ook dat rekening moet worden gehouden met de
ruimtelijke implicaties van CO₂-opslag om de potentie ten volle te benutten. In haar
brief van 5 juli 2021 wijst de Staatssecretaris van EZK op de rol van het Rijk in de tijdige
realisatie en de ruimtelijke inpassing van CO₂-transportinfrastructuur. In het
Klimaatakkoord is daarbij afgesproken dat opslag van CO₂ alleen in de zeebodem
plaatsvindt.” Op pagina 63 OPN staat onder het kopje “CO₂-opslag” vermeld: “(…) Die
capaciteit is aanwezig in gasvelden die zijn uitgeproduceerd.” NOGEPA suggereert om
aan deze zin toe te voegen: “(…) Die capaciteit is aanwezig in olie- en gasvelden die zijn
uitgeproduceerd alsmede in acquifers.”

De tekst over CO₂-opslag in het Ontwerp Programma Noordzee is op punten aangepast,
conform teksten uit het Klimaatakkoord, om het belang van techniek in de energietransitie duidelijker naar voren te brengen. Tevens is de tekst uitgebreid met de
opslagpotentie in olievelden en aquifers.

Ja

022

43

PNZ
Op pagina 63 OPN staat verder vermeld: “Het totale ruimtegebruik is beperkt tot enkele
van de al bestaande gaswinningslocaties.” NOGEPA acht dit te optimistisch gesteld.
Immers, CO₂-opslag vereist waarschijnlijk ook de aanleg van CO₂-transportleidingen.
Dit staat in de volgende alinea op pagina 63 OPN ook zo vermeld: “(…) Het is aannemelijk dat voor de hoofdinfrastructuur vanaf land richting de opslaglocaties nieuwe
pijpleidingen moeten worden aangelegd om te kunnen voldoen aan de behoefte aan
transportcapaciteit.” Verder sluit de Mijnbouwwet de opslag van CO₂ in acquifers niet
uit. Deze acquifers hoeven overigens niet in de buurt te liggen van bestaande gaswinningslocaties. NOGEPA verzoekt hierbij het voorgaande in bedoelde tekstpassage te
verduidelijken.

CO₂-opslag vereist inderdaad ook ruimtegebruik voor CO₂-pijpleidingen en platforms
voor injectie van CO₂ op zee en CO₂-infrastructuur op land. De tekst is hierop aangepast.
Opslag in aquifers is eveneens opgenomen in de tekst.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 152

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

44

PNZ
Op pagina 63 OPN staat verder vermeld: “Voor de feitelijke opslag van CO₂ wordt in
eerste instantie gedacht aan de lege offshore gasvelden in de P- en Q-kwadranten op
beperkte afstand van de kust.” NOGEPA vraagt zich bij deze passage af door wie
daaraan in eerste instantie wordt gedacht en waarom één en ander niet wordt
overgelaten aan de markt, hetgeen vanuit EZK - zoals NOGEPA heeft begrepen – de
bedoeling was. Overigens is wel juist dat de eerste CO₂-opslag zeer waarschijnlijk in
deze blokken zal worden gerealiseerd en wanneer dit is bedoeld, dan verzoekt NOGEPA
alsdan de tekst in die lijn aan te passen alsmede te refereren naar “uitgeproduceerde”
velden in plaats van “lege” velden.
Op pagina 63 OPN staat overigens vermeld: “Voor het ingraven van nieuwe pijpleidingen zijn, waar mogelijk, bestaande corridors te gebruiken.” NOGEPA herhaalt ook in dit
verband nog haar verzoek om ruimte te reserveren voor nieuwe corridors en aanlandingspunten, zoals dat ook bij waterstof gebeurt (zie sub 35 van onderhavige zienswijze). In dit verband wordt nog verwezen naar pagina 113 van de Plan-MER Nationaal
Water Programma 2022-2027 van Arcadis, waar in paragraaf 8.5.2 (tweede bullet point)
staat vermeld: “De infrastructuur t.b.v. CO₂-opslag in lege gasvelden op de Noordzee
komt in de bodem te liggen. Hierbij kan gebruik worden gemaakt van de bestaande
reserveringen voor leidingen en deels zal het uitgevoerd worden als diepe boring
waardoor er geen risico’s zijn op conflicterende ruimteclaims.”
Deze zin lijkt te stellig te zijn geformuleerd en NOGEPA is van mening dat deze zin als
volgt had moeten luiden: “De infrastructuur t.b.v. CO₂-opslag in uitgeproduceerde olieen gasvelden op de Noordzee komt naar verwachting in de bodem te liggen. Hierbij kan
mogelijk gebruik worden gemaakt van de bestaande reserveringen voor leidingen en
deels zal het uitgevoerd worden als diepe boring waardoor er naar verwachting
beperkte risico’s zijn op conflicterende ruimteclaims. Hierbij dient in aanmerking te
worden genomen dat thans nog niet precies is vastgesteld waar alle leidingen ten
behoeve van CO₂-opslag precies komen te liggen.”

Bij het opstellen van het Ontwerp PNZ zijn de toenmalige CO₂-opslaginitiatieven als
uitgangspunt genomen. In de tussentijd hebben zich ontwikkelingen voorgedaan. In
kamerbrieven (32813-536 en 32813-758) benadrukt het Rijk de rol van marktpartijen
in het ontwikkelen van CO₂- transport en -opslag. Dit betekent dat marktpartijen in de
lead zijn voor het bepalen waar CO₂-opslag in eerste instantie zal plaatsvinden. De rol
van het Rijk is daarbij het zorgen voor een juiste ruimtelijke inpassing in afstemming
met andere activiteiten en ontwikkelingen op de Noordzee. De tekst is hierop
aangepast.

Ja

In plaats van ‘lege’ velden is inderdaad sprake van ‘uitgeproduceerde’ velden. De tekst
is aangepast.
De zin over ingraven van pijpleidingen en gebruik maken van corridors is inderdaad te
stellig geformuleerd. Uit nieuwe plannen blijkt dat pijpleidingen ingegraven kunnen
worden of op de zeebodem kunnen worden geplaatst.
Ook zal nog onderzocht moeten worden of gebruik gemaakt kan worden van bestaande
reserveringen/corridors. De tekst is hierop aangepast.

022

45

PNZ
In het overzicht betreffende huidige CO₂-activiteiten op pagina 63 OPN mist nog het
Aramis-project en NOGEPA verzoekt om de tekstpassage te actualiseren, bijvoorbeeld
aan de hand van de ruimtelijke verkenning die EZK thans uitvoert naar de verschillende
CO₂-projecten.

In 2021 hebben zich meer initiatieven voor CO₂-transport en -opslag gemeld bij het
ministerie van EZK. Naar aanleiding daarvan is in de periode mei-oktober 2021 een
ruimtelijke verkenning naar CO₂-transport en -opslag uitgevoerd. De tekst in het
Programma Noordzee is hierop aangepast. Nieuwe initiatieven worden genoemd.

Ja

022

46

PNZ
Onder het kopje “Acties” staat op pagina 63 OPN vermeld: “Het kabinet werkt uiterlijk
2021 een procedure uit in lagere regelgeving voor het verwijderen of hergebruiken van
platforms en andere mijnbouwwerken, onder andere voor CO₂-opslag.” Ook deze
tekstpassage dient te worden geactualiseerd nu een wetsvoorstel dienaangaande reeds
is gepubliceerd en uiterlijk per 1 januari 2022 in werking zal treden.

De actie in paragraaf 5.3.5 ‘CO2-opslag’ van het PNZ is verwijderd aangezien deze actie
al is opgevolgd. Het kabinet werkt uiterlijk 2021 een procedure uit in lagere regelgeving
voor het verwijderen of hergebruiken van platforms en andere mijnbouwwerken, onder
andere voor CO₂-opslag.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 153

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

47

PNZ
Op pagina 106 OPN onder het kopje “Carbon Capture Storage (CCS) en opslag en
transport van waterstof” merkt NOGEPA het navolgende op. De eerste zin: “In het
Klimaatakkoord is een rol aangemerkt voor de afvang en opslag van CO₂, met daarbij de
afspraak dat de opslag van CO₂ alleen onder de zeebodem plaatsvindt.” verzoekt
NOGEPA te vervangen door: “Het Klimaatakkoord en het klimaat- en energiebeleid van
het Rijk erkennen de belangrijke bijdrage die CO₂-opslag levert aan de verduurzaming
van de industrie. Dat betekent ook dat rekening moet worden gehouden met de
ruimtelijke implicaties van CO₂-opslag om de potentie ten volle te benutten.” De
tweede alinea dient geactualiseerd te worden aan de hand van eerderbedoelde
ruimtelijke verkenning zoals deze door EZK wordt gedaan. Overigens is de zinsnede
onjuist: “In het Klimaatakkoord is hiervoor een maximum (plafond) vastgesteld (…)”.
Het Klimaatakkoord stelt geen plafond op de hoeveelheid CO₂ die kan worden
opgeslagen. In het Klimaatakkoord is wel een maximum gesteld aan het CO₂ volume
dat voor subsidiering in aanmerking komt. NOGEPA verzoekt het voorgaande te
corrigeren in de aangehaalde tekst. Overigens lijkt het getal van 7,2 Mton niet correct
als totaalvolume en zal waarschijnlijk bedoeld zijn te verwijzen naar de hoeveelheid die
jaarlijks (gesubsidieerd?) wordt opgeslagen. NOGEPA verzoekt de aangehaalde
hoeveelheden op juistheid te checken. En wat wordt bedoeld met de laatste zin: “Alle
drie de locaties zijn mogelijk.”? NOGEPA verzoekt een en ander te verduidelijken. Tot
slot wordt het project Aramis gekoppeld aan Den Helder, en dit is onjuist. Het project
Aramis dient te worden gekoppeld aan Rotterdam (Maasvlakte). NOGEPA verzoekt om
de status van de verschillende CO₂-projecten in de periode vanaf de sluitingsdatum van
de zienswijzetermijn (21 september 2021) tot aan de vaststelling van het Ontwerp
Programma Noordzee derhalve te actualiseren.

De tekst over het CO₂-plafond is conform uw voorstel aangepast. Het plafond heeft
Ja
inderdaad betrekking op de hoeveelheid subsidiering en niet op het totale opslagpotentieel. Het totaal gesubsidieerde volume is op dit moment 10,2 Mton (7,2 + 3).
De tekst is geactualiseerd aan de hand van de ruimtelijke verkenning naar CO₂-transport
en -opslag. Hierin wordt ingegaan op de locaties aan de kust. Zie ook beantwoording
deelzienswijzen 022-42 en 022-45.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 154

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

48

PNZ
Kennisagenda CO₂-opslag en Waterstof
Ten aanzien van CO₂-opslag maar ook ten aanzien van waterstof productie staat in de
kennisagenda’s van Hoofdstuk 5 vermeld dat onderzoek dient te worden gedaan naar
technische mogelijkheden voor hergebruik van bestaande (gas)infrastructuur op de
Noordzee voor (onder meer) het transport van waterstof (pagina 61) en CO₂-opslag (zie
pagina 61 en 63). In dit verband is het nog het vermelden waard dat Carbon Limits AS
en DNVAS in opdracht van onder meer International Association of Oil & Gas Producers
(IOGP) een concept rapport hebben opgesteld met als titel “Re-Stream -Study on the
reuse of oil and gas infrastructure for hydrogen and CCS in EuropeClients”.
Het doel van het onderzoek was het beoordelen van het technische potentieel op
EU-niveau voor hergebruik van olie- en gaspijpleidingen voor CO₂- en H₂-transport,
waarbij het economische belang van hergebruik wordt bevestigd en de mogelijke
resterende technische uitdagingen worden benadrukt. Hergebruik van bestaande
olie- en gasinfrastructuur kan leiden tot een meer kostenefficiënte inzet van CO₂-opslag
en waterstoftechnologieën en het beperken van de kosten van het verwezenlijken van
de klimaatambities van de EU. Het doel van de Re-Streamstudy is om op feiten
gebaseerde elementen aan te brengen en om relevante infrastructuur te identificeren
en te definiëren welke technische aanpassingen en investeringen nodig zouden zijn om
het potentieel voor hergebruik te ontsluiten voor zowel CO₂ als H₂.
Pijpleidingbeheerders namen deel aan de Re-Streamstudy en leverden gegevens aan
die binnen het Re-Streamproject konden worden geanalyseerd voor ongeveer 58.000
km pijpleidingen (+18.500 km die door de beheerders zelf werden beoordeeld als
geschikt voor H₂-reuse), hetgeen neerkomt op de helft van de totale lengte van de
offshore pijpleidingen. Van de 58.000 km pijpleidingen die in dit project zijn beoordeeld, bleek uit de technische eerste screening dat technisch:
Ten aanzien van CO₂:
• geen showstoppers zijn geïdentificeerd voor het transporteren van CO₂ in de
gasvormige fase in de bestaande onshore en offshore pijpleidingen;
• CO₂-transport in dense phase mogelijk is in meer dan de helft van de offshore
pijpleidingen gezien de huidige stand van kennis/standaarden; nog eens 40% van de
offshore-lengte zou meer testen, analyses en/of update van normen vereisen om
herbruikbaar te zijn.
Ten aanzien van waterstof kunnen de meeste offshore pijpleidingen worden hergebruikt.
Concluderend werd in dit onderzoek gesteld dat geen van de geanalyseerde leidingen
categorisch kan worden uitgesloten voor hergebruik. Op grond van het voorgaande
wijst NOGEPA erop dat hergebruik van infrastructuur (waaronder pijpleidingen) steeds
in het achterhoofd dient te worden gehouden bij besluitvorming. Gezien de herbestemming van bestaande koolwaterstoffen infrastructuur voor CO₂-opslag is het van belang
om niet voortijdig te focussen op verwijdering van pijpleidingen.

Hartelijk dank voor het attenderen op deze studie. Het belang om niet voortijdig te
focussen op verwijderen van pijpleidingen en de mogelijkheden van hergebruik van
bestaande (gas)infrastructuur voor onder meer waterstoftransport en CO2-opslag te
onderzoeken wordt onderschreven en wordt belicht op diverse plaatsen in het PNZ,
bijvoorbeeld in hoofdstuk 5.2 en 5.3.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 155

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

49

PNZ
Medegebruik
Op pagina 111 staat vermeld onder het kopje “Medegebruik”: “Onder medegebruik in
windenergiegebieden verstaan we natuurontwikkeling, voedsel (passieve visserij,
maricultuur) en andere vormen van duurzame energieopwekking dan windenergie,
zoals zonnepanelen en getijde-energie.” NOGEPA verzoekt aan dit rijtje van medegebruik eveneens de winning van koolwaterstoffen alsmede CO₂-opslag toe te voegen.
Het is voor NOGEPA overigens niet duidelijk hoe zal worden omgegaan met een situatie
waarin een economisch winbare hoeveelheid koolwaterstoffen wordt gevonden in
bijvoorbeeld een windenergiegebied. Dit klemt te meer nu in een dergelijk geval uit de
Mijnbouwwet volgt dat een productieplatform kan worden geplaatst. Het ruimtelijke
Noordzeebeleid dient alsdan één en ander te faciliteren.

Het is niet de bedoeling de winning van koolwaterstoffen en CO2-opslag op voorhand
uit te sluiten in een windpark. Bij de verkaveling van een windpark óf bij nieuwe
initiatieven op het gebied van de winning van koolwaterstof en CO₂-opslag zal het Rijk
vroegtijdig met initiatiefnemers in gesprek gaan om de impact in kaart te brengen en te
zien hoe de ontwikkelingen zo goed mogelijk naast elkaar gerealiseerd kunnen worden.
Hierbij wordt toepassing gegeven aan het in bijlage 4 opgenomen ‘Ontwerpproces:
afstand tussen mijnbouwlocaties en windparken’. Mijnbouwactiviteiten vallen niet
onder de reikwijdte van het afwegingskader medegebruik in windparken.

Nee

022

50

PNZ
Op pagina 112 staat vermeld: “Vroegtijdig anticiperen op de mogelijkheid van
medegebruik in een windpark zal in het algemeen meer kosteneffectief zijn dan het
naderhand toevoegen van functies aan een windpark. Voor Routekaart 2023 (Borssele,
Hollandse Kust (zuid) en Hollandse Kust (noord)) zijn echter alle besluiten al genomen
en onherroepelijk. Daarmee is het opstellen van een gebiedsverkenning voorafgaand
aan de verkaveling voor de gebieden uit Routekaart 2023 een gepasseerd station.” Het
is voor NOGEPA onduidelijk hoe met een situatie wordt omgegaan waarin achteraf blijkt
dat medegebruik toch noodzakelijk en wenselijk is. NOGEPA suggereert de tekst op dit
punt aan te vullen in die zin dat mogelijkheden open blijven staan.

Medegebruik is zo ingericht dat ook al is het niet in de kavelbesluiten en de tender
meegenomen, dit achteraf nog gewoon mogelijk is. Voor de drie genoemde windparken
is/wordt een Handreiking gebiedspaspoort opgesteld. Zie hoofdstukken 10.2 en 10.3
afwegingskader medegebruik in windparken. Mijnbouwactiviteiten vallen niet onder
de reikwijdte van het afwegingskader medegebruik in windparken. Zie ook beantwoording deelzienswijzen 022-38 en 022-49.

Nee

022

51

PNZ
Overigens is ten aanzien van de Handreiking gebiedspaspoort Windenergiegebied als
vermeld op pagina 113 onduidelijk hoe wordt omgegaan met medegebruik dat slechts
beperkt in te plannen is. Wanneer in de toekomst een gasvoorkomen of een geschikt
CO₂-opslagcomplex wordt geïdentificeerd in een windenergiegebied, dan zal alsdan
ergens in dat gebied ruimte dienen te worden gemaakt voor het plaatsen van de
mijnbouwinstallatie. NOGEPA verzoekt ook ten aanzien van dit punt de tekst aan te
vullen.

Er is in de kavelbesluiten aangegeven dat er schuin geboord kan worden en een
platform in het windpark niet noodzakelijk is. Bij de verkaveling van de nieuwe
windparken worden gesprekken gevoerd met de operators van platforms en prospects
in het gebied. Dan wordt bekeken of het windpark zo verkaveld kan worden dat met
deze ontwikkelingen rekening gehouden kan worden. Zie ook beantwoording
deelzienswijze 022-50.

Nee

022

52

PNZ
Tabel 10.2: Uitrol windenergie op zee in relatie tot medegebruik op pagina 113 is in
deze onduidelijk. Immers, waar in dit stappenplan wordt geborgd dat toekomstige
winning van koolwaterstoffen of CO₂-opslag kan worden ingepast? Er is een aantal
gebieden met een potentieel voor gaswinning of CO₂-opslag, waarbij niet op voorhand
valt aan te geven of een project tot wasdom zal komen en of er een mijnbouwinstallatie
dient te worden geplaatst. Hoe wordt omgegaan met deze planningsonzekerheid?
Naar de mening van NOGEPA kan het niet de bedoeling zijn dat de winning van
koolwaterstoffen en/of CO₂-opslag in de zin van medegebruik alsdan niet meer
gerealiseerd zou kunnen worden. NOGEPA verzoekt ten aanzien van tabel 10.2 om
verduidelijking in deze, met name op welke wijze ruimte wordt gevonden indien
activiteiten niet op voorhand in te plannen waren.

Bij de verkaveling van het windpark wordt bepaald of deze activiteiten mogelijk zijn.
Achteraf medegebruik toevoegen is mogelijk, daarover zal bij de vergunningverlening
een afweging worden gemaakt. Of het ook mogelijk is om de winning van koolwaterstoffen en/of CO₂-opslag na het gereedkomen van het windpark in het gebied toe te
staan is afhankelijk van de aard van de activiteit en benodigde installatie . Zie ook
beantwoording deelzienswijze 022-49 t/m 022-51.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 156

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

53

PNZ
Op pagina 115 OPN staat onder het kopje “Reikwijdte” vermeld: “Het Afwegingskader
voor medegebruik in windparken op de Noordzee geldt voor alle vergunningplichtige
activiteiten in offshore windparken in het kader van de geldende wet- en regelgeving in
de territoriale zee en de EEZ”. Het is NOGEPA niet duidelijk welke vergunningen dit
betreft. Het Mijnbouwbesluit kent in artikel 45a een verbod behoudens ontheffing om
mijnbouwinstallaties te plaatsen in een gebied dat is aangewezen als kavelbesluit of ten
aanzien waarvan een voorbereidingsbesluit is genomen in de zin van de Wet wind op
zee. Iedere vergunning heeft haar eigen wettelijke grondslag en daarmee een eigen
afwegingskader. Het in onderhavige structuurvisie opnemen van een afwegingskader
maakt dit niet anders, tenzij laatstbedoeld afwegingskader past binnen de grenzen van
dat wettelijk kader. Moet NOGEPA bedoelde passage zo begrijpen dat de minister van
EZK in het kader van de verlening van een ontheffing op grond van artikel 45a
Mijnbouwbesluit het afwegingskader toepast als hier in de tekst bedoeld? Alsdan dient
verwezen te worden naar het afwegingskader van artikel 45a lid 3 Mijnbouwbesluit, dat
aanzienlijk beperkter lijkt dan het stelsel dat in het OPN is aangekondigd. NOGEPA
verzoekt hierbij een en ander te verduidelijken.

Het afwegingskader medegebruik in windparken heeft is niet van toepassing op
mijnbouwactiviteiten. Voor mijnbouwactiviteiten geldt de mijnbouw wet- en regelgeving en is het Afwegingkader vergunningplichtige activiteiten op de Noordzee van
toepassing.

Nee

022

54

PNZ
Vervolgens staat op pagina 115: “De volgende soorten medegebruik zijn mogelijk in
windparken op zee: (…) andere vormen van duurzame energieopwekking en opslag
(onder andere zonne- of getijde-energie)”. NOGEPA kan zich niet voorstellen dat het de
bedoeling van de overheid is, dat ten aanzien van windparken de winning van
koolwaterstoffen en/of CO₂-opslag geen vergunning en/of ontheffing voor medegebruik zouden kunnen krijgen, daar deze niet onder “duurzame energieopwekking” zijn
te scharen. NOGEPA verzoekt deze passage te verruimen en aan te passen in lijn met het
gestelde in het Akkoord voor de Noordzee. Ditzelfde geldt ten aanzien van hetgeen is
gesteld op pagina 116 OPN onder het kopje “Handreiking gebiedspaspoort en
voorkeursactiviteiten”: “Activiteiten hebben de voorkeur als ze aansluiten bij de
duurzame ambities van de energie-, voedsel- en natuurtransitie.” Ook de winning van
gas speelt voorlopig nog een belangrijke rol in de energietransitie. Indien een winningsof opslagvergunning (bijvoorbeeld voor CO₂) binnen het wettelijk kader van de
Mijnbouwwet kan worden verleend, dan kan het niet zo zijn dat deze activiteiten
feitelijk onmogelijk worden gemaakt doordat geen vergunning/ontheffing voor
medegebruik wordt verleend. Graag verzoekt NOGEPA om verduidelijking op welke
wijze onderhavig stelsel zich verhoudt tot het bepaalde in de Mijnbouwwet.

Zie beantwoording deelzienswijzen 022-49 t/m 022-53.

Nee

022

55

PNZ
Ten aanzien van hetgeen op pagina 117 OPN onder het kopje “Nut en Noodzaak” is
gesteld (“In het geval een voorgenomen activiteit significante negatieve ruimtelijke en/
of ecologische effecten met zich meebrengt, moet worden aangetoond waarom die
activiteit op de Noordzee moet plaatsvinden.”), merkt NOGEPA het navolgende op. Het
aantonen van nut en noodzaak sluit niet aan op het stelsel van vergunningverlening in
de Mijnbouwwet. Gaswinning uit kleine offshore velden en de opslag van CO₂ op de
Noordzee is nadrukkelijk onderdeel van het Rijksenergie- en klimaatbeleid en wordt in
dat kader ook gestimuleerd met fiscale faciliteiten en subsidies. Bovendien zijn de
winning van koolwaterstoffen alsmede CO₂-opslag activiteiten van nationaal belang.
Daarmee is de nut en noodzaak van deze activiteiten naar het oordeel van NOGEPA
reeds gegeven. NOGEPA verzoekt om een en ander aldus te verduidelijken in de tekst
van het Programma Noordzee, mede ook in verband met het gestelde op pagina 127
OPN betreffende “Toets 3: Nut en noodzaak”.

Zie beantwoording deelzienswijzen 022-38 en 022-49 t/m 53.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 157

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

56

PNZ
Verder is het NOGEPA niet duidelijk in Figuur 10-b: “de stappen van het afwegingskader” op pagina 118 OPN op welke vergunning(en) dit kader precies betrekking heeft.
NOGEPA verzoekt een en ander te verduidelijken.

Hoofdstuk 10.3 geeft een afwegingskader specifiek voor medegebruik in windparken.
Onder medegebruik worden alle vergunningplichtige activiteiten verstaan die binnen de
contouren van windparken, tussen de windturbines plaatsvinden en die niet onder de
noemer windenergie op zee vallen. Hierbij moet onder meer gedacht worden aan
maricultuur, passieve visserij, natuurbevorderende projecten en andere vormen van
duurzame energieopwekking en opslag. Het afwegingskader, dat in figuur 10-b als
afbeelding is opgenomen, geeft het bevoegd gezag een mechanisme om te beoordelen
of bepaalde initiatieven voor medegebruiksactiviteiten in offshore windparken kunnen
worden toegestaan. Naar aanleiding van de deelzienswijze is de tekst op dit punt
verduidelijkt.

Ja

022

57

PNZ
Op pagina 119 OPN staan toetsingscriteria vermeld die niet toepasbaar zijn ten aanzien
van vergunningen op grond van de Mijnbouwwet betreffende de winning van
koolwaterstoffen, dan wel CO₂-opslag. In het Mijnbouwbesluit (artikel 45a) is
opgenomen dat binnen een windkavel een verbod op het plaatsen van een mijnbouwinstallatie geldt, behoudens ontheffing. De wettelijke toetsingscriteria voor bedoelde
ontheffing zijn zeer beperkt en hebben alleen betrekking op het belang van elektriciteitsopwekking (van de exploitant van het windenergiepark) alsmede op veiligheid.
Andere belangen (bijvoorbeeld die van andere activiteiten dan windenergie) worden
niet meegewogen. NOGEPA verzoekt een en ander te verduidelijken.

Zie beantwoording deelzienswijzen 022-38 en 022-49 t/m 022-53.

Nee

022

58

PNZ
Ten aanzien van het gestelde op pagina 120 onder het kopje “Installaties zijn offshorebestendig en veilig” wordt nog het navolgende opgemerkt. Voor activiteiten die onder
de Mijnbouwwet- en regelgeving vallen, zijn de vereisten ten aanzien van mijnbouwinstallaties wettelijk verankerd en geen onderdeel van enige vergunningaanvraag. Wel
kent het Mijnbouwbesluit in artikel 55 de figuur van de instemming van de minister van
EZK met de plaatsing van een uitsluitend voor winning bestemde mijnbouwinstallatie.
In dat kader wordt getoetst aan verschillende technische eisen. Graag verzoekt NOGEPA
om in de definitieve tekst van het Programma Noordzee te benadrukken dat een en
ander voor koolwaterstoffen, alsook voor CO₂-opslag, reeds uitputtend is geregeld in
het Mijnbouwrecht.

Zie beantwoording deelzienswijzen 022-38 en 022-49 t/m 022-53.

Nee

022

59

PNZ
Ten aanzien van de duur van de vergunning (pagina 120) merkt NOGEPA nog op dat
binnen het Mijnbouwrecht een vergunning voor de activiteit (bijvoorbeeld gaswinning)
voor onbepaalde tijd wordt verleend. Vervolgens dient die winning plaats te vinden
door een door de minister van EZK goedgekeurd winningsplan. Deze winningsplannen
kennen in beginsel een beperkte duur die is gekoppeld aan de tijd die naar verwachting
nodig is om de koolwaterstoffen te winnen. De ontheffing en/of instemming om ergens
op de Noordzee een mijnbouwinstallatie te plaatsen, is meestal niet aan een andere
duur gekoppeld. Deze instemming geldt in beginsel voor zo lang de winning op grond
van de winningsvergunning en het winningsplan kan plaatsvinden. Zodra de winning
wordt gestaakt, regelt de Mijnbouwwet dat de mijnbouwinstallatie dient te worden
verwijderd overeenkomstig een door de minister van EZK goed te keuren verwijderingsplan. Graag verzoekt NOGEPA om in de definitieve versie van het Programma Noordzee
te duiden dat het stelsel op grond van de Mijnbouwwet afwijkend is en prevaleert.

Zie beantwoording deelzienswijzen 022-38 en 022-49 t/m 022-53.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 158

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

60

PNZ
Ten aanzien van de opruimplicht en financiële zekerheid als vermeld op pagina 120 OPN
geldt op grond van de Mijnbouwwet een afwijkend regime. Ook voor CO₂-opslag is een
afwijkend regime bepaald. Graag verzoekt NOGEPA om één en ander in de tekst te
verduidelijken.

Zie beantwoording deelzienswijzen 022-38 en 022-49 t/m 022-53.

Nee

022

61

PNZ
Op pagina 121 OPN wordt in paragraaf 10.4 gesteld: “Bij het zoeken naar ruimte voor
kabels en leidingen (inclusief interconnector- en telecommunicatiekabels) wordt,
rekening houdend met de aansluiting aan landzijde (…)”. NOGEPA verzoekt om deze zin
aldus aan te passen: “Bij het zoeken naar ruimte voor kabels en leidingen (inclusief
interconnector- en telecommunicatiekabels alsook olie- en gasleidingen alsmede CO₂
transportleidingen) wordt, rekening houdend met de aansluiting aan landzijde (…)”.

Er wordt in de tekst al gesproken over leidingen. Toevoeging van het soort leidingen is
overbodig.

Nee

022

62

PNZ
Ten aanzien van het sub 4 gestelde op pagina 121 OPN betreffende het compenseren
van extra kosten, vraagt NOGEPA zich af op welke juridische grondslag deze compensatie wordt gebaseerd in het geval van kabels en leidingen die op grond van de
Mijnbouwwet (en niet op grond van de Waterwet en/of de Wet beheer
Rijkswaterstaatswerken) worden aangelegd. Naar de mening van NOGEPA dient het sub
4 gestelde preciezer te worden geformuleerd.

Het kader in paragraaf 10.4 is ingegeven door de sterke groei van het aantal aan te
leggen hoogspanningskabels. Het doel van het kader is om voorkeur te kunnen geven
aan tracés voor kabels en leidingen die zo min mogelijk beslag leggen op economisch
winbare zandvoorraden. Stap 4 van het kader schrijft een mogelijke (geldelijke)
compensatie voor op privaatrechtelijke grondslag indien extra kosten moeten worden
gemaakt omdat zandwinning door de aanleg van kabels of leidingen moet uitwijken
naar een andere locatie. De juridische grondslag is hiervoor het eigendomsrecht van de
Staat. De zienswijze geeft geen aanleiding tot aanpassing van de tekst.

Nee

022

63

PNZ
In paragraaf 10.5.1 staat vermeld: “Daarbij zijn activiteiten van nationaal belang
benoemd waaraan het kabinet prioriteit geeft.” Het is van belang dat ook de winning
van koolwaterstoffen hieronder uitdrukkelijk wordt geschaard. Immers, de activiteiten
van algemeen belang zijn ontleend aan de NOVI. Daarin staat als nationaal belang
vermeld: “11. Realiseren van een betrouwbare, betaalbare en veilige energievoorziening, die in 2050 CO₂-arm is, en de daarbij benodigde hoofdinfrastructuur.” Olie- en
gaswinning draagt vooralsnog (en zeker gedurende de looptijd van het Programma
Noordzee) bij aan een betaalbare en betrouwbare energievoorziening en dient derhalve
als activiteit van nationaal belang te worden aangemerkt en expliciet te worden erkend.
Dit klemt te meer nu offshore olie- en gaswinning in hoofdstuk 5 OPN slechts impliciet
als activiteit van nationaal belang wordt aangemerkt. Het is echter van belang dit
expliciet tot uitdrukking te laten komen, omdat bij de toepassing van afwegingskaders
en belangenafwegingen activiteiten van nationaal belang een groter gewicht krijgen.
Het voor de eerste en tweede maal vermelden dat olie- en gaswinning van nationaal
belang is op pagina 123 OPN onder “Uitgangspunten” en op pagina 125 OPN, lijkt
NOGEPA gezien de inhoud van de eerdere hoofdstukken rijkelijk laat. Dit klemt te meer
nu het regime van de Mijnbouwwet- en regelgeving in deze mede in ogenschouw dient
te worden genomen.

De winning van olie en gas staat expliciet vermeld als nationaal belang in het PNZ in
paragraaf 10.5.2 Reikwijdte en uitgangspunten van het afwegingskader en eveneens in
tabel 10.3: Onderlinge afstemming van activiteiten van nationaal belang.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 159

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

64

PNZ
Ten aanzien van de tekst op pagina 122 OPN onder het kopje “Status en toepassing van
het afwegingskader” merkt NOGEPA nog het volgende op. Het afwegingskader in het
Ontwerp Programma Noordzee is weliswaar een beleidsregel, mede ten aanzien van de
vergunningverlening op grond van de Mijnbouwwet, doch het is tevens een feit dat ten
aanzien van mijnbouwactiviteiten de bevoegdheden in de Mijnbouwwetgeving leidend
zijn. NOGEPA vraagt zich af of in deze voldoende is getoetst of dit afwegingskader
aansluit bij deze bevoegdheden. Kan bijvoorbeeld de minister van EZK bij het verlenen
van de verschillende vergunningen dat afwegingskader in alle gevallen toepassen?
Overigens valt het bijvoorbeeld op dat het afwegingskader slechts bedoeld lijkt te zijn
voor vergunningverlening. NOGEPA leidt daaruit a contrario af dat het afwegingskader
kennelijk niet relevant is bij andere besluiten op grond van de Mijnbouwwet, zoals
instemmings- en goedkeuringsbesluiten. NOGEPA verneemt graag of haar visie in deze
correct is.

Het afwegingskader ziet op toepassing aan de internationale en Europese kaders, zoals
de Kaderrichtlijn Water, Kaderrichtlijn Mariene Strategie, Vogel- en Habitatrichtlijn en
het Verdrag van Malta. Het afwegingskader ziet op onder andere het ruimtegebruik, de
ecosysteembenadering en het voorzorgsprincipe. Daar waar relevant zal dit kader
worden toegepast, waarbij opgemerkt wordt dat de toetsen wel volgtijdelijk, maar niet
noodzakelijkerwijs allemaal worden doorlopen (zie hiervoor ook de figuur in paragraaf
10.5.3 van het PNZ waarin de vijf toetsen van het afwegingskader staan weergegeven).
Zie tevens beantwoording deelzienswijzen 022-38.

Nee

022

65

PNZ
Op pagina 126 OPN staat onder het kopje “Toets 2: Locatiekeuze, beoordeling
ruimtegebruik en vergunningtermijn” vermeld: “Binnen de 12-mijlszone worden geen
zichtbare permanente werken (…) toegestaan.” NOGEPA is niet duidelijk hoe deze
passage zich verhoudt tot het gestelde in de Mijnbouwwet- en regelgeving en vraagt
om verduidelijking.

Zoals ook te lezen op in paragraaf 10.5.3 De vijf toetsen van het afwegingskader onder
‘Toets 2: Locatiekeuze, beoordeling ruimtegebruik en vergunningstermijn’:
“Uitzonderingen daarop zijn permanente werken behorend bij activiteiten van nationaal
belang. Deze kunnen worden toegestaan in de 12-mijlszone, wanneer er geen redelijke
alternatieve locaties zijn en er geen significante effecten optreden op de bescherming
van de kust.” Dit betekent dat indien een gasveld zich binnen de 12 mijlszone bevindt
en deze niet kan worden aangeboord van buiten de 12-mijlszone, het platform binnen
de 12 mijlszone gerealiseerd kan worden, mits voldaan wordt aan de overige eisen.

Nee

022

66

PNZ
Medegebruik en schadevergoeding
Op pagina 126 OPN staat onder het kopje “Meervoudig ruimtegebruik waar mogelijk”
vermeld: “(…) Het gaat daarbij alleen om schade van individuele gebruikers, die zij
redelijkerwijs niet zelf kunnen dragen en die buiten het normaal maatschappelijk risico
valt.” NOGEPA is er niet mee bekend dat in het schadevergoedingsrecht waarop de
aangehaalde zin lijkt te zijn gebaseerd, de draagkracht van de benadeelde partij een rol
behoort te spelen. NOGEPA vraagt om een nadere juridische onderbouwing in dit
verband.

Hier gaat het over de nadeelcompensatieregeling van het ministerie van IenW in het
kader van de Waterwet. Als op grond van de Waterwet een rechtmatig besluit leidt tot
schade door een derde kan een beroep gedaan worden op de nadeelcompensatie
regeling van het ministerie van IenW. Om voor nadeelcompensatie in aanmerking te
komen, gelden echter een aantal criteria.

Nee

022

67

PNZ
Beheer – Gas: Mijnbouwplatforms en infrastructuur
Op pagina 65 OPN staat vermeld: “Zoveel mogelijk bundelen en opruimen van kabels
en leidingen op de Noordzee is daarbij uitgangspunt.” Dit is incorrect voor leidingen die
onder de Mijnbouwwet vallen en NOGEPA verzoekt hierbij een en ander te verduidelijken (zie ook sub 45 en verder van onderhavige zienswijze).

Kabels en pijpleidingen worden in beginsel schoon en veilig achtergelaten. In het
Mijnbouwbesluit en in de Mijnbouwregeling is voorzien in een afweging van belangen
aan de hand van criteria die zien op de doelmatigheid van het gebruik van de ruimte, de
gevolgen voor het milieu, de veiligheid en doelmatigheid van kosten. De minister van
EZK kan aan de hand van deze afweging alsnog (gedeeltelijke) verwijdering van de
kabels of leidingen voorschrijven.

Nee

022

68

PNZ
Op pagina 65 OPN staat in paragraaf 5.4.2 vermeld: “Rijkswaterstaat verkent in het
voortraject van een vergunningaanvraag, in overleg met de initiatiefnemer, verschillende mogelijke tracés en maakt van elke variant de consequenties inzichtelijk (…).” Is in
dit verband de rol van Rijkswaterstaat juist beschreven? Bepaalt Rijkswaterstaat (en niet
EZK) hoe een tracé loopt?

De aangehaalde tekst heeft betrekking op kabels en leidingen die niet onder de
Mijnbouwwet maar onder de Waterwet vallen. Wat betreft leidingen valt hierbij te
denken aan transportleidingen die niet verbonden zijn met mijnbouwinstallaties.
Rijkswaterstaat is, namens de minister van IenW, bevoegd gezag voor wat betreft deze
watervergunningen en verkent derhalve, in samenspraak met initiatiefnemer en in
overleg met onder andere het ministerie van EZK, de mogelijke tracés.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 160

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

69

PNZ
Tot slot staat op pagina 65 OPN vermeld: “De Mijnbouwwet verplicht de eigenaar om
binnen vier weken na de buitenwerkingstelling van een kabel of pijpleiding een melding
te doen. Dit om de minister van EZK kennis te laten nemen van het buiten werking zijn
van de desbetreffende kabel of pijpleiding. De minister van EZK is dan in de gelegenheid
om de eigenaar te verplichten tot het verwijderen van een kabel of pijpleiding
overeenkomstig het daartoe opgestelde beoordelingskader.” NOGEPA verzoekt deze
passage als volgt aan te passen: “De Mijnbouwwet verplicht de eigenaar om binnen vier
weken na het buitenwerking zijn van een kabel of pijpleiding een melding te doen. Dit
om de minister van EZK kennis te laten nemen van het buiten werking zijn van de
desbetreffende kabel of pijpleiding. De minister van EZK is dan in de gelegenheid om de
eigenaar al dan niet te verplichten tot het verwijderen van een kabel of pijpleiding
overeenkomstig het afwegingskader dat in het Mijnbouwbesluit zal worden
opgenomen.”

De tekst is in lijn met uw voorstel aangepast als volgt: “De Mijnbouwwet verplicht de
eigenaar om binnen vier weken na het buitenwerking zijn van een kabel of pijpleiding
een melding te doen. Dit om de staatssecretaris van EZK kennis te laten nemen van het
buiten werking zijn van de desbetreffende kabel of pijpleiding. In het Mijnbouwbesluit
en in de Mijnbouwregeling is voorzien in een afweging van belangen aan de hand van
criteria die zien op de doelmatigheid van het gebruik van de ruimte, de gevolgen voor
het milieu, de veiligheid en doelmatigheid van kosten. De minister van EZK kan aan de
hand van deze afweging een (gedeeltelijke) verwijdering van de kabels of leidingen
voorschrijven. Hierbij wordt opgemerkt dat in beginsel kabels en leidingen schoon en
veilig worden achtergelaten.”

Ja

022

70

PNZ
Systeemintegratie en Veiligheid in verband met windparken
Op pagina 68 OPN staat ten aanzien van cumulatieve risico’s van windparken voor
scheepvaarveiligheid het navolgende vermeld: “Het gaat onder andere om verkeersbegeleiding op zee, extra toezicht en handhaving, extra sensoren zoals radar voor een
beter actueel beeld van de verkeersbewegingen op zee, extra noodsleephulp en meer
capaciteit voor Search and Rescue (SAR) en oliebestrijding.” Dit beleid lijkt te beperkt
geformuleerd door alleen de scheepvaartveiligheid in ogenschouw te nemen. Immers,
de cumulatieve risico’s voor de veiligheid gelden ook voor windparken en platforms,
omdat tegen deze installaties aan wordt gevaren, inclusief de risico’s voor het personeel
die aanvaringen met zich brengen. Gemiddeld wordt er eens in de vier jaar een olie- en/
of gasplatform aangevaren. Hierbij verzoekt NOGEPA om tevens voldoende aandacht te
besteden aan de verhoogde aanvaringsrisico’s die olie- en gasplatforms lopen als
gevolg van een steeds drukker wordende Noordzee. Wellicht ten overvloede wordt in
dit verband nog verwezen naar hetgeen sub 6.13-6.16 is gesteld ten aanzien van de
Afspraken over handhaving en veiligheid in het Akkoord voor de Noordzee (pagina 30
en 31).

Bestaande en nieuwe vaste objecten worden geanalyseerd in combinatie met
scheepvaartverkeer. Dit wordt als input gebruikt bij studies naar veiligheidsrisico’s. Het
risico wordt weergegeven in kans op aanvaringen totaal, schip-schip en schip-object
maal het effect.

Nee

022

71

PNZ
Meteorologische en hydrologische informatievoorziening
Op pagina 83 en 84 OPN wordt ten aanzien van meteorologische en hydrologische
informatievoorziening gesteld dat het huidige meetnetwerk dreigt te eroderen. Deze
passage lijkt wat zwaar aangezet. Immers, ontmantelingsplannen van olie- en
gasplatforms worden lang van tevoren bekend gemaakt. Het is in dergelijke situaties
van belang dat tijdig acties worden ondernomen, bijvoorbeeld door het KNMI. Tot
heden zijn er steeds genoeg alternatieve platforms dan wel windparken voorhanden
waarop weerstations kunnen worden herplaatst. De “probleemsituaties” die de
komende jaren worden verwacht, zijn reeds in kaart gebracht en alternatieve locaties
zijn inmiddels gecommuniceerd met het KNMI.

Ontmantelingsplannen zijn niet altijd ruim van te voren bekend. Daarnaast is een
alternatief in de zin van een andere mijnbouwinstallatie tijdelijk en gelet op de
verhuiskosten die dat met zich meebrengt kan de vraag worden gesteld of dit wenselijk
is en op wie deze kosten kan worden verhaald. In het noordelijk deel zijn er naast de
huidige mijnbouwinstallaties geen alternatieven.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

161

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

72

PNZ

Inderdaad geldt dit alleen voor door het KNMI goedgekeurde apparatuur voor
meteorologisch en oceanografische waarnemingen. Dit is aangepast in hoofdstuk 7.7
‘Meteorologische en hydrologische informatievoorziening’ van het PNZ.

Ja

Verder is de passage op pagina 83 OPN onjuist geformuleerd waarin wordt gesteld: “De
basis voor deze constructie ligt in het Mijnbouwbesluit (artikel 52, derde lid). Daarin is
bepaald dat een mijnbouwinstallatie kan worden voorzien van apparatuur om
waarnemingen te doen.” Deze zin suggereert dat in het Mijnbouwbesluit de basis ligt
voor alle apparatuur. Het betreft in het besluit echter alleen de weerstations en niet de
overige apparatuur van Rijkswaterstaat, LVNL en de Kustwacht.
Overigens is NOGEPA verheugd dat sinds ongeveer een half jaar de toekomstige
informatie behoefte in onderlinge samenwerking en met een gecoördineerde en
planmatige aanpak door de overheid wordt uitgewerkt.
022

73

PNZ
Onderhoudszone kabels en leidingen
Ten aanzien van de onderhoudszone van kabels en leidingen brengt NOGEPA graag nog
het volgende onder de aandacht. Indien met de term “medegebruik” tevens wordt
begrepen dat medegebruik boven bestaande en toekomstige infrastructuur wordt
toegestaan, dan verzoekt NOGEPA alsdan om rekening te houden met de onderhoudszones van 500 meter en ook dat overigens geen hinder ontstaat. Extra kosten voor
surveys en dergelijke dienen alsdan te worden vergoed door de medegebruiker.
NOGEPA verzoekt het voorgaande expliciet in de definitieve tekst van het Programma
Noordzee op te nemen.

Onderhoudszones van kabels en leidingen blijven gevrijwaard van medegebruik
activiteiten. Zie gebiedspaspoort Borssele ter illustratie. De onderhoudszone blijft 500
meter zoals in hoofdstuk 9.2, paragraaf kabels en leidingen, staat verwoord.

Nee

022

74

PNZ

De tekst in het uitvoeringsprogramma (hoofdstuk 12.2) van het PNZ is conform uw
voorstel aangepast: de jaartallen zijn aangepast naar 2021 en IenW is vervangen door
EZK.

Ja

Uitvoeringsprogramma
Hetgeen op pagina 137 OPN staat vermeld bij Onderwerp 39: Olie- en gaswinning
alsmede onderwerp 44: CO2-opslag lijkt gedateerd. Immers, tegen de tijd dat het
Programma Noordzee definitief wordt vastgesteld en gepubliceerd, zijn deze acties
reeds voltooid. Verder bevreemdt het NOGEPA dat bij Onderwerp 39 als “trekker” staat
vermeld: “I&W”, terwijl EZK de trekker is voor onderwerp 44 en beiden in essentie
identiek lijken.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 162

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

75

PNZ

De tekst is in lijn met uw voorstel als volgt gewijzigd: “De norm is dat deze schoon en
veilig worden achtergelaten, tenzij de staatssecretaris van EZK de eigenaar verplicht tot
verwijdering. Opruiming kan bijvoorbeeld wenselijk zijn als oude kabels en leidingen in
de weg liggen bij ander gebruik van de zeebodem. In het Mijnbouwbesluit en de
Mijnbouwregeling zal worden opgenomen dat de staatssecretaris van EZK daartoe een
afweging van belangen maakt aan de hand van een viertal criteria: de doelmatigheid
van het gebruik van de ruimte, de gevolgen voor het milieu, de veiligheid en doelmatigheid van kosten. Van kabel- en leidingeigenaren zal worden gevraagd om bij het
afmelden van een kabel of pijpleiding de benodigde informatie aan te leveren voor deze
afweging. De staatssecretaris van EZK kan aldus in voorkomende gevallen de eigenaar
alsnog verplichten een kabel of pijpleiding die buiten werking is gesteld, (gedeeltelijk) te
verwijderen overeenkomstig een verwijderingsplan.”

Ja

Bijlage 2 Onderverdeling regimes opruimplicht
NOGEPA is van mening dat de tekst van de tabel op pagina 141 OPN geactualiseerd
dient te worden. In de tweede kolom staat vermeld: “De norm is dat deze schoon en
veilig worden achtergelaten, tenzij de minister van Economische Zaken en Klimaat de
eigenaar verplicht tot verwijdering. Opruiming kan wenselijk zijn als oude kabels en
leidingen in de weg liggen bij ander gebruik van de zeebodem. Hiervoor is een
beoordelings-methodiek ontwikkeld die behalve naar hinder voor ander gebruik ook
kijkt naar veiligheid, milieueffecten en kosten. Deze methodiek wordt van toepassing
middels een aanpassing van het Mijnbouwbesluit en de Mijnbouwregeling. Voor nieuwe
kabels en pijpleidingen onder de Mijnbouwwet kan met deze aanscherping van de
opruimplicht vooraf rekening worden gehouden.” NOGEPA stelt voor deze tekst aldus te
wijzigen: “De norm is dat deze schoon en veilig worden achtergelaten, tenzij de minister
van EZK de eigenaar verplicht tot verwijdering. Opruiming kan wenselijk zijn als oude
kabels en leidingen in de weg liggen bij ander gebruik van de zeebodem. In het
Mijnbouwbesluit en de Mijnbouwregeling zal worden vastgelegd dat de minister daarbij
een afweging van belangen maakt aan de hand van een viertal criteria dat aansluit bij
het Programma Noordzee: de doelmatigheid van het gebruik van de ruimte, de
gevolgen voor het milieu, de veiligheid op zee en doelmatigheid van kosten. Van
kabel- en leidingeigenaren zal worden gevraagd om bij het afmelden van een kabel of
pijpleiding de benodigde informatie aan te leveren voor deze afweging. Hiervoor heeft
de industrie tezamen met EBN een onderbouwingsmethodiek ontwikkeld.”
022

76

PNZ
Overigens is op pagina 141 OPN de navolgende zin ten aanzien van platforms onjuist:
“Er geldt altijd een opruimplicht voor een platform. Hiervoor geldt een bankgarantie.”
Het is niet zo dat daarvoor (in alle gevallen) een bankgarantie geldt. Op grond van de
Mijnbouwwet is een stelsel van financiële zekerheid geregeld (middels de zogeheten
“Decommissioning Security Agreements”). NOGEPA suggereert om naar dit stelsel in
deze te verwijzen.

Het gaat hier om een verwijzing naar de Waterwet (zie eerste kolom tabel) en niet de
Mijnbouwwet. In de Waterwet geldt een bankgarantie.

Nee

022

77

PNZ
Bijlage 4
Op pagina 143 OPN staat vermeld: “Andersom geldt dat mijnbouw- en/of CCSondernemingen bij mogelijke of voorgenomen nieuwe activiteiten en/of mogelijke of
voorgenomen wijzigingen van bestaande activiteiten binnen in het Programma
Noordzee aangewezen windenergiegebieden in overleg treden met het ministerie van
Economische Zaken en Klimaat en/of de betreffende (toekomstige) windparkexploitant.” NOGEPA vraagt zich af hoe alsdan wordt omgegaan met de veiligheidszone van 5
NM rond productieplatforms. Ditzelfde geldt ten aanzien van hetgeen is gesteld onder
het tweede bullet point op pagina 143 OPN: “Specifiek voor mijnbouw en/of CCS wordt,
binnen de gebieden waar het nieuwe windpark kosten efficiënt gebouwd kan worden,
gezocht naar locaties waar de ruimtelijke spanning met mijnbouw en/of CCS zo beperkt
mogelijk is. Hierbij wordt rekening gehouden met de actuele status van de aanwezige
prospects (zoals bekend bij EZ/TNO), bestaande mijnbouw- en CCS-installaties en
aanwezige transportleidingen.” NOGEPA verzoekt aan deze laatste opsomming nog toe
te voegen: “alsmede redelijk te verwachten leidingtracés.” Immers, als aanwezige
prospects worden meegewogen, dan dient ook rekening te worden gehouden met
toekomstige leidingen naar deze prospects. Ditzelfde geldt eveneens ten aanzien van
het gestelde onder het vierde bullet point.

Door vroegtijdig in gesprek te gaan over meervoudig ruimtegebruik zal er een passende
oplossing gevonden moeten worden voor co-existentie. Dat geldt ook voor praktische
zaken als een veiligheidszone rond productieplatforms.
De tekst in Bijlage 4 is als volgt aangepast: “Specifiek voor mijnbouw en/of CCS wordt,
binnen de gebieden waar het nieuwe windpark kosten efficiënt gebouwd kan worden,
gezocht naar locaties waar de ruimtelijke spanning met mijnbouw en/of CCS zo beperkt
mogelijk is. Hierbij wordt rekening gehouden met de actuele status van de aanwezige
prospects (zoals bekend bij EZ/TNO), bestaande mijnbouw- en CCS-installaties en
aanwezige transportleidingen, alsmede geplande of redelijk te verwachten
leidingentracés.”

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 163

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

022

78

Aanvullende opmerkingen betreffende het Ontwerp Nationaal Water Programma
2022-2027
Op pagina 187 OPN staat onder het kopje “Kabels en leidingen”, paragraaf
“Opruimplicht” vermeld: “Een deel van de kabels en leidingen in de rijkswateren is niet
meer in gebruik. Deze moeten in principe worden opgeruimd. Dit is op verschillende
manieren geregeld. (…) In de Mijnbouwwet is geregeld dat de minister van IenW
opdracht kan geven om de kabels en leidingen op te ruimen. Per geval wordt een
afweging gemaakt tussen de effecten op milieu, veiligheid en ruimtebeslag ten opzichte
van de kosten en risico’s die met opruimen zijn gemoeid. Dat gebeurt op de Noordzee
aan de hand van de “Checklist opruimplicht kabels en leidingen” die is opgenomen in
het Programma Noordzee (bijlage). Buiten gebruik gestelde leidingen die niet worden
opgeruimd, moeten door de eigenaar worden gereinigd en jaarlijks geïnspecteerd.”
Deze passage bevat een veelheid aan onjuistheden, waaronder (1) het onderscheid in
regimes onder de Waterwet respectievelijk de Mijnbouwwet als bedoeld sub 45 van
deze zienswijze expliciet wordt gemaakt (er geldt geen beginselplicht tot opruimen
onder de Mijnbouwwet), (2) de minister IenW dient te worden vervangen door de
minister EZK, (3) er dient te worden gecorrigeerd dat leidingen niet jaarlijks worden
geïnspecteerd, doch frequent worden geïnspecteerd, afhankelijk van de specifieke
omstandigheden van het geval die aan de orde zijn en (4) dienen de afwegingscriteria in
lijn met het Mijnbouwbesluit te worden geformuleerd. Graag verzoekt NOGEPA deze
passage geheel te herzien.

Uw voorstel wordt is volgt overgenomen in het NWP: ‘Voor kabels en leidingen die zijn
aangelegd in het kader van de Mijnbouwwet geldt dat deze in beginsel schoon en veilig
worden achtergelaten. In het Mijnbouwbesluit en in de Mijnbouwregeling is voorzien in
een afweging van belangen aan de hand van criteria die toezien op de doelmatigheid
van het gebruik van de ruimte, de gevolgen voor het milieu, de veiligheid en doelmatigheid van kosten. De staatssecretaris van EZK kan aan de hand van deze afweging een
(gedeeltelijke) verwijdering van de kabels en leidingen voorschrijven. Voor leidingen
geldt dat buiten werking gestelde leidingen die niet worden opgeruimd, door de
beheerder moeten worden gereinigd en periodiek geïnspecteerd.’

Ja

023

1

Namens de Waddenzeehavens maak ik graag gebruik van de gelegenheid om een
zienswijze op beide ontwerpen te geven.
In deze zienswijze wil ik een aantal punten onder uw aandacht brengen:
1. Governance Waddengebied serieus nemen;
2. vaargeul Harlingen-Kornwerderzand onderhouden op de huidige breedte en diepte;
3. twee verzoeken over het hoofdstuk Scheepvaart en Kanalen en
4. programma Noordzee.

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse in en reactie op het NWP. Uw reactie en de
door u aangestipte punten worden ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 164

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

023

2

1. Govenance Waddengebied serieus nemen
In 2020 heeft u nieuwe afspraken over de governance van het Waddengebied gemaakt.
De minister van IenW heeft hierin een coördinerende rol voor de Agenda voor het
Waddengebied 2050 (hierna: de Agenda) bij andere rijkstrajecten. Bij de totstandkoming van het NWP en het programma Noordzee hebben de havens de indruk dat IenW
deze rol niet pakt. Allereerst staan de havens volledig achter het advies van het
Omgevingsberaad Waddengebied (hierna: Omgevingsberaad) op de 90% versie van het
NWP (zie bijlage). De inhoud van het advies is de vertaling van de kaders uit de Agenda
naar het NWP met een set van 16 maatregelen.
Uw voorganger heeft op 3 december 2020 in het Bestuurlijk Overleg Waddengebied
(BOW), zonder enig voorbehoud, met dit advies ingestemd. Instemmen in het BOW met
een advies van het Omgevingsberaad betekent dat alle daarin deelnemende stakeholders en alle ‘Waddenoverheden’ het met elkaar eens zijn en wij verwachten dat aan het
advies ook uitvoering wordt gegeven. Inmiddels heeft u het Omgevingsberaad laten
weten dat u nagenoeg geen opvolging aan het advies het Omgevingsberaad geeft en
dat u geen maatregelen toevoegt aan hetgeen in het Ontwerp-NWP is opgenomen,
omdat dit geld zou kosten. Wij hebben hierop geen inhoudelijke toelichting ontvangen.

De uitvoering van de Agenda voor het Waddengebied wordt wel degelijk serieus
genomen. In het kader van de Agenda wordt samen met verschillende stakeholders uit
het Waddengebied gewerkt aan een eerste Uitvoeringsprogramma 2022-2026 waarin
meer dan 20 initiatieven nader worden uitgewerkt. Wel is het zo dat niet alles kan of
niet alles direct kan. Beschikbare budgetten nopen tot keuzes. Een eerste nog niet
complete versie is onlangs besproken in het Omgevingsberaad Waddengebied (OBW).
Overigens wordt het OBW ook steeds meer benut om advies te krijgen over belangrijke
zaken die spelen in het Waddengebied, zoals de aanlanding van energiekabels door de
Waddenzee.

Nee

Vanuit de Waddenzeehavens zijn er positieve ervaringen met de dialoog in de nieuwe
governancestructuur en de projectorganisatie van de Agenda. Bovenstaande doet
echter uitstralen, dat het departement de uitvoering van de Agenda niet serieus neemt.
Wij willen graag in samenwerking met Rijkswaterstaat en de partners die instemmingsverklaring van de Agenda ondertekenden, de voorstellen en maatregelen uit het
Omgevingsberaad advies uitwerken. Daarom willen wij u vragen om u sterk te maken
voor een positieve houding van het gehele departement, zodat we de voorstellen van
het Omgevingsberaad samen kunnen realiseren, met inbegrip van de financiering. Dit is
absoluut noodzakelijk om het in ontwikkeling zijnde uitvoeringsprogramma van de
Agenda handen en voeten te geven. Wij stellen voor dat u de doorwerking van het
advies in het NWP nogmaals in het BOW agendeert voordat u het NWP definitief
vaststelt.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 165

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

023

3

2. Vaargeul Harlingen-Kornwerderzand
De Agenda is duidelijk over het moment waarop streefdiepten en streefbreedten
worden aangepast. In het NWP wordt hier van afgeweken, door al in 2023 te beslissen
over de streefdiepte.
In het verleden heeft uw voorganger deze lijn steeds gesteund, maar het departement is
daar bij herhaling op terug gekomen. Daarom besteedt het advies van het
Omgevingsberaad over de Agenda daar een aparte paragraaf aan: ‘Het
Omgevingsberaad constateert dat er te weinig recht wordt gedaan in de Agenda in de
wijze waarin wordt gesproken over de bereikbaarheid van havens.’ Bij de behandeling
van de Agenda, wilde het departement van IenW de koppeling van de bereikbaarheid
(op diepte en breedte houden van de vaargeulen) aan het NWP schrappen. Met steun
van het Omgevingsberaad heeft het BOW onder leiding van uw voorganger op 9 juli
2020 besloten om de Agenda en het NWP juist wél te koppelen. Dit geeft namelijk
eenduidigheid en meerjarige zekerheid over de bereikbaarheid van de waddenzeehavens. In het najaar van 2020 bleek dat uw departement het garanderen van de
bereikbaarheid van de havens met voetnoten onderuit wilde halen. Via een advies van
het Omgevingsberaad (over de 90% versie van het NWP), is in het BOW van 3 december
2020 opnieuw over de bereikbaarheid met uw voorganger gesproken en werd besloten
om de voetnoten te schrappen. Opnieuw nam de minister van IenW het advies van het
Omgevingsberaad over. Met die toezegging hebben de havens op 2 februari 2021 de
instemmingverklaring van de Agenda ondertekend. De Waddenzeehavens waren
daarom verbaasd dat een maand later in het Ontwerp NWP de voetnoot over de
vaargeul Harlingen-Kornwerderzand weliswaar was geschrapt, maar dat het departement de inhoud in de hoofdtekst had geplaatst. Daarmee gaf het departement opnieuw
geen invulling aan de afspraken uit de Agenda. Dit leidde er toe dat de bereikbaarheid
van de vaargeul Harlingen-Kornwerderzand in het BOW van 24 juni jl. ten derde male
moest worden besproken, met als resultaat dat de minister van IenW opnieuw bevestigt
dat zij staat voor bereikbaarheid, dat de afspraken worden nagekomen en dat het
departement binnen enkele weken de aanpassing met instemming van de havens (en
de gemeente Harlingen) zou aanpassen. Wat ons betreft kan de betreffende passage
gewoon geschrapt worden, maar tot op heden is er nog altijd geen voorstel vanuit het
departement gedaan, vandaar dat wij in deze zienswijze u nogmaals op deze omissie
wijzen en spreken ons ongenoegen uit over deze manier van werken.

De tekst is op basis van deze zienswijze aangepast conform de Agenda voor het
Waddengebied en het advies van het Omgevingsberaad Waddengebied.

Ja

023

4

3. Scheepvaart en kanalen
Het NWP wil sturen op het in stand houden, uitbreiden en goed verknopen van de
nationale, regionale en lokale (vaar)wegen en het verbeteren van de (multi)modale
knooppunten. Daar spreekt ambitie uit en daar willen de Waddenzeehavens graag aan
meewerken.

Hartelijk dank voor uw reactie. Samenwerking tussen de verschillende overheden, met
maatschappelijke organisaties en marktpartijen is een belangrijke voorwaarden voor
doeltreffend Rijkswater- en Rijksvaarwegbeheer.

Nee

023

5

Wij merken op dat het voorstel om de zeesluis van Delfzijl te vergroten, in uw reactie op
het advies van het Omgevingsberaad is gebaseerd is op sterk verouderde informatie. U
schrijft dat een MKBA uit 2006 negatief was. In 2016 is volgens een door IenW
ontwikkelde methode (ROBAMCI) een MKBA uitgevoerd. Daarin bleek de MKBA
neutraal tot licht positief. De MKBA was zeer uitgebreid en bevatte ook een gevoeligheidsanalyse, waarin werd opgemerkt dat bij wijzigende economische omstandigheden
de MKBA zeer sterk positief zou zijn. Inmiddels zijn de deze economische omstandigheden gewijzigd. Daarom stellen wij voor om de ROBAMCI analyse opnieuw uit te voeren
en de vergroting van de zeesluis opnieuw te overwegen.

Er wordt u aangeraden dit verzoek in MIRT-verband aan te kaarten.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 166

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

023

6

Op de kaart 9 staan de hoofdvaarwegen aangegeven. De haven van Den Helder is een
Marinehaven en daarmee een haven van nationaal belang. Dat rechtvaardigt de
aanduiding als ‘Zeetoegangsgeul’. Ondertussen wordt in de regio gewerkt aan
vergroting van de zeesluis bij Kornwerderzand, de opwaardering van het van
Harinxmakanaal en Tjerk Hiddesluis. De vergroting van de sluis bij Kornwerderzand gaat
bijdragen aan toename van de goederenstroom en scheepvaart naar de havens in
Harlingen en Den Helder. Met dat perspectief vragen de Waddenzeehavens om de
vaargeulen Kornwerderzand-Harlingen en Kornwerderzand Den Helder als hoofdvaarwegen aan te duiden en zo uw ambitie in het Waddengebied ook zichtbaar te maken.

Uw voorstel is niet overgenomen. Het onderscheid hoofdtransportas, doorgaande en
overige hoofdvaarweg, en overige vaarweg is geïntroduceerd in het Tweede
Structuurschema Verkeer en Vervoer uit 1988 en nog steeds actueel. Daarom is
gekozen in kaart 9 voor de betreffende definitie voor de vaarweg.

Nee

023

7

4. Programma Noordzee
Het departement heeft pas na op 30 augustus 2021 in het Omgevingsberaad een
presentatie over het Ontwerp Programma Noordzee gegeven en onlangs is een
workshop over dit onderwerp uitgesteld. Dit is de reden dat er nog geen integraal
Omgevingsberaad-advies is uitgebracht, dat wel nodig is om een goed onderbouwde,
integraal afgewogen reactie te geven. Toch willen wij u enkele noties vanuit de
Waddenzeehavens meegeven:

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

023

8

De Agenda vormt het kader voor het Waddengebied en het Kabinet heeft daarmee
ingestemd. Wij verwachten dat deze kaders ook integraal in programma Noordzee
worden overgenomen. Denk daarbij aan de sleutelrol die Port of Den Helder en
Groningen Seaports moeten gaan vervullen bij de energietransitie.

Beleid voor de Waddenzee en Eems-Dollard is opgenomen in het NWP en valt buiten de
reikwijdte van het Programma Noordzee. Desalniettemin komen de havens van Den
Helder en Groningen aan de orde in paragraaf 9.5.6 Havens van het PNZ, waarin ook
wordt verwezen naar de Havennota 2020-2030.

Nee

023

9

Wat op de Noordzee gebeurt, heeft effect op de Waddenzee en op grote delen van
Noord-Nederland (incl. de Kop van Noord-Holland), maar ook omgekeerd. De ambities
van de Waddenzeehavens zijn op een integraal afgewogen manier in de Agenda
neergelegd en die moeten ook via programma Noordzee mogelijk gemaakt worden. Dat
is op een aantal punten onvoldoende gebeurd.

Naar aanleiding van het advies van het Omgevingsberaad Waddengebied op het
Ontwerp PNZ zijn de relaties tussen beleid voor de Noordzee en het Waddengebied in
de tekst op punten aangescherpt, in sommige gevallen was dit al voldoende opgenomen. Ook zijn die relaties in andere gevallen onderdeel van separate beleidsdocumenten, waaronder bijvoorbeeld de Kottervisie.

Nee

023

10

Programma Noordzee omschrijft de Waddenzee als een ‘overgangswater’. Dat is te zien
aan zowel de inhoud als het proces.
o Inhoud: De Waddenzee is door de IMO als Particular Sensitive Sea area aangemerkt,
maar het programma Noordzee maakt niet duidelijk wat dit voor de Noordzee betekent.
Ook is het opvallend dat het woord Werelderfgoed niet in het programma voorkomt.

In het PNZ worden de Wadden als kustwater omschreven en voor de Noordzee is in PNZ
als Missie E opgenomen (Duurzame en veilige Noordzee, oceanen en binnenwateren).
Voor de Noordzee betekent dit dat in 2030 in Nederland de ecologische draagkracht,
waterveiligheid en waterkwaliteit van mariene wateren in balans is met de vraag naar
hernieuwbare energie, voedsel, visserij en andere economische activiteiten. In 2050
geldt dit – met inbegrip van de zoetwatervoorziening – ook voor de rivieren, meren en
intergetijdegebieden (estuaria en wadden). Dat de Waddenzee Werelderfgoed is kwam
inderdaad nergens voor in het Ontwerp [PNZ]. In hoofdstuk 1.3 Ruimtelijke inkadering
is na Waddenzee ‘(Werelderfgoed)’ tussen haakjes toegevoegd naar aanleiding van uw
zienswijze.

Ja

023

11

o Proces: Ondanks herhaaldelijk verzoek is de dialoog met het Omgevingsberaad veel te
laat (30 augustus 2021) aangegaan en dat maakt het lastig om op dit moment in detail
te reageren op Programma Noordzee. Het Omgevingsberaad gaat op grond van de
gesprekken met uw departement een grondige analyse maken en op basis daarvan
treden wij graag met uw departement in overleg over wat bovenstaande punten voor
IenW en de Waddenzeehavens betekenen.

Inmiddels is het advies van het Omgevingsberaad Waddengebied op het Ontwerp PNZ
in oktober 2021 uitgebracht en is hierop gereageerd door het Rijk. In grote lijnen heeft
het advies niet tot aanpassing van het PNZ geleid, wel zijn tekstpassages over de
interrelaties tussen beleid voor de Noordzee en het Waddengebied op plekken
aangescherpt. Mogelijkheden tot nadere samenwerking zullen via het NZO / MONS
worden opgepakt.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 167

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

024

1

Onze reactie betreft met name hoofdstuk 16.9 Visstand en visserijbeheer op pag. 189
van het Ontwerpprogramma en betreft het volgende.
In het Ontwerp Nationaal Waterprogramma 2022-2027 wordt gewezen op de
samenwerking tussen de ministeries van LNV en van IenW m.b.t. de instelling van
visserijvrije zones. In verband hiermee hebben wij samen met Sportvisserij Nederland
zowel naar LNV zelf als ook naar de Tweede Kamer kenbaar gemaakt dat de generieke
maatregel die de minister van LNV hiervoor heeft aangekondigd) geen recht doet aan de
grote verschillen die er bestaan tussen de vele migratiepunten. Om die reden pleiten wij
voor maatwerk m.b.t. de voorwaarden die aan het instellen van visserijvrije zone’s
worden gesteld. Ook in het Landelijk Overleg Vis (LOV) is deze stellingname door ons
naar voren gebracht.
Over dit onderwerp is momenteel overleg gaande met LNV en wij gaan ervan uit dat de
resultaten van dit overleg zullen doorklinken in het Nationaal Waterprogramma
2022-2027.

Het ministerie van LNV en het ministerie van IenW werken samen aan beleid voor
Nee
verdere verbeteringen van de visserijvrije zones. Resultaten van het Landelijk Overleg
Vis over maatwerk bij voorwaarden voor instelling van visserijvrije zones worden daarbij
betrokken.

024

2

Onze reactie betreft met name hoofdstuk 16.9 Visstand en visserijbeheer op pag. 189
van het Ontwerpprogramma en betreft het volgende. […] In het Ontwerp Nationaal
Waterprogramma 2022-2027 wordt op pag. 189 verder gesproken over de samenwerking tussen LNV en IenW met als doel het “nadrukkelijker met elkaar in evenwicht
brengen van de positie en verantwoordelijkheid van de waterbeheerder voor de KRW en
de sturing van de visserij op basis van de Visserijwet”. NetVISwerk en OWV zijn van
oordeel dat voor het bereiken van de KRW-doelen de sport- en beroepsvisserij factoren
van ondergeschikt belang zijn. Veel belangrijker zijn in dit verband het herstel van een
goede bodemkwaliteit van waterlichamen en het tegengaan van emissies in die
wateren. Gezien het ondergeschikte invloed van sport- en beroepsvisserij op het
bereiken van de KRW-doelen zijn NetVISwerk en OWV van oordeel dat geen afbreuk
gedaan mag worden aan de rechten en plichten van de visrechthebbende, zoals die zijn
omschreven in de huidige Visserijwet en bijbehorende regelgeving.

Voor de uitoefening van de visserij is de Visserijwet kaderstellend. Binnen deze kaders
kan de visserij op een duurzame wijze worden uitgeoefend en worden bestandsbelangen van de verschillende vissoorten gewaarborgd. In sommige gevallen kan er sprake
zijn van situaties waarin de uitoefening van de visserij raakt aan doelstellingen zoals die
in KRW-verband zijn afgesproken. Dit kan dan bijvoorbeeld gaan om visuitzet, of
bijvoorbeeld om de visserij op snoekbaars op het IJsselmeer/Markermeer. Voor dit soort
specifieke situaties is het van belang dat de uitoefening van de visserij en de doelstellingen van de waterbeheerder met elkaar in evenwicht zijn.

Nee

025

1

In het Ontwerp Nationaal Water Programma 2022 – 2027 (ONWP) en in het bijzonder
de bijlage Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 (OPN), zijn verschillende
onderwerpen opgenomen die raken aan de hiervoor genoemde belangen. Om niet in
herhaling te vallen verwijst Nexstep naar de inhoud van de zienswijze die NOGEPA zal
indienen op het ONWP en het OPN.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

025

2

Nationaal Water Programma
- Pagina 108 ONWP, onder ‘Mariene natuur’’: in het ONWP is opgenomen dat een goede
milieutoestand op het Nederlandse deel van de Noordzee dichterbij komt, maar nog
niet is behaald. Nexstep doet de suggestie dat, indien mogelijk, bij infrastructuur in
kwetsbare gebieden voorrang wordt gegeven aan hergebruik boven aanleg van nieuwe
infrastructuur. Zo wordt bijgedragen aan het beperken van effecten van menselijke
activiteit en daarmee behoud van kwetsbare natuur, zodat een goede milieutoestand
eerder kan worde gerealiseerd.

Er wordt in deze paragraaf van het NWP verwezen naar het Programma Noordzee waar Nee
meer in detail afspraken gemaakt worden over het behoud, het herstel en het duurzaam
gebruik van de kwetsbare natuur, over de beperking van de effecten van menselijke
activiteiten, over het bereiken van een goede milieutoestand in relatie tot biodiversiteit,
en over de monitoring van de instandhouding. Specifieke benoeming van een maatregel
zoals hergebruik is in op deze plaats in het NWP niet passend.

025

3

Nationaal Water Programma

Het gaat hierbij om een periodieke monitoringsverplichting.

Ja

- Pagina 187 ONWP, onder ‘Opruimplicht’: het bevoegd gezag voor een eventuele
verwijdering van leidingen en kabels onder de Mijnbouwwet is de minister van
Economische Zaken en Klimaat. De monitoringsplicht onder de Mijnbouwwet die geldt
voor leidingen en kabels die schoon en veilig zijn achtergelaten, geldt als een periode
verplichting (niet een jaarlijkse).

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 168

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

025

4

Nationaal Water Programma
- Onder meer pagina 187 ONWP en pagina’s 9, 51, 61, 65 en 98 OPN: op verschillende
punten in het ONWP en OPN is opgenomen dat – kort gezegd – de voor gas- en
oliewinning benodigde infrastructuur na beëindiging van de activiteiten moet worden
verwijderd. Dat geldt echter niet voor alle gevallen en niet voor alle infrastructuur. Zo is
in bepaalde gevallen hergebruik van infrastructuur mogelijk, bijvoorbeeld wanneer een
uit geproduceerd gasveld geschikt wordt gemaakt voor de opslag van CO2. Daarnaast
hangt het er vanaf om wat voor soort Infrastructuur het gaat. Zo geldt voor platformen
die niet meer worden (her)gebruikt inderdaad een verwijderingsplicht (artikel 44
Mijnbouwwet), maar voor leidingen en kabels geldt een ander wettelijk regime.
Leidingen en kabels die onder de Mijnbouwwet vallen, mogen in beginsel schoon en
veilig gelegen worden achtergelaten, tenzij de minister van Economische Zaken en
Klimaat bepaalt dat ze na beëindiging van het gebruik moeten worden verwijderd
(artikel 45 Mijnbouwwet). Een wettelijk kader (in het Mijnbouwbesluit en de
Mijnbouwregeling) voor de afweging van daarmee verbonden belangen is thans in
voorbereiding. Nexstep stelt voor om de door NOGEPA voorgestelde tekstwijzigingen
op dit punt over te nemen (zie randnummers 45 tot en met 49 onder ‘Schoon en veilig
achterlaten van kabels en leidingen’ van de NOGEPA zienswijze).

De door NOGEPA voorgestelde wijzigingen en nuanceringen met betrekking tot
opruimplicht zijn behandeld, u wordt verwezen naar de beantwoording van de door
NOGEPA ingediende zienswijze 022.

Nee

025

5

Nationaal Water Programma
- Pagina 209 ONWP en pagina 57 e.v. OPN: vanwege de grootschalige opzet maakt de
huidige wet Windenergie op zee het onmogelijk om individuele windturbines op of in de
nabijheid van productieplatformen voor olie en gas op de Noordzee te instaleren. Het
plaatsen van individuele turbines kan een bijdrage leveren aan de elektrificatie van
dergelijke platformen en daarmee het reduceren van de uitstoot van CO2. Het zou goed
zijn als de toepasselijke regelgevingen ook de plaatsing van individuele turbines
mogelijk zou maken.

De mogelijkheden en wenselijkheid van het plaatsen van enkele turbines zal worden
onderzocht in de partiële herziening van het Programma Noordzee 2022-2027, die na
vaststelling van het PNZ van start zal gaan. Het plaatsen van enkele turbines bij
platforms kan mogelijk tot flinke CO₂-besparing leiden. Echter brengt de plaatsing van
losse clusters turbines op de Noordzee naar verwachting ook nadelige ecologische
effecten met zich mee. Ook dient onderzocht te worden welke mogelijke effecten er zijn
op andere gebruikers, zoals de scheepvaart en de visserij.

Nee

025

6

Nationaal Water Programma
- Pagina 209 ONWP: niet alleen windenergie op zee draagt bij aan de verduurzaming
van de Noordzee. Ook hergebruik van bestaande infrastructuur, de opslag van CO2 in
voormalige gasvelden en de offshore productie van waterstof leveren daar een bijdrage
aan.

Het klopt dat er niet één, maar meerdere ontwikkelingen bijdragen aan de verduurzaming op de Noordzee. Deze zijn daarom vermeld in hoofdstuk 18 van het NWP.

Nee

025

7

Nationaal Water Programma
- Pagina 211 ONWP, onder ‘Versterken marien ecosysteem’: als aanvullende maatregel
kan hier worden toegevoegd dat het stimuleren van hergebruik van infrastructuur kan
leiden tot het terugdringen van de verstoring van de zeebodem (zie ook randnummer 1
hierboven).

U geeft aan dat het hergebruik van infrastructuur de verstoring van de zeebodem kan
terugdringen. Het komt er dan op neer dat bestaande infrastructuur waarvoor een
opruimplicht geldt, tijdelijk wordt uitgezonderd van deze plicht als deze infrastructuur
kan worden hergebruikt. Dit is in bepaalde gevallen nu al mogelijk.

Nee

025

8

Programma Noordzee

De door u geschetste praktijk wordt herkend, deze passage is hierop aangepast.

Ja

- Pagina 62 OPN, onder de tweede alinea: hier wordt onderscheid gemaakt tussen twee
ontwikkelingsfasen voor het produceren van waterstof met windenergie. In de praktijk
lopen deze twee fasen gedeeltelijk parallel aan elkaar door gebruikmaking van
bestaande infrastructuur.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 169

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

025

9

Programma Noordzee
- Pagina 62 OPN, onder de derde alinea: hier is opgenomen dat elektrolyse op zee pas
een rol na 2030 zal kunnen spelen, omdat de technologie te duur en nog niet ver
genoeg ontwikkeld is. Dat is inmiddels ingehaald door twee proefprojecten die zijn
gestart. Studies laten zien dat elektrolyse (ver) op zee met gebruik van bestaande
infrastructuur goedkoper kan zijn dan met een conventionele kabel en onshore
elektrolyse.

Het organiseren van een proefproject is iets wat het ministerie van EZK ondersteunt.
Om die reden is H2opZee ingediend als voorstel voor het Groeifonds wat betreft de
combinatie van wind op zee en offshore elektrolyse voor een omvang van 300 a 500
MW in 2029. In april 2022 beslist de commissie of dit voorstel gehonoreerd wordt. In de
eerste fase van het project is voorzien in een haalbaarheidsfase, waarin bepaald wordt
welk windenergiegebied zich het beste leent voor dit demonstratieproject. Het
PosHYdon project met een offshore 1 MW elektrolyser, gevoed op windenergie, heeft in
de zomer 2021 subsidie gekregen en zal rond 2023 gerealiseerd zijn. Crosswind heeft
voor het kavel Hollandse Kust Noord aangegeven ook te experimenteren met offshore
elektrolyse, dit zal rond 2024 gerealiseerd zijn. Er zijn verder geen concrete projecten
actief voor offshore elektrolyse bekend bij het Rijk, dus zeggen dat het voor 2030
kostenefficiënt grootschalig uitgerold kan worden gaat voor nu nog te ver. Wel klopt het
dat er hier het afgelopen jaar meer kansen voor gezien worden, vandaar de steun voor
H2opZee.

Nee

025

10

Programma Noordzee

Naar aanleiding van uw zienswijze wordt in de vijfde alinea bij de vijfde bullit het woord
‘grootschalige’ weggehaald. Op voorhand hoeft de grootte niet ingekaderd te worden.

Ja

Er zal inderdaad gekeken worden naar hergebruik voor zowel CO₂- als waterstoftransport. De tekst is aangepast.

Ja

- Pagina 62 OPN, onder de vijfde alinea: aan de ontwikkelingen om waterstof mogelijk
te maken, kan worden toegevoegd “het reserveren van kleinschalige kavels buiten de
aangewezen windenergiegebieden om kleinschalige waterstof- en elektrificatieactiviteiten uit te voeren.”
025

11

Programma Noordzee
- Pagina 63 OPN, onder paragraaf 5.3.5, tweede alinea: bestaande pijpleidingen mogen
na gebruik op grond van de Mijnbouwwet in principe schoon en veilig worden
achtergelaten. Bij geschiktheid voor hergebruik van deze pijpleidingen wordt niet alleen
gekeken naar CO2-transport, maar ook naar transport van waterstof.

025

12

Wij verzoeken u bovengenoemde punten mee te nemen bij het vaststellen van het
Nationaal Water Programma en het Programma Noordzee. In dien u vragen heeft over
deze zienswijze of wanneer wij u van verdere informatie kunnen voorzien, dan horen
wij dat graag. […] Wij stellen het zeer op prijs indien u ons op de hoogte wilt houden van
verdere ontwikkelingen rond het Nationaal Water Programma 2022-2027 en het
Programma Noordzee 2022-2027.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

026

1

Natuurmonumenten beheert meer dan 100.000 hectare natuur in Nederland. Natuur
die afhankelijk is van voldoende water, ruimte voor water en schoon water. Wij staan
voor de schone en gezonde delta met hoogwaardige natuur, een van de drie pijlers in
het Ontwerp Nationaal Water Programma (NWP) 2022-2027. Maar deze hoogwaardige
natuur wordt bedreigd door verdroging en door vervuiling van ons (drink)water. In deze
zienswijze geven wij allereerst de 1) context en het wettelijk kader voor onze zienswijze,
2) de twee belangrijkste uitdagingen en gaan daarna in op 3) de
Stroomgebiedbeheerplannen, 4) Het Nationaal Water Programma en tot slot 5) een
apart kader over de aanpak van verdroging.

Hartelijk dank voor de getoonde interesse in en reactie op het Ontwerp-NWP. De door u
geschetste uitdagingen rond de beschikbaarheid van voldoende en schoon water
worden herkend.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 170

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

026

2

1: Wettelijk kader: In 2027 moet ons water echt schoon zijn
Nederland heeft zich middels de Kaderrichtlijn Water (KRW), Nitraatrichtlijn en de
Vogel- en Habitatrichtlijn gecommitteerd aan het beschermen van het water, natuur en
biodiversiteit in Natura-2000 gebieden en daarbuiten. In 2009 is middels de KRW
afgesproken dat de wateren in 2015 aan de Europese eisen moeten voldoen zoals per
stroomgebied afgesproken. Nederland heeft tot twee keer toe uitstel gevraagd om deze
waterdoelen te behalen, maar 2027 is de ultieme deadline om aan de Europese eisen te
voldoen. Dit geldt zowel voor het verbeteren van de waterkwaliteit als het tegengaan
van de schadelijke gevolgen van verdroging.
De minister van I&W schreef onlangs aan de Tweede Kamer dat ‘’nog niet overal in
Nederland alle doelen voor de Kaderrichtlijn Water (KRW) gehaald worden in 2027’’ en
de minister van LNV schrijft dat dat de waterkwaliteit in landbouwsloten duidelijk
verslechterd is sinds 2017 en vanwege de droge zomers is er ook een verslechtering
opgetreden bij derogatiebedrijven. Een recent gepubliceerd rapport (Bastmeijer et al.
2021) geeft aan dat een verslechtering van de waterkwaliteit sinds 2009 volgens de
KRW niet toegestaan. Tot slot hebben we te maken illegale dumpingen en industriële
lozingen die ons water en alles wat daarin leeft bedreigt.
Nederland is dus reeds in actieve overtreding van de KRW en het niet voldoen aan de
Europese eisen in 2027 heeft desastreuze gevolgen voor onze reeds kwetsbare natuur
met al haar flora en fauna. Naast de gevolgen voor de natuur is er een reëel risico voor
grote bestuurlijke en financiële gevolgen van het niet voldoen aan de KRW eisen. Dit
kan leiden tot het stilvallen van economische activiteit vergelijkbaar met de PAS
uitspraak van de Raad van State uit 2019.
Met stevige ambities in de Stroomgebiedbeheerplannen (SGBP) 2022-2027 bestaat er
een laatste kans om de KRW doelen wel te halen. Wij onderstrepen daarom allereerst
het grote belang om de maatregelen in de Stroomgebiedbeheerplannen op te nemen
waarmee doelbereik nog in het verschiet ligt. Maatregelen waarvan de effecten pas later
dan 2027 merkbaar zijn zullen we daarom negatief beoordelen. Er wordt al sinds 2009
gewerkt aan het behalen van de KRW-doelen en verder uitstel bedreigt onze natuur en
biodiversiteit op ernstige wijze. Dit kader is onze leidraad voor de beoordeling van het
NWP en de SGBP.

Voor het behalen van de doelen uit de KRW staat artikel 4 van de richtlijn centraal. Dit is
in juli jl. toegelicht in de beantwoording van Kamervragen van lid Van Eppink (Ja21) over
rechterlijk ingrijpen in het waterbeheer (Kamerstuk 2021D26987). De maatregelen in
het Stroomgebiedbeheerplan worden het maximaal haalbare geacht om de KRWdoelen te realiseren. Ook na 2027 zullen maatregelen nodig blijven voor een volledige
realisatie van ecologisch goed functionerende oppervlaktewateren, duurzaam
grondwater en passende wateromstandigheden voor communautair te beschermen
waterafhankelijke waarden.

Nee

026

3

Nederland heeft zich middels de Kaderrichtlijn Water (KRW), Nitraatrichtlijn en de
Vogel- en Habitatrichtlijn gecommitteerd aan het beschermen van het water, natuur en
biodiversiteit in Natura-2000 gebieden en daarbuiten. In 2009 is middels de KRW
afgesproken dat de wateren in 2015 aan de Europese eisen moeten voldoen zoals per
stroomgebied afgesproken. Nederland heeft tot twee keer toe uitstel gevraagd om deze
waterdoelen te behalen, maar 2027 is de ultieme deadline om aan de Europese eisen te
voldoen. Dit geldt zowel voor het verbeteren van de waterkwaliteit als het tegengaan
van de schadelijke gevolgen van verdroging.

De beoordelingssystematiek van de KRW bestaat uit veel kwaliteitselementen.
Afgelopen jaren zijn veel maatregelen genomen. Dit vertaalt zich in veel waterlichamen
in een betere waterkwaliteit, maar we zijn er nog niet, en er ligt nog een opgave in delen
van Nederland. Op basis van het principe ‘one-out-all-out’ is de voortgang moeilijk te
zien. Nederland laat in de Ontwerp-Stroomgebiedbeheerplannen een meer gedetailleerd beeld zien van de voortgang op verschillende parameters.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

171

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

026

4

2. Door klimaatverandering hebben we vaker te maken weersextremen zoals droogte
en overstromingen. Droogte bovenop bestaande structurele problemen, in combinatie
met een toenemende vraag naar (drink)water voor landbouw, industrie en consumenten leidt ertoe dat de (grond)watervoorraden sneller uitgeput worden dan ze aangevuld
worden. Onze natuur verdroogt daardoor letterlijk waardoor bedreigde flora en fauna
(uit)sterft. Alleen met voldoende schoon water kunnen we onze natuur en biodiversiteit
herstellen. Ons landschap moet ruimte bieden voor dit water met behulp van natuurlijke oplossingen zoals klimaatbuffers.* Met deze natuurlijke oplossingen realiseren
meer ruimte voor de natuur en meer ruimte voor water in tijden van nattigheid en
droogte.
*Zie voor een uitgebreide zienswijze over het onderwerp klimaatbuffers de zienswijze
die ingediend is door Vogelbescherming Nederland namens de Coalitie Natuurlijke
Klimaatbuffers.

Uw zienswijze is in lijn met de ambities van het NWP. Hoofdstuk 3, 6 en 9 gaan specifiek
in op het treffen van inrichtingsmaatregelen in het kader van klimaatadaptatie.

Nee

026

5

3: Stroomgebiedbeheerplannen 2022-2027
Met de Stroomgebiedbeheerplannen (SGBP) worden bindende afspraken gemaakt om
de doelen uit de Kaderrichtlijn Water (KRW) te behalen. Dat betekent dat voor wat
betreft de chemische en ecologische toestand:
- Alle Nederlandse wateren in 2027, de ultieme deadline, moeten voldoen aan de
Europese eisen zoals gesteld in de KRW;
- Sinds 2009 mag geen verslechtering optreden van de toestand van ons water.
In 2020 verkeerden slechts ongeveer 25% van alle Nederlandse waterlichamen in een
goede chemische toestand. Voor de ecologische toestand (inclusief ‘stroomgebiedspecifieke’ chemische stoffen) is dat minder dan 1%. Volgens de Nationale Analyse
Waterkwaliteit van het Planbureau van de Leefomgeving (PBL) uit 2020 en uit de M.E.R.
blijkt dat het voorgenomen ontwerp-maatregelenprogramma er niet toe leidt dat de
doelstelling voor 2027 wordt gehaald.
Dit SGBP biedt de laatste kans voor Nederland om in 2027 wel te kunnen voldoen aan
de KRW doelen en verdere verslechtering tegen te gaan. Hieronder sommen wij onze
bevindingen de aanbevelingen voor het definitieve SGBP op.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

026

6

Bevindingen en aanbevelingen
Volgens de M.E.R. moet er aanvullend beleid komen om de doelen voor waterkwaliteit
in 2027 te behalen. Hiertoe moeten aanvullende, verplichtende maatregelen genomen
moeten worden. De M.E.R. adviseert hierbij om te kijken naar het aanscherpen van het
stoffenbeleid, handhaving van wet- en regelgeving voor het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen, rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s) en herziening mestbeleid. Het
ambitieniveau moet daarom drastisch omhoog om schadelijke gevolgen voor natuur en
milieu te voorkomen net als negatieve bestuurlijke en financiële gevolgen.

Naast de genoemde PlanMER voor het NWP is er is een ex-ante analyse waterkwaliteit
uitgevoerd voor de Ontwerp-Stroomgebiedbeheerplannen 2022-2027. De ex-ante
analyse heeft als doel de huidige toestand van de waterkwaliteit en het verwachte
doelbereik in 2027 in beeld te brengen, op basis van de meest recente informatie en
plannen. De ex-ante analyse laat zien dat de waterkwaliteit verder verbetert, maar dat
er in delen van het land nog een opgave is om tijdig aan de eisen van de KRW te
voldoen. Voorafgaand aan het Wetgevingsoverleg Water van 22 november 2021 is de
Tweede Kamer geïnformeerd (Kamerstuk 27625-555) over de resultaten en eventuele
aanvullende stappen. Tevens zijn hierin de juridische risico’s beschreven van het niet
tijdig halen van de doelen van de KRW. Met het regeerakkoord zijn extra middelen vrij
gemaakt voor de KRW opgave, in relatie tot de stikstofproblematiek.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 172

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

026

7

1) Actieprogramma Nitraatrichtlijn: De recent gepubliceerde conceptversie van het
Actieprogramma Nitraatrichtlijn moet een belangrijke bijdrage leveren aan de
herziening van het mestbeleid. Dit Actieprogramma gaat echter volgens de Commissie
M.E.R. met het meest strenge scenario niet zorgen voor doelbereik. Wij zullen echter via
een aparte zienswijze reageren op dit Actieprogramma. In ieder geval pleiten wij voor
strenge bufferstroken zonder uitzonderingen, een strengere aanpak van mestfraude
met meer aselecte controles, meer metingen in diverse wateren en tot slot het
ruimtelijk faciliteren van de omslag naar extensieve landbouw. (zie: Aanbevelingen
Natuurmonumenten voor toekomst Actieprogramma Nitraatrichtlijn: https://www.
natuurmonumenten.nl/nieuws/schoner-water-kan-alleen-met-strenger-mestbeleid)

Er is kennis genomen van uw opmerkingen en de aankondiging dat u separaat een
zienswijze indient op het 7e Actieprogramma zelf, waarvan de consultatie liep van 6
september tot 18 oktober 2021. In dat kader zal worden gereageerd op uw inhoudelijke
opmerkingen.

Nee

026

8

2) Adopteer Green Deal en Boer-tot-Bord Strategie: Uiteindelijk kunnen de KRW-doelen
alleen gehaald worden wanneer minimaal de doelen uit Europese Green Deal en de
Boer-tot-Bordstrategie expliciet opgenomen worden binnen het SGBP. In het geval van
waterkwaliteit gaat dat voornamelijk over 20 procent minder gebruik van nitraat, 50%
minder uitspoeling van nitraat en 50 procent minder gebruik van pesticiden. Deze
doelen moeten alsnog opgenomen worden in de SGBP en kunnen enkel nog bereikt
worden met meer verplichtende maatregelen inzake het gebruik van pesticiden en
nutriënten.

De Green Deal ‘farm to fork’ wordt genoemd in het SGBP paragraaf 6.2.2 als onderdeel
van de beschrijving van het Europees beleid.

Nee

026

9

3) Geen onterecht beroep op vrijstellingen: Nederland is een van de EU-landen is die het
meest gebruik maakt van vrijstellingen. Bijna alle waterlichamen zijn onderworpen aan
vrijstellingen van artikel 4, lid 4, vaak met als verder niet toegelichte reden de
‘onevenredigheid van kosten’ of ‘technische onhaalbaarheid’. Vrijstellingen wegens
‘natuurlijke omstandigheden’ zijn tussen de vorige en de ontwerp-SGBP’s enorm
gestegen van 297 naar 396. Ook vrijstellingsclaims van het verbod op verslechtering
(artikel 4 lid 6) zijn alarmerend toegenomen. Dit is gebaseerd op het gebruik van
‘droogte’ als ‘natuurlijke omstandigheid’. Dat is oneigenlijk, want het zijn juist
niet-natuurlijke ingrepen waardoor de effecten van die droogten verergeren.
Oneigenlijk gebruik van vrijstellingen mogen geen manier zijn om doelbereik toch
mogelijk te helpen maken en we dringen daarom aan op het verwijderen van deze
oneigenlijke vrijstellingen. Wij verzoeken u dit in de SGBP op te nemen.

Nederland kent een grote bevolkingsdichtheid en veel bedrijvigheid. Dit in combinatie
met de ligging in de delta van grote rivieren heeft ertoe geleid dat het watersysteem in
Nederland aanzienlijk afwijkt van de natuurlijke situatie. De KRW vereist geen terugkeer
naar die natuurlijke situatie en biedt de mogelijkheid om rekening te houden met
maatschappelijke belangen. Nederland maakt gebruik van de uitzonderingsbepalingen
(in de zienswijze “vrijstellingen” genoemd) die de KRW biedt. De doelen en het
maatregelenpakket, inclusief planning, zijn de uitkomst van een maatschappelijke
afweging van kosten en baten. Deze afweging heeft plaatsgevonden op zowel landelijk
niveau als op provinciaal en waterschapsniveau.
Het gebruik van de motiveringsgronden voor fasering cf art 4.4 wordt nader toegelicht
in de factsheets per waterlichaam.
De KRW staat toe dat een waterlichaam door toedoen van de mens permanent van
karakter is veranderd en dat daar de doelstellingen aan worden aangepast. Dergelijke
sterk veranderde waterlichamen komen veel voor in Nederland. Het is mogelijk dat
sterk veranderde waterlichamen gevoeliger zijn voor uitzonderlijke droogte van
2018-2020 dan onverstoorde natuurlijke waterlichamen. Het doen van een beroep op
de uitzonderingsbepaling cf art 4.6 van de KRW is een verklaring waarom de toestand is
achteruitgegaan. Het gebruik van deze uitzonderingsbepalingen is in overeenstemming
met de vereisten van de KRW.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

173

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

026

10

4) Focus op uitvoeringscapaciteit: Uit de waterlichaam-factsheets blijkt dat 28 procent
van de maatregelen uit het Programma van maatregelen in 2021 nog niet is uitgevoerd.
Omdat aanvullende maatregelen vereist zijn om de KRW doelen in 2027 te behalen is
het van belang om de ambtelijke uitvoeringscapaciteit op orde te hebben. Zonder
voldoende uitvoeringscapaciteit lijkt het op papier alsof mogelijk om de doelen te
behalen, maar komen we in 2027 bedrogen uit wanneer wederom een kwart van de
maatregelen niet uitgevoerd kan worden. We verzoeken u daarom op te nemen in de
SGBP hoe de Rijksoverheid voorziet om ditmaal wel alle maatregelen uit te voeren ten
behoeve van doelbereik in 2027 en hoe tegenvallers in de uitvoering ditmaal voorkomen kunnen worden. Rijkswaterstaat en de waterschappen zijn verantwoordelijk voor
het coördineren en uitvoeren van veel waterwerkzaamheden. Uit onze ervaring blijkt
dat de uitvoeringscapaciteit van Rijkswaterstaat en de waterschappen te beperkt is
geweest om alle maatregelen uit te voeren en daarom dient de uitvoeringscapaciteit
van deze organisaties uitgebreid te worden.

Het belang van tijdige uitvoering van maatregelen wordt onderschreven. Er wordt een
zin toegevoegd in de inleiding van het SGBP: “Tijdige uitvoering van maatregelen is van
belang om aan de eisen van de richtlijn te voldoen. Waterbeheerders in Nederland
zetten zich in om de plannen voor de periode 2022-2027 tijdig uit te voeren.

Ja

026

11

5) Geef inzicht in de omvang van waterkwaliteitsproblemen: Het ontwerp-SGBP geeft
geen informatie over het percentage waterlichamen in slechte chemische toestand in
2027, maar stelt wel dat dit voor meerdere stoffen in veel waterlichamen nog steeds
het geval zal zijn. Voor individuele biologische groepen (algen, macrofauna, waterplanten, vissen) en nutriënten is berekend dat met de voorgestelde maatregelen slechts
35-60% van de waterlichamen voor deze deelaspecten in 2027 ‘goed’ scoort. Om een
goed beeld te krijgen van de omvang van de problematiek dient de omvang van het
waterkwaliteitsprobleem uitgebreider opgenomen te worden in het SGBP. Meer en
uitgebreidere monitoring van ons oppervlakte- en grondwater is daarvoor eveneens
essentieel, want hiermee kan de toestand van onze wateren goed bewaakt worden.
Daarbij moet bekend zijn wat de oorsprong is van een bepaalde verontreiniging. Dit
betekent de realisatie van meer meetpunten en instrumenten om te kunnen monitoren,
ook buiten KRW-wateren. Deze monitoring moet gericht zijn op het in kaart brengen
van verschillende typen verontreiniging, maar kunnen ook gebruikt worden om evt.
illegale lozingen of mestfraude effectiever te kunnen opsporen. Specifiek vragen we
aandacht voor de slechte waterkwaliteit in de zogenaamde overige wateren, de kleinere
sloten, plasjes en meertjes, waarvoor de waterkwaliteit amper bemeten wordt, maar
die juist cruciaal zijn voor de biodiversiteit in Nederland én tevens het meeste bloot
staan aan verontreinigingsbronnen als mest en pesticiden. Daar waar wel incidenteel
gemeten wordt blijkt de kwaliteit van dit voor natuur zo belangrijke water de normen
ver te overschrijden. Wij verzoeken u in de SGBP aan te geven hoe de waterkwaliteit in
deze wateren structureel gemeten gaat worden én welke maatregelen ingezet zullen
worden om de vereiste kwaliteit te realiseren.

Het monitoringsprogramma voldoet aan de vereisten van de KRW. In vergelijking met
veel andere landen meet en rapporteert Nederland aanzienlijk meer en geeft daarmee
een completer beeld van de waterkwaliteit. Daarmee wordt adequaat inzicht gegeven in
de actuele waterkwaliteit in de KRW-waterlichamen. Naast de grotere wateren die als
KRW-waterlichamen zijn aangewezen zijn er kleinere wateren. Ook voor die wateren
bestaan er monitoringsprogramma’s. Deze vallen buiten het bereik van het SGBP, maar
komen aan de orde in de plannen van waterschappen en provincies.

Nee

026

12

6) Nature based solutions als onderdeel van de oplossing: In het ontwerp-SGBP worden
‘nature-based solutions’ en natuurlijke waterretentiemaatregelen niet expliciet
aangegeven in het ontwerp-maatregelenprogramma. Er zijn in Nederland daarnaast
legio kunstwerken in het water om wateroverlast tegen te gaan. Deze ingrepen staan
een optimale ecologische ontwikkeling in de weg volgens het NWP en de SGBP. Het
programma Ruimte voor de Rivier en de meer dan 70 ‘natuurlijke klimaatbuffers’, laten
zien dat het gebruik van ‘nature-based solutions’ in plaats van ‘harde maatregelen’ een
betere ecologische toestand van de meeste waterlichamen mogelijk maakt, tegen vaak
lagere betaalbare kosten of juist baten. Deze natuurlijke oplossingen worden niet
genoemd in deze context en de betekenis is onduidelijk. Wij zijn ervan overtuigd dat in
die transitie de combinatie van een veerkrachtiger inrichting van het watersysteem en
de inzet van ‘nature-based solutions’ de eerste voorkeur geniet.

Het Nederlandse watersysteem is sterk beïnvloed door menselijk ingrijpen om ons land
bewoonbaar te maken en te houden. In het verleden heeft de focus daarbij inderdaad
vaak gelegen in technologische oplossingen. De afgelopen decennia heeft hierin een
omslag plaatsgevonden en wordt inmiddels waar mogelijk gebruik gemaakt van
nature-based solutions. Zowel voor nieuwe uitdagingen, als voor het mitigeren van
ingrepen uit het verleden.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 174

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

026

13

7) Invloed van klimaatverandering: Het ontwerp-SGBP zou een gevoeligheidsanalyse
van de voorgestelde maatregelen onder veranderende klimatologische omstandigheden moeten bevatten. Op slechts één pagina in hoofdstuk 4.4 over ‘klimaatverandering’
(p. 52) wordt kort verwezen naar de mogelijke impact van klimaatverandering op de
waterkwaliteit en de vraag en aanbod van water. Het gaat voorbij aan de impact die
klimaatverandering zou kunnen hebben op het bereiken van een goede toestand tegen
2027 en daarna. In het ontwerp-SGBP wordt niet duidelijk verwezen naar maatregelen
om landgebruik en de gevolgen daarvan voor de bescherming tegen overstromingen en
verdere verdroging aan te pakken. Meer kennis over klimaatverandering kan volgens p.
52 leiden tot het “prioriteren van voorgenomen maatregelen, of het anders inrichten of
beheren” en het “mogelijk op termijn” aanpassen van de ecologische doelen. In het
programma van maatregelen komt dit echter niet terug.

De KRW streeft naar robuuste watersystemen, die minder kwetsbaar zijn voor
veranderingen. Daarnaast kijken waterbeheerders naar de integrale wateropgave, bij
het opstellen van hun maatregelprogramma’s. De maatregelen die worden genomen
dragen daarom vaak niet alleen bij aan waterkwaliteit, maar bijvoorbeeld ook aan de
zoetwatervoorziening, om droogte te voorkomen.

Nee

026

14

8) Kleine wateren: Het NWP zou een landsdekkend beleid moeten vaststellen voor alle
kleine wateren, in ambitie en transparantie passend bij de opgaven die de KRW ons
stelt, maar in uitwerking rekening houdend met de vele lokale verschillen. Er is uit de
SGBP’s namelijk af te leiden dat waterschappen maar voor een deel maatregelen voor
kleine wateren uitgewerkt hebben. Dit terwijl het gaat om in totaal 330.000 kilometer
aan wateren en maatregelen hier juist leiden tot een verhoogde basiskwaliteit natuur en
versterking van de biodiversiteit door het hele land. Daarnaast zijn veel kleine wateren
juist dragers van hoogwaardige natuurwaarden, waaronder ook veel soorten van de
Rode Lijsten uit het natuurbeheer. Het NWP heeft over het algemeen een sterke focus
op grotere wateren die tevens Natura 2000 gebied zijn. Deze gebieden en wateren zijn
van belang, maar voor de gehele basiskwaliteit dient er zodoende ook naar de kleinere
en regionale wateren gekeken te worden.

Het NWP is een nationaal programma op hoofdlijnen en biedt algemene kaders. De
grotere wateren (KRW-waterlichamen) komen aan de orde in het SGBP en de water- en
omgevingsplannen/visies van waterbeheerders en provincies. Nederland kent ook veel
kleinere wateren (niet KRW-waterlichamen). Ook hier is een goede waterkwaliteit van
belang. Deze behoren echter tot de bevoegdheid van regionale overheden (provincies
en waterschappen) en komen dan ook aan bod in de plannen van die overheden.

Nee

026

15

9) Financiën: Gezien de grote opgave om verdere verslechtering te voorkomen en de
KRW-doelen in 2027 te behalen valt het op dat het KRW-maatregelenprogramma voor
2022-2027 is begroot op 1,2 miljard euro. Dit is het totaalbedrag voor zes jaar en bevat
alle middelen voor de waterautoriteiten en is daarmee een betrekkelijk laag bedrag. 73
procent van dit bedrag dient teruggewonnen te worden van watergebruikers. De
financiële tabellen bevatten echter geen nadere details over de kostenterugwinning uit
afzonderlijke economische sectoren en de beroeps- en recreatievaart zijn hiervan geheel
vrijgesteld. Investeringen in grondverwerving en -inrichting ten behoeve van ecologisch
herstel lijken niet in de cijfers te zijn opgenomen. Dergelijke investeringen worden
meestal gedekt uit subsidies en algemene middelen en worden dus niet teruggevorderd
van gebruikers of vervuilers. Kosten voor het hermeanderen van wateren en verwerven
van agrarische terrein zijn kostbaar en kunnen niet gelden als vrijstellingsgrond. Gezien
de enorme opgave moet er daarom een realistische en onderbouwde begroting
bijgevoegd worden die volstaat om de KRW-doelen in 2027 te behalen, zonder gebruik
te maken van vrijstellingen.

De in het SGBP gepresenteerde informatie over de kosten die de verschillende
waterbeheerders verwachten te maken voor het realiseren van de doelen van de KRW is
de best beschikbare informatie die we hebben op basis van de inzichten van de
waterbeheerders. Bij het vaststellen van doelen en maatregelen en de planning daarvan
vindt een maatschappelijke afweging plaats van kosten en baten. De begroting wordt
bestuurlijk vastgesteld per waterbeheerder.

Nee

026

16

10) Rapporteren op Europese verplichtingen: Nederland moet aan diverse Europese
verplichtingen voldoen en hierover rapporteren in het Nationaal Water Programma. Er
wordt ingegaan op de verplichtingen in relatie tot de Vogel en Habitatrichtlijn en de
Kaderrichtlijn Water. Dit terwijl andere Europese verplichtingen - zoals de
Biodiversiteitsstrategie 2030, Natuurherstelwetgeving en Zero Pollution Action Plan –
resultaatverplichtingen geven inzake het beheer van het water. Deze verplichtingen en
de wijze waarop deze verplichtingen behaald gaan worden moeten expliciet opgenomen worden in het SGBP.

In paragraaf 7.5 van het SGBP is er aandacht voor aanpalend EU en nationaal beleid.
SGBP voldoet aan Europese rapportageverplichtingen. Rapportage met betrekking tot
andere Europese richtlijnen gebeurt in betreffende rapportages.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 175

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

026

17

11) Mid-term review: Met een volgend SGBP of Actieprogramma Nitraatrichtlijn zijn we
te laat om de KRW-doelen te behalen in 2027. De KRW verplicht per 22 december 2024
een mid-term review (KRW art. 15, lid 3). Dit moet dan direct leiden tot additionele
maatregelen indien de maatregelen niet genoeg effect sorteren. Deze update van het
KRW-maatregelenprogramma dient vervolgens politiek vastgesteld te worden en in de
verplichte voortgangsrapportage aan de EU (KRW art. 15, lid 3) opgenomen te worden.

In 2023/2024 is inderdaad een tussenevaluatie voorzien naar de doelen van de
Kaderrichtlijn Water, dit is aangepast in het NWP.

Ja

026

18

4: Ontwerp Nationaal Water Programma 2022-2027
Het ontwerp NWP heeft drie ambities (a) een veilige en klimaatbestendige delta (b) een
concurrerende, duurzame en circulaire delta en (c) een schone en gezonde delta met
hoogwaardige natuur en deze ambities worden volledig door Natuurmonumenten
onderschreven. Dit kan alleen bereikt worden door in samenhang met andere
beleidsterreinen maatregelen uit te voeren en met strakke regie van de Rijksoverheid.
Hieronder sommen wij onze bevindingen de aanbevelingen voor het definitieve NWP
op. We eindigen met onze uitgebreide bevindingen op het vlak van de verdrogingsaanpak (onder 5).

Uw reactie wordt voor kennisgeving aangenomen, bij de zienswijzen hieropvolgend wordt een inhoudelijke reactie gegeven.

nee

026

19

Bevindingen en aanbevelingen
1) Algemeen: Om het NWP volledig uit te voeren is duidelijke regie vereist en betere
samenwerking tussen de overheden. De verschillende verantwoordelijkheden in het
waterbeleid en – beheer zijn te versnipperd tussen overheidslagen en dit leidt tot
vertraagde uitvoering. De Deltawet heeft geprobeerd dit te regelen voor de waterveiligheids- en zoetwatervoorzieningsopgave, maar in de praktijk mist de primaire overheidsgezant voor die doelen, de Deltacommissaris, mandaat om regie meer te laten zijn
dan het bundelen van regionaal beleid. Daarnaast vraagt een integrale aanpak om
verbreding van het terrein waarop dat mandaat van toepassing kan zijn: waterkwaliteit
en – meer en meer - ruimtelijke inrichting. De combinatie van klimaatbestendig,
duurzaam en circulair en schoon, gezond met hoogwaardige natuur vraagt om een
enorme transitie, die zonder regisseur niet uitvoerbaar is. Wij zijn ervan overtuigd dat in
die transitie de combinatie van een veerkrachtiger inrichting van het watersysteem en
de inzet van ‘nature-based solutions’ de eerste voorkeur geniet.

Met de Nationale Omgevingsvisie en Omgevingswet is de richting ingezet dat alle
bevoegd gezagen samenwerken als één overheid aan de borging van nationale
belangen. Het kabinet heeft gekozen een coördinerend bewindspersoon op ruimte te
benoemen. Die zal die beweging verder brengen door samen met departementen en
mede-overheden nadrukkelijker vorm geven aan de nationale plannen en rijksregie
daarbinnen op ruimtelijke en integrale vraagstukken. Transities op het terrein van
woningbouw, energie en landelijk gebied (ook natuur en stikstof) zijn - naast klimaatadaptatie, duurzame mobiliteit en circulaire economie - groot en complex. Voor het
nieuwe kabinet vormt dit ook een gezamenlijke opgave voor concretiserende beleidsvorming. De Deltacommissaris heeft een rol te vervullen door te signaleren, bewustzijn
te bevorderen en bij te dragen aan kennisontwikkeling vanuit het waterdomein. De
Deltacommissaris kan bij uitstek voor wateropgaven de vertaling van gevolgen van de
lange termijn naar het nu halen - ook voor andere transities - en tegelijk binnen de
watersector de samenhang en verbinding bevorderen.

Nee

026

20

2) Waterveiligheid: In dit onderdeel merken wij veel aandacht voor dijkversterking,
terwijl ruimte voor water minder aandacht krijgt. Dit terwijl de Nederlandse ervaringen
met ‘Ruimte voor de rivier’, ‘Building with nature’ en ‘natuurlijke klimaatbuffers’ in
eigen land en daarbuiten geprezen worden en worden gezien als dé ideale aanpak om
ons voor te bereiden op klimaatverandering. Wij vragen daarom expliciet aandacht voor
meer ruimte voor water (dijkteruglegging, meer voorlanden, meer zandmotoren, meer
nevengeulen) omdat dit leidt tot meer mogelijkheden voor ‘meekoppelen’ met andere
ruimtelijke functies, zoals biodiversiteit, recreatie en toerisme, drinkwaterfunctie). Dit is
ook een van de uitgangspunten van de Omgevingswet.

Het rijk bevordert waar mogelijk integrale uitvoering van waterveiligheidsmaatregelen
(NWP hoofdstuk 4, Implementatie waterveiligheidsbeleid, ‘integrale uitvoering’).
Ambities (zoals ruimtelijke kwaliteit, natuur) van andere partijen kunnen gekoppeld
worden maar bekostiging daarvan ligt bij die partij). De gebiedsontwikkelingen
Waterdunen en Ooijen-Wanssum zijn hier een goed voorbeeld van. Paddenpol,
Rivierklimaatpark IJsselpoort en Meanderende Maas zijn voorbeelden van plannen die
in uitwerking zijn. Het rijk bevordert bouwen met de natuur in het kustbeleid (NWP
hoofdstuk 4, Waterveiligheidsbeleid Kust, ‘Bouwen met de natuur’). Met het programma Integraal Riviermanagement (IRM) geven rijk, regionale overheden en maatschappelijke organisaties samen invulling aam de ambitie van integrale aanpak van de
verschillende opgaven in het rivierengebied (NWP hoofdstuk 21, Integraal
Riviermanagement).

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 176

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

026

21

3) Water en natuur: Hoogwaardige natuur in een schone en gezonde delta is terecht een
van de drie hoofddoelen van het NWP. Deze rode draad zou echter herkenbaarder
moeten terugkomen binnen dit NWP. Het verbeteren van de biodiversiteit zou áltijd als
doelstelling verbonden moeten worden aan álle waterprojecten en ontwikkelingen.
Hoewel vele projecten van RWS en waterschappen laten zien dat dat ook goed kan,
vaak met extra draagvlak en minder maatschappelijke kosten, wordt de verbinding van
wateropgaven en natuur nog onvoldoende structureel gezocht en concreet gemaakt in
het ontwerp-NWP en de wettelijke verplichtingen omtrent natuurbescherming komen
te weinig terug. Gezien de grote maatschappelijke opgave die Nederland heeft om
natuur en water te beschermen en biodiversiteit te versterken dient in het definitieve
NWP de synergie tussen water en natuur explicieter gemaakt te worden en gekoppeld
te worden aan de wettelijke verplichtingen. Tot slot wordt in het NWP niet gekeken naar
de vraag in hoeverre het NWP bijdraagt aan de Vogel en Habitatrichtlijninstandhoudings- en verbeterdoelen, voor zover het waterbeleid het domein is waarin
deze maatregelen moeten worden genomen. Deze doelen moeten daarom explicieter
worden gesteld als opgave voor NWP. Ook de KRW (art. 4.1.c) verplicht de overheid
hiertoe.

De hoofdambitie “een schone en gezonde delta met hoogwaardige natuur’ komt op
meerdere plaatsen in het NWP terug. De synergie tussen water en natuur is meer
benadrukt in hoofdstuk 2. In het NWP worden op meerdere plaatsen maatregelen en
programma’s genoemd die bijdragen aan het doelbereik van de Vogel- en
Habitatrichtlijnen. Monitoring moet duiden in welke mate het waterbeleid en het
waterbeheer bijdragen aan de instandhoudingsdoelstellingen (= behoud en verbetering)
voor soorten en habitattypen van de Vogel- en Habitatrichtlijnen.

Ja

026

22

4. Water en ruimte: De ruimte in ons land is beperkt en om deze reden is strakkere regie
van het Rijk nodig op het ruimtelijk domein. Dit is des te meer van belang gezien de
enorme opgave voor het afronden van het NNN en de ruimtelijke opgaven vanuit de
Biodiversiteitsstrategie 2030. Een onderdeel van dit beleid is het ontwikkelen van
integrale overgangszones (bufferzones). Deze beschermen de Natura 2000 gebieden,
breiden het NNN uit en dragen bij aan het behalen van alle waterdoelen, voor
waterkwaliteit, kwantiteit en waterveiligheid. In het NWP wordt nu echter niet het
verband gelegd tussen het Programma Natuur en de realisatie van deze overgangszones. Het NWP moet de waterbeheerders aan laten sluiten bij opgaven van de Lerende
Evaluatie Natuurpact en het Programma Natuur zodat zij kunnen bijdragen aan, maar
ook kunnen profiteren van het beleid en budget rondom het realiseren van integrale
overgangszones rondom natuurgebieden. Natuurbeheerders en provincies dienen hier
problemen te signaleren met verdroging, stikstofdepositie of invloeden van bestrijdingsmiddelen en de waterschappen hebben eveneens een rol bij het vaststellen en
inrichten van dergelijke gebieden in het geval van hydrologische overgangszones.
Dergelijke zones vormen een grote kans om problemen met waterbeschikbaarheid en
waterkwaliteit in en buiten natuurgebieden op te lossen. Vaak is dit goed integreerbaar
met doelen ten aanzien van vasthouden en bergen van water langs het concept van
‘natuurlijke klimaatbuffers’ (zie nature-based solutions hierboven).

In het NWP is de betekenis van integrale overgangszones rondom natuurgebieden en
het daarvoor ingezette beleid verduidelijkt.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

177

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

026

23

5) Water & energie: In Deel B (16.4) en Deel C (22) van het NWP is er aandacht voor
energie uit water en op water. Er is nog veel onduidelijk over de effecten hiervan op
natuur en hoe dit zich verhoudt tot natuurverplichtingen. De bescherming van soorten
in natuur en waardevolle landschappen zou in het IJsselmeergebied voorop moeten
staan. Wij maken ons hard voor een aanpak vanuit het voorzorgsbeginsel. Zo zijn er
voor zon op water, betere alternatieven te bedenken, zoals binnendijkse natuur met
zonnepanelen, en omdat er weinig bekend is over de daadwerkelijke effecten is
voorzichtigheid hier geboden en raden wij zonnepanelen in het IJsselmeer af. Ook uit de
MER blijkt dat de opschaling van energie voor Natura 2000 gebieden, zoals het
IJsselmeer flinke risico’s met zich meebrengt voor de natuur. Dat het belang tussen
natuur en realisatie van zon op water soms op gespannen voet kan staan blijkt mede uit
recente uitspraak (Omgevingsweb, 2021), waar men de conclusie uit kan trekken
dat zon op wateren die een natuurfunctie dienen onwenselijk is. Ook bij het nadenken
over pilots is een juiste locatiekeuze essentieel en laat daarbij een pilot een pilot zijn.
Verder raden wij nieuwe waterkrachtcentrales in algemene zin af, vanwege de
potentiële negatieve effecten op natuur en geringe opbrengst. Bestaande centrales
moeten aan strenge ecologische criteria voldoen, aan de gestelde wettelijke normen en
met inachtname alle relevante vissoorten.

In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de rijksoverheid een bijdrage wil leveren aan
Nee
de verduurzaming en waar mogelijk areaal beschikbaar stelt voor hernieuwbare energie.
De ontwikkeling van zon op water en energie uit water vergt een zorgvuldige en
stapsgewijze aanpak, met voldoende kennis over de effecten. Voorwaarden zijn dat het
moet passen binnen de (Europese) wettelijke kaders, waterveiligheidsnormen, de
zoet- en drinkwatervoorziening, de ecologische doelen en bij andere beheer- en
gebruiksfuncties zoals scheepvaart, visserij, recreatie en toerisme. De lopende
vergunningen voor waterkrachtcentrales, waarvoor Rijkswaterstaat vergunning heeft
afgegeven, houden voorwaarden in m.b.t. herstel van visschade.

026

24

6) Input op deelgebieden uit deel C: Voor onze reacties op de deelgebieden Waddenzee
en Noordzee verwijzen we graag naar de zienswijze van collega-organisaties Stichting
de Noordzee en de Waddenvereniging.

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse in en reactie op het Ontwerp-NWP. De
zienswijzen van Stichting de Noordzee en de Waddenvereniging waarnaar u verwijst is
goed aangekomen, en voorzien van een antwoord. Zie daarvoor in deze tabel de
zienswijzen nummers 021 (Waddenvereniging) en 048 (Stichting De Noordzee).

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 178

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

026

25

5: Verdrogingsaanpak scoort onvoldoende in SGBP en NWP
Verdroging is een van de grootste bedreigingen voor natuur. De drie extreem droge
zomers hebben problemen verdroging zichtbaar gemaakt (Terugblik 2021). Er bestaat
geen duidelijke en uniforme aanpak voor verdroging in Nederland en de aanpak van
verdroging faalt al decennia (Witte et al., 2020). De huidige manier van grenzeloze
benutting van water staat haaks op de natuurverplichtingen (KRW, Natura 2000) voor
voldoende schoon grond- en oppervlaktewater.
Om de uitdagingen waar Nederland voor staat aan te pakken is een radicaal andere
omgang met water nodig: van afvoeren naar vasthouden en zuinig omgaan met water
van goede kwaliteit. Natuur staat vooral onder druk door structureel te lage waterpeilen
buiten beschermde natuurgebieden. Dit wordt versterkt door toenemende beregening
in de landbouw en door grondwaterwinningen voor drinkwater en industrie. Dit terwijl
verdere achteruitgang van de onbalans tussen de aanvulling en het gebruik van
grondwater sinds 2009 verboden is en strijdig met de KRW. Er geldt een verbeterdoelstelling om uiterlijk in 2027 een goede grondwatertoestand bereikt te hebben
(Bastmeijer et al., 2021). Significante effecten op grondwaterstanden en kwel door met
name de gestage groei van beregening maar ook drinkwateronttrekking in grondwaterafhankelijke natuurgebieden zijn bekend (aanbeveling 10 beleidstafel droogte). Ook de
cumulatieve effecten op grondwater zijn zorgelijk. Actief grondwaterbeheer betekent
ons inziens een toetsing aan natuurdoelen en ‘strengere regels bij de bron die zorgen
voor een afname in grondwateronttrekkingen’ via beleid, vergunningen, handhaving,
registratie en (nieuwe/ herziene) instrumenten. Zo onderstreept de commissie M.E.R.
het belang van regulering van grondwater van beregening en pleit voor beprijzing van
beregening. Ook voor de drinkwaterwinning zou de omslag naar meer oppervlaktewaterwinning de druk op grondwater kunnen verminderen.
Grondwater zou veel beter beschermd moeten worden: een belangrijke voorraad voor
de bodem én laatste redmiddel met duidelijke gebruiksgrenzen. Het hanteren van een
klimaatrobuuste grondwaterstand met een duidelijke ondergrens, en in tijden van
tekort een afkoppeling voor gebruikers van grondwater (afkoppelreeks grondwater), is
hierbij onmisbaar. Ook de kwaliteit moet op orde blijven (vergrijzing voorkomen). Deze
aspecten komen nog onvoldoende naar voren in het huidige NWP, en regionale
waterplannen, maar zijn wel essentieel om snel structureel sturing aan te geven voor
een aantoonbaar klimaatrobuust watersysteem. We sluiten daarom graag aan bij de
adviezen van de Algemene Rekenkamer om het Rijk een stevigere regierol te geven bij
de aanpak van droogte. Zo schrijft de Rekenkamer: ‘’De minister van IenW is verantwoordelijk voor de bestrijding van droogte in het hoofdwatersysteem. Provincies,
waterschappen en gemeenten hebben verantwoordelijkheden voor de aanpak van
droogte in de regionale oppervlaktewateren en het grondwater. De minister moet
toezien op een goede werking van het regionale waterbeheer en heeft (via de Waterwet)
ook bevoegdheden om in te grijpen.’’ Het Rijk is systeemverantwoordelijke inzake de
aanpak van grondwateronttrekkingen alsmede. Het Rijk dient concrete stappen te
zetten en een tijdspad op te stellen om de droogteproblematiek op te lossen. Daarbij
dient de verdringingsreeks getoetst te worden op de verhouding met natuurdoelen. De
huidige reeks is mogelijk in strijd met natuurwetgeving en ditzelfde geldt voor het
toepassen van een voorkeursvolgorde voor waterbeheer.

De door u genoemde grondwaterproblematiek is bekend. De verantwoordelijkheden
voor het grondwater(beheer) zijn over veel partijen verdeeld (gemeenten, waterschappen, provincies en Rijk). Veel van deze partijen zijn langs verschillende trajecten al bezig
met maatregelen die de (grond)waterbeschikbaarheid moeten verbeteren en daarmee
effect moeten gaan hebben op de verdroging van natuurgebieden. In hoofdstuk 7 van
het NWP worden de knelpunten die u benoemt (zowel op het vlak van grondwaterkwantiteit als grondwaterkwaliteit) en de stappen die daarin nu genomen worden
genoemd.
In 2021 heeft de minister van IenW de Studiegroep Grondwater ingesteld met
vertegenwoordigers van IenW, LNV, IPO, UvW, VNG, Vewin en Staf Deltacommissaris.
Doel van deze studiegroep is om gezamenlijk tot oplossingsrichtingen te komen om de
duurzame instandhouding van de grondwatervoorraden te bereiken. Samen wordt de
problematiek en de mogelijke handelingsperspectieven in beeld gebracht. De
droogteproblematiek in hoog Nederland, is een van de thema’s waar in de studiegroep
naar wordt gekeken. Eind 2021 zijn de eerste resultaten hiervan gepresenteerd aan de
Stuurgroep Water en eind 2022 worden het eindresultaat opgeleverd. Gezien deze
tijdlijn kunnen de uitkomsten van de studiegroep nog niet worden opgenomen in het
NWP.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 179

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

026

26

Uiteindelijk is een andere ruimtelijke inrichting nodig voor een klimaatbestendig
watersysteem waarbij de focus is op oplossingsmaatregelen buiten natuurgebieden.
Het adagium functie volgt peil onderschrijven wij, zo zijn hogere waterstanden in het
agrarisch gebied essentieel om water vast te houden. Ruimtelijke koppelkansen mét
natuurlijke oplossingen - zoals klimaatbuffers en integrale overgangszones rondom
natuurgebieden - zouden altijd benut moeten worden. Met het instellen van integrale
overgangszones zijn duidelijke geformuleerde doelen nodig, zoals structureel hogere
grondwaterstanden en regels tegen grondwaterwinning, voor directe positieve effecten
op natuur. Op de situatie afgestemde financiële instrumenten kunnen grondgebruikers
helpen zo’n natuur- en waterinclusieve landbouw ook economisch mogelijk te maken.
De overheid moet daarin structureel willen faciliteren.

Uit onderzoek van provincies en waterschappen blijkt dat in Nederland tijdens de droge
perioden in 2018-2020 meer grondwater is onttrokken voor beregening in de landbouw
en drinkwater. Daarom heeft de minister van Infrastructuur en Waterstaat de
Studiegroep grondwater ingesteld, met deelname van IenW, LNV, UvW, IPO, VNG,
VEWIN, en Staf Deltacommissaris. Deze studiegroep zal aanbevelingen doen gericht op
het duurzaam in stand houden van grondwatervoorraden, conform de vereisten van de
Kaderrichtlijn Water. Zie ook de beantwoording van deelzienswijze 026-25.

Nee

026

27

Tot slot
We vertrouwen erop op uw bereidheid bovenstaande zorgen en aanbevelingen mee te
nemen bij de verdere uitwerking en zo een belangrijke bijdrage te leveren aan het
herstellen en in stand houden van de natuur in Nederland.

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse in en reactie op het Ontwerp-NWP.

Nee

027

1

Deze zienswijze heeft betrekking op de teksten en tabel over het vaargeulonderhoud en
de garantiediepte van de vaargeulen Kornwerderzand - Harlingen (de Boontjes) en
Zuider Stortemelk, zoals opgenomen op pagina 275 van het NWP
[...] Met deze zienswijze uiten wij onze zorg over de bereikbaarheid van en naar
Harlingen. We benadrukken het feit dat met de huidige teksten de garantiediepte voor
de Boontjes niet is gewaarborgd. Tevens signaleren we het belang van voldoende
diepgang van Zuider Stortemelk.

Zie antwoord op deelzienswijze 027-2

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 180

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

027

2

Begin dit jaar is de intentieverklaring voor de Agenda voor het Waddengebied 2050
(hierna: de Agenda) door vele stakeholders (waaronder de Waddenzeehavens)
ondertekend tijdens de toogdag. Voorwaarde voor ondertekening was voor Port of
Harlingen dat de bereikbaarheid van Harlingen gegarandeerd zou worden. In de Agenda
wordt op pagina 43 het volgende gesteld:
“Voor de economie en leefbaarheid is de bereikbaarheid van havens en eilanden
belangrijk. Daarbij gelden de huidige, zoals in Natura 2000 beheerplannen 2016-2020
en het beheerplan Rijkswateren vastgelegde trajecten met bijbehorende streefdiepten
en breedten. Deze zijn tevens de basis voor het nieuwe NWP 2022-2027
In de oorspronkelijke tabel waar in de Agenda naar wordt verwezen stond in de
voetnoten opgenomen dat voor de vaarweg Kornwerderzand - Harlingen (Boontjes) de
definitieve besluitvorming over het onderhoud in 2022 stond gepland.” Het
Omgevingsberaad Waddengebied (OBW) heeft in haar advies aan het BOW het belang
benadrukt om deze voetnoot te schrappen aangezien hierdoor geen enkele garantie
werd geboden voor de baggerverplichting van de Boontjes. De uitkomst van de
afspraken was immers geheel onbeschreven. In het BOW van 3 december 2020 is dit
advies overgenomen en is besloten dat deze voetnoot geschrapt zou worden. Hiermee
werd voldoende waarborg afgegeven en zijn wij overgaan tot ondertekening van de
intentieverklaring, samen met de andere Wadenzeehavens - en gemeenten. Op pagina
275 van het NWP staat benoemd dat de Agenda doorwerkt in het NWP. Ook is conform
het besluit van het BOW de voetnoot uit de tabel verwijderd. Er is echter een nieuwe
tekst opgenomen die het verwijderen van de voetnoot volledig ontkracht. De huidige
tekst luidt als volgt:
Voor de vaargeul Kornwerderzand - Harlingen (de Boontjes) zijn bestuurlijke afspraken
gemaakt tussen Rijk en regio. Op basis van de uitkomsten van aanvullend economisch,
ecologisch en morfologisch onderzoek naar (het gebruik van) de Boontjes wordt
besloten hoe het definitieve beheer van de Boontjes er vanaf 2023 uit komt te
zien. Door het opnemen van deze tekst wordt geen enkele waarborg gegeven voor
het vaargeulonderhoud door RWS en het op peil houden van de garantiediepte. Dit is
niet in lijn met het besluit van het BOW van 3 december 2020 en neemt daarmee ook
het voorbehoud weg dat de Waddenzeehavens hebben gemaakt om over te gaan tot
ondertekening van de intentieverklaring van de Agenda.
Concreet voorstel
In aanmerking nemende dat: het belang van het op diepte houden van de Boontjes en
de bereikbaarheid van en naar zowel Harlingen als het achterland zeer groot is; de
huidige tekst van het NWP niet luidt conform het besluit van het BOW van 3 dec 2020;
stellen wij voor de genoemde passage uit de tekst van het NWP te schrappen.

De betreffende tekst in het NWP is in lijn gebracht met de letterlijke tekst van de Agenda
voor het Waddengebied 2050. Voor de vaarweg Boontjes betekent dit dat de huidige
dimensies ten aanzien van diepte -3.80 m. NAP en breedte 100 m. in principe worden
gegarandeerd gedurende de looptijd van het NWP (2022 tot en met 2027). Alleen de
eerder met de regio afgesproken evaluatie van de onderhoudspilot van vaarweg
Boontjes kan verandering brengen in de onderhoudssituatie. De met de regio
afgesproken kostenverdeling van de onderhoudspilot wordt gehandhaafd en de
evaluatie wordt in 2022 gewoon uitgevoerd overeenkomstig antwoord 6 van de
voormalige minister op Kamervragen van 20 juli 2020: “Er zal in 2022 aanvullend
economisch, morfologisch en ecologisch onderzoek worden uitgevoerd, waarmee de
kosten, baten en de gevolgen voor de Waddenzee voor zowel de kortere als de langere
termijn inzichtelijk worden gemaakt”. Bij deze evaluatie zullen niet alleen de overheden
worden betrokken maar ook de (belanghebbende) stakeholders, namelijk de havens en
de Coalitie Wadden Natuurlijk. Op basis van de evaluatie wordt bepaald hoe de
onderhoudssituatie van vaarweg Boontjes er vanaf 2023 tot met 2027 precies uit zal
zien.

Ja

027

3

De buitendelta’s zijn dynamische gebieden waarin de geulen zich jarenlang op een
natuurlijke diepte kunnen handhaven, maar in sommige jaren kunnen zij zich ook
verleggen hetgeen vaak met drempelvorming gepaard gaat. Wij merken dit in de
praktijk bijvoorbeeld bij het Zuider Stortemelk. Voor het Zuider Stortemelk is een
streefdiepte afgesproken en opgenomen van -7,5 meter t.o.v. NAP. Deze diepgang is
gelijk aan de geuldiepte op de Waddenzee. Wij gaan er vanuit dat hiermee wordt
bedoeld dat met een royale overdiepte wordt gebaggerd, gelet op de grotere deining in
de buitendelta’s. Zowel de Waddenzee als de buitendelta’s zijn voor de scheepvaart
immers één systeem waarbij de zwakste schakel bepalend voor de bereikbaarheid is.
Daarom benadrukken wij het grote belang van monitoring en peiling in het gehele
gebied.

Op de Waddenzee hanteert Rijkswaterstaat een baggertolerantie van een halve meter
onder de streefdiepte bij het bepalen van de onderhoudsdiepte. Bij het bepalen van de
baggertolerantie bij het onderhoud in de buitendelta van de vaarweg HarlingenNoordzee ter hoogte van Zuider Stortemelk, zijn de uitkomsten van de evaluatie van de
pilot Westgat Schiermonnikoog, waar in een buitendelta vaargeulonderhoud heeft
plaats gevonden, mede richtinggevend. Of er onderhoud gepleegd moet worden in
Zuider Stortemelk is op dit moment niet aan de orde, aangezien de vaargeul door
middel van het verleggen van de vaarwegmarkering op het betreffende deel van de
vaarweg in stand gehouden wordt.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

181

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

028

1

In het Ontwerp Nationaal Water Programma 2022-2027 (ONWP) en in het bijzonder de
bijlage Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 (OPN), zijn verschillende onderwerpen opgenomen die raken aan onze activiteiten en belangen. Om niet in herhaling te
vallen verwijzen wij naar de inhoud van de zienswijze die onze brancheorganisatie
NOGEPA zal indienen op het ONWP en het OPN. Niettemin hechten wij eraan om enkele
zaken nogmaals te benadrukken en/of verder te verduidelijken:

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse in en reactie op het Ontwerp-NWP. Uw
reactie wordt ter kennisgeving aangenomen.

Nee

028

2

1. Olie- en gaswinning is activiteit van nationaal belang, zowel nu als in de toekomst
Het OPN benadrukt onvoldoende dat olie- en gaswinning op de Noordzee een activiteit
is van nationaal belang. Dit gegeven wordt ook onderkend in de Nationale
Omgevingsvisie (NOVI). Olie- en gaswinning op de Noordzee draagt vooralsnog (en nog
tot ver na de looptijd van het programma Noordzee) bij aan een betaalbare en
betrouwbare energievoorziening en dient derhalve als activiteit van nationaal belang te
worden aangemerkt en expliciet erkend te worden. Bij de toepassing van afwegingskaders en belangenafwegingen dient voldoende rekening wordt gehouden met deze
activiteiten.

Activiteiten die van nationaal belang zijn voor Nederland staan vermeld in paragraaf
10.5.2 van het PNZ. Olie- en gaswinning wordt daar ook als zodanig benoemd.

Nee

028

3

2. Langere doorlooptijd voor productie gas en olie uit de kleine velden
Daar waar het OPNZ refereert aan de productie van koolwaterstoffen wordt veelal
gerefereerd aan de afnemende productie en ontmanteling van de betrokken infrastructuur. Zo ook bijvoorbeeld in paragraaf 5.1.1. dat luidt als volgt: Door een natuurlijke
uitputting van de aanwezige gas- en oliereserves in de ondergrond bereikt een
aanzienlijk deel van de nu nog producerende gas- en olievelden en de bijbehorende
infrastructuur in de komende 10 tot 20 jaar het einde van de economische levensduur.
Voornoemde stelling valt niet te ontkennen. Echter, voor de periode die het OPNZ
betreft zal de productie van koolwaterstoffen nog van groot belang zijn. Onderstaande
tabel toont bijvoorbeeld aan dat voor de periode 2022 – 2027 de verwachte productie
van gas zal dalen van 10 mld m3 naar 7,8 mld m3 per jaar. Kortom in 2027 wordt er nog
altijd een aanzienlijke en relevante hoeveelheid gas geproduceerd uit kleine velden op
zee. Daarbij zullen de huidige, hoge gasprijzen mogelijk ook tot gevolg hebben dat er
meer aanbod komt uit nog aan te tonen voorkomens. De bestaande infrastructuur zal
dan ook grotendeels worden ingezet voor de bestaande productie werkzaamheden
gedurende de termijn van de OPNZ.

Wat wordt beschreven klopt. De productie van olie en gas is voor de periode die het
Programma Noordzee beslaat inderdaad nog steeds van groot belang, maar daarnaast
zal de productie zeer waarschijnlijk een dalende trend zien daar er veel velden tegen het
einde van hun economische levensduur zullen lopen (ook wel omschreven als afbouw
door natuurlijk verloop).

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 182

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

028

4

3. Rol voor CO₂-opslag en ruimtelijke implicaties onvoldoende belicht
De optie om CO₂-opslag te ontwikkelen op bestaande mijnbouwlocaties en ruimte te
reserveren voor nieuwe corridors en aanlandingspunten komt onvoldoende terug in het
OPN, terwijl dit wel ruimtelijke inpassing behoeft. Wij wijzen in dit verband op het
Porthos-project waarvoor het P18-A platform met bijbehorende putten van TAQA
worden hergebruikt als opslaglocatie. Hierbij zal ook een nieuwe transportleiding
worden aangelegd vanaf de Maasvlakte. Wanneer het Porthos project met succes wordt
afgerond, is het waarschijnlijk dat ook verder gelegen velden worden aangehaakt op dit
netwerk. Hier moet in het OPN rekening mee worden gehouden.
De informatie die het OPN geeft over CO₂ opslag biedt onvoldoende inzicht in
toekomstige cliënten potentieel van CO₂ opslag. Niet alleen zullen de CCS installaties
van bijvoorbeeld Porthos en Athos de CO₂ van nabijgelegen emitters als respectievelijk
Shell en Tata Steel afvangen en opslaan. Er lijkt voldoende CCS capaciteit en infrastructuur beschikbaar om eveneens klanten te bedienen die gevestigd zijn in het Antwerpse
havengebied, Chemelot in Geleen alsmede het Duitse Ruhrgebied. Op deze manier
wordt de CO₂ uitstoot van de huidige industrie beperkt en wordt het potentieel van
blauwe (en groene) waterstof versterkt. Onderstaande tekening geeft een verder inzicht
in het grotere regio potentieel van CCS.
Tevens wordt er in het rapport veelvuldig verwezen naar de opslag van CO₂ in “lege”
gasvelden. Voorbeelden daarvan zijn te vinden in paragrafen: 2.2, 2.4, 5.2, 5.3.3. en
5.3.5. Deze weergave berust op een misverstand. Er bestaat niet zoiets als een leeg
reservoir. Tijdens de koolwaterstof productie neemt de druk af. Het reservoir is dan ook
altijd gevuld, maar met een lagere druk vanwege de productie van koolwaterstoffen.
Hoe lager de druk in het reservoir, hoe meer koolwaterstoffen zijn geproduceerd en
verkocht. In veel gevallen is het een financiële afweging of de productie van koolwaterstoffen rendabeler is dan de opslag van CO₂.

De tekst over CO₂-transport en -opslag in het Ontwerp Programma Noordzee is
inderdaad summier. Het klopt dat niet uit te sluiten is dat nieuwe infrastructuur zal
worden aangelegd. In 2021 hebben zich nieuwe initiatieven aangediend en heeft het
ministerie van EZK een ruimtelijke verkenning uitgevoerd. De tekst is hierop aangepast.
Naar aanleiding van de opmerking over ‘lege’ gasvelden: de tekst is aangepast naar
‘uitgeproduceerde’ olie- en gasvelden.

Ja

028

5

4. TAQA’s platformen en reservoirs in de aangewezen zoekgebieden voor windenergie
De bouw van windparken heeft in potentie een grote impact op de activiteiten van
TAQA in de Noordzee. Het is van belang dat wij in een zo vroeg mogelijk stadium nauw
worden betrokken bij planvorming en in staat worden gesteld om actief te participeren.
Het zoekgebied Hollandse Kust (zuidwest) overlapt met TAQA’s P15-A blok en ligt
dichtbij ons P15-ACD-complex, dat opereert als verwerkingsterminal voor verschillende
velden buiten bedoeld gebied. Bovendien is mogelijk nog sprake van prospectiviteit. Er
lopen meerdere pijpleidingen (MSV) en er bevinden zich twee productieplatforms
(P15-F en P11-E). Bij de ruimtelijke invulling van het gebied Hollandse Kust (zuidwest) is
nauwgezet maatwerk en tijdige afstemming derhalve geboden vanuit het oogpunt van
veiligheid en om de activiteiten van TAQA als medegebruiker op de Noordzee te
waarborgen.

In het Programma Noordzee is Hollandse Kust (Zuidwest) niet herbevestigd en ook voor
de langere termijn afgevallen als zoekgebied.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 183

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

028

6

5. Aanpassing veiligheidscirkel helikopter bij gasplatforms
Als offshore operator zijn wij verantwoordelijk voor de veiligheid op en rondom onze
platforms. Helikopters hebben in beginsel een gebied met een omtrek van minimaal 5
Nautische Mijl nodig om op veilige wijze de bereikbaarheid van productieplatforms
onder de meeste weersomstandigheden te garanderen. In het OPN wordt voorgesteld
om de veiligheidscirkel voor helikopters terug te brengen tot 2,5 Nautische Mijl. De
onderbouwing hiervoor ontbreekt en is inconsequent (wij verwijzen naar NOGEPA
zienswijze punt 41). Vanuit veiligheidsoogpunt, in het belang van offshore personeel
kunnen wij ons dan ook absoluut niet vinden in de beperking naar 2,5 Nautische Mijl.
Wij verzoeken u daarom om op grond van het voorgaande in de OPN op te nemen dat
maatwerk op basis van een analyse door ter zake kundige experts dient plaats te vinden
met steeds de 5 Nautische Mijl als veilig uitgangspunt.

Zie beantwoording deelzienswijze 022-29.

Ja

028

7

6. Instelling geluidsbudget voor seismisch onderzoek in zee
In het OPN wordt een voorstel gedaan voor het terugdringen van onderwatergeluid
door invoering van een geluidsbudget voor seismisch onderzoek. Hierbij merken wij
graag op dat ons op dit moment geen alternatieve (niet-seismische) methoden ter
beschikking staan, die wij kunnen gebruiken voor exploratie. Zolang er geen nieuwe
technieken voorhanden zijn, vragen wij het te bepalen geluidsbudget voldoende ruim te
bepalen, zodat de rol van Nederlands aardgas ten behoeve van de energietransitie
behouden blijft.

Zoals gesteld in paragraaf 3.3.1 Terugdringen van verontreiniging en verstoring: “Het
uitgangspunt voor beleid en maatregelen om verstoring door onderwatergeluid tegen
te gaan, is reductie aan de bron. [...] Aanvullend zal het ministerie van IenW, in lijn met
het Noordzeeakkoord, in de planperiode 2022-2027 in samenwerking met de industrie
een beoordelingskader voor seismisch onderzoek opstellen. Dit als onderdeel van het
stimuleren van de industrie tot het verminderen van impulsgeluid.” Een geluidsbudget,
dat de tijd reguleert waarin impulsgeluid wordt toegestaan, kan een voorwaarde van
het beoordelingskader zijn. Hierbij zal ook rekening moeten worden gehouden met het
(nog) niet voorhanden zijn van alternatieve methoden voor het seismisch onderzoek.

Nee

028

8

Concluderend Een stevige verankering van de rol van Nederlands aardgas in het
Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 en het Nationaal Waterprogramma
2022-2027 (en bijbehorende stukken) zorgt niet alleen voor consistent overheidsbeleid,
maar ook voor het duidelijke signaal dat het offshore Kleine veldenbeleid voor
gaswinning van cruciaal belang is in de energietransitie gedurende de periode 2022
- 2027. De winning van koolwaterstoffen blijft ook in de komende decennia een
activiteit van nationaal belang, waarmee in ruimtelijke zin steeds rekening dient te
worden gehouden. Ook CO₂-opslag zal naar verwachting een vlucht nemen. Maatwerk
in ruimte en in tijd is de sleutel tot een vruchtbare samenwerking met medegebruikers
op de Noordzee.
Wij verzoeken u bovengenoemde punten mee te nemen bij het vaststellen van het
Nationaal Water Programma en het Programma Noordzee. Indien u vragen heeft over
deze zienswijze of wanneer wij u van verdere informatie kunnen voorzien, dan horen wij
dat graag. Meer algemene informatie over TAQA en haar activiteiten treft u aan op
https://nl.taqa.com.

De komende jaren blijft de gaswinning op de Noordzee belangrijk voor onze gasvoorziening, het Nederlandse kleine velden beleid is hier ook op gericht, zie Kamerbrieven van
30 mei 2018 en 30 maart 2020 (Kamerstukken II, 2017/19, 33 529, 469; 2019/2020, 32
813, 486). Met de aanpassingen in de tekst naar aanleiding van de zienswijzen zit die
stevige verankering van de rol van aardgas in het Programma Noordzee.

Nee

029

1

Allereerst is Cascade verheugd om te lezen dat in het voorliggende ontwerp erkend
wordt dat de winning van zand en grind van nationaal belang is. Gezien de voorliggende
woningbouwopgave (1 miljoen woningen tot 2030) is het van cruciaal belang dat er
voldoende grondstoffen beschikbaar zijn (en blijven) om aan de vraag te kunnen
voldoen. Momenteel kan maximaal 20% van de vraag naar grondstoffen ingevuld
worden met secundaire materialen (op basis van 100% recycling), de overige 80% van
de vraag dient te worden ingevuld met primaire grondstoffen. Gezien de enorme
bouwopgave zal deze verhouding in de toekomst weinig tot niet veranderen, waardoor
de vraag naar primaire grondstoffen groot is en blijft.

Hartelijk dank voor uw interesse in en reactie op het Ontwerp-NWP. Uw reactie is ter
kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 184

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

029

2

Ondanks dat Cascade positief is over de erkenning van het nationale belang in het NWP
worden er wel vraagtekens gezet bij de reikwijdte die het document hieraan koppelt. In
het voorliggende ontwerp is op pagina 186 bijvoorbeeld het volgende te lezen:
‘Winning van suppletiezand, ophoogzand, grind, bouwzand en metselzand in de
Rijkswateren is een nationaal belang. […] Voor de winning van bouwgrondstoffen geldt
dat winning is toegestaan als dat de waterveiligheid, de scheepvaart en de ecologische
kwaliteit niet schaadt.’
Bovenstaande tekst is te herleiden naar nationaal belang 14 (Waarborgen van de
waterveiligheid en de klimaatbestendigheid) uit de Nationale Omgevingsvisie (NOVI).
Echter, in de NOVI wordt duurzame winning van bouwgrondstoffen onder Nationaal
Belang 13 óók specifiek als nationaal belang aangemerkt. Zoals u waarschijnlijk weet
wordt vanwege het natuurlijk voorkomen een groot deel van de bouwgrondstoffen
langs de rivieren gewonnen. Mede hierom is, naast winning in Rijkswateren, ook de
duurzame winning langs de rivieren als nationaal belang aangemerkt en dienen er
daarom voldoende mogelijkheden te bestaan voor winningsprojecten langs de rivieren.
In die visie van Cascade volgt dit niet voldoende uit bovenstaande tekst. Cascade
verzoekt dan ook om de winning van bouwgrondstoffen langs de rivieren specifiek als
nationaal belang te benoemen het NWP.

In het NWP wordt gesteld dat de winning van de in paragraaf 16.6 genoemde
bouwgrondstoffen een nationaal belang is, en dat deze gewonnen kunnen worden
zolang aan de genoemde randvoorwaarden (zoals waterveiligheid) wordt voldaan.
Hiermee wordt voldoende ruimte voor winningsgebieden geboden.

Nee

029

3

Stagnerende vergunningverlening voor winningsprojecten Aangezien de winning van
bouwgrondstoffen van nationaal belang is dienen provincies (de vergunningverleners
voor projecten) voldoende ruimte te bieden voor de winningsprojecten. In de praktijk
blijkt echter dat deze ruimte vooralsnog allerminst geboden wordt. Door de combinatie
van stagnerende vergunningverlening en het aflopen van meerdere winningsprojecten
op (relatief) korte termijn zullen in de nabije toekomst niet voldoende bouwgrondstoffen gewonnen kunnen worden om aan de vraag te voldoen. Nederland zal aanlopen
tegen een grondstoffentekort. In de visie van Cascade is het van groot belang dat de
nationale overheid deze ontwikkeling onderkent en dat het actief richting de provincies
communiceert dat de benodigde ruimte voor winningsprojecten geboden wordt
middels het verlenen van de vergunningen. Cascade roept daarom op om ook in het
NWP duidelijk te maken dat provincies in hun beleid en uitvoering voldoende ruimte
dienen bieden voor de winning van bouwgrondstoffen, om op die manier aan de vraag
naar bouwgrondstoffen te kunnen blijven voldoen.

In het NWP wordt gesteld dat de winning van de in paragraaf 16.6 genoemde
bouwgrondstoffen een nationaal belang is en dat deze gewonnen kunnen worden
zolang aan de genoemde randvoorwaarden (zoals waterveiligheid) wordt voldaan.
Provincies kunnen in hun eigen beleid bepalen hoeveel ruimte zij bieden voor winning
van grondstoffen, mits het blijft voldoen aan de in paragraaf 16.6 genoemde
randvoorwaarden.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 185

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

029

4

Hoofdstuk 21: Rivieren & Integraal Riviermanagement (IRM) In hoofdstuk 21 van het
NWP worden de voorliggende opgaven betreffende de rivierengebieden uiteengezet.
Aangegeven wordt dat het beleid gericht is op enkele belangrijke ontwikkelingen, onder
meer droogte, extreme neerslag en de ontwikkeling van riviernatuur. De bedoeling is
om de ontwikkelingen met een integrale aanpak te benaderen, een aanpak die
grotendeels uiteengezet wordt in het programma Integraal Riviermanagement.
Sinds het programma IRM is opgestart is Cascade nauw betrokken geweest bij het
ontwikkelproces. Cascade is groot voorstander van het integraal benaderen van het
rivierengebied, bij winningsprojecten wordt immers altijd gefocust op het realiseren van
functiecombinaties. Een integrale beleidsvisie kan hier positief aan bijdragen.
Functiecombinaties bij projecten bestaan onder meer uit het verbeteren van de
waterveiligheid, klimaatadaptatie, natuurontwikkeling, het realiseren van recreatiemogelijkheden en het creëren van het juiste leefgebied voor planten en dieren zoals ten
doel gesteld in de Kaderrichtlijn Water (KRW).
Om deze functiecombinaties, en daarmee een grote bijdrage aan de ambities uit het
IRM en NWP (ook m.b.t. het overstromingsrisicobeheerplan en de stroomgebiedsbeheerplannen), te benutten is het van cruciaal belang dat er voldoende ruimte geboden
wordt voor (de ontwikkeling van) winningsprojecten en zelfrealisatie van bedrijven van
de doelen. Via zelfrealisatie kunnen namelijk op een efficiënte manier doelen voor o.a.
de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW), de Kaderrichtlijn Water (KRW) en
hoogwaterveiligheid behaald worden. Hiervoor is het van belang dat in de beleidsvisies
in het IRM en NWP het belang van de ruimte voor en toegevoegde waarde van
projecten voldoende kenbaar wordt gemaakt. In de visie van Cascade gebeurt dit
vooralsnog onvoldoende in het IRM. Bij de integrale aanpak lijkt men bouwgrondstoffenwinning liever te vergeten, terwijl het rivierengebied voor bouwgrondstoffenwinning
cruciaal en onmisbaar is. Ook in het voorliggende ontwerp van het NWP komt het
belang van primaire grondstoffenwinning onvoldoende naar voren. In hoofdstuk 21:
Rivieren wordt bijvoorbeeld geen aandacht besteed aan de bijdrage die projecten door
functiecombinaties kunnen leveren bij een integrale aanpak.

In het NWP wordt gesteld dat de winning van de in paragraaf 16.6 genoemde
bouwgrondstoffen een nationaal belang is en dat deze gewonnen kunnen worden
zolang aan de genoemde randvoorwaarden (zoals waterveiligheid) wordt voldaan.
Provincies kunnen in hun eigen beleid bepalen hoeveel ruimte zij bieden voor winning
van grondstoffen, mits het blijft voldoen aan de in paragraaf 16.6 genoemde
randvoorwaarden.

Nee

029

5

In juli van dit jaar is in de provincie Limburg gebleken dat het van groot belang is dat er
een goede ruimtelijke inrichting bestaat rondom de rivieren, om op die manier
wateroverlast tegen te gaan. Wanneer gebieden niet voldoende ingericht zijn op onder
meer piekafvoeren en hoogwater kan dit tot grote problemen leiden. Met winningsprojecten wordt de waterveiligheid verbeterd, onder meer door het creëren van nevengeulen of het realiseren van retentiegebieden. Winningsprojecten zijn daarnaast vaak de
financiële motor voor vele van deze ontwikkelingen. Wanneer de vergunningverlening
voor projecten niet op gang komt zal de bijdrage aan waterveiligheid niet of in mindere
mate werkelijkheid worden. In de visie van Cascade is dit een ongewenste ontwikkeling.
Cascade verzoekt dan ook om voldoende ruimte voor winningsprojecten te bieden in
het beleid, en dit duidelijk te verankeren in het voorliggende NWP.

In het NWP wordt gesteld dat de winning van de in paragraaf 16.6 genoemde
bouwgrondstoffen een nationaal belang is en dat deze gewonnen kunnen worden
zolang aan de genoemde randvoorwaarden (zoals waterveiligheid) wordt voldaan.
Hiermee wordt voldoende ruimte voor winningsgebieden geboden.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 186

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

029

6

Conclusie Ondanks dat Cascade verheugd is dat het voorliggende ontwerp aanstipt dat
duurzame winning van grondstoffen als nationaal belang erkend wordt, bestaan er
zorgen over de verankering hiervan in het voorliggende NWP. Enkel op bladzijde 186
van het NWP wordt specifiek stilgestaan bij de functie bouwgrondstoffenwinning
(hierbij wordt echter niets gezegd over functiecombinaties), terwijl ook in Hoofdstuk 21:
Rivieren de rol van delfstoffenwinning minimaal naar voren komt. Daarnaast blijkt dat
provincies op dit moment geen ruimte bieden voor winningsprojecten (de vergunningverlening is gestagneerd), waardoor Nederland in de nabije toekomst aan zal lopen
tegen een tekort aan bouwgrondstoffen, met alle gevolgen van dien. In de visie van
Cascade doet het NWP daardoor vooralsnog niet voldoende recht aan het Nationale
Belang van duurzame grondstoffenwinning. Cascade roept daarom op het nationale
belang van de winning van bouwgrondstoffen beter te verankeren in het NWP én de
provincies middels het NWP actief aan te sporen voldoende ruimte te bieden voor
winningsprojecten.

In het NWP wordt gesteld dat de winning van de in paragraaf 16.6 genoemde
bouwgrondstoffen een nationaal belang is, en dat deze gewonnen kunnen worden
zolang aan de genoemde randvoorwaarden (zoals waterveiligheid) wordt voldaan.
Hiermee is de winning van bouwgrondstoffen voldoende verankerd in het NWP.
Daarnaast vraagt u om middels het NWP de provincies actief aan te sporen voldoende
ruimte te bieden voor winningsprojecten. Het NWP is niet de geschikte plek om
provincies hiervoor aan te sporen, omdat het NWP zelfbindend is voor het Rijk maar
niet voor andere overheden.

Nee

029

7

Naast het feit dat grondstoffenwinning van cruciaal belang is voor de woningbouw
dragen de projecten ook bij aan vele andere belangrijke ambities uit het NWP. Doordat
winningsprojecten meerdere functies combineren bieden de projecten vele kansen
m.b.t. waterveiligheid en klimaatadaptatie, maar ook voor de ontwikkeling van (rivier)
natuur en het creëren van recreatiemogelijkheden. Wanneer er onvoldoende ruimte
bestaat om deze projecten uit te voeren worden deze ambities onrecht aangedaan, in
de visie van Cascade een onnodig en ongewenst verlies. Cascade benadrukt daarom met
klem dat voldoende ruimte voor winningsprojecten niet alleen van belang is voor de
woningbouwopgave, maar ook voor meerdere belangrijke ambities uit het NWP.

In het NWP wordt gesteld dat de winning van de in paragraaf 16.6 genoemde
bouwgrondstoffen een nationaal belang is en dat deze gewonnen kunnen worden
zolang aan de genoemde randvoorwaarden (zoals waterveiligheid) wordt voldaan. Er is
voldoende ruimte voor winningsprojecten voor andere belangrijke ambities uit het
NWP, mits wordt voldaan aan de in paragraaf 16.6 genoemde randvoorwaarden.

Nee

030

1

NB: Zie zienswijze 029 (inhoudelijk identiek, m.u.v. de bedrijfsnaam)

Zie voor een beantwoording op uw zienswijze de reactie op deelzienswijzen 029-1 tot
029-7.

Nee

031

1

Met deze brief maken de gemeenten Wijchen en Heumen gebruik van de mogelijkheid
tot het indienen van een zienswijze op het ontwerp Nationaal Water Programma
2022-2027. De gezamenlijke zienswijze wordt door de beide gemeenten afzonderlijk
aan u toegezonden. (..)
1. Inleiding
Het afgelopen decennium is het regioproces Bedijkte Maas gevoerd, waarbij overheden
en andere partijen intensief hebben samengewerkt aan een realistisch maatregelenpakket voor de Voorkeursstrategie. Hierbij zijn bestuurlijke afspraken gemaakt over het
laten vervallen van niet-realistische maatregelen. Dit traject heeft in 2019 geleid tot een
Adaptieve uitvoeringsstrategie Maas (AUM), waarvoor bestuurlijk draagvlak bestaat.
Het AUM is als bouwsteen aangeboden voor het IRM-programma.

Hartelijk dank voor uw interesse in en reactie op het Ontwerp-NWP. In het NWP worden
geen uitspraken gedaan over concrete maatregelen die onderdeel kunnen zijn van het
IRM-maatregelenpakket. Deze worden binnen het IRM-programma afgewogen en
beoordeeld. Uw reactie wordt ter kennisgeving aangenomen.

Nee

2. Zienswijze ten aanzien van de gebiedsreserveringen hoogwaterveiligheids- maatregelen
In het ontwerp Nationaal Water Programma wordt in het hoofdstuk 4 ‘Waterveiligheid’
en in het hoofdstuk 21 ‘Rivieren’ vanuit de integrale opgaven de relatie gelegd met het
IRM- programma (Integraal Riviermanagement). Daarbij wordt aangegeven dat het Rijk
gebiedsreserveringen in het Barro (Besluit algemene regels ruimtelijke ordening) heeft
vastgelegd om op de lange termijn ruimte te houden voor maatregelen in het kader van
toekomstige hogere rivierafvoeren. Aangegeven wordt voorts dat deze gebiedsreserveringen in het programma IRM opnieuw worden bezien. Hierover het volgende:

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 187

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

031

2

2.1 Niet-realistische maatregelen niet opnieuw ter discussie stellen
Bij de ontwikkeling van het IRM-programma bestaat de mogelijkheid dat het Rijk -in
aanvulling op de AUM- ook nog andere rivierverruimende maatregelen bekijkt om de
rijksopgave te halen. We willen de Minister er op wijzen dat de gemeente Wijchen en de
gemeente Heumen er vanuit gaan dat maatregelen die in het regioproces Bedijkte Maas
zijn aangeduid als niet-realistisch niet opnieuw ter discussie worden gesteld in het
IRM-proces.
Het gaat in bijzonder om onderstaande maatregelen. De maatregelen zijn in het
regioproces Bedijkte Maas aangemerkt als niet acceptabel en kunnen niet rekenen op
(lokaal) bestuurlijk draagvlak. Om deze reden zijn de maatregelen ook geen onderdeel
van het AUM.
- Gemeente Wijchen en de gemeente Heumen; de retentiemaatregel Overasselts broek
en bijbehorende Barro-reservering (pagina 54, kaart).
- Gemeente Wijchen: de retentiemaatregelen (niet Barro) Hemen, Niftrik en Loonse
weerd.
Verder verzoeken wij u om aan te geven op welk moment duidelijkheid ontstaat over
het definitieve maatregelenpakket van het IRM-programma. En om transparant te zijn
over het te hanteren afweegkader.

Het vaststellen van het voorkeursalternatief voor IRM is op moment van schrijven
voorzien in het derde kwartaal van 2023. Deze planning is onder voorbehoud. Om er
zeker van te zijn dat u op de hoogte blijft van de ontwikkelingen verwijzen wij u naar
www.bouwplaatsirm.nl waarop deze en andere informatie over IRM staat vermeld en
waar u zich kunt abonneren op de nieuwsbrief. Het beoordelingskader dat voor het
voorkeursalternatief zal worden gehanteerd is momenteel in ontwikkeling en zal na
vaststelling openbaar worden gemaakt, onder andere op www.bouwplaatsirm.nl

Nee

031

3

2.2 “Zo spoedig mogelijk laten vervallen van onnodige gebiedsreserveringen”

Op dit moment is nog niet duidelijk of en hoe in het programma IRM ontwikkelingen
worden voorzien in de gebiedsreservering Overasseltse Broek. Dit geldt ook voor
andere individuele gebiedsreserveringen. Onderdeel van besluitvorming over IRM is een
voorstel welke Barro-reserveringen nodig worden geacht en welke Barro-reserveringen
worden geschrapt. Het daadwerkelijk aanpassen van de gebiedsreserveringen vergt een
aparte procedure, namelijk het wijzigen van het Barro of de opvolger van het Barro
binnen de Omgevingswet, welke na besluitvorming over het POW IRM kan worden
gestart.

Nee

Een gemeente heeft een duidelijke rol en verantwoordelijkheid met betrekking tot
veiligheid in buitendijks gebied. Het beleid buitendijks gebied behoeft geen nuancering.
Uiteraard kan een waterbeheerder en/of veiligheidsregio vanuit hun kennis en ervaring
een gemeente ondersteunen bij hun beoordeling van de veiligheidsituatie in buitendijks
gebied. Als hoogwater op de grote rivieren of langs de meren dreigt of als er stormvloed
langs de kust nadert, waardoor buitendijksgebied bijvoorbeeld te maken kan krijgen
met wateroverlast, zorgt Rijkswaterstaat ervoor dat partners tijdig worden gewaarschuwd (hoofdstuk 17.3).

Nee

Wij verzoeken u te borgen dat bij de vaststelling van het POW-IRM (Programma onder
Omgevingswet, streven vaststelling in 2022) duidelijkheid bestaat over de Barro- reservering en dat niet-realistische gebiedsreserveringen (zie 2.1) komen te vervallen.
Bij voorkeur zien wij graag nu al, in het Nationaal Waterprogramma 2022-2027, de
gebiedsreservering Overasseltse broek komen te vervallen. Immers, indertijd is in het
regioproces de verwachting gewekt dat in het eerstvolgende Nationaal waterplan
helderheid zou komen over de Barro-reservering Overasselts broek (laten vervallen). Dit
gelet op de zeer beperkte bijdrage van de retentie aan de waterstandsdaling, onbetrouwbaarheid in werking, enorme ruimtebeslag en ruimtelijke impact.
Naar aanleiding hiervan vragen wij ook aandacht voor de samenwerking tussen
gemeenten en Rijk. Het Rijk heeft de ontwikkeling van voorkeursstrategieën -terechtsteeds gezien als een aangelegenheid voor de regio. Na een regioproces van vele jaren
heeft dit een weloverwogen AUM met voorkeursstrategieën opgeleverd. In 2019 is
‘opeens’ een rijksproces opgestart en worden nieuwe afspraken gemaakt, met als
gevolg dat afgevallen maatregelen weer in beeld lijken te komen en het moment van
vervallen van de Barro-reservering wordt uitgesteld. Dit raakt aan het vertrouwen van
de gemeenten in de rijksoverheid.
031

4

3. Zienswijze bij verantwoordelijkheden
In hoofdstuk 4 ‘waterveiligheid’ (pag. 63) wordt gesteld dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor de beoordeling van veiligheidssituaties, de beoordeling (afweging) van de
noodzaak van aanvullende maatregelen en de communicatie over de waterveiligheid
buitendijks. Wij vinden dat dit beeld nuancering behoeft en merken op dat beoordeling
en communicatie een gezamenlijke verantwoordelijkheid is van waterbeheerders (RWS,
waterschap), provincie en gemeente en veiligheidsregio.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 188

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

031

5

3.1 Nuancering verantwoordelijkheden gemeente

De deelzienswijze die u hier geeft, heeft betrekking op de bescherming tegen overstroming van binnendijks gebied. Dat wil zeggen de bescherming tegen overstroming door
onder andere dijken, duinen, dammen en stormvloedkeringen te beheren, te onderhouden en te versterken. De waterkeringbeheerder heeft de wettelijke taak om de primaire
waterkering aan de veiligheidseisen te laten voldoen. De rol van een gemeente in deze
situatie is zoals u in uw zienswijze beschrijft.

Nee

Hoogwaterveiligheid is primair een verantwoordelijkheid van de waterbeheerders. Zij
dragen in eerste instantie zorg voor de beoordeling van de hoogwaterveiligheid,
benodigde (bovenlokale) maatregelen en de communicatie over hoogwaterveiligheid.
De gemeente heeft, voor zover relevant en redelijk, een wettelijke taak bij de doorvertaling van wet- en regelgeving en regionaal/nationaal beleid naar de lokale situatie in
bestemmingsplannen en ander gemeentelijk beleid en bij de vergunningverlening.
Verder adviseert de gemeente de waterbeheerders, provincie en veiligheidsregio bij de
ontwikkeling en afweging van hoogwaterveiligheidsmaatregelen.
031

6

De communicatie over hoogwaterveiligheid is eveneens primair een verantwoordelijkheid voor de waterbeheerders. De gemeente heeft zo nodig een faciliterende rol.
Uitgezonderd de communicatie bij evacuaties, waarbij de gemeente wel een belangrijke
rol heeft.

In hoofdstuk veiligheid en crisismanagement (17.3) wordt ingegaan op de rollen en
taken in de communicatie bij dreiging van hoogwater.

Nee

031

7

4. Herhaalde oproep

Dank voor het attent maken op uw eerdere zienswijzen in dit verband.

Nee

Graag maken wij u er op attent dat de gemeente Wijchen en de gemeente Heumen in
eerdere trajecten zienswijzen hebben ingediend van gelijke strekking. Hierbij gaat het
om de volgende zienswijzen (op aanvraag te verstrekken):
• Zienswijze bij Ontwerp Tussentijdse wijziging Nationaal Waterplan 2009-2015
(oktober 2014)
• Zienswijze bij het Ontwerp Nationaal Waterplan 2016-2021 (juni 2015)
• Reactie op de Notitie Reikwijdte en detailniveau voor de MER voor het programma
IRM (februari 2020).
032

1

Het ontwerp NWP 2022-2027 en de maatregelen in de bijbehorende ontwerp
Stroomgebiedbeheerplannen (SGBP’s) voor de periode 2022-2027 moeten, in
samenhang met o.a. de maatregelen uit het 7 e Actieprogramma Nitraatrichtlijn, ervoor
zorgen dat de doelen van de Kaderrichtlijn Water tijdig worden gehaald. Dit betreft ook
grond- en oppervlaktewater wat bestemd is voor drinkwaterproductie. Daarom is een
goede invulling van het NWP en de SGBP’s van groot belang voor de openbare
drinkwatervoorziening.

Hartelijk dank voor uw interesse in en reactie op het ontwerp NWP. Uw reactie is ter
kennisgeving aangenomen.

Nee

032

2

KRW doelen moeten uiterlijk in 2027 gehaald worden

Naast de genoemde PlanMER voor het NWP is er is een ex-ante analyse uitgevoerd voor
de Ontwerp-Stroomgebiedbeheerplannen 2022-2027. De ex-ante analyse heeft als
doel de huidige toestand van de waterkwaliteit en het verwachte doelbereik in 2027 in
beeld te brengen, op basis van de meest recente informatie en plannen. De ex-ante
analyse laat zien dat de waterkwaliteit verder verbetert, maar dat er in delen van het
land nog een opgave is om tijdig aan de eisen van de KRW te voldoen. Voorafgaand aan
het Wetgevingsoverleg Water van 22 november 2021 is de Tweede Kamer geïnformeerd
over de resultaten en eventuele aanvullende stappen. Tevens zijn hierin de juridische
risico’s beschreven van het niet tijdig halen van de doelen van de KRW.

Nee

Doel van de KRW is het realiseren van een goede toestand voor grond- en oppervlaktewater, zowel kwantitatief als kwalitatief (specifiek voor drinkwater verwoord in Artikel
7.2 en 7.3). De ex ante evaluatie van het concept SGBP 2022- 2027 geeft aan dat deze
doelen niet tijdig (in 2027) behaald zullen worden met het in het SGBP opgenomen
pakket aan maatregelen. Het doelbereik voor waterkwaliteit is dermate ver uit zicht, dat
artikel 7.3 van de KRW, bedoeld om het niveau van zuivering voorde productie van
drinkwater te verlagen, met zekerheid niet gehaald gaat worden in 2027. De drinkwaterbedrijven in het Maasstroomgebied vinden dat niet acceptabel, gelet op de ruime
termijn (18 jaar) waarbinnen deze doelen gerealiseerd konden worden. We doen een
dringende oproep om het ambitieniveau te verhogen en de maatregelen die in het
SGBP geformuleerd staan verder te concretiseren en aan te scherpen, zodat doelen
daadwerkelijk gerealiseerd worden en er geen kansen gemist worden om de bron voor
drinkwater van miljoenen mensen goed te beschermen.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 189

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

032

3

We benadrukken met klem dat het alsnog halen van deze doelen randvoorwaardelijk is
voor een veilige drinkwatervoorziening en daarmee direct van invloed op de volksgezondheid. De drinkwaterbedrijven in het Maasstroomgebied dringen aan op aanvullende én meer effectieve maatregelen om de doelen in 2027 te behalen. Daarbij is een
stevigere invulling van de samenwerking tussen rijk en regio noodzakelijk, onder meer
bij het terugdringen van de belasting van grond- en oppervlaktewater met bestrijdingsmiddelen, nitraat, medicijn resten en opkomende stoffen.

Rijk en regio werken samen aan het verbeteren van de waterkwaliteit. Ook komende
planperiode is nauwe samenwerking van groot belang. In paragraaf 7.3 van het
stroomgebiedbeheerplan wordt ingegaan op de samenwerking nationaal en internationaal. In de beleidsnota drinkwater 2021-2026 is gesteld dat het Rijk inzichtelijk gaat
maken hoe de aanpak van diverse verontreinigingen op verschillende ambtelijke en
bestuurlijke tafels is belegd en wat het effect is van de maatregelen voor de drinkwatervoorziening. Het Rijk monitort samen met medeoverheden en de drinkwatersector,
mede op basis van bestaande analyses, periodiek de staat van de drinkwaterbronnen en
de voortgang van maatregelen.

Nee

033

1

1. Klimaatadaptatie
In hoofdstuk 3- Klimaatadaptatie -wijst u onder de paragraaf overstromingen op het
belang niet alleen te zorgen voor een adequate bescherming tegen overstromingen,
maar ook voor de beperking van schade en slachtoffers bij een overstroming. Deze
gevolgen zijn te beperken met slimme keuzes in de ruimtelijke inrichting en crisisbeheersing. U stelt dat een goede samenwerking tussen de drie betrokken partijen bij
meerlaagsveiligheid (rijk, provincies en waterschappen) belangrijk is om Nederland
optimaal te beschermen.
Vanwege de belangrijke rol van laag 3 in meerlaagsveiligheid (crisisbeheersing) wil ik
adviseren de veiligheidsregio’s als vierde partij hierbij structureel te betrekken.

De veiligheidsregio’s zijn structureel betrokken in de crisisbeheersing. Via de Stuurgroep
Management Watercrises en Overstromingen (SMWO) wordt de verbinding gelegd
tussen crisispartners in de waterkolom en de algemene kolom. Ook stuurt zij het
programma WAVE2020 aan. Daarnaast kunnen veiligheidsregio’s gemeenten vanuit
hun kennis adviseren hoe met ruimtelijke inrichting de gevolgen van bijvoorbeeld
overstromingen kunnen worden beperkt.

Ja

033

2

2. Waterveiligheid
In de veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid zijn overstromingen op basis van het regionaal
risicoprofiel aangemerkt als prioritaire risico’s. Dit betekent dat waarschijnlijkheid van
optreden van een overstroming in combinatie met de impact ervan resulteren in een
hoge risicoscore. Dit geldt in het bijzonder voor de Alblasserwaard. Als veiligheidsregio
hebben wij dan ook baat bij een serieuze benadering van laag drie binnen het principe
van meerlaagsveiligheid. Wat opvalt is dat in het NWP de drie lagen volgordelijk worden
bekeken. Ik pleit in dit kader voor een cyclische benadering. Ruimtelijke maatregelen en
voorzieningen in laag twee, kunnen leiden tot (on)mogelijkheden in laag drie,
crisisbeheersing. Het verdient aanbeveling dit overblijvend risico opnieuw te spiegelen
aan laag één, preventie en te bewaken dat de hieraan gekoppelde voorkeurstrategie
met het oog op laag drie nog toereikend is of moet worden aangepast.

De basis voor het bereiken van de doelen van het waterveiligheidsbeleid zijn de normen
van de primaire keringen, die in 2017 in de Waterwet zijn vastgelegd. Bij het realiseren
van deze beleidsdoelen staat voorkomen van overstromingen voorop. Dat
gebeurt door dijken, duinen, dammen en stormvloedkeringen te beheren, te onderhouden en te versterken, door rivierverruimende maatregelen te nemen en zandsuppleties
in het kustfundament uit te voeren. In 2050 moeten alle primaire keringen aan de norm
voldoen. Slimme keuzes in de ruimtelijke inrichting helpen om de gevolgen te beperken.
Een goede crisisbeheersing is van groot belang om schade en slachtoffers bij een
overstroming te beperken. Samenwerking tussen partijen bij meerlaagsveiligheid (rijk,
provincie, gemeente, waterschap en veiligheidregio) kan belangrijk zijn om een gebied
optimaal te beschermen. In hoeverre de door u bepleite cyclische benadering in
meerlaagsveiligheid voor de Alblasserwaard kan bijdragen aan een optimale bescherming zal moeten blijken. De voorkeurstrategie voor de Alblasserwaard zal door de regio
moeten worden uitgewerkt waarbij maatregelen kunnen worden afgewogen.

Nee

033

3

Met betrekking tot het beleid buitendijks wil ik u de suggestie meegeven te stimuleren
dat er bij ruimtelijke ontwikkelingen in buitendijks gebied aandacht komt voor
zogenoemde schuillocaties, waar mensen uit een met overstroming bedreigd
binnendijks gebied, tijdelijk kunnen worden opgevangen en in een later stadium kunnen
worden geëvacueerd.

Uw suggestie wordt ter kennisgeving aangenomen. Het evacueren van mensen uit een
met overstroming bedreigd binnendijks gebied naar schuillocaties in buitendijks gebied
is ter afweging aan en verantwoordelijkheid van een veiligheidsregio. De veiligheidsregio zal de geschiktheid van potentiële locaties moeten beoordelen. Het is een lokale
afweging of bestaande locaties geschikt zijn dan wel of nieuwe locaties aan de orde
zijn. Deze tijdelijke opvang in buitendijks gebied en in een later stadium evacueren naar
binnendijks gebied valt onder de bevolkingszorg.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 190

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

033

4

3. Scheepvaart
In het programma wordt onder het beleidsthema scheepvaart nader ingegaan op de
scheiding van beroeps- en recreatievaart. Het is onduidelijk of met recreatievaart ook
de riviercruises worden bedoeld. Op de grote rivieren binnen de regio Zuid-Holland Zuid
(o.a. Hollandsch Diep, de Noord, Nieuwe Merwede) is een opvallende stijging in het
aantal passages van riviercruiseschepen zichtbaar.
In de afgelopen jaren hebben in binnen- en buitenland diverse ongevallen op het water
plaatsgehad waarbij schepen betrokken waren die grote aantallen passagiers vervoerden. Een calamiteit met dit soort schepen brengt een enorme impact met zich mee. Niet
alleen voor de hulpverleningsdiensten, maar ook voor de minder zelfredzame
passagiers aan boord. Een scheiding van beroepsvaart en riviercruiseschepen zal de
waarschijnlijkheid van incidenten met riviercruiseschepen verkleinen.
Recent onderzoek laat zien dat menselijk falen een belangrijke oorzaak is bij incidenten
in de binnenvaart. Dit vraagt op drukke plekken verkeersbegeleiding. Ik zou er nogmaals
voor willen pleiten om deze verkeersbegeleiding uit te breiden met de kruising Dordtse
Kil –Hollands Diep, zodat de vierde zeehaven van Nederland veilig bereikt kan worden
door zee- en binnenvaart vanwege de hele intensitieve vaarbewegingen op die kruising.

Riviercruiseschepen vallen niet onder recreatievaart maar onder beroepsvaart, ook daar
waar het gaat om het scheiden van deze twee categorieën. Op basis van de begin 2021
afgeronde evaluatie van de veiligheidssituatie, wordt er gekeken of er aanvullende
maatregelen nodig zijn ter plaatse. Uit de evaluatie bleek dat er geen groot veiligheidsprobleem is; er zijn in voorgaande jaren al maatregelen genomen en er vinden weinig
incidenten plaats. Maar er is, net als op andere locaties, een kleine kans dat er een groot
incident plaatsvindt. In het MIRT-project ‘Verkeerssituatie splitsing Hollandsch DIep Dordtsche Kil’ wordt op dit moment onderzocht of walradar een effectieve maatregel is,
waarbij er een afweging wordt gemaakt tussen de opbrengst (verhogen veiligheid) en
de financiële kosten.

Nee

033

5

4. Water en leefomgeving
Energietransitie is nodig om waterstijging tegen te gaan en wij begrijpen dat deze
strategische vraagstukken nog wel vragen om operationalisering op onderwerpen zoals
zonnepanelen en laadpalen, in het bijzonder als deze gelegen zijn in gebieden die onder
water kunnen komen te staan of over elkaar heen schuiven en vervolgens keteneffecten
kunnen veroorzaken. Ik vraag hierbij aandacht voor de risico’s die ontstaan door
initiatieven in het kader van de energietransitie in combinatie met waterveiligheid en
hier zo nodig nader onderzoek naar te doen.

Voldoen aan normen voor waterveiligheid, waterkwaliteit en waterkwantiteit is
randvoorwaardelijk voor de afweging of areaal beschikbaar gesteld kan worden voor
duurzame energieopwekking of -opslag. De risico’s maar ook kansen van duurzame
energieopwekking en -opslag op waterveiligheid, waterkwantiteit en waterkwaliteit
worden nog onderzocht. Dit is explicieter in de tekst van het NWP opgenomen.

Ja

033

6

5. Veiligheid en crisismanagement
Ten aanzien van waterveiligheid wordt zoals gezegd het principe van meerlaagsveiligheid toegepast. In het NWP is opgenomen dat het ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat (IenW) samen met de Deltacommissaris gaat onderzoeken hoe meerlaagsveiligheid beter kan worden toegepast. Zoals eerder aangegeven in de brief bij punt 2
Waterveiligheid, vragen wij om daarbij aandacht te hebben voor de interactie tussen
laag één en twee en laag drie.
De mogelijkheid om bij (dreigende) overstromingen de impact middels crisismanagement te beperken is mede afhankelijk van de keuzes die gemaakt zijn in laag één
(bijvoorbeeld door de aanleg van secundaire keringen) en laag twee (bijvoorbeeld door
de aanleg van robuuste infrastructuur). Ik zie hiervoor geen aandacht in het hoofdstuk
‘veiligheid en crisismanagement’.

De genoemde onderwerpen staan inderdaad niet expliciet in het hoofdstuk ‘veiligheid
en crisismanagement’ in deel B over de Rijkswateren. Het gebruik van secundaire
keringen om bij een falen van primaire keringen gevolgen te beperken, waarbij een
soort compartimentering ontstaat, is onder de aandacht van laag 1 en hiervoor zijn
diverse onderzoeken geweest. De keuzen voor laag 2 zijn een onderdeel van het
Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. Hier worden kwetsbaarheden voor extreme
omstandigheden, inclusief voor de vitale en kwetsbare functies, in beeld gebracht en
wordt de calamiteitenzorg aangepast aan de restrisico’s. Zie hiervoor ook in hoofdstuk
3 de paragraaf over het Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie.

Nee

033

7

6. Relatie met andere plannen en beleidstrajecten
Ik waardeer de gekozen integrale aanpak van het NWP met andere opgaven in de
fysieke leefomgeving. U noemt een aantal nationale belangen (NOVI) dat direct
gerelateerd is aan water, waaronder “In stand houden en ontwikkelen van de hoofdinfrastructuur voor mobiliteit”. In dit kader vraag ik aandacht voor de evacuatiefunctie
van deze hoofdinfrastructuur bij een dreigende overstroming (capaciteit) en de
begaanbaarheid na overstroming voor redding en herstel (kwaliteit). Ik adviseer u bij
het onderhouden, verjongen, vernieuwen en verduurzamen van de bestaande
infrastructuurnetwerken te onderzoeken of er meekoppelkansen op dit vlak aanwezig
zijn.

De evacuatiefunctie van de hoofdinfrastructuur voor mobiliteit betreft de droge
infrastructuur (wegen e.d.). Het NWP heeft alleen betrekking op scheepvaart en is
gericht op een veilig en duurzaam vervoerssysteem over water.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

191

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

034

1

Met deze brief maken de gemeenten Wijchen en Heumen gebruik van de mogelijkheid
tot het indienen van een zienswijze op het ontwerp Nationaal Water Programma
2022-2027. De gezamenlijke zienswijze wordt door de beide gemeenten afzonderlijk
aan u toegezonden. (..)

Zie voor de beantwoording de reactie op de zienswijze van de gemeente Wijchen
(deelzienswijzen 031-1 t/m 031-7).

Nee

035

1

Het Ontwerp Programma Noordzee (OPN) is hier onderdeel van en wij informeren u via
deze brief over onze zienswijze op het OPN. De afwegingen in het Noordzeeakkoord,
vertaald in het OPN raken ons als kustprovincie. In deze zienswijze gaan wij in op drie
onderwerpen waarin wij onze visie op het OPN delen: Wind op Zee, gaswinning op de
Noordzee ten noorden en onder de Waddenzee en de cumulatieve effecten die vanuit
het OPN neerslaan op de Waddenzee en de Groningse kustregio.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

035

2

Windenergie
Wind op zee speelt een belangrijke rol bij het realiseren van de klimaatdoelstellingen.
Ook voor de provincie Groningen is het voor onze toekomst van cruciaal belang dat we
kunnen beschikken over voldoende en groene energie. Wind op zee is de meest
kosteneffectieve wijze waarop dit kan worden geproduceerd en beschikbaar worden
gesteld. Daarom vinden wij het belangrijk dat windparken op de Noordzee worden
aangesloten op de Eemshaven in Noord-Nederland. Onze industrie kan daardoor
verduurzamen en we kunnen vanuit Groningen de waterstofeconomie in Europa
opbouwen met groene stroomt In de Cluster Energie Strategie Noord-Nederland wordt
dit nader onderbouwd. Voor dit schaalniveau is veel groene energie nodig: voor onze
toekomst in de regio is het cruciaal dat wij voor 2030 perspectief krijgen op tenminste
10 GW wind op zee en deze behoefte stijgt sterk verder na 2030. In het programma
Noordzee wordt ruimte geboden voor 38 GW wind op zee in 2050, hetgeen het
minimumscenario betreft. Door uit te gaan van het minimumscenario brengt risico’s
met zich mee bij het realiseren van CO2 doelstellingen, bijvoorbeeld door vertraging bij
planontwikkeling. Volgens verschillende scenariostudies naar windparken op de
Nederlandse Noordzee is ruimte voor een opgesteld vermogen tot wel 72 GW wind op
zee. Daarbij komt dat de verwachte vraag naar duurzame elektriciteit verder zal stijgen.
Om de doelstellingen voor C02-reductie te realiseren roepen wij u op om in paragraaf
5.3.2. een beduidend grotere opgave voor wind op zee op te nemen. Bij de inpassing
van kabelverbindingen zal rekening gehouden moeten worden met de Waddenzee en
de afspraken die erover zijn gemaakt in de Agenda voor het Waddengebied 2050.

Doelstellingen voor de te realiseren productiecapaciteit van windenergie op zee stelt
het kabinet vast buiten het Programma Noordzee, bijvoorbeeld in het Klimaatakkoord
en/of een regeerakkoord. Daarbij maakt het kabinet ook een afweging in hoeverre het
(on)afhankelijk wil zijn van energie-import vanuit het buitenland. De inpassing van de
kabelverbinding vindt plaats in de Verkenning Aanlanding Windenergie op Zee en in een
daarop volgende Rijkscoördinatieregeling-procedure.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 192

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

035

3

Gaswinning nabij (boven) de Wadden
Zoals hierboven aangegeven zetten wij als college stevig in op de energietransitie en de
bescherming van werelderfgoed de Waddenzee. Wij vinden dat de focus moet worden
gelegd op het produceren van schone en veilige energie en op energiebesparing.
Gaswinning ten noorden van en onder de Waddenzee past onzes inziens niet in deze
ontwikkelingen en vanuit dit perspectief hebben wij onderbouwde bezwaren tegen
gaswinning nabij en onder de Waddenzee. Deze bezwaren hebben wij eerder per brief
aan u kenbaar gemaakt op 5 december 2017^, waarbij wij u namens onze Provinciale
Staten opriepen geen toestemming te verlenen voor verdere proefboringen en/of
gaswinning uit het ontdekte gasveld boven Rottumerplaat. In bredere zin roepen we u
op geen toestemming te verlenen aan een toekomstige verdere exploratie- of
winningsvergunning dan wel instemming te verlenen aan een toekomstig winningsplan
op de locatie boven Schiermonnikoog. Deze boodschap hebben wij op 1 juni 2021
nogmaals herhaald in een zienswijze^ op de terinzagelegging van het ontwerp-instemmingsbesluit betreffende het winningsplan N05-A, gepubliceerd op 14 april 2021. Het
Rijk heeft zich gecommitteerd aan afspraken om klimaatdoelstellingen te halen, zoals
met het Akkoord van Parijs. Wat de provincie heeft uitgewerkt in de Klimaatagenda
Groningen 2030. Het in gebruik nemen van nieuwe gasvelden onder of nabij de
Waddenzee past niet binnen de gedachte van energietransitie en het nakomen van de
gemaakte klimaatafspraken. Gaswinning heeft potentieel een grote impact op het
Waddengebied en mag niet ten koste gaan van de leefomgeving van mens en dier. Wij
roepen u dan ook op in het programma Noordzee een bepaling op te nemen waarin u
aangeeft geen gaswinning toe te staan in de nabijheid van ons Unesco werelderfgoed
de Waddenzee.

Aardgas zal in de transitie naar een volledig duurzaam energiesysteem ook in de
komende decennia nog een belangrijke rol blijven spelen. Daarbij heeft voor het kabinet
gaswinning uit de kleine velden, waar dit veilig en verantwoord kan, de voorkeur boven
gasimport: gaswinning uit kleine velden heeft klimaatvoordelen en is beter voor de
economie en de energieleveringszekerheid. Daarnaast is voor de mijnbouwactiviteiten
onder de Waddenzee de hand aan de kraan- systematiek ontwikkeld. Het leidend
principe bij de mijnbouwactiviteiten is dat er geen schade optreedt aan de natuur. Dit
betekent kort gezegd dat een gebruiksruimte wordt bepaald waarbinnen mijnbouwactiviteiten veilig kunnen plaatsvinden. Zolang de bodemdaling van de gaswinning binnen
de gebruiksruimte blijft, worden er geen effecten op de natuur verwacht. Hierbij hoort
een omvangrijk meet- en monitoringsprogramma. Een onafhankelijke auditcommissie
beoordeelt jaarlijks de uitkomsten, interpretatie en mogelijke consequenties hiervan.

Nee

035

4

Impact Programma Noordzee op Waddenzee en kustzone
Het Programma Noordzee geeft ruimte aan een breed scala van activiteiten op de
Noordzee. Toename van deze activiteiten, zoals windparken op de Noordzee of de
beperking van visserijgronden kunnen impact hebben op de Waddenzee en de
kustzone. Eventuele beperkingen van visserij op de Noordzee mogen niet leiden tot een
toename van druk op de visserij in de Waddenzee. Tegelijkertijd willen wij aandacht
vragen voor het belang van de visserij en de positie van deze sector in het Programma
Noordzee. Ook zal bij de aanlanding van offshore windparken goed moeten worden
gekeken hoe schade aan agrarische percelen kan worden voorkomen. In het bijzonder
vragen wij aandacht voor Unesco werelderfgoed de Waddenzee. In het OPN stelt u dat
de Noordzee een waardevol en kwetsbaar ecosysteem is dat onder druk staat en waar
een goede milieutoestand is nog niet is behaald. Tal van kennisvragen over het
functioneren van het ecosysteem en het cumulatieve effect van gebruik en klimaatverandering zijn nog niet beantwoord. Wij roepen u op in het OPN de wisselwerking met
het Unesco werelderfgoed de Waddenzee op te nemen en aan te geven hoe u de impact
van het OPN op de Waddenzee ziet. Verder gaan er significante ruimtelijk economische
effecten uit van het programma Noordzee op de kustzone. De veelzijdige verbindingen
tussen zee en land (inclusief de binnenwateren) hebben immers het karakter van een
sterke wisselwerking. Denk hierbij aan de uitbreiding van havens of de effecten op het
energienetwerk. Wij roepen u op om deze inzichtelijk te maken dan wel de relatie te
leggen met andere beleidsprogramma’s en structuurvisies waarin deze onderwerpen dit
wordt verwoord. Als laatste benadrukken wij het belang van scheepvaartveiligheid. Wij
roepen u op om in het OPN explicieter in te gaan op hoe calamiteiten in vaarroutes
boven de Waddeneilanden kan worden voorkomen. Er is herhaaldelijk aandacht
gevraagd om in actie te komen, onder meer in het licht van de MSC Zoe ramp.

Wat betreft de samenhang tussen het Programma Noordzee en het NWP betreffende de
Waddenzee, wordt u verwezen naar hoofdstuk 9.3.2 van het PNZ over de samenhang in
besluitvorming over aanlanding en de planvorming over windenergiegebieden en
kavelbesluiten. Zie ook de beantwoording van deelzienswijzen 023-10 en 053-15. Wat
betreft uw punt over de scheepvaartveiligheid wordt u verwezen naar de beantwoording van deelzienswijze 048-252.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 193

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

036

1

North Sea Farmers (voorheen stichting Noordzeeboerderij) heeft als zeewiersectororganisatie grote waardering voor de beleidslijnen zoals in het ontwerp geschetst.
Zeewiercultivatie in windparken op de Noordzee heeft grote potentie voor het
realiseren van de Sustainable Development Goals, waaronder niet alleen de doelen die
zich richten op energie- en eiwittransitie, natuur, werkgelegenheid en duurzame groei,
maar ook de doelstellingen op het gebied van medische zorg en gezondheid. Mogelijke
toepassingen van zeewier voor het ontwikkelen van nieuwe geneesmiddelen en
industriële enzymen verdienen immers alle aandacht.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

036

2

Zoals ook in onze recente brief aan de informateur bepleit is het ons inziens van grote
betekenis om in de geschetste beleidsperiode aandacht te geven aan de volgende
acties:
1. Het samen met de sector ontwikkelen van een ‘Routekaart Duurzame Grondstoffen
uit Zee’, die bestaat uit tastbare doelen, planning, randvoorwaarden en bijpassende
instrumenten voor een betere aansluiting op de markt, het vergroten van bedrijfsactiviteiten en een multidisciplinair onderzoeksprogramma.
2. Het introduceren van een krachtig stimuleringsprogramma dat multi-use zeewierboerderijen meerjarig kan ondersteunen. Met het positieve investeringsklimaat dat
hiermee ontstaat kan schaalvergroting van de sector binnen windparken worden
gerealiseerd. Daarnaast is er behoefte aan verdere beleidsmatige ondersteuning op
financieel vlak (risicodekking, onderzoekssubsidies, faciliteren infrastructuur, kennisvragen) alsmede op beleidsmatig vlak (vergunningen, veiligheid, ecologische draagkracht).
3. Het bevorderen van het verzamelen van marktdata en verkenningen om schaalvergroting te stimuleren, in samenwerking met bestaande zeewierinitiatieven.

Binnen de Duurzame Blauwe Economie is de meerjarige verkenning gestart. Doel
hiervan is om inzichtelijk te maken welke stappen nodig zijn om te komen tot een
Duurzame Blauwe Economie en welke partijen hiervoor aan de lat staan. De North Sea
Farmers maken deel uit van de Community of Practice Noordzee en worden betrokken
bij de totstandkoming van de verkenning en de inhoud hiervan. De genoemde punten
kunnen dan meegenomen worden hierin (verwijzing naar actie 30 in het PNZ).
Daarnaast verdient het nadrukkelijk aandacht dat het een expliciete verantwoordelijkheid van de zeewiersector zelf is om onweerlegbaar aan te kunnen tonen dat de
zeewiersoorten die zij voor onder andere menselijke consumptiedoeleinden nu telen of
nog willen gaan telen dan wel verhandelen of willen gaan verhandelen zijn toegestaan
conform EU-voedselregelgeving (o.a. Novel Food-regelgeving) en dat hun producten
voldoen aan voedselveiligheidsnormen.

Nee

036

3

Door middel van deze acties kan in het bijzonder aandacht worden gegeven aan de
volgende specifieke uitdagingen:
- Voor een verantwoorde opschaling van zeewierteelt op zee verdient het de aanbeveling om te komen tot een kader Milieu-Effectrapportage (MER). Effecten op het
ecosysteem van grootschalige zeewierteelt op de Noordzee kunnen daarmee in kaart
worden gebracht, zoals ook destijds is gebeurd in het kader van het onderzoeken van de
mogelijkheden van windenergie op zee.

De genoemde specifieke aandacht om te komen tot een MER wordt onderschreven.

Nee

036

4

Door middel van deze acties kan in het bijzonder aandacht worden gegeven aan de
volgende specifieke uitdagingen:
[…] - De mogelijkheden tot subsidieverlening dienen te worden uitgebreid en meer
toegesneden op meervoudig ruimtegebruik. In voorkomende gevallen zou de overheid
een pro-actieve rol kunnen aannemen in het in kaart brengen van natuur- en milieueffecten van te realiseren projecten.

Tijdens de verkenning Duurzame Blauwe Economie (DBE) zal worden gekeken hoe de
subsidieverlening meer zal worden toegesneden op meervoudig ruimtegebruik.

Nee

036

5

Door middel van deze acties kan in het bijzonder aandacht worden gegeven aan de
volgende specifieke uitdagingen:
[…] Om de toekomstige kwaliteit van de te telen biomassa (zeewier maar ook schelp- en
schaaldieren) te borgen is een beter meetsysteem op zee met betrekking tot nutriënten
en verontreiniging onontbeerlijk.

De relevantie van de borging van scale-up initiatieven op het gebied van aquacultuur
wordt onderschreven. Tijdens de verkenning DBE wordt aandacht gegeven aan
onderzoek zoals een meetsysteem.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 194

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

036

6

Door middel van deze acties kan in het bijzonder aandacht worden gegeven aan de
volgende specifieke uitdagingen:
[…] - Gericht onderzoek kan met name ook het effect van natuurinclusieve zeewierteelt,
bijvoorbeeld met behulp van zogenaamde “eco-ankers” aantonen op de natuur en het
mariene milieu. Deze ankers kunnen bijdragen aan het (weer) ontstaan van riffen, aan
herstel van de schelp- en schaaldierenstand, en aan het vergroten van schuil- en
paaiplekken voor vissen. Kwantitatief onderzoek naar CO2-absorptie van zeewier staat
ook internationaal nog in de kinderschoenen en behoeft ons inziens meer aandacht,
gelet op de uitdagingen van en potentiële bijdragen aan het Klimaatakkoord.

De relevantie van onderzoek van scale-up initiatieven op het gebied van aquacultuur en
de effecten van natuurinclusieve teelt wordt onderschreven. Tijdens de verkenning DBE
zal in kaart worden gebracht welk onderzoek nodig is.

Nee

036

7

Door middel van deze acties kan in het bijzonder aandacht worden gegeven aan de
volgende specifieke uitdagingen:
[…] - Onderzoek naar mogelijkheden met betrekking tot verantwoorde cultivatie en
veredeling van verschillende soorten zeewier op de Noordzee, alsmede naar mogelijkheden en locaties voor de verwerking van de oogsten

In de zienswijze stelt u onder andere dat onderzoek naar mogelijkheden met betrekking
tot verantwoorde cultivatie en veredeling van verschillende soorten zeewier op de
Noordzee een specifieke uitdaging is. Zoals echter separaat aangegeven in de
actualisatie van de Mariene Strategie, deel 3 in hoofdstuk 3.3 Niet-inheemse soorten
(D2) betreft een nieuw aandachtspunt mogelijke initiatieven voor de teelt in open zee
van veredelde inheemse zeewiersoorten of van niet-inheemse zeewiersoorten en dient
deze ontwikkeling, mede vanuit het voorzorgprincipe, als onwenselijk te worden
beschouwd. Indien veredeling op land wordt bedoeld, zie actie 30 in het PNZ.

Nee

036

8

Door middel van deze acties kan in het bijzonder aandacht worden gegeven aan de
volgende specifieke uitdagingen:
[...] - Medegebruik wordt nog altijd niet meegenomen of gewaardeerd in windpark
tenders, in tegenstelling tot innovatie en natuur. In gebiedspaspoorten van windparken
wordt wel een prioriteits- of voorkeursgebied voor medegebruik aangegeven, maar dat
wordt pas uitgevoerd nadat het windpark is opgeleverd. Dit heeft een onnodige
onzekerheid voor de ontwikkelaars en investeerders tot gevolg.

Momenteel verkent het ministerie van LNV voor natuur, aquacultuur en visserij op welke
manier deze vormen van medegebruik in het instrumentarium voor wind op zee kunnen
worden uitgewerkt. Medegebruik bevindt zich nog in een relatief vroeg ontwikkelstadium waardoor toepassing in eerste instantie plaats zal vinden dicht bij de kust. Bij de
verdere uitrol van de Routekaart 2030 en aanvullende windparken voor na 2030 liggen
deze steeds verder uit de kust (bijv. ca. 50 km (HKW) en ca. 60 km (IJVER). In de tender
wordt al rekening gehouden met de resultaten uit genoemde onderzoeken, waaronder
gebiedsspecifieke kenmerken en input vanuit ontwikkelaars en investeerders.

Nee

036

9

Voor het stimuleren van de duurzame blauwe economie is het stimuleren van
meervoudig ruimtegebruik in windparken ten behoeve van andere vormen van
energieopwekking en van mari- en aquacultuur van groot belang. In dit kader bepleiten
we ook de voortzetting van het succesvolle netwerk Community of Practice Noordzee,
aangezien dit netwerk op een informele wijze kansen biedt voor innovatie en samenwerking in de gehele sector. Uitbreiding, versterking en het aansluiting zoeken bij
internationale initiatieven, in het bijzonder in Europa, zou ons inziens aanbeveling
verdienen. Het realiseren van pilots en de opschaling van initiatieven en het bestendigen en clusteren van een optimale kennisinfrastructuur, bijvoorbeeld in de vorm van
Centers of Excellence of Campus initiatieven, verdient hierbij onze voorkeur.

De Community of Practice Noordzee wordt vooralsnog voortgezet. Waarbij voortdurend
gewerkt wordt aan het verstevigen van de kennisinfrastructuur door het bij elkaar
brengen van kennis en kunde.

Nee

037

1

Wettelijk taak TenneT
TenneT is de beheerder van het net op zee en het landelijke hoogspanningsnet. Dit
hoogspanningsnet is de ruggengraat van de elektriciteitsvoorziening in Nederland. Het
net op zee voorziet hiermee in een wezenlijke basisvoorziening voor (het functioneren
van) onze samenleving. In de Elektriciteitswet 1998 is vastgelegd wat de verplichtingen
van netbeheerder TenneT zijn. Hieruit vloeit onder meer voort dat TenneT het net op
zee en het landelijk hoogspanningsnet moet:
1. aanleggen, herstellen, vernieuwen of uitbreiden voor zover dat noodzakelijk is;
2. beschermen tegen mogelijke invloeden van buitenaf.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 195

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

037

2

Belang van Programma Noordzee
Nederland heeft zich gecommitteerd aan het VN-klimaatakkoord Parijs waarin is
afgesproken om de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder 2 graden
Celsius, met daarbij een duidelijk zicht op 1,5 graden Celsius. Dit is door vertaald naar
Nederlands beleid: in de Klimaatwet is bepaald dat de CO2-uitstoot in 2030 49%
minder moet zijn t.o.v. 1990. In 2050 moet de CO2-reductie 95% zijn t.o.v. 1990. In het
Klimaatakkoord zijn afspraken gemaakt om de 49% reductiedoelstelling in 2030 te
behalen. De elektriciteitssector levert een grote bijdrage aan deze reductiedoelstelling.
Door deze energietransitie gaat het energiesysteem de komende decennia significant
wijzigen. Vanwege de grote toename van windenergie op zee kent het elektriciteitssysteem van de toekomst veel meer variatie in het elektriciteitsaanbod dan nu het geval
is. Een goede match tussen vraag en aanbod wordt hierdoor complexer; wanneer
het hard waait op de Noordzee moet het overschot aan elektriciteit wel door het
systeem worden verwerkt. Maar omgekeerd geldt het ook: in tijden van weinig zon en
wind moet het licht wel blijven branden.
Eén van de gevolgen van deze variabele energiemix is dat het elektriciteitsnet uitgebreid
moet worden om op de dagen dat het hard waait en de zon volop schijnt de opgewekte
groene elektriciteit te kunnen transporteren. Hiervoor moet het elektriciteitsnet op
verschillende punten aangepast en uitgebreid worden. Zo moet het net op zee verder
ontwikkeld worden om alle zeewindparken aan te sluiten en dient het hoogspanningsnet op land op bepaalde punten uitgebreid (verzwaard) te worden. Dit betreft zowel
nieuwe hoogspanningsverbindingen als nieuwe hoogspanningsstations.
De projecten om het elektriciteitsnet op zee uit te breiden zijn noodzakelijk om op tijd
de doelstellingen uit het Klimaatakkoord te behalen en emissies waaronder stikstof te
reduceren. Deze werkzaamheden en de rol van TenneT zijn cruciaal voor het welslagen
van de energietransitie. Het Programma Noordzee draagt positief bij aan het tijdig
behalen van deze doelstellingen.
TenneT zal dan ook bij de vaststelling en uitwerking van verschillende onderdelen van
het Programma Noordzee vroegtijdig geconsulteerd moeten worden (zie hieronder).

De centrale rol van het elektriciteitsnet voor de klimaatdoelstellingen van Nederland en
de belangrijke rol die TenneT hierin speelt wordt erkend. TenneT is dan ook één van de
partijen die bij de totstandkoming en uitvoering van het Programma Noordzee nauw
betrokken wordt.

Nee

037

3

Reactie op Ontwerp Programma Noordzee
Paragraaf 9.3 Zoekgebieden en ruimtelijke verkenningen geeft op Kaart 4 de indicatieve
clearways aan. TenneT verzoekt om vroegtijdig geconsulteerd te worden bij de keuze en
uitwerking van deze clearways gelet op het belang van de ligging van bestaande en
geplande TenneT kabels en platforms. Clearways:
a: Clearway IJmuiden-Newcastle: betekent een doorsnijding van de windenergiegebieden IJverNoord en 1.
c: Verbinding met Northern Sea route: betekent een doorsnijding van windenergiegebied 5mb.
d: Corridor Esbejerg-Hull: betekent doorsnijding windenergiegebied 5 oost.

Bij de voorbereiding van besluitvorming over clearways zal TenneT geconsulteerd
worden, zoals andersom de scheepvaartsector geconsulteerd wordt bij het bepalen van
kabeltracés.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 196

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

037

4

Paragraaf 9.4 Vervolgtraject beschrijft de stappen bij het aanwijzen van (nieuwe)
windenergiegebieden. Wat betreft de in 2022 geplande Partiële herziening Programma
Noordzee verzoekt TenneT om vroegtijdig - geconsulteerd te worden bij de afweging
van mogelijkheden voor de aanlanding van de opgewekte energie. Voor TenneT zijn de
locatie en ruimtelijke reserveringen voor het realiseren van het net op zee waaronder
platforms en kabels op zee van essentieel belang.
Ook ten aanzien van natuuronderzoeken op zee is het van belang dat TenneT bij
lopende en nieuwe natuuronderzoeken geconsulteerd wordt omdat deze relevant zijn
op de planning en uitvoeringspraktijk van het net op zee. Denk aan natuur onderzoeksprogramma KEC en het gebruik van de resultaten in de vergunning verlening van Net op
zee en de tot dusver opgedane kennis en ervaring hiermee. Dit geldt ook veiligheidsstudies en scheepvaartstudies in relatie tot platforms en kabels op zee in de plan-,
aanleg- en gebruiksfase.

TenneT wordt vroegtijdig betrokken bij de aanwijzing van windenergiegebieden, de
verdere uitwerking in Routekaart en kavelbesluiten en bij verkenningen en ruimtelijke
procedures in relatie tot aanlanding.

Nee

037

5

Paragraaf 9.5 licht de ontwikkeling van CCS projecten toe. TenneT verzoekt om
vroegtijdig geconsulteerd te worden om de samenhang en ruimtelijke planning van net
op zee en CCS af te stemmen.

TenneT zal, net als andere relevante stakeholders, vroegtijdig geconsulteerd worden. In
de huidige praktijk gebeurt dit al.

Nee

037

6

Paragraaf 10.2 licht de Gebiedsverkenningen en Handreiking gebiedspaspoorten voor
medegebruik in windenergiegebieden toe. Aan de hand van de Handreiking gebiedspaspoorten kan in het nieuwe Afwegingskader medegebruik van windparken op zee
opgesteld door Rijkswaterstaat onderscheid worden gemaakt tussen de vergunningaanvragen van potentiële medegebruikers. De Handreiking gebiedspaspoort is
voornamelijk een richtlijn.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

037

7

Door de toepassing van het afwegingskader (paragraaf 10.3) is enige vorm van
ruimtelijke sturing in het windenergiegebied mogelijk. TenneT verzoekt om vroegtijdig
geconsulteerd te worden bij het opstellen van het Afwegingskader en de afzonderlijke
gebiedspaspoorten en het afwegingskader ook in het licht van Nature Inclusive Design
nabij de platforms van TenneT.

Het afwegingskader medegebruik is onderdeel van het Programma Noordzee
2022-2027 en heeft betrekking op medegebruik in windparken. Medegebruik vindt
plaats tussen de windturbines. Het transformatorstation van TenneT bevindt zich buiten
de windkavels. Het afwegingskader is daarop niet van toepassing. TenneT is geconsulteerd voor het gebiedspaspoort Borssele. Indien TenneT Nature Inclusive Design nabij
de platforms wil, zal dit onderdeel moeten zijn van de watervergunningsaanvraag voor
het platform.

Nee

037

8

Paragraaf 10.5 Afwegingskader vergunningplichtige activiteiten is voor TenneT van
groot belang gelet op een korte doorlooptijd van ruimtelijke procedures van belang bij
de verdere uitrol van het net op zee. Graag wordt TenneT vroegtijdig geconsulteerd bij
het vaststellen en toepassen van de mogelijkheden om procedures en toestemmingen
te versnellen.

TenneT wordt in het vergunningverleningsproces geconsulteerd conform de vigerende
wet- en regelgeving en de AwB. Dit zal waar mogelijk zo vroeg als kan in het proces zijn.
TenneT zal hierin niet anders behandeld worden dan de andere vergunningaanvragers
en/of betrokkenen. Vergunningaanvragers worden altijd zo vroeg mogelijk in het proces
betrokken.

Nee

038

1

Wij verzoeken u om dierenwelzijn te implementeren in de visie naar een integraal
duurzame visserij en aquacultuur en hiervoor concrete voorstellen naar de Kamer te
sturen.

Voor wat betreft aquacultuur is dierenwelzijn meegenomen in het Nationaal Strategisch
Plan Aquacultuur en wordt daarmee voldoende belicht. Voor wat betreft duurzame
visserij maakt dierenwelzijn integraal onderdeel uit van een duurzame voedselvoorziening. Duurzaamheid wordt bezien vanuit ecologische, economische en sociale
duurzaamheid. Dierenwelzijn valt daarmee onder ecologische duurzaamheid. Zie ook
de beantwoording van deelzienswijzen 038-3 en 038-4.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 197

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

038

2

Wij constateren dat in de visie van het kabinet ten aanzien van de nationale mariene
Zie beantwoording deelzienswijze 038-1.
gebieden duurzame ambities worden gesteld. Dit vinden ondergetekenden goed nieuws
en wij onderschrijven de urgentie hiertoe. Echter ondanks dat het kabinet erkent dat
dierenwelzijn integraal onderdeel uitmaakt van een duurzame voedselvoorziening
betreuren wij het dat er hier met geen woord over gesproken wordt. Naar onze mening
is dit een grote omissie. Het staat vast dat het welzijn van vissen en andere dieren uit
zee en zoetwater onderdeel is van het begrip ‘duurzaam’. Door dit echter niet te
erkennen en daarmee dus geen concrete weg naar een integraal duurzame visserij en
aquacultuur uit te stippelen waarin dierenwelzijn nadrukkelijk is meegenomen, zorgt
men ervoor dat alle innovaties en nieuwe en bestaande visserijen die een transitie
ondergaan, doodlopen of toch weer aangepast moeten worden, en derhalve niet
duurzaam zijn! In de waterplannen is het belangrijk om aan te halen dat er een
maatschappelijke trend is richting diervriendelijkere consumptie, en dat die trend ook
aanwezig is op het gebied van dierlijke producten uit zout- en zoetwater. Onderzoek
toont aan dat 69% van de Nederlanders vindt dat het welzijn van vissen beter
beschermd moet worden1 en is 58% van de Nederlanders dat het onverdoofd doden
van krabben en kreeften verboden moet worden2. Tevens zijn er diverse private en
publieke initiatieven die het welzijn van deze dieren in de wildvangst en de aquacultuur
proberen te verbeteren. Echter, dit is niet afdoende om alle problemen op te lossen.
Momenteel worden vrijwel alle uit het wild gevangen vissen zonder verdoving gedood:
ze worden bij vol bewustzijn opengesneden en verwerkt, of sterven een langzame
verstikkingsdood op ijs. Ook tijdens de vangst is er sprake van ernstige dierenwelzijnsproblemen; dieren worden lange tijd door het water getrokken, vele raken verdrukt en
gewond3. In de aquacultuur is het welzijn van vissen ook onvoldoende beschermd:
natuurlijk gedrag is vaak vrijwel onmogelijk en stress, ziekte en verwondingen komen
veel voor4. De Raad van Dieraangelegenheden geeft in haar zienswijze
‘Welzijn van Vissen’ dan ook aan dat er meer aandacht moet komen voor vissenwelzijn5.

Aanpassing
NWP
Nee

De drie nationale ontwerpplannen die hier voor ons liggen kunnen de verbeteringen op
het gebied van dierenwelzijn in de visserij en mogelijke aquacultuur ondersteunen,
maar doen dat nu niet. Deze algemene erkenning dat het welzijn van dieren onderdeel
is van het maatschappelijk debat, en dat in de visserij en aquacultuur problemen zijn op
het gebied van dierenwelzijn die oplossingen vereisen, moet opgenomen worden in de
definitieve versies van de drie nationale plannen. Er zijn concrete acties mogelijk die
dierenwelzijn kunnen verbeteren zouden benoemd moeten worden. Hieronder geven
wij in rood een aantal concrete tekstvoorstellen. Maar daarnaast is het van belang dat er
in de stukken algemene alinea’s worden opgenomen waarin een probleemschets m.b.t.
dierenwelzijn is beschreven. Voor meer informatie over de problemen en mogelijke
oplossingen op het gebied van vissenwelzijn verwijzen wij u graag naar het
Vissenmanifest dat wij dit jaar opstelden en onder de aandacht van de betrokken
Kamerleden brachten 6.Wij hopen dat u het onderwerp dierenwelzijn integreert in de
visie.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 198

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

038

2 vervolg

Voetnoten: 1 https://www.ciwf.nl/nieuws/2018/08/nederlanders-willen-beter-vissenwelzijn
2 https://www.dierenbescherming.nl/wat-wij-doen/actueel/nieuws/nieuws-overzicht/
58-nederlanders-voorverbod-onverdoofd-koken-kreeften-en-krabben
3 https://www.eurogroupforanimals.org/news/eurogroup-animals-launches-reportfish-welfare-wild-capturefisheries
4 https://www.ciwf.nl/media/7445317/ciwf-rapport-kweekvissen-in-nederland-veeindustrie-onder-water.pdf
5 https://www.rda.nl/publicaties/zienswijzen/2018/03/07/welzijn-van-vissen-verdientmeer-aandacht-vanoverheid-en-andere-betrokken-partijen
6 https://www.dierenbescherming.nl/vissen/manifest

038

3

CONCRETE TEKSTSUGGESTIES:
Ontwerp Programma Noordzee
Pag. 44: “Duurzaam vissen betekent dat de impact op visbestanden en habitats en de
emissies naar het milieu binnen de grenzen blijven van de draagkracht van het
ecosysteem en aansluiten bij de maatschappelijke vraag naar beter dierenwelzijn.”

Uw tekstsuggestie is deels overgenomen: “Duurzaam vissen betekent dat de impact op
visbestanden en habitats en de emissies naar het milieu binnen de grenzen blijven van
de draagkracht van het ecosysteem. Daarnaast dient dierenwelzijn meer verankerd te
worden in de transitie naar duurzame voedselvooorziening.”

Ja

038

4

CONCRETE TEKSTSUGGESTIES:
Ontwerp Programma Noordzee Pag. 44: “Innovatie is hierin een belangrijke pijler,
bijvoorbeeld de ontwikkeling van een zero-impact kotter om te komen tot een visserij
met minder bodemberoering, minder ongewenste bijvangst, minder uitstoot van
broeikasgassen, verbeterde vangst- en dodingsmethoden zodat minder dierenleed
optreedt en minder afval.”

De tekst van het PNZ sluit aan bij de tekst van de Kottervisie. De prioriteit in de
Kottervisie ligt bij de ontwikkeling van een visserij met minder bodemberoering, minder
bijvangst en CO2 uitstoot en minder afval. Indien er echter goede initiatieven zijn op het
gebied van dierenwelzijn, dan zal op dat moment bekeken worden of het wenselijk en
mogelijk is om dergelijke initiatieven te steunen.

Nee

038

5

CONCRETE TEKSTSUGGESTIES:
Ontwerp Programma Noordzee Pag. 45: “De ontwikkeling van mariene voedselproductie staat nog in de kinderschoenen. De opgaven voor de planperiode 2022-2027
verkeren dan ook in de fase van onderzoek, pilots en het bouwen van een businesscase
voor opschaling.
Duurzaamheid bij kweek van zeewier of schelpdieren en duurzame vangst van vissen,
schaaldieren en inktvissen houdt in dat de activiteiten moeten passen binnen de
grenzen van de draagkracht van het natuurlijke systeem en tegelijkertijd rekening
houden met dierenwelzijn.”

Het rekening houden met dierenwelzijn wordt impliciet meegenomen in de term
duurzaamheid. Duurzaamheid wordt bezien vanuit ecologische, economische en sociale
duurzaamheid. Dierenwelzijn valt daarmee onder ecologische duurzaamheid. Deze
beschrijving is naar aanleiding van uw zienswijze opgenomen in de introductie van het
hoofdstuk. Dit komt overeen met overweging 16 van het Gemeenschappelijk
Visserijbeleid.

Ja

038

6

CONCRETE TEKSTSUGGESTIES:
Ontwerp Programma Noordzee Pag. 46: “In de Kottervisie is in samenhang met het
Noordzeeakkoord beschreven hoe het Rijk samen met de sector aan alle opgaven voor
de kotervisserij het hoofd wil bieden en hoe het een selectievere, diervriendelijkere7,
visserij wil invullen.
Met de Kottervisie wordt het nationale belang gediend en kan de visserijsector een
omslag maken naar verdere verduurzaming met een kleinere vloot. Via het
Noordzeeakkoord is 119 miljoen euro beschikbaar gesteld om door middel van
innovatie en sanering gedurende de plan-periode 2022-2027 de transitie naar een
kleinere duurzame vloot mede mogelijk te maken. 7 Pag. 15 Kottervisie: 3.2 Beeld
kottervisserij op de Noordzee in 2030: “Vissers zijn actief bezig met dierenwelzijn, ook
met het oog op het vergroten van de hiervoor genoemde overlevingskans van
onvermijdelijke bijvangst.”
Voetnoot: 7 Pag. 15 Kottervisie: 3.2 Beeld kottervisserij op de Noordzee in 2030:
“Vissers zijn actief bezig met dierenwelzijn, ook met het oog op het vergroten van de
hiervoor genoemde overlevingskans van onvermijdelijke bijvangst.”

Zie beantwoording deelzienswijze 038-4.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 199

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

038

7

CONCRETE TEKSTSUGGESTIES:
Ontwerp Programma Noordzee Pag. 48: “Over de duurzaamheid van passieve
(staandwant)visserij bestaan verschillen van mening, die zich vooral toespitsen op de
bijvangst van vogels en zeezoogdieren, maar ook zijn er twijfels of het welzijn van de
doelsoorten niet te zeer aangetast wordt. Het kabinet zal onderzoek doen naar
verschillende vormen van staandwantvisserij die wél en niet passend zijn in specifieke
(gesloten) gebieden en in relatie tot beschermde vogel- en zoogdiersoorten en de
impact van deze vangstmethode op het welzijn van de doelsoorten. Daarnaast wordt
ingezet op een internationaal project om de bijvangst van zeezoogdieren en andere
kwetsbare dieren in de Noordzeeregio te onderzoeken.”

Zie ook de beantwoording van deelzienswijze 038-5. Het wordt gezien als onwenselijk
om verschillende elementen van het visserijbeleid specifiek te benoemen per sub-kopje.
Zoals onder eerdere beantwoording benoemd is dierenwelzijn integraal onderdeel van
ecologische duurzaamheid.

Nee

038

8

CONCRETE TEKSTSUGGESTIES:
Ontwerp Programma Noordzee Pag. 48: “Het Rijk stelt samen met de sector een
innovatieagenda op met concrete doelen en termijnen die de transitie naar een
integrale duurzame voedselvoorziening, inclusief dierenwelzijn, ondersteunt.”

Zie beantwoording deelzienswijze 038-4.

Nee

038

9

CONCRETE TEKSTSUGGESTIES:
Ontwerp Programma Noordzee Pag. 48: “In samenwerking met het onderwijs, de
topsectoren en de Community of Practice Multi Use Noordzee 2030 (CoP) stimuleert het
Rijk gedurende de planperiode integraal duurzame innovaties, inclusief dierenwelzijn, in
de mariene voedselproductie.”

Zie beantwoording deelzienswijze 038-7.

Nee

038

10

CONCRETE TEKSTSUGGESTIES:
Ontwerp Programma Noordzee Pag. 48: Vul de kennisagenda aan met: “Om te komen
tot een integrale duurzame voedselvoorziening uit zee, wil het Rijk samen met de
sectoren dierenwelzijnskennis te vergaren. De impact en verbetermogelijkheden op het
gebied van welzijn tijdens de vangst en doding in de wildvangst en tijdens het houden,
transporteren en doden van dieren in mogelijke nieuwe aquacultuursystemen zullen
onderzocht worden.”

Zie beantwoording deelzienswijze 038-4.

Nee

038

11

CONCRETE TEKSTSUGGESTIES: Ontwerp Nationaal Water Programma Pag. 211:
“Transitie naar een duurzame voedselvoorziening
• Transitie naar een duurzame visserij. Verduurzaming betreft inzet voor innovaties in de
sector waardoor negatieve effecten op het ecosysteem, dierenwelzijn, emissies en
verspilling verminderen. Ook wordt de omvang van de vloot aangepast aan de
beschikbare ruimte op zee.
• Integraal duurzame (inclusief dierenwelzijn) innovaties in de mariene voedselproductie. Stimuleren van maricultuur (teelt van mariene organismen voor consumptie).

Zie beantwoording deelzienswijze 038-4.

Nee

038

12

CONCRETE TEKSTSUGGESTIES: Ontwerp Marine Strategie Deel 3
Pag. 31: “De verduurzaming van de visserij, zoals de vermindering van bodemberoering,
verbeterde vangst- en dodingsmethoden zodat minder dierenleed optreedt, selectiviteit
en mogelijkheden voor combinaties van vastevistuigenvisserij/ integraal duurzame
aquacultuur met natuurherstel-projecten en/of de natuurinclusieve bouw van
offshore-infrastructuur (windparken). Dit is een nationale kennisvraag.”

Zie beantwoording deelzienswijze 038-4.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 200

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

039

1

Hierbij ontvangt u de zienswijze van het bestuur van waterschapspartj Water Natuurlijk
op het Natonaal Waterprogramma 2022-2027 (NWP).
Water Natuurlijk is als groen/blauwe waterschapspartj vertegenwoordigd in de
algemene besturen van alle 21 waterschappen in Nederland. Een groot aantal (bestuurs)
leden van Water Natuurlijk afomstg uit vele waterschappen, heeft gewerkt aan de
totstandkoming van deze zienswijze.
In deze zienswijze stellen we het IJsselmeergebied centraal. Het IJsselmeer, het
Markermeer, de Randmeren en een groot gebied daaromheen waarmee een directe
relatie bestaat (zie de kaart), spelen een sleutelrol in het waterbeheer van Nederland.
Miljoenen huishoudens zijn afhankelijk voor hun drinkwater van het IJsselmeer en ook
een groot deel van Noord en West Nederland is afhankelijk van de zoetwater voorziening van het meer. Het IJsselmeergebied heeft een bijzondere betekenis voor de natuur
en het landschap. Het gehele gebied is Natura 2000 gebied. Het is het “Blauwe Hart van
Nederland’ en staat onder grote druk. Het IJsselmeer is direct verbonden met de
wateraanvoer en -verdeling van de grote rivieren en vormt een cruciaal onderdeel van
het landelijke watersysteem. Verandering in het klimaat heeft op verschillende wijzen
een grote impact op het functioneren van dit systeem. De toekomst van het
IJsselmeergebied baart zorgen. Het watersysteem bereikt zijn grenzen. Ingrepen en
gebruik leiden tot een achteruitgang van de natuur. De zoetwatervoorraad staat onder
druk zowel qua kwantiteit als kwaliteit. We constateren een disbalans in het ecosysteem
van het IJsselmeergebied. Om de Natura 2000 doelen te halen zijn nog veel maatregelen nodig. Door de klimaatverandering voldoet de huidige aanpak niet meer, zoals ook
de recent verschenen IPCC-rapporten onderstrepen.

Het Deltaprogramma is gericht op het inzichtelijk maken van de effecten van klimaatverandering en het menselijk gebruik van het water op de watersystemen in Nederland.
Het flexibel peilbesluit uit 2018 en de uitvoering daarvan is een eerste goede stap in de
flexibilisering van het peilbeheer om de watervoorziening op orde te houden en
tegelijkertijd de natuurwaarden te vergroten. Dit gebeurt door het instellen van een
bandbreedte van de streefpeilen - en het daarmee loslaten van de vaste peilen - in
combinatie met het opzetten en uitzakken van de peilen in voorjaar resp. najaar. Deze
stappen zijn gezet in goede samenwerking met de natuurorganisaties.

Nee

039

2

Wij streven naar een natuurlijker IJsselmeergebied met een inzet op herstel van
hydrologische en ecologische processen zoals een natuurlijker peilbeheer. De strategische zoetwatervoorraad in het IJsselmeergebied is eindig en dient gereserveerd te
worden voor de belangrijkste doelen. Dat betekent dat de zoetwaterafhankelijkheid van
het IJsselmeergebied sterk moet verminderen. En dat betekent dat in het NWP een veel
sterkere inzet van het regionale waterbeheer (de waterschappen) wordt gevraagd,
gericht op vasthouden en bergen van water en verbeteren van de waterkwaliteit. Een
sterke regierol van het Rijk is daarbij nodig. Binnen de landelijk gestelde randvoorwaarden zullen de waterschapsbesturen maatregelen moeten nemen die passen bij hun
beheergebied. En leiden tot een duurzaam en efficiënt watergebruik.
Voor het bereiken van een natuurlijker IJsselmeer is de betrokkenheid van andere
domeinen zoals het landbouwbeleid, de ruimtelijke ordening en het energiebeleid van
belang. Wij vragen ook hierbij om regie van het Rijk en heldere kaders van wat wel en
niet kan.
Water Natuurlijk bepleit al binnen de planperiode van dit Nationaal Waterprogramma
structurele maatregelen te nemen om de achteruitgang van de natuur om te buigen en
de strategische zoetwatervoorraad veilig te stellen. Neem daarbij 2100 als horizon en
wacht niet tot 2027 om te beginnen!

In het kader van het Deltaprogramma Zoetwater fase II worden diverse maatregelen
genomen om de zoetwatervoorraad veilig te stellen (zie H5). Maatregelen binnen de
Programmatische Aanpak Grote Wateren dragen bij aan een toekomstbestendig en
robuust watersysteem (zie H6.1). Vanuit de Agenda IJsselmeergebied 2050 wordt
samen met meer dan 60 partijen de synergie gezocht met ruimtelijke opgaven en
ontwikkelingen (zie H22).

Nee

039

3

Water Natuurlijk bepleit de middelen die bij de komende rijksbegroting worden
vrijgemaakt voor klimaat, te koppelen aan de inzet voor een natuurlijker
IJsselmeergebied inclusief een duurzaam en efficiënt watergebruik.

Uw reactie wordt ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 201

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

039

4

Water Natuurlijk kiest als toekomstbeeld voor het IJsselmeergebied principieel voor een
natuurlijk(er) IJsselmeergebied als een strategische zoetwatervoorziening (m.n.
drinkwatervoorziening) en een ecologisch gezond systeem. Ons vertrekpunt zijn de
basiswaarden van solidariteit, flexibiliteit, duurzaamheid, open landschap en ecologie.
Binnen deze basiswaarden wordt de beschikbaarheid van zoet water en de ruimte voor
andere functies zoals recreatie, visserij en scheepvaart bepaald.

De ontwikkeling van een toekomstbestendig water- en ecosysteem en het borgen van
de zoetwatervoorziening zijn nationale doelen in het IJsselmeergebied. In het kader van
de Agenda IJsselmeergebied 2050 werkt het Rijk samen met de andere partijen in het
gebied aan het creëren van synergie tussen de verschillende opgaven en
gebruiksfuncties.

Nee

039

5

Water Natuurlijk kijkt naar het IJsselmeergebied op een lange termijn, dus ook na 2050
en zelfs na 2100, daarbij rekening houdend met de onomkeerbare gevolgen van
klimaatverandering zoals temperatuurstijging, toenemende en fellere neerslag, langere
drogere periodes en zeespiegelstijging. Water Natuurlijk wil een gezond en natuurlijk
zoetwatersysteem binnen de Afsluitdijk. Hoe dit te bereiken?
 Door de zoetwaterafhankelijkheid van de omringende waterschappen te reduceren
door het regen- en kwelwater beter vast te houden. Dat geeft ruimte voor een
natuurlijker peilregime in het IJsselmeergebied met een oplopend peil naar de winter en
uitzakkend (lager) naar de zomer.
 Aanleg van geleidelijk aflopende natuurlijke en zachte oevers met ondiepe zones die
samen met dat natuurlijker peilregime, mogelijkheden bieden voor ontwikkeling en/of
herstel van oeverfora en -fauna.
 Herstel van verbindingen tussen de verschillende compartimenten van het IJsselmeer,
en van de verbinding tussen de Waddenzee en het IJsselmeer, met behoud van de
zoetwaterfunctie – zoals bijv. de vismigratierivier bij Kornwerderzand. Deze natuurlijke
overgangen zullen ook de visstand in het IJsselmeergebied en in het achterland,
verbeteren.  De aanleg van achteroevers -een zoet waterbufferzone achter de dijk- en
wisselpolders waarmee de opslagcapaciteit wordt vergroot en de natuurlijke verbinding
met het achterland wordt verbeterd.  Nieuw ruimtebeslag door eilanden of voor de
energievoorziening (windparken, zonneparken) zal achterwege moeten blijven, zodat
het open waterlandschap behouden blijft evenals de kenmerkende cultuurhistorische
elementen van de voormalige Zuiderzee. Buitendijkse bebouwing zal voorkomen
moeten worden.
 De afhankelijkheid van het IJsselmeer door de landbouw, industrie en energievoorziening, moet gereduceerd worden. Doorspoelen van het watersysteem voor landbouwkundig gebruik om verzilting tegen te gaan, moet vervangen worden door alternatieven.
Dit vraagt om een transitie van de landbouw.

Voor de aanpak en maatregelen gericht op een ecologisch robuust en veerkrachtig
watersysteem en het borgen van de zoetwatervoorziening zie hoofdstukken 5
(Zoetwatervoorziening), 6.1 (Waterkwaliteit) en 22 (IJsselmeergebied) in het NWP.

Nee

039

6

1. Algemene boodschap: De situatie van het IJsselmeergebied is urgent en heeft een
nieuwe systeemaanpak van het waterbeheer nodig in dit NWP, met 2100 als horizon.
Water Natuurlijk constateert dat het systeem van het IJsselmeergebied tegen zijn
grenzen aanloopt door de eisen vanuit verschillende sectoren, zoals veiligheid, natuur,
landbouw, drinkwatervoorziening, stedelijke ontwikkelingen, energietransitie en
scheepvaart: het systeem zit klem. Dit betekent dat er fundamentele afwegingen
moeten worden gemaakt die leiden tot structurelere maatregelen voor de verbetering
van de huidige situatie en een goed
functionerend watersysteem in Nederland in de toekomst. Water Natuurlijk pleit ervoor
om zo snel mogelijk te starten, al tijdens de NWP-periode tot 2027. Zoals de onlangs
verschenen IPCC-rapporten bewijzen, is grote snelheid geboden. De situatie is urgent;
door de horizon verder weg te leggen kan voorkomen worden dat maatregelen worden
ondernomen die op de lange termijn niet zinvol of zelfs contraproductief zijn. Om met
de woorden van de heer Veerman in zijn advies van de Deltacommissie (2008) te
spreken: het is niet acuut maar wel urgent. Wat toen alleen gold voor de veiligheid,
geldt nu ook voor de zoetwaterfunctie en zoetwaterverdeling.

Het IJsselmeergebied is essentieel voor een goed functionerend watersysteem.
Maatregelen gericht op een klimaatbestendige zoetwatervoorziening worden genomen
(zie ook kaart 5 in NWP). In het kader van de Agenda IJsselmeergebied 2050 werkt het
rijk samen met de andere partijen in het gebied aan het robuuster maken van het
watersysteem, in goede balans met de verschillende gebruiksfuncties en opgaven in het
gebied.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 202

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

039

7

2. Een stevige regierol van de Rijksoverheid is noodzakelijk
Door het gebruik van zoetwater uit het IJsselmeergebied te beperken kan – ondanks de
afnemende aanvoer door de IJssel – het zoete water beschikbaar blijven voor functies
met de grootste prioriteit zoals drinkwater en het ecologisch herstel van dit
Natura-2000 gebied. Het is nodig dat waterschappen sterker gaan sturen op het
vasthouden van zoet water in hun eigen gebieden zodat veel minder een beroep op de
strategische zoetwatervoorraad in het IJsselmeergebied hoeft te worden gedaan. Dat
gaat helaas niet vanzelf. Deze structurele aanpak van het watervraagstuk vraagt
nadrukkelijk om nationale regie en beleidskaders van het Ministerie van IenW.
Waterschapsbesturen hebben richtinggevende nationale uitspraken nodig waarmee zij
hun handelingsperspectief kunnen vergroten. Zij dienen binnen de landelijke kaders hun
verantwoordelijkheid te nemen voor maatregelen in hun eigen gebied en hierover
publieke verantwoording af te leggen. Water Natuurlijk vraagt het Rijk de regie te
nemen over het vasthouden van het gebiedseigen zoete water en de reductie van het
gebruik van het zoete IJsselmeerwater. Het gaat daarbij niet alleen om de waterhoeveelheid maar ook om de waterkwaliteit. Zonder dit aanvullende beleid zullen de
KRW-doelen in het gebied sowieso niet gehaald worden.

De regie van het rijk concentreert zich op het waterbeheer, de provincies regisseren het
sturen van de ruimtelijke ontwikkelingen. In het Deltaprogramma wordt door de
waterschappen via de trits ‘vasthouden, bergen, afvoeren’ bewerkstelligd dat het
vasthouden van water in de haarvaten wordt versterkt én het grondwater optimaal
wordt gevoed. Bij het werken aan de KRW-doelen in combinatie met het verbeteren van
de waterkwaliteit in het IJsselmeer zijn de afgelopen jaren flink resultaten geboekt,
binnen de randvoorwaarde van voldoende zoetwater. Uit de verkenning voor de 3e
tranche KRW-maatregelen blijkt dat er goede impulsen voor de kwaliteit worden
gegeven. Tegelijkertijd wordt de zorg over het bereiken van de streefwaarden gedeeld
en is dit een aandachtspunt.

Nee

039

8

3. Stuur op minder afhankelijkheid van het zoete water uit het IJsselmeergebied
Zoals ook het NWP beschrijf (zie pag. 256) heeft het IJsselmeergebied een cruciale rol in
de zoetwatervoorziening. De zoetwatervoorraad staat onder druk. Verbind daar
consequenties aan en zet in op hoogwaardig gebruik van het zoete water; drinkwater en
natuur gaan voor. Stel dit veilig voor toekomstige generaties. Het terugdringen van het
watergebruik en het vasthouden van water heeft gevolgen voor functies en zijn
derhalve politieke keuzes. Het vraagt om keuzes die in de lijn “functie volgt peil”
uitgewerkt moeten worden. Veel zoet IJsselmeerwater wordt gebruikt om verzilting
tegen te gaan en te nutriëntenrijk en met bestrijdingsmiddelen verontreinigd water, af
te voeren. Kanalen en watergangen worden in landbouwregio’s periodiek doorgespoeld
met zoet water uit het IJsselmeer. De Utrechtse Vecht bijvoorbeeld stroomt de
verkeerde (niet natuurlijke) kant op om middels water uit het Markermeer aan de
zoetwatervraag van o.a. de Horstermeerpolder te voldoen. Door bodemdaling en
zeespiegelstijging zal de mate van verzilting in de toekomst alleen maar toenemen.
Daarmee is het doorspoelen met IJsselmeerwater ten faveure van de landbouw, eindig.
Voor het doorspoelen van de regionale watersystemen moeten alternatieven worden
gevonden. Denk aan het realiseren door agrariërs op eigen grond van zoetwatervoorzieningen, aanpassing van de huidige landbouw met zilte teelten en minder verontreinigende productiemethoden. Dat gaat niet van vandaag op morgen en vraagt om een
transitiestrategie en rijksregie (zie vorige punt). Dit zijn zaken die in het NWP een plek
moeten krijgen en waarop gestuurd moet gaan worden. De afhankelijkheid van vele
waterschapsgebieden van de strategische zoetwatervoorraad in het IJsselmeergebied,
moet verminderen. Het is nodig dat waterschappen sterker gaan sturen op het
vasthouden van zoet water in hun eigen regio en het verlagen van de watervraag. Ieder
waterschap zal, binnen landelijke kaders, zo mogelijk samen met aangrenzende
waterschappen, een strategie moeten opstellen voor het eigen beheergebied om
duurzaam en efficiënt om te gaan met zoetwater.

In het NWP is de nieuwe voorkeursvolgorde regionaal waterbeheer opgenomen:
aanpassen landgebruik aan waterbeschikbaarheid, zuinig zijn, beter vasthouden,
slimmer verdelen, schade accepteren. Daarmee zetten we de gevraagde veranderingen
in gang. In het Deltaplan Zoetwater is dit vertaald in concrete uitvoeringsmaatregelen in
heel Nederland, ook rond het IJsselmeer

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 203

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

039

9

4. Herijk waterverdeling tussen de grote rivieren en het Amsterdam-Rijnkanaal
Een versterkte inzet op met name de Klimaatbestendige Wateraanvoer (KWA) kan de
zoetwateraanvoer naar Zuid-Holland verzekeren. Daarmee verdwijnt de noodzaak om
het Benedenrivierengebied ten koste van veel Rijnwater zoet te spoelen. In principe
komt daarmee via de IJssel, meer zoet water beschikbaar voor het IJsselmeergebied, en
eventueel via het Amsterdam-Rijnkanaal. Nader onderzoek naar onder andere de
waterveiligheidsaspecten van een aangepaste waterverdeling over de Rijntakken is
gewenst.

Deze aspecten worden meegenomen in de uitwerking van de Klimaatbestendige
Zoetwatervoorziening Hoofdwatersysteem.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 204

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

039

10

5. Extra maatregelen nodig om de Natura 2000-doelen te halen
Alle wateren in het IJsselmeergebied zijn aangewezen als Natura 2000-gebied en
behoren tot het Natuurnetwerk Nederland (NNN), zo constateert het NWP terecht. Dat
betekent dat dit gebied tot onze topnatuur behoort en ook als zodanig dient te worden
behandeld en ontwikkeld. Het behoud en herstel van deze topnatuur is een van de
negentien nationale belangen zoals omschreven in de Nationale Omgevingsvisie (NOVI).
a) Actualisatie beheerplannen noodzakelijk Het NWP verwijst voor het bereiken van de
doelen van Natura 2000 in het IJsselmeergebied naar de diverse beheerplannen. Wij
maken ons zorgen over het behalen van de doelen van Natura 2000. De beheerplannen
zijn verouderd (opgesteld in de jaren 2006 – 2010) en mede door de stikstofproblematiek pas vastgesteld in 2017. De maatregelen in die beheerplannen gaan in het
algemeen niet verder dan het voorkomen van verdere achteruitgang. De achteruitgang
van een aantal vogelsoorten, zoals bijvoorbeeld de zwarte stern en visdief is helaas niet
meer te voorkomen. Tijdens de looptijd van dit NWP zullen de beheerplannen moeten
worden herzien. Uit het NWP en de bijbehorende stroomgebiedsplannen heeft Water
Natuurlijk niet de overtuiging gekregen dat de voorgestelde maatregelen voldoende
zekerheid bieden voor het behalen van de KRW-doelstellingen. Het is geenszins zeker
dat de vereiste chemische en biologische kwaliteit van de wateren in het
IJsselmeergebied zal worden gehaald in deze laatste KRW-periode. Die vereiste
kwaliteit is eveneens onmisbaar voor het halen van de Natura 2000-doelen. Het halen
van de Natura 2000-doelen kan alleen verzekerd worden als er extra maatregelen
worden genomen.
Water Natuurlijk pleit ervoor dat de middelen die worden vrijgemaakt voor de
landbouw in verband met het terugdringen van de CO2 ook worden ingezet voor het
herstel van de natuur in het IJsselmeergebied.
b) Naar een natuurlijker peilbeheer Een natuurlijker peilbeheer waarbij in de loop van
het winterseizoen het peil toeneemt en in de loop van de zomer weer afneemt, is voor
de natuur onmisbaar. Alleen met een natuurlijker peilbeheer, gecombineerd met andere
maatregelen ter bevordering van het natuurherstel, kan de natuur zich op de lange
termijn voldoende herstellen. Daarbij zal onderzocht moeten worden wat een
natuurlijker waterpeil betekent voor de waterveiligheid en de zoetwatervoorraad op
cruciale momenten, zoals in tijden van droogte en zoetwatertekorten.
c) Leg ondiepten en natuurlijke oevers aan voor de ecologische doorontwikkeling van
het zoete meren-ecosysteem De grootste ecologische winst is te behalen met
natuurlijke oevers langs de randen en ondiepten. Daarmee kan het systeem ook
enigszins vergroot worden. Eenvoudig te benutten locaties liggen er langs de NoordHollandse IJsselmeer- en Markermeerkust met hun aanzienlijk areaal buitengedijkte
vooroevers. Ook langs de Flevolandse kust en Friese kust liggen er kansen. Wij pleiten
ervoor deze actie in het verlengde van de Programmatische Aanpak Grote Wateren
(PAGW) in samenspraak op te pakken met provincies en grondeigenaren (vooral
natuurbeschermingsorganisaties).
d) Onderzoek de mogelijkheden om de Houtribdijk (gedeeltelijk) open te maken Water
Natuurlijk wenst onderzoek naar herstel van de verbinding tussen het zuidelijke en
noordelijke deel van het IJsselmeergebied voor een structureel betere ecologische
ontwikkeling.
e) Onderzoek de oorzaken van de toename van waterplanten

De N2000-systematiek vraagt om hernieuwde vaststelling van beheerplannen elke zes
jaar. Daarbij past een tussentijdse evaluatie van het bereiken van natuurdoelen. Het
besef is er dat deze doelen onder druk staan, daarom worden de tweede-generatie
beheerplannen geëvalueerd. De maatregelen moeten efficiënt, haalbaar en betaalbaar
zijn. De ecosystemen van het IJsselmeergebied zijn daarnaast complex. Dat moet de
basis van de nieuwe beheerplannen worden, inclusief onderbouwing van de nieuwe
maatregelen. Hetzelfde geldt voor de KRW-doelen, waarin de afgelopen jaren
verbeteringen zijn bereikt. Het vrijmaken van middelen voor de landbouw om de
CO2-uitstoot te verminderen, valt niet onder de werking van het NWP. Het rijk werkt
aan het realiseren van een natuurlijker watersysteem, middels de PAGW, en het
realiseren van ondieptes, met KRW, langs de randen van de grote wateren van het
IJsselmeergebied. Voor het natuurlijke peilbeheer verwijzen we naar de beantwoording
van deelzienswijze 039-1.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 205

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

039

10 vervolg

De laatste jaren geef een voorspoedige ontwikkeling te zien van waterplanten met
name in de Randmeren. Deze onderwatervegetatie biedt een kraamkamer voor jonge
vissen en bevordert het neerslaan van slib uit het water. Voor verschillende functies,
vooral de recreatievaart, is deze toename van het aantal waterplanten echter een
probleem. De neiging bestaat om tot een overhaast maai- en baggerbeheer over te
gaan, zonder gedegen kennis van de ecologische achtergronden. Te veel maaien en
baggeren kan de natuurlijke successie ook verstoren. Wellicht betref het hier immers
slechts een tijdelijke situatie, passend in een natuurlijke successie en aanpassing van de
natuur aan de nieuwe situatie, ontstaan na afsluiting van de verschillende compartimenten. Mogelijk biedt een natuurlijke successie na enige tijd vanzelf een situatie
waarmee de recreatievaart uit te voeten kan. Nader ecologisch onderzoek is gewenst
naar de best passende maatregelen.
f) Maak vaart met het aanleggen van voldoende zoet-zout overgangen
Voor de visstand zijn de afsluitingen van het IJsselmeer en de compartimentering
funest. De natuurlijke overgangen tussen zoet en zout zijn verdwenen, waardoor
trekvissen hun paaigebieden niet meer kunnen bereiken. Daarnaast is de overbevissing
in het IJsselmeergebied desastreus voor de visstand. Binnen het uitgangspunt van het
strategisch zoetwaterbekken liggen verschillende kansen om een gezonde visstand in
het IJsselmeergebied te bevorderen en de vistrek naar het (verre) achterland, via de
IJssel te stimuleren. Zie bijvoorbeeld de vismigratierivier. Onderzoek de opties om
zoet-zout overgangen te realiseren.

039

11

6. Scherp de regels uit het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening (Barro) en het
Besluit kwaliteit leefomgeving (BkI) aan.
Onze oproep is om landaanwinning en bouwactiviteiten anders dan voor de waterstaatkundige functies niet meer te faciliteren. De aanleg van eilanden in het IJsselmeergebied
maar ook uitbreiding van het stedelijk gebied of industriële functies gaan ten koste gaat
van de bergingscapaciteit en natuurwaarden. Bovendien zijn dit ontwikkelingen die
vrijwel altijd de landschappelijke en cultuurhistorische waarden van het gebied
aantasten. Wij zijn minder geporteerd voor de aanleg van eilanden voor de natuur. Zij
verkleinen de zoetwatervoorraad en leiden tot bos- en struweelvorming zoals blijkt uit
de ontwikkeling van reeds aangelegde eilanden zoals de Kreupel. Door het onnatuurlijke peilbeleid in het IJsselmeergebied, de harde oeverranden, de dammen en
inpolderingen gecombineerd met de compartimentering en het daardoor ontbreken
van natuurlijkere overgangen tussen land en water is de staat van instandhouding van
de natuurwaarden onvoldoende. De nog aanwezige min of meer natuurlijke overgangen, zoals bijvoorbeeld bij Enkhuizen en Hindeloopen, worden bedreigd door de
ontwikkeling van complexen van recreatiewoningen. Wij verwachten dat in het NWP
een spoedig verbod op dergelijke ontwikkelingen zal worden aangekondigd. De huidige
randvoorwaarden, zoals die nu voorkomen in Barro en (vanaf de inwerkingtreding van
de Omgevingswet in Bkl), zijn onvoldoende om de belangen van de berging van
zoetwater en landschap en cultuurhistorie te waarborgen.

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

De regels voor de ruimtelijke ordening (Barro) en kwaliteit van de leefomgeving (Bkl)
beperken de mogelijkheden voor ruimtelijke ontwikkelingen. Het bevat regels die de
beleidsruimte van andere overheden ten aanzien van de inhoud van ruimtelijke plannen
inperken, daar waar nationale belangen dat noodzakelijk maken. Aanscherping van de
regels is geen onderdeel van het NWP. Zie ook de beantwoording van deelzienswijze
040-18.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 206

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

039

12

7. IJsselmeergebied is geen locatie voor nieuwe wind- en zonne-energie
Water Natuurlijk vreest dat vanuit het perspectief van de energietransitie te snel naar
het IJsselmeergebied wordt gekeken vanuit het gedachtegoed: er wonen geen of weinig
mensen, lage aansluitkosten, eenvoudige vergunningverlening door RWS zelf. De druk
om bijvoorbeeld zonneparken te realiseren is groot. De aanleg van zonneparken op het
water lijkt in verband met de mogelijke ijsgang niet mogelijk. Een eventuele aanleg op
eilanden of in de vorm van atollen (een dijkring met daarbinnen zonnecellen) zal ten
koste gaan van het bergend vermogen van het gebied en is daarmee ongewenst. De
gevolgen voor de natuur van zonneparken (al dan niet met de aanleg van eilanden) zijn
nog niet bekend. Beter is het om echt werk te maken van zonne-energie op gebouwen.
Dat komt ook tegemoet aan de voorkeur voor de combinatie van functies. Voor de
uitvoering van de structuurvisie Wind op Land (WoL) is door de aanleg van verschillende
windparken, waarvan de parken in of nabij de Noordoostpolder, in de Wieringermeer, in
het IJsselmeer (windpark Fryslân) en in of nabij Flevoland (windpark Blauw) de
belangrijkste en grootste zijn, al een grote aanslag gedaan op het landschap en de
natuur van het IJsselmeergebied. Voor stedelijk gebied nabij wateren van het
IJsselmeergebied zoals Amsterdam, Almere, Hoorn kan aquathermie een optie zijn.
Aquathermie kan bovendien bijdragen aan het temperen van watertemperatuurstijgingen in hete zomers. Wij vragen om een gedegen onderzoek naar de ecologische effecten
en mogelijke baten van aquathermie bij gebruik van IJsselmeerwater. Welke effecten
heeft deze toepassing op de langere termijn op de natuur?

In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de rijksoverheid een bijdrage wil leveren aan
de verduurzaming en waar mogelijk areaal beschikbaar stelt voor duurzame energieopwekking. In het kader van de Agenda IJsselmeergebied 2050 is in het Bestuurlijk
Platform IJsselmeergebied (BPIJ) afgesproken te streven naar zorgvuldigheid (zoals
starten met representatieve pilots) voor duurzame energieopwekking in het
IJsselmeergebied. Er wordt momenteel al gekeken naar de mogelijkheden van gebruik
van de Rijkswateren voor aquathermie. Onder randvoorwaarden en onder zorgvuldige
afweging is dit op bijna alle plekken mogelijk.

Nee

039

13

8. Terughoudend beleid voor zandwinning
In de NOVI zijn alle negentien nationale belangen en opgaven in de fysieke leefomgeving geïdentificeerd en beschreven. Zandwinning in de Noordzee voor de kustverdediging (behoud van de kustlijn) wordt als nationaal belang aangeduid. Zandwinning elders
in Nederland of met andere doelen is in het NOVI niet aangemerkt als nationaal belang.
Ook in deel A van het NWP, het nationale waterbeleid, komt zandwinning alleen voor in
relatie met de kustverdediging. Het bevreemdt dan ook ten zeerste dat in deel B, Beheer
en uitvoering door Rijkswaterstaat, staat vermeld, dat zandwinning in het
IJsselmeergebied voor de bouw een nationaal belang zou zijn. Combinatie van functies
is een Rijksprioriteit (zie bijvoorbeeld NOVI, pagina 16), vandaar dat zandwinning in het
IJsselmeergebied veelal gecombineerd is en wordt met aanleg, verbreding of verdieping
van vaargeulen of voor natuurontwikkeling.
Eventuele restproducten, zoals slib, worden dan ook gebruikt voor natuurontwikkelingsprojecten.
Zandwinning als enkelvoudige functie in het IJsselmeergebied is vaak nadelig voor de
natuur door de diepe putten die daardoor ontstaan. Bovendien houden diepe putten
het risico in zich, dat de saliniteit van het oppervlaktewater toeneemt als gevolg van het
zoute grondwater onder de meren. In het kader van de circulaire economie zal de vraag
naar (ophoog-, bouw- en metsel-)zand afnemen, zodat het winnen van zand als
enkelvoudige functie ook niet noodzakelijk is. Zandwinning zonder de combinatie van
verwerking in het gebied is slecht voor de natuurontwikkeling. We vragen een
consistent beleid dat enkelvoudig functiegebruik verbiedt.

In hoofdstuk 22 van het ontwerp NWP is voor het IJsselmeergebied in de paragraaf over
zandwinning opgenomen dat deze winning gebeurt op basis van het multifunctionaliteitscriterium. Dit zal ook worden opgenomen in hoofdstuk 16 van het NWP. Daarbij is
duurzame winning van (bouw)grondstoffen onderdeel van NOVI nationaal belang 13.
‘Realiseren van een toekomstbestendige, circulaire economie’. Momenteel wordt er
binnen het ministerie gewerkt aan een plan van aanpak voor een zandwinstrategie voor
het IJsselmeergebied. De ontwikkeling van deze strategie start in 2022 en de genoemde
aspecten worden hierin meegenomen.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 207

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

039

14

Basiswaarde Solidariteit
IJsselmeergebied is een nationale strategische zoetwatervoorraad. Nationaal te
gebruiken als appeltje voor de dorst. Ieder waterschap en drinkwatermaatschappij heeft
recht op de zoetwatervoorraad. Voor het gebruik wordt zo hoog mogelijk ingezet en
veiliggesteld voor toekomstige generaties: drinkwater en natuur gaan voor. Voor het
doorspoelen van de watersystemen en landbouwkundig gebruik moeten alternatieven
worden gevonden dan wel ontwikkeld. Ieder waterschap kan aanspraak op de
zoetvoorraad maken mits er voldoende hydrologische herstelmaatregelen zijn getroffen
in het eigen beheergebied om duurzaam en efficiënt om te gaan met zoetwater.

Uw definitie van de basiswaarde solidariteit wordt ter kennisgeving aangenomen en
sluit aan bij het principe van het Deltaprogramma met de regel ‘vasthouden, bergen,
afvoeren’. Daarnaast is het terugdringen van de vraag naar drinkwater ook een doel van
het Deltaprogramma.

Nee

039

15

Basiswaarde Flexibiliteit
Het waterbeheersysteem in Nederland kent nauwelijks nog flexibiliteit. Grond- en
oppervlaktewater mogen zich bewegen tussen strikte marges. Zelfs voor het
IJsselmeergebied als groot open water geldt een strikte bandbreedte. Waterbeheer als
een nauwkeurig afgestemde lopende-band-machine. Een kleine peilafwijking van het
normaal naar boven (hevige neerslag) of naar beneden (droogte), en het hydrologische
systeem is van slag met als uiteindelijk gevolg grote economische en maatschappelijke
schade. Als gevolg van de klimaatsverandering zullen langere perioden met droogte
worden afgewisseld met kortstondige clusterbuien met (zeer) veel neerslag. Het huidige
watersysteem is niet flexibel genoeg om deze variatie op te vangen. Een toekomstbestendig watersysteem vraagt overal om meer ruimte voor water, zowel voor strategische voorraden in grote bekkens als in “regenton”-polders in de haarvaten van het
systeem.

Uw reactie wordt ter kennisgeving aangenomen. Zie ook de beantwoording van
deelzienswijze 039-1.

Nee

039

16

Basiswaarde duurzaamheid
Het IJsselmeergebied is relatief jong, kwetsbaar en nog steeds in ontwikkeling.
Veranderingen in inrichting, gebruik en beheer hebben daarom nog grote invloed op het
systeem. De huidige rol /positie van het IJsselmeergebied in het watermanagement
leidt tot nivellering van waterkwaliteit. De huidige waterbeweging is heen en weer: van
polders en boezems naar IJsselmeer/Markermeer en terug in plaats van op en neer
(hoog in de winter; laag in de zomer). Hiermee is de diversiteit is weg. De waterstromen
vermengen met elkaar: zoet-zout, voedselarm - voedselrijk, goede – slechte kwaliteit
enzovoorts. Alles wordt dezelfde soep. Door water vast te houden in de haarvaten van
het systeem neemt de diversiteit toe en hoeft minder water van elders ingelaten te
worden. De waterschappen worden onafhankelijker van het IJsselmeergebied; het
IJsselmeergebied kan beter zijn strategische rol in het waterbeheer vervullen.

Uw definitie van de basiswaarde duurzaamheid wordt ter kennisgeving aangenomen.
De afstemming van functies past in het Deltaprogramma. Ook wordt geïnvesteerd in
diversiteit van de natuurwaarden binnen de programma’s PAGW, KRW en N2000. Door
de versterking van natuurwaarden wordt ook bijgedragen aan de basiswaarde
duurzaamheid. Zie ook de beantwoording van deelzienswijze 039-1.

Nee

039

17

Basiswaarde Ecologie en landschap
De landschappelijke kwaliteit is aan te duiden met schaal, weidsheid en open horizon.
De grote watervlakte maakt verre zichten mogelijk en geef een beleving van leegte
(schaars in Nederland). Een bijzonder aspect van de beleving van het IJmeer/
Markermeer/IJsselmeer is dat ervan zuid naar noord sprake is van een opeenvolging van
steeds groter wordende ruimtematen. Op plekken in IJsselmeer en Markermeer voeren
rust en duisternis de boventoon. Nieuwe ontwikkelingen in het gebied worden
zorgvuldig ingepast om deze kwaliteiten op lange termijn te behouden en te versterken.
Er is veel ruimte (maar ook beperkingen) voor waterrecreatie.

Uw definitie van de basiswaarde Ecologie en Landschap wordt ter kennisgeving
aangenomen. Een landschap van wereldklasse is één van de ambities van de Agenda
IJsselmeergebied 2050.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 208

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

040

1

IJsselmeergebied: onnatuurlijk watersysteem
Het IJsselmeer is een onnatuurlijk systeem als gevolg van de aanleg van de Afsluitdijk,
de inpolderingen en het peilbeleid. Dit brengt veel ecologische problemen met zich
mee. Het zoete merengebied is niet alleen onnatuurlijk ontstaan maar is nu nog steeds
een onnatuurlijk systeem. De natuurlijke overgangen tussen zoet en zout zijn verdwenen. Het peilbeleid van de zoete meren is tegennatuurlijk, met lage en hoge peilen juist
op de verkeerde momenten in de loop van het jaar. Mede daardoor en door de harde
oevers vanwege de vele dijken als gevolg van de inpolderingen zijn er te weinig ondiepe
oevers met natuurlijke overgangen tussen land en water. Riet wil niet groeien, mede
door dit onnatuurlijke peil. Deze negatieve effecten zijn nog eens versterkt door de
compartimentering (Markermeer, IJsselmeer, randmeren). Voor de visstand zijn de
afsluitingen waardoor trekvissen hun paaigebieden niet meer kunnen bereiken en de
overbevissing desastreus.

Het IJsselmeergebied is een kwetsbaar watersysteem als gevolg van het onnatuurlijk
peilbeheer ten behoeve van waterveiligheid en de zoetwatervoorziening. De diversiteit
van de natuur wordt vergroot via flexibilisering van het peilbeheer (zie antwoord op
deelzienswijze 039-1). Met de Programmatische Aanpak Grote Wateren wordt gewerkt
aan het creëren van een ecologisch robuust en veerkrachtig watersysteem.

Nee

040

2

De natuur in het IJsselmeergebied bevindt zich grosso modo in een slechte staat van
instandhouding. Vooral het Markermeer heeft last van een slechte waterkwaliteit,
vertroebeling en een overmaat aan waterplanten, alhoewel een deel van het water in
het Markermeer uit het IJsselmeer komt. Maar ook de natuur in de overige delen,
IJsselmeer en randmeren, is er niet goed aan toe.

In het kader van de eerste en tweede tranche KRW-maatregelen is de waterkwaliteit in
de afgelopen 20 jaar verbeterd, maar nog niet op orde. Voor de KRW derde tranche (tot
en met 2027) wordt doorgegaan op de ingeslagen weg en wordt voor de langere
termijn bijgestuurd op de KRW-doelen. RWS start komend jaar een ecologische
evaluatie voor de doelen in de Natura 2000 gebieden in de rijkswateren, als voorbereiding op de tweede generatie beheerplannen Natura 2000 waar RWS het voortouw in
neemt.

Nee

040

3

Alle meren in het IJsselmeergebied zijn Natura 2000-gebieden. De Natura 2000-doelen
voor dit hele gebied zijn gebaseerd op het zoete watersysteem. Die doelen zijn
opgesteld op basis van de situatie van het einde van de vorige eeuw. Die situatie was
zeker al niet ideaal. Desondanks worden veel doelen niet gehaald en zullen – ondanks
maatregelen, waarover later meer – niet gehaald (kunnen) worden.

De natuurwaarden in het IJsselmeergebied staan inderdaad al langere tijd onder druk;
dat is de reden geweest dat de beheerplannen Natura 2000 zijn opgesteld, om de
natuurdoelen te halen.

Nee

040

4

Een groot deel van Nederland is sterk afhankelijk van het zoete water van het
IJsselmeergebied: voor drinkwater (Noord-Holland) en voor de zoetwatervoorziening
van de waterschappen. Die afhankelijkheid neemt door klimaatverandering verder toe.
Bij toenemende kans op lange droge periodes dreigt er vaker een tekort. In de
afgelopen droge jaren is gebleken, dat die voorraad niet altijd toereikend is, ook omdat
juist in die droge periodes de aanvoer van zoet water door de IJssel laag is (terwijl
natuurlijk de verdamping dan ook groot is).
In de toekomst zal dat verergeren, omdat de Rijn door het verdwijnen van de gletsjers in
de Alpen nog meer een regenrivier zal worden.

De droogteproblematiek wordt opgepakt in het Deltaprogramma (zie H5). In het
Kennisprogramma Zeespiegelstijging wordt kennis opgedaan over toekomstscenario’s
omtrent klimaatverandering en de effecten daarvan op de Nederlandse wateren (zie
H4).

Nee

040

5

Oplossingen voor de bovengenoemde problemen stuiten op bezwaren. De zoetwatervoorraad zou vergroot kunnen worden door verhoging van het peil, maar dat heeft
nadelige effecten op de (oever)natuur. Eilanden ten behoeve van natuurontwikkeling
verminderen de voorraad.
Vergroting van de afvoer van de IJssel ten koste van de Waal en de Rijn levert problemen op bij Kampen en Zwolle bij hoogwater en vermindert de verziltingsbestrijding via
de Nieuwe Waterweg. Het IJsselmeergebied zit klem.

Het wordt onderschreven dat de droogteproblematiek inderdaad complex is.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 209

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

040

6

Voor herstel van de natuur en de slibproblemen van het Markermeer zijn en worden wel
maatregelen genomen. Zoals de Marker Wadden (combinatie van slibopvang en natuur)
en de projecten van de PAGW (Programmatische aanpak grote wateren), zoals de
Wieringerhoek, Friese IJsselmeerkust, Oostvaardersoevers en de Noord-Hollandse kust
van het Markermeer.
Aanleg van ondiepe oevers zou daarin de voorkeur moeten hebben boven eilanden En
niet te vergeten de bevordering van de vismigratie door het verbeterde spuiregiem op
de Afsluitdijk en de vismigratierivier. Ideeën voor een open Houtribdijk, waardoor de
compartimentering vermindert, maken tot nu toe weinig kans.

De keuze tussen verschillende type maatregelen wordt binnen de PAGW projecten
onderzocht en afgewogen. De Houtribdijk is belangrijk in het waarborgen van de
waterveiligheid en zoetwatervoorziening. Zie ook beantwoording deelzienswijze 040-1.

Nee

040

7

Het open landschap van het IJsselmeergebied met de historische kusten van de
voormalige Zuiderzee en de kusten van het nieuwe land zijn als beschermingswaardig
opgenomen in het rijksbeleid, maar in de praktijk zijn er volop aantastingen van dat
open landschap door bijvoorbeeld bouwprojecten, windparken en andere industriële
ontwikkelingen.

Deze opgaven worden opgepakt in het kader van de Agenda IJsselmeergebied 2050.
Het Rijk en regionale overheden werken daarin samen met het bedrijfsleven, kennisinstanties en maatschappelijke organisaties aan ruimtelijke opgaven (zoals ook cultuurhistorie, duurzame energie en verstedelijking) vanuit een integrale blik om in het gebied
meer synergie te creëren.

Nee

Zowel de zoetwaterfunctie, de natuur als het landschap van het IJsselmeergebied staan
voortdurend onder druk. Door plannen voor windparken, zonneparken (op eilanden
vanwege de mogelijke ijsgang), goedbedoelde plannen voor eilanden ten behoeve van
de natuur, zandwinning (al dan niet met industrie-eilanden), parken met zomerhuisjes
en uitbreiding van het stedelijk gebied (Almere, Amsterdam, Lelystad).
040

8

Tot zo ver de algemene bevindingen over het IJsselmeergebied. Daaruit volgt, dat het
noodzakelijk is om het beleid ten aanzien van dit gebied te wijzigen om de geschetste
problemen zoveel mogelijk op te lossen. Vanwege de belangrijke functie van het gebied
voor het Nederlandse watersysteem als geheel ligt het voor de hand om dit beleid op
hoofdlijnen te schetsen in het kader van het NWP.

Uw reactie wordt ter kennisgeving aangenomen.

Nee

040

9

Ecologie en waterkwaliteit

Het peil in het IJsselmeergebied wordt beheerd via het Peilbesluit 2018. Dit is
randvoorwaardelijk voor alle andere activiteiten. Met inrichtingsmaatregelen voor
natuur kunnen, ook binnen het peilbesluit, natuurwaarden effectief worden ontwikkeld.
Het vasthouden van water door waterschappen is onderdeel van het Deltaprogramma.

Nee

Alle wateren in het IJsselmeergebied zijn aangewezen als Natura 2000-gebied en
behoren tot het Natuurnetwerk Nederland (NNN) constateert het NWP terecht. Dat
betekent dat dit gebied tot onze topnatuur behoort en ook als zodanig dient te worden
behandeld. Het behoud en herstel van deze topnatuur behoort ook tot een van de
negentien nationale belangen, zoals omschreven in de Nationale Omgevingsvisie
(NOVI)1. Door het onnatuurlijke peilbeleid in het IJsselmeergebied, de harde randen
door de dammen en inpolderingen gecombineerd met de compartimentering en het
daardoor ontbreken van natuurlijkere overgangen tussen land en water is de staat van
instandhouding van de natuurwaarden niet goed. De nog aanwezige min of meer
natuurlijke overgangen, zoals bijvoorbeeld bij Enkhuizen en Hindeloopen, worden
bedreigd door de ontwikkeling van huisjesparken. Hiervoor is al aangegeven, dat een
natuurlijker peilbeleid, waarbij in de loop van het winterseizoen het peil toeneemt en in
de loop van de zomer weer afneemt voor de natuur onmisbaar is. Beter vasthouden van
het eigen water door de waterschappen is noodzakelijk en zo ontstaat er meer ruimte
voor een natuurlijker peilbeheer in het IJsselmeergebied met positieve gevolgen voor
zowel de natuur in het IJsselmeergebied als in de gebieden beheerd door de
waterschappen.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 210

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

040

10

De projecten van de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) om meer ondiepe
zones te realiseren zijn goede ontwikkelingen. Daarbij moet voorkomen worden, dat
deze projecten leiden tot nieuwe aanslagen op de bergingscapaciteit door de aanleg van
nieuwe eilanden. Beter is het om ondiepe oeverzones te creëren waardoor de harde
overgangen van water naar land worden verzacht en dit te combineren met
achteroevers.

Het wordt onderkend dat de aanleg van eilanden niet per definitie gunstige effecten
heeft op de bergingscapaciteit en landschappelijke kwaliteit. In de planvoorbereiding
van PAGW-projecten in het IJsselmeergebied is behoud van de buffercapaciteit voor
zoetwatervoorziening ook één van de aandachtspunten. Tegelijkertijd gaat het
IJsselmeergebied niet ‘op slot’ voor het maatschappelijk gebruik (incl. natuurmaatregelen). Dit gebruik volgt het vergunningenspoor. Overigens zijn in het Barro uitbreidingen
gelimiteerd, dus verdere uitbreidingen door bijvoorbeeld het realiseren van eilanden
moeten dan gecompenseerd worden voor waterberging. Het verder aanscherpen van
de regels voor beperking van ruimtelijke ontwikkeling zal daarom geen onderdeel zijn
van het NWP.

Nee

040

11

De visstand in het IJsselmeergebied is slecht. Verbeteringen zijn dringend noodzakelijk.
Niet alleen door het beperken van de visserij maar ook door het verbeteren van de
leefsituatie voor vissen. Een verbeterd peilbeleid en de aanleg van ondiepe zones
kunnen aan die verbetering bijdragen. Maar ook verbeteringen van de vismigratie, zoals
door de vismigratierivier en het spuiregiem bij de Afsluitdijk. De IJsselmeervereniging
dringt ook aan op verbeteringen voor de vismigratie tussen het IJsselmeer, Markermeer
en de Randmeren en tussen deze meren en het verdere achterland, bijvoorbeeld door
het ontwikkelen van achteroevers.

Het verbeteren van de vismigratie wordt opgepakt met de realisatie van onder andere
de vismigratierivier bij Kornwerderzand en binnen programma’s zoals
Stroomgebiedbeheerplannen (KRW) en Programmatische Aanpak Grote Wateren
(PAGW).

Nee

040

12

In het NWP is voor het bereiken van de doelen van Natura 2000 in het IJsselmeergebied
verwezen naar de beheerplannen voor deze gebieden. Niet alle doelen voor Natura
2000 zijn haalbaar als de hiervoor geschetste maatregelen geen doorgang zullen
vinden. De beheerplannen zijn verouderd (opgesteld in de jaren 2006 – 2010) en mede
door de stikstofproblematiek pas vastgesteld in 2017. De maatregelen in die beheerplannen gaan in het algemeen niet verder dan het voorkomen van verdere achteruitgang. Desondanks is die achteruitgang ten aanzien van een aantal vogelsoorten, zoals
bijvoorbeeld de zwarte stern en visdief niet voorkomen. Tijdens de looptijd van dit NWP
zullen de beheerplannen moeten worden herzien. Het halen van de Natura 2000-doelen
kan dan alleen verzekerd worden als de hiervoor genoemde maatregelen ook worden
genomen.
Uit het NWP en de bijbehorende stroomgebiedsplannen heeft De IJsselmeervereniging
niet de overtuiging gekregen dat de daarin voorgestelde maatregelen voldoende
zekerheid bieden dat de goede chemische en biologische kwaliteit van de wateren in het
IJsselmeergebied ook zal worden gehaald in deze laatste KRW-periode. Die goede
kwaliteit is eveneens onmisbaar voor het halen van de Natura 2000-doelen.
Aanvullende maatregelen zijn noodzakelijk.

De beheerplannen zoals die zijn vastgesteld in 2018 zijn vigerend en niet verouderd. Dat
de onderliggende documenten ouder zijn, is inherent aan het beheerplanproces. De
eerste generatie beheerplannen hebben inderdaad als uitgangspunt achteruitgang te
voorkomen, de volgende generaties beheerplannen zullen zijn gericht op versterking
van natuurwaarden. De maatregelen, zoals genoemd in de eerste beheerplannen voor
het IJsselmeergebied (herstel Hoeckelingsdam en Ierst, rietlanden Zwarte Meer, etc.)
worden geïmplementeerd.

Nee

040

13

Watersysteem en zoetwatervoorraad

Gezien het belang van de zoetwaterfunctie is terugkeer naar een systeem met een
natuurlijke overgang van zoet naar zout niet wenselijk.

Nee

Na de afsluiting is het IJsselmeergebied steeds meer benut als onmisbare zoetwatervoorraad. Terugkeer naar een systeem met een natuurlijke overgang tussen zoet en zout
is daardoor jammer genoeg onhaalbaar geworden. Alleen beperkte ingrepen zijn nog
mogelijk die zorgen voor plaatselijke overgangen tussen zoet en zout, zoals de
vismigratierivier. Door klimaatverandering staat het behoud van de zoetwatervoorraad
onder druk.

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

211

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

040

14

De IJsselmeervereniging mist (onderzoek naar) een natuurlijker peilbeheer in het gebied
gecombineerd met een gematigde zout-zoet overgang: het noordelijk deel iets zouter
en het zuidelijk deel zoeter. Alleen met een natuurlijker peilbeheer, gecombineerd met
andere maatregelen ter bevordering van het natuurherstel, behoort voldoende herstel
van de natuur op lange termijn tot de mogelijkheden. Zonder dat natuurlijker
peilbeheer blijven de overige maatregelen (waarover later meer) ‘rommelen in de
marge’. Daarbij zal onderzocht moeten worden wat een natuurlijker waterpeil betekent
voor de waterveiligheid en de zoetwatervoorraad op cruciale momenten, zoals in tijden
van droogte en zoetwatertekorten.

De watervoorraad van het IJsselmeergebied en het flexibel peilbesluit spelen een
cruciale rol in de landelijke zoetwatervoorziening. Uitgangpunt met betrekking tot het
peilbeheer is dat verzilting in het IJsselmeergebied niet mag toenemen vanuit de
wettelijke functie van de regionale (drink)watervoorziening. Met betrekking tot
natuurherstel en peilbeheer, zie ook de beantwoording op deelzienswijze 039-1 en
deelzienswijze 040-1.

Nee

040

15

Ook mist De IJsselmeervereniging (onderzoek naar) herstel van de verbinding tussen het De Houtribdijk is belangrijk in het waarborgen van de waterveiligheid en zoetwaterzuidelijke en noordelijke deel van het IJsselmeergebied. Wat zou dit betekenen voor het voorziening, waardoor het (gedeeltelijk) opengooien niet mogelijk of wenselijk is. Zie
watersysteem en de waterveiligheid, wat zijn eventuele nadelen, hoe zijn die nadelen te ook de beantwoording op deelzienswijze 040-1.
mitigeren en wat betekent dit voor het ecologisch systeem van het gebied? Anders
gezegd: wat zijn de mogelijkheden om de Houtribdijk (gedeeltelijk) open te maken. Een
open Houtribdijk heeft grote voordelen voor de natuur en voor het natuurlijker maken
van het watersysteem van het Markermeer.

Nee

040

16

Zoals hiervoor en in het NWP al is aangegeven, dreigen de zoetwatertekorten in
periodes van droogte toe te nemen. Dit is de afgelopen jaren ook gebleken. Veel
zoetwater uit het IJsselmeergebied wordt gebruikt door de omringende waterschappen.
Door het beter vasthouden van (regen)water kunnen die waterschappen de behoefte
aan IJsselmeerwater drastisch beperken. De IJsselmeervereniging mist daarom in het
NWP een duidelijke uitspraak en een duidelijk doel voor de beperking van het
zoetwatergebruik door de waterschappen, zodat de afhankelijkheid van het
IJsselmeerwater vermindert. Door het gebruik van zoetwater door de waterschappen te
beperken kan – ondanks de afnemende aanvoer door de IJssel in droge periodes – het
zoete water beschikbaar blijven voor functies met meer prioriteit zoals drinkwater en
het bestrijden van de verzilting van het IJsselmeer.

Het beschikbare water effectief en zuinig gebruiken is een van de nationale beleidsdoelen voor zoetwater (zie H5). Binnen het Deltaprogramma wordt gewerkt aan het
beperken van de zoetwatervraag. In dit programma werken verschillende overheden de
verdringingsreeks in crisis- en droogtesituaties uit op regionaal niveau. In het NWP
(H22) is benoemd dat het benutten van de beleidsruimte om het winterpeil op te zetten
in samenhang gebeurt met onder andere waterbesparing.

Nee

040

17

Daarbij merken we nog op, dat door vernatting van gebieden, zoals de veenweiden. de
zoetwaterbehoefte niet hoeft toe te nemen Die vernatting leidt immers tot beter
vasthouden van zoet water dat langs natuurlijke weg (regen, kwel) kan worden
vastgehouden in die gebieden.

Uw reactie wordt ter kennisgeving aangenomen.

Nee

040

18

Hiervoor is al opgemerkt, dat de aanleg van eilanden in het IJsselmeergebied maar ook
uitbreiding van het stedelijk gebied of industriële functies ten koste gaat van de
bergingscapaciteit. Bovendien zijn dit ontwikkelingen die vrijwel altijd nadelig zijn voor
de landschappelijke en cultuurhistorische waarden van het gebied. Op grond daarvan
was te verwachten dat het NWP een beperking van dergelijke ontwikkelingen zou
bevatten. De beperkingen, zoals die nu voorkomen in het Besluit algemene regels
ruimtelijke ordening (Barro) en in het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl, die geldt vanaf
de invoering van de Omgevingswet) zijn onvoldoende om de belangen van de berging
van zoetwater en landschap en cultuurhistorie te waarborgen. De IJsselmeervereniging
stelt dan ook voor om deze regels aan te scherpen, zodat landaanwinning en bouwactiviteiten anders dan voor de waterstaatkundige functies niet meer mogelijk zijn en voor
natuurontwikkeling alleen ondiepe zones langs de harde dijken nog mogelijk zijn (dus
geen eilanden).

De aanleg van eilanden heeft niet per definitie gunstige effecten op de bergingscapaciteit en landschappelijke kwaliteit. Tegelijkertijd gaat het IJsselmeergebied niet ‘op slot’
voor het maatschappelijk gebruik. Ruimtelijke ontwikkelingen worden getoetst aan het
Barro. Aanscherping van deze regels is geen onderdeel van het NWP.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 212

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

040

19

In verband met de veranderingen van het klimaat en de extra zeespiegelstijging die
daarvan het gevolg is adviseert De IJsselmeervereniging om niet alleen tot 2050 te
kijken maar ook de waterhuishouding van Nederland te beschouwen tot 2100 en
verder. Daarmee kan voorkomen worden dat de komende jaren acties worden
ondernomen die op lange termijn gezien nutteloos of contraproductief zijn.

Uw oproep wordt onderschreven. In het Kennisprogramma Zeespiegelstijging wordt
reeds gekeken naar de lange termijn, waaronder de effecten van zeespiegelstijging op
de lange termijn op de zoetwatervoorziening en waterveiligheid. In het
Deltaprogramma IJsselmeergebied wordt deze informatie benut. In 2025 worden de
voorkeursalternatieven weer herijkt op basis van de nieuwste lange termijn-kennis.

Nee

040

20

Energietransitie

Het belang om verschillende gebruiksfuncties van het IJsselmeer goed tegen elkaar af te
wegen wordt onderschreven. Normen voor waterveiligheid, waterkwaliteit en
waterkwantiteit zijn hierbij randvoorwaardelijk. Voor besluitvorming over het al dan
niet aanleggen van eilanden of atols met zonnepanelen mogelijk is, zal eerst nog
onderzoek plaatsvinden naar de effecten op waterveiligheid, ecologie en zoetwatervoorziening middels representatieve pilots. De tekst in het NWP is verduidelijkt.

Ja

Voor de uitvoering van de structuurvisie Wind op Land (WoL) is door de aanleg van
verschillende windparken, waarvan de parken in of nabij de Noordoostpolder, in de
Wieringermeer, in het IJsselmeer (windpark Fryslân) en in of nabij Flevoland (windpark
Blauw) de belangrijkste en grootste zijn, al een grote aanslag gedaan op het landschap
en de natuur van het IJsselmeergebied. De aanleg van zonneparken op het water lijken
in verband met de mogelijke ijsgang niet mogelijk. Echter, aanleg op eilanden of in de
vorm van atollen (een dijkring met daarbinnen zonnecellen) gaan ten koste van het
bergend vermogen van het gebied. De gevolgen voor de natuur van zonneparken (al
dan niet met de aanleg van eilanden) zijn nog niet bekend. De IJsselmeervereniging
vreest, dat bij de energietransitie vooral naar het IJsselmeergebied zal worden gekeken
(er wonen daar geen of weinig mensen) waardoor de druk groot zal zijn om daar toch
zonneparken te realiseren. Beter is het om echt werk te maken van besparing op het
energiegebruik en van zonne-energie op gebouwen. Dat komt ook tegemoet aan de
voorkeur voor de combinatie van functies.
040

21

Voor zover stedelijk gebied nabij wateren van het IJsselmeergebied liggen, zoals
Amsterdam, Almere, Lelystad en Hoorn) loont het om na te gaan of aquathermie met
het gebruik van IJsselmeerwater zonder nadelige effecten op de natuur tot de
mogelijkheden behoort.

Er wordt momenteel al gekeken naar de mogelijkheden van gebruik van de rijkswateren
voor aquathermie. Onder randvoorwaarden is dit op bijna alle plekken mogelijk. Met
een toename van het gebruik van TEO uit de rijkswateren, dus een stijging van de
hoeveelheid warmte die wordt onttrokken, zal ook de kans toenemen op effecten op de
natuur. Dit wordt zorgvuldig vooraf afgewogen. Dat dit zorgvuldig zal worden
afgewogen, is toegevoegd aan het NWP.

Ja

040

22

Bouw en industrie

Zie hiervoor ook de beantwoording van deelzienswijze 040-18. Ecologie en economie
hebben tezamen een plek in de ruimtelijke ontwikkeling van de grote wateren van het
IJsselmeergebied. Hier is het Barro van toepassing en het Barro geeft een maximum aan
wat buitendijks ontwikkeld mag worden. Het risico voor buitendijkse ontwikkelingen
ligt cf. de beleidsuitgangspunten bij de initiatiefnemers.

Nee

Uw reactie wordt ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Provincies en gemeenten kijken begerig naar het natte deel van het IJsselmeergebied
om te voldoen aan de bouwopgave en uitbreiding van industrie. Het behoud van het
open landschap, de natuur en het bergend vermogen van zoetwater verzet zich
daartegen. Verdere industrialisatie in het gebied en uitbreiding met woonwijken in het
natte deel moeten worden voorkomen.
040

23

Zandwinning
In de NOVI zijn alle negentien nationale belangen en opgaven in de fysieke leefomgeving geïdentificeerd en beschreven4. In het NOVI is zandwinning in de Noordzee ten
behoeve van de kustverdediging (behoud van de kustlijn) als nationaal belang
aangeduid. Zandwinning elders in Nederland of met andere doelen is in het NOVI niet
aangemerkt als nationaal belang.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 213

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

040

24

Ook in deel A van het NWP, het nationale waterbeleid, komt zandwinning alleen voor in
relatie met de kustverdediging. De IJsselmeervereniging heeft dan ook met verbazing in
het deel B, Beheer en uitvoering door Rijkswaterstaat, gelezen5, dat zandwinning voor
de bouw een nationaal belang zou zijn. Combinatie van functies is een Rijksprioriteit (zie
bijvoorbeeld NOVI, pagina 16), vandaar dat zandwinning in het IJsselmeergebied veelal
gecombineerd is en wordt met aanleg, verbreding of verdieping van vaargeulen.
Eventuele restproducten, zoals slib, wordt dan gebruikt voor natuurontwikkelingsprojecten. Zandwinning als enkelvoudige functie in het IJsselmeergebied is nadelig voor de
natuur door de diepe putten die daardoor ontstaan. Bovendien houden diepe putten
het risico in zich, dat de saliniteit van het oppervlaktewater toeneemt als gevolg van het
zoute grondwater onder de meren. In het kader van de circulaire economie zal de vraag
naar (ophoog-, bouw- en metsel-)zand afnemen, zodat het winnen van zand als
enkelvoudige functie ook niet noodzakelijk is. Zandwinning in combinatie met
verwerking van het zand in het gebied dient geheel te worden uitgesloten vanwege de
nadelige effecten op landschap en natuur.

In hoofdstuk 22 is voor het IJsselmeergebied in de paragraaf over zandwinning
opgenomen dat deze winning gebeurt op basis van het multifunctionaliteitscriterium.
Dit zal ook worden opgenomen in hoofdstuk 16. Daarbij is duurzame winning van
(bouw)grondstoffen onderdeel van NOVI nationaal belang 13. ‘Realiseren van een
toekomstbestendige, circulaire economie’. Momenteel wordt er binnen het ministerie
gewerkt aan een plan van aanpak voor een zandwinstrategie voor het IJsselmeergebied.
De ontwikkeling van deze strategie start in 2022 en de genoemde aspecten worden
hierin meegenomen.

Ja

040

25

Rijksregie
In het IJsselmeergebied zijn verschillende essentiële nationale belangen aan de orde,
zoals Natura 2000, de zoetwatervoorziening en het landschap In het NWP is gesteld, dat
samenwerkende overheden als één overheid moeten optreden. Het kan echter niet zo
zijn, dat die nationale belangen daardoor ondersneeuwen in de afweging van belangen
van de betrokken overheden. Van het Rijk mag een sterke(re) regierol verwacht worden
ten einde die nationale belangen overeind te houden. De IJsselmeervereniging verwacht
van de rijksoverheid dan ook duidelijke uitspraken in het definitieve NWP over het
behoud van het bergend vermogen van het IJsselmeergebied, het verminderen van het
zoetwatergebruik door waterschappen, stoppen met de zandwinning met uitzondering
van zandwinning ten behoeve van vaargeulen en natuurdoelen en over het stoppen van
bouwactiviteiten.

Het borgen van de zoetwatervoorziening en de strategische zoetwaterfunctie van het
IJsselmeergebied is opgenomen als nationaal doel in het NWP. In het Deltaprogramma
werkt het Rijk samen met overheden aan veilig en voldoende water. In het kader van de
Agenda IJsselmeergebied 2050 werkt het Rijk samen met de andere partijen in het
gebied aan het creëren van synergie tussen de verschillende opgaven en
gebruiksfuncties.

Nee

041

1

Met deze brief reageren wij graag op het Concept Nationaal Waterprogramma en
Concept Programma Noordzee, die tot 21 september 2021 digitaal ter inzage hebben
gelegen. In algemene zin maken wij op dat de ontwikkelingen op de Noordzee, primair
de wens voor een toename van offshore windparken, grote gevolgen heeft voor de
visserij en mogelijk het Noordzee ecosysteem.

Dat de geplande toename van offshore windparken gevolgen heeft voor de visserij en
het Noordzee ecosysteem wordt herkend. In het PNZ wordt omschreven dat specifiek
voor de visserij wordt ingezet op onder andere de uitvoering van de Kottervisie en
onderzoek naar de effecten van het voorgenomen beleid in het MONS programma
(monitoring-onderzoek-natuurversterking-soortenbescherming). De bouw van
windparken is een veeljarig en geleidelijk proces, dat ruimte biedt om ecologische
effecten zorgvuldig mee te blijven wegen en waarbij aanpassing op basis van nieuwe
inzichten mogelijk blijft om te kunnen komen tot een efficiënte en veilige ruimtelijke
ontwikkeling van de Noordzee die past binnen de randvoorwaarden van een gezond
ecosysteem.

Nee

041

2

Het voorzorgsprincipe zou ter harte genomen moeten worden bij de bouw van offshore
windparken, zeker gezien de cumulatieve effectstudie van Deltares1 die in 2021 is
gepubliceerd. De visserij is vooralsnog geen partner in het Noordzee overleg, gekoppeld
aan het Noordzee Akkoord, dat de basis vormt voor het concept Noordzee Programma.

Het voorzorgsbeginsel wordt toegepast. Binnen het wind op zee ecologisch programma
wordt juist onderzoek verricht om kennisleemtes en onzekerheden te verkleinen. De
systeemstudie van Deltares is dan ook onderdeel van het WOZEP onderzoek en verkent
mogelijke effecten op het ecosysteem van de Noordzee. Hierbij wordt gemodelleerd
met 200 GW aan windenergie op zee op de totale Noordzee.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 214

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

041

3

Voor de toekomstige ontwikkeling van de visserij wordt verwezen naar de Kottervisie,
deze visie is er echter nog niet, maar moet nog geformuleerd worden aan de hand van
het advies van mevrouw Burger uit 2019, waarbij actualisatie van de economische en
sociale situatie op de vloot aan de orde is. Voorts moet opgemerkt worden dat
visserijmaatregelen doorgaans op Europees niveau genomen worden en internationale
inzet van lidstaat Nederland van groot belang is om voor de visserij voldoende
perspectief te genereren, in het licht van de nationale ontwikkelingen.

De zienswijze sluit aan bij het antwoord op deelzienswijze 041-1. In de appreciatie van
de minister van LNV bij het advies van mevrouw Burger worden een aantal speerpunten
benoemd. Deze zijn nog steeds actueel (zie kst-29675-195). Het tweede deel van de
zienswijze wordt geïnterpreteerd dat u opmerkt dat visserijbeleid een Europese
competentie is en dat daarmee internationale inzet door Nederland van groot belang is.
Dit wordt herkend.

Nee

041

4

Holle frasen als ‘innovatie’ en ‘verduurzaming’, geven zonder economisch perspectief
en consistent, werkbaar lange termijn beleid geen enkele houvast voor de visserijondernemer. De visserijondernemer, als oudste gebruiker van de Noordzee, ziet de gebruiksen ondernemingsruimte enkel afnemen de laatste jaren zonder dat daar passende
compensatie voor plaatsvindt.

De toekomst van de visserij op de Noordzee kent grote uitdagingen voor de visserij.
Onder meer als gevolg van de uitrol van windparken op de Noordzee gaan visgronden
verloren. In het Noordzeeakkoord zijn middelen gereserveerd om de visserij te
begeleiden bij de aanpassing van de vloot, die zijn uitgewerkt in de Kottervisie. Het
ondersteunen van innovaties met het oog op een duurzame en rendabele visserij is
daarbij een belangrijk speerpunt. Op dit moment wordt gewerkt aan het opstellen van
een innovatieagenda en het versterken van de ondernemershulp om te komen tot
innovatieve projecten. Hierbij wordt ingezet om de ideeën voor innovaties die er zijn zo
goed mogelijk te ondersteunen.

Nee

041

5

Ontwerp NWP p208 “De Noordzee is een waardevol en kwetsbaar ecosysteem. Het
ondiepe en voedselrijke gebied is een habitat voor zeezoogdieren, kraamkamer voor
vissen en belangrijk als trekroute en overwinteringsgebied voor vele soorten vogels.
Het mariene ecosysteem staat onder druk.” De Noordzee als geheel is niet te karakteriseren als ecosysteem, maar bestaat uit meer en minder kwetsbare biotopen met
bijbehorende soortsamenstellingen. De stelling dat het systeem onder druk staat moet
ergens uit blijken, maar is niet onderbouwd. Daarbij is de vraag of ‘het systeem onder
druk staat’ of een aantal soorten onder druk staan, wat wel cruciaal is met oog op
eventuele maatregelen.

U stelt dat de Noordzee als geheel niet als een ecosysteem valt aan te merken. Er is geen
algemeen aanvaarde wetenschappelijke definitie van het begrip “ecosysteem” en het
kan worden gebruikt op verschillende gewenste ruimtelijke schaalniveaus. Van belang is
vooral dat het gaat om een verzameling biotopen en dat steeds duidelijk is op welk
schaalniveau wordt gedoeld en dat is hier het geval. Het Nederlandse deel is onderdeel
van de ‘North Sea ecoregion’ zoals gedefinieerd door ICES. De suggestie dat de
Noordzee niet als ecosysteem is te karakteriseren wordt daarom niet herkend. De
onderbouwing dat verschillende onderdelen van het Nederlandse deel van de Noordzee
onder druk staat blijkt uit de opvolgende statusrapporten over onder andere het niet
behalen van een goede milieutoestand alsmede afnemende staat van instandhouding
op soorten beschermd onder de Vogel- en habitatrichtlijn. Wanneer verschillende
indicatoren als onderdeel van milieuwetgeving van de Europese Unie aantonen dat de
gestelde doelen niet behaald worden kan gesteld worden dat het systeem onder druk
staat.

Nee

041

6

Ontwerp NWP p208 De visserij staat onder druk als gevolg van het sluiten van steeds
meer gebieden voor bodemberoerende visserij, het pulsverbod en de Brexit.
Windparken moeten hierbij apart benoemd worden gezien de grote (cumulatieve) impact op de visserijmogelijkheden specifiek - en het Noordzee ecosysteem in
brede zin.

In de samenvatting van het Programma Noordzee staat onder het kopje Milieutoestand
en gebruiksfuncties opgenomen: “De visserijsector komt door de aanleg van windparken, het sluiten van beschermde gebieden voor de bodemberoerende visserij, het
Europees verbod op de pulsvisserij en de gevolgen van de Brexit extra onder druk te
staan.” Aan de wens om windparken apart te benoemen is daarmee tegemoet
gekomen.

Nee

041

7

Ontwerp NWP p208 Mogelijke negatieve ecosysteemeffecten van wind op zee zijn nog
onbekend, hoewel hier de eerste cumulatieve studies uitwijzen dat daar wel sprake
van kan zijn. Dit zou als mogelijke drukfactor/bedreiging beter geformuleerd moeten
worden.

De onzekerheden rondom mogelijke ecosysteemeffecten van grootschalige uitrol van
wind op zee worden erkend.
Naar aanleiding van uw zienswijze is een aanvullende formulering over uitrol van wind
op zee als mogelijke drukfactor op het functioneren van het huidige ecosysteem
toegevoegd: "Het voorzorgsbeginsel en gebruik passend binnen de ecologische
draagkracht van de Noordzee zijn generieke randvoorwaarden, die ook gelden voor de
ontwikkeling van windenergie op zee. De ecologische ruimte voor windparkontwikkeling moet zijn aangetoond voorafgaand aan het nemen van kavelbesluiten. Daarbij is
sprake van adaptieve planning. Dit kan er bijvoorbeeld toe leiden dat aangewezen
windgebieden uiteindelijk niet of gedeeltelijk in gebruik worden genomen."

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 215

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

041

8

Ontwerp NWP p208 Internationale kaders worden wel vermeld maar dit is nadrukkelijk
iets anders dan internationale afstemming aangaande de invulling van die kaders in de
praktijk / ruimtelijke ordening. Op dit vlak is er weinig interactie over de grenzen heen,
denk aan planning van wind op zee en cumulatieve effecten windenergie in
internationale Noordzee.

In het Programma Noordzee wordt in meer detail ingegaan op de internationale
samenwerking op dit vlak (paragraaf 1.7). Nederland zet namelijk wel actief in op
grensoverschrijdende samenwerking op het gebied van onder andere monitoring,
beoordeling en coherentie van RO op zee. Dit vindt plaats in verschillende fora, zoals
OSPAR, EU en de North Sea Energy Cooperation en door middel van bilaterale
overleggen. De NSEC groep die zich bezig houdt met Ruimtelijke Planning voert volgend
jaar een scenario studie uit waarbij gekeken wordt naar ruimtelijke spanningen bij het
realiseren van duurzame energie op zee. Dit gaat zowel om competitie tussen
activiteiten op zee als de ecologische impact. Daaruit hopen we lessen te trekken hoe
internationale samenwerking ons kan helpen hierbij. Ook wordt in deze studie naar
cumulatieve effecten gekeken, gebaseerd op de inzichten van het CEAF instrumentarium (CEAF = Common Environmental Assessment Framework).

Nee

041

9

Ontwerp NWP p209 Een deel van de visserij heeft het Noordzeeakkoord erkend maar
vooralsnog is de visserij geen partner in het Noordzeeoverleg daar de meerderheid van
de visserij het akkoord niet steunt.

U geeft aan dat een deel van de visserij het NZA heeft erkend maar geen partner is. In de
tekst waar naar verwezen wordt, wordt hier niet naar verwezen.

Nee

041

10

Ontwerp NWP p210 Deze structuurvisiekaart (kaart 18) bevat een ingetekend gebied
Borkumse Stenen waar in het kader van het NZA nog discussie over loopt, daar is
toegezegd in het NZO dat dit foutief ingetekende gebied gecorrigeerd kan worden.

Het klopt dat in het Ontwerp NWP en Ontwerp PNZ de Borkumse Stenen nog ingetekend stond op kaarten conform eerdere begrenzing, in afwachting van de uitkomst van
afstemming hierover in het Noordzeeoverleg (NZO). In het NZO van december 2021 is
overeenstemming bereikt over de nieuwe begrenzing van de Borkumse Stenen en deze
is bekrachtigd middels een ministerieel besluit in februari 2022. De desbetreffende
kaarten in het definitieve NWP en PNZ zijn daarop geactualiseerd op basis van deze
nieuwe begrenzing van de Borkumse Stenen.

Ja

041

11

Ontwerp NWP p211 Actie uitfasering van pluis moet zijn: “vervangen van regulier pluis
door duurzamere alternatieven”.

De tekst is naar aanleiding van uw zienswijze aangepast. “visserij (actie: uitfasering van
pluis),” is geworden “visserij (actie: uitfasering van conventioneel pluis)”

Ja

041

12

Ontwerp NWP p211 Heroverweging van de windgebieden ten gunste van visserijactiviteit in de Zuidelijke Noordzee conform NZA.

In het PNZ zijn, mede in verband met de belangrijke betekenis van de zuidelijke
Noordzee voor de visserij, de gebieden Hollandse Kust (zuidwest en noordwest)
afgevallen als zoekgebieden voor windenergie op zee, ook voor de langere termijn.

Nee

041

13

Ontwerp NWP p208 Ontbrekend internationaal kader is de Farm to Fork strategie,
gericht op borgen voedselzekerheid en duurzame voedselsystemen en goed inkomen
primaire producenten.

De Farm to Fork-strategie is naar aanleiding van uw zienswijze aan de tekst toegevoegd
als internationaal kader.

Ja

041

14

Ontwerp NWP p276 Bereikbaarheid van de haven van Lauwersoog ook benoemen.

De bereikbaarheid van de haven van Lauwersoog is mede afhankelijk van de diepte van
de vaarweg in de buitendelta in het Westgat Schiermonnikoog. Hierover worden in het
kader van BO MIRT nadere afspraken gemaakt met de regio conform de huidige tekst
van het NWP, hoofdstuk 23, onder het kopje ‘Vlot en veilig verkeer over water’,
waardoor geen aanpassing nodig is.

Nee

041

15

Ontwerp NWP p276 Gebruiksfuncties Waddenzee niet alleen garnalen en schelpdieren,
ook vis (vaste vistuigen).

Vissen met vaste vistuigen op de Waddenzee is naar aanleiding van uw zienswijze aan
de tekst toegevoegd.

Ja

041

16

Ontwerp PNZ p41 In de samenvatting wordt aangegeven dat voedselproductie moet
dealen met de randvoorwaarden van de energietransitie en ecosysteemtransitie.
Visserij is echter één van de oudste gebruikers, waarbij de energietransitie zeker - maar
ook de gerichte ecosysteem-ingrepen zouden moeten dealen met de randvoorwaarden
van visserij in plaats van andersom.

De opgave voor de komende jaren is het vinden van de juiste maatschappelijke balans
(tussen de drie transities) om te kunnen komen tot een efficiënte en veilige ruimtelijke
ontwikkeling van de Noordzee die past binnen de randvoorwaarden van een gezond
ecosysteem. Daarbij zal ook het belang van een duurzame en rendabele visserij expliciet
worden benoemd. De tekst is naar aanleiding van uw zienswijze aangepast.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 216

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

041

17

Ontwerp PNZ p41 Er wordt gesproken van een vitale sector, echter in de realiteit zijn de
beperkingen (vooral vanuit politiek en beleid) van grote invloed op de vitaliteit en het
huidige toekomstperspectief. Van een vitale sector is dan ook geen sprake, het is een
sector die zwaar onder druk staat. Daarnaast is de hoeveelheid importvis de afgelopen
jaren toegenomen en daarmee het aandeel afhankelijkheid van Nederlandse aanlandingen relatief kleiner.

De tekst is naar aanleiding van uw zienswijze als volgt aangepast: “De visserij is een
sector waarvan de visserijgemeenschappen in Nederland afhankelijk zijn.”

Ja

041

18

Ontwerp PNZ p41 Met betrekking tot het EMVAF willen wij de kanttekening plaatsen
dat het EMVAF geld grotendeels al geoormerkt is voor verplichtingen aangaande
bestaande taken als onderzoek(ssamenwerking) en controle & handhaving. De
innovatie- en verduurzamingsdoelstellingen zijn nog niet geconcretiseerd met de
visserijsector.

Het fonds is beschikbaar voor de periode 2021-2027. Het doel van de aangehaalde
passage is niet om een inhoudelijke toelichting op het EMVAF te geven maar om aan te
geven dat het fonds bij kan dragen bij de verduurzaming van de visserij.

Nee

041

19

Ontwerp PNZ p42 Ten aanzien van vistuigen wordt gesteld dat er schade wordt
veroorzaakt aan de bodem, dit is echter niet correct, er is sprake van ‘impact’ en of dat
schade is, is afhankelijk van de bodemstructuur en plaatselijke ecologie.

In lijn met uw zienswijze is de tekst als volgt aangepast: “De boomkor met wekkerkettingen, een vistuig dat traditioneel in gebruik is in de sleepnetvisserij op platvis, beroert
de bodem en heeft effect op bodemhabitats en daar levende soorten (zie ook hoofdstuk
3). Afhankelijk van de bodemstructuur en aanwezige natuurwaarden kan deze impact
schade veroorzaken.”

Ja

041

20

Ontwerp PNZ p42 “...kwetsbare soorten, op de luchtkwaliteit en niet in de laatste plaats op de omzet van visserijbedrijven.”, moet zijn ‘kosten van visserijbedrijven’.

De tekst is conform uw voorstel aangepast.

Ja

041

21

Ontwerp PNZ p42 ‘Hybride motoren’ moet zijn ‘hybride voortstuwingssystemen’.

De tekst is conform uw voorstel aangepast.

Ja

041

22

Ontwerp PNZ p42 Pluis is niet gemaakt van nylon, maar van polyethyleen. Het staat in
de top tien van meest gevonden items op het strand, in aantallen - daar het vaak gaat
om kleine stukjes. Dit geeft een vertekend beeld m.b.t. de afval monitoring daar een
stukje pluis van 1 centimeter even zwaar gewogen wordt als een aangespoelde
jerrycan. Er zijn niet veel alternatieven voor pluis, dus de zin ‘sommige alternatieven
zijn veelbelovend’ is onjuist. Er wordt zeer beperkt gebruik gemaakt van yak-leer wat op
sommige gronden geschikt is, en er wordt gekeken naar in zeewater afbreekbaar
biopluis.

Het klopt dat pluis niet van nylon is gemaakt, dit is in de tekst aangepast. In het
interpreteren van strandmonitoringsdata worden dit soort overwegingen zoveel
mogelijk meegenomen. In de eindrapportage vispluisvrij, in 2021 door WECR opgesteld,
wordt gesteld dat er niet één ultieme alternatieve oplossing was die voldeed aan alle
wensen, maar dat er al naar gelang de situatie één of meerdere oplossingen zijn
gevonden voor verschillende typen visserij en visgronden. Deze oplossingen worden
verder in het rapport toegelicht. De zin “sommige alternatieven zijn veelbelovend” is
summier. De tekst is aangepast zodat dit beter overeen komt met de stand van zaken en
de geplande stappen.

Ja

041

23

Ontwerp PNZ p42 Het formaliseren van het vrijwillige initiatief Fishing for Litter is een
slechte ontwikkeling, daar er door inzamelingsbedrijven, havens en vissers de
afgelopen jaren honderden tonnen uit zee is gehaald als zijnde bovenwettelijke
inspanning. De financiering hiervoor was altijd een probleem vanuit overheidswege,
hoewel het om 300.000 kilogram tot 600.000 kilogram afval gaat. Door Fishing for
Litter nu te institutionaliseren, wordt de bereidheid tot vrijwillige inzet teniet gedaan en
daarmee deelnemers geschoffeerd.

Het Fishing for Litter project speelt een belangrijke rol in bewustwording binnen de
visserijsector, en zorgt daarbij ook nog eens voor een schonere Noordzeebodem door
het aanlanden van opgevist afval. In de Richtlijn havenontvangstvoorzieningen voor
scheepsafval (Richtlijn (EU) 2019/883) blijft het aan boord houden en aanlanden van
visserijafval geheel vrijwillig. Tegelijkertijd biedt de richtlijn de mogelijkheid om de
financiering van het project structureel en robuust neer te zetten. De continuïteit van
het project is hiermee gebaat, waardoor het voor deelnemers nog eenvoudiger wordt
om mee te doen en bij te dragen. Daarbij zal er aandacht blijven voor de unieke manier
waarop FFL bij kan dragen aan educatie en bewustwording.

Nee

041

24

Ontwerp PNZ p43 De huidige Brexit-deal kent een beperkte geldigheid, daar er in 2026
opnieuw onderhandeld moet worden. Dit is reden tot grote bezorgdheid, daar er in het
VK veel commotie over deze heronderhandeling is.

Aan de tekst is naar aanleiding van uw zienswijze toegevoegd dat deze tijdelijkheid een
bron voor grote onzekerheid blijft in de sector.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 217

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

041

25

Ontwerp PNZ p44 De ‘kottervisie’, zoals hier besproken, is een advies van Annemie
Burger dat nog omgezet moet worden in een visie. De kern van het advies is een
visserijtransitie die de mens (ondernemer, bemanningslid, keten) recht doet, binnen de
kaders van ecologie en wenselijke innovatie en niet zoals het hier staat omschreven
een opsomming van wat er anders zou moeten zonder te schetsen wat dat bijdraagt
aan het perspectief voor de betrokkenen.

De minister van LNV heeft een appreciatie opgesteld bij het advies van mevrouw Burger
en deze op 19 juni 2020 aan de Tweede Kamer toegestuurd. De minister heeft het
advies van mevrouw Burger grotendeels omarmd en daarmee kan het advies in
samenhang met de appreciatie worden gezien als “de kottervisie”, wat in het spraakgebruik ook het geval is.

Nee

041

26

Ontwerp PNZ p45 Offshore kweek van zeewier en schelpdieren, is los van mosselkweek
op termijn, niet rendabel. Deze activiteiten moeten dan ook gezien worden in het licht
van ‘natuurinclusief bouwen’ en niet zozeer als volwaardig commercieel interessante
vorm van voedselproductie.

U geeft aan te verwachten dat offshore aquacultuur op termijn niet rendabel is. Het is
momenteel niet te voorspellen of dit inderdaad het geval is. Ontwikkelingen in de
toekomst moeten uitwijzen of en op welke manier offshore aquacultuur rendabel kan
zijn.

Nee

041

27

Ontwerp PNZ p46 Er is geen kottervisie, er is een advies van Annemie Burger maar dit
moet nog als visie worden overgenomen, er is nog geen duidelijkheid aangaande de
keuzes die in het advies beschreven worden, alsmede is het advies uit 2019 intussen
gebaseerd op een vloot die er economisch beter voor staat dan nu, en wordt de impact
van het verbod op pulsvisserij intussen duidelijk met een toegenomen bemanningsprobleem. Vanuit de gelden in het transitiefonds (119 miljoen €) komt naar ons weten €45
miljoen uit EMVAF, niet 35 miljoen.

Zie beantwoording deelzienswijze 042-25. In de appreciatie van de minister van LNV bij
het advies van mevrouw Burger worden een aantal speerpunten benoemd. Deze zijn
nog steeds actueel. het is niet duidelijk op welke keuzes u doelt. Wat betreft de EMVAF
Middelen: er wordt €45 miljoen uit EMVAF ingezet voor het Noordzeeakkoord. Daarvan
is €35 miljoen beschikbaar voor de visserij. De overige €10 miljoen uit EMVAF worden
ingezet voor monitoring en onderzoek als onderdeel van het MONS-programma.

Nee

041

28

Ontwerp PNZ p46 De Nederlandse visserij wordt gekenmerkt door het gemengde
karakter, wat betekent dat je nooit tegelijk de MSY optimum situatie bereikt voor de
breedte van de gemengde vangst. Duurzaam niveau is daarbij geen vast punt maar een
bandbreedte, waarbinnen men moet opereren.

Het gemengde visserij advies is momenteel niet bruikbaar voor het vaststellen van
vangstmogelijkheden. Het meerjarenplan Noordzee biedt de mogelijkheid om
vangstmogelijkheden voor een aantal soorten vast te stellen op basis van
bandbreedtes.

Nee

041

29

Ontwerp PNZ p46 De aanlandplicht in haar huidige vorm is niet naleefbaar, niet
uitvoerbaar en niet handhaafbaar voor de Nederlandse gemengde visserij. Om dit
onwerkbare beleid werkbaar te houden wordt gebruik gemaakt van tijdelijke uitzonderingen op de regel, wat voor de ondernemer leidt tot onzekerheid en korte termijn
beleid. Hier moet de komende jaren richting EU een sterke lobby op gevoerd worden,
om de situatie voor de Nederlandse visserij werkbaarder te krijgen. De commerciële
visbestanden staan er beter voor dan ooit, los van de aanlandplicht. Het stimuleren van
selectiviteit kan ook op andere wijzen worden vormgegeven, waarbij er vanuit
de praktijk meer draagvlak ontstaat daar de ondernemer niet met onwerkbaar en
tijdelijke beleid te maken heeft.

Nederland onderstreept de doelen van de aanlandplicht maar gezien de uitdagingen in
de gemengde visserij pleit Nederland in Europa voor een alternatief op de aanlandplicht. Om de aanlandplicht werkbaar te houden zet Nederland in op optimale
toepassing van de uitzonderingsmogelijkheden die er zijn. De huidige uitzonderingen
zijn geldig t/m 2023.

Nee

041

30

Ontwerp PNZ p46 Wij hebben grote vraagtekens bij de beweringen die hier ten aanzien
van de impact van visserij op de groei en voortplanting van schol worden gemaakt en
zouden graag zien dat Wageningen Marine Research deze uitspraken toetst in relatie tot
de bevindingen van Prof. Dr. A. Rijnsdorp en zijn publicaties hieromtrent.

Uw reactie wordt deels onderschreven. De tekst in het PNZ is aangepast in dezelfde
alinea. De aangepaste tekst heeft een algemener karakter rondom visserij geïntroduceerde evolutie.

Ja

041

31

Ontwerp PNZ p46 Met betrekking tot pulsvisserij ontbreekt een analyse van het proces
wat geleid heeft tot het pulsverbod, en daarmee kan in de huidige ontwikkelingen van
onder meer het Waterspraytuig eenzelfde patroon zien. De fouten die bij puls worden
gemaakt, worden door overheid en sector bij de ontwikkeling van nieuwe tuigen
herhaald.

Het klopt dat er geen uitgebreide analyse wordt gegeven in het PNZ. Het programma is
hier niet het juiste vehikel voor. De innovaties voor een transitie naar een duurzame
visserij zijn onderdeel van de Kottervisie. Waar u op doelt bij het herhalen van fouten bij
de ontwikkeling van nieuwe tuigen is niet bekend.

Nee

041

32

Ontwerp PNZ p46 Experimenteerruimte in de mond van het Haringvliet moet niet ten
koste gaan van visserijmogelijkheden.

Samen met de visserij- en aquacultuursector wordt onderzocht wat de mogelijkheden
en gevolgen zijn van de experimenteerruimte in de mond van het Haringvliet.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 218

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

041

33

Ontwerp PNZ p47 Wanneer de ruimte voor visserij op de Noordzee afneemt, zal om de
visserijdruk gelijk te houden de vloot evenredig moeten krimpen om de overblijvende
vloot gelijke ruimte en kansen te geven. Dat kan door middel van een passende en
interessante saneringsregeling. Gezien de unieke situatie op de Noordzee (beperkte
ruimte, veel grensoverstijgend gebruik en veel belangen) moet de EC deze mitigatie van
ruimtelijke beperking mogelijk maken in het belang van de doelstellingen van het GVB,
het streven naar gezonde visserijdruk in balans met het systeem. Lidstaat Nederland
moet zich hier voor inzetten, wanneer het de visserij onmogelijk gemaakt wordt haar
beroep uit te oefenen, dan is het niet meer dan logisch en sociaal dat er een nette compensatie beschikbaar wordt gesteld.

Op dit moment maakt Europese regelgeving een sanering op basis van ruimtegebrek
niet mogelijk. Saneren is alleen mogelijk als er sprake is van een disbalans in vangstmogelijkheden (beschikbaar quotum) en vangstcapaciteit (aantal bruto tonnage dat is
ingeschreven in het vlootregister). De ruimtelijke component speelt hierin geen rol en
maakt sanering op grond van afnemende ruimte voor de visserij niet mogelijk.
Nederland zet zich ervoor in dit in de toekomst wel mogelijk te maken.

Nee

042

1

Ontwerp PNZ. De beroepsvisserij is een erkend belang op de Noordzee. Het plaatsen
van nieuwe windmolenparken op zee betekent voor de beroepsvisserij een beperking
voor het uitvoeren van een commerciële (beroeps-)visserij. In de reeds bestaande en al
gegunde windmolenparken heeft de overheid ervoor gekozen, ondanks de vele
gesprekken, dat medegebruik en doorvaart slechts zeer beperkt, en naar mening van de
beroepsvisserij veel te beperkt, kan worden toegestaan. De sleepnetvisserij lijdt
nagenoeg het volledige verlies en krijgt daar niets voor terug.

Innovatie, sanering en efficiënt meervoudig ruimtegebruik zijn belangrijke pijlers om te
komen tot een duurzame visserij die naar aard en omvang past bij het veranderende
ruimtegebruik op de Noordzee. De vissers worden hierbij ondersteund onder andere
met de uitvoering van de Kottervisie en de beschikbaar gestelde middelen uit het
Noordzeeakkoord. Met elkaar in gesprek blijven over de ervaringen en verbeterpunten
van medegebruik in windparken is van belang om het voorgenomen beleidskader
passieve visserij Wind op Zee te ontwikkelen.

Nee

042

2

Ontwerp PNZ. De te realiseren windparken worden in zee geplaatst op een plek die
veelvoudig gebruikt wordt door de beroepsvisserij. Het plangebied en directe omgeving
vormen een behoorlijk intensief gebruikt deel van de Nederlandse kustzone en de
toenemende claims op gebieden zijn een bedreiging voor beroepsvissers.

De toekomst van de visserij op de Noordzee kent grote uitdagingen. Onder meer als
gevolg van de uitrol van windparken op de Noordzee gaan visgronden verloren. In het
Noordzeeakkoord zijn middelen gereserveerd om de visserij te begeleiden bij de
aanpassing van de vloot aan deze nieuwe situatie. Het ondersteunen van innovaties
met het oog op een duurzame en rendabele visserij is daarbij een belangrijk speerpunt.
De maatregelen zijn uitgewerkt in de Kottervisie. Hiernaast wordt in het kader van de
verdere uitrol van windenergie op zee bezien welke aanvullende middelen nodig zijn
voor mitigerende maatregelen. Bij het vaststellen van het Programma Noordzee zijn
gevolgkosten en de dekking ervan in beeld gebracht.

Nee

042

3

Ontwerp PNZ: De beroepsvisserij pleit voor het ontzien van belangrijke visbestekken, de
zogenaamde ‘visserij hotspots’, bij het bestemmen van gebieden voor windenergie, het
maken van afspraken aangaande de onderlinge afstand tussen individuele windturbines
en bijvoorbeeld over het diep(er) in de zeebodem plaatsen en houden van de kabels van
en naar de windparken. Op deze wijze kan er een situatie worden gecreëerd waarbij er
voor de beroepsvisserij visserijmogelijkheden deels blijven behouden om te kunnen
vissen nabij de windparken. Ondanks de diverse stakeholderbijeenkomsten waar de
visserijvertegenwoordigers deze zaken naar voren hebben gebracht, zijn er besluiten
genomen tot voorbereidende werkzaamheden en uiteindelijk tot plaatsing van
windparken, waarbij ons inziens onvoldoende gehoor is gegeven aan onze inbreng.

In aanvulling op de beantwoording van de voorgaande deelzienswijzen: de effecten op
de visserij wegen mee bij de afweging welke van de zoekgebieden in het vervolgtraject
als windenergiegebieden worden aangewezen. Zo is de vraag naar de haalbaarheid van
(een versnelde ontwikkeling van) windenergiegebieden in het noorden mede ingegeven
door de hogere visserijopbrengsten in de zuidelijke Noordzee (tongvisserij). In het
Noordzeeakkoord is vastgelegd dat tot nader order geen bodemberoerende visserij in
windparken zal worden toegestaan. Wel worden vormen van passieve visserij in
windparken mogelijk gemaakt. Voor wat betreft het plaatsen van kabels op de
zeebodem buiten windparken is de staande vergunningspraktijk dat kabels op de
Noordzeebodem voldoende diep in moeten worden gegraven en dat exploitanten van
kabels zorg moeten dragen dat deze ook voldoende diep blijven liggen. Hierop wordt
vanuit de overheid gehandhaafd.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 219

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

042

4

Ontwerp PNZ: De visserman ziet steeds grotere delen van de Noordzee, waar hij tot dan
toe reeds generaties lang heeft gevist, “verdwijnen” door claims van andere partijen
voor onder andere de realisatie van windparken, voor de visserij gesloten natuurgebieden, vaarwegen en ankergebieden. De besluiten inzake de te realiseren windparken
betekenen voor de vissers dat ze wederom visrijke gebieden verliezen en ook nog
moeten omvaren om de resterende visgronden te kunnen bereiken. De overige
scheepvaart zal onbedoeld ook tot meer hinder gaan leiden omdat de scheepvaart een
steeds kleiner wordend deel van de drukbezette Noordzee tot haar beschikking heeft.
De ontstane “drukte” op zee zal zeker toenemen als in de nabije toekomst nu er meer
windmolenparken worden gerealiseerd waar ook de doorvaart beperkt wordt tot een
kleine selecte groep scheepsverkeer of gesloten gebieden worden. Ter illustratie hebben
wij een kaart van de Noordzee met voorgenomen en bestaande activiteiten bijgevoegd
(zie bijlage 1). Het baart ons ernstige zorgen dat de nog beschikbare ruimte op de
Noordzee steeds intensiever gebruikt zal gaan worden, waarbij wij onze ernstige zorgen
uiten over het verlies aan visgronden. De Noordzee lijkt in rap tempo te veranderen in
een industrieterrein. Op termijn wordt het voor onze beroepsvissers moeilijk, zo niet
onmogelijk, om nog een inkomen te kunnen realiseren. De Nederlandse Vissersbond
vindt dat de ontwikkeling van windenergie op zee de sector minder zou kunnen schaden
dan dat nu het geval is, mits er bij het toewijzen van plangebieden en de daadwerkelijke
bouw van windparken op zee ook daadwerkelijk rekening gehouden wordt met de
belangen van de visserijsector. Het mijden van visgronden bij de aanleg van windparken
en bijhorende kabels is een belangrijke voorwaarde voor de duurzame ontwikkeling van
de windenergiesector én het behoud van een duurzame, economisch gezonde,
visserijsector.

Zie beantwoording deelzienswijzen 042-2 en 042-3.

Nee

042

5

Ontwerp PNZ: Het is ons welbekend dat er onderzoek is gedaan in de studie van
Deetman et al. (2020), welke een rol heeft gespeeld bij het beschrijven van de
zoekgebieden voor windenergie op zee. Deze studie stelt de Nederlandse Vissersbond
echter helemaal niet gerust op een weloverwogen afweging voor het kiezen van
windenergiegebieden. Deetman et al. (2020) beschreef namelijk dat door deze studie
niet duidelijk wordt hoeveel ruimte er over blijft voor de visserij, waardoor het niet in te
schatten is of er in de toekomst voldoende uitwijkmogelijkheden zijn voor vissers.
Daarom is er geen inschatting mogelijk of de gebieden die open blijven de visserijdruk
aan kunnen. Verdere identificatie van de in de toekomst te sluiten gebieden en de
effecten daarvan zijn dan ook van groot belang voor een evenwichtige afweging van de
verschillende varianten. Daarbij spelen naast de windparken op het Nederlandse deel
van de Noordzee ook windparken in buitenlandse wateren en natuurgebieden in
Nederlandse en buitenlandse wateren een rol. Daarnaast is de verwachting dat er in de
toekomst extra ruimtebeslag komt door de ontwikkeling van maricultuur (mosselkweek, zeewierkweek). De verwachting is dat de druk op de gebieden die open blijven
voor de visserij groot wordt. Niet alleen Nederlandse vaartuigen zoeken uitwijkmogelijkheden, maar ook vaartuigen uit andere lidstaten. In de studie van Deetman et al.
(2020) kan het algehele effect niet worden gekwantificeerd. Om de beoordeling wat het
voor de visserij, het visserijcluster en de visserijgemeenschappen betekent als een
gebied wordt gesloten, te verbeteren is er een breder beoordelingskader nodig dan
alleen de economische waarde van de gebieden op basis van vangsten uit het verleden
(Deetman et al., 2020).

De visserij heeft een lange traditie in Nederland en is belangrijk voor de voedselvoorziening en de werkgelegenheid in Nederlandse visserijgemeenschappen. Het is daarom
van belang tot een sociaal, economisch, en ecologisch duurzame visserij te komen die
naar aard en omvang past bij het veranderende ruimtegebruik op de Noordzee. In het
kader van het Noordzeeakkoord en de Brexit zijn middelen ter beschikking gesteld voor
innovaties en sanering om de visserij hierbij te ondersteunen. Dit veranderende
ruimtegebruik heeft meerdere oorzaken waar de realisatie van windparken er eén van
is. De urgentie om klimaatdoelen te bereiken, heeft er bij de belangenafweging toe
geleid dat ruimte voor windenergie gevonden moest worden. Wel met de inzet om
waardevolle visgronden waar mogelijk te ontzien. In het rapport van Deetman is de
historische waarde voor de visserij van de zoekgebieden voor windenergie bepaald.
Deze geeft inzicht in de relatieve betekenis van de verschillende gebieden. Deze
informatie is meegenomen bij de afweging tussen gebieden. Mede daardoor zullen
twee belangrijke gebieden voor de tongvisserij in de zuidelijke Noordzee definitief
geschrapt worden als aangewezen windenergiegebied. In 2022 start een impact-analyse om de sociaal-economische gevolgen van toekomstige ontwikkelingen voor het
gehele viscluster (aanvoersector, afslagen, keten, toeleverende industrie) en gemeenschappen in beeld te brengen. Het beperken van de ruimte om te vissen en de Brexit zijn
voorbeelden van ontwikkelingen. Er komen aanvullende middelen beschikbaar om de
gevolgen van 10 GW extra aan windparken op zee voor de visserij te mitigeren en de
visserij(gemeenschappen) te begeleiden bij deze veranderingen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 220

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

042

6

Ontwerp PNZ : De Nederlandse Vissersbond is van mening dat er momenteel een
dusdanige drang is ontstaan binnen overheidsinstanties om de Noordzee “vol te
bouwen”, om zo aan diverse (internationale) afspraken te kunnen voldoen, waaronder
het Europese Energieakkoord in relatie tot (i.r.t.) de bestaande en te realiseren
windparken op zee, en de Natura2000-instandhoudings-doelstellingen i.r.t. het behoud
en de ontwikkeling van de natuur op en in zee. Echter, de belangen van de beroepsvissers worden naar onze mening te weinig erkend in de belangenafweging en realisatie
van plannen in de Noordzee. De visserijsector is in alle plannen, en zeker de plannen
voor de aanleg van

Zie beantwoording deelzienswijzen 042-2 en 042-3.

Nee

042

7

Ontwerp PNZ: Ecologie
De Nederlandse Vissersbond vindt dat de impact van (voorbereidende werkzaamheden
voor) grootschalige windenergie op zee onvoldoende wetenschappelijk is onderzocht.
Het is onzeker wat de invloed op het zeeleven en de visstand is.

Het windenergie op zee ecologische programma (Wozep) doet onderzoek zodat de
uitrol van windenergie op zee plaatsvindt binnen de ecologische kaders. Zoals is
afgesproken in het Klimaatakkoord en het Noordzeeakkoord. Het onderzoek van Wozep
omvat ook onderzoek naar de impact op het gehele ecosysteem van de Noordzee.

Nee

042

8

Ontwerp PNZ: Rasenberg et al. (2015) beschreef dat de algemene verwachting is dat,
vanwege de harde substraten, dat wil zeggen steenstort rond de kolommen (=
windturbines en platforms) en de kolommen zelf, alsmede het ontbreken van
sleepnetvisserij de visstand zal toenemen. Echter, deze verwachting is niet gestoeld op
daadwerkelijk uitgevoerd onderzoek. Daarnaast beschreef Rasenberg et al. (2015) ook
het volgende: “geïnterviewde Britse vissers, die daadwerkelijk in de windparken hebben
gevist stellen dat de kabeljauwstand zelfs is verminderd, wat zij wijten aan elektromagnetische straling van de kabels en/of lawaai van de windturbines. De zeebaars- platvisen schaaldieren stand zou niet noemenswaardig veranderd zijn. Ook stellen zij dat de
visgronden in de parken erg te lijden hebben onder een explosieve toename van
zeesterren, die af zouden komen op de mossels die zich aan de kolommen hechten”. De
bevindingen van de door Rasenberg et al. (2015) geïnterviewde Engelse vissers baart de
Nederlandse Vissersbond en haar leden ernstige zorgen. Daarnaast melde Gyimesi et al.
(2018) dat bij de vismonitoring van PAWP en OWEZ echter weinig effecten aantoont van
het verbod van visserij (inclusief bodem beroerende visserij) op bodemvissen in het
windpark (in het bijzonder bodemvissen). Het lijkt erop dat er vooralsnog geen positief
effect is van een verbod van bodem beroerende visserij in het plangebied op de
vispopulatie.

De zorgen die u heeft op grond van Rasenberg et al. (2015) worden ter kennisgeving
aangenomen. Om de effecten van windparken op zee te onderzoeken is het WOZEPprogramma opgezet. Deze onderzoeken zijn zorgvuldig meegewogen in het opstellen
van het Programma Noordzee 2022-2027. Er wordt herkend dat er weinig verschil is in
de vissamenstelling in de windparken PAWP en OWEZ en buiten deze windparken. Het
MONS programma is er op gericht meer kennis te verkrijgen op de effecten van
windparken op vispopulaties in de Nederlandse Noordzee. Hiernaar wordt in het PNZ
naar verwezen.

Nee

042

9

Ontwerp PNZ: Het is aangetoond dat de beoogde blijvende constructies, zijnde kabels,
platforms en de windturbines, ongunstige effecten zullen hebben op het ecosysteem
en, als gevolg daarvan, de visserij. Ongunstige effecten zoals voor benthische organismen zijn middels onderzoek reeds aangetoond: benthische organismen komen in
kleinere hoeveelheden voor in niet bevisbare delen van zee (een bestaand gasplatform
is onderzocht met als doel ook een uitspraak te kunnen doen over de toekomstig te
bouwen windmolenparken) dan gebieden waar gevist wordt (Glorius et al., 2016) en de
benthische soortensamenstelling in en rondom de Nederlandse windmolenparken
komen nauwelijks overeen met de soortensamenstelling in en rondom Nederlandse
natuurlijke riffen (Gooien et al., 2017). In het onderzoek van Gooien et al. (2017) werd
een toename gevonden in het aantal soorten in en rondom windmolenparken, maar in
dit onderzoek werd voornamelijk ‘nieuwe’ soorten aangetroffen, soorten die voorheen
niet werden aangetroffen in het gebied. Er is dus sprake van verandering in de
soortensamenstelling.

In de zienswijze stelt u dat beoogde blijvende constructies (kabels, platforms,
windturbines) ongunstige effecten zullen hebben op het ecosysteem en de visserij,
mede door verandering in soortensamenstelling. In het algemeen kan worden
aangenomen dat verandering in gebruik van een gebied, zoals plaatsing van offshoreinstallaties en niet meer bodemberoerend vissen, leidt tot lokale veranderingen van de
benthische soortensamenstelling. Waarneembare effecten hangen echter af van de
sterkte van de “verstoring” ten opzichte van die van de natuurlijke dynamiek van het
gebied en er valt niet bij voorbaat uit af te leiden dat plaatsing van installaties of niet
meer bodemberoerend vissen negatieve effecten heeft op benthische
soortensamenstelling.

Nee

windparken op zee, het spreekwoordelijke ‘ondergeschoven kindje’.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 221

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

042

10

Ontwerp PNZ: Naar verwachting zal een verandering in de benthische soortensamenstelling ook doorwerken in de voedselketen en kan in potentie zodoende dus ook effect
hebben op de aanwezigheid van de nu aangetroffen vis/schaaldiersoorten in de
windmolenparken en de directe omgeving. Hier kan uit worden gelezen dat een ingreep
in het ecosysteem (verdwijnen of aanpassen van visserij en plaatsen van windturbines)
grote gevolgen kan hebben voor het ecosysteem. De effecten zijn in tegenstelling tot
wat doorgaans wordt verondersteld niet positief voor de ‘originele’ aanwezige (doel)
soorten. Zo melde Gyimesi et al. (2018) bijvoorbeeld dat bij een onderzoek met
gezenderde tongen (de tong/So/ea solea is voor de Nederlandse demersale visserij een
van de meest belangrijke soort) er geen kraamkamerfunctie van het OWEZ park kon
worden aangetoond (Winter et al. 2010, van Hal et al. 2012).

Er is inderdaad een reële mogelijkheid dat soortensamenstelling en voedselwebstructuur veranderen door aangebrachte veranderingen in een gebied, zoals plaatsing van
offshore-installaties en niet meer bodemberoerend vissen. Dit hoeft inderdaad niet te
leiden tot een verrijking van het systeem voor de soorten die er in de uitgangssituatie
(geen installaties en sterk bodemberoerend bevist) aanwezig waren. Zo zal tong geen
profijt hebben van fauna op harde substraten, maar kabeljauw waarschijnlijk wel.
Niettemin werden in de tot nu toe onderzochte windparken voor de meeste vissoorten
weinig verschillen gevonden met het gebied buiten de parken.

Nee

042

11

Ontwerp PNZ: De Nederlandse Vissersbond uit haar zorg over de visbestanden van de
doelsoorten waarop de Nederlandse vissersvloot momenteel commercieel vist in de
Noordzee en Waddenzee. Momenteel is er te weinig bekend over de effecten van
windparken of bijbehorende constructies op zee op het bestaande ecosysteem en de
daarin voorkomende, gezonde, visbestanden. Initiële onderzoeken die reeds zijn
uitgevoerd tonen aan dat er een aanmerkelijke kans is dat de plaatsing van windparken
in zee op termijn effect zal, dan wel kan, hebben op de samenstelling van diverse
soorten binnen het ecosysteem. De Nederlandse Vissersbond is dan ook van mening dat
in het kader van het ‘voorzorgsbeginsel’ nader onafhankelijk wetenschappelijk
onderzoek dient plaats te vinden, nu te veel onduidelijk is aangaande de impact op het
ecosysteem. En indien nodig dienen door de exploitanten van windparken maatregelen
te worden genomen om significant negatieve effecten op het ecosysteem te mitigeren.

U geeft aan dat er een aannemelijke kans is dat de plaatsing van windparken op zee
effect heeft de samenstelling van diverse soorten binnen het ecosysteem. In deelzienswijze 042-8 haalt u een onderzoek aan waaruit blijkt dat bij de vismonitoring van PAWP
en OWEZ weinig effecten worden aangetoond van het verbod van visserij (inclusief
bodemberoerende visserij) op bodemvissen in het windpark. In dit onderzoek komt dus
niet naar voren dat de samenstelling van de diverse soorten in en buiten een windpark
significant verschillen. De aanvulling dat er nader onafhankelijk wetenschappelijk
onderzoek dient plaats te vinden wordt ondersteund en is ingebracht in het MONSprogramma als onderdeel van de uitvoering van het Noordzeeakkoord. Zie ook
beantwoording deelzienswijzen 042-9 en 042-10.

Nee

042

12

Ontwerp PNZ: In opdracht van Rijkswaterstaat heeft Deltares onderzoek gedaan naar de
mogelijke systematische effecten van grootschalige windparken. Het onderzoek toont
aan dat de schaalvergroting in offshore wind voor 2030 en zelfs nog meer voor 2050 in
de Zuidelijke Noordzee op zeer fundamentele manieren invloed zal hebben op het
functioneren ervan. Offshore wind op grootschalig niveau heeft direct effect op wind en
golven (Boon et al., 2018). Gezien het feit dat vissers volledig afhankelijk zijn van getij,
stroming en watertemperaturen, uit de Nederlandse Vissersbond haar bezorgdheid over
deze fundamentele veranderingen in het ecosysteem wanneer windparken op
grootschalig niveau actief worden. Ter illustratie kunt u in bijlage 2 een versimpelde
illustratie vinden van de effect-keten benadering zoals opgesteld door Boon et al.
(2018) van offshore windmoleneffecten vanuit verschillende factoren waaruit het
ecosysteem van de Noordzee bestaat.

De zorgen die u aangeeft worden herkend. Omdat het Deltares onderzoek zich nog in
een ontwikkelstadium bevindt moeten de resultaten tegelijkertijd met voorzichtigheid
geïnterpreteerd worden. Met dit onderzoek is wel een belangrijke stap gezet in een
ecosysteemeffecten-onderzoekstraject waarmee, naar verwachting in de toekomst,
beleidsadvies kan worden gegeven over opschalingsniveaus en locaties van windparken
op de Noordzee. Bovendien wordt vanuit beleid omtrent de Noordzee het voorzorgsbeginsel toegepast. Binnen het wind op zee ecologisch programma wordt daarom juist
onderzoek verricht om kennisleemtes en onzekerheden te verkleinen. De systeemstudie
van Deltares is dan ook onderdeel van het WOZEP onderzoek en verkent mogelijke
effecten op het ecosysteem van de Noordzee. Hierbij wordt gemodelleerd met 200 GW
aan windenergie op zee op de totale Noordzee.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 222

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

042

13

Ontwerp PNZ: Een langere tijd worden er al zorgen gebaat over de geluidsproductie
tijdens werkzaamheden ten behoeve van het realiseren van windmolenparken. Als
voorbeeld refereren we naar een artikel in Vroege Vogels met een interview van dhr. W.
Verboom en de schokkende titel: “Windmolenparken in zee catastrofaal voor vissen en
zeezoogdieren” (Vroege Vogels, 2005). De verontrustende beweringen welke dhr.
Verboom aanhaalt in dit interview zorgt er voordat de Nederlandse Vissersbond zich
nader heeft verdiept in dit onderwerp. De Nederlandse Vissersbond wil er op wijzen dat
door de promotie (deel)onderzoeken van zowel gedragsbioloog dhr. Errol Neo en
geluidsdeskundige dhr. Özkan Sertlek nieuwe inzichten zijn verkregen in de gevolgen
van geluid op een ecosysteem. Dit is zeker van belang gezien het feit dat er maar een
beperkte hoeveelheid aan onderzoeksgegevens naar het effect van geluid op onderwaterleven beschikbaar is. De beroepsvisserij pleit voor nader onderzoek naar het mogelijk
onbedoeld verstoren of verjagen van vissen door middel van geluid in het geplande
tracé wel overwogen wordt meegenomen in de besluitvorming. Wat zijn de effecten van
geluid bij plaatsing van de windturbines op zee? Wat zijn de effecten van het geluid van
de draaiende windturbines en de bijbehorende trillingen van de turbines richting de
zeebodem? Het zijn relevante vragen waarop vooralsnog geen sluitende antwoorden
gegeven zijn.

De zienswijze wordt gedeeld dat onderwatergeluid, onder andere bij de aanleg en
operatie van windparken, een verstoring van het mariene ecosysteem kan veroorzaken.
In het Wind op Zee Ecologisch Programma (WOZEP) wordt veel aandacht besteed aan
onderwatergeluid, wat heeft geleid tot aanscherping van de grenswaarden aan de
geluidproductie bij de aanleg van windparken en tot beter inzicht in de effecten van
impulsgeluid. Het KRM programma van maatregelen (bijlage van het PNZ) beschrijft
daarnaast de maatregelen om verstoring door antropogeen onderwatergeluid tegen te
gaan. Ook is hierin een kennisagenda opgenomen, waarin onder andere aandacht is
voor de door u genoemde ecologische effecten, van zowel impulsgeluid bij de aanleg
van windparken als continu geluid in operationele windparken.

Nee

042

14

Ontwerp PNZ: Neo et al. (2015) constateerde in een onderzoek dat zeebaarzen zich naar
enige tijd herstelden naar hun normale zwemgedrag en dat ze gewend leken te raken
aan de geluiden. Opmerkelijk was wel dat de vissen eerder wenden aan een harder
geluid dat langdurig werd afgespeeld dan aan een zachter geluid met pauzes (Neo et al.,
2015). Na elke pauze leken de vissen telkens weer te schrikken van het geluid (Neo et
al., 2015). Dit onderzoek bevestigt dat we met menselijke perceptie snel een verkeerde
interpretatie kunnen maken zonder degelijk onderzoek. Dit zou betekenen dat de
onderwater geluidseffecten (zeker met de toenemende scheepsverkeer op kleiner deel
van Noordzee) mogelijk sterker zijn dan nu vaak wordt verondersteld en het onderzoek
van Sertlek et al. (2016) had dit mogelijk beter inzichtelijk kunnen maken. Want het
onderzoek van Sertlek et al. (2016) leverde een belangrijke bijdrage aan het in modellen
vatten van geluidverspreiding wat van belang is voor het voorspellen van effecten.

Zie beantwoording deelzienswijze 042-13.

Nee

042

15

Ontwerp PNZ: De beroepsvisserij heeft te maken met diverse natuurbeschermingsregels De in de zienswijze aangegeven wens past in het beleid zoals opgenomen in het PNZ.
en daartoe behorende wetgeving. Het wordt steeds lastiger om de benodigde
vergunningen op basis van de Wet natuurbescherming (Wnb-vergunningen) te
verkrijgen. De beroepsvissers hebben te maken met vele kritische (ecologische) eisen
waaraan zij moeten voldoen en hier werken de vissers met zorg aan mee. Daarom wil de
beroepsvisserij, een activiteit welke al eeuwenlang plaatsvindt op de Noordzee,
voorkomen dat er negatieve effecten optreden op het ecosysteem van de Noordzee en
aangrenzende wateren, voortkomend uit dit windenergieproject. Zeker als eventuele
negatieve gevolgen in de toekomst worden gebruikt om de beroepsvisserij (wederom)
verder in te perken vanwege cumulatieve effecten.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 223

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

042

16

Ontwerp PNZ: Evenals bij plannen voor windparken op zee dient de beroepsvisserij ook
(periodiek) vergunningen aan te vragen voor de beroepsmatige visserijactiviteiten die zij
uitvoert. Hierbij dienen Passende Beoordelingen geschreven te worden, waarbij o.a. de
effecten van de visserijactiviteiten dienen te worden gecumuleerd met de effecten van
overige (reeds bestaande/ gegunde) activiteiten binnen het Noordzee- en
Waddengebied. Gelet op het feit dat dit voorbereidende werkzaamheden zijn voor het
uiteindelijke beoogde doel van deze activiteit (= realisatie windmolenparken) zullen de
grootschalige en blijvende activiteit omvat, in combinatie met de eventuele negatieve
effecten op het ecosysteem van deze activiteit, is de verwachting dat het verkrijgen van
de benodigde vergunningen voor de beroepsvisserij zullen worden bemoeilijkt.

Het is onduidelijk waarop u deze verwachting baseert en op welk doel van het PNZ u
doelt. Uw inbreng is daarom ter kennisgeving aangenomen.

Nee

042

17

Ontwerp PNZ: Onderzoek
Samengevat betekent één en ander dat de aangewezen gebieden “onbruikbaar/minder
bruikbaar” voor visserij groter zijn dan enkel de windmolenparken zelf. Daarnaast zijn
concrete alternatieve mogelijkheden voor de visserij in Nederlandse windmolenparken
beperkt en niet goed in de praktijk getest (Rasenberg et al., 2015). Het is van groot
belang dat er meer en gedegen onderzoek wordt verricht naar de gevolgen op het
ecosysteem d.m.v. het plaatsen van windmolenparken en aanverwant is er gericht
onderzoek benodigd naar de opties voor doorvaart en medegebruik. Zo ligt het in de
verwachting dat de visserij op krabben en kreeften in windparken op zee wellicht
rendabel kan worden, maar ook dit is afhankelijk van diverse randvoorwaarden
(Rasenberg et al., 2015). Tegelijkertijd wordt door de meeste vormen van medegebruik
de doorvaartmogelijkheid belemmert (Bolman et al., 2019). Zo is het noodzakelijk om
(meer) rekening te houden met de belangen van de demersale sleepnetvisserij
aangezien deze groep vissers de meeste hinder en bijbehorende (financiële) schade
ondervindt van de windparken op zee. Ondanks alle consultaties de afgelopen jaren
stelt de Nederlandse Vissersbond dat het belang van de beroepsvisserij en dat van het
ecosysteem te weinig erkend en meegenomen is in de plannen. De visserijsector voelt
zich dan ook niet serieus genomen en de betrokkenen hebben onvoldoende gevoel bij
de verliezen die door deze beroepsgroep geleden worden. De visserij is gebaat bij een
gezond ecosysteem en aantasting ervan dient te worden voorkomen. De kansen van de
visserij zijn afhankelijk van de kennis van welke organismen goed gedijen in deze
nieuwe ecosysteem. Daarom dienen er opnames te worden gedaan wat betreft de
impact en de gevolgen van de installaties op het mariene milieu inclusief de visbestanden. Daarnaast is het voor het aanvragen van diverse vergunningen, onder andere op
basis van de Wet natuurbescherming, voor visserij-activiteiten zeer belangrijk om te
weten wat de cumulatieve effecten zijn van diverse activiteiten op zee. Hiervoor zijn de
gezamenlijke effecten van diverse activiteiten op zee voornamelijk belangrijk voor
vogelbestanden. Daarom zou de Nederlandse Vissersbond graag zien dat deze
cumulatieve effecten nader worden onderzocht.

In het kader van het MONS-programma is bepaald welke onderzoeken prioriteit zouden
moeten krijgen. In dat kader wordt ook ingezet op onderzoek naar de gevolgen voor het
ecosysteem van aanleg en gebruik van windparken. De bouw van windparken is een
veeljarig en geleidelijk proces, dat ruimte biedt om ecologische effecten zorgvuldig mee
te blijven wegen en waarbij aanpassing op basis van nieuwe inzichten mogelijk blijft.
Daarnaast worden in het NZO de mogelijkheden voor medegebruik van windparken
besproken. De visserijsector kan via het NZO mede invulling geven aan bovengenoemde
onderwerpen.

Nee

042

18

Ontwerp PNZ: Plaatsing kabels
Op het Noordzeeloket staat geschreven dat alleen al op het Nederlands Continentaal
Plat ongeveer 4500 kilometer pijpleiding en 6000 kilometer kabel ligt. Van de kabels is
ruim de helft niet meer in gebruik. De Nederlandse Vissersbond pleit ervoor dat deze
3000 km aan gediscarde kabels en leidingen eindelijk eens wordt opgeruimd voordat de
zeebodem opnieuw wordt bezaaid met nieuwe kabels.

De geldende opruimplicht - vanuit de Waterwet en Mijnbouwwet - voor uit gebruik
geraakte kabels en leidingen staat beschreven op paragraaf 10.5.3 en Bijlage 2 van het
PNZ. Per geval wordt daarbij een afweging gemaakt van de feitelijke effecten op milieu,
de veiligheid, het ruimtebeslag en de kosten die met opruimen zijn gemoeid. Op basis
van deze afweging kan ook besloten worden om de leiding of kabel veilig en schoon
achter te laten (zie ook beantwoording zienswijzen 048-133). Mochten uit gebruik
genomen kabels onverhoopt toch op bepaalde locaties tot overlast leiden bij gebruikers, bijvoorbeeld voor de visserij, dan gaat het Rijk hierover graag in gesprek om de
problematiek nader te inventariseren, op basis van aangeleverde informatie over deze
locaties.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 224

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

042

19

Ontwerp PNZ : Ook is de Nederlandse Vissersbond van mening dat de nog te ontwikkelen en te realiseren windparken op zee geplaatst moeten worden in gebieden die weinig
worden bevist. Wanneer voor de windparken kabels worden geplaatst zal dit ook rijke
visgronden doorkruizen. Doordat de plaatsing van kabels onmisbaar is voor de
realisatie van het windpark zal de Nederlandse Vissersbond graag willen zien dat er
gekozen wordt voor de tracé met de minste impact op visserij, namelijk het tracé
waarbij de minste visgronden worden doorkruist.

Bij de aanwijzing van windenergiegebieden is een brede afweging gemaakt en is gebruik
gemaakt van studies naar de effecten op visserij. Twee van de gebieden waar de visserij
veel gebruik van maakt, zijn niet herbevestigd. Andere gebieden waar de visserij veel
gebruik van maakt, zijn wel aangewezen. Gebieden waar de visserij over het algemeen
weinig gebruik van maakt, liggen dusdanig ver op zee dat aanlanding van de opgewerkte energie niet realistisch is voor 2030. In dit PNZ wordt geen keuze gemaakt voor
kabeltracés. Hiervoor worden afzonderlijke ruimtelijke procedures doorlopen.

Nee

042

20

Ontwerp PNZ: Aansluitend streeft de Nederlandse Vissersbond ernaar dat de kabels op
voldoende diepte worden gegraven. De visserijsector heeft in het verleden vaker zorgen
geuit over kabels van windmolenparken die bloot komen te liggen op de bodem van de
Noordzee, omdat netten eventuele schade zouden kunnen aanrichtingen aan deze
kabels. Zo stelde TenneT in het verleden bij het ontwerpbesluit “Net op zee Hollandse
Kust (noord) en Hollandse Kust (west Alpha)” het volgende hierover: “Dat kabels niet
bloot komen te liggen is ook het belang van TenneT. blootliggende kabels kunnen
makkelijker beschadigen, door o.a. noodankers, visnetten en gezonken afval. TenneT
kiest daarom voor een begraafdiepte die in principe geen onderhoud vergt gedurende
de levensduur van de kabels. Ook geldt er vanuit de Waterwet een verplichte begraafdiepte met daarbij een monitorings- en herstelverplichting”. We hopen dat ook tijdens
deze werkzaamheden TenneT ervoor kiest om de kabels op voldoende diepte in de
zeebodem te willen gaan plaatsen, waarbij het de voorkeur geniet om dit op minimaal
drie meter diepte te plaatsen. Aanvullend is het voor de beroepsvisserij van belang dat
de werkzaamheden in een korte tijd gebeuren i.v.m. overlast, door middel van
verstoring doelsoorten en fysieke verstoring van vismogelijkheden bijvoorbeeld door
kabels of werktuigen. Wij pleitten daarom voor een korte periode, gezamenlijk geen
meerdere kwartalen/jaren duurt, voor het legen en daadwerkelijk ingraven van de
kabels.

Deze zienswijze heeft met name betrekking op de werkzaamheden van TenneT in het
kader van Net op Zee, waarbij windparken met hoogspanningskabels worden
aangesloten op het landelijk hoogspanningsnet. Het Programma Noordzee schept
weliswaar beleidskaders voor dergelijke activiteiten (zie bijvoorbeeld Hoofdstuk 5) maar
geeft geen concrete invulling aan vergunningvoorschriften. Een nadere uitwerking van
zaken als termijnen voor de uitvoering van werkzaamheden door TenneT of begraafdiepte- en gronddekkingseisen, is onderdeel van de vergunning en bijbehorende
werkplannen op grond van de Waterwet.

Nee

042

21

Ontwerp PNZ
Daarnaast blijft de Nederlandse Vissersbond bezorgd over de gevolgen van de
toekomstig te realiseren windmolenparken en meer specifiek ten aanzien van de
gevolgen van windmolenparken op de beroepsvisserij die in de directe omgeving
plaatsvindt. Duidelijk is dat het ecosysteem in de voormalige visgronden en directe
omgeving zal gaan veranderen met deze nieuwe “kunstwerken” en aanverwant de
beperkingen van de visserijactiviteiten rondom de windparken.

Zie beantwoording deelzienswijze 042-2.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 225

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

042

22

Ontwerp NWP: Vaargeul Kornwerderzand - Harlingen (de Boontjes)
Met betrekking op de teksten en tabel over het vaargeulonderhoud en de garantiediepte van de vaargeul Kornwerderzand - Harlingen (de Boontjes), zoals opgenomen op
pagina 275 van het NWP, benadrukken wij, in samenspraak met Port of Harlingen, het
feit dat met de huidige teksten de garantiediepte voor de Boontjes niet is gewaarborgd.
Wij verwijzen daarvoor naar de zienswijze van Port of Harlingen waarin zij uiteenzetten
wat het belang is van deze garantiediepte. In hun zienswijze geeft Port of Harlingen voor
de volledigheid een weergave van het proces tot nu toe. Beide onderdelen samen leiden
tot het wijzigingsvoorstel dat aan het slot van hun zienswijze is weergegeven. De
Nederlandse Vissersbond onderschrijft het wijzigingsvoorstel in de zienswijze van Port
of Harlingen.
Belang garantiediepte de Boontjes
De bereikbaarheid van en naar Harlingen en het achterland is van zeer groot belang
voor o.a. onze vissers. Naast de vele functies van Port of Harlingen, is het ook de
thuishaven van o.a. de Urker vissersvloot. Voor deze vloot is de vaarweg ook van
cruciaal belang om het Friese achterland en de haven van Harlingen te verbinden met
onder andere de haven van Urk. Ook biedt deze vaarweg toegang naar de vele andere
havens die vanuit hier bereikbaar zijn, zoals de haven van Amsterdam en Rotterdam,
Port of Zwolle, Urk en Flevokust. Daarvoor is het ook belangrijk dat de vaarweg aansluit
op de geplande vergroting van de sluis te Kornwerderzand, die wel ontworpen wordt
met voldoende diepgang.
Concreet voorstel
Het wijzigingsvoorstel van Port of Harlingen luidt als volgt:
In aanmerking nemende dat: het belang van het op diepte houden van de Boontjes en
de bereikbaarheid van en naar zowel Harlingen als het achterland zeer groot is; de
huidige tekst van het NWP niet luidt conform het besluit van het OBW van 3 dec 2020;
stellen wij voor de genoemde passage uit de tekst van het NWP te schrappen. Voor een
verduidelijking van dit wijzigingsvoorstel verwijzen we naar de zienswijze van Port of
Harlingen op het NWP 2022-2027.

De betreffende tekst in het NWP is in lijn gebracht met de letterlijke tekst van de Agenda
voor het Waddengebied 2050. Voor de vaarweg Boontjes betekent dit dat de huidige
dimensies ten aanzien van diepte -3.80 m. NAP en breedte 100 m. in principe worden
gegarandeerd gedurende de looptijd van het NWP (2022 tot en met 2027). Alleen de
eerder met de regio afgesproken evaluatie van de onderhoudspilot van vaarweg
Boontjes kan verandering brengen in de onderhoudssituatie. De met de regio
afgesproken kostenverdeling van de onderhoudspilot wordt gehandhaafd en de
evaluatie wordt in 2022 gewoon uitgevoerd overeenkomstig antwoord 6 van de
voormalige minister op Kamervragen van 20 juli 2020: “Er zal in 2022 aanvullend
economisch, morfologisch en ecologisch onderzoek worden uitgevoerd, waarmee de
kosten, baten en de gevolgen voor de Waddenzee voor zowel de kortere als de langere
termijn inzichtelijk worden gemaakt”. Bij deze evaluatie zullen niet alleen de overheden
worden betrokken maar ook de (belanghebbende) stakeholders, namelijk de havens en
de Coalitie Wadden Natuurlijk. Op basis van de evaluatie wordt bepaald hoe de
onderhoudssituatie van vaarweg Boontjes er vanaf 2023 tot met 2027 precies uit zal
zien.

Ja

042

23

Ontwerp NWP: Zuider Stortemelk
Tot slot voor het Nationaal Waterprogramma 2022-2027 benadrukken wij het grote
belang van monitoring en peiling in het gehele gebied van het Zuider Stortemelk. De
buitendelta’s zijn dynamische gebieden waarin de geulen zich jarenlang op een
natuurlijke diepte kunnen handhaven, maar in sommige jaren kunnen zij zich ook
verleggen hetgeen vaak met drempelvorming gepaard gaat. Wij merken dit in de
praktijk bijvoorbeeld bij het Zuider Stortemelk. Voor het Zuider Stortemelk is een
streefdiepte afgesproken en opgenomen van -7,5 meter t.o.v. NAP. Deze diepgang is
gelijk aan de geuldiepte op de Waddenzee. Wij gaan er vanuit dat hiermee wordt
bedoeld dat met een royale overdiepte wordt gebaggerd, gelet op de grotere deining in
de buitendelta’s. Zowel de Waddenzee als de buitendelta’s zijn voor de scheepvaart
immers één systeem waarbij de zwakste schakel bepalend voor de bereikbaarheid is.

Op de Waddenzee hanteert Rijkswaterstaat een baggertolerantie van een halve meter
onder de streefdiepte bij het bepalen van de onderhoudsdiepte. Bij het bepalen van de
baggertolerantie bij het onderhoud in de buitendelta van de vaarweg HarlingenNoordzee ter hoogte van Zuider Stortemelk, zijn de uitkomsten van de evaluatie van de
pilot Westgat Schiermonnikoog, waar in een buitendelta vaargeulonderhoud heeft
plaats gevonden, mede richtinggevend. Of er onderhoud gepleegd moet worden in
Zuider Stortemelk is op dit moment niet aan de orde, aangezien de vaargeul door
middel van het verleggen van de vaarwegmarkering op het betreffende deel van de
vaarweg in stand gehouden wordt.

Nee

043

1

durch die vorgelegte Planung wird der Aufgabenbereich des Bundesaufsichtsamtes für
Flugsicherung (BAF) als Träger öffentlicher Belange im Hinblick auf den Schutz ziviler
Flugsicherungseinrichtungen nicht berührt. Es bestehen gegen den vorgelegten
Planungsstand keine Einwände. Diese Beurteilung beruht auf den nach § 18a Abs. 1a,
Satz 2 LuftVG angemeldeten Anlagenstandorten und - schutzbereichen der
Flugsicherungsanlagen mit heutigem Stand (September 2021).

Herzlichen Dank für Ihr Interesse und Ihre Reaktion auf den Entwurf des niederländischen Nationalen Wasser Programms (NWP). Ihre Rückmeldung wird zur Kenntnis
genommen.

nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 226

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

1

De vraag is hoe ‘water als leidend principe’ uitwerkt in de praktijk. Doorvoering ervan
kan lokaal ingrijpende gevolgen hebben. Het is belangrijk hier duidelijk over te zijn, ook
in relatie tot het bieden van perspectief en het ontwikkelen van draagvlak. Daarvoor is
een concretere invulling nodig van water als leidend principe voor de grote ruimtelijke
(transitie)opgaven. Bij woningbouw moeten bijvoorbeeld ongunstige locaties voor
waterhuishouding of bodemdaling worden vermeden (p.28), maar er wordt niet
aangegeven welke dit zijn. In het landelijk gebied is het de vraag hoe te komen tot
‘landgebruik dat past bij het bodem- en watersysteem en de zoetwaterbeschikbaarheid’. Dit is een fikse opgave.

In het NWP wordt de ambitie geformuleerd om water als leidend principe te laten zijn,
waar enkele voorbeelden voor worden genoemd. Om water als leidend principe
standaard in gebiedsprocessen toe te passen, is er een gedeeld beeld nodig van de
knelpunten in het water- en bodemsysteem, welke mogelijke keuzes er zijn en wat de
impact is op andere opgaven. In 2022 wordt gestart met een aanvullende beleidsuitwerking van de randvoorwaarden die het watersysteem nu en vanwege klimaatverandering en zeespiegelstijging in de toekomst stelt.

Ja

044

2

Daar bovenop maken de steeds groter wordende droogteproblematiek en de daarmee
samenhangende toenemende watervraag het noodzakelijk dat waterbeheerders en
gebruikers anders leren omgaan met (grond)water. Dat vraagt om een watertransitie,
waarbij samenwerking tussen overheden nodig is. De urgentie van een daadkrachtige,
samenhangende aanpak voor grondwater in de komende jaren mist in het
ontwerp-NWP.

De urgentie past in de lijn die in het NWP wordt voorgestaan. In het hoofdstuk
‘zoetwaterverdeling en droogte’ wordt uitgebreid ingegaan op de droogteaanpak en
waterverdeling. Tevens wordt in het NWP de ambtelijke studiegroep grondwater
aangekondigd, waar de UvW aan deelneemt. Circa de helft van het maatregelenpakket
van het Deltaprogramma Zoetwater heeft betrekking op de hoge zandgronden.

Nee

044

3

Water als leidend principe in de ruimtelijke ordening past bij onze doelstelling om,
samen met omgevingspartners, Nederland en ons watersysteem ook voor de lange
termijn robuuster en veerkrachtiger te maken. Dit staat of valt met een gebiedsgerichte
regionale samenwerking, waarbij we ons als waterbeheerders positioneren als
zelfbewuste spelers in het ruimtelijk domein en het maatschappelijk debat. Het NWP
mag meer onderstrepen dat waterbeheerders zo vroeg mogelijk bij ruimtelijke
planvorming betrokken moeten worden, in lijn met de Omgevingswet. Dus niet alleen
over inrichting en beheer maar ook bij het opstellen van omgevingsvisies, -agenda’s en
-plannen. Bijvoorbeeld via doorwerking van een brede watersysteemanalyse in de
verschillende ruimtelijke plannen.

Het belang van een vroege betrokkenheid van waterschappen bij ruimtelijke ontwikkelingen en planvorming wordt onderschreven. De tekst is op een zodanige manier
aangepast dat de betrokkenheid van de waterbeheerders op een juiste manier worden
omschreven.

Ja

044

4

In die zin is het opvallend dat waterschappen slechts omschreven worden als uitvoerders (pag. 17/18). Dit doet geen recht aan het belang van vroege betrokkenheid van
waterschappen bij ruimtelijke ontwikkelingen. Waterschappen zijn een onmisbare
schakel bij gebiedsprocessen, met specifieke kennis en kunde en een uitgebreid lokaal
netwerk. Benoem dit explicieter in het NWP.

Het belang van een vroege betrokkenheid van waterschappen bij ruimtelijke ontwikkelingen wordt onderschreven. Waterschappen zijn inderdaad een belangrijke schakel in
gebiedsprocessen. Uw reactie heeft geleid tot een aanpassing in de tekst.

Ja

044

5

Terecht stelt het ontwerp-NWP dat het, naast bescherming tegen overstromingen en
een waterrobuuste ruimtelijke inrichting, van belang blijft aandacht te hebben voor
gevolgbeperking. In de praktijk komt dit nog onvoldoende van de grond. Het NWP zou
meer richting moeten geven aan meerlaagsveiligheid en de governance daarvan, op
basis van een integrale benadering van de drie lagen.

Uw zienswijze wordt ter kennisgeving aangenomen. Via meerlaagsveiligheid benadering Nee
wordt het ‘Waarborgen van de waterveiligheid en de klimaatbestendigheid’ vorm
gegeven. Elke laag heeft zijn eigen doelstelling, zoals wordt beschreven in de hoofdstukken 3, 4, en 17. Daarnaast staat in H3 van het NWP beschreven dat het ministerie
van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) samen met de deltacommissaris gaat kijken
hoe meerlaagsveiligheid beter kan worden toegepast.

044

6

De keuze voor een integrale aanpak van opgaven, in lijn met de NOVI, is een goede
zaak. Echter, de huidige verkokering binnen de rijksoverheid van programma’s en
budgetten komt een integrale aanpak van opgaven niet ten goede. Te vaak moet in de
praktijk integratie aan de achterkant georganiseerd worden. Het zou beter zijn als het
beschikbare of te ontwikkelen instrumentarium die integratie actief stimuleert.
Bijvoorbeeld door middelen beschikbaar te stellen voor ‘integrale opgaven’ in plaats
van ‘sectorale opgaven’, zoals nu nog veelal het geval is. Voor de opgave van waterkwaliteit (KRW) en de aanpak van droogte en overstromingen is nauwe samenwerking en
afstemming met onze buurlanden nodig. Een Nederlandse visie daarop waarbij het Rijk
en regionale partners elkaar versterken is gewenst in het NWP.

Integraal werken staat of valt met goede financiële afspraken die recht doen aan de
politieke en bestuurlijke verantwoordelijkheid van elke betrokken partij. Voorafgaand
politieke instemming krijgen en achteraf verantwoording mogelijk maken over integrale
budgetten staat hiermee op gespannen voet. Dit is één van de redenen waarom de
compatibiliteitswet voorschrijft dat ieder beleid zijn eigen begroting heeft waarover
vakministers verantwoording afleggen. Daar waar het mogelijk en nuttig is, is het
uitgangspunt dat bij projecten integraal wordt gewerkt. Rijk en regio werken samen in
internationaal verband aan deze thema’s in de internationale riviercommissies zoals die
voor Maas en Rijn. Daarnaast is er overleg en samenwerking in diverse bilaterale
grensoverschrijdende overleggen, bijvoorbeeld de Nederlands-Duitse Permanente
Grenswaterencommissie en Vlaams-Nederlands bestuurlijk overleg.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 227

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

7

Een integrale aanpak van opgaven komt het best tot zijn recht in gebiedsgerichte
uitwerkingen. In dat licht lijkt de selectie van gebieden in het NWP wat beperkt. Een
aparte gebiedsspecifieke uitwerking zou bijvoorbeeld op zijn plaats zijn voor de regio
rond het Amsterdam-Rijnkanaal en het Noordzeekanaal. Hier komen verschillende
opgaven samen, zoals weinig flexibiliteit in het watersysteem, zoetwatervoorziening en
-verdeling, wateroverlast, verzilting, een sterke afhankelijkheid tussen het hoofd- en
regionaal watersysteem, grote ruimtelijke druk en transities. Ook voor een aantal
andere (NOVI-)gebieden ligt een gebiedsgerichte uitwerking voor de hand.

De selectie van gebieden zoals in het NWP opgenomen zijn de verschillende onderdelen
van het Hoofdwatersysteem. Deze gebieden zijn niet bedoeld als integrale gebiedsaanpakken, waarin ook de regionale systemen zijn opgenomen. Daar lopen allerlei
onderliggende trajecten voor, zoals de gebiedsagenda’s grote wateren en IRM. Hier zou
het NOVI-gebied Noordzeekanaal en een Toekomstbestendig Amsterdam-Rijnkanaal
ook onder geschaard kunnen worden. Het NWP voegt in dit geval niets toe aan deze
lopende gebiedsaanpakken.

Nee

044

8

De waterschappen ondersteunen de versterkte inzet op waterkwaliteit, het verminderen van lozing en verspreiding van opkomende stoffen en het behalen van de KRWdoelen. Het is cruciaal om verontreinigingen en opkomende stoffen bij de bron aan te
pakken. Daarbij is een belangrijke rol weggelegd voor bedrijven.

Er is inderdaad een belangrijke rol voor bedrijven weggelegd. Dit komt tot uitdrukking
in de bestuurlijke afspraken die onder de delta-aanpak waterkwaliteit zijn gemaakt en
de daarbij behorende ambitie voor een voortvarende aanpak aan de bron volgens de
uitgangspunten van een circulaire economie. Voor wat betreft de rol van het bedrijfsleven zijn de afspraken van belang voor de versterking van vergunningverlening met de
daarbij behorende wederzijdse transparantie en het eenvoudig toegankelijk maken van
gegevens over stoffen met potentiële risico’s in industriële lozingen. Ook is het van
belang dat partijen goed met elkaar samenwerken en –met inachtneming van ieders
rol- verantwoordelijkheid nemen indien een opkomende stof wordt aangetroffen.

Nee

044

9

Wij delen de ambitie van vergaand zuiveren en grondstoffen en energie terugwinnen.
Dit is niet altijd eenvoudig, omdat deze drie ambities niet per definitie in elkaars
verlengde liggen. Verdergaande afvalwaterzuivering en terugwinnen van energie en
grondstoffen vraagt meer dan samen ‘verkennen’. Het ontbreekt aan concrete plannen
en middelen vanuit het Rijk om hieraan ondersteuning te geven. Dat is van belang voor
alle betrokkenen in de waterketen. De forse woningbouwopgave biedt kansen om
stappen te maken in innovatieve, duurzame en circulaire sanitatie. Nu zijn er nog
belemmeringen door in het verleden gemaakte keuzes in infrastructuur (lock-in) en
door niet sluitende businesscases. ketenpartners hebben een gezamenlijke taakverantwoordelijkheid om dit patroon te doorbreken, maar om dit haalbaar te maken is ook
concrete financiële steun van het rijk nodig.

Terecht wordt aangegeven dat de opgave niet eenvoudig is. Daarom wordt eerst
gewerkt aan een gezamenlijke visie op de waterketen. Het Rijk doet deze verkenning
samen met de Unie van Waterschappen, VNG, RIONED en Vewin.
Op basis daarvan kunnen dan gezamenlijk concrete plannen worden gemaakt en
worden bekeken welk budget daarvoor nodig is. In de uitwerking zal ook naar
belemmeringen, kosteneffectiviteit van de maatregelen, waarborgen voor de volksgezondheid e.d. worden gekeken. Het Rijk kent voor financiële steun diverse regelingen
waar voor concrete projecten een aanvraag kan worden ingediend, zoals het
Groeifonds.

nee

044

10

Soms zit ook de wetgeving in de weg of ontbreekt het aan bepaalde wetgevingsinstrumenten. Dat geldt niet alleen bij waterzuivering en het terugwinnen van grondstoffen,
maar ook bij bijvoorbeeld mestwetgeving (normen Nitraatrichtlijn belemmeren het
halen van de doelen van de Kaderrichtlijn Water). Om in te kunnen spelen op nieuwe
ontwikkelingen en de gewenste rollen waar te kunnen maken, moet het Rijk verantwoordelijkheid nemen.

Zie beantwoording deelzienswijze 032-3. Rijk en regio werken samen aan het
verbeteren van de waterkwaliteit. Ook komende planperiode is nauwe samenwerking
van groot belang. In paragraaf 7.3 van het stroomgebiedbeheerplan wordt ingegaan op
de samenwerking nationaal en internationaal.

Nee

044

11

Overheden, natuurorganisaties en andere partijen zullen de handen ineen moeten slaan
om het verlies aan biodiversiteit om te zetten in biodiversiteitsherstel. Waterschappen
beheren vele kilometers aan watergangen en dijken. Met het versterken van dit
Blauwgroene Netwerk kunnen wij, in samenwerking met andere partijen, een essentiële
bijdrage leveren aan de realisatie van een effectief natuurbeleid. Watergangen en dijken
doorkruisen immers heel Nederland en zijn bij uitstek geschikt om de versnipperde
natuur in ons land met elkaar te verbinden.
Het huidige natuurbeleid, dat voornamelijk gericht is op de Natura 2000 gebieden en
het Natuurnetwerk Nederland (NNN), heeft ondersteuning nodig. Door dit te koppelen
aan het Blauwgroen Netwerk is de kans op herstel van de biodiversiteit aanmerkelijk
groter. Deze combinatie zou expliciet benoemd kunnen worden in het NWP (natuurinclusief werken), waarbij Rijkswaterstaat ook een rol te vervullen heeft.

Terecht benoemt u dat alle partijen de handen ineen moeten slaan om onze biodiversiteit te herstellen. Het natuurbeleid houdt ook niet op bij het NatuurNetwerkNederland
(NNN) en de daarbinnen gelegen Natura 2000-gebieden. Rijkswaterstaat is ook
voornemens buiten het NNN via haar beheer bij te dragen aan de biodiversiteitsopgave.
Uw voorstel om het Groen-Blauwe netwerk te koppelen aan het NNN is een ondersteuning van het beleid om duurzame water- en bodemsystemen te realiseren. In de
definitieve tekst zijn de ecologische relaties tussen het hoofdwatersysteem en de
regionale watersystemen duidelijker verwoord.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 228

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

12

Om de geschetste ambities en transities te kunnen realiseren is een belangrijke
voorwaarde dat er voldoende financiële middelen en passend instrumentatrium
beschikbaar zijn. We maken ons zorgen over de constatering dat Rijkswaterstaat
onvoldoende budget heeft voor het eigen beheer en onderhoud en de uitvoering van
het NWP. En over het voorbehoud dat wordt gemaakt bij de uitvoerbaarheid van de
beheer- en onderhoudsopgaven. Het tekort aan middelen bij Rijkswaterstaat mag niet
ten laste komen van andere opgaven, bijvoorbeeld door verschuivingen in het
Deltafonds. Dat zou de uitvoering van verschillende opgaven in gevaar brengen, terwijl
er enorme uitdagingen liggen voor de noodzakelijke aanpassingen aan weersextremen,
maar ook voor waterkwaliteit en zoetwaterbeschikbaarheid. De waterschappen zien
graag dat een nieuw kabinet de gelden voor deze opgaven voor de komende decennia
veilig stelt.

In het Coalitieakkoord van eind 2021 is aangegeven dat de komende jaren structureel
meer budget wordt uitgetrokken voor instandhouding van wegen, spoor, hoofdwatersysteem en vaarwegen. Het structureel extra budget loopt via een geleidelijk ingroeimodel op tot in totaal 1,5 miljard euro in 2026 voor de vier genoemde netwerken,
waarvan 1,25 miljard euro voor het Mobiliteitsfonds en 0,25 miljard euro voor het
Deltafonds (inclusief versnelling Deltaprogramma). De budgettaire kaders voor
instandhouding zijn daarmee verruimd. Hierbij wordt het ingroeimodel vanuit het
Coalitieakkoord gevolgd. Voor het Hoofdwatersysteem en het Hoofdvaarwegennet zal
IenW binnen deze budgettaire kaders nog aanvullende keuzes moeten maken om de
instandhoudingsopgaven op termijn beheersbaar te houden.

Nee

044

13

Het NWP adresseert de juiste uitdagingen, conform de wijze waarop de NOVI aangeeft
dat de ruimtelijke keuzes met elkaar samenhangen. Deze keuzes worden vervolgens in
de NOVI niet gemaakt maar overgelaten aan verschillende programma’s zoals het NWP.
Wat de waterschappen betreft mag er van het NWP meer sturing uitgaan naar de
regionale inrichtingsprocessen. Dat is nodig om effectief samen te werken aan een
toekomstbestendig watersysteem.

De gebiedsgerichte uitwerking voor de grote wateren wordt via NOVI en NWP opgepakt
onder regie van IenW zoals bij de gebiedsagenda’s voor het IJsselmeer en Waddenzee of
het programma IRM. Net als bij die grote wateren komen ook op land verschillende
urgente opgaven en transities samen. Steeds meer wordt daarbij gevraagd om
nationale regie en rijksregie. Via diverse rapporten over de fysieke leefomgeving in
opdracht van het Rijk wordt interdepartementaal en interbestuurlijk verkend hoe ter
uitvoering van de NOVI die nationale en daarbinnen de rijksregie vorm kan krijgen. Een
vraagstuk daarbij is ook aan de hand van welke gebiedsindeling(en). Sectoraal is
Nederland, zelfs binnen het waterdomein, in veel soorten gebieden ingedeeld. De NOVI
zelf geeft nog geen aanleiding dat te veranderen. Tegelijk is niet ondenkbaar dat vanuit
bijvoorbeeld de verstedelijking strategieën of de gebiedsindeling die een Nationaal
Programma Landelijk Gebied kiest, een krachtiger werking uitgaat vanwege het hogere
schaalniveau. Vanuit de kenmerken en knelpunten bij het bodem- en watersysteem
kunnen uitgangspunten geformuleerd worden die in al die gebiedsprocessen, op de
verschillende schaalniveaus, kunnen worden ingebracht. In 2022 wordt gestart met een
aanvullende beleidsuitwerking van de randvoorwaarden die het watersysteem nu en
vanwege klimaatverandering en zeespiegelstijging in de toekomst stelt, maar het NWP
omvat deze uitwerking niet.

Ja

044

14

SPECIFIEK DEEL ZIENSWIJZE ONTWERP NWP: REACTIES WATER-SCHAPPEN IN DETAIL
Algemeen: Lange termijn visie te beperkt: periode 2022-2027 met doorkijk naar 2050.
O.a. zeespiegelstijging vergt een ver-dere blik voor uit.

Voor de aanpak van de opgaven die er liggen en de uitdagingen die op ons af komen
lopen verschillende trajecten. Dit NWP beschrijft hoe het Rijk hier samen met andere
partijen voor de periode 2022-2027 en richting 2050 aan werkt. Er zijn echter ook een
aantal keuzes die een nationale aanpak vragen. Die keuzes kunnen nu nog niet gemaakt
worden, omdat hiervoor meer kennis nodig is.

Nee

044

15

blz 3. Samenvatting: De samenvatting gaat in op opgaven, ambities en maatregelen.
Een korte schets van de belangrijkste ontwikkelingen zou een welkome aanvulling zijn,
biedt context voor de ambities en maatregelen.
Toelichting: Een ontwikkeling die relevant is voor het waterbeheer (in brede zin) wordt
een opgave en de opgaven zijn het vertrekpunt voor ambities en doelstellingen.

Het klopt dat ontwikkelingen context bieden voor de verschillende ambities. In de
samenvatting worden verschillende uitdagingen genoemd (klimaatverandering,
ruimtedruk, milieuverontreiniging en bodemdaling), deze kunnen worden gezien als
ontwikkelingen.

Nee

044

16

blz 3/4 Hoofdambities: De ambitie “veilige en klimaatbestendige Delta” wordt
toegelicht via het thema waterveiligheid. Dit zou echter ook moeten betekenen
waterbeschikbaarheid en een robuust watersysteem.
Toelichting: We willen de komende periode nieuwe balansen zoeken gebaseerd op de
uitgangspunten: meer water beschikbaar en wateroverlast voorkomen.

Dat een veilige en klimaatbestendige delta ook zou moeten betekenen dat er voldoende
water beschikbaar is en dat een robuust watersysteem noodzakelijk is wordt beaamd.
Uw zienswijze heeft geleid tot een aanpassing van de tekst in het NWP, specifiek in
paragraaf 2.1.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 229

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

17

Pagina 4: “Daarbij is het van groot belang dat ‘aansluiten op de karakteristieken van het
watersysteem’ en ‘meebewegen met water’ leidende principes blijven voor de integrale
aanpak van ruimtelijke ontwikkelingen in ons land.”
Leidende principes blijven? Water wordt nu nog niet genoeg als leidend principe
meegenomen in ruimtelijke ontwikkelingen, dus eerder (nog meer) worden en blijven.

In het NWP wordt de ambitie geformuleerd om water een leidend principe te laten zijn,
en enkele voorbeelden worden genoemd. Om het principe water als een leidend
principe standaard in gebiedsprocessen toe te passen, is er een gedeeld beeld nodig van
de knelpunten in het water en bodem systeem, welke mogelijke keuzes er zijn, en wat
de impact is op andere opgaven. In 2022 wordt gestart met een aanvullende beleidsuitwerking van de randvoorwaarden die het watersysteem nu en vanwege klimaatverandering en zeespiegelstijging in de toekomst stelt.

Ja

044

18

Pagina 4: “In Nederland komen veel opgaven voor de leefomgeving bij elkaar op een
klein oppervlak. Niet alles kan, soms moeten keuzes worden gemaakt. Daarvoor zijn in
het NWP een aantal afwegingsprincipes voor het waterbeleid en beheer opgenomen.”
Die keuzes worden onvoldoende concreet gemaakt in het NWP.

Om deze keuzes concreet te maken is een gedeeld beeld nodig van de knelpunten in het
systeem, welke mogelijke keuzes er zijn, en wat de impact is op andere opgaven.
Belangen zullen per gebied in kaart gebracht moeten worden (gebiedsgericht werken)
en per gebied is maatwerk nodig. Op basis hiervan kunnen de keuzes (per gebied)
worden gemaakt en niet op nationaal niveau.

Nee

044

19

Pagina 5: “Voor een toekomstbestendige zoetwatervoorziening wordt onder andere
De voorkeursvolgorde uit het NWP is al formeel in de NOVI vastgelegd. Het PBL heeft
ingezet op de voorkeursvolgorde voor waterbeheer (zuinig gebruiken – vasthouden –
daar een variatie op beschreven die niet wezenlijk afwijkt.
slimmer verdelen) en de strategie ‘klimaatbestendige zoetwatervoorziening hoofdwatersysteem’.”
Het PBL heeft een uitgebreider alternatief voorgesteld. Zou een mooie stap zijn om deze
in het NWP vast te leggen.

Nee

044

20

Pagina 5: ”Op de hoge zandgronden wordt gestreefd naar actief grondwatervoorraadbeheer om het (ondiepe) grondwaterpeil te verhogen.”
Het grondwaterpeil verhogen is één van de maatregelen om invulling te geven aan
actief voorraadbeheer. Het doel van voorraadbeheer is niet persé om het grondwaterpeil te verhogen. Het doel van actief voorraadbeheer is om met verschillende structurele
maatregelen die veelal inrichting en gebruik raken, een groter deel van het neerslagoverschot (jaarrond) te benutten voor drogere periodes.

Het doel van voorraadbeheer is conform uw zienswijze aangepast in het NWP.

Ja

044

21

Pagina 6: “Een integrale aanpak van samenhangende nationale en regionale opgaven
vereist een gebiedsgerichte aanpak. Daarom zijn voor de rijkswateren in dit NWP
gebiedsgerichte uitwerkingen opgenomen.”
NWP is niet gebiedsdekkend, terwijl de ambitie is dat NWP richting geeft aan waterbeleid voor Nederland als geheel, dus niet alleen voor het hoofdwatersysteem, maar zich
ook richt op de koppeling met regionale systemen.
Toelichting: De regio rond het ARK NZK is bij uitstek een regio die vraagt om een
ge-biedsgerichte aanpak. Er komen veel opgaven samen, en het is een NOVI gebied. Het
past niet dat dit gebied bij ‘kanalen’ is ondergebracht waar dit ondergeschikte thema’s
zijn. Zie ook opmerking bij p.280.

De selectie van gebieden zoals in het NWP opgenomen zijn de verschillende onderdelen
van het Hoofdwatersysteem. Deze gebieden zijn niet bedoeld als integrale gebiedsaanpakken, waarin ook de regionale systemen zijn opgenomen. Daar lopen allerlei
onderliggende trajecten voor, zoals de gebiedsagenda’s grote wateren en IRM. Hier zou
het NOVI-gebied Noordzeekanaal en een Toekomstbestendig Amsterdam-Rijnkanaal
ook onder geschaard kunnen worden. Het NWP voegt in dit geval niets toe aan deze
lopende gebiedsaanpakken.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 230

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

22

Pagina 6: Gebiedsgerichte uitwerkingen
Waar wordt gesproken over gebieds-gericht werken.

De gebiedsgerichte uitwerking voor de grote wateren wordt via NOVI en NWP opgepakt
onder regie van IenW zoals bij de gebiedsagenda’s voor het IJsselmeer en Waddenzee of
het programma IRM. Net als bij die grote wateren komen ook op land verschillende
urgente opgaven en transities samen. Steeds meer wordt daarbij gevraagd om
nationale regie en rijksregie. Via diverse rapporten over de fysieke leefomgeving in
opdracht van het Rijk wordt interdepartementaal en interbestuurlijk verkend hoe ter
uitvoering van de NOVI die nationale en daarbinnen de rijksregie vorm kan krijgen. Een
vraagstuk daarbij is ook aan de hand van welke gebiedsindeling(en). Sectoraal is
Nederland, zelfs binnen het waterdomein, in veel soorten gebieden ingedeeld. De NOVI
zelf geeft nog geen aanleiding dat te veranderen. Tegelijk is niet ondenkbaar dat vanuit
bijvoorbeeld de verstedelijking strategieën of de gebiedsindeling die het Nationaal
Programma Landelijk Gebied kiest, een krachtiger werking uitgaat vanwege het hogere
schaalniveau. Vanuit de kenmerken en knelpunten bij het bodem- en watersysteem
kunnen uitgangspunten geformuleerd worden die in al die gebiedsprocessen, op de
verschillende schaalniveaus, kunnen worden ingebracht. In 2022 wordt gestart met een
aanvullende beleidsuitwerking van de randvoorwaarden die het watersysteem nu en
vanwege klimaatverandering en zeespiegelstijging in de toekomst stelt.

Ja

We missen hier de regie van het Rijk op gebiedsgericht werken: welke indeling wordt
leidend? Hoe gaat het Rijk sturing geven op de nationale en regionale gebiedsindelingen/ samenwerkingsprocessen?

044

23

pagina 12: Scope van het NWP
“Het NWP beschrijft de hoofdlijnen van het nationale waterbeleid. ‘Nationaal’ wil
zeggen dat het rijk met het NWP richting wil geven aan het waterbeleid voor Nederland
als geheel, dus niet alleen voor het hoofdwatersysteem.”
Deze ambitie wordt onvoldoende waar gemaakt. Koppeling met regionale systemen
komt onvoldoende terug in het NWP.

De regionale overheden hebben verschillende uitdagingen die gebiedsafhankelijk zijn.
In de nationale aanpak komen de verschillende uitdagingen bijeen. Welke indeling - op
basis van de uitdagingen - leidend is kan dus ook per regio verschillen. Een generiek
antwoord is hierdoor niet mogelijk.

Nee

044

24

pagina 12: Scope van het NWP
“Het NWP richt zich specifiek op de periode 2022-2027 met een doorkijk naar 2050.”
Klimaatverandering (zeespiegelstijging) vraagt om een visie op de langere termijn. Juist
vanuit het watersysteemdenken kan dit ingebracht worden in ruimtelijke processen. Het
NWP geeft daar nog onvoldoende invulling aan.

Zie beantwoording deelzienswijze 044-1.

Nee

044

25

pagina 15:Doorkijk omgevingswet
Is het NWP als omgevingsdocument ook beschikbaar in het digitaal stelsel omgevingswet (DSO)?
Toelichting: Waterschap Vallei en Veluwe is momenteel druk om ism UvW ons
pro-gramma (Blauwe OmgevingsProgramma –BOP) te laten passen in de standaard van
het DSO. Zouden Rijk en provincies ook moeten willen.

Ja, het Ontwerp-NWP is gepubliceerd op www.ruimtelijkeplannen.nl. Het definitief NWP Nee
wordt naar verwachting beschikbaar gesteld in het DSO.

044

26

pagina 16-17:‘Regionale waterplannen’
1. Moet zijn: REGIONALE WATERPROGRAMMA’S (kerninstrument Omgevingswet!)
2. Waterschappen maken zelf ook visies (ook al zijn ze dat niet verplicht, zie BOVI2050
van Waterschap Vallei en Veluwe– geheel conform legenda NOVI) waardoor de
uitvoering van de NOVI op lagere schaalniveaus in de bestuurskolom substantieel wordt
bevorderd. De BOVI van WsVV wordt door verschillende gemeenten als onderlegger
gebruikt bij de eigen Gemeentelijke Omgevingsvisie GOVI!
3. Figuur 3 p. 17: suggestie wordt gewekt dat NWP wel van invloed is op waterschappen
maar niet op provincies en gemeenten. Dat is onduidelijk en klopt ook niet. Bovendien
is de rol en de taakopvatting van waterschappen tegenwoordig veel breder dan hier
wordt gesuggereerd.
Voorstel: Hele rij ‘beheerplannen’ weglaten. Voeg aan rij met ‘programma’s’ toe:
Regionale water(beheer)programma’s (provincies, waterschappen en gemeenten).

Uw zienswijze heeft geleid tot aanpassing van de tekst in het NWP, specifiek in
hoofdstuk 1, onder het kopje ‘Relatie met andere plannen en beleidstrajecten’ en in
figuur 2.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 231

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

27

pagina 16-17 (vervolg):
4. Wat als blijkt dat een Regionaal Waterprogramma van een provincie volstrekt niet
bijdraagt aan de water- en omgevingsinclusieve doelen van de NOVI?
Toelichting bij 044-26 en 044-27: Immers, waterschappen hebben eveneens een geheel
eigen beleidscyclus conform de Omgevingswet met interne en externe doorwerking en
uitvoering van beleid. Bovendien verandert de rolopvatting van waterschappen door de
komst van de Omgevingswet van uitsluitend een beheerorganisatie die achteraf
plannen toetst naar een ontwikkelgerichte netwerkorganisatie die in de praktijk ook
proactief en co-creatief adviseert en regisseert (zie ook “watertoets” p. 34). Net als het
NWP kent ook ons ‘waterbeheer’programma onverplichte onderdelen die bijvoorbeeld
zijn gericht op klimaatinclusieve ruimtelijke ontwikkeling van de leefomgeving boven en
onder de grond. Daarbij volgen waterschappen de stroomgebiedsbenadering en die zijn
in veel gevallen regionaal. Bovendien maken de meeste gemeenten geen regionaal
waterprogramma dus het (achterhaalde - immers 1-overheid) uitgangspunt dat 2
bestuurslagen zich met een onderwerp bezighouden is hier niet van toepassing.
Daarnaast doen ook gemeenten aan waterbeheer, zoals Rioolbeheer.

Het Rijk zal niet gaan toetsen of andere overheden wel NOVI-inclusief zijn. Dit is de
verantwoordelijkheid van de desbetreffende overheid.

Ja

044

28

pagina 16-18: Omgevingsagenda’s
Naast de Gebiedsagenda’s uit het NWP zijn er vanuit de NOVI ook landelijke
Omgevingsagenda’s en Regionale Investerings Agenda’s (RIA’s). Wat is de relatie van het
NWP met deze RIA’s? Hoe verhouden al deze agenda’s zich tot het MIRT (p.18)?

Het NWP heeft een relatie met de genoemde programma’s en agenda’s, en nog veel
meer landelijke en regionale programma’s. Zie Figuur 2 voor een overzicht. Het NWP zet
de strategie neer voor het waterbeleid en -beheer voor de aankomende 6 jaar, en
formuleert 3 hoofdambities die integraal uitgewerkt moeten worden in de relevante
programma’s. Het NWP geeft dus inhoudelijke sturing aan de landelijke omgevingsagenda’s, de RIA’s en andere relevante beleid en uitvoeringsagenda’s.

Nee

044

29

pagina 17-18: Waterschappen uitvoerend
‘Water als sturend principe’ past geheel bij onze doelstelling om, samen met onze
omgevingspartners, het gebied en ons watersysteem ook voor de lange termijn
veerkrachtiger te maken. Dit doet geen recht aan het belang, dat waterschappen een
sterkere rol zouden moeten spelen in de regionale ruimtelijke samenwerking. Dit zou
explicieter mogen worden benoemd in het NWP.
Toelichting: Door de maatschappelijke opgave vanuit bijvoorbeeld de klimaatverandering, energietransitie en zoetwatervoorziening wordt het nog belangrijker om het
bodem- en watersysteem leidend te laten zijn in de keuzes in het landgebruik, zoals ook
de basis is van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en de Omgevingswet.
Dit staat of valt met een gebiedsgerichte regionale samenwerking, waarbij we ons als
waterbeheerders goed positioneren in het ruimtelijk domein en het maatschappelijk
debat.

Om water een leidend principe te laten zijn in het ruimtelijke domein, is er een gedeeld
beeld nodig van de knelpunten in het water en bodem systeem, welke mogelijke keuzes
er zijn, en wat de impact is op andere opgaven. Dit gedeelde beeld moet nog uitgewerkt
worden, op zowel nationaal als regionaal niveau. Dit gebeurt in nauwe samenspraak
met de gebiedspartners, waaronder de waterschappen. Momenteel ontbreekt het
gedeeld beeld en verder beleid en instrumenten om een concrete invulling aan water als
mede leidend principe in het ruimtelijke domein te geven op zowel het inhoudelijke als
governance aspecten. In 2022 wordt gestart met een aanvullende beleidsuitwerking
van de randvoorwaarden die het watersysteem nu en vanwege klimaatverandering en
zeespiegelstijging in de toekomst stelt.

Ja

044

30

pagina 17-18: Waterschappen uitvoerend
Dat waterschappen slechts omschreven worden als uitvoerders doet geen recht aan het
belang, dat waterschappen een sterkere, meer invloedrijke en medeverantwoordelijke
rol zouden moeten spelen in de regionale ruimtelijke samenwerking. Dit zou explicieter
mogen worden benoemd in het NWP.
Toelichting: Bijvoorbeeld dat de gezamenlijke aanpak moet uitmonden in regionale
omgevingsagenda’s en regionale investeringsagenda’s die worden vastgesteld door
gemeenten, waterschappen, provincie en rijksoverheid samen, zoals ook onlangs is
voorgesteld door de Studiegroep ruimtelijke inrichting landelijk gebied.

Het belang van een vroege betrokkenheid van waterschappen bij ruimtelijke ontwikkelingen en planvorming wordt onderschreven. De tekst wordt op een zodanige manier
aangepast dat de waterbeheerders op een juiste manier worden omschreven.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 232

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

31

pagina 18: Omgevingswet, BOL. MIRT en Omgevingsagenda’s
Aandacht wordt besteed aan de samenhang van het NWP met het MIRT. Echter, nu de
ontwikkeling naar omgevingsagenda’s landsdekkend vorm krijgt zal vooral de
samenhang tussen NWP en de verschillende gebiedsagenda’s (BOL) leidend moeten
zijn.
Toelichting: Governance: de intentie en de betekenis van de Omgevingswet is nog niet
goed uitwerkt in het NWP.

Uw zienswijze dat een omschrijving van de samenhang van het Nationaal Water
Programma 2022-2027 met het bestuurlijk overleg leefomgeving van toegevoegde
waarde is wordt onderschreven. Uw zienswijze heeft geleid tot het toevoegen van een
passage in het NWP over deze relatie.

Ja

044

32

pagina 18: Samenhang met het MIRT
Aandacht wordt besteed aan de samenhang van het NWP met het MIRT. Echter, nu de
ontwikkeling naar omgevingsagenda’s landsdekkend vorm krijgt is aandacht voor de
samenhang van het NWP met het bestuurlijk overleg leefomgeving (BOL) ook relevant.
Toelichting: Het BOL kijkt breder dan het MIRT. Gezien de positie die water heeft in de
ontwikkeling naar een klimaatrobuuste leefomgeving ligt het voor de hand om naast
aandacht voor de samenhang tussen het NWP met het MIRT ook aandacht te hebben
voor de samenhang met het BOL. Daarmee wordt bijgedragen aan de bekendheid van
het BOL en de positie van dit gremium in het werken aan opgaven met een ruimtelijke
component.

Uw zienswijze dat een omschrijving van samenhang van het Nationaal Water
Programma 2022-2027 met het bestuurlijk overleg leefomgeving van toegevoegde
waarde is wordt onderschreven. Uw zienswijze heeft geleid tot het toevoegen van een
passage in het NWP over deze relatie.

Ja

044

33

pagina 18: Nationaal Bestuursakkoord Water
Merkwaardig dat er niets over de relatie met het Nationaal Bestuursakkoord Water in
het NWP staat. Zou in ieder geval genoemd moeten worden.
Toelichting: Het NBW loopt tot en met 2027. Wat gaan we doen nà 2027?

U vraagt zich af waarom hier niets vermeld staat over de normering met betrekking tot
wateroverlast en de afspraken hierover in het Nationaal Bestuursakkoord Water. Het
Rijk heeft recentelijk een waterbeleidstafel wateroverlast en hoogwater opgericht. Deze
zal in de komende tijd meer duidelijkheid en inzicht geven in de normering met
betrekking tot wateroverlast. Daarnaast zijn de afgelopen tijd verschillende handreikingen gemaakt voor decentrale overheden in relatie tot dit punt. Vooralsnog is de visie dat
de uitdagingen rondom de normering daarmee grotendeels geborgd zijn.

Nee

044

34

pagina 20: Bewustzijn bij publiek / proces
Kan hier ook de relatie worden gelegd met het gegeven dat gezond, voldoende en
klimaatbestendig water een zorg is van de hele samenleving en niet van de overheid
alleen?
Voorstel: Door de komst van de Omgevingswet zijn alle overheden verplicht een
participatiebeleid op te stellen. Een uitgelezen kans van het NWP om samen via
participatie van doelgroepen bij tal van initiatieven de vermaatschappelijking en
democratisering van het watervraagstuk evenals het waterbewustzijn te vergroten. Ook
van kinderen.
Toelichting: Essentie van de Omgevingswet is zorgplicht. Daarnaast is er een plicht om
te motiveren wat met participatie is gedaan (wie, wanneer, wat).

Het NWP stelt on hoofdstuk 1, in paragraaf “Bewustzijn bij publiek: Ons Water” dat
burgers een belangrijke schakel vormen in het waterbeheer. Iedereen heeft een eigen
verantwoordelijkheid om bewust met water om te gaan als er een tekort dreigt, en om
water schoon te houden. Bewustwording begint bij kinderen.

Nee

044

35

pagina 20: Participatie
Waarom - naast de digitale mogelijkheden – zijn er alleen inkijk exemplaren voor het
brede publiek van het NWP op de provinciehuizen?
Toelichting: Vanwege de COVID-situatie, de laagdrempeligheid, vanwege de 1-overheidsgedachte en omdat waterschappen zich in hoge mate verantwoordelijk voelen
voor het NWP hadden er ook inkijkexemplaren bij de 21 waterschappen mogen liggen
voor het publiek.

Het Rijk heeft een verplichting om het NWP op een aantal plekken geprint te ontsluiten
en ter inzage te leggen. In overleg met verschillende overheden (o.a. UvW) is besloten
om deze inkijkexemplaren beschikbaar te stellen op provinciehuizen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 233

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

36

pagina 22: Monitoring
PBL monitort de NOVI met indicatoren voor onder andere klimaatadaptatie, waterveiligheid, waterkwaliteit en drinkwaterwinning.
Voorstel: Alle overheden monitoren in logische samenhang op verschillende aggregatieniveaus. Hierover worden interbestuurlijke samenwerkingsafspraken gemaakt.
Toelichting: Alle overheden hebben miv 1 juli 2022 een monitoringsplicht bij de
inwerkingtreding van de Omgevingswet.

Uw zienswijze is gedeeltelijk overgenomen en verwerkt. Aan het NWP is het volgende
toegevoegd: ‘Alle overheden monitoren in logische samenhang op verschillende
aggregatieniveaus. Hierover zijn interbestuurlijke samenwerkingsafspraken gemaakt.’

Ja

044

37

pagina 27-30: Samenwerkingsafspraken NOVI
Voorstel: neem de bestuurlijke samenwerkingsafspraken, die de koepels VNG, UvW en
IPO in 2021 hebben gemaakt met het Rijk mbt de uitvoering van de NOVI, expliciet op
in het NWP. Daarin zijn 4 spelregels opgenomen:
1. Werk conform de 1-overheidsgedachte
2. Stel de opgave centraal
3. Volg de gebiedsgerichte benadering
4. Wees adaptief in het proces.
Toelichting: De NOVI is een strategische integrale visie van het rijk (beleidsontwikkeling). Het NWP is een tactisch document en conform de beleidscyclus van de
Omgevingswet gericht op beleidsdoorwerking van de NOVI.

Uw zienswijze heeft geleid tot een aanpassing van de tekst in het NWP in paragraaf 2.1
onder ‘Samenwerking is vereist’.

Ja

044

38

Hoofdstuk 2: ‘Water en bodem centraal’ is de kernboodschap van het recente
PBL-rapport ‘Grote opgaven in een beperkte ruimte’. Waterschappen zijn bij uitstek
kennisintensieve organisaties die bij deze kernboodschap een cruciale rol vervullen.
Waarom wordt deze rol voor de waterschappen in het NWP niet veel meer benadrukt in
de geest van de Omgevingswet?
Waterschappen adviseren bij voorkeur zo vroeg mogelijk in een planproces van
bijvoorbeeld gebiedsontwikkeling (pp 34). Niet alleen over inrichting en beheer maar
ook over de locatiekeuze van woningbouwplannen. Deze adviezen zijn onder de
Omgevingswet idd minder vrijblijvend dan het huidige watertoetsadvies. Waarom
onderstreept het NWP deze rol voor waterschappen niet veel sterker?
Toelichting: Dit betekent namelijk niet alleen een verandering van de werkprocessen en
disciplines van en bij waterschappen maar ook een significant andere wijze van
samenwerking van bijvoorbeeld gemeenten met waterschappen.

Het belang van een vroege betrokkenheid van waterschappen bij ruimtelijke ontwikkelingen en planvorming wordt onderschreven. De tekst is zodanig aangepast dat de
waterbeheerders op een juiste manier worden omschreven.

Ja

044

39

Pagina 27: Water een leidend principe
Het is goed om water als leidend principe te hanteren. Met de grote druk op de ruimte
vanuit woningbouw, energie, natuur, landbouw, klimaat, etc. is er veel voor nodig om
water ook echt als leidend principe te gebruiken in de praktijk. Hoe zorgt het rijk ervoor,
los van de watertoets die we hiervoor inzetten, dat we dit principe ook echt toepassen?

Via de watertoets die met Omgevingswet wordt versterkt, wordt het waterbelang
meegenomen in afwegingen. Om water als een leidend principe standaard in gebiedsprocessen toe te passen, is er een gedeeld beeld nodig van de knelpunten in het water
en bodem systeem, welke mogelijke keuzes er zijn, en wat de impact is op andere
opgaven. Dit vraagt om verdere uitwerking, een eerste stap hierin is gezet met het
discussiestuk Water en Bodem in de Ruimtelijke Ordening. In 2022 wordt gestart met
een aanvullende beleidsuitwerking van de randvoorwaarden die het watersysteem nu
en vanwege klimaatverandering en zeespiegelstijging in de toekomst stelt, maar het
NWP omvat deze uitwerking niet.

Ja

044

40

Pagina 27: Tekst onder ‘Water een lei-dend principe’
Mooie en terechte ambities, maar het NWP geeft helaas te weinig concrete invulling van
water als leidend principe voor de grote ruimtelijke opgaven (transitieopgaven).
Toelichting: Bij woningbouw moeten bijv. ongunstige locaties voor waterhuishouding of
bodemdaling worden vermeden, maar er wordt niet aangegeven welke dit zijn.
Landgebruik moet meer worden afgestemd op zoetwaterbeschikbaarheid

Het NWP formuleert de ambitie om water een leidend principe te laten zijn, en noemt
enkele voorbeelden. Om het principe water als een leidend principe standaard in
gebiedsprocessen toe te passen, is er een gedeeld beeld nodig van de knelpunten in het
water en bodem systeem, welke mogelijke keuzes er zijn, en wat de impact is op andere
opgaven. In 2022 wordt gestart met een aanvullende beleidsuitwerking van de
randvoorwaarden die het watersysteem nu en vanwege klimaatverandering en
zeespiegelstijging in de toekomst stelt.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 234

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

41

Pagina 27: ‘Water als leidend principe’ is voor de waterschappen een belangrijk
uitgangspunt bij de ruimtelijke inrichting. Het blijkt echter minder goed aan te slaan bij
onze mede overheden (gemeenten). Dit is in het NWP nu geworden “water een leidend
principe”. Wij verzoeken één slogan te formuleren die breed gedragen wordt. Suggestie:
“Klimaat als leidend principe voor ruimtelijke inrichting”.
Toelichting: Water is een belangrijk element in de ruimtelijke inrichting, en hangt
sa-men met de andere opgaven in de leefomgeving. Op zich klopt de slogan “water een
leidend principe, maar de impact wordt hiermee wel afgezwakt”.
Overigens wordt vaak “klimaatbe-stendig” gebruikt.

Het NWP gaat over het waterdomein, maar zoals ook duidelijk genoemd zal bij de
uitvoering van het NWP er gewerkt moeten worden via een integrale aanpak, waarbij de
andere klimaat onderwerpen, maar ook bredere opgaven betrokken moeten worden.
De verdere uitwerking zal integraal gedaan worden.

Nee

044

42

Pagina 27: Water een leidend principe
Volledig eens met de ambitie om te komen tot een watersysteemanalyse, zodat
(ruimtelijke) opgaven in samenhang met en vanuit het ordende principe van water in
plannen vorm kunnen krijgen. Samenhang als uitdaging geldt niet alleen op nationaal
niveau, maar ook in de regio. Sterk zou het zijn om in deze alinea dan ook aandacht te
hebben voor de doorwerking en relevantie van een brede watersysteemanalyse in de
verschillende ruimtelijke plannen (GOVI, POVI, Omgevingsagenda landsdeel).
Toelichting: Juist water overschrijdt grenzen. Water lokaal, regionaal en provinciaal als
ordenend principe beschouwen voor opgaven met een ruimtelijke as-pect vraagt kennis
en inzicht in het functioneren van het hele systeem. Van perceelsloot tot grote rivier, van
inzijg- tot kwelgebied. Die kennis ontwikkelen voor en benutten in de ruimtelijke
plannen die op verschillende niveaus worden gemaakt, vraagt om betrokkenheid van
legio partijen bij de duiding van de uitkomsten van de analyse. In de tekst daar aandacht
voor hebben draagt bij aan het fundament voor betrokkenheid.

Uw zienswijze heeft geleid tot een aanpassing van de tekst in het NWP, specifiek in
paragraaf 2.1 onder “Voorbereiden op keuzes: het NWP als agenda”.

Ja

044

43

Pagina 28: Veilige en klimaatbestendige delta
“We behouden en reserveren daarom voldoende ruimte voor toekomstige waterveiligheidsmaatregelen om ook op de lange termijn onze veiligheid te garanderen.”
“Ongunstige locaties voor waterhuishouding of bodemdaling moeten worden
vermeden.”
“Een belangrijk element in de aanpak is ook hier dat het landgebruik meer moet worden
afgestemd op zoetwaterbeschikbaarheid.”

Nee

Het ‘hoe’ wordt niet ingevuld, waarmee dit loze kreten blijven.

Dit hoofdstuk geeft de visie op een veilige en klimaatbestendige delta weer. De
verschillende thematisch en gebiedsgerichte hoofdstukken gaan verder in op hoe dit
wordt ingevuld. Echter, ook hier gaat het om de hoofdlijnen van het beleid en de
uitvoering. De precieze invulling gebeurt op allerlei verschillende manieren en door vele
partijen en wordt per sector en gebied verder uitgewerkt. Voor waterveiligheid worden
verschillende instrumenten ingezet om ruimte te behouden en/of te reserveren voor
toekomstige maatregelen: met het handhaven van de kustlijn, via de Beleidslijn grote
rivieren, waterkeringbeheerders doen dit via het actueel houden van de legger, met
gebiedsreserveringen in het Barro.

044

44

Pagina 28:Een veilige en klimaatbestendige delta
Functie en peil: belangrijk om deze tekst aan te vullen met de consequenties hiervan,
gezien de impact van deze uitspraak en het belang hiervoor draagvlak te ontwikkelen.
Toelichting: De formulering over functie en peil geeft de laatste inzichten goed weer:
“zal steeds vaker functie volgt peil worden gehanteerd”. Wenselijk om hier meer
betekenis aan te geven.

Dit hoofdstuk geeft de visie op een veilige en klimaatbestendige delta weer. De
verschillende thematisch en gebiedsgerichte hoofdstukken gaan verder in op hoe dit
wordt ingevuld. Echter ook hier gaat het om de hoofdlijnen van het beleid en de
uitvoering. De precieze invulling gebeurt op allerlei verschillende manieren en door vele
partijen. Hoe hier precies invulling aan wordt gegeven zal per sector en gebied verder
uitgewerkt worden.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 235

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

45

Pagina 28: Veilige en klimaatbestendige delta
De passage over functie volgt peil is correct in de context van de alinea, maar gaat
voorbij aan de enorme impact die beslissingen/ontwikkelingen bij handelen in de geest
van dit adagium lokaal hebben.
Toelichting: Onderkend wordt de noodzaak om vanuit het streven naar een klimaatrobuuste leefomgeving keuzes te maken die van invloed zijn op de gebruiksmogelijkheden. Eveneens wordt onderkend dat deze keuzes lokaal als zeer ingrijpend ervaren
(gaan) worden. Iedere mogelijkheid om het draagvlak hiervoor te ontwikkelen moet
benut worden. Het durven benoemen van de potentiële impact is één van de bouwstenen voor draagvlak.

Uw punt wordt onderschreven. Op basis van rapporten is geschat dat de schade van
klimaatverandering in onze steden zonder maatregelen kan oplopen tot tussen 77,5 en
173,6 miljard euro in de periode tot 2050. Om deze schade te voorkomen en de
ruimtelijke inrichting van ons land aan te passen aan klimaatverandering, is de hele
aanpak van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie ontwikkeld. Hierin wordt ook de
impact van het al dan niet toepassen van ruimtelijke ingrepen meegenomen.
Activiteiten moeten afgestemd worden op de water en bodem condities van een
gebied. Dit alles wordt beschreven in hoofdstuk 3 klimaatadaptatie in het NWP.

Nee

044

46

Pagina 28: Een concurrerende, duurzame en circulaire delta
Duurzaamheid, CO2 en energie: Aanvullen met potentie vanuit watersysteem en water
zuiveren waar het gaat om realiseren duurzaamheidsdoelstellingen.
Toelichting: Een bredere kijk op de bijdrage die via het waterbeheer kan worden
geleverd. Bijvoorbeeld: CO2 reductie veenweidegebieden, energie opwek-ken, circulair
werken.

Bij een eigentijdse taakuitoefening past dat de waterschappen maatregelen nemen om
de emissie van broeikasgassen zoveel mogelijk te beperken. Voor zover dat nog niet
haalbaar is, kunnen de waterschappen deze uitstoot compenseren door hernieuwbare
energie op te wekken. Voorbeelden hiervan zijn de productie van biogas bij de zuivering
van afvalwater en aquathermie uit afval- en oppervlaktewater. Er is een aanpassing van
de Waterschapswet in voorbereiding om te verduidelijken dat de waterschappen de
benodigde investeringen voor dit soort maatregelen kunnen toerekenen aan hun
heffingen.

Nee

044

47

Pagina 28: concurrerende, duurzame en circulaire delta
Voorbij wordt gegaan aan het potentieel van het waterbeheer zelf aan CO2 emissie.
Veenoxidatie reduceren met een adequaat peilbeheer is slechts een voorbeeld. Ook het
vastleggen van CO2 in biomassa (gewassen, houtige opstanden) door te sturen op
waterbeschikbaarheid is een aandachtspunt.
Toelichting: Een bredere kijk op de bijdrage die via het waterbeheer en het peilbeheer
geleverd kan worden aan CO2 reductie geeft beheerders meer mogelijkheden om met
hun totale werk-pakket bij te dragen aan het terugdringen van CO2 emissies. Faciliteren
en sturen op een brede kijk bespoedigt in dit geval het doelbereik.

Bij een eigentijdse taakuitoefening past dat de waterschappen maatregelen nemen om
de emissie van broeikasgassen zoveel mogelijk te beperken. Voor zover dat nog niet
haalbaar is, kunnen de waterschappen deze uitstoot compenseren door hernieuwbare
energie op te wekken. Voorbeelden hiervan zijn de productie van biogas bij de zuivering
van afvalwater en aquathermie uit afval- en oppervlaktewater. Er is een aanpassing van
de Waterschapswet in voorbereiding om te verduidelijken dat de waterschappen de
benodigde investeringen voor dit soort maatregelen kunnen toerekenen aan hun
heffingen.

Nee

044

48

Pagina 30: Samenhang keuzes NOVI en ambities voor water
De hier beschreven samenhangende opgaven zijn mooie ambities, maar het NWP geeft
er te weinig concrete invulling aan.

Het NWP betreft een uitwerking op nationaal niveau. Het is niet de bedoeling om
concrete invulling in detail op te nemen in het NWP. Daarnaast volgen de keuzes en
uitwerkingen uit de dialoog volgens de gebiedsgerichte aanpak.

Nee

044

49

Pagina 31: Samenwerking is vereist
De governance kan nadrukkelijker worden uitgewerkt. Waar ligt de regie, hoe ziet de
samenwerking eruit?
Toelichting: Veel ontwikkelingen, veel opgaven, veel sectoren ieder met hun eigen
governance. Gezien de complexiteit van de vraagstukken waar wij vandaag mee
geconfronteerd worden en de druk om met passende antwoorden te komen achten wij
het van belang dat het proces van agenderen, afstemmen en het voorberei-den en
uitvoeren van maatregelen versnelling vraagt.

Heldere nationale keuzes en afwegingen zijn nodig voor een effectieve gebiedsgerichte
samenwerking. De onderzoeken die de komende jaren uitgevoerd worden (zoals de
watersysteemanalyse) zijn daarom belangrijk om als rijk effectief gebiedsgericht te
blijven samenwerken. De genoemde watersysteemanalyse is nodig om te achterhalen
wat de mogelijk keuzes zijn en de afwegingen daar achter.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 236

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

50

Pagina 32: Principes voor inrichting en gebruik fysieke leefomgeving “Afwentelen wordt
voorkomen”
Het principe van ‘afwentelen wordt voorkomen’ moet binnen het bestaande regionale
watersysteem genuanceerd worden ingezet. In de samenwerking tussen stedelijke
gebieden en hun directe landelijke omgeving is bijvoorbeeld vanuit optiek van
schademinimalisatie bij wateroverlast, veel te bereiken door te kiezen voor een
gebiedsgerichte benadering waarbij multifunctioneel ruimtegebruik en opvang van
tijdelijke overschotten van water in de landelijke omgeving te prefereren is boven grote
schades in het stedelijk gebied.
Toelichting: Natuurlijk moet in de stedelijke gebieden voldoende worden geanticipeerd
op klimaatverandering en opvangcapaciteit zodat afwenteling niet nodig is om schade
te minimaliseren, maar bij extreme buien ontkom je er niet aan en kan, met goede
afspraken die op voorhand zijn gemaakt, een sterke interactie tussen stad en platte land
veel schade voorkomen.

Uw zienswijze wordt onderschreven. Interactie en heldere afspraken tussen de stad en
het landelijk gebied is ook een manier om afwenteling te voorkomen.

Nee

044

51

Pagina 32: “Integrale, gebiedsgerichte aanpak. Bij een integrale, gebiedsgerichte aanpak
wordt geprobeerd om in een vroeg stadium voor een specifiek gebied rijks en regionale
opgaven aan elkaar te verbinden en te zoeken naar geïntegreerde oplossingen. Een
gebiedsgerichte benadering is nodig omdat opgaven per gebied verschillen.” Hoe krijgt
dit invulling?

Zie beantwoording deelzienswijze 044-13.

Nee

044

52

Pagina 33: Figuur 6. Afwegingsprincipes voor inrichting en gebruik fysieke leefomgeving.
Te sterk vanuit watersysteem ingestoken. Gevolgbeperking overstromingen ontbreekt.
Dit terwijl we juist streven naar een betere koppeling tussen DPZW, DPRA en de
ruimtelijke opgaven.
Voorstel: zorg er voor dat alle vier de klimaatopgaven (hitte, droogte, wateroverlast en
overstromingen) herkenbaar en op de juiste manier terugkomen in het afwegingskader.
Toelichting: Deze figuur lijkt weer een stap terug in de tijd, voordat de Werkgroep
Gevolgbeperking overstromingen in 2018 haar advies uitbracht aan de Stuurgroep
Deltaprogramma. Het afwegingskader lijkt geheel gericht op het watersysteem.
Gevolgbeperking overstromingen door ruimtelijke inrichting of crisisbeheersing
ontbreekt in de figuur. Bovendien beperkt gevolgbeperking overstromingen zich niet tot
doorbraken van regionale keringen, maar heeft ook betrekking op doorbraken van
primaire keringen.

Uw voorstel is in het NWP overgenomen en verwerkt in de infographic.

Ja

044

53

Pagina 34: Ruimtelijke ordening die rekening houdt met water
“Bij de ontwikkeling van nieuwe verstedelijkingslocaties (zowel binnen als buiten
bestaand stedelijk gebied) moeten de mogelijkheden worden benut voor aanpassing
aan klimaatverandering (tegengaan hittestress en voldoende wateropvang) door
bijvoorbeeld meer groen. Ongunstige locaties voor waterhuishouding of bodemdaling
(bv. in diepe polders of op slappe grond) worden vermeden of het effect daarvan wordt
gemitigeerd.”
Belangrijke ambitie. Maar hoe is de aanpak concreet?
Zou mooi zijn om hier een koppeling met gevolgbeperking overstromingen te leggen.

Het gaat hier inderdaad ook om het beperken van de gevolgen van overstromingen
door ruimtelijke ingrepen. In de tekst is verduidelijkt waaraan gedacht kan worden bij
het rekening houden met water in verstedelijking. In het Hoofdstuk Klimaatadaptatie
wordt dit verder toegelicht. Hier is ook een duidelijkere koppeling mee gelegd.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 237

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

54

Pagina 34: Watertoets:
In deze alinea is beschreven dat de waterbelangen zwaarder meegewogen moeten
worden in de ruimtelijke ordening. Niet duidelijk is beschreven welk bestuursorgaan de
uiteindelijke belangenafweging maakt. Wordt dezelfde lijn als in het bestuursakkoord
water 2018 aangehouden?
Toelichting: Het bestuursakkoord Water 2018 loopt tot 2021. Daarin heeft de provincie
een arbitrerende rol over gemeenten en waterschapppen (BLZ 10-11 BAW 2018).

Onder de Omgevingswet blijft de watertoets verplicht bij totstandkoming of wijziging
van het omgevingsplan en blijven de bestuurlijke afspraken over de verbrede reikwijdte
naar alle ruimtelijke plannen van kracht. In de stuurgroep water van 20 januari 2021 is
bevestigd dat ook al is de BAW verlopen, deze afspraak overeind blijft. Om het principe
water als een leidend principe standaard in gebiedsprocessen toe te passen, is er een
gedeeld beeld nodig van de knelpunten in het water en bodem systeem, welke
mogelijke keuzes er zijn, en wat de impact is op andere opgaven. Voordat beantwoord
kan worden wat hier de bestuurlijke consequenties van zijn, is er verdere uitwerking
nodig. Een eerste stap hierin is gezet met het discussiestuk Water en Bodem in de RO. In
2022 wordt gestart met een aanvullende beleidsuitwerking van de randvoorwaarden
die het watersysteem nu en vanwege klimaatverandering en zeespiegelstijging in de
toekomst stelt, maar het NWP omvat deze uitwerking niet.

Ja

044

55

Pagina 34 Watertoets
Goed dat in deze paragraaf ook expliciet grondwater als volwaardig onderdeel van de
watertoets wordt genoemd.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

044

56

Pagina 34 Voorkeursvolgorden om afwenteling te voorkomen:
“Stap 1 om wateroverlast, overstromingen, watertekorten en waterverontreinigingen te
voorkomen, is een ruimtelijke ordening die rekening houdt met water.”
Hier wordt ‘overstromingen’ genoemd, maar als oplossing wordt vasthouden-bergenafvoeren genoemd. Insteek is alleen wateroverlast.

Hiermee wordt bedoeld: overstroming op het regionale watersysteem. Uw zienswijze
heeft geleid tot een aanpassing van de tekst in het NWP in paragraaf 2.2 onder
“Voorkeursvolgorden om afwenteling te voorkomen”.

Ja

044

57

Pagina 35 Waterverontreiniging:
Schoonhouden-scheiden-schoonmaken:
Voorstel: geef aan dat obv het voorzorgbeginsel / preventiebeginsel van belang is onder
het regime van de Omgevingswet om water schoon te houden. Daar wordt juridisch
invulling aan gegeven via de zorgplicht. Dit betekent het volgende principe: zoveel
mogelijk water van schoon naar minder schoon laten stromen (ipv andersom).
Toelichting: Zie ook NWP p. 29: Water van schoon naar minder schoon laten stromen
(ipv andersom met gebiedsvreemd water!) is van groot belang om de schone infiltratiegebieden (brongebieden) voor de aanvulling van (strategische) grondwatervoorraden
op de hoge zandgronden (van oa de Veluwe) en hoogwaardige natuurgebieden ook op
de lange termijn schoon te houden.

Op basis van uw zienswijze is een extra zin opgenomen over wateraanvoer en
waterkwaliteit. Daarmee wordt sterker gewezen op het belang om de (grond)
waterkwaliteit te beschermen.

Ja

044

58

Pagina 35. Ruimtedruk in beheer en uitvoering
“Het watersysteem kan tegelijk niet alle gevolgen van klimaat en ruimtelijk-economische ontwikkelingen opvangen. Dit vereist ook aanpassing van de ruimtelijke inrichting.
Als in de ruimtelijke inrichting meer aandacht komt voor waterberging en het vasthouden van water, kan een robuust watersysteem ontstaan.”
Link met gevolgbeperking ontbreekt.

De link met gevolgbeperking wordt expliciet gelegd in paragraaf 2.2 van het NWP onder
“ruimtelijke ordening die rekening houdt met water” en “voorkeursvolgorden om
afwenteling te voorkomen”. Het kader over Ruimtedruk in beheer en uitvoering in
paragraaf 2.2 is primair gericht op impact van ruimtedruk op de mogelijkheden om de
beheertaken van RWS goed ten uitvoer te brengen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 238

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

59

Pagina 39 e.v. Hoofdstuk 3 Klimaatadaptatie:
Met de NAS en DPRA is de keuze gemaakt om verdere beleidsontwikkeling neer te
leggen bij decentrale overheden; het rijk draagt waar nodig zorg voor richtlijnen en
handvatten. Wij zijn benieuwd naar de uitvoering en uitkomsten van de evaluatie van
de NAS (nationale adaptatie strategie) en blijven graag op de hoogte of dit zal leiden tot
ontwikkeling van aanvullend beleid op het thema klimaatadaptatie.
Overige vragen:
o Hoe (en wanneer) zal het rijk haar netwerkpartners betrekken in de stappen die zij zet
in het uitvoeren van stresstesten, risicodialogen en uitvoeringsagenda’s?
o Hoe communiceert het rijk over bijv. (lopende/nieuwe) actieprogramma’s en andere
mijlpalen?
Toelichting: Complimenten voor het helder in beeld brengen (figuren in de NWP) van de
samenhang tussen programma’s en beleid op het gebied van klimaatadaptatie
(hoofdstuk 3).

Bedankt voor het compliment. Over de uitkomsten van de evaluatie van de NAS (en ook
andere relevante (beleids)ontwikkelingen voor klimaatadaptatie) zal zeker expliciet
gecommuniceerd worden. Dit doet het Rijk onder andere door middel van brieven aan
en debatten met de Tweede Kamer, het publiceren van beleidsnota’ s, via de nieuwsbrief Klimaatadaptatie en de website www.klimaatadaptatienederland.nl. Het is de
planning om eind 2021 zowel de klimaateffectatlas met de resultaten van de stresstesten als de uitvoeringsagenda klimaatbestendige netwerken te publiceren.
Rijkswaterstaat betrekt omgevingspartners in de externe risicodialogen die in oktober
2021 zijn afgerond.

Nee

044

60

Pagina 39. Hoofdstuk 3 Klimaatadaptatie.
We zijn benieuwd of het Rijk de grote ambities ook ondersteunt met financiële
middelen?
Toelichting: Het programma DPRA is zeer mager toebedeeld met 15 M€ voor zes jaar
voor heel Limburg. Dat is veel te weinig.

In het Bestuursakkoord Klimaatadaptatie zijn financiële afspraken gemaakt. Hierin is
afgesproken dat er voor 600 miljoen euro wordt geïnvesteerd, waarvan 200 miljoen
vanuit het Rijk en 400 miljoen vanuit de medeoverheden komt. De Impulsregeling
klimaatadaptatie komt hier bijvoorbeeld uit voort. Of er aanvullend hierop nog extra
middelen beschikbaar komen is een politieke afweging.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 239

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

61

Pagina 39 (o.a.) Klimaatadaptatie irt integraliteit
p. 18 “Daarom is iedere 6 jaar herijking nodig, zodat de koers van het Deltaprogramma
waar nodig tijdig kan worden bijgesteld om de waterveiligheid, de zoetwatervoorziening en de ruimtelijke inrichting in Nederland ook op de lange termijn duurzaam en
robuust te houden en de (grotere) extremen van het klimaat te kunnen opvangen.”
p. 32 “Combinaties van functies gaan voor enkelvoudige functies.”
p. 39 “Hierbij is het van belang integraal te werken en meekoppelkansen met andere
ruimtelijke ontwikkelingen te benutten en programmering en planning af te stemmen.
Hoe het rijk de uitvoering van deze ambitie aanpakt, staat in dit hoofdstuk beschreven.”
P. 44 “De komende jaren wordt gewerkt aan versterking van de samenhang tussen de 3
thematische plannen van het Deltaprogramma en aan verbinding met andere
ruimtelijke opgaven in de regio.”
p. 48 “Behalve het veranderende klimaat bepalen ook het ruimtegebruik en andere
sociaaleconomische ontwikkelingen de opgave voor klimaatadaptatie. De benodigde
maatregelen beperken zich niet tot het watersysteem, ook in het stedelijk en landelijk
gebied zijn aanpassingen nodig in de ruimtelijke inrichting. Daarom stelt klimaatadaptatie randvoorwaarden aan ruimtelijke inrichting, locatiekeuze en landgebruik en de
wijze van bouwen.”
p. 50 “Voor klimaatadaptatie is het belangrijk om integraal te werken, om meekoppelkansen met andere ruimtelijke ontwikkelingen te benutten en om programmering en
planning af te stemmen.”
Combineren van functies, integraal werken, verbinding met andere ruimtelijke opgaven,
sociaaleconomische ontwikkelingen, maatregelen beperken zich niet tot het watersysteem, etc. etc.
Allemaal hele mooie woorden die hartstikke waar zijn, m.n. voor dit thema, maar het
probleem is dat op dit moment integratie vooral aan de achterkant georganiseerd moet
worden. Daarmee hangt het erg af van de vaardigheden (en bevlogenheid?) van
specifieke mensen die bij het thema betrokken zijn, terwijl je juist zou wensen dat het
instrumentarium dat ontwikkeld wordt (zoals een impulsregeling; al dan niet vanuit het
Deltaprogramma) rond klimaatadaptatie juist die integratie actief stimuleert. Hoe gaat
het Rijk stimuleren dat naar verschillende opgaven in gebieden gekeken wordt om die
vervolgens samen te laten komen, integraal te benaderen? Bijvoorbeeld door middelen
beschikbaar te stellen voor ‘integrale opgaven’ i.p.v. ‘sectorale opgaven’, zoals nu nog
het geval is. Of misschien een ‘plus’ mogelijk maken voor integrale gebiedsontwikkelingsplannen. Als voor ruimtelijke adaptatie binnen de grenzen van de Waterwet moet
worden gebleven, gaan we ‘klimaatbestendig en waterrobuust’ niet kunnen waarmaken. Dit wordt op zich wel beoogd (blijkt uit al die passages) maar dat vergt nog een
verdiepende beschouwing en nadere uitwerking van strategisch instrumentarium van
het Rijk.

Het signaal wat u afgeeft wordt herkend. Het gebiedsgericht en integraal werken
ondersteunt de Rijksoverheid op verschillende manieren. Ten eerste door dit aan de
voorkant te signaleren en actief te agenderen. Ten tweede gebeurt de uitvoering hiervan
in vele trajecten waar het rijk ook (intensief) in deelneemt, via de NOVI-gebieden, het
programma Integraal Riviermanagement (IRM), via de gebiedsgerichte deelprogramma’s van het Deltaprogramma, de Gebiedsagenda’ s Grote Wateren, in verstedelijkingsstrategieën zoals bijvoorbeeld de Regio Zwolle of de Metropoolregio Amsterdam. De
manier waarop er invulling gegeven wordt aan gebiedsgericht en integraal werken is op
basis hiervan nog nader toegelicht in de tekst van het NWP. Op dit moment gebeurt
deze integratie op de inhoud en door samenwerkings- en financieringsafspraken te
maken per sector, organisatie en gebied.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 240

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

62

Pagina 42: Overstromingen “Een goede samenwerking tussen de 3 betrokken partijen
bij meerlaagsveiligheid (rijk, provincies en waterschappen) is belangrijk om Nederland
optimaal te beschermen. Overheden versterken elkaar zo voor een beter overstromingsrisicobeheer. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) gaat samen
met de deltacommissaris kijken hoe meerlaagsveiligheid beter kan worden toegepast.”
In 2009 is meerlaagsveiligheid als benadering geïntroduceerd in het NWP. In de praktijk
komt het nog nauwelijks van de grond. De aankondiging om na 11 jaar dan een
onderzoek te starten hoe meerlaagsveiligheid beter toe te passen is dan echt een
zwaktebod. Die analyse is al lang gemaakt. o.a. door de Werkgroep gevolgbeperking die
ook wordt genoemd. Belangrijkste is: helderheid over governance, afwegingskader
(diverse regio’s werken hier al aan) en een integrale benadering. Ook dit NWP steekt
gevolgbeperking overstromingen nog steeds veel te sectoraal in en verwijst per laag
naar andere aanpakken/programma’s.
Toelichting: Meerlaagsveiligheid (MLV) komt onvoldoende van de grond. Je verwacht
dat het NWP daar dan meer richting aan geeft, bijv. mbt de governance. MLV is in het
NWP juist erg sectoraal ingestoken, integrale blik ontbreekt. Gevolgbeperking ontbreekt
bij de afwegingsprincipes voor inrichting en gebruik fysieke leefomgeving. MLV doel bij
waterveiligheidsbeleid ontbreekt.

Uw inbreng wordt ter kennisgeving aangenomen. In het hoofdstuk klimaatadaptatie en
het hoofdstuk waterveiligheid (zie figuur 12) in het NWP wordt aandacht besteed aan
het principe van meerlaagsveiligheid. Voor een robuuste veiligheid van ons land moeten
alle drie de ‘lagen’ op orde zijn. Dit geldt dus voor beschermen, gevolgen beperken en
crisisbeheersing. Hier ligt een verantwoordelijkheid voor alle partijen die hierbij
betrokken zijn, zoals ook in de tekst van het NWP wordt aangegeven.

Nee

044

63

Pagina 45, Figuur 9. Samenhang NAS, Deltaprogramma en DPRA:
Mooi schema, maar hoe is de samenhang georganiseerd en geborgd?

De samenhang tussen de NAS en DPRA is sterk verstevigd en er wordt toegewerkt naar
de integratie van beide programma’s.

Nee

044

64

Pagina 47, Figuur 10. Herijkte Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie:
Hier verwacht je een link naar de specifieke v&k functies in de watersector.

Deze infographic komt uit het Deltaprogramma, en wordt daarom niet aangepast.

Nee

044

65

Pagina 48, Klimaatadaptatie:
In ruimte en in tijd moeten tekorten van het ene moment worden gekoppeld aan
overschotten van het andere moment. Naast seizoensberging zal ook piekberging van
water noodzakelijk zijn om extreme weersomstandigheden in ruimte en in tijd op te
vangen.

Uw reactie wordt onderschreven en is verwerkt in het NWP.

Ja

044

66

Pagina 48-50, Ruimtelijke maatregelen:
Relevant om in de tekst aandacht te hebben voor het feit dat het gaat om een
klimaatrobuust stroomgebied. Dit vraagt van partijen om over de fysieke grenzen van
de eigen (beheer)zeggenschap heen te kijken.
Toelichting: Hier een oproep doen om over de fysieke grenzen van de eigen zeggenschap heen kijken onderstreept de wenselijkheid van het voornemen tot een watersysteemanalyse om middellange termijn ontwikkelingen op te baseren (blz 27).

Uw reactie wordt onderschreven en is verwerkt in het NWP.

Ja

044

67

Pagina 49, Figuur 11. Nationale vitale en kwetsbare functies: Mooi overzicht, maar vrij
willekeurige voorbeelden en zeker niet compleet.
Toelichting: Dit zou een mooie plek zijn om de specifieke vitale en kwetsbare functies in
de watersector uit te lichten. Anders wordt het een herhaling van NAS en DPRA.

Alle specifieke V&K functies die met water te maken hebben staan op de infographic
afgebeeld.

Nee

044

68

Pagina 50: Ruimtelijke maatregelen “Voor klimaatadaptatie is het belangrijk om
integraal te werken, om meekoppelkansen met andere ruimtelijke ontwikkelingen te
benutten en om programmering en planning af te stemmen. Er spelen immers vele
transities die aanpassingen vragen in de fysieke leefomgeving, zoals op het gebied van
energie, woningbouw, landbouw en natuur. Er zijn veel mogelijkheden om aanpak en
maatregelen uit de verschillende transities te combineren.”
Wel heel algemeen. Welke sturing geven we hieraan vanuit het watersysteem als
leidend principe? Hoe verhoudt dit zich tot de ambities vanuit het (hoofd)watersysteem.

Hoe hier precies invulling aan wordt gegeven zal per sector en gebied verder uitgewerkt
worden. In 2022 wordt gestart met een aanvullende beleidsuitwerking van de
randvoorwaarden die het watersysteem nu en vanwege klimaatverandering en
zeespiegelstijging in de toekomst stelt, maar het NWP omvat deze uitwerking niet. Wel
is duidelijk dat waterveiligheid hierbij altijd prioriteit nummer één is, en ook dat de
andere functies van het hoofdwatersysteem en hoofdvaarwegennet bovenaan staan.
Zie ook het onderscheid in de verschillende functies van het beheer en de uitvoering
door Rijkswaterstaat in hoofdstuk 10 van het NWP.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 241

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

69

Pagina 50, Nationale vitale en kwetsbare functies
Alle relevante V&K functies zijn benoemd.
“Het rijk heeft extra aandacht voor vitale en kwetsbare functies die van nationaal belang
zijn.”
Koppeling met V&K functies watersysteem ontbreekt.

Nee

044

70

Pagina 50, Klimaatbestendige infrastructuur.
Het zou in het NWP ook moeten gaan over een klimaatbestendig watersysteem, in feite
geldt klimaatbestendigheid voor de gehele leefomgeving.

Het NWP gaat ook over een klimaatbestendig watersysteem. Deze paragraaf gaat
echter specifiek in op het klimaatbestendig maken van infrastructuur.

Nee

044

71

Pagina 50, Actieprogramma’s klimaatbestendige woningbouw, natuur en landbouw.
Vanuit de NAS worden verschillende actieprogramma’s ontwikkeld: Het
Actieprogramma klimaatadaptatie gebouwde omgeving, zie hoofdstuk Water en
leefomgeving, Verstedelijking. De Actielijnen klimaatadaptatie natuur, zie hoofdstuk
Water en leefomgeving, Natuur. Het Actieprogramma klimaatadaptatie landbouw, zie
hoofdstuk Water en leefomgeving, Landbouw.
Wat is de insteek vanuit het NWP/watersysteem hierin?

Dat wordt in de verschillende specifieke actieprogramma’s benoemd.

Nee

044

72

Pagina 51, Mijlpalen voor de periode 2022-2027.
Welke richting/ambities geeft NWP hierin mee?

Het NWP geeft richting door deze mijlpalen te identificeren en agenderen.

Nee

044

73

Pagina 53, Hoofdstuk 4. Waterveiligheid.
Op een aantal plekken in dit hoofdstuk worden de taken van de waterschappen en van
Rijkswaterstaat in het beheer van de waterveiligheidswerken be­noemd. Wij missen
hierbij het vraagstuk van de schaardijken en oeverero­sie. Ons inziens is het benoemen
van dit vraagstuk in hoofdstuk 4, over wa­terveiligheid, op zijn plaats. Erosie van de
oever en rivierbodem in de nabijheid van een waterkering kan een direct waterveiligheidsrisico opleveren, waarvoor de beheerverantwoordelijkheden lang niet altijd
duidelijk zijn. Wij zouden graag zien dat het Rijk hierover in de planperiode nadere
afspraken maakt met de waterschappen.

De verantwoordelijkheidsverdeling is duidelijk: 1) wanneer de erosie optreedt als gevolg
van een nieuw of eerder (max. 15 jaar geleden) door RWS uitgevoerd (KRW-)project,
dan is RWS verantwoordelijk voor de herstelwerkzaamheden. 2) In gevallen waar er
geen sprake is (geweest) van een project, maar van natuurlijke erosie of erosie als
gevolg van scheepvaart, dan zijn profielen in de leggers van waterschap en
Rijkswaterstaat leidend bij het bepalen wie verantwoordelijkheid heeft voor de uit te
voeren herstelwerkzaamheden. De beheerders monitoren de toestand van de oever
hiervoor periodiek. Dit is beschreven in een gezamenlijke notitie opgesteld door een
ambtelijke werkgroep van waterschappen en RWS. Er is daarom geen noodzaak om
nadere afspraken te maken.

Nee

044

74

Pagina 54, Kaart 4. Beleidsopgaven waterveiligheid
Regionale keringen in beheer van RWS ontbreken op de kaart.

Het gaat in dit hoofdstuk over het beschermen tegen overstroming door het beheren,
onderhouden en versterken van primaire keringen. Regionale keringen worden kort
benoemd omdat het Rijk een verantwoordelijkheid heeft, echter gaat het om een heel
beperkt aantal kilometers regionale keringen. Daarom staan de regionale keringen in
beheer RWS niet op de kaart in dit hoofdstuk. Ze staan wel op de kaart in deel B van het
NWP, hoofdstuk ‘Waterveiligheid’.

Nee

044

75

Pagina 55, Doelen waterveiligheidsbeleid.
Doel voor meerlaagsveiligheid ontbreekt.

Via de meerlaagsveiligheidbenadering wordt het ‘Waarborgen van de waterveiligheid
en de klimaatbestendigheid’ vorm gegeven. Elke laag heeft zijn eigen doelstelling, zoals
wordt beschreven in de hoofdstukken 3, 4 en 17.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 242

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

76

Pagina 56, Meerlaagsveiligheid. Zie eerdere opmerking op p. 42. De verwachting (en
ook de behoefte die is uitgesproken op regionale bijeenkomsten van het NWP) is dat
het NWP veel meer richting aangeeft tav MLV en de governance daarvan.
De insteek is nu heel sectoraal, integrale benadering van de 3 lagen ontbreekt. Laag 2
komt onvoldoende uit de verf in hoofdstuk klimaatadaptatie.
Het is ook wenselijk hier een verwijzing op te nemen naar de NOVI beleidskeuze:
klimaatbestendig en waterrobuust.
Toelichting: De NOVI beleidskeuze ‘klimaatbestendig en waterrobuust’: “Nederland is in
2050 klimaatbestendig en waterrobuust. Bij (her)ontwikkelingen wordt voorkomen dat
het risico op schade en slachtoffers door overstromingen of extreem weer toeneemt,
voor zover dat redelijkerwijs haalbaar is. We behouden en reserveren voldoende ruimte
voor toekomstige waterveiligheidsmaatregelen.”

Zie voor beantwoording over meerlaagsveiligheid deelzienswijze 044-62. Wat betreft
de verwijzing naar de NOVI beleidskeuze: deze doelstelling is juist hèt uitgangspunt voor
klimaatadaptatie. Vandaar dat het ook centraal staat als beleidsambitie in het
hoofdstuk klimaatadaptatie. Het NWP is een uitwerking van de NOVI op het gebied van
water, wat betekent dat de beleidsdoelen uit de NOVI uitgangspunt zijn. Dit wordt in
hoofdstuk 1 van het NWP ook duidelijk beschreven.

Nee

044

77

Pagina 57, Implementatie waterveiligheidsbeleid.
Hier meer aandacht voor nieuwe ontwikkelingen en doorvertaling naar beleid.
Toelichting: Zie Unie Stuurgroep Visie Waterveiligheid. Daar worden drie lijnen
uitgewerkt:
1. Systeembenadering (veiligheid is meer dan keringen)
2. Verbinden van veiligheidsopgaven met andere opgaven
3. Meerlaagsveiligheid

In het NWP wordt het staande beleid van en de doelstellingen voor waterveiligheid
beschreven. In de periode van het NWP 2022-2027 kunnen er ontwikkelingen
plaatsvinden die mogelijk aanleiding zijn voor doorvertaling naar beleid. Dit kan dan in
het volgende NWP zijn beslag krijgen.

Nee

044

78

Pagina 58, Roadmap waterveiligheid.
Regionale keringen in beheer RWS ontbreken.

Zie beantwoording deelzienswijze 044-74.

Nee

044

79

Pagina 59, Integrale uitvoering.
Op pagina 59 wordt de integrale aanpak van hoogwaterveiligheidsmaatregelen
beschreven. Wij missen hier de koppeling naar het programma Integraal
Riviermanagement (dat in H21 wel verder wordt beschreven).

In hoofdstuk 4 Waterveiligheid onder het deel ‘Waterveiligheidsbeleid Rivieren’ wordt
het programma Integraal Riviermanagement benoemd.

Nee

044

80

Pagina 60, Kennisprogramma Zeespiegelstijging
Het ligt voor de hand hier duidelijker een link te leggen met de grote ruimtelijke
transitieopgaven, zoals ook in de samenvatting en bij de ambities is weergegeven.

Het verband met ruimtelijke ontwikkelingen, waaronder een aantal transities, is een
belangrijk onderdeel van het kennisprogramma en is inderdaad nu impliciet opgenomen in de tekst. Hier zal een duidelijkere koppeling voor opgenomen worden in de
tekst.

Ja

044

81

Pagina 61, Afspraken afvoerverdeling.
Het is vanuit meerdere aanleidingen urgent om verder onderzoek te doen naar de lange
termijn afvoerverdeling bij hoog én laag water. Wij dringen erop aan om hier in de
komende planperiode actief mee aan de slag te gaan en dit nadere onderzoek op te
nemen in het maatregelenprogramma voor de periode 2022-2027.
Toelichting: In IRM is al geconcludeerd dat door de rivierbederosie de afvoerverdeling
bij laag water scheefgetrokken wordt. En is het ook de vraag of in het licht van de
risicobenadering het ontzien van de Lek nog houdbaar is. Daarnaast zijn we nog in
afwachting van het advies van het ENW hierover wat naar verwachting binnenkort
gereed is.
Het in 2019 uitgevoerde onderzoek naar de afvoerverdeling bij hoog water, biedt een
eerste beeld van mogelijkheden maar heeft nog veel open einden en behoeft vervolg.

Het Expertise Netwerk Waterveiligheid (ENW) heeft desgevraagd advies uitgebracht aan
IenW over de huidige beleidsafspraken over de afvoerverdeling over de Rijntakken bij
hoogwater (‘Lek ontzien’) en de toekomst hiervan. Op het moment van schrijven
beraadt IenW zich nog op de reactie op dit advies.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 243

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

82

Pagina 61, Ontwikkelingen Maasvallei
“Daarnaast komt er een integrale ruimtelijke visie op de Maasvallei. Deze biedt ruimte
aan bewo- ners en bedrijven en gaat groot- schalige ver-dere verdichting te- gen. Voor
deze visie wordt aan- gesloten bij het pro-gramma IRM.”
Juist omdat in de uitwerking van deze visie wordt aangesloten bij IRM is het niet nodig
deze visie apart te benoemen. Mogelijk gaat deze op in de visies die binnen IRM worden
ontwikkeld ipv een separate ruimtelijke visie. Ook is niet duidelijk vanuit welk
Rijksbelang deze visie moet worden opgesteld. Niet vanuit hoogwaterveiligheid, dus
heeft deze in principe geen plaats in dit hoofdstuk.

Zolang de ontwikkeling van de integrale ruimtelijke visie op de Maasvallei, zoals
afgesproken binnen de Stuurgroep Deltaprogramma Maas, nog niet is uitgewerkt
binnen IRM staat deze afspraak op zichzelf. Vanwege de samenhang van deze afspraak
met de beleidsuitwerking voor het laten vervallen van de status rivierbed achter
primaire keringen in de Maasvallei, is deze opgenomen in het hoofdstuk
Waterveiligheid.

Nee

044

83

Pagina 65, Mijlpalen voor de periode 2022-2027
Regionale keringen (in beheer van RWS) ontbreken hierin.

Zie beantwoording deelzienswijze 044-74.

Nee

044

84

Pagina 65, Verantwoordelijkheden Rijk:
We missen hier de verantwoordelijkheden van het Rijk in internationaal verband: ROR,
ICBR, bilaterale overleggen.

De beschreven verantwoordelijkheden omvatten de wettelijke verantwoordelijkheid van de minister voor de bescherming tegen overstroming.

Nee

044

85

Pagina 67, Hoofdstuk 5 Zoetwaterverdeling en droogte:
Van belang is dat we toewerken naar een strategische aanpak van de grondwatervoorraden nu als gevolg van toe­nemende droogte de waterbeschikbaar­heid steeds verder
onder druk komt te staan. In de NRD wordt ook genoemd om hierin te komen tot
tussendoelen op weg naar 2050.

In 2021 heeft de minister van IenW de Studiegroep Grondwater ingesteld. Deze
studiegroep heeft als opdracht gekregen om in kaart te brengen welke opgaven er
liggen, te inventariseren welke inzet wordt gepleegd, te analyseren wat nodig is om te
komen tot duurzame instandhouding van grondwatervoorraden en aanbevelingen te
doen voor verbetering. De studiegroep zal ook de lange termijn ontwikkelingen rondom
duurzame energie en bescherming van onze grondwatervoorraden in beschouwing
nemen. Na de zomer van 2022 zullen zij aan de Stuurgroep Water het eindresultaat
presenteren.

Nee

044

86

Pagina 68, Kader ‘In het kort’
“Het herstel van de grondwaterstan-den heeft specifiek tot doel om het (ondiepe)
grondwaterpeil te verhogen.”
Het doel is anders dan hier geformuleerd. Het gaat om het creëren van een grotere
(grond)watervoorraad in perioden van neerslagoverschot ten behoeve van drogere
perioden.

Het NWP is conform uw inbreng aangepast.

Ja

044

87

Pagina 69, Kaart 5
Icoon: aanvullen grondwater
Voorstel: aanvullen grondwater met gebiedseigen water.
Toelichting: Op de hoge zandgronden zoals de Veluwe moet regenwater op de juiste
plekken zoveel en zolang mogelijk worden vastgehouden, infiltratiecapaciteit drastisch
worden vergroot, verdamping worden verlaagd en mag er geen toename zijn van
grondwaterwinning.

De plekken op de kaart waar dit icoon is geplaatst (de hoge zandgronden), zijn juist de
gebieden waar (zo goed als) geen externe toevoer van water mogelijk is. Het aanvullen
van water zal in deze gebieden dus altijd met gebiedseigen water moeten gebeuren. De
toevoeging is daarom niet nodig.

Nee

044

88

Pagina 71: “De uitzakkende grondwaterstand leidde tot droogval van waterlopen en
extreem lage grondwaterstanden (zie alinea Klimaatbestendig grondwaterbeheer).”
En daarmee tot (onomkeerbare) schade aan natuur, aanzienlijke opbrengstderving in de
landbouw, verlies van landschappelijke en cultuurhistorische waarden / erfgoedwaarden, verzakking van woningen (o.a. langs de grote rivieren) en gezondheidsrisico’s als
gevolg van een slechte waterkwaliteit in m.n. stedelijk gebied (blauwalg, botulisme).

In de alinea is al opgenomen dat ‘niet alle schade’ (door uitzakkende grondwaterstanden en droogval van waterlopen) te voorkomen was. Verder wordt in de alinea
Klimaatbestendig grondwaterbeheer, waar via een link naar verwezen wordt, ook nog
aangegeven dat het uitzakken van de grondwaterstand nadelige gevolgen heeft gehad
voor landbouw en natuur.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 244

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

89

Pagina 71, “Ook dit project heeft in fase 1 van het Deltaplan Zoetwater al effect ge-had.
Zo is hier het project Klimaatbestendige zoetwatervoorziening hoofdwatersysteem uit
voortgekomen (zie alinea verderop). In fase 2 van het Deltaprogramma Zoetwater
wordt dit project verder uitgewerkt.”
Voorstel is om deze zinnen te wijzigen in: ‘Slim Watermanagement heeft de komende
jaren door onder meer het delen van real time meetdata en sturingsinformatie een
belangrijke rol in implementatie van de klimaatbestendige zoetwatervoorziening
hoofdwatersysteem (zie alinea verderop).’
Toelichting: Dit is feitelijk onjuist, Klimaatbestendige zoetwatervoorziening komt niet
voor uit het ‘project’ Slim Watermanagement, maar heeft een ander ‘ontstaan. Wel
wordt het programma SWM benut voor verdere uitwerking en implementatie, en dat
valt specifieker te maken.

Het programma Slim Watermanagement wordt inderdaad benut voor verdere
uitwerking en implementatie van de Klimaatbestendige Zoetwatervoorziening
Hoofdwatersysteem (KZH). Dit wordt bij de paragraaf over de KZH ook toegelicht.

Nee

044

90

Pagina 72, “De uitkomsten van deze processen zijn vastgelegd in de plannen van de
regionale overheden, zoals de waterbeheerplannen van de betreffende waterschappen.”: Waterschappen maken geen beheerplannen meer. Waterschappen stellen een
Waterbeheerprogramma op.

Het NWP is conform uw inbreng aangepast.

Ja

044

91

Pagina 72, “Deze strategie voorkomt grote ingrepen in het hoofdwatersysteem en kan
toch de toenemende kans op verzilting in het benedenrivierengebied en de kans op
watertekorten in het IJsselmeer grotendeels oplossen. Bij (dreigende) watertekorten
wordt voortaan de vaste waterverdeling losgelaten. Hiermee wordt gerichter gezorgd
dat delen van het benedenrivierengebied waaruit zoetwater gebruikt wordt en andere
zoetwaterbuffers als het IJsselmeer, Brielse Meer en het Hollandsch Diep/Haringvliet,
zoet blijven.”
Wijzigingsvoorstel:…. Bij (dreigende) watertekorten wordt voortaan de vaste waterverdeling losgelaten. Hiermee wordt gerichter gezorgd dat delen van het benedenrivierengebied waaruit zoetwater gebruikt wordt en andere zoetwaterbuffers als het IJsselmeer,
Brielse Meer en het Hollandsch Diep/Haringvliet, zoet blijven. Delen van het benedenrivierengebied kunnen juist sterker of eerder verzilten. Indien nodig worden daarvoor
mitigerende maatregelen genomen.
Toelichting: Deze alinea schetst enkel de voordelen van de strategie, en niet de risico’s.

Dit is een terecht punt waar in de verdere uitwerking van de KZH voldoende aandacht
voor moet zijn. Het sturen op de consequenties inclusief eventuele mitigerende
maatregelen is onderdeel van de getrapte besluitvorming met voldoende ruimte voor
bijsturing. Dit is in het NWP nu beter geadresseerd.

Ja

044

92

Pagina 72, Klimaatbestendige zoetwatervoorziening hoofdwatersysteem
Zie beantwoording deelzienswijze 044-91.
Tekstvoorstel: De klimaatbestendige zoetwatervoorziening wordt de komende jaren
verder uitgewerkt met lerend implementeren en een getrapte besluitvorming met
voldoende ruimte tot bijsturing. Onderzocht wordt onder andere of Amsterdam­
Rijnkanaalroute technisch haalbaar is, hoe afname van de waterbeschikbaarheid in
delen van de Rijn-Maasmonding voorkomen kan worden, of de waterkwaliteit geen
probleem is en wat de neveneffecten zijn voor de scheepvaart.
Toelichting: We zijn blij dat in het Nationaal Waterprogramma helder benoemd staat dat
de strategie klimaatbestendige zoetwatervoorziening hoofdwatersysteem met lerend
implementeren en getrapte besluitvorming plaatsvindt. Naast positieve effecten brengt
implementatie van de strategie immers ook een aantal risico’s met zich mee. Een aantal
hiervan worden al benoemd in het NWP. We verzoeken om ook de problematiek van
extra verzilting in de Rijn-Maas-monding (waaronder de Nieuwe Maas waaraan een
inlaat van Delfland en diverse sluizen liggen) expliciet te benoemen. In het kader van
het ‘lerend implementeren’ dient dit knelpunt verder te worden uitgewerkt en
gecompenseerd te worden.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 245

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

93

Pagina 72, Sterkere verbinding zoetwater en ruimtelijke adaptatie.
Gemiste kans om hier geen link te leggen met de ruimtelijke transitieopgaven, zoals bij
de NWP ambities is gesteld.

De ruimtelijke transitieopgaven maken onderdeel uit van de in de tekst opgenomen
samenhang tussen dialogen over waterbeschikbaarheid, de stresstesten en risico
dialogen voor ruimtelijke adaptatie.

Nee

044

94

Pagina 73, Figuur 15 behoeft meer toelichting. Twentekanalen worden neergezet als
waterbuffer in perioden van droogte. Echter, bij droogte wordt water uit de IJssel de
Twentekanalen ingepompt om delen van Twente en Zuidoost Drenthe van water te
voorzien. Het zijn aanvoerroutes in geval van droogte.
Toelichting: De complexiteit van een klimaatbestendige zoetwatervoorziening via het
hoofdwatersysteem wordt met deze figuur niet tot uiting gebracht. Daarmee ontstaat
een potentiële mismatch tussen NWP en regionale watervisies en
waterbeheerprogramma’s.

Correct dat het niet gaat om een zoetwaterbuffer waarin een voorraad aan water
bewaard kan worden en dat het in die zin een aanvoerroute in geval van droogte is. Dit
geldt ook voor de Nederrijn en Midden-Limburgse en Noord-Brabantse kanalen. Het
NWP is hierop aangepast.

Ja

044

95

Pagina 73, Figuur 15 behoeft meer toelichting. Twentekanalen worden neergezet als
waterbuffer in perioden van droogte. Echter, bij droogte wordt water uit de IJssel de
Twentekanalen ingepompt om delen van Twente en Zuidoost Drenthe van water te
voorzien.
Toelichting: De complexiteit van een klimaatbestendige zoetwatervoorziening via het
hoofdwatersysteem wordt met deze figuur niet tot uiting gebracht. Daarmee ontstaat
een potentiële mismatch tussen NWP en regionale watervisies en
waterbeheerprogramma’s.

Zie beantwoording deelzienswijze 044-94.

Ja

044

96

Pagina 75, Internationaal zoetwaterbeschikbaarheid.
In deze paragraaf wordt het punt gemist dat het rijk bij onze buurlanden aandringt op
grondwateraanvulling. Voor de grondwaterhuishouding in de zandgebieden van
Nederland is het cruciaal dat in België en Duitsland veel grondwater inzijgt en het diepe
grondwater voedt. Wij werken hard aan herstel van de balans in het aanvullen en
benutten van het grondwater, maar zijn voor het diepe grondwater sterk afhankelijk van
onze buurlanden.

Gezien de positieve (regionale) ontwikkelingen op dit vlak, die wij hieronder nader
toelichten, zullen wij op dit moment niet bij de buurlanden aandringen op grondwater
aanvulling. De droogteproblematiek beperkt zich niet alleen tot Nederland, ook in
België en Duitsland kampen ze met droogte. In Vlaanderen wordt daarom bijvoorbeeld
nu ook al sterk ingezet op het stimuleren van infiltratie en het beperken van onttrekkingen, ondersteund door onder ander de Blue Deal. De samenwerking met onze
buurlanden wordt op regionale schaal door onder andere de provincies al gezocht. Zo
loopt er een project van de provincie Limburg, provincie Noord-Brabant, en Vlaanderen
en Noordrijn Westfalen rond grondwaterbeheer in de Roerdalslenk. Men probeert daar
inzicht te krijgen in het (grondwater)systeem en werkt toe naar een gezamenlijk
grondwaterbeheer. Aan de hand van de uitkomsten van dit project kan gekeken worden
of dit soort samenwerkingen op het gebied van grondwaterbeheer ook elders toegepast
kan worden. Daarnaast zijn er diverse internationale overleggen met Duitsland en
België op het gebied van laagwatersituaties in het Rijn- en de Maasstroomgebied
gericht op droogteproblematiek en internationale zoetwaterbeschikbaarheid, zoals de
internationale riviercommissies voor Rijn en Maas. Daarnaast is het ook een onderwerp
in onder andere de Nederlands-Duitse Permanente Grenswaterencommissie en de
bijbehorende subcommissies, Arbeitsgruppe en Steuerungsgruppe Deltarhein en het
Vlaams-Nederland bilateraal droogte-overleg.

Nee

044

97

Pagina 78, Laatste zin van de inleiding.
Hier wordt gerefereerd aan de discussie “functie volgt peil” in de veengebieden. Is dat
niet een discussie die breder gevoerd moet worden?

Het principe ‘functie volgt peil’ moet inderdaad breder worden bezien dan alleen het
veenweidegebied. Het gaat erom dat water- en bodemsysteem weer meer sturend
worden voor de ruimtelijke inrichting en beheer in heel Nederland. De motie Grinwis
heeft de regering ook verzocht om water en wateropgaven een sturend onderdeel te
laten zijn bij ruimtelijkeordenings- en woningbouwvraagstukken en om klimaatadaptieve en waterrobuuste inrichting meer als voorwaarde te stellen. Er is nu een proces
gestart om uitvoering te geven aan deze motie.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 246

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

98

Pagina 80-82, Zware metalen, gewasbeschermingsmiddelen, PAKs, industriële stoffen
Stagnatie in vermindering van normoverschrijdingen, aanvullend Rijksbeleid nodig om
emissies vanuit o.a. verkeer, industrie, bouwmaterialen te verminderen.

Waterbeheerders hebben de monitoring van chemische stoffen de afgelopen jaren sterk
verbeterd, waardoor er voor steeds meer waterlichamen inzicht is in de toestand en
voor welke stoffen er nog een opgave is. Het handelingsperspectief zal op basis van de
Stoffiches verder uitgewerkt worden komende periode.

Nee

044

99

Pagina 83, Nutriënten.
Het terugdringen van de hoeveelheid nutriënten die vanuit landbouwgebied in het
oppervlaktewater terecht komt is noodzakelijk om de KRW-doelen te halen. We zien
onvoldoende terug in de tekst hoe het rijk hiervoor gaat zorgen. Er wordt een link
gelegd met de Nitraatrichtlijn, maar die richtlijn is niet afgestemd op de
KRW-oppervlaktewaterdoelen.

Zie beantwoording deelzienswijze 018-6.

Nee

044

100

Pagina 83, Nutriënten
“Indien nodig zal het rijk de buurlanden aanspreken op hun bijdrage aan een betere
waterkwaliteit.”
Mag actiever geformuleerd: we weten al dat dit nodig is, de grensregio’s laten zich niet
regionaal aanspreken, hier is Rijks inzet voor nodig.

In het kader van de Delta-aanpak waterkwaliteit zijn afspraken gemaakt met de
regionale waterbeheerders hoe er gezamenlijk opgetrokken wordt richting onze
buurlanden. De tekst in het SGBP is als volgt aangescherpt: “Indien nodig zal het rijk de
buurlanden aanspreken op hun bijdrage aan een betere waterkwaliteit”

Ja

044

101

Pagina 85, Samenwerking
Ik mis hier hoe het Rijk zich de samenwerking met andere partners voorstelt. Ze gaat
vooral in op haar eigen beleidsdoelen. Wellicht staat het ergens anders….?

Rijk en regio werken samen aan het verbeteren van de waterkwaliteit. Ook de komende
KRW-planperiode is nauwe samenwerking van groot belang. In paragraaf 7.3 van het
SGBP wordt ingegaan op de samenwerking nationaal en internationaal. In de
Beleidsnota Drinkwater 2021-2026 is gesteld dat het Rijk inzichtelijk gaat maken hoe
de aanpak van diverse verontreinigingen op verschillende ambtelijke en bestuurlijke
tafels is belegd en wat het effect is van de maatregelen voor de drinkwatervoorziening.
Het Rijk monitort samen met medeoverheden en de drinkwatersector, mede op basis
van bestaande analyses, periodiek de staat van de drinkwaterbronnen en de voortgang
van maatregelen.

Nee

044

102

Pagina 87, Opkomende stoffen. “Er komt een structurele werkwijze om opkomende
stoffen te identificeren, te monitoren en waar nodig te normeren. Deze werkwijze wordt
bij uitvoerende partijen ingebed. Onderdeel van deze werkwijze is een kader voor de
beoordeling van lozingen in 2022.”
Bij de rol van het rijk hoort ons inziens ook het sturen op toelating en gebruik van de
opkomende stoffen. Dus niet alleen identificeren, monitoren en normeren, maar ook
sturen op het voorkomen dat opkomende stoffen tot vervuiling van het water leiden.
Pakt het rijk die rol op?

Zie beantwoording deelzienswijze 018-7.

Ja

044

103

Pagina 87, Verantwoordelijkheden Rijk.
Hier mist de Rijksverantwoordelijkheid voor de nutriëntenproblematiek: regionale
partners kunnen met de agrarische sector samen een rol spelen in de verdere uitwerking
van de opgave, maar de verantwoordelijkheid ligt bij LNV en de sector. Welke middelen,
maatregelen en aanpassing van regelgeving vanuit LNV vindt er komende periode
plaats?

In het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn worden de maatregelen opgenomen die de
landbouwsector komende periode (2022-2025) moet gaan nemen om bij te dragen aan
de doelen voor de waterkwaliteit. De minister van LNV, mede namens de bewindslieden
van IenW, heeft eind 2021 het actieprogramma aan de Europese Commissie aangeboden. Het actieprogramma bevat maatregelen om de nutriëntenemissies van de
landbouw naar grond- en oppervlaktewater waar nodig terug te dringen, grotendeels
op grond van regelgeving. Voor meer informatie over de voorgenomen middelen,
maatregelen en aanpassing van regelgeving, wordt u verwezen naar het 7e
Actieprogramma Nitraatrichtlijn.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 247

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

104

Pagina 88, Drinkwater.
Voorstel: Door klimaatverandering neemt ook de vraag naar drinkwater toe. De winning
van grondwater staat onder druk. Naast besparen van het gebruik van drinkwater is het
ook van urgent belang substantieel te investeren in de productie van drinkwater uit
oppervlaktewater.
Toelichting: In het PBL-rapport ‘Grote opgaven in een beperkte ruimte’ wordt om
fundamentele systeemveranderingen gevraagd. PBL spreekt in haar recente rapport van
besparen-vast-houden-scheiden-afvoeren-accepteren. Het vasthouden van water
betekent ook meer oppervlaktewater. Dit oppervlaktewater kan gebruikt worden als
bron voor drinkwaterproductie.

Zie beantwoording deelzienswijzen 044-106 en 044-108.

Nee

044

105

Pagina 83, 109, 7e Nitraatactieprogramma
‘…in de praktijk bewezen effectieve maatregelen…’ (p.83)
Het is al bekend dat de maatregelen die tot nu toe in de nitraatactieprogramma’s zijn
opgenomen, niet afdoende zijn om de KRW doelen te behalen. Zie voorgaande punt:
Rijk grotere verantwoordelijkheid invullen en concreet maken.

Naast de genoemde PlanMER voor het NWP is er is een ex-ante analyse uitgevoerd voor
de Ontwerp-Stroomgebiedbeheerplannen 2022-2027. De ex-ante analyse heeft als
doel de huidige toestand van de waterkwaliteit en het verwachte doelbereik in 2027 in
beeld te brengen, op basis van de meest recente informatie en plannen. De ex-ante
analyse laat zien dat de waterkwaliteit verder verbetert, maar dat er in delen van het
land nog een opgave is om tijdig aan de eisen van de KRW te voldoen. Voorafgaand aan
het Wetgevingsoverleg Water van 22 november 2021 is de Tweede Kamer geïnformeerd
over de resultaten en aanvullende stappen. Tevens zijn hierin de juridische risico’s
beschreven van het niet tijdig halen van de doelen van de KRW.

Nee

044

106

Pagina 88, Drinkwater
Beschermingsbeleid gericht op: ‘’Bescherming binnen de 25 jaarszone’’ wordt
gewijzigd in ‘’Bescherming om te blijven’’. Dit vanuit de verwachting dat het drinkwaterverbruik gaat toenemen en verplaatsing van bronnen niet aan de orde zal zijn. Deze
conclusie betekent echter ook iets voor de waterkwantiteitsaspecten rond waterwinputten. Daar is in deze paragraaf geen aandacht voor, terwijl de eerste zin onder
Drinkwater schoon, gezond en genoeg als ambitie noemt. Dus ook het kwantiteitsaspect benoemt.
Toelichting: Genoeg drinkwater is een zorg die regionaal de bestuurlijke agenda’s de
laatste zomers domineerde. Nu in het NWP daar weinig aandacht voor hebben brengt
het risico met zich mee dat het onderwerp wegzakt op de agenda. Op basis van de
verwachtingen over het drinkwaterverbruik en de nieuwe klimaatscenario’s is dat
onwenselijk.

Zoals aangegeven in de Beleidsnota Drinkwater 2021 – 2026 is het voor de drinkwatervoorziening van cruciaal belang dat zowel de waterkwaliteit als de beschikbaarheid
geborgd worden. Via het NWP maar ook via trajecten als Aanvullende Strategische
Voorraden (STRONG) en Waterbeschikbaarheid (Deltaprogramma Zoetwater) wordt aan
voldoende bronnen voor drinkwater gewerkt.

Nee

044

107

Pagina 88, Drinkwater: vastleggen van strategische voorraden.
Tekst aanvullen: vastleggen van strategische grondwatervoorraden kan consequenties
hebben voor andere functies.
Toelichting: Belangrijk om te wijzen op de samenhang tussen de verschillende besluiten
in het fysieke domein. (Omgevingswet, integrale benadering)

In de NWP tekst is aangegeven dat aanvullende strategische grondwatervoorraden
worden aangewezen ‘met een bijbehorend beschermingsregime’. Dit impliceert al dat
dit consequenties kan hebben voor andere functies. De provincies verankeren de
benodigde bescherming in de provinciale milieuverordeningen.

Nee

044

108

Pagina 88/89, Drinkwater.
Tekst vooral gericht op implementatie en uitvoeringsafspraken.
Meer aandacht voor nieuwe ontwikkelingen, agenderen en mogelijke nieuwe opgaven.
Toelichting: Genoeg drinkwater is een zorg die regionaal de bestuurlijke agenda’s de
laatste zomers domineerde. Nu is daar in het NWP te weinig aandacht voor. Gezien de
verwachtingen over het drinkwaterverbruik en de nieuwe klimaatscenario’s neemt de
urgentie toe.

Er is aandacht voor nieuwe ontwikkelingen en mogelijk nieuwe opgaven. Er wordt aan
gewerkt in het Deltaprogramma Zoetwater. Daarnaast is een van de acties vanuit de
Beleidsnota Drinkwater 2021 - 2026 dat aan de hand van de nieuwe klimaatscenario’s
die in 2023 gepubliceerd zullen worden een studie zal worden uitgevoerd wat deze
nieuwe kennis betekent voor de drinkwatervoorziening op de lange termijn (doorkijk
2050-2100).

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 248

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

109

Pagina 88, Waterzuivering
“Ondanks deze aanpak komen er nog steeds veel stoffen bij de rioolwaterzuiveringsinstallaties.”
De aangehaalde aanpak komt niet in de voorgaande alinea voor. Waar verwijst ‘deze
aanpak’ naar?

De aanpak verwijst naar divers bronbeleid, zoals EU toelatingsbeleid en REACH,
lozingenbeleid (indirecte lozingen) en ketenaanpakken, zoals die van medicijnresten.

Ja

044

110

Pagina 88, waterzuivering.
Voorstel. Het NWP stimuleert de inzet van Programma’s als kerninstrument van de
Omgevingswet om gezamenlijk afspraken te maken over de gebiedsgerichte doelen,
inrichting, onderhoud en beheer van een duurzaam stedelijk watersysteem.
Toelichting: De Nederlandse gemeenten zijn niet meer verplicht een Gemeentelijk
Rioleringsprogramma op te stellen. Echter het kerninstrument Programma onder het
regime van de Omgevingswet biedt alle mogelijkheden om breder afspraken te maken
over het waterinclusief maken van de stedelijke (her)ontwikkeling.

In de mijlpalen in paragraaf 6.2 van het NWP wordt gesproken over het opstellen van
een integrale visie op waterzuivering voor 2024. De wijze van uitvoering daarvan moet
dan nog nader bepaald worden. Een mogelijk instrument hiervoor kunnen de door u
genoemde programma’s zijn.

Nee

044

111

Pagina 88, Waterzuivering
“Door de rioolwaterzuiveringen op hotspots regelmatig te volgen met biologische
effectmeting en brede screening (bijvoorbeeld 2 keer per jaar), kunnen nieuwe
probleemstoffen vroegtijdig worden geïdentificeerd en aangepakt.”
De hotspots die het rijk noemt zijn andere dan benoemd in het STOWA-rapport
20170-42.
Het regelmatig volgen van hotspots in de brede zin (zoals aangegeven in het NWP,
industriële stoffen, medicijnresten en chemische stoffen in huishoudens) is nieuw en
komt uit de lucht vallen. Dit vraagt om een nadere toelichting van wat het Rijk zich
hierbij voorstelt.
Vragen:
- Wanneer vindt het Rijk dat een rwzi een hotspot is?
- Wat zijn de financiële consequenties van deze maatregel?
- Gaat het Rijk deze effectmetingen en brede screening betalen en (laten) uitvoeren?

In paragraaf 5.4.4 van de Ontwerp-Stroomgebiedbeheerplannen wordt in het kader van
de hotspots verwezen naar het STOWA-rapport 2017-42. Hierin zijn er geen rwzi’s
specifiek benoemd als hotspot; er zijn verschillende maatlatten gegeven die gebruikt
kunnen worden in de afweging om een rwzi wel of niet aan te pakken. Uiteindelijk is het
aan de regionale waterbeheerder. Op dit moment worden rwzi’s op een zeer beperkt
aantal parameters bekeken (zwevend stof, COD, nutriënten).De gedachte voor brede
screenings is ontstaan in de ketenaanpak medicijnresten, maar ook genoemd bij de
aanpak opkomende stoffen (versnellingstafel) en wordt voor een deel uitgewerkt in de
bijdrageregeling zuivering medicijnresten. De uitvoering ervan moet nog nader worden
uitgewerkt, onder meer in overleg met de waterschappen.

Nee

044

112

Pagina 88, Waterzuivering
“Het kabinet wil invulling geven aan de ambitie ….”
Wiens ambitie is het om koploper te zijn, en wat moeten we ons voorstellen bij invulling
geven door het kabinet?
Toelichting: Het komt namelijk niet terug in de actielijstjes van het Rijk in dit NWP.

Het is de ambitie van het kabinet, waaraan invulling wordt gegeven door onder meer
ondersteuning van het versnellingsprogramma medicijnresten uit rwzi-effluent, met
EUR 60 miljoen (voor de full scale demo’s) en EUR 5 miljoen (voor het innovatieprogramma bij de STOWA). Daarnaast zijn en worden verschillende onderzoeksprojecten
uitgevoerd en ondersteund, zoals onderzoek naar de analysemethoden van medicijnresten in rwzi-influent en –effluent, onderzoek naar de beste bemonsteringsmethoden
op de rwzi, en praktische handvatten voor het gebruik van biologische monitoringsmethoden. Zo wordt een programma van ‘lerend implementeren’ uitgevoerd, samen met
de waterschappen.

Nee

044

113

Pagina 89, “Het rijk werkt samen met betrokken partijen aan een integrale visie op
waterzuivering in 2024.”
Eerder wordt gesproken over een visie van de UvW/Waterschappen, met als opleveringsjaar 2023. Wordt hier dezelfde visie bedoeld, of maakt het Rijk zelf ook een visie in
2024?

De genoemde visie is bedoeld breder te zijn dan het product van de Unie van
Waterschappen, en bouwt hierop voort.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 249

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

114

H7 Grondwater. Wat is de relatie tussen de 1-overheidsgedachte conform de
Omgevingswet en de wijze waarop het NWP naar de governance van het grondwatervraagstuk kijkt?
Voorstel. Neem de urgentie voor het daadkrachtig aanpakken (icm passend instrumentarium) van het droogtevraagstuk op in het NWP.
Voorstel. Neem de urgentie voor het daadkrachtig aanpakken (icm passend instrumentarium) van het droogtevraagstuk op in het NWP.
Toelichting: Er is inmiddels veel onderzoek gedaan naar en gesproken over de relatie
waterbeheer-klimaatverandering-grondwater-ruimtelijke economie-natuur op de hoge
zandgronden.

Er is nadrukkelijk aandacht voor het droogtevraagstuk in het hoofdstuk
Zoetwaterverdeling en Droogte, inclusief een maatregelenprogramma. Zoals aangegeven in Hoofdstuk 2 paragraaf ‘Samenwerking is vereist’ is goede samenwerking tussen
Rijk en decentrale overheden noodzakelijk. Dit wel vanuit ieders eigen verantwoordelijkheid. Specifiek voor grondwater is een Studiegroep Grondwater ingesteld, waarin
IenW, LNV, UvW, IPO, VNG, VEWIN, en Staf Deltacommissaris deelnemen.

Nee

044

115

Pagina 91, Grondwater.
De tekst is vaag en algemeen. Aan de andere kant richten wij (waterschap) ons meer op
relevante kaderstelling vanuit provincies.
Zie het recente rapport van de Algemene Rekenkamer, waarin geconstateerd wordt dat
voor een effectievere aanpak van droogte in heel Nederland (en we rekenen hier ook de
verzilting van het grondwater toe), meer samenhang nodig is tussen maatregelen voor
het zoetwatersysteem en voor ruimtelijke adaptatie. Dus ook grondwater is leidend!
Toelichting: Waterschappen en Unie schrijven op dit moment samen een geactualiseerde visie op grondwater. Lijkt ons goed als we daarmee ook de verbinding met het Rijk
zoeken.

Dit is in lijn met de ambitie van het NWP. De hoofdstukken 5 Zoetwaterverdeling en
Droogte en 7 Grondwater gaan hier uitgebreid op in. Er wordt bovendien een ambtelijke
studiegroep Grondwater ingesteld (waar UvW aan deelneemt) om na te gaan waar extra
inzet nodig is, zowel op het gebied van de kwaliteit als kwantiteit van het grondwater.
Voorts voert ook RWS maatregelen uit om verzilting tegen te gaan (zie hoofdstuk 13,
Voldoende Water, Maatregelen tegen verzilting).

Nee

044

116

Pagina 93, Mijlpalen
“In 2027 zijn maatregelen genomen om te voldoen aan de eisen van de grondwaterrichtlijn.”
Dit is wel heel abstract en summier, verwijs dan in ieder geval naar de SGBP’s voor meer
concrete maatregelen.

Er is conform uw voorstel een verwijzing opgenomen in hoofdstuk 7 naar de SGBP’s.

Ja

044

117

Pagina 107, Zoetwaternatuur.
Wij onderschrijven het plan om visserijvrije zones in te stellen op alle locaties waar
vismigratie-ingrepen zijn gepleegd. Dit vergroot de effectiviteit van de vismigratievoorzieningen.
Positief dat de Ministeries van Landbouw, Natuur en Visserij (LNV) en Infrastructuur en
Waterstaat (I&W) hierin nauw samenwerken aan beleid en wetgeving. Wij ondersteunen het voornemen om de positie en verantwoordelijkheid van de waterbeheerder voor
de KRW en de sturing van de visserij op basis van de Visserijwet nadrukkelijker met
elkaar in evenwicht te brengen.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

044

118

Pagina 108 & 150-152, Natuurinclusief werken
Uitvoeren programmatische aanpak grote wateren (PAGW).
Natuurinclusief werken
In deel a, par 9.1 natuur is een streven naar natuurinclusief werken opgenomen, o.a in
de PAGW-opgave. Daarbij is aangegeven dat hiervoor meer onderzoek nodig is. Dit
streven komt in deel b, hfdst 14, niet concreet tot uitdrukking in de beschrijving van de
rol van RWS of bij de maatregelen uitvoeren PAGW.
Toelichting: RWS beperkt zich in hoofdstuk 14 tot wettelijke taken t.a.v. Natuur (Natura
2000, KRW). In de beleidsmatige uitgangspunten zoals die in hfdst 9 zijn beschreven,
wordt de beleidskeuze biodiversiteit te beschermen en verbeteren expliciet benoemd.
Ons inziens gaat die keuze verder dan de wettelijke taken. Bijvoorbeeld natuurinclusief
werken kan als uitgangspunt gehanteerd worden.

In hoofdstuk 14 staat beschreven dat RWS natuurtaken gaat uitvoeren voor natuur
binnen én buiten Natura2000-gebieden. En dat RWS PAGW-maatregelen gaat
uitvoeren. PAGW beoogt meer ecologische waterkwaliteit en natuurkwaliteit te leveren
dan wettelijk is voorgeschreven. De uitvoering van PAGW-maatregelen betreft
planvoorbereidingen van projecten door een uitvoeringsconsortium van RWS-RVOSBB. Voor de planvoorbereidingen wordt nader onderzoek uitgevoerd, vergelijkbaar
met onderzoek voor planvoorbereidingen van HWBP-projecten. Daarnaast agendeert
het uitvoeringsconsortium projectoverstijgende onderzoeken via IenW-LNV in lopende
kennisprogramma’s zoals Kennisprogramma Zeespiegelstijging en beleidsondersteunend onderzoek van de WUR voor LNV.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 250

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

119

Pagina 109, Inspanningen landbouwsector voor de KRW-doelen.
Tekstvoorstel: Aanvullend werken landbouw, provincies en waterschappen via het
Deltaplan Agrarisch Natuurbeheer.

Het Deltaplan Agrarisch Natuurbeheer is niet bekend. Waarschijnlijk bedoelt u het
Deltaplan Agrarisch Waterbeheer. Dit staat reeds in het NWP genoemd.

Nee

044

120

Pagina 110, “In het Deltafonds zijn voor de periode 2020-2027 middelen gereserveerd
om de ambities te realiseren.”
Vraag: welk departement? ZW, RA, IRM?

Het Deltafonds heeft een eigen begroting die zelfstandig onderdeel is van de rijksbegroting. De minister van IenW beheert het fonds. Op de begroting van het ministerie van
IenW staat welk bedrag is gereserveerd voor de verschillende onderdelen (waterveiligheid, ruimtelijke adaptatie en zoetwater).

Nee

044

121

Pagina 111, Klimaatrisico’s verzekeren “Daar waar waterhuishoudkundige maatregelen
niet mogelijk of niet meer kosteneffectief zijn, vormt een verzekering het sluitstuk op
kli-maatadaptieve maatregelen.”
Op dit moment is het niet mogelijk om je te verzekeren tegen wateroverlast vanuit de
waterloop (overstromingen vanuit de beek). In het NWP wordt verwezen naar het
Actieprogramma klimaatadaptatie Landbouw, waarin dit punt wordt onderkend. Hier is
als actie opgenomen dat LNV, LTO en verzekeraars een arrangement verkennen om aan
deze schade tegemoet te komen. Wij dringen er nogmaals op aan om werk te maken
van zo’n arrangement.

Deze oproep sluit aan bij waar op dit moment aan gewerkt wordt. De bond van
verzekeraars heeft hun branche geadviseerd om hier meer voor aan te bieden. Het blijft
echter aan de verzekeraars zelf om af te wegen of zij overstromingsschade opnemen.
Voor het Rijk is het belangrijk dat zo’n arrangement waar het de grote rivieren betreft
aansluit op de Beleidslijn Grote Rivieren, en de toepassing van de Wet tegemoetkoming
schades bij rampen (WTS). Een ander facet is horizontaal water in het regionale
watersysteem dat de regionale waterbeheerders conform de daarvoor geldende
normen beheren. De genoemde verkenning met betrokken partijen heeft betrekking
daarop en zal nog plaatsvinden.

Nee

044

122

Pagina 112-113, 9.3 Bodem en ondergrond.
In deze paragraaf is aandacht voor bodemdaling. In relatie tot de bodemdaling worden
alleen de veengebieden genoemd maar ook kleigebieden zijn onderhevig aan
bodemdaling. Uitgezonderd de emissie van broeikasgassen gelden de negatieve
gevolgen ook voor de kleigebieden. Ook benoemen dat de kleigebieden onderdeel
uitmaken van de bodemdalingsopgave en de urgentie van gebieden duiden.
Toelichting: De kleigebieden zijn eveneens gevoelig voor droogte. Er lijkt nu een
prioritering op de veengebieden te liggen vanwege de CO2 emissie. De gevolgen van
bodemdaling voor de aanwezige infrastructuur en bebouwing zijn nagenoeg hetzelfde.

Het klopt dat bodemdaling ook in kleigebieden kan spelen. Dit is met een aanpassing in
de tekst toegevoegd.

Ja

044

123

Pagina 11, Agrarisch natuurbeheer.
Tekstvoorstel: Dit is onderdeel van de nationale Klimaatadaptatie Strategie, de
Regiodeals, het Gemeenschappelijk landbouwbeleid en het Interbestuurlijk Programma
Vitaal Platteland.

Gemeenschappelijk Landbouwbeleid is conform uw voorstel toegevoegd aan de laatste
zin onder het thema Agrarisch natuurbeheer.

Ja

044

124

Pagina 112, 9.3 Bodem en ondergrond.
Wij missen hier de aandacht voor het herstel van een vitale bodem.
Toelichting: Een gezonde bodem heeft een positief effect op alle aspecten in het NWP.
Het bevordert de klimaatbestendigheid, door water te infiltreren, vast te houden,
zuiveren, etc.

Dank voor de suggestie. Het belang van een gezonde bodem is opgenomen in het NWP.

Ja

044

125

Pagina 113, Samenhang in de aanpak van bodemdaling (veenweide en maaivelddaling).
Duidelijk aangeven dat het hier om veenoxidatie gaat. Dat leidt tot CO2 uitstoot en ook
tot maaivelddaling (hier beter begrip dan bodemdaling). In de tekst dus naast CO2 ook
verbinding maken met de consequenties van maaivelddaling voor het functioneren van
het watersysteem en wat we daaraan doen.
Toelichting: Eén van de aspecten van veenoxidatie is CO2 uitstoot, dit wordt belicht in
de tekst. Voor het watersysteem heeft maaivelddaling echter grote consequenties
(vernatting, problemen bij functiebediening en mogelijk aanzienlijke investeringen in de
infrastructuur of aanpassing van functies).

De tekst in het NWP is volgens uw suggestie verduidelijkt.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 251

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

126

Pagina 114, Landschapsbeleid.
Voorstel: Geef vanuit de NWP expliciet de opdracht mee aan Gebiedsagenda’s en
Omgevingsagenda’s om een bijdrage te leveren aan de transitie van het watersysteem
(bijvoorbeeld door kanalen a la Ruimte voor de Rivier) via een transformatie van het
landschap.
Toelichting: Het NWP heeft ook een agenderend karakter. De 6500 km aan kanalen en
330.000 km sloten in NL hebben een enorm potentieel om water vast te houden en
schoon te houden (watertransitie) en tegelijkertijd een impuls te geven aan de kwaliteit
van het landschap. Veel van deze kanalen (circa 50%) zijn niet meer bevaarbaar maar
staan wel rechtstreeks in verbinding met hoofdwatersysteem om snel en veel water af
te voeren.

De Omgevingsagenda’s nemen bestaande visies (NOVI en programma’s) als uitgangspunt. Het watersysteem en landschap zitten hierin. De Omgevingsagenda’s voeren het
gesprek op landsdelig niveau. Er wordt ingezoomd op bepaalde gebieden die complex
zijn. Voor die gebieden kunnen nadere afspraken worden gemaakt met partijen aan
tafel (o.a. waterschappen). Beleid vanuit de NOVI is dat meervoudig ruimtegebruik gaat
vóór enkelvoudig ruimtegebruik. Daarbij moeten nieuwe ontwikkelingen bijdragen aan
het behoud en de verbetering van landschappelijke kwaliteiten.

Nee

044

127

Pagina 116, Derde alinea: “Met het oog op de grote vraag naar woningen en de grote
druk op de ruimte in een aantal stedelijke gebieden, is het rijk betrokken bij ………..
Nieuwe ontwikkelingen achter de dijken en duinen worden indien mogelijk zo
uitgevoerd dat de overstromingsrisico’s niet toenemen.”
Hoe geeft het NWP hier concreet invulling aan?
En hoe verhoudt dit zich tot het besluit om een nieuw dorp aan te gaan leggen in de
Zuidplaspolder?
Oftewel hoe waarborg je dat dit niet beperkt blijft tot beleidsvoornemens, maar
concrete doorwerking krijgt in het ruimtelijk domein? Water als leidend principe!

Binnen het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie wordt hier invulling aan gegeven. De
verantwoordelijkheid ligt hiervoor niet alleen bij de rijksoverheid, maar ook bij
provincies, waterschappen en gemeenten. In de Zuidplaspolder heeft het
Hoogheemraadschap binnen het door de gemeente aangemerkte gebied voor
verstedelijking, alles gedaan om te zorgen dat het klimaatbestendiger wordt ingericht.

Nee

044

128

Pagina 116, 9.5 Verstedelijking.
Waarom geeft het NWP niet aan dat bij alle vormen van stedelijke ontwikkeling
stringenter de Ladder van Duurzame Verstedelijking moet worden gevolgd?
Toelichting: Past bij principes van de NOVI en het PBL-rapport.

Het NWP sluit aan op het kader dat de NOVI geeft. In de NOVI is de Ladder van
Duurzame Verstedelijking niet als verplicht instrument vastgesteld. Het principe staat
wel in het NWP genoemd, maar de uitvoering daarvan is aan decentrale overheden.

Nee

044

129

Pagina 116, 9.5 Verstedelijking.
Voorstel: Het NWP doet een dringend beroep op het waterinclusief ontwikkelen van alle
Gemeentelijke Omgevingsvisies waarin aantoonbaar bodem en water centraal staan.
Toelichting: In het NWP wordt wel over de NOVI gesproken. Maar gemeenten zijn
momenteel massaal bezig met het maken van GOVI’s. Deze GOVI’s werken intern en
extern door in plannen van derden of in eigen programma’s en bovenal de nieuwe
bestemmingsplannen ic Gemeentelijke OmgevingsPlannen (GOP).

Uw punt wordt onderschreven. Het verankeren van klimaatadaptatie in de NOVI, POVI,
en GOVI is een belangrijk tussendoel van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie.
Dit staat benoemd in hoofdstuk 3 ‘Klimaatadaptatie’.

Nee

044

130

Pagina 117, Klimaatstresstest gebouwde omgeving
“Uitgangspunt is dat bij ruimtelijke (her)ontwikkelingen wordt voorkomen dat het risico
op schade en slachtoffers door overstromingen of extreem weer verder toeneemt ….
gekeken worden naar oplossingen.”
Wie staat hier voor aan de lat? Hoe maak je dit concreet?

Alle partijen die in het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie samenwerken staan hier
ieder voor zijn eigen gebied en assets voor aan de lat. Dit zijn: Rijk, provincies,
waterschappen en gemeenten. Hoe de verschillende partijen hier precies uitvoering aan
geven is terug te zien in de uitvoeringsagenda’s klimaatadaptatie die eind 2021
vastgesteld dienen te worden.

Nee

044

131

Pagina 118, 9.6 Energietransitie en verduurzaming
9.6 Energietransitie en ver-duurzaming
Bij alle vormen van energie uit water die men beschrijft missen wij een paar vormen die
juist in Rijkswater kansrijk zouden kunnen zijn, namelijk waterkracht bij stuwen in de
grote rivieren en golfenergie op zee.
Ook missen wij een beschouwing over de rol die het Rijk voor zichzelf ziet in energieprojecten: aanjager, facilitator, innovator, eigenaar, leverancier, be­voegd gezag. In geval van
bevoegd ge­zag is niet duidelijk hoe aanvragen ge­toetst gaan worden of dat daarvoor
be­leid wordt opgesteld. In geval van eigenaar/leverancier speelt ook de vraag of
projecten alleen doorgaan als er een sluitende businesscase is of dat ook ex­perimentele
projecten een kans krijgen.

In elk geval is het rijk bevoegd gezag voor de Waterwet. Toetsing vindt plaats met de
tools die er zijn. Als de bestaande tools niet volstaan, wordt er op basis van expert
judgement een onderbouwing gemaakt voor verstrekken, dan wel afwijzen van een
vergunning. Het Rijk ziet zichzelf niet als leverancier van energie. Vanuit het beheer van
de Rijkswateren zal Rijkswaterstaat optreden als facilitator van energieprojecten. Met
betrekking tot innovatieve technieken werken beleidsdirectoraten van het Ministerie
van EZK, Ministerie van IenW en Rijkswaterstaat samen om af te wegen welke rol
gepast is. Voor aquathermie worden de bestaande tools uitgebreid in samenwerking
met de waterschappen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 252

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

132

Pagina 119, Duurzame energie uit water
In Nederland wordt momenteel flink geïnvesteerd in de productie, opslag en distributie
van Waterstof. Ruimtelijke adaptatie en Energietransitie komen hierin samen. Namelijk
met groene stroom waterstof produceren uit schoon oppervlaktewater. Bovendien kan
de zuurstof gebruikt worden in de waterzuivering. Komt er een Nationaal Waterstof
Programma;-)?

Er is al een programma dat zich specifiek richt op waterstof. De verwachting is dat de
komende decennia nog maar zeer weinig groene stroom aangewend zal worden om
waterstof te maken. Voor de productie van waterstof uit elektrolyse die dan overblijft is
zo weinig water nodig dat het niet raakt aan het beleid over water, zeker niet in deze
planperiode.

Nee

044

133

Pagina 119, Duurzame energie uit water
In het NWP worden energie-opwekkingsmaatregelen uitgesloten als waterveiligheid en
waterkwaliteit worden aangetast en scheepvaart wordt gehinderd. Dat vinden we een
te voorzichtige opstelling. Graag zouden we dat veranderd willen zien in “niet
significante aantasting/hinder”. Enig effect van energieopwekking in of uit water op de
waterkwaliteit en omgeving valt immers nooit uit te sluiten. Het zou een gemiste kans
zijn als hierdoor bij voorbaat deze technieken worden uitgesloten.
Toelichting: De energietransitie is een grote maatschappelijke opgave, die alleen
gehaald kan worden met een actieve bijdrage van overheden.

Voor waterkwaliteit geldt een voorzorgsprincipe, voor waterveiligheid gelden wettelijke
normen. Bij nieuw gebruik van het water moet een inschatting kunnen worden gemaakt
van de effecten op beide functies. De mate van hinder voor de scheepvaart moet
kunnen worden afgewogen tegen de opbrengst van de energie-opwekkingsmaatregelen. Uw voorstel voor wijziging naar ‘niet significante hinder’ bij scheepvaart is
overgenomen.

Ja

044

134

Pagina 113, Figuur 20. Klimaatadaptatie areaal Rijkswaterstaat
Kunstwerken ontbreken, bijvoorbeeld gemaal iJmuiden

De kunstwerken voor het waterbeheer in het hoofdwatersysteem ontbreken inderdaad.
Figuur 20 is hierop aangepast.

Ja

044

135

Pagina 135, Waterveiligheid
Merkwaardig dat RWS zo prominent wordt neergezet waar het gaat om waterveiligheid.
Is toch een collectieve opgave? Het is belangrijk dat onze collectieve veiligheidsopgave
(HWBP) heel nadrukkelijk in het NWP als vertrekpunt is opgenomen.
Toelichting: Hoofdstuk start met taken van RWS. Zou meer voor de hand liggen om dat
meer beleidsmatig in te steken (ontwikkelingen, agenda, opgaven en doelen).

In hoofdstuk 4 wordt de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de waterkeringzorg in
Nederland goed beschreven. Hoofdstuk 12 gaat over de beheertaken van
Rijkswaterstaat.

Nee

044

136

Pagina 143, Kaart 11. Voldoende water
PAGW Maatregel meanderende maas staat niet op de goede plek op de kaart.

Deze maatregel staat inderdaad niet op de goede plek, dit is aangepast.

Ja

044

137

Pagina 183-184, Circulariteit en klimaatneutraal RWS
De planperiode loopt tot 2027. Ik zie nergens de urgentie om de doelstellingen voor
2030 mbt circulaire economie en CO2-emissiereductie te halen.
Toelichting: In 2030 moet 50% van de grondstoffen (zonder biologische oorsprong)
verminderd zijn. RWS is onderdeel van het min IenW (hetzelfde ministerie dat
verantwoordelijk is voor de circulaire economie doelstellingen. Als RWS al geen urgentie
toont, waarom moet de rest van Nederland dat wel doen? Voor tips zie PBL studie:
doelstelling circulaire economie 2030 | pbl planbureau voor de leefomgeving. Idem voor
CO2: doelstelling in 2030 voor Nederland is ten minste 49%.

De duurzaamheidsdoelstellingen zoals Rijkswaterstaat deze heeft vastgesteld worden
expliciet opgenomen in het begin van deze paragraaf. Deze zijn: ‘Rijkswaterstaat heeft
de ambitie om vanaf 2030 volledig klimaatneutraal te zijn en circulair te werken.’

Ja

044

138

Pagina 180, Rol van Rijkswaterstaat
Tekstvoorstel: Tijdens warmere zomers ontstaat er meer kans op blauwalg in het water.

Uw voorgestelde toevoeging [..kans op..] is opgenomen in de tekst.

Ja

044

139

Pagina 181, Energie en verduurzaming
Uiteraard onderschrijven we de ambities van Rijkswaterstaat op het gebied van
energieneutraliteit. Ook dat de huidige samenwerkingen en onderzoeken worden
voortgezet, zoals op het gebied van aquathermie (Green Deal Aquathermie,
WarmingUP), zon op water en onderzoeken via STOWA.
Graag zouden we ook meer gezamenlijk willen optrekken als het gaat om circulariteit
binnen de Grond-Weg en Waterbouw, bijvoorbeeld in de materialenstrategie.

De samenwerking op gebied van aquathermie met de waterschappen wordt als zeer
prettig en effectief ervaren. Binnen het HWBP zetten waterschappen en RWS samen
stappen om klimaatneutraliteit in projecten mee te nemen. Bij verdere uitwerking van
transitiepaden vanuit de Strategie Klimaatneutrale en Circulaire Infraprojecten is ook
contact met de Unie van Waterschappen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 253

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

140

Pagina 119, 17.3 Veiligheid en crisismanagement.
Invulling laag 3 meerlaagsveiligheid ontbreekt.

Uw constatering wordt gedeeld, de volgende tekst is in paragraaf 17.3 onder “Dreiging
van hoogwater” opgenomen: ‘Een goede voorbereiding op (dreigende) overstromingen
en het handelen vanuit de eigen rol tijdens een eventuele crisis vormt de invulling van
de 3e laag van de meerlaagsveiligheid. Rijkswaterstaat heeft hiertoe zijn crisisorganisatie ingericht.’

Ja

044

141

Pagina 208, Internationale kaders Noordzee
Waardering voor het hanteren van de ecosysteembenadering en het voor-zorgbeginsel
als leidende principes voor het duurzaam beheer van de Noord­zee.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

044

142

Pagina 209, Nationale Omgevingsvisie (NOVI)
“... heeft het Nederlandse kabinet gekozen voor een sterke oriënta­tie op een toekomstbeeld van een Noordzee waarin intensief gebruik samengaat met herstelde natuurwaarden en een robuust ecosysteem.”
Herstel van natuurwaarden gaat niet samen met intensief gebruik.

Herstel van natuurwaarden gaat niet vanzelfsprekend samen met intensief gebruik. Het
succesvol herstellen van natuurwaarden hangt af van de natuurversterkende maatregelen en de impact van het gebruik op de natuurwaarden. Daarom staat ook in het PNZ in
paragraaf 9.3.2 onder 2.8 wat er aan natuurversterkende maatregelen gedaan kan
worden en dat dit vaak in internationaal verband zal zijn.

Nee

044

143

Pagina 211, Transitie naar duurzame energie
Wij missen hoe het Rijk ervoor zorgt dat vogels en zeedieren (trillingen) niet onaanvaardbaar worden getroffen door de nieuwe windturbines. Als er zoveel kennisleemten
zijn (zie p. 213) is het de vraag of grootschalige uitrol wel verantwoord is.

Op dit moment wordt het voorzorgsprincipe toegepast. Dat betekent dat bij onvoldoende kennis er wordt uitgegaan van een worst case benadering. Binnen het Wozep
vindt onderzoek plaats om de kennisleemtes te vullen. Bij de daadwerkelijke realisatie
van een windpark wordt altijd getoetst of dit kan binnen de ecologische kaders en
voldoet aan de Wet natuurbescherming.

Nee

044

144

Pagina 216, Gebieden: Zuidwestelijke delta, Beleid.
Wij missen (water)recreatie als doel.

De doelen van het nationale waterbeleid betreffen niet rechtstreeks de (water)recreatie.
Uiteraard is (water)recreatie wel een belangrijke gebruiksfunctie. Daar wordt op diverse
plaatsen in het NWP aandacht aan besteed. Voor de Zuidwestelijke Delta is onder meer
de Gebiedsagenda Zuidwestelijke Delta 2050 relevant, waarin het belang van de (water)
recreatie is meegenomen.

Nee

044

145

Pagina 229, Kaarten (o.a. Kaart 21).
De leesbaarheid van kaarten is soms slecht door keuze van lettertype en kleur. Bv. een
kleine lichtgele of lichtgrijze letter op een witte ondergrond, zoals meermaals in de kaart
op pagina 229.

Bedankt voor uw oplettendheid. Hier wordt zo goed mogelijk rekening mee gehouden
in het ontwerp, en er zijn een aantal aanpassingen in de kaarten gemaakt voor betere
leesbaarheid.

Ja

044

146

Pagina 234, “In de nu al verziltingsgevoelige delen van de RijnMaasmonding is het altijd
en overal zo lang mogelijk zoet hou-den niet meer in alle gevallen het uit-gangspunt.
Dit biedt mogelijkheden om het water vanuit landelijk over-zicht situationeel te sturen
naar de plek waar dit het hardste nodig is. Consequenties voor de waterbeschik-baarheid en benodigde mitigerende maatregelen worden in de planperi-ode verder
onderzocht.”
Voorstel: Een meer flexibele sturing van water via het hoofdwatersysteem vanuit
landelijk overzicht biedt kansen om het water situationeel te sturen naar de plek waar
dit het hardste nodig is. Dit heeft verschillende gevolgen voor de Rijn-Maasmonding. De
regio kan er soms baat bij hebben. Vanwege de benedenstroomse ligging kunnen
keuzes er ook toe leiden dat de verzilting tijdelijk extra toeneemt. Consequenties voor
de waterbeschikbaarheid en benodigde mitigerende maatregelen worden in de
planperiode verder onderzocht.
Toelichting: De eerste zin van deze alinea is door gebruik van termen ‘altijd en overal zo
lang mogelijk zoet houden’ een karikatuur, en nu ook al geen uitgangspunt. Graag niet
vanuit deze karikatuur schrijven.

Uw tekstvoorstel is als volgt overgenomen in het NWP: ‘Een meer flexibele sturing van
water via het hoofdwatersysteem vanuit landelijk overzicht biedt kansen om het water
situationeel te sturen naar de plek waar dit het hardste nodig is. Dit heeft verschillende
gevolgen voor de Rijn-Maasmonding. De regio kan er soms baat bij hebben. Vanwege
de benedenstroomse ligging kunnen keuzes er ook toe leiden dat de verzilting tijdelijk
extra toeneemt. Consequenties voor de waterbeschikbaarheid en benodigde mitigerende maatregelen worden in de planperiode verder onderzocht.’

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 254

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

147

Pagina 240, Gebieden: Rivieren, Ontwikkelingen rivierengebied.
Bij de ontwikkelingen in het rivierengebied wordt de enorme waterveiligheidsopgave
amper benoemd. Naast de op­gave om vóór 2050 alle dijken te laten voldoen aan de
nieuwe norm, betekent ook klimaatverandering een grote ver­zwaring van de opgave,
met een toe­name van de waterstanden bij hoogwa­ter met al gauw 50-100 cm. Dit
kopje vormt de inleiding voor de paragraaf over IRM, waarin de hoogwaterveiligheidsopgave een belangrijke randvoor­waarde is. Opgave en ontwikkeling daarom explicieter
benoemen.

Het klopt dat er een grote waterveiligheidsopgave ligt om in 2050 te voldoen aan de
nieuwe normering. Dit is echter niet alleen een opgave voor de waterschappen via het
HWBP. We gaan nog steeds uit van een ‘krachtig samenspel tussen dijkversterking en
rivierverruiming’ zoals vastgelegd in de voorkeursstrategie Rivieren van het
Deltaprogramma. (Een deel van) de klimaatopgave kan gerealiseerd worden via
rivierverruiming. Dit wordt onderzocht en uitgewerkt binnen het programma IRM,
waarin een beleidskeuze wordt gemaakt voor de afvoercapaciteit. De beleidskeuze is
input voor het Beoordelings- en Ontwikkelinstrumentarium.

Nee

044

148

Pagina 242, “verlaagde bodemligging”(p.242 linksboven)
1. De verlaagde bodemligging speelt breder dan de Waal, ook de Boven-Rijn,
Pannerdens Kanaal en Boven-IJssel hebben hier mee te maken.
2. Toevoegen dat verlaagde bodemligging zorgt voor verlaagde rivierwaterstand.
3. Toevoegen dat verlaagde rivierwaterstand meerdere effecten heeft: verminderde
afvoer is daar maar 1 van. Ook effecten grondwater en samenhangende effecten in het
regionale systeem zijn relevant.
Toelichting: 1. Tekst is onvolledig, 2. Dit wordt niet duidelijk gemaakt in de tekst
waardoor de urgentie niet helder wordt.

Uw zienswijze dat de bewoording van het voorbeeld van bodemligging de urgentie van
het probleem niet geheel helder maakt wordt onderschreven. Het NWP is hierop
aangepast.

Ja

044

149

Pagina 242, Integraal Riviermanagement IRM.
We missen het belang van internationale afstemming en samenwerking in het
programma IRM. Door de grote mate van samenhang kunnen ontwikkelingen en
maatregelen in het gehele stroomgebied van de Rijn van invloed zijn op de strategie
bijbehorende beleidskeuzes in Nederland.

In het programma IRM wordt geen internationale scope nagestreefd. Wel worden de
ambities, doelstellingen en effecten van IRM op internationaal niveau besproken. Ook
worden ontwikkelingen in de buurlanden betrokken bij IRM, omdat ingrepen bovenstrooms effect kunnen hebben op benedenstroomse functies en vice-versa. De
voorbereiding van het programma IRM zal een agenda zijn om met buurlanden in
gesprek te gaan over het gewenste, toekomstige riviersysteem.

Nee

044

150

Pagina 71 &242, Zoetwater en IRM.
De verbinding tussen zoetwater en IRM wordt gemist in het NWP. Die is relevant
vanwege een grote mate van overlappende thematiek op het hoofdwatersysteem:
bodemerosie, afvoerverdeling etc.

Zoals in het NWP aangegeven, ontwikkelt IRM een integrale visie op het rivierengebied
waarin aandacht wordt besteed aan de functies van en langs de rivieren, waaronder
thema’s als natuur en ecologische waterkwaliteit, en zoetwaterbeschikbaarheid. Hierbij
wordt rekening gehouden met bestaand en in ontwikkeling zijnd beleid zoals KRW,
PAGW en Natura 2000, en wordt rekening gehouden met autonome ontwikkelingen
zoals die van het klimaat en bodemerosie.

Nee

044

151

Pagina 243, Rivierengebied Rollen, taken en werkzaamheden Rijkswaterstaat.
Wij missen hier in de opsomming: beheer zwemwaterlocaties; participeren in rivierverruimingsprojecten; rol in calamiteitenorganisatie; plantoet­sing plannen van derden.

Het betreft geen opsomming van de taken van Rijkswaterstaat, maar een uitsnede.
Verderop in het hoofdstuk worden alle taken wel beschreven, waaronder de punten die
in de zienswijze worden genoemd (behalve de calamiteitenorganisatie, omdat dit geen
taak is die specifiek geldt voor het rivierengebied).

Nee

044

152

Pagina 244, Waterkeringen in beheer Rijkswaterstaat.
“De gebieden achter de waterkering kunnen bij extreem hoge afvoeren overstromen.”
Geldt dat niet ook voor de waterkeringen buiten de Maasvallei?

De situatie in de Maasvallei is bijzonder omdat daar dijkringen als eilanden in het
rivierbed liggen, met een lagere norm dan de benedenstroomse waterkeringen. Dat is in
de rest van het rivierengebied bijna nergens het geval. Uitzonderingen zijn gebieden als
het Kampereiland waar sprake is van een regionale kering (in beheer van het waterschap) in buitendijks gebied, die is genormeerd en mag/moet overstromen bij een
normoverschrijdende waterstand. In de rest van het rivierengebied zijn de waterkeringen in theorie wel overstroombaar bij normoverstijgende situaties, maar zijn deze
daarop niet berekend of aangelegd.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 255

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

153

Pagina 244, Overlappend/gedeeld beheer.
Deze passage suggereert dat de beheerverantwoordelijkheden, ook bij overlappende
beheergebieden, altijd duidelijk zijn. Erosie van de oever en rivierbodem in de nabijheid
van een waterkering kan een direct waterveiligheidsrisico opleve­ren, waarvoor de
beheerverantwoordelijkheden lang niet altijd duidelijk zijn. Wij zouden graag zien dat
het Rijk hier­over in de planperiode nadere afspra­ken maakt met de waterschappen.

De verantwoordelijkheidsverdeling is duidelijk: 1) wanneer de erosie optreedt als gevolg
van een nieuw of eerder (max. 15 jaar geleden) door RWS uitgevoerd (KRW-)project,
dan is RWS verantwoordelijk voor de herstelwerkzaamheden. 2) In gevallen waar er
geen sprake is (geweest) van een project, maar van natuurlijke erosie of erosie als
gevolg van scheepvaart, dan zijn profielen in de leggers van waterschap en
Rijkswaterstaat leidend bij het bepalen wie verantwoordelijkheid heeft voor de uit te
voeren herstelwerkzaamheden. De beheerders monitoren de toestand van de oever
hiervoor periodiek. Dit is beschreven in een gezamenlijke notitie opgesteld door een
ambtelijke werkgroep van waterschappen en RWS. Er is daarom geen noodzaak om
nadere afspraken te maken.

Ja

044

154

Pagina 255, 22 IJsselmeergebied.
In het hoofdstuk over het IJsselmeergebied wordt in de maatregelenlijst de Marker
Wadden verlengde fase genoemd. Deze is niet terug te vinden in de begeleidende tekst.
Toelichting: Graag noemen dat dergelijke verondiepingen niet ten koste mogen gaan
van de zoetwater voorraad.

De maatregel ‘Marker Wadden verlengde fase 1’ staat in hoofdstuk 14 ‘Schoon en
gezond water’, onder ‘Uitvoeren Programmatische Aanpak Grote Wateren’ en in
hoofdstuk 22 IJsselmeergebied op kaart 23 ‘Overzichtskaart IJsselmeergebied’.

Nee

044

155

Pagina 264, Gebieden: IJsselmeergebied. Energie.
Er wordt aangegeven dat kennisontwikkeling nodig is om vergunningaanvragen voor
thermische energie uit oppervlaktewater (TEO) adequaat te kunnen beoordelen in het
IJsselmeergebied. Wellicht is het mogelijk om hieraan toe te voegen, dat dit alleen geldt
voor vergunningaanvragen van grootschalige initiatieven zoals gedefinieerd in de
warmtewet (>500 woningen). Dit houdt de mogelijkheid open voor kleinschaligere
initiatieven om een vergunningaanvraag in te dienen.
Toelichting: In het onderzoeksprogramma WarmingUP, waarin we samen met het rijk
participeren, blijkt dat de effecten van TEO op primair water nihil zijn. Het roept een wat
defensief beeld op om, voor het IJsselmeergebied, op voorhand aan te geven dat meer
kennis nodig is voor een vergunningaanvraag.

De tekst over grootschalige initiatieven in het NWP wordt als volgt aangevuld: ‘Deze
kennisontwikkeling geldt voor vergunningaanvragen van grootschalige initiatieven
zoals gedefinieerd in de warmtewet (>500 woningen, en <3 MW vermogen). Dit houdt
de mogelijkheid open voor kleinschaligere initiatieven om een vergunningaanvraag in te
dienen.’

Ja

044

156

Pagina 280, “Er zijn verschillende kanaalgebieden met elk andere specifieke regionale
omstandigheden. Via het AmsterdamRijnkanaal levert Rijkswaterstaat in WestNederland zoetwater aan voor de waterschappen. In droge situaties wordt extra
zoetwater via het AmsterdamRijnkanaal, de gekanaliseerde Hollandsche IJssel en het
regionale systeem aangevoerd, de zogeheten Klimaatbestendige Wateraanvoer (KWA).
Het Noordzeekanaal is van groot belang voor de regionale waterafvoer naar zee.”.
Het ARK NZK watersysteem is nu ondergebracht bij Kanalen en mist een eigen
specifieke gebiedsgerichte aanpak. Dat zou wel op zijn plaats zijn. In het NWP wordt
juist de ambitie neergelegd een koppeling te leggen met de ruimtelijke transitieopgaven, verstedelijkingsstrategieën en NOVI uitwerkingen. Dit speelt juist in de ARK NZK
regio. Zie ook opm. bij p.6.
Toelichting: De regio rond het ARK NZK is bij uitstek een regio die vraagt om een
gebiedsgerichte aanpak. Hier komen alle genoemde opgaven samen: te weinig
flexibiliteit in het watersysteem, sterke koppeling hoofd- en regionaal watersysteem,
sterke samenhang met ruimtelijke opgaven en transities, grote ruimtelijke druk, NZK als
NOVI gebied. Daarom past het niet dat dit gebied bij ‘kanalen’ is ondergebracht waar dit
ondergeschikte thema’s zijn.

Er is voor gekozen in de gebiedshoofdstukken het beleid en beheer voor de meer
specifieke watersysteem-gerelateerde onderwerpen op te nemen. Het generieke beleid
en beheer dat in de andere delen is opgenomen geldt tevens voor de gebieden. De
indeling van het NWP is zodanig dat er geen ruimte is voor gebiedsgerichte aanpakken.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 256

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

157

Pagina 280, Beleid
“Het ARK/NZK-gebied heeft te maken met een hoge ruimtedruk. Veel ver-schillende
functies hebben ruimte nodig ……… worden de opgaven voor wateroverlast, zoetwater,
verzilting en ruimtelijke adaptatie gebiedsover-stijgend verbonden.”
Juist de koppeling met de ruimtelijke opgaven heeft veel meer aandacht nodig, conform
NOVI insteek.
Koppeling met NOVI gebied NZK ligt daarom voor de hand.

Zie beantwoording deelzienswijze 044-156.

Nee

044

158

Pagina 282, “Ook onderzoeken de waterschappen, Rijkswaterstaat en de provincies in
een gemeenschappelijk traject de mogelijkheden om wateraanvoer en -afvoer in het
ARK/NZK-gebied toekomstbestendig te maken.”Vervang ‘gemeenschappelijk traject’
door ‘toekomstbestendig watersysteem ARK-NZK gebied’

Uw tekstsuggestie is overgenomen. Achter ‘gemeenschappelijk traject’ is tussen haakjes
(Toekomstbestendig watersysteem ARK-NZK gebied) toegevoegd.

Ja

044

159

Pagina 284, Extra toevoegen.
Samenhang tussen scheepvaart belangen en watersysteem belangen voor ARK-NZK
dient nog meer in samenhang met elkaar te worden bekeken (dit staat wel algemeen
genoemd, maar mag ook juist specifiek in dit gebied)

Aan het begin van het gebiedendeel is specifiek genoemd dat in de gebiedshoofdstukken het beleid en het beheer is opgenomen voor het specifieke watersysteem. Generiek
beleid en beheer dat in de voorgaande delen is opgenomen, geldt automatisch ook voor
de gebieden.

Nee

044

160

Pagina 287, Slim watermanagement.
Slim watermanagement is een project van deltaprogramma

Het klopt dat Slim Watermanagement een programma is dat valt onder
Deltaprogramma Zoetwater, zie het Deltaplan Zoetwater 2022-2027. Het is echter geen
maatregel, zoals in deze maatregeltabel zijn opgenomen. Slim Watermanagement
wordt niet toegevoegd aan de tabel.

Nee

044

161

Pagina 287, Extra toevoegen.
Noem ook expliciet het traject toekomstbestendig watersysteem ARK-NZK gebied in de
tabel van ARK-NZK (waar RWS ook uitgebreid aan werkt)

Op blz 144 va het NWP is opgenomen dat Het traject Toekomstbestendig watersysteem
ARK-NZK is opgestart om te onderzoeken welke systeemingrepen mogelijk en wenselijk
zijn om de robuustheid van het watersysteem in de toekomst te garanderen. Omdat dit
al in de algemene hoofdstukken staat wordt dit niet herhaald in de gebiedsdelen. Er is
geen specifieke tabel voor ARK-NZK. Dit traject kan dan ook niet in de specifieke
genoemde tabel opgenomen worden.

Nee

044

162

Pagina 291, Financiering.
In het Nationaal Water Programma ontbreken voor ons relevante elementen op grond
waarvan wij vanuit onze vakdiscipline een mening en/of oordeel zouden kunnen
vormen. En daar zit gelet op de ambitie die in het programma is neergelegd ook meteen
onze zorg. Ook al is er een ‘disclaimer’ opgenomen dat de uitvoerbaarheid opgehangen
wordt aan de beschikbare middelen.
Toelichting: 1. Wat betekent het programma voor ons als waterschap als dat overeenkomstig wordt besloten? 2.Wat wordt er van ons waterschap verwacht/ Welke
(uitvoerings-) maatregelen moeten we gaan treffen? 3. Wat kost het?

UvW heeft een uitvoerbaarheidstoets uitgevoerd op het NWP 2022-2027. Hierin staat
dat het NWP haalbaar is, zoals wordt geconcludeerd met de volgende tekst: “de
waterschappen ook vanuit hun uitvoeringsbehoefte input gegeven op het NWP. Op dit
moment lijken er geen belemmeringen te zijn om het bestaande beleid uit te voeren.”

Nee

044

163

Ontbreekt, Scholing en borging van kennis.
Wij missen in het NWP rijkssturing op de kennisontwikkeling en dan met name het
(water)onderwijs. Watertoets, participatie, educatieprogramma voor bewustwording zit
er wel allemaal in. Maar de opgaven zijn groot, de ambities hoog, de vergrijzing stijgt
(binnenkort gaat er veel kennis met pensioen), maar is de overdracht van kennis over
waterbeheer (technisch, maritiem, juridisch etc.) wel voldoende – kwantitatief en
kwalitatief – geborgd bij onze kennisinstellingen en onderwijsinstituten?

Kennisontwikkeling, -overdracht en onderwijs staan continu hoog op de agenda van de
Topsector Water en Maritiem (TSWM) wat onder de verantwoordelijkheid van min EZK
valt. Hierin werken overheden, bedrijven en kennisinstellingen als universiteiten,
hogescholen en Toegepast Onderzoek Organisaties (TO2) voortdurend samen aan de
maatschappelijke vragen rond waterbeheer. De Human Capital Agenda binnen de
TSWM is opgericht met als doel: het aantrekken, opleiden en vasthouden van
gekwalificeerd personeel binnen de sector water en maritiem. De omvang van de
(toekomstige) opgave vraagt om gedegen kennis en hoogopgeleide experts en staat
continu op de agenda.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 257

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

164

ONTWERP STROOMGEBIEDBEHEERPLANNEN 2022-2027
Pagina 42, Bronnenanalyse.
Ook HHNK heeft een uitgebreide bronnenanalyse naar belasting van het watersysteem
met nutriënten uitgevoerd (al in 2014). En inmiddels hebben meer waterschappen in
Rijn-west dit voorbeeld gevolgd. Waarom wordt dit niet genoemd?

Het SGBP bevat geen uitputtende opsomming. Er zijn enkele voorbeelden genoemd. In
het SGBP is de tekst toegevoegd dat het geen uitputtende opsomming betreft.

Ja

044

165

Pagina 54, H5 Maatregelen.
Met betrekking tot de bijdrage van Waterschap Limburg aan het maatregelen-programma voor het Stroomgebied-beheerplan Maas merken wij op dat deze bijdrage pas
definitief wordt na vaststelling van het Waterbeheerprogramma Limburg 2022-2027
door ons algemeen bestuur. Eventuele aanpas­singen zullen tijdig worden verwerkt in
het landelijke Waterkwaliteitsportaal.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

044

166

Pagina 62, Gradiënten.
Er staat nu “…tussen zout en zout”. Moet dit zijn “tussen zout en zoet”?

Dit moet inderdaad “tussen zout en zoet” zijn. In het definitieve SGBP is dit aangepast.

Ja

044

167

ONTWERP OVERSTROMINGSRISICOBEHEERPLAN 2022-2027
Pagina 9,10, “Terugblik op het vorige ORBP
Doelstelling 4. Nederland beperkt de gevolgen van overstromingen door keuzen in de
ruimtelijke planning.
Conclusie: (…..) Door zoneringen op te nemen in leggers, blijven deze zones vrij van
ontwikkelingen die bij overstromingen tot grote schade kunnen leiden en is er ruimte
voor eventuele toekomstige versterking van waterkeringen. Hiermee heeft Nederland
de gevolgen van nieuwe ontwikkelingen beperkt. Aandacht voor het beperken van
gevolgen blijft noodzakelijk.”
In bovenstaande tekst wordt het beperken van de gevolgen van nieuwe ontwikkeling
gekoppeld aan leggerzoneringen (rondom waterkeringen), terwijl het natuurlijk met
name gaat om het beperken van de gevolgen in het achterland (volledige gebied).
Immers, ook veranderingen buiten de leggerzones leiden tot grotere schade bij
overstromingen.

In hoofdstuk 2 van het tweede ORBP (ORBP 2022- 2027) wordt teruggekeken naar de
doelen en maatregelen van het eerste ORBP (ORBP 2016- 2021). De basis daarvoor is
de maatregelentabel in bijlage 2 van het eerste ORBP. In die bijlage wordt gesproken
over ruimte reserveren voor beheer, onderhoud en versterkingen van waterkeringen en
het vastleggen daarvan in de legger en daarnaast over reguleren van ruimtegebruik in
risicovolle gebieden.

Nee

Pagina 38, 7 Maatregelen voor gebieds-specifieke doelstellingen
“Maatregel 1: Lokaal normen en regels stellen om substantiële schade door overstromingen te beperken. (…..)
Provincies en gemeenten beperken lokaal de schade door overstromingen in gebied A,
door normen en regels te stellen voor de bebouwing en de inrichting. (…..) Provincies en
gemeenten kunnen bijvoorbeeld eisen stellen bij nieuwe of uitbreiding van bestaande
bebouwing en infrastructuur in gebied A om substantiële schade door overstromingen
te beperken.”
Dit is erg vrijblijvend geformuleerd. Beperken gevolgen overstromingen in laag 2 van de
meerlaagsveiligheid (ruimtelijke inrichting), hoe strak gaan we (de regionale overheden)
daarop sturen en welke middelen hebben/krijgen we?
Toelichting: Water als sturend principe;
De maatregelen zoals genoemd voor het beperken van overstromingsrisico’s zijn gericht
op het handelen nadat een ruimtelijke ingreep is gedaan, of het afperken van een
gebied waarbinnen ruimtelijke ingrepen kunnen worden gedaan. Het rekening houden
mét water in de RO aan de voorkant wordt wel benoemd, maar hier zijn geen ‘harde’
consequenties aan verbonden.
Om water als sturend principe te laten functioneren, is meer resultaatgerichte sturing
nodig.

Dit onderdeel gaat over buitendijks gebied langs het hoofdwatersysteem. Aangegeven
wordt dat bescherming (laag 1) hier niet aan de orde is: de maatregel voor dit doel heeft
betrekking op preventie (laag 2), het gebied heeft als functie het periodiek bergen en
afvoeren van water. Binnen die randvoorwaarde kunnen andere functies worden
toegestaan, waarbij eisen worden gesteld teneinde schade door overstromingen te
beperken (laag 2).

044

168

Het reserveren van ruimte voor waterkeringen vindt doorlopend plaats bij het
actualiseren van de leggers. Voor het reguleren van gebruik in risicovolle gebieden en
daarmee samenhangende ruimtelijke keuzen wordt voornamelijk de watertoets
ingezet.

Nee

Op deze wijze wordt invulling gegeven aan Water als sturend principe. Dit is conform
het vigerende beleid. Het ORBP 2022-2027 rapporteert uitsluitend het vigerende
beleid.
Nieuwe beleidsontwikkelingen lopen via het spoor van de Deltabeslissingen.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 258

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

169

Pagina 43, Maatregel 1: De aanwijzing en normering van regionale waterkeringen
evalueren en herijken.
“Provincies wijzen regionale waterkeringen aan en stellen na overleg met de waterschappen de normen vast. De aanwijzing en normering hangen af van de gevolgen die
een overstroming kan veroorzaken als deze waterkeringen doorbreken. Als de gevolgen
veranderen - bijvoorbeeld door klimaatverandering of ruimtelijke ontwikkelingen actualiseert de provincie de aanwijzing en normering, om te voorkomen dat het
overstromingsrisico in het achterliggende gebied toeneemt. Dit kan in de planperiode
tot lokale aanpassingen leiden.”
Waarom niet zorgen dat bij ruimtelijke ontwikkelingen in het achterliggende gebied de
gevolgschade niet toeneemt? Nu wordt automatisch de norm verhoogd.
Toelichting: zie bovenstaande toelichting

Het gaat hier zoals omschreven in de inleiding van dit hoofdstuk om maatregelen
specifiek voor gebied C in laag 1 (bescherming). Indien door ruimtelijke ontwikkelingen
het schadepotentieel toeneemt kan het noodzakelijk zijn aanwijzing en normering van
regionale keringen aan te passen om het risico niet te laten toenemen. Daaraan vooraf
gaat een afweging of die ruimtelijke ontwikkelingen gewenst of toelaatbaar zijn. De
toename aan schadepotentieel is een factor die wordt meegenomen in die afweging.

Nee

ONTWERP PROGRAMMA NOORDZEE 2022-2027
Pagina 22, 2 Visie, ambitie en opgaven
“Het ecosysteem van de Noordzee is – hoewel intensiever gebruikt dan ooit – hersteld.”
Herstel van ecosystemen gaat niet samen met intensief gebruik.
Toelichting: Het tegendeel zou kunnen worden aangetoond als het plan wordt
doorgerekend door het Planbureau voor de Leefomgeving.

Het wordt onderkend dat het samengaan van de drie transities (duurzame voedselwinning, biodiversiteit en energietransitie) op zee tot grote uitdagingen leidt. Toch is dit wel
de ambitie. De inzet is om het steeds intensievere gebruik samen te laten gaan met
verduurzaming van onder meer de visserij, het natuur-inclusief bouwen van windparken, het aanwijzen van natuurgebieden en het nemen van mitigerende en natuurversterkende maatregelen. Bij de vergunningverlening voor activiteiten is het een
voorwaarde om binnen de ecologische draagkracht te blijven.

044

170

Voor dergelijke afwegingen zijn de algemene doelstellingen die gelden voor alle
gebieden (paragraaf 6.1), met bijbehorende maatregelen (paragraaf 7.1) van
toepassing.

Nee

Op dit moment is het niet mogelijk concrete berekeningen te maken over het ecologische totaaleffect van alle activiteiten en alle maatregelen voor natuurherstel en – versterking. Wel zijn de cumulatieve effecten berekend van alle geplande windparken, ook
bij de buurlanden. Daarmee ontstaat zicht op een aantal kritische soorten.
Vervolgacties en soortenbeschermingsplannen spelen hierop in. Ook wordt ingezet op
kennisvermeerdering om gaandeweg meer voorspellingen over de effecten van het
totaal aan activiteiten en maatregelen. Voor de (door)ontwikkeling van deze kennis
wordt samengewerkt met vooraanstaande kennisinstituten en experts.
044

171

Pagina 23, 2 Visie, ambitie en opgaven
“Leidend voor het beleid en beheer om te komen tot de duurzaam beheerde zee die
SDG 14 beoogt, is de ecosysteembenadering, in samenhang met het voorzorgsprincipe.”
Waardering voor het hanteren van de ecosysteembenadering en het voorzorgbeginsel
als leidende principes voor het duurzaam beheer van de Noordzee.

Dank voor uw waardering, uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

044

172

Pagina 28, 3 Versterken marien ecosysteem: Gebruiksfuncties
Wij missen nieuwe gebruiksfuncties (bedreigingen) als het mijnen van mangaanknollen.

Mangaanknollen komen niet voor in de Noordzee, zoals ook andere vormen van
diepzeemijnbouw niet in de Noordzee worden toegepast.

Nee

044

173

Pagina 34, 3 Versterken marien ecosysteem “De effecten van gewijzigde fosfaat-stikstofverhoudingen.”
Op pag. 34 wordt onderzoek geadviseerd naar de effecten van gewijzigde fosfaat-stikstofverhoudingen. Uit het voorgaande blijkt niet dat daar een probleem ligt. Er staat op
p. 30 zelfs dat de concentraties van eutrofiërende en vervuilende stoffen in het
Nederlandse deel van de Noordzee zijn zo laag geworden, dat ze geen schade meer
toebrengen aan organismen.

De kennisvraag betreffende de effecten van gewijzigde fosfaat-stikstofverhoudingen is
niet meer opgenomen in het vastgestelde Programma Noordzee 2022-2027.

044

174

Pagina 42, 4 Transitie naar duurzame voedselvoorziening Aanlandplicht
Wordt er in de Noordzee gevist t.b.v. de vismeelindustrie?

Nederlandse vissers vissen niet op de Noordzee ten behoeve van de vismeelindustrie.
Door sommige andere landen wordt wel voor de vismeelindustrie gevist op de
Noordzee.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 259

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

044

175

Pagina 42, 4 Transitie naar duurzame voedselvoorziening “Onderzoek naar meer
selectieve technieken voor de visserij op platvis heef tot nu toe slechts uiterst geringe
resultaten opgeleverd.”
Hoe kansrijk is verduurzaming wanneer deze aan de markt wordt overgelaten, zonder
sterke sturing van de overheid?

De zero-impactkotter is een stip op de horizon om met innovaties naartoe te werken.
Voor sommige aspecten van de zero-impactkotter is er concreter zicht op resultaten,
maar voor andere onderdelen – zoals een meer selectieve techniek voor de visserij op
tong – zijn er nog veel stappen te zetten, zeker nu de pulstechniek verboden is. Via de in
voorbereiding zijnde innovatieagenda wil de overheid de totstandkoming van
innovaties aanjagen, faciliteren en waar mogelijk knelpunten wegnemen. Hiervoor zijn
extra middelen beschikbaar gekomen uit het Noordzeeakkoord.

Nee

044

176

Pagina 65, 5 Transitie naar duurzame energie: 5.4 BEHEER
Het programma spreekt nergens over de rol die het Rijk kiest als het gaat om de
duurzame energie zelf?
Toelichting: Ziet het Rijk zich als eigenaar, leverancier, facilitator of bevoegd gezag? Wie
mag er verdienen aan energie uit bronnen die eigenlijk van iedereen zijn?

Het Rijk heeft verschillende rollen bij de energietransitie op zee namelijk die van
beleidsmaker, vergunningverlener, opdrachtgever, beheerder en een toezicht en
handhavende rol. Deze rollen worden in de rest van hoofdstuk 5 beschreven. Welke rol
noodzakelijk is verschilt per onderdeel van het energiesysteem en is bepaalt in de
betreffende wet- en regelgeving (bijvoorbeeld in de Klimaatwet, de Elektriciteitswet en
de Mijnbouwwet). De komende jaren zullen deze rollen waar nodig verder worden
uitgewerkt bij de invulling van het klimaatbeleid.

Nee

044

177

Pagina 74, 7 Andere nationale belangen op de Noordzee: 7.1 ZANDWINNING
Moeten hier niet ook andere delfstoffen aan de orde komen?
Toelichting: Bijvoorbeeld mangaanknollen voor zeldzame mineralen?

Alle gangbare vormen van mijnbouw komen aan bod. Nieuwe mijnbouwactiviteiten
vallen onder het afwegingkader vergunningsplichtige activiteiten op de Noordzee (zie
hoofdstuk 10.5). Zie ook beantwoording zienswijze 044-172.

Nee

044

178

Pagina 89, 8 Duurzame Blauwe Economie, missie A, A4 eiwitvoorziening.
Zorg dat dit leidt tot producten voor menselijke consumptie in plaats van veevoer, voor
een (meer) duurzame route.

Missie A-A4 richt zich al tot producten voor menselijke consumptie.

Nee

045

1

The construction of giant offshore wind farms, whether in the National Economic
Exclusion Zone or within the 12-mile limit, must not be allowed to lead to a situation
where vast and hitherto freely navigable areas of water are barred to sports and
pleasure craft (less than 24 metres in length).

There is no general ban on navigating a wind energy area; there are passages available.
The report referred to by the submitter does not take into account large-scale shared
use in wind farms. In German wind farms, shared use is not allowed. Also see the
answers to partial opinion 015-7.

Nee

045

2

A risk potential that may exist for large commercial vessels is not applicable per se to
small pleasure craft. The wind turbines themselves have been designed in such a way
that pleasure craft pose no safety threat. We have received submissions from various
petitioners which support this view.

There are passages in the offshore wind energy areas that are navigable day and night
Nee
for vessels up to 46 metres long. See policy framework for passage and shared use in
Section 10.1. Navigation of these passages has been studied in an FSA (Formal Safety
Assessment), charting the safety and risks for shipping, including short-sea and
recreational shipping. The conclusions from the report regarding navigating the
passages are as follows:
- the chance of ships colliding with wind turbines is almost halved, and
- the chance of collisions between ships increases minimally.
- When navigating passages, more ships will use the verge around the wind farm
compared to integral passage. This creates a number of local hotspots where the
number of expected ship-to-ship collisions increases slightly, particularly around the
“entrance/exit” to the passage. The full report is available at: "Formal Safety Assessment
- Doorvaart in passages in windparken – Noordzeeloket".

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 260

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

045

3

The German Sailing Association is also of the opinion that the master of a pleasure craft
is quite capable, on the basis of his extensive training, of steering between two
obstacles that are positioned at least 500 metres apart. Mariners perform this kind of
manoeuvre on a regular daily basis when passing between the piers of a bridge or
between lines of channel buoys. The expert report prepared by Swedish marine survey
company Marin Mätteknick AB on the “Kriegers Flak” wind farm concludes that a
distance of 800 to 1000 metres between adjacent wind turbines is sufficient to allow
adequate room for manoeuvre to the sea rescue services (Section 8.5). In view of the
fact that sea rescue operations, by their very nature, are normally carried out under bad
weather conditions and involve intensive use of human and technical resources,
navigating pleasure craft between wind turbine installations hardly poses a serious
nautical challenge. Where weather conditions are such that visibility is restricted, it
should be sufficient for mariners to obey the general rules of navigation as laid down in
the Collision Avoidance Regulations, which may in selected instances require vessels not
to enter the area, thereby obviating the need for any general or blanket prohibition. On
safety grounds, therefore, a general ban on entering all offshore wind farms is neither
necessary nor proportionate.

See the answers to partial opinion 045-2.

Nee

045

4

The option of establishing a safety zone around a wind farm does not necessarily
preclude pleasure craft from entering and sailing in these areas.
Possible legal warrants for the establishment of safety zones in a National Economic
Exclusion Zone may be found in Article 60 of the Convention on the Law of the Sea, in
Section 7 of the Order concerning the Collision Avoidance Regulations and in Section 7
of the Order concerning Marine Installations.
The first point to be made is that none of this legislation stipulates that safety zones
must be set up around marine installations.
Section 7 of the Order concerning Marine Installations is merely an enabling provision
for the licensing authority to permit the establishment of safety zones around
installations in the National Economic Exclusion Zone, “in so far as this may be
necessary to guarantee the safety of shipping and/or of the installation itself.”

Article 60(4) of the United Nations Convention on the Law of the Sea provides that
appropriate measures may be taken within safety zones to ensure the safety of
navigation as well as of artificial islands, installations or structures. The option that
international law offers to establish a safety zone at sea around an installation or
structure is included in Article 6.10(2) of the Dutch Water Act. With the decision of
general application, the competent authority determines the geographical demarcation
of the safety zone and can set preconditions for the area. For offshore wind farms and
installations for shared use that may also be located in the area, it has been decided
that establishing a safety zone contributes significantly to guaranteeing safety. Vessels
up to 46 metres long can use a passage; in the other parts of the wind energy area, only
terminating traffic is allowed.

Nee

045

5

That such a necessity does not exist in respect of pleasure craft (vessels less than 24
metres in length) has been demonstrated above and in all our other submissions
relating to proposed projects – so far without contradiction.

See the answers to partial opinion 045-3.

Nee

045

6

Neither Section 7 nor any other provision of the Order concerning Marine Installations
has anything to say about the legal consequences resulting from the establishment of a
safety zone. So for this reason alone this statute cannot be cited in support of a decision
to ban pleasure craft from wind farms.

Assuming you are referring to Article 60(7) of the United Nations Convention on the Law
of the Sea, it can be said that this does not apply to routes used by recreational traffic. It
follows from Article 60(7) that no installations or safety zones may be established in
recognised sea lanes. None of the wind farms or associated safety zones are located in
recognised sea lanes. See also Appendix 3 to the North Sea Programme: design criterion
distance between shipping routes and wind farms.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 261

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

045

7

Section 7 of the Order concerning the Collision Avoidance Regulations states that
shipping may not enter safety zones, but in the very next paragraph an exception is
made for supply vessels. That this one named exception does not exclude others is
apparent from Section 8, paragraph (2) of the Order concerning the Collision Avoidance
Regulations.
This states: “The authorities responsible for policing waterways and shipping movements may in individual cases exempt vessels from compliance with the provisions of
this Order, provided this is permissible under the International Rules”. We know of no
International Rules that would not permit the appropriate authority to exempt a specific
group of vessels from a general ban on shipping movements, particularly where no
necessity for establishing a safety zone exists with regard to such vessels.

See the answers to partial opinion 045-6.

Nee

045

8

As for invoking Article 60 of the Convention on the Law of the Sea, the same objection
See the answers to partial opinions 045-4 and 045-6.
applies: under the terms of this international agreement there is no requirement to
establish safety zones around marine installations, nor is access to the areas around
such installations barred to all shipping without exception.
Paragraph 4 states: “The coastal State may, where necessary, establish reasonable
safety zones around such artificial islands, installations and structures in which it may
take appropriate measures to ensure the safety both of navigation and of the artificial
islands, installations and structures.” From all this it is clear that none of the legal
provisions that might be applicable here stipulates that a safety zone must be
established around a wind farm or its constituent installations; and that under the terms
of these provisions the German authorities responsible for policing navigation retain
discretionary latitude to issue exemptions to individual vessels or groups of vessels
within designated safety zones.

Nee

045

9

The remarks made by Germanischer Lloyd (GL) in its risk analysis of the German wind
farm Borkum West also confirm our own view that neither the wind farm nor individual
wind turbines are at risk from pleasure craft, or vice-versa. On page 25 of the GL risk
analysis we read: “Since these vessels (pleasure craft) are normally small in size and
operated by persons who are familiar with the local waters, it can be assumed for
purposes of the present risk analysis that collisions involving these vessels will be
extremely rare. The risk of significant damage to property, loss of life or personal injury,
or environmental damage is negligible.” This conclusion is further supported by the GL
risk assessment for fishing vessels on page 80 of the report. According to the assessment, the worst that is likely to happen in the event of a collision involving a vessel of
this type (400 tonnes displacement) is some physical damage to the wind turbine
installation. Only under the most unfavourable conditions would a boat be likely to
capsize.

The report referred to by the submitter concerns a German wind farm. In these wind
farms, shared use is not allowed. For the Dutch wind farms, a Formal Safety Assessment
(FSA) has been drawn up for navigating passages. Also see the answers to partial
opinion 045-2

Nee

045

10

Even the largest and heaviest pleasure craft with an overall length of less than 24
metres have a displacement of well under 100 tonnes. In the event of a collision
between a pleasure craft and a wind turbine – the probability of which is judged to be
very low by GL (see above) – the risk both to the wind turbine and to the boat would
therefore have to be rated many times lower than for the smallest class of vessels
studied by GL.

See the answers to partial opinions 045-2 and 045-3.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 262

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

045

11

The risk analysis carried out by GL for the German wind farm Butendiek highlights
another safety aspect that strengthens the case for allowing pleasure craft to enter
these areas. On page 33/108 the report states:
“However, even relatively small vessels can force larger ships to take evasive action,
which increases the risk of a collision.”
The effect of a general exclusion of shipping from wind farms would be to concentrate
all maritime traffic into the remaining sea area. Given the number and size of all the
wind farms currently awaiting approval, plus the areas in the North Sea and Baltic that
are already barred to shipping or restricted because they have been designated for
some other purpose (traffic separation schemes, nature conservation areas, military
exercise areas, etc.), this remaining sea area is by no means that large. Consequently
pleasure craft would be increasingly channelled into the shipping lanes used by
commercial vessels. In the light of the above statement by GL, a general exclusion of
shipping from wind farms that also extended to pleasure craft would not only mean an
increased threat to the safety of these vessels and their crews, but would also have an
adverse effect on the safety and free movement of marine traffic in general.

This report concerns a German wind farm and is not publicly available. See also the
answers to partial opinions 045-2 and 045-9.

Nee

045

12

Where a risk analysis of an individual case concludes, in the light of special circumstances, that marine traffic, including pleasure craft, should be barred from the area, the
wind turbines must be sited in such a way that sufficiently broad shipping lanes
corresponding to the direction of the main traffic flows are provided. Because of the
inevitable concentration of marine traffic in these shipping lanes, a navigable width of
at least two nautical miles is in our view essential.

A minimum width of 1250 metres is maintained for the passages in wind energy areas.

Nee

045

13

Alltogether DSV demands that small craft (<24 meters) generally are allowed to
navigate through offshore wind farm areas.

Vessels shorter than 46 metres can use the passages in wind energy areas.

Nee

046

1

Ontwerp Nationaal Water Programma 2022-2027 (NWP)
Scheepvaart en vlot en veilig verkeer over water
In het NWP wordt gesproken over maatwerk bij oeververbindingen in zeehavengebieden. HbR ondersteunt het uitgangspunt dat de voorkeur uitgaat naar een tunnelverbinding om interactieproblemen van kruisend verkeer te mijden. Gezien de concurrentiepositie is de beschikbaarheid van een robuust vaarwegstelsel van cruciaal belang voor
de Rotterdamse haven, enige vorm van afwaardering van de vaarwegen is dan ook voor
HbR niet bespreekbaar. Om die reden verzoekt HbR om de definitie en begrenzing van
de term ‘zeehavengebied’ op te nemen in het NWP. We stellen voor om deze begrenzing
samen te laten vallen met het loodsplichtige water, zoals In de Scheepvaartverkeerswet
en de Loodsplichtregeling is vastgelegd.

De indiener geeft aan dat een afwaardering van de vaarwegen niet bespreekbaar is. Het
belang van een robuust vaarwegenstelsel wordt onderschreven en erkend, ook de
belangrijke functie van de havens voor Nederland. Er zijn geen voornemens voor het
afwaarderen van vaarwegen. De zienswijze leidt niet tot aanpassing van het NWP.

Nee

046

2

Aanvullend is van belang dat de hoofdtransportas zoveel mogelijk vrijgehouden wordt
voor de beroepsvaart. De recreatievaart wordt op deze drukke vaanwegen ontmoedigd
om veiligheidsrisico’s te verminderen (aanvaringen tussen beroeps- en recreatievaartuigen). Om deze reden verzoekt HbR dat er in het NWP een eenduidige definitie van
‘hoofdtransportas’ wordt opgenomen en deze transportas op kaart vastgelegd wordt.

In het NWP wordt in bijlage 1 verwezen naar de definities van hoofdvaarwegen en
hoofdtransportassen. Een overzicht van de verschillende vaarwegcategorieën is
opgenomen. Zie hiervoor kaart 9 van het NWP 2022-2027.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 263

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

046

3

Klimaatadaptatie
In het NWP worden 4 dreigingen onderscheiden die toenemen door klimaatverandering
en die relevant zijn voor het waterbeleid; overstromingen, droogte, wateroverlast en
hitte. Voor overstromingen hebben we samen met onze partners in het havengebied
een aanpak ontwikkeld, en ook deels voor droogte daar waar het gaat om de instandhouding van de zoetwatervoorziening voor de industrie vanuit het Brielse Meer. De
impact van toenemende droogte op de scheepvaart en de dreiging van hitte en
wateroverlast zijn nog relatief onbekend terrein en vragen meer kennis, onderzoek en
samenwerking met het Rijk.

Door het toenemen van klimaatverandering wordt het klimaatbestendiger maken van
het netwerk een steeds belangrijkere opgave. De afgelopen jaren is er veel onderzoek
gedaan naar knelpunten en kwetsbaarheden die er op het hoofdvaarwegennetwerk zijn
en ontstaan als gevolg van o.a. droogte en bodemerosie (bijvoorbeeld MIRT-Onderzoek
Duurzame Bodemligging Rijntakken en MIRT-Onderzoek Vergroten Robuustheid
Vaarwegen). Dit heeft o.a. ertoe geleid dat het knelpunt van de harde laag bij Nijmegen
wordt aangepakt middels een pilot. Deze pilot geeft inzichten voor de beleidsbeslissing
voor de bodemligging die in IRM wordt ontwikkeld. Ook wordt op specifieke knelpunten en kwetsbaarheden nader onderzoek gedaan. In het BO MIRT
Goederenvervoercorridors van november 2020 is o.a. afgesproken dat er voor het
vergroten van de robuustheid van het vaarwegennetwerk onderzoek gedaan wordt naar
de benodigde en gewenste sluiscapaciteit bij Weurt en de doelmatigheid en doeltreffendheid van een mogelijke 2e sluiskolk bij Grave. Meer kennis en onderzoek is nodig
voor het nemen van beleidsbeslissingen hierover. Daarnaast is – conform de DPRA - er
afgelopen jaar door RWS een aantal stresstesten uitgevoerd om nog beter inzicht te
krijgen in de kwetsbaarheden en risico’s voor het hoofdvaarwegennetwerk als gevolg
van droogte, hitte en wateroverlast.

Nee

046

4

Waterkwaliteit, schoon, gezond en voldoende water
Het kabinet streeft naar bescherming van de leefomgeving door passende normstelling
in aanvulling op normen uit de KRW. Hierbij wordt het voorzorgsprincipe als uitgangspunt gehanteerd. Ook voor situaties waarbij de effecten van stoffen nog onvoldoende
bekend zijn. Het bedrijfsleven moet in deze situaties informatie aanleveren zodat
bevoegde gezagen de stoffen kunnen beoordelen. Dit leidt tot een buitenproportioneel
zware bewijslast bij bedrijven. HbR verzoekt de bedrijven uit het havengebied via
Deltalinqs te betrekken, om het risico op onwerkbare situaties te voorkomen.

Volgens vigerende wet- en regelgeving geldt dat wanneer een bedrijf een stof wil lozen,
het bedrijf bij zijn aanvraag daarvoor inzicht geeft in de hoeveelheid en eigenschappen
daarvan. Dit geldt ook voor stoffen waarbij de effecten van stoffen nog onvoldoende
bekend zijn. Alleen op basis daarvan kan het bevoegd gezag immers een adequate
beoordeling uitvoeren die nodig is om voor elke te lozen stof een vergunning te kunnen
verlenen. Inderdaad kan het in kaart brengen van alle te lozen stoffen en hun eigenschappen een uitdaging zijn voor de bedrijven, met name bij omvangrijke en/of
complexe lozingen. De bevoegde gezagen bespreken de aanpak hiervan met de
aanvrager in het vooroverleg. Het regulier overleg van Deltalinqs en Rijkswaterstaat kan
worden beschouwd als een geschikte plek om dit onderwerp nader te bespreken.

Nee

046

5

In het NWP wordt aangegeven dat voor Rijkswateren maatregelen worden onderzocht
om plastic uit het water te halen, hetgeen HbR ondersteunt. Een deel van het plastic
komt vanuit de Rijkswateren in de havenbekkens terecht en daarmee op de oevers en in
de waterbodem onder beheer van HbR. HbR verzoekt ook het nemen van maatregelen
zelf, binnen de termijn van het huidige NWP op te pakken.

Rijkswaterstaat werkt in opdracht van het ministerie van IenW samen met andere
stakeholders aan verdere uitwerking van de bronaanpak van microplastics en zwerfafval
en onderzoekt mogelijkheden om microplastics te kunnen monitoren. Het opruimen
van zwerfafval is primair een taak van gemeenten, op grond van de Wet milieubeheer.

Nee

046

6

In het NWP wordt bij exoten de Japanse duizendknoop niet benoemd, tenwijl die op
veel oevers van de Rijkswateren voorkomt. HbR verzoekt deze exoot op te nemen en de
bestrijding van deze exoot op te schalen. Zo wordt ook voorkomen dat deze exoot
(onbedoeld) actief verspreid wordt tijdens het beheer richting onze oevers.

Met ingang van 1 januari 2022 gaat het handelsverbod op Aziatische duizendknopen in.
Het handelsverbod is een preventieve maatregel om ecologische en economische
schade te voorkomen. Er is geen bestrijdingsplicht, want de Aziatische duizendknopen
staan (nog) niet op de Europese Unielijst voor zorgwekkende invasieve uitheemse
soorten (Exotenverordening 1143/2014). De bestrijding van de Aziatische duizendknopen kan door terreineigenaren worden opgepakt, zoals gemeentes en andere
terrein- en waterbeheerders. Het huidige beleid van RWS ten aanzien van de Japanse
duizendknoop is dat het areaal van de Japanse duizendknoop niet mag uitbreiden en de
functionaliteit van assets niet in de weg mag staan. Dit is ook zo vastgelegd in de
onderhoudscontracten.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 264

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

046

7

Kabels en leidingen
Gezien de hoge ambities voorwind op zee (27 GW in 2040) ontstaat er een grote vraag
naar ruimte voor tracés voor kabels en leidingen. Dit leidt tot een toename van
elektriciteitskabels tussen windmolenparken en de kust, waarbij Rijkswaterstaat en
exploitanten hebben afgesproken om nieuwe kabels en leidingen zoveel mogelijk te
bundelen. Tot op heden worden aanlandingen van windmolenparken per project
(radiaal) aangevlogen. Vanuit exploitanten worden per project aanvragen ingediend bij
Rijkswaterstaat, met een reactieve rol van Rijkswaterstaat. Om optimaal gebruik te
kunnen maken van de ruimte op de Maasvlakte is het van groot belang om niet per
project een aanlanding te bepalen maar juist vanuit de integrale opgave, met een
duidelijk coördinerende rol vanuit Rijkswaterstaat. Dit vergt dus een andere werkwijze.
De beoogde aanlandingslocaties aan de kust zijn bovendien vaak voorzien nabij
industriële clusters waar veel behoefte is aan energie, waar de beschikbare ruimte
schaars is vanwege een concentratie aan scheepvaartinfrastructuur (vaarwegen,
ankerplaatsen) en intensief gebruik van de ondergrond voor industriële kabels en
leidingen.
HbR stelt voor om een actie aan het NWP toe te voegen m.b.t. de integrale visie en
opgave voor de periode 2030-2040 m.b.t. het ruimtegebruik van de benodigde kabels
en leidingen, de benodigde corridors en aanlandingen. Aanvullend adviseert HbR
daarbij om Rijkswaterstaat aan te stellen als overall regisseur van de kabelcorridors op
zee en dit als zodanig in het NWP te verankeren.

Het onderzoeken van de opgave waar de windenergie op zee aangeland gaat worden
vindt plaats in de Verkenning Aanlanding Wind op Zee (2030 en 2031-2040). Port of
Rotterdam is en wordt daarbij als belanghebbende betrokken. Het bevoegd gezag voor
de te starten ruimtelijke procedure volgend op de verkenningen is de minister voor
Energie en Klimaat, waarbij de minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
(VRO) mede bevoegd gezag is voor de ruimtelijke inpassing. Er vindt intensieve
samenwerking en afstemming plaats met de minister van Infrastructuur en Waterstaat
(Rijkswaterstaat), die als beheerder van de Noordzee en bevoegd gezag (ogv Waterwet)
een belangrijke rol heeft. In de verkenningen, maar ook in de ruimtelijke procedures
speelt het onderwerp toekomstvastheid een belangrijke rol. Hierbij wordt een
aanlandingsalternatief steeds bekeken in het perspectief van mogelijk toekomstige
ontwikkelingen. Ook wordt in de lopende procedure van de Netten op zee IJmuiden Ver
Beta en IJmuiden Ver Gamma reeds rekening gehouden met een mogelijk toekomstige
aanlanding van kabels, waarbij het streven is zoveel mogelijk kabels gebundeld in een
corridor aan te leggen. Voor de aanlandingen op de Maasvlakte wordt reeds intensief
tussen TenneT, het ministerie van EZK en HbR afgestemd en samengewerkt om hier ook
mede in het licht van andere toekomstige infrastructuurontwikkelingen (in het kader
van de energietransitie) zo optimaal mogelijk met de beschikbare ruimte om te gaan.

Nee

046

8

Integraal Riviermanagement
HbR mist bij het onderdeel Integraal Riviermanagement het internationale perspectief
en verzoekt dit toe te voegen. Hoe wordt dit programma afgestemd met de bovenstroomse lidstaten? De problematiek van te weinig (of teveel) water hangt nauw samen
met maatregelen in het gehele stroomgebied van de rivieren en is grensoverschrijdend.
Dit heeft onder meer consequenties voor de bevaarbaarheid van de rivieren en dus de
bereikbaarheid van de Rotterdamse haven.

IRM streeft geen internationale scope na. Wel worden de ambities, doelstellingen en
effecten van IRM op internationaal niveau besproken. Ook worden ontwikkelingen in de
buurlanden betrokken bij IRM, omdat ingrepen bovenstrooms effect kunnen hebben op
benedenstroomse functies en vice versa. De voorbereiding van het programma IRM zal
een agenda zijn om met buurlanden in gesprek te gaan over het gewenste, toekomstige
riviersysteem.

Nee

046

9

Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027
Versterken marien ecosysteem
In kader 3.1 staat aangegeven dat de aanpassing van Natura 2000-profielen en
-beheerplannen voor biogene riffen, waaronder platte-oesterbanken, uiterlijk in 2022
gerealiseerd worden. HbR heeft in het havengebied de ontwikkeling van biogene riffen
gestimuleerd. HbR verzoekt expliciet in de tekst op te nemen dat de genoemde
aanpassing niet leidt tot een beschermde status voor deze riffen in het havengebied.

Het bedoelde havengebied behoort inmiddels tot de fysisch-geografische regio
“zeekleigebied” en daarvoor zijn de voor aanpassing in aanmerking komende profielen
van mariene habitattypen niet van toepassing. Deze huidige status van het bedoelde
havengebied wordt inmiddels meegenomen in een actualisatie van de kaart met
fysisch-geografische regio’s. Daarnaast bevinden de in het havengebied aangetroffen
platte oesters zich deels op kademuren. Omdat dat “kunstmatig substraat” is, is ook
daarmee een eventuele relatie met in dit kader relevante Natura 2000-instandhoudingsdoelen niet aan de orde.

Nee

046

10

Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 Transitie naar Duurzame energie
Op grond van het Klimaatakkoord, is de omvang van de extra opgave tot 2030 voor
windenergie op zee naar verwachting circa 5 tot 9 GW. Maximaal 4 GW daarvan is in te
passen in Rotterdam. Dit betreft enerzijds 2 GW in DC IJmuiden Ver Gamma, hetgeen
momenteel verder wordt uitgewerkt parallel aan IJmuiden Ver Bèta. Anderzijds betreft
dit 2 GW DC dat te koppelen is met het conversiepark (of 1,4 GW - 2,1 GW AC). HbR
verzoekt dit als zodanig vast te leggen in het programma.

In hoofdstuk 9 van het PNZ is inmiddels ruimte voor potentieel 10,7 GW aan windenergie aangewezen. In het kader van VAWOZ en daarop volgende RCR-procedures wordt
bepaald waar de opgewekte energie aan land wordt gebracht. Uit de Kamerbrief
VAWOZ 2030 (2/12/2021) blijkt dat er 2 procedures voor de Maasvlakte zijn:
• 2 GW IJmuiden Ver (noord) (reeds gestart) [Net op Zee IJmuiden Ver Gamma]
• 2 GW windenergiegebied 1 (of 2).
Het PNZ is in hoofdstuk 5.3.1 onder kopje ‘Netten op zee en aanlanding’ en in H9
Ruimtelijke Ordening hierop aangepast.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 265

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

046

11

Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 Voor de periode 2030 - 2040 ziet HbR ook
mogelijkheden. HbR stelt voor om nu al gezamenlijk met het Rijk de mogelijkheden te
onderzoeken en bepalen voor het aanlanden van energie op de Maasvlakte voor deze
periode en dit als actie aan het programma toe te voegen. HbR waardeert het dat
Rotterdam concreet benoemd is als import hub voor waterstof. Het omzetten van
duurzame elektriciteit naar waterstof op zee en transport naar de kust via waterstofleidingen zal zeer waarschijnlijk efficiënter zijn qua ruimtegebruik. HbR verzoekt bij
bovenstaande actie de mogelijkheden voor waterstof zoveel mogelijk mee te nemen.

In de Verkenning Aanlanding Windenergie op Zee 2031-2040 zal de aanlanding van
waterstof naast aanlanding van stroom vanuit zee een belangrijk onderdeel worden.
Vooruitlopend op deze verkenning voert EZK samen met de regio regionale voorverkenningen uit om meer focus in de verkenning aan te kunnen brengen. De voorverkenning
Zuid-Holland zal naar verwachting begin 2022 starten. Dit is in het PNZ aangepast. In de
voorverkenning zal ook verkend worden wat de mogelijkheden zijn op waterstof bij het
HIC Rotterdam aan te landen. Hierbij zal HbR als een van de belanghebbenden
betrokken worden.

Ja

046

12

Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 Zeescheepvaart
HbR constateert dat in het programma niet wordt ingegaan op de toekomstige vraag
naar extra ruimte voor ankergebieden op zee. HbR verzoekt in paragraaf 6.1.2. onder
“Efficiënt en veilig” de volgende tekst op te nemen; “Essentieel voor het goed kunnen
functioneren van de zeehavens zijn voldoende ankergebieden van voldoende grootte.
Aangrenzend deze ankergebieden dient voldoende manoeuvreerruimte (c.q. voldoende
afstand tot windparken) voor zeeschepen te zijn om in stormsituaties, wanneer schepen
niet langer veilig ten anker kunnen liggen, voldoende ruimte te hebben om gaande te
kunnen houden gedurende de storm.”

In het PNZ is mede naar aanleiding van uw zienswijze in paragraaf 6.1.2 de volgende
passage toegevoegd: “Voor het goed kunnen functioneren en toekomstbestendigheid
van de zeehavens zijn voldoende ankergebieden van voldoende grootte essentieel.
Aangrenzend aan deze ankergebieden wordt voldoende manoeuvreerruimte (c.q.
voldoende afstand tot windparken) voor zeeschepen in stormsituaties vrijgehouden. Dit
is belangrijk voor schepen die niet langer veilig ten anker kunnen liggen, om voldoende
ruimte te hebben om zich gaande te kunnen houden gedurende de storm.”
De eerder aangewezen windenergiegebieden Hollandse Kust zuidwest en noordwest
worden niet ingevuld om de scheepvaartveiligheid in o.a. dit soort situaties te
verhogen.

Ja

046

13

Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 Aanvullend verzoekt HbR om onder
“Verduurzaming” het volgende toe te voegen: “In de wat verdere toekomst worden
grote stromen waterstof en ammoniak naar de zeehavens voorzien. Deze stromen
zullen per saldo een toevoeging zijn op de bestaande verkeersstroom in verband met de
aanzienlijk kleinere energie inhoud van waterstof en ammoniak (om dezelfde
hoeveelheid energie als in (olie)producten te vervoeren zijn 3 a 4 keer zoveel schepen
nodig). Dat betekent dat nu al rekening moet worden gehouden met extra ruimte voor
ankergebieden om deze schepen veilig te laten ankeren.”

Zie beantwoording deelzienswijze 46-12.

Ja

046

14

Ontwerp Programma Noordzee 2022- 2027 Ruimtelijke Ordening
In tabel 9.1 en 9.2 worden de aandachtspunten benoemd bij de zoekgebieden voor
windenergie in de Noordzee. Hier dienen de aandachtspunten voor de zeevaart te
worden toegevoegd, conform de inbreng in het Noordzee Overleg. Dit om de veilige en
vlotte navigatie op de Noordzee te behouden. Voor de volledigheid is als bijlage de
notitie toegevoegd. Kort samengevat zijn de aandachtspunten:
• Hollandse Kust zuidwest; vormt een onacceptabel nautisch risico voor de zeescheepvaart
• Hollands Kust noordwest: vormt een onacceptabel nautisch risico voor de zeescheepvaart
• Zoekgebied 5 en 6: de middenberm tussen deze 2 gebieden zorgt voor grote nautisch
risico’s
• Zoekgebied 8: vormt een groot gevaar voor de zeescheepvaart
De ruimte op de Noordzee zal nooit genoeg zijn voor de energiebehoefte van
Noordwest Europa. Import van energie vanuit bijvoorbeeld landen met veel zon zal
belangrijk blijven. HbR adviseert daarom bij de energieopgave ook nadrukkelijk de
import stromen mee te nemen in de totale visie en plannen en te benoemen in het
programma. Dit is zeker voor na 2030 een reële en goede optie. Zie bijlage NZO

In hoofdstuk 9 van het PNZ staat inmiddels aangegeven dat gebieden Hollandse Kust
(noordwest en zuidwest) definitief afvallen als windenergiegebied. Voor het zoekgebied
5 middenberm is een Formal Safety Assessment uitgevoerd. De conclusies zullen
worden meegenomen in de integrale afweging tussen de verschillende zoekgebieden bij
de partiële herziening PNZ. Daarin zal ook zoekgebied 8 meegenomen worden. Het
vaststellen van de energiemix en de mate waarin energie uit het buitenland wordt
geïmporteerd, gebeurt niet in het kader van Programma Noordzee.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 266

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

046

15

Ontwerp Mariene Strategie 2022-2027 (deel 3)
Zwerfvuil
Bij de aanvullende maatregelen voor stroomgebieden wordt de agendering van
zwerfvuilproblematiek en de borging van een brede aanpak voor zwerfvuil beschreven.
Dit beperkt zich tot terrein- en waterbeheerders langs rivieren. HbR verzoekt dit te
verbreden tot alle terrein- en waterbeheerders in het stroomgebied en als zodanig in de
strategie op te nemen. Immers, macroplastics vallen uiteen, komen vervolgens in sloten
terecht, vallen nog verder uiteen en komen uiteindelijk in de rivier en vervolgens in de
Noordzee terecht. Om deze reden richt de HbR campagne ‘schone haven, schone zee’
zich ook op truck-parkings, die niet direct naast de rivier liggen. Daarnaast constateert
HbR een verschil in beoordeling van zwerfvuilvrije bermen langs de rivier, hetgeen leidt
tot discussies. Dit kan voorkomen worden door hiervoor een eenduidig beoordelingskader te ontwikkelen. HbR verzoekt de ontwikkeling van een dergelijk beoordelingskader
als actie op te nemen in het programma. Het hergebruik van het zwerfvuil dat uit het
water komt, met uitzondering van netten, niet aan bod in de strategie. HbR adviseert
het Rijk daar maatregelen voor uit te werken en deze actie te benoemen in de strategie.

Een integrale aanpak van de zwerfafvalproblematiek is inderdaad belangrijk. Het
programma microplastics (2019-2021) heeft goede resultaten opgeleverd hoe de
zwerfafvalproblematiek nog beter kan worden aangepakt. Er is onder andere een
aanpak voor het afval op stadskades in Amsterdam en Rotterdam ontwikkeld. In het
vervolg op het programma (2022-2025) wordt verder gewerkt aan borging van een
brede zwerfafvalaanpak met stakeholders, waaronder gemeenten en andere (gebieds)
beheerders. Daarbij wordt ingestoken op een proactieve samenwerking.
Rivieroevers behoren tot het (publiekrechtelijke) grondgebied van gemeenten. Er is
geen landelijke norm hoe schoon bermen/oevers langs rivieren behoren te zijn. In een
afvalstoffenverordening kan de gemeente een regel opnemen omtrent het op een voor
het publiek zichtbare plaats aanwezig hebben van afvalstoffen. Vaak hanteren
gemeenten in de praktijk beeldkwaliteiten om ambitieniveaus te formuleren en
beeldbestekken in de markt te zetten. Een landelijk beoordelingskader wordt dan ook
niet goed uitvoerbaar geacht.
Binnen het programma microplastics (2019-2021) zijn pilots uitgevoerd met vangsystemen in rivieren. De hoeveelheid en de kwaliteit van het afgevangen afval bleek
onvoldoende om het te hergebruiken of te recyclen waardoor dit geen onderdeel is van
het programma van maatregelen.

Nee

047

1

Wij verwijzen in deze zienswijze naar de zienswijze van Port of Harlingen (PoH) en
sluiten daarbij aan. Onze zienswijze heeft, net als die van PoH, betrekking op de teksten
en tabel over het vaargeulonderhoud en de garantiediepte van de vaargeul
Kornwerderzand - Harlingen (de Boontjes), zoals opgenomen op pagina 275 van het
NWP. De zienswijze van PoH gaat onder meer in op het belang van de haven van
Harlingen voor de Friese binnenhavens. Wij onderschrijven dit belang. De bereikbaarheid van de Friese binnenhavens is een groot punt van zorg voor de beheerders /
exploitanten van die havens, als de gemeente Smallingerland. De adequate ontsluiting
van de haven van Harlingen voor de beroepsvaart via De Boontjes is onderdeel van de
bereikbaarheid van de Friese binnenhavens. De bedrijven die in die havens zijn
gevestigd en daarvan gebruik maken voor het goederenvervoer zijn goed voor ruim
4.000 arbeidsplaatsen directe werkgelegenheid. Het betreft voornamelijk stuwende
werkgelegenheid, omdat een groot deel van de watergebonden bedrijven in Fryslan
landelijk en/of internationaal opereren en daarmee inkomsten genereren voor Fryslan.
Deze bedrijven zorgen daarnaast voor indirecte werkgelegenheid die ontstaat bij
toeleverende bedrijven. Het gaat om circa 2.900 arbeidsplaatsen. In totaal zijn de
havengebonden bedrijfsvestigingen in Fryslan goed voor circa 6.900 arbeidsplaatsen.
De totale toegevoegde waarde van deze sector bedraagt jaarlijks € 924 miljoen.
Concreet voorstel
Wij stellen, in analogie van de zienswijze van PoH, voor om de onderstaande passage op
blad 275 van het NWP te schrappen.
“Voor de vaargeul Kornwerderzand - Harlingen (de Boontjes) zijn bestuurlijke afspraken
gemaakt tussen Rijk en regio. Op basis van de uitkomsten van aanvullend economisch,
ecologisch en morfologisch onderzoek naar (het gebruik van) de Boontjes wordt
besloten hoe het definitieve beheer van de Boontjes er vanaf 2023 uit komt te zien.”

De betreffende tekst in het NWP is in lijn gebracht met de letterlijke tekst van de Agenda
voor het Waddengebied 2050. Voor de vaarweg Boontjes betekent dit dat de huidige
dimensies ten aanzien van diepte -3.80 m. NAP en breedte 100 m. in principe worden
gegarandeerd gedurende de looptijd van het NWP (2022 tot en met 2027). Alleen de
eerder met de regio afgesproken evaluatie van de onderhoudspilot van vaarweg
Boontjes kan verandering brengen in de onderhoudssituatie. De met de regio
afgesproken kostenverdeling van de onderhoudspilot wordt gehandhaafd en de
evaluatie wordt in 2022 gewoon uitgevoerd overeenkomstig antwoord 6 van de
voormalige minister op Kamervragen van 20 juli 2020: “Er zal in 2022 aanvullend
economisch, morfologisch en ecologisch onderzoek worden uitgevoerd, waarmee de
kosten, baten en de gevolgen voor de Waddenzee voor zowel de kortere als de langere
termijn inzichtelijk worden gemaakt”. Bij deze evaluatie zullen niet alleen de overheden
worden betrokken maar ook de (belanghebbende) stakeholders, namelijk de havens en
de Coalitie Wadden Natuurlijk. Op basis van de evaluatie wordt bepaald hoe de
onderhoudssituatie van vaarweg Boontjes er vanaf 2023 tot met 2027 precies uit zal
zien.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 267

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

1

Het Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 levert het Maritiem Ruimtelijk Plan voor
Nederland voor 2022-2027, waarin veel van de afspraken die gemaakt zijn in het
Akkoord voor de Noordzee hun wettelijke vorm zouden moeten vinden. Het Maritiem
Ruimtelijk Plan is een belangrijk instrument voor het afwegen van de uiteenlopende
belangen op de Noordzee. In het Akkoord voor de Noordzee is treffend verwoord hoe
groot de uitdaging is: “De Noordzee is een van de drukst gebruikte zeeën, nu al bestaat
er grote spanning tussen natuur, energie en voedselvoorziening (met name visserij). Het
Klimaatakkoord zal de komende decennia leiden tot een forse groei van windparken op
de Noordzee. Dat wordt passen en meten.” Bij dat passen en meten hoort ook het
realiseren van de “extra mijlen die we te gaan hebben op weg naar een gezonde
Noordzee” (Het Akkoord voor de Noordzee) en dus voor het behalen van een Goede
Milieutoestand (GMT).
Wij (Wereld Natuur Fonds, Vogelbescherming Nederland, Natuurmonumenten, Natuur
& Milieu, Stichting De Noordzee en Greenpeace) verwelkomen dan ook de mogelijkheid
om inhoudelijk te reageren op het Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 en het
programma van maatregelen voor de Kaderrichtlijn Mariene Strategie (ontwerp
Mariene Strategie Deel 3) en dienen graag een zienswijze in.
Onze zienswijze bestaat uit drie delen:
1. Deze brief met een algemene reactie en een samenvatting van hoofdpunten per
hoofdstuk
2. Een tabel (spreadsheet) waarin per hoofdstuk specifieke opmerkingen worden
gemaakt met concrete suggesties voor aanpassingen in de tekst
3. Een tabel met gedetailleerde punten en opmerkingen over het programma van
maatregelen voor de Kaderrichtlijn Mariene Strategie (ontwerp Mariene Strategie Deel
3)

Hartelijk dank voor uw interesse in en reactie op het Ontwerp PNZ. Uw inbreng is ter
kennisgeving aangenomen.

Nee

048

2

De Noordzee maakt grote veranderingen door die in het Ontwerp Programma Noordzee
(OPN) worden belicht. Om de doelstellingen m.b.t. de energietransitie en de reductie
van de emissie van broeikasgassen te behalen, is grootschalige uitrol van wind op zee
en de bijbehorende infrastructuur noodzakelijk. Tegelijkertijd is bescherming en herstel
van mariene ecosystemen essentieel voor het behalen van een Goede Milieu Toestand
(GMT). Deze bestaat uit doelstellingen op het gebied van biodiversiteit en het behoud
van de vele ecosysteem-diensten die de Noordzee ons biedt: omzetting van nutriënten
in voedsel en andere grondstoffen, productie van zuurstof, regulering van de weer/
watercyclus, vastlegging van CO2 in de zeebodem en organismen en recreatieve
mogelijkheden. Een ecosysteemgerichte, geïntegreerde planningsbenadering, zoals
vereist door de MSP-richtlijn1, is dan ook nodig om ervoor te zorgen dat de druk van
bestaande en nieuwe menselijke activiteiten op reeds kwetsbare mariene milieus in de
komende jaren afneemt in plaats van toeneemt: dat alle bestaande en nieuwe
ontwikkelingen binnen de grenzen van de draagkracht van het Noordzee-ecosysteem
plaatsvinden, zoals afgesproken in het Akkoord voor de Noordzee.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 268

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

3

Het OPN beoogt duidelijk een ecosysteemgerichte, geïntegreerde planningsbenadering
toe te passen en slaagt daar gedeeltelijk in. Alle relevante sectoren en belangen komen
aan de orde en de noodzaak om menselijke ingrepen plaats te laten vinden binnen de
ecologische draagkracht van de Noordzee wordt nadrukkelijk verwoord in de visie. Op
pagina 26 van het OPN staan de strategische opgave en de deelopgaven per sector/
belang verwoord. Daarbij lijkt men, door de koppeling van de opgaven aan het Akkoord
van de Noordzee, echter vergeten te zijn om heldere opgaven te formuleren voor
zeescheepvaart en andere nationale belangen. Vervolgens is het belangrijk om ervoor te
zorgen, dat de geformuleerde opgaven ook consequent terugkomen in de betreffende
hoofdstukken van het OPN. Dat is nu niet het geval. Daarnaast zou in onze ogen beter
moeten worden uitgewerkt hoe de opgaven die genoemd worden onder de
Natuurtransitie terugkomen in de sectorale opgaven. Het toepassen van het voorzorgsbeginsel en de ecosysteembenadering, het tegengaan van vervuiling, het herstellen en
versterken van de veerkracht van ecosystemen en dus ook het bereiken van een Goede
Milieu Toestand (GMT) zijn in hoge mate afhankelijk van het beleid dat gevoerd wordt
ten opzichte van menselijke ingrepen en activiteiten op sectoraal niveau. Ook de
mogelijke synergiën en conflicten tussen verschillende sectoren en belangen behoeft
nadere uitwerking. Hiervoor is het betrekken van diverse stakeholders in de vervolguitwerking van belang. Met de instelling van het Noordzeeoverleg is hier gedeeltelijk in
voorzien.
De GMT in Nederland is vooralsnog niet gehaald. Bij deze constatering hoort een
analyse van waarom de GMT niet is gehaald en een samenvatting van de maatregelen
die genomen zullen worden om dit doel op korte termijn wel te bereiken.

Paragraaf 2.5 betreft het Akkoord voor de Noordzee in relatie tot het Programma
Noordzee. Opgave 4 in paragraaf 2.5 op blz 25-26 adresseert alle gebruik van de
Noordzee in het vinden van de balans tussen verschillende gebruikers en het centraal
stellen van het ecosysteem, en is daarmee sectoroverstijgend. In paragraaf 2.5 op blz 26
wordt deze opgave nog eens kort samengevat onder “Samenhang en Balans” en is
richtinggevend voor de hoofdstukken 3 t/m 10. Andere nationale belangen komen wel
aan bod in het Programma Noordzee. Zo is bijvoorbeeld hoofdstuk 6 geheel gericht op
Zeescheepvaart. Het is waar dat het behalen van de GMT samenhangt met gevoerd
beleid en dat de GMT vooralsnog niet is bereikt. Hoofdstuk 3 is gewijd aan de
Natuurtransitie: dit hoofdstuk bevat de analyse waarom de GMT niet is behaald en een
samenvatting van de maatregelen om de GMT te behalen. Daarbij wordt verwezen naar
de hoofdstukken 4 t/m 9 waar op onderdelen meer specifiek wordt ingegaan op het
beleid en beheer om het gebruik te verduurzamen en binnen de randvoorwaarden van
het ecosysteem te brengen. Bijlage 1 bij dit Programma Noordzee bevat het totaaloverzicht van het programma van maatregelen onder de KRM waarmee dit wordt geadresseerd. Hoofdstukken 9 en 10 van het Programma Noordzee beschrijven het ruimtelijke
beleid om synergiën tussen sectoren en belangen te bevorderen en conflicten te
voorkomen.

Nee

048

4

In een ecosysteemgerichte planningsbenadering horen ‘ocean basins’ te worden
behandeld als samenhangende entiteiten en niet te worden versnipperd over projecten
en grenzen. Ecosystemen strekken zich immers uit over nationale grenzen, effecten van
menselijke ingrepen kunnen gevolgen hebben voor hele mariene regio’s en de
toegevoegde waarde van mitigatie- en compensatiemaatregelen moet worden bekeken
op ‘marine basin’ niveau. Tegelijk kan een grensoverschrijdende aanpak ook de uitrol en
de exploitatie van infrastructuur voor hernieuwbare energie en het bijbehorende
elektriciteitsnet optimaliseren. Hoewel het internationale perspectief wel in het OPN
wordt genoemd, is de verdere uitwerking nog te veel toegespitst op de Nederlandse
Noordzee en missen we de koppeling met ontwikkelingen in andere Noordzeelanden.

In het Programma Noordzee is de versterkte internationale samenwerking opgenomen
als actiepunt, in hoofdstuk 9. In concreto start het Rijk een initiatief om dit met
Noordzeelanden en de Europese Commissie te bespreken en in de eerste helft van 2023
conclusies te kunnen trekken. Versterking van natuurwaarden in de hele Noordzee en de
samenhang tussen die projecten en economische activiteiten wordt daarbij een
aandachtspunt. Bij dit initiatief wordt uiteraard ook met belanghebbenden gesproken,
waaronder de indieners van de zienswijze.
De ecologische samenhang in de hele Noordzee is uitgangspunt van het beleid. De
beschouwing van dat systeem als geheel volgt uit de afspraken in OSPAR kader en
wordt voortgezet in de nieuwe OSPAR strategie 2030. De maatregelen onder de KRM
zijn gericht op Nederland, maar komen voort uit de brede analyse van de staat van het
mariene milieu zoals dat in OSPAR verband aan de orde is.
Ten aanzien van grensoverschrijdende samenwerking aan offhore windenergie is het de
North Seas Energy Cooperation waarin wordt samengewerkt, met de oogmerken die de
insprekers naar voren brengen. In dat NSEC verband is er tevens een werkgroep over
ruimtelijke ordening op het gebied van windenergie op zee en cumulatie van effecten
op het ecologisch systeem.
In de milieueffectrapportages bij het Programma Noordzee is terug te vinden dat de
analyse van effecten van het programma op het ecosysteem een ‘internationale
Noordzee - benadering’ kennen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 269

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

5

Samengevat: Het OPN bevat veel goede elementen, zoals uitgebreide aandacht voor
natuurbescherming en -herstel en een mooie visie op een gezonde Noordzee, die
overeenkomt met die van het Akkoord voor de Noordzee. Ook zijn veel afspraken uit dit
akkoord goed in het OPN verwerkt, maar velen ook niet. Wat vooral mist is een steviger
en consistente doorvertaling van de opgaven, die de natuurtransitie met zich meebrengt in de sectorale hoofdstukken en de maatregelen, die in de Kaderrichtlijn Mariene
Strategie worden voorgesteld (zie hiervoor onze aparte zienswijze op de KRM onderaan
deze brief). Aan natuurherstel en een GMT moet urgent en hard worden gewerkt om
weerbaar te zijn tegen toekomstige veranderingen, waaronder de toenemende risico’s
van klimaatverandering zoals gesteld in het laatste IPCC rapport. Een gezond ecosysteem met grote biodiversiteit vormt de basis voor ecosysteemdiensten en daarmee
voor een succesvolle uitvoering van toekomstige activiteiten. Een gezonde Noordzee
komt daarmee de maatschappij in haar geheel ten goede.

U geeft aan de doorvertaling van natuurtransitie-opgaven in de sectorale hoofdstukken
van het Programma Noordzee en de maatregelen opgenomen in het KRM programma
van maatregelen te missen. De natuurtransitie-opgave gaat uit van een duurzamer
gebruik en daarnaast het herstel en behoud van het Noordzee-ecosysteem. Hoofdstuk
3 presenteert het beleid voor bescherming en versterking van het mariene milieu langs
vijf sporen:
• terugdringen van verontreiniging en verstoring;
• beschermde gebieden en habitattypen;
• beschermde soorten;
• integrale natuurversterking;
• verduurzaming gebruik.
In deze paragrafen en het KRM programma van maatregelen wordt aangegeven op
welke wijze de sectoren bijdragen aan de natuurtransitie opgave.

Nee

048

6

Tenslotte behoeft het OPN op verschillende plaatsen enige actualisatie. Een aantal van
de genoemde data zijn al gepasseerd.

Het PNZ is zover mogelijk geactualiseerd.

Ja

048

7

Hoofdstuk 2 ‘Visie, Ambitie en Opgaven’
Het (Europese) kader voor het noodzakelijke ecologisch herstel wordt goed beschreven
en in paragraaf 2.5 wordt aangegeven dat de afspraken uit het Akkoord voor de
Noordzee richtinggevend zijn voor beleid en beheer. In dat perspectief is het belangrijk
om de scope van het Akkoord van de Noordzee goed weer te geven en ervoor te waken,
dat de opgaven die uit het akkoord voorvloeien ook consequent terugkomen in de
betreffende hoofdstukken van het OPN. Dat laatste is nu niet het geval. Bijvoorbeeld
komt de opgave “Het is van cruciaal belang om tot een rendabele en duurzame visserij
te komen die naar aard en omvang past bij de nieuwe situatie op de Noordzee.” niet
herkenbaar terug in paragraaf 4.2. Ook zou het goed zijn als de opgaven voor de
natuurtransitie niet alleen in hoofdstuk 3 terug zouden komen, maar ook in de overige
hoofdstukken. Herstel van het ecosysteem is immers sterk afhankelijk van de druk van
menselijke activiteiten. Doordat beleidsopgaven zijn ondergebracht in de paragraaf
over het Akkoord voor de Noordzee missen er opgaven voor Scheepvaart en Overige
Nationale belangen, terwijl die er ook zouden moeten zijn. Voor scheepvaart wordt een
sterke groei voorspeld, terwijl deze sector nu al significante effecten heeft door CO2,
NOx, onderwatergeluid, het lozen van ladingresiduen en het risico van containerverlies.
Het reduceren van deze effecten terwijl de activiteit toeneemt is een stevige opgave.
Vergelijkbare uitdagingen gelden naar verwachting voor bijvoorbeeld zandwinning en
digitale hoofdinfrastructuur (kabels). In de toekomstvisie zien wij graag een heldere
afweging tussen de kansen en risico’s van wind op zee. Wij denken dat er kansen liggen
als concreet werk wordt gemaakt van het opnemen van natuurversterkende maatregelen als standaard voor de uitrol van offshore wind, en als verkenningen van medegebruik van windparken worden versneld. Hierbij moeten de cumulatieve effecten van
verschillende vormen van medegebruik op het ecosysteem zwaar worden meegewogen. Bij de uitrol van wind op zee is ook een goede en ecologisch verantwoorde
aanlanding van de opgewekte energie cruciaal. Hiervoor is weinig aandacht in het OPN.

In algemene zin is uitgangspunt van het PNZ dat ontwikkelingen op de Noordzee dienen
te passen binnen de ecologische draagkracht van het ecosysteem en dat de drie
transities – hernieuwbare energie, duurzame voedselvoorziening en natuurherstel – in
balans te brengen, met aandacht voor andere gebruiksfuncties. Daarbij is uitgangspunt
dat ook de (ruimtelijke) ontwikkeling past binnen de randvoorwaarden van een gezond
ecosysteem. Het is niet nodig om dit uitgangspunt per sector apart te bevestigen.
Opgave 4 in paragraaf 2.5 op blz 25-26 adresseert alle gebruik van de Noordzee in het
vinden van de balans tussen verschillende gebruikers en het centraal stellen van het
ecosysteem, en is daarmee sectoroverstijgend. Hoofdstuk 3 over Natuurtransitie bevat
een samenvatting van de maatregelen die daarvoor nodig zijn: daarbij wordt verwezen
naar de hoofdstukken 4 t/m 9 waar op onderdelen meer specifiek wordt ingegaan op
het beleid en beheer om het gebruik te verduurzamen en binnen de randvoorwaarden
van het ecosysteem te brengen. Verduurzaming van de scheepvaart komt specifiek aan
bod in hoofdstuk 6, zandwinning en digitale hoofdinfrastructuur komen aan bod in
hoofdstuk 7. Bijlage 1 bij dit Programma Noordzee bevat het totaaloverzicht van het
programma van maatregelen onder de KRM waarmee dit wordt geadresseerd. De
visserij staat voor een grote opgave om zich naar aard en omvang aan te passen aan de
nieuwe situatie op de Noordzee met minder ruimte om te vissen en een belangrijke
opgave om de impact op het ecosysteem te verminderen. In paragraaf 4.2 is beschreven
welke maatregelen voor de visserij in dit kader noodzakelijk zijn. De doelen en
maatregelen uit het Noordzeeakkoord en de kottervisie vormen hiervoor de basis. In
paragraaf 9.3.2. onder punt 2 een beschrijving aan voorwaarden in relatie tot ecologische draagkracht en windenergie op zee. Hier liggen uitgebreide onderzoeken aan ten
grondslag die de basis vormen voor inmiddels gemaakte en beschreven afwegingen.
Tevens zijn acties benoemd gericht op kennisvermeerdering en natuurversterkende
maatregelen.
Uw zorg dat het reduceren van de genoemde effecten terwijl de activiteiten toenemen
een stevige opgave is, wordt herkend. Waar het een nationale verantwoordelijkheid
betreft wordt hier, mede daarom, aandacht gegeven door het nemen van mitigerende
maatregelen voor de scheepvaartsector (veiligheid, bereikbaarheid, reductie van
risico’s). Scheepvaart is een mondiale sector waarvoor besluitvorming plaatsvindt in
IMO, zowel op gebied van veiligheid als ook milieu. IMO heeft verduurzaming, in de
breedste zin van het woord, geïdentificeerd als een van haar hoogste prioriteiten en
geeft daaraan ook actief invulling.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 270

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

8

Hoofdstuk 3 ‘Versterken Marien Ecosysteem’
De paragraaf over ecosysteemfuncties is niet in lijn met wetenschappelijke definities
van ecosysteemfuncties of -diensten. Een ecosysteemdienst is een dienst die door een
gezond ecosysteem aan mensen wordt geleverd.2 Ecosysteemfuncties zijn dus niet
alleen extractie, zoals vermeld in paragraaf 3.1.1., maar ook (en vooral) natuurlijke
processen die bijzondere en vaak onmisbare functies vervullen zoals omzetting van
nutriënten in voedsel en andere grondstoffen, productie van zuurstof, regulering van de
weer/watercyclus en vastlegging van CO2 in de zeebodem en organismen.
In de inleiding wordt vastgesteld dat er beleidsmatig de wil tot herstel en versterking
van het Noordzee-ecosysteem is. Ook uit de rest van het hoofdstuk spreekt de
erkenning dat extra maatregelen nodig zijn om een gezond ecosysteem te bereiken. In
de tekst wordt echter onvoldoende stil gestaan bij het feit dat er een Europese
verplichting lag om in 2020 een Goede Milieutoestand (GMT) te bereiken en dat deze
deadline niet is gehaald. En dat het doel van het huidige programma is om binnen de
looptijd die goede toestand wel te bereiken. Dit doel zou ook in hoofdstuk 3 een plek
moeten krijgen. Nu worden er vooral kanttekeningen geplaatst bij de meetbaarheid van
de milieutoestand van een dynamisch systeem als de Noordzee. Dat mag geen vrijbrief
worden om niet voortvarend aan de slag te gaan met het nemen van maatregelen om
het Noordzee-ecosysteem te herstellen en versterken.
De overige hoofdstukken van het OPN kunnen vaker naar hoofdstuk 3 terug verwijzen,
om te benadrukken dat de (internationale) ambities en verplichtingen op het gebied van
natuurbescherming en -herstel sturend zijn voor ontwikkelingen in alle sectoren. Dit
stimuleert het vroegtijdig en zwaarwegend meenemen van de ecologie in de besluitvorming over bijvoorbeeld innovaties in de voedselsector.

Het programma van maatregelen beschrijft de maatregelen die nodig zijn om de goede
milieutoestand en de milieudoelen te kunnen bereiken en te behouden. Het feit dat de
GMT in 2020 niet behaald is, blijkt uit de paragrafen van het programma van maatregelen waarin de aanvullende beleidsopgave is beschreven. Daarnaast is het Programma
Noordzee geen evaluatie van de Kaderrichtlijn Mariene Strategie. Deze evaluatie vindt
plaats via de aangekondigde ‘review’ door de Europese Commissie.

Nee

048

9

Hoofdstuk 4 ‘Transitie naar duurzame voedselvoorziening’
In dit hoofdstuk zijn de afspraken uit het Akkoord voor de Noordzee nog het slechtst
verwerkt. Er wordt niet of nauwelijks verwezen naar de volgende het akkoord en
paragraaf 2.5 omschreven opgave: “het is cruciaal tot een rendabele en duurzame
visserij te komen die naar aard en omvang past bij de nieuwe situatie op de Noordzee.
Dat vraagt om heroriëntatie en uiteindelijk herstructurering van de vloot.” Verder
zouden onder meer §4.36, §4.45 t/m 4.48, §6.1 t/m 6.7 en §9.10 van het Akkoord voor
de Noordzee beter in dit hoofdstuk moeten worden verwerkt. Het hoofdstuk mag zich
veel meer richten op het behalen van beoogde resultaten, zoals bijvoorbeeld het
verhogen van de selectiviteit in de kottervisserij, en het verlagen van de visserijdruk in
de garnalenvisserij. In de beschrijving van beleid en maatregelen missen we dan ook
referenties aan hoe het beleid bijdraagt aan de beoogde resultaten.

De afspraken uit het Noordzeeakkoord en de kottervisie vormen de basis voor veel van
het beleid voor de kottervisserij dat in hoofdstuk 4 wordt beschreven. Er zijn wel enkele
tekstuele toevoegingen gedaan zodat de koppelingen tussen de hoofdstukken
duidelijker en meer herkenbaar naar voren komen. Een concretiseringsslag ten aanzien
van de te bereiken resultaten als het gaat om verduurzaming, waaronder het verhogen
van de selectiviteit, is onderwerp van de innovatieagenda, die in 2022 gereed zal
komen.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 271

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

10

Hoofdstuk 5 ‘Transitie naar duurzame energie’
Er wordt in dit hoofdstuk nog betrekkelijk weinig aandacht besteed aan het Akkoord
voor de Noordzee en Wozep, die nog verder en gedetailleerder in het hoofdstuk moeten
worden opgenomen. In lijn met hoofdstuk 4 van het NZA moet hier expliciet worden
gemaakt dat bij besluiten over aanleg van windparken en andere vormen van
energiewinning de ecologie vroegtijdig en zwaarwegend wordt meegenomen (o.a 4.12,
4.14, 4.19 van het Akkoord voor de Noordzee). Dit geldt niet alleen voor de aanleg van
windparken, maar ook voor de inrichting ervan, voor de afwegingen, die gemaakt
worden omtrent meervoudig ruimtegebruik en voor de keuze van locaties voor
aanlanding.
De afspraken, die in het Akkoord voor de Noordzee zijn gemaakt omtrent afname van
gaswinning in beschermde gebieden (§4.37), ‘Parijs-proof’ gas winnen (§3.8) en het
uitwerken en toepassen van Best Beschikbare Technieken, om de ecologische schade
van gaswinning te beperken §5.10 t/m 5.16), horen ook in het ONP terug te komen.
Verder valt op dat vervolgstappen wel worden besproken, maar niet in detail lijken te
worden uitgewerkt. Zo wordt er gesproken over: “Het kabinet onderzoekt in deze
planperiode de technische mogelijkheden voor de gasinfrastructuur.” Per wanneer is de
uitspraak hierover? Daarom ook het verzoek om vervolgstappen en afspraken concreter
uit te werken.

Bij het aanwijzen van nieuwe windenergiebieden in het aanvullend ontwerp is de
ecologie vroegtijdig en zwaarwegend meegenomen. Ook bij het opstellen van een
nieuwe routekaart windenergie op zee zal de ecologie ook vroegtijdig en zwaarwegend
meegenomen worden. Door indiener wordt verwezen naar 4.12 in het NZA, deze
aspecten worden meegenomen in de planMER bij het aanvullend ontwerp PNZ en bij de
projectMER voor het kavelbesluit. De informatie om aanwezigheid en migratiepatronen
van kwetsbare soorten mee te nemen (4.19 uit het NZA) volgt uit WOZEP. In de tekst in
hoofdstuk 5 wordt uitgebreid ingegaan op de Verkenning Aanlanding Wind op Zee
(conform 4.14. in het NZA). In hoofdstuk 9.1 (‘Ruimtelijk beeld 2022-2027’) van het
Ontwerp PNZ staat de richting die worden gegeven via het NZA aan de ruimtelijke
afweging die nodig is tussen de verschillende gebruiksfuncties. Hierin staat ook: “De
winning van fossiele brandstoffen wordt geleidelijk uitgefaseerd.” In de samenvatting
van het PNZ wordt tevens verwezen naar het Parijsakkoord: “Zo veel mogelijk winning
van aardgas en -olie uit de velden op de Noordzee zodat het potentieel van voorraden
wordt benut, binnen de grenzen van de afspraken van het Parijse Klimaatakkoord.” Ten
aanzien van de vraag over het tijdspad voor onderzoek naar de technische mogelijkheden voor de gasinfrastructuur wordt hier verwezen naar deze planperiode. Dit is de
periode tussen 2022 en 2027 waar ook in andere delen van het PNZ aan wordt
gerefereerd.

Nee

048

11

Hoofdstuk 6 ‘Scheepvaart’
Er wordt veel aandacht besteed aan de economische waarde die de zeescheepvaart
vertegenwoordigt, evenals aan veilige navigatie en bereikbaarheid. Er wordt gesteld dat
het kabinet inzet op ambitieuze afspraken over verduurzaming van de sector.
Vervolgens worden er weinig concrete maatregelen beschreven, die aangeven hoe de
overheid ervoor denkt te zorgen dat de ecologische druk van de zeescheepvaart
afneemt terwijl de intensiteit ervan wordt verwacht toe te nemen. De uitstoot naar
lucht, water en onderwatergeluid worden allen genoemd en dat is positief. In de
paragraaf Beleid gaat het bij verduurzaming (6.3.2.) vervolgens alleen over de
ontwikkeling van zero-emission schepen. Beleid om onderwatergeluid, containerverlies
en ladingresiduen van tankers die onze Noordzee nog regelmatig vervuilen ontbreekt
volledig, terwijl deze vormen van verstoring een zeer grote impact hebben op het
mariene ecosysteem.
Er wordt gesproken over de polaire routes, waarbij de nadruk ligt op bereikbaarheid.
Dat is begrijpelijk vanuit handelsoogpunt. Het is belangrijk dat de Nederlandse overheid
in dit kader ook haar toenemende medeverantwoordelijkheid voor het voorkomen van
ecologische rampen in het Poolgebied erkent en zich daarvoor inzet in internationaal
verband.

De onderwerpen onderwatergeluid, containerverlies en ladingresiduen komen in dit
Programma aan de orde. Nederland was een van de initiatiefnemers voor een verbod
op het vervoer en gebruik van zware stookolie in het Arctisch gebied. Dit verbod gaat op
1 juli 2024 in. Nederland heeft tevens een IMO resolutie gesteund voor vrijwillige
maatregelen om de uitstoot van zwart roet door zeevaart in en bij het Arctisch gebied te
vermijden. Deze resolutie is aangenomen in MEPC 77.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 272

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

12

Hoofdstuk 7 ‘Andere nationale belangen op de Noordzee’
Het hoofdstuk heeft veel verschillende onderwerpen. Hierbij valt op dat de effecten op
mariene ecosystemen en het bereiken van een goede milieutoestand (GMT) erg
onderbelicht zijn. Er wordt een aantal keer gesproken over (lopende) onderzoeken en
programma’s, maar het blijft onduidelijk hoe de uitkomsten van onderzoeken en
programma’s vertaald zullen worden in beleid en regelgeving. Zandsuppletie is niet
meegenomen, alleen zandwinning, terwijl zandsuppletie een cruciale rol speelt bij een
ecologisch verantwoorde kustverdediging, maar ook negatieve effecten kan hebben op
het ecosysteem.

U geeft aan het effect op het mariene ecosysteem te missen van de verschillende
overige nationale belangen zoals omschreven in hoofdstuk 7. Wanneer er sprake is van
een impact van een van de beschreven sectoren op het mariene milieu, dan is het beleid
genoemd ter voorkoming of vermindering daarvan. Bijvoorbeeld het onderwatergeluid
van mariene activiteiten en verduurzaming van toerisme en recreatie. Zandsuppletie
komt aan bod in het KRM programma van maatregelen onder descriptor D6, grootschalige ingrepen op de Noordzee zoals landaanwinning, zandwinning en -suppletie en
baggeren zijn vergunningplichtig. Hiervoor is een milieueffectrapportage verplicht. De
gevolgen van deze ingrepen op de biodiversiteit worden gemitigeerd of gecompenseerd. Ook activiteiten waarvan effecten op de Natura 2000-instandhoudingsdoelen
niet zijn uit te sluiten, zijn vergunningplichtig. Zandsuppletie wordt tevens benoemd in
het NWP. Vanuit het programma Kustlijnzorg onderzoekt RWS samen met tien
natuurorganisaties de gevolgen voor de natuur van het aanbrengen van grote
hoeveelheden zand voor de kust en op het strand. Meer informatie vindt u op www.
natuurlijkveilig.nl. Voor zandwinning is er een gezamenlijk ecologisch monitoringsprogramma tussen de overheid en Stichting La Mer (commerciële winners). Inzichten uit
dat programma worden gebruikt bij de vergunningverlening voor zandwinning.

Nee

048

13

Hoofdstuk 8 ‘Duurzame blauwe economie’
De ambities om een blauwe economie te ontwikkelen zijn hoog, zowel op nationaal als
op EU-niveau. Sommige technologieën, zoals actief natuurherstel en innovaties in
duurzame mariene voedselproductie, kunnen eraan bijdragen dat het makkelijker wordt
om menselijke activiteiten binnen de grenzen te houden van de draagkracht van het
Noordzee-ecosysteem. Andere technologieën, inclusief vormen van meervoudig
ruimtegebruik, voegen echter extra druk toe op het ecosysteem. Ecologische afwegingen horen dus ook thuis bij het beoordelen van blauwe economie activiteiten en
innovaties. In zowel verkenningen vooraf als in pilotprojecten is het cruciaal dat het
voorzorgsbeginsel in de praktijk wordt toegepast en dat de ecologische effecten in de
volle breedte worden gemonitord. Vergunningen voor opschaling moeten niet worden
verleend zonder de benodigde kennis en zekerheid om activiteiten duurzaam verder te
ontwikkelen.

Het toepassen van het voorzorgsbeginsel en het gebruik passend binnen de ecologische
draagkracht van de Noordzee is het uitgangspunt van het beleid. Momenteel loopt er al
onderzoek naar de effecten van nieuwe ontwikkelingen in de Duurzame Blauwe
Economie, zoals voedselteelt, op de natuurlijke omgeving. De conclusies hiervan zullen
deel gaan uitmaken van de Verkenning. De Duurzame Blauwe Economie bestaat uit
twee onderdelen, namelijk het stimuleren van verduurzaming van bestaande Blauwe
Economie en het stimuleren van nieuwe activiteiten in de Duurzame Blauwe Economie.
De impact van beide moet in beeld zijn, zowel de positieve als de negatieve gevolgen
hiervan. Om dit te kunnen doen wordt monitoring bij de huidige pilots gestimuleerd, de
resultaten hiervan zijn nodig om de effecten hiervan te kunnen extrapoleren. Zowel
pilotprojecten als scale ups zijn vergunningplichtig. Vergunningverlening vindt plaats op
basis van het voorzorgbeginsel. Vergunningen wordt niet verleend indien op basis van
onderzoek en/of (bij gebrek aan kennis) op basis van expert judgement significante
effecten op beschermde natuurwaarden worden verwacht of niet uit te sluiten zijn.
Verder staat in hoofdstuk 10 van het PNZ het afwegingskader vergunningsplichtige
activiteiten, waar het voorzorgsbeginsel expliciet benoemd wordt.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 273

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

14

Hoofdstuk 9 ‘Ruimtelijke ordening’
Heel vaak wordt ruimte op de Noordzee gezien in km2 en voor veel menselijke
activiteiten is dit ook het meest relevant. Vanuit een ecosysteemgerichte benadering is
de ecologische ruimte echter minstens zo belangrijk, niet alleen van beschermde
soortenpopulaties, maar van het hele ecosysteem inclusief abiotische variabelen. Bij het
invullen van ruimtelijke functies moet daarom steeds naar de cumulatieve effecten op
het ecosysteem – de ecologische draagkracht - worden gekeken. Waar nodig moeten
mitigerende en compenserende maatregelen worden gekoppeld aan ruimtegebruik met
een negatieve ecologische impact.
Om een Goede Milieutoestand (GMT) te bereiken is zowel het instellen van beschermde
gebieden van belang, conform de afspraken in het Akkoord voor de Noordzee, als ook
het daadwerkelijk reduceren van schadelijke menselijke activiteiten in deze gebieden en
het beperken van de druk op het ecosysteem buiten beschermde gebieden. In dit kader
missen we verwijzingen naar afspraken uit het Akkoord voor de Noordzee m.b.t. het
vermijden van ‘ecologisch kwetsbare gebieden’ (zowel Natura-2000 als KRM-gebieden)
voor de bouw van windparken (§4.3 en §4.12) en m.b.t. het verminderen van gaswinning in beschermde gebieden (§3.8 en §4.37).
Daarnaast zou het behulpzaam zijn als de namen van de natuurgebieden in Kaart 3 of
een extra kaart kunnen worden opgenomen, inclusief de gebieden waarvan onderzocht
gaat worden of ze voldoen aan de selectiecriteria als VR-gebied.

Er zijn geen windenergiegebieden aangewezen binnen Natura 2000 of KRM-gebieden.
Cumulatieve ecologische effecten van windparken zijn bepaald voorafgaand aan
aanwijzing. Op kaart 2 van het PNZ ('Natuurgebieden op de Noordzee') zijn de namen
van de verschillende natuurgebieden (Natura2000 & KRM) weergegeven. Bij kaarten
gaat een toename van informatie echter ten koste van het visuele overzicht. Daarom
zijn op kaart 3 van het PNZ ('Structuurvisiekaart Noordzee') wel de natuurgebieden
weergegeven, maar niet de namen van individuele gebieden. Wel is in de tekst van het
desbetreffende hoofdstuk 9.2 een verwijzing opgenomen naar kaart 2 in hoofdstuk 3.3.

Ja

048

15

Hoofdstuk 10 ‘Beleids- en afwegingskaders’
In dit hoofdstuk wordt omgeschreven hoe wordt omgegaan met meervoudig ruimtegebruik op de Noordzee. Zoals het Akkoord voor de Noordzee stelt: “De Noordzee is een
van de drukst gebruikte zeeën, nu al bestaat er grote spanning tussen natuur, energie en
voedselvoorziening (met name visserij). Het Klimaatakkoord zal de komende decennia
leiden tot een forse groei van windparken op de Noordzee. Dat wordt passen en
meten.”
In de voorgestelde gebiedsverkenning en de handreiking gebiedspaspoort wordt een
stap gezet in het uitwerken van de beleids- en afwegingskaders omtrent medegebruik.
Wat ontbreekt is de vroegtijdige anticipatie en het detail. Vroegtijdige anticipatie op de
ontwikkeling van medegebruik of natuur zal in het algemeen meer kosteneffectief zijn.
De voorgestelde gebiedsverkenning lijkt de vertaling van Artikel 4.1 uit het Akkoord
voor de Noordzee: “Bij de aanwijzing van gebieden op zee voor een bepaald doel
(bijvoorbeeld zandwingebieden, kavelbesluiten voor windenergie of natuurgebieden)
wordt - voorafgaand aan een mogelijke project-m.e.r. of aanwijzingsbesluit – door het
Rijk in overleg met maatschappelijke partijen een gebiedspaspoort opgesteld. Hierdoor
kan in de verdere procedure beter recht gedaan worden aan de specifieke kenmerken
van gebieden en kan de afweging tussen belangen expliciet worden gemaakt:
maatwerk.” Wat niet duidelijk wordt, is hoe de uitkomsten van de verkenning zullen
worden meegenomen in een kavelbesluit, tender en handreiking gebiedspaspoort.
Ook het proces voor het opstellen van een handreiking gebiedspaspoort is niet
gedetailleerd genoeg. Hoe en wanneer worden welke partijen betrokken en op basis
van welke data gebeurt dit?
Tot slot is de eerste fase van het proces in vergunningverlening nog onduidelijk. Dit
betreft onofficieel vooroverleg met bevoegd gezag. Voor de aanvragende partij zit er
veel werk in stap 1 in het beschrijven van de activiteit en de ruimtelijke behoefte. Het is
nu niet duidelijk of dit een verplicht onderdeel of een aanbevolen stap is en hoe deze
wordt beoordeeld.

In de geest van de Omgevingswet worden alle relevante stakeholders vroegtijdig
betrokken bij het opstellen van de gebiedsverkenningen en gebiedspaspoorten. De
gebiedsverkenningen worden opgesteld voorafgaand aan de verkaveling van een
windpark. Alle beschikbare kennis ten aanzien van aanwezige waarden (bijv. natuur-,
cultuurhistorische en gebruikswaarden) en belemmeringen (bijv. wrakken en unieke
bodemfauna) wordt vroegtijdig in beeld gebracht. De uitkomsten van de gebiedsverkenningen zullen worden meegenomen in de verkaveling, kavelbesluiten, tender en de
gebiedspaspoorten. Een Handreiking gebiedspaspoort geeft na de kaveluitgifte per
windenergiegebied op basis van de gebiedsverkenning en inrichtingsplannen aan waar
en welke vormen van medegebruik in een windpark het gunstigste perspectief hebben
en het best zijn in te passen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 274

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

16

Hoofdstuk 11 ‘Kennisontwikkeling en Monitoring’
In dit essentiële hoofdstuk wordt enig inzicht geboden in de beschikbare monitoring- en
onderzoekprogramma’s, maar het blijft te weinig gedetailleerd. Monitoring en
onderzoek hebben een noodzakelijke impuls gekregen door de beschikbaar gestelde
middelen uit het MONS-programma, dat voortvloeit uit het Akkoord voor de Noordzee.
In het Ontwerp Programma Noordzee is echter onduidelijk waar die middelen voor
bedoeld zijn. MONS is bestemd voor het uitwerken van het onderzoek dat de komende
tien jaar zal worden uitgevoerd om allerlei kennisvragen, zoals geformuleerd in het
Akkoord voor de Noordzee (bijlage 2), te kunnen beantwoorden en te kunnen gebruiken
voor beleidskeuzes. De link met het Akkoord voor de Noordzee en het NZO en met
andere relevante beleids- en governance structuren ontbreekt en moet expliciet worden
benoemd. Het MONS programma en de governance zijn inmiddels binnen het NZO
vastgesteld, waarbij de meest actuele informatie nu in het OPN kan worden opgenomen
om maximale afstemming en duidelijkheid tussen documenten en processen mogelijk
te maken.
Afstemming tussen onderzoeks- en monitoringprogramma’s is van vitaal belang.
Hoewel dit in het hoofdstuk wordt genoemd, wordt niet duidelijk gemaakt hoe de
afstemming zal plaatsvinden en welke onderwerpen onder welke programma’s vallen.
Het OPN zou gebaat zijn bij een meer gedetailleerd overzicht van onderzoeks- en
monitoringprogramma’s, inclusief capaciteit en scope en de wijze waarop afstemming
binnen en tussen deze programma’s plaatsvindt. Ook ontbreekt een koppeling met
internationale gegevens en onderzoek en monitoring. Het belang van afstemming
wordt genoemd, maar er wordt niet aangegeven hoe afstemming en informatie-uitwisseling op internationaal niveau plaatsvindt.

In hoofdstuk 11 van het PNZ is een nieuwe alinea toegevoegd: “Het MONS-programma
geeft duidelijkheid over door de ministeries van EZK, LNV en I&W beschikbare
financiële middelen en de aanwending ervan voor de MONS-thema’s. Het programma
geeft verder een overzicht van de voorlopig geprioriteerde projecten waarvoor deze
middelen zullen worden aangewend. Afstemming met andere programma’s is
belangrijk. Het uitvoeringsbureau MONS volgt nationale en internationale initiatieven
voor Noordzee-onderzoek met het oog op cofinanciering en koppelen van onderzoek.”

Ja

048

17

Hoofdstuk 12 ‘Hoofdlijnen beleid’
In de bijgevoegde spreadsheet zijn enkele opmerkingen en suggesties gedaan, die al op
basis van de huidige OPN-tekst zouden moeten worden doorgevoerd. Daarnaast zou dit
hoofdstuk in zijn geheel uiteraard aangepast moeten worden a.d.h.v. aanpassingen in
de eerdere hoofdstukken. Dit geldt in het bijzonder voor de ontbrekende verwijzingen
naar paragrafen uit het Akkoord voor de Noordzee, die in de eerdere hoofdstukken zijn
benoemd.

Uw suggesties voor hoofdstuk 12 zijn als deelzienswijzen in deze tabel opgenomen, dit
zijn deelzienswijzen 048-153 tot 048-159. U vindt hier dan ook de beantwoording van
deze deelzienswijze.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 275

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

18

Het programma van maatregelen voor de Kaderrichtlijn Mariene Strategie (ontwerp
Mariene Strategie Deel 3)
Sinds het in werking treden van de Kaderichtlijn Mariene Strategie (KRM) zijn er grote
stappen gezet om deze wetgeving voor Nederland te implementeren. Er zijn gericht
maatregelen genomen voor de aanpak van zwerfafval met positieve uitkomsten, een
drempelwaarde vastgesteld voor onderwatergeluid geproduceerd voor heien van
windmolens en voor kwetsbare soorten zoals bruinvissen en haaien zijn soortbeschermingsplannen ontwikkeld. Daarbij is er veel en gedetailleerd onderzoek gedaan naar
het Noordzee ecosysteem en verstoringen daarvan door de mens. En dat is goed
nieuws. Zoals in het OPN en hierboven genoemd is de GMT in Nederland vooralsnog
niet gehaald, terwijl dit in 2020 had moeten zijn gebeurd. Het Programma van
Maatregelen geeft de Nederlandse overheid het instrument om de GMT (zo snel als
mogelijk) te bereiken en behouden en hiermee te voldoen aan de maatschappelijke en
Europese opgave voor een gezonde, schone en weerbare Noordzee. Helaas missen wij
in het nu voorliggende programma een voldoende concrete uitwerking van de
maatregelen. Om deze ambitie te realiseren raden wij u aan het concept Programma
van Maatregelen op de volgende punten aan te passen en verder uit te werken:
1. Definieer en kwantificeer maatregelen. Beschrijf heldere (SMART) maatregelen, d.w.z.
een concrete beschrijving, maatregel, doel en resultaat om de effectiviteit te meten van
alle descriptoren. Laat een samenvatting van concreet te nemen maatregelen in
soortenbeschermingsplannen en beheerplannen voor Natura2000 gebieden expliciet
terugkomen in het programma om cirkelredeneringen te voorkomen en het tijdpad naar
het behalen van de GMT inzichtelijk te maken.
2. Neem maatregelen op basis van het voorzorgsprincipe voor descriptoren waar de
GMT niet goed gedefinieerd kan worden (D3, D4, D5, D6, D8). Gebrek aan kennis mag
geen reden zijn om geen maatregelen te nemen.
3. Breng het Programma van Maatregelen in lijn met de (internationale) ambities en
verplichtingen. Nederland ondersteunt o.a. de EU-biodiversiteitsstrategie, SDG 14, de
Vogel- en Habitatrichtlijn, de Maritime Spatial Directive en de vele andere visies en
directieven die zijn gemaakt over het herstel van de Noordzee. De aangewezen plek om
deze ambities en opgaven om te zetten in concrete maatregelen is KRM deel 3.
4. Neem cumulatieve druk en integraliteit op in de strategie en de beoordeling van
impacts door menselijke activiteiten. De KRM is opgezet om een ecosysteem benadering te hanteren die ervoor zorgt dat de cumulatieve druk van menselijke activiteiten
niet hoger is dan de niveaus die het vermogen van ecosystemen om gezond, schoon en
productief te blijven in gevaar brengen. Als iedere descriptor apart wordt bezien kunnen
transities vastlopen doordat de vermindering van druk op het ecosysteem door
bestaande activiteiten onvoldoende tred houden met de toenemende druk van nieuwe
activiteiten. Daardoor ontstaan in potentie onnodige conflicten tussen sectoren/
belangen.

Dit programma van maatregelen beschrijft de maatregelen die in de planperiode
2022-2027 van het PNZ worden geïmplementeerd. Dit is verduidelijkt in hoofdstuk 1.
Het is zeer moeilijk om de effectiviteit van een maatregel te bepalen, omdat vele
factoren bijdragen aan een verandering in het mariene milieu. Het effect van een
maatregel is daarom niet te isoleren. Bij de actualisatie van de Mariene Strategie deel 1
wordt geëvalueerd of de milieudoelen en GMT behaald zijn. In de beantwoording op de
hieropvolgende zienswijzen wordt nader ingegaan op de verdere punten die u aanstipt
in deze zienswijze.

Ja

048

19

Zin aanpassen “Aan dit toekomstbeeld van de Noordzee heeft het beschermen van
kwetsbare natuur tegen menselijke activiteiten en het benutten van synergie-effecten
door multi- functioneel en innovatief gebruik van de ruimte sterk bijgedragen.”

De natuurtransitie is een van de drie transities waaraan het PNZ in balans uitvoering wil
geven. Daar hoort ook het beschermen van kwetsbare natuur bij. De tekst is in lijn met
uw zienswijze als volgt aangepast: "Aan dit toekomstbeeld van de Noordzee heeft het
benutten van synergie-effecten door multifunctioneel en innovatief gebruik van de
ruimte sterk bijgedragen. Dat geldt vooral voor het combineren van windparken met
aquacultuur, bepaalde vormen van visserij, natuurversterking door aanleg van
oesterbanken, energie uit zon en getijdenstromen en opslag van energie en CO₂ in
uitgeproduceerde olie- en gasvelden (en mogelijk aquifers)."

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 276

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

20

Aan het einde van de eerste alinea wordt alleen zandwinning genoemd maar het gaat
ook over suppletie. Zin aanpassen : “...met andere gebruikers als scheepvaart,
zandwinning, zandsuppletie, defensie en recreatie.”

De opsomming is niet bedoeld als limitatief. Ook vindt suppletie niet of nauwelijks
binnen de begrenzing van het PNZ plaats. Maar het noemen van de andere gebruikers
past bij het PNZ. De passage is aangepast.

Ja

048

21

Tekst aanpassen: “De afspraken in het Noordzeeakkoord gaan over:
• het beschermen en versterken van het ecosysteem conform EU-regelgeving;
• de uitrol van windparken tot en voorbij 2030 conform het Klimaatakkoord en inclusief
opties voor doorvaart en medegebruik;
• ontwikkeling van gaswinning in lijn met het Parijsakkoord
• aanpassen van aard en omvang van de kotervisserij;
• het vullen van kennisgaten door middel van een extra impuls voor een samenhangend
monitorings- en onderzoeksbeleid
• de intentie tot structurele samenwerking binnen een Noordzeeoverleg.”

Monitoring en onderzoek en gaswinning in relatie tot het akkoord van Parijs zijn
inderdaad belangrijke componenten van de afspraken uit het Noordzeeakkoord. De
tekst is naar aanleiding van uw zienswijze aangepast.

Ja

048

22

Zin aanpassen : ‘Innovatie in de sfeer van duurzame aqua- en maricultuur en alternatieve vormen van energiewinning’

De tekst is naar aanleiding van uw zienswijze aangepast.

Ja

048

23

De opgaven worden hier goed verwoord, maar komen niet consequent terug in de
betreffende hoofdstukken. Bijvoorbeeld komt de opgave “Het is van cruciaal belang om
tot een rendabele en duurzame visserij te komen die naar aard en omvang past bij de
nieuwe situatie op de Noordzee.” niet herkenbaar terug in §4.2.

In algemene zin is het uitgangspunt van het PNZ dat ontwikkelingen op de Noordzee
dienen te passen binnen de ecologische draagkracht van het ecosysteem en de drie
transities – hernieuwbare energie, duurzame voedselvoorziening en natuurherstel – in
balans te brengen, met aandacht voor andere gebruiksfuncties. Het is niet nodig om dit
uitgangspunt naast H2 (Visie, ambitie en opgaven) en H3 per sector apart te bevestigen.
Zie ook beantwoording deelzienswijze 048-9.

Nee

Ook zou het mooi zijn als de opgaven voor de natuurtransitie niet alleen in hoofdstuk 3
terug zouden komen, maar ook in de overige hoofdstukken. Herstel van het ecosysteem
is immers sterk afhankelijk van de druk van menselijke activiteiten.
048

24

Doordat beleidsopgaven zijn ondergebracht in de paragraaf over het Akkoord voor de
Noordzee missen er opgaven voor Scheepvaart en Overige Nationale belangen, terwijl
die er toch ook zouden moeten zijn. Voor scheepvaart wordt een sterke groei voorspeld, terwijl deze sector nu al significante effecten heeft door CO2, NOx, onderwatergeluid, het lozen van ladingresiduen en het risico van containerverlies. Het reduceren
van deze effecten terwijl de activiteit toeneemt is een stevige opgave. Vergelijkbare
uitdagingen gelden naar verwachting voor bijvoorbeeld zandwinning en digitale
hoofdinfrastructuur (kabels).

Ter reductie van de negatieve effecten van scheepvaart, zandwinning en kabels en
leidingen zijn maatregelen opgenomen in de Mariene Strategie deel 3 - programma van
maatregelen onder de descriptoren D11 onderwatergeluid en D10 zwerfvuil en D6
integriteit zeebodem. Zie ook beantwoording deelzienswijze 048-3.

Nee

048

25

Eerste zin in eerste alinea aanpassen: “De Noordzee is potentieel een zeer rijk ecologisch
systeem”. ‘Ecologische potentie’ is een vaag begrip, terwijl het inderdaad goed is om
duidelijk te maken dat het ecosysteem van de Noordzee heel goed zou kunnen
herstellen als drukfactoren worden verminderd.

Het is onduidelijk waarom ecologische potentie als vaag wordt ervaren. Potentie kan
worden ervaren als een term die aangeeft dat het systeem de kracht heeft iets te
ontwikkelen wat er momenteel niet is. Toevoeging ecologisch geeft aan dat deze
ontwikkeling zich toespitst op het ecologische perspectief.

Nee

048

26

De paragraaf over ecosysteemfuncties is niet in lijn met wetenschappelijke definities
van ecosysteemfuncties of -diensten. Een ecosysteemdienst is een dienst die door een
gezond ecosysteem aan mensen wordt geleverd (zie https://nl.wikipedia.org/wiki/
Ecosysteemdienst en Study of Critical Environmental Problems (SCEP). 1970. Man’s
Impact on the Global Environment. MIT Press, Cambridge. 319pp.). Ecosysteemfuncties
zijn dus niet alleen extractie, zoals vermeld in de paragraaf, maar ook (en vooral)
natuurlijke processen die bijzondere en vaak onmisbare functies vervullen zoals
omzetting van nutriënten in voedsel en andere grondstoffen, productie van zuurstof,
regulering van de weer/watercyclus en vastlegging van CO2 in de zeebodem en
organismen.

Er wordt niet gesuggereerd dat ecosysteemdiensten alleen voor extractie zijn. De zin
begint letterlijk met: enkele vormen van gebruik zijn. De zin slaat dus niet terug op
ecosysteemdiensten. Anders had er gestaan enkele voorbeelden van ecosysteemdiensten zijn.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 277

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

27

De GMT is in 2020 niet bereikt. Dat moet hier worden aangegeven en evt. nader worden
toegelicht met verwijzing naar de actualisering van het Programma van maatregelen
om de GMT zo snel mogelijk te bereiken.

Het Programma Noordzee is geen evaluatie van de KRM, zie antwoord op deelzienswijze 048-8.

Nee

048

28

Tekst over Wnb aanscherpen: De Wet natuurbescherming (Wnb) stelt ter uitwerking van
de VR en HR strenge eisen aan het behoud en herstel van natuurwaarden (Natura
2000-gebieden en beschermde soorten) en de vergunningverlening voor activiteiten.

De tekst waarnaar u in uw zienswijze verwijst is niet volledig, maar wel correct. Naar
aanleiding van uw zienswijze is de tekst aangepast.

Ja

048

29

De EU-biodiversiteitsstrategie moet hier worden opgenomen.

Er wordt niet herkend waarom de EU Biodiversiteitsstrategie moet worden opgenomen
in paragraaf 3.1.2. of 3.1.3. aangezien deze paragrafen over de Mariene Strategie gaan.

Nee

048

30

De toestand van zeevogels gaat achteruit; vooral het broedsucces is de laatste jaren
laag. De oorzaken van de neergaande trend zijn nog niet achterhaald. Graag toevoegen
dat “Waarschijnlijke oorzaken zijn veranderingen in het ecosysteem teweeggebracht
door commerciële visserij in heden en verleden in combinatie met klimaatverandering
die het aanbod van prooivis verminderen (zie mariene strategie, deel I)”.

Aangezien oorzaken van de neergaande trend nog niet zijn achterhaald is het nog te
vroeg om daar een suggestie over op te nemen dat een bepaalde actor daar een
hoofdrol in speelt. Uw voorstel is niet overgenomen.

Nee

048

31

Veranderingsprocessen die door de klimaatverandering zijn gedreven, zijn binnen onze
tijdshorizon onomkeerbaar. Daarnaast zijn er ook veranderingen die – strikt genomen
– deels omkeerbaar zijn, maar waarvoor een praktische oplossing nagenoeg ontbreekt.
... Deze paragraaf moet worden herformuleerd: sommige van de genoemde effecten
van klimaatverandering en menselijk gebruik zijn wel degelijk te herstellen. Aantasting
van oesterriffen is inderdaad omkeerbaar en heeft een praktische oplossing waar aan
gewerkt wordt. Aan actief herstel van oesterriffen wordt gewerkt door een diversiteit
aan partijen waaronder De Rijke Noordzee. Noem dit hier ook. Praktische oplossingen
kunnen worden ontwikkeld en zullen nodig zijn als onderdeel van de doelstellingen van
de biodiversiteitsstrategie om 15% van land en zee te herstellen. De voorbeelden van
veranderingen die omkeerbaar zouden zijn, kloppen niet helemaal. Definitief gevestigde
exoten bijvoorbeeld kun je niet meer verwijderen, ook niet met ‘praktische
oplossingen’.

De tijdshorizon van dit programma is 6 jaar. In die horizon zijn de veranderingsprocessen praktisch gezien onomkeerbaar omdat effecten van herstel lang zullen duren
waarmee dit voorbij de tijdhorizon gaat.

Nee

048

32

Tweede paragraaf op de linker blz. Hier luidt de laatste zin van de vorige paragraaf: ‘De
toestand verbetert’. De alinea start vervolgens met ‘Positieve trends zijn er ook’. Is een
verbetering geen positieve trend? Herformuleren.

De toestand verbetert’ slaat op commerciële bestanden, de volgende alinea gaat ook
over andere positieve trends zoals het terugdringen van verontreinigende stoffen. Er is
dus geen dubbeling.

Nee

048

33

Stichting de Noordzee heeft in juni 2021 een rapport gepubliceerd met de titel “Goed
op weg naar een schone Noordzee”, waarin een analyse wordt gemaakt van twintig jaar
onderzoek naar strandafval. Hieruit blijkt, zoals hier genoemd, een dalende trend, maar
gemiddeld vinden wij nog 282 stuks afval op 100 meter strand. Er wordt in het OPN
optimistisch geconcludeerd dat we op dit punt de GMT wel kunnen halen binnen de
planperiode, maar geen plan voorgelegd voor hoe de dalende trend de komende jaren
bestendigd gaat worden, met specifieke maatregelen en beleid.

Om de dalende trend te bestendigen, is inderdaad naast bestaand beleid en alle
lopende initiatieven inzet nodig die beschreven wordt in de Mariene Strategie (deel 3),
het programma van maatregelen van de Nederlandse uitwerking van de KRM. Dit is
verduidelijkt in de tekst.

Ja

048

34

Laatste alinea luidt: ‘Vooralsnog lijkt dit voldoende om (in ieder geval voor impulsgeluid) in 2020 de goede milieutoestand te halen’. 2020 is alleen al geweest.

In de volgende Mariene Strategie deel 1 (2024) zal opnieuw beoordeeld worden of de
Goede Milieutoestand voor onderwatergeluid is behaald. Dit is naar aanleiding van uw
zienswijze in de tekst aangepast.

Ja

048

35

Noem ook operationeel onderwatergeluid van windparken en de stand van de kennis en
mogelijke effecten/leemten in het onderzoek

Onderwatergeluid in operationele windparken wordt veroorzaakt door de turbines zelf
en door toegenomen scheepsverkeer van servicevaartuigen. Er is meer kennis nodig om
deze bronnen te kwantificeren. De tekst van 3.1.4 "Toekomstige ontwikkelingen" is naar
aanleiding van uw zienswijze aangepast.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 278

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

36

Hier moet ook benoemd worden dat windparken tot verlies van leefgebied van ihb
zeevogels leiden.

De grootste potentiële knelpunten doen zich voor in relatie tot zeezoogdieren
(bruinvissen), vogels en vleermuizen. Hierin is het leefgebied meegenomen. Er wordt
niet voor iedere soortgroep aangegeven welke mogelijke effecten windparken allemaal
hebben.

Nee

048

37

Wind op zee wordt uitgebreid genoemd, maar hoe zit het met de toekomstige impact
van andere activiteiten zoals toenemende scheepvaart, zandwinning en de ontwikkelingen van andere vormen van hernieuwbare energie, energieeilanden en aqua- en
maricultuur? Alinea toevoegen waarin ook andere activiteiten worden genoemd.

Wind op zee wordt uitgebreid genoemd aangezien deze in de programmaperiode als
grootste ontwikkeling wordt gezien. Scheepvaart en zandwinning zijn bestaande
drukfactoren en energie-eilanden en aquacultuur zullen in een significant kleinere
schaal worden uitgerold dan wind op zee. Vandaar de keuze hier wind op zee specifiek
te benoemen.

Nee

048

38

Monitoring en onderzoek worden in dit deel beschreven, maar er is een gebrek aan
informatie over onderzoek naar maatregelen en effectiviteit. Er moet een link worden
toegevoegd naar de wijze waarop deze monitoring in de maatregelen is opgenomen,
met inbegrip van soortbeschermingsplannen, zoals het BBP, beschermde gebieden/
soorten, vangstquota, geluidslimieten, enz.

Het is zeer moeilijk om de effectiviteit van een maatregel te bepalen, omdat vele
factoren bijdragen aan een verandering in het mariene milieu. Het effect van een
maatregel is niet te isoleren. Waar dit mogelijk is, is in het programma van maatregelen
wel gekeken naar mogelijkheden om vooruitgang te monitoren. Dit geldt met name
voor de maatregelen onder D10.

Nee

048

39

In deze paragraaf over onderwatergeluid worden de IMO-richtlijnen genoemd als een
maatregel om onderwatergeluid door de scheepvaart te verminderen. Dit is echter een
vrijwillige richtlijn die niet aan de scheepvaart wordt opgelegd en geen solide maatregel
is. Daarnaast is dit een beetje rommelige paragraaf. Er wordt wel impuls geluid
genoemd, maar continue geluid niet. Dit moeten we aannemen. Deze paragraaf zou wel
opknappen van een iets duidelijkere structuur.

De door IMO opgestelde richtlijnen om onderwatergeluid tegen te gaan zijn inderdaad
vrijwillig. Momenteel wordt binnen IMO gewerkt aan een herziening van deze
richtlijnen. Het onderscheid tussen impuls en continue geluid, en dat onderwatergeluid
van scheepvaart continue geluid betreft, is naar aanleiding van uw zienswijze beter
aangeduid in de tekst.

Ja

048

40

De zin: ‘vrijwillig volgen guidelines voor mitigeren effect lichtbronnen’ van offshore
platforms. Dat strookt niet met §5.2 van het Noordzeeakkoord. Installaties moeten een
zo klein mogelijke negatieve voetafdruk hebben.

In de vrijwillige richtlijn van OSPAR zijn een aantal maatregelen benoemd die getroffen
kunnen worden om de uitstraling van licht te beperken, bijvoorbeeld het afschermen
van lichtbronnen zodat die alleen naar binnen schijnen en het aanbrengen van
aanwezigheidsdetectie. Voor bestaande platforms zijn deze richtlijnen vrijwillig. Bij
nieuwe platforms is het wel mogelijk om eisen te stellen. Zo zal Wintershall op een
nieuw platform aanwezigheidsdetectie aanbrengen. Binnen OSPAR betwisten enkele
verdragspartijen of er sprake is van een negatieve invloed van verlichting op het sterven
van trekvogels. Daarom is een vrijwillige guideline op dit moment het meest haalbare in
deze discussie.

Nee

048

41

De hier genoemde acties zijn voornamelijk gericht op afval, maar wat zijn de acties voor
onderwatergeluid en lichtvervuiling? En hoe zit het met bijvoorbeeld vervuilende
stoffen vanuit de nieuwe duurzame energiewinning? Denk dan aan bijvoorbeeld
aluminium van de windmolens?

Maatregelen om onderwatergeluid tegen te gaan zijn opgenomen in de Mariene
Strategie deel 3 (bijlage van het PNZ). In samenwerking met de industrie zal worden
gewerkt aan een beoordelingskader voor seismisch onderzoek. Daarnaast zet
Nederland zich in IMO-verband in voor het actiever naleven van de IMO-richtlijnen voor
reductie van onderwatergeluid van de commerciële scheepvaart. Wat betreft lichtvervuiling zijn vrijwillige guidelines opgesteld om de effecten van licht van platforms te
verminderen. Het lijstje met acties in paragraaf 3.3.1 Terugdringen van verontreiniging
en verstoring is aangevuld met de acties uit de Mariene Strategie deel 3. De preventie
van vervuilende stoffen vanuit windparken is geborgd via de milieueffectrapportage
(mer) in de vergunningprocedure. Dit is verduidelijkt in de tekst van de Mariene
Strategie deel 3 (paragraaf 3.9) en het Programma Noordzee (hoofdstuk 10).

Ja

048

42

Hier staat geschreven: ‘prioritering en programmering zullen in 2021-2022 plaatsvinden.’ Het is nu al halverwege 2021, tegen de tijd dat dit rapport wordt gepubliceerd
gaan we al richting de 2022, kan er wat meer al gezegd worden over de kennisagenda,
hoe de prioritering en programmering er uit gaat zien, waar de geldstromen liggen, etc.?

De kennisagenda is gedurende de zienswijze periode herzien. De tekst in paragraaf 3.3.1
‘Terugdringen van verontreiniging en verstoring’ van het PNZ is aangepast.

Ja

048

43

De Bruine bank moet worden toegevoegd aan de lijst (VR gebied).

De Bruine Bank is opgenomen in paragraaf 3.3.2 ‘Beschermde gebieden en habitattypen’ en op kaart 2 (‘natuurgebieden op de Noordzee’) van het PNZ.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 279

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

44

Hier staat geschreven: “Afgesproken is dat in 2030 in totaal 30 procent van de Europese
zeeën ecologisch is beschermd, waarvan 10 procent strikt beschermd.” Hierbij moet
worden uitgelegd hoe de Nederlandse 13,7% hiertoe in verhouding staat.

Het is nog niet mogelijk om de gevraagde relatie uit te leggen, omdat de definities van
30% en 10% zoals bedoeld nog niet zijn uitgewerkt.

Nee

048

45

Andere afspraken uit het Akkoord voor de Noordzee rond activiteiten in beschermde
gebieden hier toevoegen (zie Noordzeeakkoord, hoofdstuk 4), waaronder:
- Natuurdoelen voor de Noordzee dienen niet alleen kwantitatief (% beschermd) maar
zeker ook kwalitatief te worden geformuleerd (§4.31): welke natuurwaarden zijn
beschermingswaardig en hoe bescherm je deze? Hierbij dient de schaalgrootte van
gebieden recht te doen aan het natuurdoel.
- Per saldo zal gaswinning binnen Natura 2000 gebieden afnemen. De huidige praktijk
dat onder strikte voorwaarden kan worden gewonnen in Natura 2000 gebieden wordt
voortgezet. Deze voorwaarden voldoen aan de te formuleren bovenwettelijke Best
Beschikbare Technieken voor milieubeschermend en natuurversterkend bouwen en
exploiteren zoals in de governance structuur van het NZO periodiek zal worden
vastgelegd. (§4.37)
- Bij de aanwijzing van nieuwe windenergiegebieden wordt een integraal afwegingskader gehanteerd waarbij de ecologie in een vroeg stadium en zwaarwegend wordt
meegenomen en zowel Natura2000- als KRM-gebieden worden ontzien. Dat wil
zeggen: in beginsel worden geen windparken gebouwd in gebieden die zijn of worden
aangewezen op basis van de Vogel- en Habitatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Mariene
Strategie. (§4.12)

Deze punten zijn verwerkt in de relevante hoofdstukken over gaswinning en windenergie. Het Programma Noordzee is geen natuurstrategie.

Nee

048

46

Zin aanpassen: ‘Het wetenschappelijk onderzoek ter onderbouwing van aanwijzing
extra VR gebieden wordt voor 2025 afgerond.’ (i.p.v. “gestart”). De VR gebieden moeten
namelijk uiterlijk in 2025 zijn aangewezen.

Er staat niet dat er in 2025 gestart wordt met het onderzoek, er staat: ‘Vóór 2025 wordt
een onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek gestart om vast te stellen of de
Hollandse Kust, de Vlakte van Raan, de Borkumse Stenen, de Klaverbank, de
Doggersbank en de Centrale Oestergronden voldoen aan de selectiecriteria voor
aanwijzing als VR-gebied. Als dit het geval is worden deze gebieden uiterlijk in 2025
aangewezen als Vogelrichtlijngebied.’ Uw voorstel is niet overgenomen.

Nee

048

47

Hier ook nog graag iets terugzien over het ‘hand-aan-de-kraan’ principe: Als er ergens
een waardevol habitat wordt ontdekt of ontstaat (bijvoorbeeld in een windpark) zou er
ook bescherming moeten optreden om deze in stand te houden.

Het is onduidelijk wat in dit geval bedoeld wordt met het “ hand aan de kraan principe”.
Voor die gevallen dat er iets bijzonders wordt ontdekt voorziet de Wet natuurbescherming in de mogelijkheid of er beschermingsmaatregelen moeten worden toegepast.
Daarvoor dient dan een afweging te worden gemaakt. Dat is al staand beleid en hoeft
hier niet te worden opgenomen.

Nee

048

48

In eerste zin ‘Wet natuurbeheer’ vervangen door ‘Wet natuurbescherming’ .

De tekst is conform uw voorstel aangepast.

Ja

048

49

Binnen MONS en voortkomend uit het NZA zullen ook soortbeschermingsplannen
(moeten) worden opgesteld voor onbeschermde soorten die niet onder de genoemde
internationale richtlijnen vallen, bijvoorbeeld benthos- en vissoorten. Het is belangrijk
om dit ook hier te noemen.

Het PNZ is conform uw voorstel aangepast door in paragraaf 3.3.3 ‘Beschermde
soorten’ de soortenbeschermingsplannen in de tekst op te nemen.

Ja

048

50

Er wordt geen duidelijkheid gegeven over het beleid omtrent vleermuizen i.r.t.
windparken/VR/HR. Voeg het huidige beleid over vleermuizen toe en mogelijke effecten
op populaties.

De zin “Voor zeezoogdieren is het criterium dat geen afbreuk wordt gedaan aan het
streven de populatie van de desbetreffende soort in zijn natuurlijke verspreidingsgebied
in een gunstige staat van instandhouding te laten voortbestaan.” is in het PNZ
aangepast, zodat wordt aangeven dat dit criterium ook voor vleermuizen geldt.

Ja

048

51

KRM-Haaienactieplan: Is de evaluatie van de KRM haaienactieplan al geweest?
Bijwerken met de meest recente evaluatie van 2021, zoals vermeld, voornaamste
conclusies en nieuwe maatregelen.

De tekst is geactualiseerd naar de huidige situatie.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 280

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

52

Overige soortenbeschermingsplannen. Hier ontbreekt afspraak uit 6.9 van het
Noordzeeakkoord: uiterlijk twee jaar na het sluiten van het NZA wordt een lijst
opgesteld van soorten waarvoor ook beschermingsplannen worden opgesteld en
uitgevoerd, inclusief tijdlijn voor de planvorming.

De tekst is conform uw voorstel aangepast.

Ja

048

53

Biogene riffen en platte oesters.: ‘Twee vragen: hoe wordt het milieudoel ‘Terugkeer en
herstel van biogene riffen’ bereikt? Betekent dit dat huidige (Sabellaria) riffen direct
beschermd worden?
Sabellaria zandkokerworm riffen toevoegen.

Het betreffende milieudoel is in 2018 door het kabinet voor zes jaar vastgesteld. Het
bereiken van het doel wordt onder meer nagestreefd via het ontzien van biogene riffen
en het laten uitvoeren van onderzoek. Kader 3.1 geeft specifiek de beleidsvoornemens
voor terugkeer en herstel van platte oesters weer. Mede naar aanleiding van de motie
van het lid Futselaar zal in de actualisatie van de Natura 2000-doelensystematiek
worden verkend hoe biogene riffen, waaronder Sabellaria-riffen, een explicietere plaats
kunnen krijgen in de mariene habitattypen.

Nee

048

54

Hoe zit het met de bescherming van oesterbanken buiten de beschermde gebieden?

Ook wanneer platte oesters een explicietere plaats krijgen in de Natura 2000-doelensystematiek, zullen - conform huidige criteria - platte oesters die zich op kunstmatig
substraat zelf bevinden niet als voorkomens van enig marien habitattype worden
beschouwd. Verder zal de begrijpelijke vraag hoe aan het eind van de levensduur van
windparken om te gaan met aangebrachte kunstmatige structuren voor gerichte
natuurversterking worden meegenomen in het nader vormgeven van beleid voor
natuurinclusief bouwen. Zie ook de beantwoording van deelzienswijze 048-53 en
048-54.

Nee

048

55

Over de zin: ‘Daarmee hebben windparken de potentie om bij te dragen aan integrale
natuurversterking.’ Dus als platte oesters zich vestigen op de erosiebescherming van
windturbines, zijn deze dan beschermd en mogen de stenen blijven liggen na ontmanteling van het park?

In het algemeen richten de onderzoeken waarnaar de zienswijze verwijst zich tot nu toe
niet op specifieke kavels binnen beschouwde windenergiegebieden. Eventuele
tussentijdse uit monitoring voortkomende inzichten zullen worden meegenomen bij het
opstellen van kavelbesluitvoorschriften. Los hiervan, zal in gebiedspaspoorten nader
worden bekeken aan welke precieze kavels een voorkeursfunctie voor natuurontwikkeling zal worden toegekend.

Nee

048

56

Over de zin: ‘Op basis van een aantal onderzoeken zijn ecologisch kansrijke opties in
kaart gebracht.’ Het zou goed zijn te noemen dat ecologisch kansrijke opties en dus
maatregelen per kavel zouden kunnen verschillen. Ook zou adaptiviteit hierin terug
moeten komen: als uit monitoring blijkt dat een methode niet werkt moet in datzelfde
of een ander park een andere methode uitgevoerd worden.

U wordt verwezen naar het afwegingskader en het gebiedspaspoort.

Nee

048

57

Over de zin: “Op basis van een aantal onderzoeken zijn ecologisch kansrijke opties in
kaart gebracht.” Hier hoort een bronvermelding bij, het liefst met directe link naar dit
onderzoek en de uitkomsten.

De gevraagde bronvermelding is aan de tekst toegevoegd.

Ja

048

58

Acties: Er staan twee acties met (2021) er achter, wat wordt hiermee bedoeld? Worden
deze acties afgerond in 2021? Gestart? Kunnen we er al meer over zeggen? Zelfde geldt
voor de kennisagenda; begin 2021 is immers al voorbij.

Naar aanleiding van uw zienswijze is de tekst geactualiseerd.

Ja

048

59

Aan de kennisagenda moet worden toegevoegd dat inzicht moet worden verkregen in
de effecten van continu geluid op het mariene milieu en dat een drempelwaarde voor
het KRM moet worden ontwikkeld.

Dit staat genoemd in de kennisagenda van 3.3.1 “terugdringen verontreinigingen”. Aan
een drempelwaarde wordt gewerkt op EU en OSPAR niveau.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 281

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

60

In de paragraaf over beheer staat dat ‘activiteiten waarbij significante effecten niet
kunnen worden uitgesloten, moeten eerst zijn onderzocht’. Voor visserij wordt een
uitzondering gemaakt en alleen gesproken over handhaving door de NVWA en
monitoring. Ook voor visserij in beschermde gebieden zou een degelijke toetsing plaats
moeten vinden omdat significante effecten niet kunnen worden uitgesloten. Op dit
moment passen EU lidstaten zelden tot nooit op de juiste manier een passende
beoordeling van activiteiten in een beschermd zeegebied toe, hoewel deze verplichting
bestaat volgens de habitatrichtlijn. Een adequate passende beoordeling voor visserijactiviteiten is nooit gedaan voor bijvoorbeeld een gebied als de Doggersbank, er is niet
getoetst wat de impact is van visserij op de integriteit van het beschermde zeegebied,
hoewel dit een juridische verplichting is. Om te komen tot een adequaat beheer van
beschermde zeegebieden is een goede toetsing van mogelijk schadelijke activiteiten
essentieel. Wij verzoeken om dit toe te voegen aan het programma.
Link naar rapport voor onderbouwing: https://www.clientearth.org/latest/documents/
report-to-inform-appropriate-assessment-of-fishing-operations-on-the-dogger-banksacs/

Deze discussie is in verschillende overleggen al geslecht. Uw suggestie is niet
overgenomen.

Nee

048

61

Toevoegen dat er ook een beheerplan moet worden vastgesteld voor de Bruine Bank.

De tekst is conform uw voorstel aangepast.

Ja

048

62

De zin “Voor de Nederlandse kottervisserij op platvis is de aanlandplicht problematisch” klopt niet helemaal. Door talloze uitzonderingen en een groot gebrek aan
naleving is de aanlandplicht totaal nog niet problematisch gebleken.

Er wordt niet herkend dat de aanlandplicht niet problematisch is. Juist de noodzaak van
uitzonderingen geeft aan dat de uitvoering van de aanlandplicht in de praktijk in
sommige gevallen tot onoverkomelijke problemen leidt.

Nee

048

63

Zin toevoegen na de zin over ‘choke species’: Tot zover hebben dergelijke “chokes” nog
niet hebben plaatsgevonden.

Uw suggestie is niet overgenomen, dat chokes niet hebben plaatsgevonden heeft geen
effect op het feit dat er choke species zijn.

Nee

048

64

De opgave voor de voedseltransitie, die in §2.5 wordt verwoord als “Het is van cruciaal
belang om tot een rendabele en duurzame visserij te komen die naar aard en omvang
past bij de nieuwe situatie op de Noordzee.” komt hier niet herkenbaar terug. Het gaat
hier vooral over het belang van de visserij terwijl de ruimte ervoor door andere
activiteiten en natuurbescherming wordt beperkt.

De tekst is conform uw voorstel aangepast, zie ook de beantwoording van deelzienswijze 048-9.

Ja

048

65

Hierin zou een algemene verwijzing naar het Akkoord voor de Noordzee (NZA) en de
daarin gemaakte afspraken omtrent visserij logisch zijn en consistent met de rol die
voor het Akkoord wordt beschreven in §2.5. Van belang zijn ondermeer §4.36, §4.45
t/m 4.48, §6.1 t/m 6.7 en §9.10 van het NZA.

De tekst is conform uw voorstel aangepast, zie ook de beantwoording van deelzienswijze 048-9.

Ja

048

66

Sluitingen voor visserij kunnen ook gelden in het kader van technische maatregelenverordening. Mag worden genoemd.

De vermelding van technische maatregelenverordening is overgenomen naar aanleiding
van uw zienswijze.

Ja

048

67

Het uitgangspunt blijft dat visserij in beginsel overal toegang heeft, tenzij beperkende
maatregelen van kracht zijn. Dit is voor visserij in Natura 2000-gebieden in strijd met de
Vogel- en Habitatrichtlijnen: visserij mag daar alleen worden toegestaan indien een
passende beoordeling uitwijst dat er wetenschappelijke zekerheid is dat de visserij geen
significante effecten veroorzaakt (waarbij het voorzorgsbeginsel leidend is). Zie ook
onderstaande verwijzingen naar paragrafen in het Akkoord voor de Noordzee, die
betrekking hebben op visserij.

Het uitgangspunt blijft hetzelfde. Tenzij er beperkende maatregelen van kracht zijn
heeft de visserij toegang tot deze gebieden.

Nee

048

68

Uitgangspunt hier moet zijn het verminderen van de visserijdruk.

Verminderen van visserijdruk (effort) is niet het uitgangspunt van het beleid. Het
verminderen van de druk op het ecosysteem is wel onderdeel van beleid zoals
opgenomen in deze alinea: “… ecologische versterking van de kustzone”.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 282

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

69

Dit moet specifieker, in lijn met §4.45 van het NZA: Er wordt geen nieuwe staandwantvisserij toegestaan in de Natura2000- en KRM-gebieden. Dit houdt in dat er niet méér
vergunningen worden afgegeven dan nu, en dat er ook niet meer ruimte binnen
bestaande vergunningen ontstaat (voor bijvoorbeeld langere netten). Op basis van
onderzoek kunnen extra beperkende maatregelen voor staandwantvisserij of andere
passieve vormen van visserij worden genomen, wanneer dat nodig is om aan de
verplichtingen van VHR en KRM te voldoen.

In de alinea is opgenomen: ‘Het kabinet zal onderzoek doen naar verschillende vormen
van staandwantvisserij die wél en niet passend zijn in specifieke (gesloten) gebieden en
in relatie tot beschermde vogel- en zoogdiersoorten.’ Dit is een directe relatie met de
aangehaalde afspraak 4.45 waarin is opgenomen dat op basis van onderzoek wordt
onderzocht of extra beperkende maatregelen nodig zijn.

Nee

048

70

Hier ontbreekt een verwijzing naar het EU actieplan voor het verminderen van
incidentele vangsten van zeevogels in vistuig en de bepalingen die zijn opgenomen in de
relevante GVB verordeningen voor het elimineren van bijvangst (met name de
technische maatregelen verordening).

Dit is onderdeel van het onder deelzienswijze 048-69 genoemde onderzoek.

Nee

048

71

Tekst aanpassen naar: ‘Het Rijk stelt samen met de sector en het NZO een innovatieagenda op met concrete doelen en termijnen.’

De innovatieagenda wordt opgesteld in overleg met de visserijsector en de NGO’s. Het
resultaat zal voorafgaand aan vaststelling worden besproken in het op consensus
gerichte Noordzeeoverleg. De actie met betrekking tot de innovatieagenda is
aangescherpt.

Ja

048

72

In lijn met hoofdstuk 4 van het NZA moet hier expliciet worden gemaakt dat bij
besluiten over aanleg van windparken en andere vormen van energiewinning de
ecologie vroegtijdig en zwaarwegend wordt meegenomen (o.a 4.12, 4.14, 4.19 van het
NZA). En niet pas ergens in 5.3 en hoofdstuk 9.
De invloed van (huidige en toekomstige) menselijke activiteiten op het mariene
ecosysteem mag het bereiken of behouden van de GMT niet verhinderen. Ecologisch
kwetsbare gebieden moeten worden vermeden, zowel bij aanwijzing van gebieden
offshore als bij aanlanding van energie.			

Ecologische effecten worden zwaarwegend meegenomen bij besluiten van de aanleg
van windparken, onafhankelijk van het hoofdstuk waarin dat in het PNZ staat.
Strategische opgaven van het Programma Noordzee zijn het beschermen en herstellen
van de Noordzee en het bevorderen van een duurzaam gebruik. Uitgangspunten zijn de
ecosysteembenadering en het voorzorgbeginsel, waarmee inderdaad wordt beoogd dat
de invloed van menselijke activiteiten op het mariene ecosysteem het bereiken of
behouden van de GMT niet verhindert. Dit is een verplichting die voortvloeit uit
internationale verdragen en wetgeving en staat reeds benoemd in paragrafen 2.3 en 2.5
en 2.6 van het Programma Noordzee en voorts in hoofdstuk 1.1. van het KRM
programma van maatregelen. Uw voorstel is niet overgenomen.

Nee

048

73

Aan de zin “heeft de Commissie een voorstel gepresenteerd voor de tweede stap: een
aanscherping van het EU broeikasgasreductiedoel voor 2030 naar ten minste 55
procent. Dit voorstel is in december 2020 door de Europese Raad aangenomen18 en zal
in 2021 aan het Europese Parlement worden voorgelegd.” mag worden toegevoegd:
“En is in april 2021 als voorlopig akkoord door het Europees Parlement aangenomen.”

Het PNZ is conform uw voorstel geactualiseerd.

Ja

048

74

Over de zin: “Wijs (clusters van) grote kavels voor windenergie op zee aan in grensgebieden met potentie voor interconnectie (stroom of gas). Gebieden bij de grenzen met het
Verenigd Koninkrijk, Denemarken en Duitsland liggen voor de hand.” Hoewel het vanuit
een energie-perspectief wellicht voor de hand liggend is om gebieden te ontwikkelen in
de grensgebieden, waar interconnectie met andere Noordzeelanden mogelijk is, zou dit
vanuit ecologisch perspectief wellicht minder wenselijk kunnen zijn.
Mitigatiemaatregelen, zoals de Belgische vogelcorridor, kunnen helpen om barrièrewerking te beperken.

In de afweging of een locatie geschikt is voor windenergie op zee, worden er meerdere
overwegingen meegenomen, waaronder ander gebruik, energie en ecologie. Dat zal bij
het opstellen van een nieuwe routekaart windenergie op zee dan ook in detail
gebeuren, inclusief mitigerende maatregelen om de impact op de natuur zoveel
mogelijk te beperken. Daaruit zal blijken of en zo ja waar er dan geschikte locaties zijn
voor (clusters van) grote kavels.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 283

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

75

Over de zin: “Zoek contact met de ons omringende landen aan de Noordzee en
onderzoek met hen de mogelijkheden om samen grensoverschrijdende projecten te
realiseren.”
De gebieden zijn op dit moment in principe al aangewezen, ook bij de grens. Het is
logischer om eerst dit af te stemmen, voordat er besloten wordt om bij deze grenzen
gelijk gebieden aan te wijzen als ‘goed idee’. Voorbeeld van zo’n ‘goed idee’: België
houdt rekening met een corridor voor vogels op de grens van NL / BE. NL vervolgens
niet, dus die vogels hebben niks aan de corridorroute België

Er is regelmatig contact met omringende landen wat betreft ontwikkelingen op de
Noordzee, waarbij fases van planvorming en realisatie echter niet altijd synchroon met
elkaar lopen. Hiervoor is aandacht in hoofdstuk 9. Een grensoverschrijdend perspectief
biedt kansen voor efficiënt ruimtegebruik op de Noordzee en op elkaar aansluitende
(ruimtelijke) maatregelen, waaronder voor energie en de interconnectie tussen landen.
Overigens gaat de zienswijze ervan uit dat de gebieden in de grenszones al zijn
aangewezen. Dit geldt alleen voor zoekgebied 1 en zoekgebied 5. Ook zoekgebied 6 en
7 liggen tegen de grenzen van het Nederlands Continentaal Plat aan, maar zijn nog niet
aangewezen als windenergiegebied. Zij zijn in het vizier voor de partiële herziening. Ook
bij de partiële herziening zullen gesprekken met de buurlanden plaatsvinden.

Nee

048

76

Momenteel nemen België, Denemarken, Frankrijk, Duitsland, Ierland, Luxemburg,
Nederland, Noorwegen en Zweden aan het samenwerkingsverband deel. Hier moet de
Europese Commissie aan worden toegevoegd.

Dat is correct, de Europese Commissie is conform uw voorstel aan de tekst toegevoegd.

Ja

048

77

Over de zin: “Daarom is aanlanding in of nabij industrieclusters wenselijk. Op deze wijze
blijven de gevolgen van de voeding van het landelijke elektriciteitsnet met de elektriciteit vanaf zee zoveel mogelijk beperkt, en daarmee ook de anders aanzienlijke
investeringen in de benodigde verzwaringen van het Nederlandse elektriciteitsnet.”
Aanlanding moet ook worden bekeken in de context van ecologie. Dit ook in de tekst
noemen.

In de Verkenning Aanlanding Windenergie op Zee (VAWOZ) worden ecologische effecten
uitdrukkelijk meegenomen, naast andere belangen. Daarbij blijft het punt staan dat
aanlanding nabij industrieclusters wenselijk is. Ecologie als één van de belangrijke
afwegingscriteria staat beschreven in de paragraaf voorafgaand aan het citaat in de
zienswijze van indiener.

Nee

048

78

De zin: “De minister van EZK neemt op grond van de Wet windenergie op zee binnen
een aangewezen gebied kavelbesluiten waarin de locatiespecifieke voorwaarden voor
de aanleg van een windpark op die kavel zijn vastgelegd.” aanpassen tot “in overeenstemming met de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de Minister
van Infrastructuur en Waterstaat en de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit een kavelbesluit nemen.”

De tekst is mede naar aanleiding van uw zienswijze aangepast.

Ja

048

79

De zin “Als het beperken van effecten niet voldoende mogelijk is, kunnen compenserende maatregelen aan de orde zijn.” klopt niet helemaal, want compenserende
maatregelen zijn dan verplicht. Aanpassen in: “Als het beperken van effecten niet
voldoende mogelijk is zijn compenserende maatregelen noodzakelijk”.

De tekst is als volgt gewijzigd: “Als het beperken van effecten niet voldoende mogelijk is
en het gaat om significante negatieve effecten, zijn compenserende maatregelen
noodzakelijk.”

Ja

048

80

Over de zin: “Opgeteld bij de in 2030 gerealiseerde 11 GW van de bestaande Routekaart
levert dat op het Nederlandse deel van de Noordzee een productievermogen van circa
38 GW op. Deze hoeveelheid stemt overeen met het scenario met het laagste aandeel
windenergie op zee (38 GW) voor het jaar 2050.” De ene keer wordt er 11 GW gezegd,
de andere keer 11,5 GW. Actie: consistent kiezen voor 11GW of 11,5GW

Op dit punt is de tekst inderdaad niet consistent. De tekst is aangepast naar ‘circa 11
GW’.

Ja

048

81

Het Noordzeeakkoord wordt hier niet genoemd, terwijl hier wel afspraken over zijn
gemaakt. Bijvoorbeeld afname van winning in beschermde gebieden (§4.37 van NZA)
en ‘Parijs-proof’ winnen (§3.8 van NZA) en §5.10 t/m 5.16 van het NZA. Actie: Nader
uitwerken.

In hoofdstuk 9.1 ‘Ruimtelijk beeld 2022-2027’ van het PNZ staat de richting die wordt
gegeven via het Noordzeeakkoord aan de ruimtelijke afweging die nodig is tussen de
verschillende gebruiksfuncties. Hierin staat ook: “De winning van fossiele brandstoffen
wordt geleidelijk uitgefaseerd.” In de samenvatting van het PNZ wordt tevens verwezen
naar Parijsakkoord: “Zo veel mogelijk winning van aardgas en -olie uit de velden op de
Noordzee zodat het potentieel van voorraden wordt benut, binnen de grenzen van de
afspraken van het Parijse Klimaatakkoord.” Zie ook beantwoording deelzienswijze
048-21.

Nee

048

82

Er ontbreekt aandacht voor mitigatie volgens best beschikbare technieken in deze
paragraaf. Zie ook §5.2 van het NZA.

Dit staat niet als zodanig vermeld in de paragraaf, maar wordt wel vermeld in het
Noordzeeakkoord.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 284

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

83

Bij “van artikel 45 van de Mijnbouwwet_voorschrijft” staat nog een haakje in de tekst.
Actie: tekst aanpassen.

De tekst is conform uw voorstel aangepast.

Ja

048

84

Het punt “Opzetten seismisch onderzoeksprogramma/relatie NZA.” mist onderbouwing
en uitleg.

Zie in dit kader de samenvatting van het PNZ onder kopje ‘Versterken marien ecosysteem’: “Terugdringen van onderwatergeluid door invoering van een geluidsbudget
voor seismisch onderzoek en door meer inzet bij de uitvoering van de IMO-richtlijnen
voor reductie van onderwatergeluid van de commerciële scheepvaart.” Paragraaf 3.3.1
‘Terugdringen van verontreiniging en verstoring’ vervolgt: “Het uitgangspunt voor
beleid en maatregelen om verstoring door onderwatergeluid tegen te gaan, is reductie
aan de bron. Aanvullend zal het ministerie van IenW, in lijn met het Noordzeeakkoord,
in de planperiode 2022-2027 in samenwerking met de industrie een beoordelingskader
voor seismisch onderzoek opstellen. Dit als onderdeel van het stimuleren van de
industrie tot het verminderen van impulsgeluid.” Hierbij zal ook rekening moeten
worden gehouden met het (nog) niet voorhanden zijn van alternatieve methoden voor
het seismisch onderzoek.

Nee

048

85

Over het punt: “Het kabinet onderzoekt in deze planperiode de technische mogelijkheden voor.” Per wanneer is de uitspraak hierover?

De planperiode beslaat het tijdvak van het Programma Noordzee, namelijk
2022 - 2027.

Nee

048

86

In de lijst van zaken die ‘op korte termijn moeten worden onderzocht en geregeld’
horen ook de ecologische effecten van waterstofproductie op de Nederlandse
Noordzee, die een afweging van de voor- en nadelen van aanlanding als elektronen
versus moleculen mogelijk maakt: wat zijn de ecologische voor- en nadelen van
productie van waterstof op zee versus elektrolyse op land? Wat zijn de ecologische
voor- en nadelen van aanlanding als elektronen versus moleculen en wat is een ‘ideale
verdeling’ hiervan? Het gaat hier om zowel effecten van energie-eilanden/hubs als om
effecten van extra benodigde GW wind op zee als om effecten van de verschillende
vormen van aanlanding. Goede internationale samenwerking gewenst, vermijd natuur

Uw punt wordt onderschreven, de tekst is in hoofdstuk 5.3.4 onder acties hierop
aangepast.

Ja

048

87

Vraag: Wat houdt het in ‘ruimte reserveren voor corridors/energie-eilanden/aanlanding’
? Ook hierbij is het belangrijk om kwetsbare natuur en waardevolle landschappen te
vermijden.

Bij de reservering van ruimte voor energie-infrastructuur wordt rekening gehouden met
toekomstige ontwikkelingen (zoals vraagontwikkeling) en hoe hier tijdig ruimte voor te
reserveren. Daarbij wordt de eventuele impact op kwetsbare natuur en waardevolle
landschappen ook uitdrukkelijk meewogen.

Nee

048

88

Kennisopgave ecologische effecten van zonneparken op zee is te vrijblijvend/vaag. Dit is
in strijd met §3.7 van het NZA. Eventuele opschaling zonneparken zal nooit kunnen
plaatsvinden zonder deze onderbouwing. Alle experimenten met zon-op-zee moeten
gekoppeld worden aan monitoring en onderzoek naar de ecologische effecten.

Gebrek aan kennis over ecologische effecten is een belangrijke barrière voor verdere
ontplooiing van zon op zee. De routekaart zon op water geeft dus ook aan dat nader
onderzoek noodzakelijk is. Het voornemen van de rijksoverheid is ook om bij pilots
ecologisch onderzoek te laten plaatsvinden. De tekst in het PNZ is hierop aangepast.

Ja

048

89

Samenwerking met Noordzeelanden moet zich verbreden met onderzoek en beoordeling van (cumulatieve) effecten op de ecologie (beschermde en niet-beschermde
soorten, ecosysteem, etc.) en de gevolgen/beperkingen die dat heeft voor de aanleg van
energie-infrastructuur.

In de North Seas Energy Cooperation (NSEC), het samenwerkingsverband van
Noordzeelanden op het gebied van windenergie op zee, is werkgroep 2 gericht op
samenwerking op het gebied van ruimtelijke ordening en de grensoverschrijdende
ecologische effecten van windenergie op zee. Dit heeft onder meer het CEAF (Common
Environmental Assessment Framework) opgeleverd, een tool om grensoverschrijdende
cumulatieve effecten te kunnen bepalen. Ook binnen OSPAR vindt samenwerking en
uitwisseling plaats met betrekking tot de ecologische effecten van windparken. Verder
wordt binnen het in september gestarte eMSP NBSR project voor de Oost- en Noordzee
aandacht besteed aan ecologische aspecten hiervan.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 285

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

90

Er wordt gesteld dat o.a. regelgeving in de zeescheepvaart heeft kunnen meegroeien
omdat de sector zich zo geleidelijk heeft ontwikkeld. Dit klopt niet voor het containervervoer, waarbij steeds vaker de vraag wordt gesteld of de internationale veiligheidseisen wel evenredig zijn meegegroeid met de enorme recente schaalvergroting van de
grootste containerschepen.

Zie beantwoording deelzienswijze 012-2.

Nee

048

91

Hier onderwatergeluid als vervuilende factor noemen. Ontwikkelingen m.b.t.
onderwatergeluid (JOMOPANS) en IMO aanbevelingen voor de stimulatie van geluid
reducerende maatregelen.

Onderwatergeluid van de commerciële zeevaart staat bij IMO op de agenda en de
aandacht voor het onderwerp neemt toe. Bij huidig gebruik en ontwikkelingen wordt
onderwatergeluid niet genoemd.

Nee

048

92

Er wordt gesproken over de ‘Green Deal Schone Scheepvaart’, maar waarschijnlijk wordt
bedoeld de ‘Green Deal Zeevaart, Binnenvaart en Havens’ Zin aanpassen.

De tekst is conform uw voorstel aangepast.

Ja

048

93

Deze ‘emissies van schadelijke stoffen’ in de Green Deal hebben alleen betrekking op de
luchtemissies. Dat mag benadrukt worden, want wij hadden graag gezien dat er ook
aandacht besteed zou zijn aan emissies naar water. Dus verander ‘emissies’ in
‘luchtemissies’

De tekst is conform uw voorstel aangepast.

Ja

048

94

Zin toevoegen aan eerste alinea: “Om dat te kunnen bereiken, moeten duurzame
brandstoffen als groene waterstof en ammonia zo snel mogelijk op de markt worden
gebracht.”

Uw suggestie is deels overgenomen in het PNZ, zonder het specifiek benoemen van
specifieke brandstoffen: “Om dat te kunnen bereiken, moeten duurzame brandstoffen
zo snel mogelijk op de markt worden gebracht en verder worden uitgerold.”

Ja

048

95

In alinea 2: routeringsmaatregelen voor een veilige scheepvaart zijn ook nodig in het
geval van containerschepen in extreme weersomstandigheden vlakbij kwetsbare
gebieden, zoals het Waddengebied (voorbeeld: MSC Zoe containerramp). Zin
toevoegen.

Scheepvaartveiligheid is een evidente bouwsteen van het maritiem beleid.
Routeringsmaatregelen zijn hier per definitie onderdeel van. Boven de Wadden zijn
reeds internationaal erkende routeringsmaatregelen aanwezig die voor alle schepen en
onder alle weersomstandigheden gelden.

Nee

048

96

In alinea 3 en ‘Acties, nr. 3’: Betrek bij de routeringsmaatregelen naar het Kattegat ook
Zweden, aangezien de haven van Gotenburg de grootste haven van Scandinavië is. Zin
aanpassen.

Zweden is geïnformeerd over de huidige verkenningen en zal betrokken blijven bij
verdere inhoudelijke ontwikkelingen.

Nee

048

97

De Northern Sea Route (NSR) is niet essentieel om de toekomstige bereikbaarheid te
garanderen van de Nederlandse zeehavens, want momenteel wordt de route amper
gebruikt en zijn de zeehavens ook goed bereikbaar. Dat zullen ze in de toekomst ook
blijven via het Suezkanaal of de Atlantische Oceaan. Vanuit economisch oogpunt is het
wel te begrijpen dat de overheid op deze ontwikkeling voorsorteert. Daarbij hoort ook
dat de overheid zich inzet voor extra voorzorgsmaatregelen om ecologische rampen in
het poolgebied te voorkomen.

De NSR is een route die in de toekomst voor alle West Europese havens significant
korter zal zijn dan de huidige vaarroutes. De mondiale scheepvaart zal daar steeds
intensiever gebruik van maken. Het is een verantwoordelijkheid van de kuststaten om
veilige scheepvaartroutes te organiseren. Bij de NSR gebeurt dat door constructieve
internationale samenwerking. Nederland is daarnaast in internationaal verband
betrokken bij regelgeving betreffende de poolgebieden en heeft zich in dat kader
ingezet voor een verbod op het vervoer en gebruik van zware stookolie in het Arctisch
gebied (gaat in per 1 juli 2024) en het reduceren van zwart roet in het Arctisch gebied.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 286

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

98

Nederland wil 55% minder uitstoot. Tegelijkertijd is er weinig vooruitgang op de
uitstoot van scheepvaart. Het zou goed zijn om te verhelderen wat Nederland daar aan
wil gaan doen. Zie ook IMO MEPC76 (10-17 juni 2021) waarin geconcludeerd wordt dat
de reductiesnelheid 1.5% per annum is terwijl er 7% per annum nodig is om de 1.5
graden van Parijs te kunnen halen! Alleen ‘belemmeringen in wet- en regelgeving
wegnemen’ voor de ontwikkeling va zero-emissionschepen zal zeker niet voldoende
zijn.

Verduurzaming van de scheepvaartsector: naar zero emission shipping. Over de
maximale uitstoot van schepen is in 2018 in een klimaatstrategie in IMO-kader
afgesproken de reductienormen voor de totale mondiale zeevaart te verlagen met 50%
in 2050. Hiervoor zijn afspraken gemaakt over efficiencynormen via de Energy Efficiency
Design Index (EEDI). Hiernaast zijn andere afspraken nodig zoals het inzetten van
prijsprikkels en het overschakelen naar alternatieve duurzame brandstoffen. Recent
heeft de Europese Commissie het Fit-for-55 pakket gepresenteerd dat eveneens
vergaande voorstellen bevat om de zeevaart te verduurzamen. In EU-kader is
aangekondigd om zeevaart onder het ETS-systeem te brengen. In het licht van de
Europese Green Deal en de daaruit voortgekomen initiatieven, heeft het kabinet eerder
haar commitment uitgesproken voor de doelstelling van klimaatneutraliteit in 2050. In
lijn hiermee wil het ministerie van IenW ook voor de internationale zeevaart toewerken
naar een klimaatneutrale zeevaart in 2050. Bij de aangekondigde herziening van de
IMO klimaatstrategie in 2023 zal Nederland inzetten op een vergelijkbare mondiale
ambitie. De tekst is naar aanleiding van de zienswijze aangepast.

Ja

048

99

De overheid zou ook als ‘launching customer’ kunnen opereren, om zero-emission
schepen sneller in gebruik te hebben. Dat is ook afgesproken in het Maritiem
Masterplan.

Het ministerie van IenW werkt met diverse partijen uit de maritieme sector en andere
overheidsorganen zoals het ministerie van EZK en Defensie samen om het Maritiem
Masterplan tot uitvoering te brengen.

Nee

048

100

Geef de Kustwacht de bevoegdheid tot een dwingende verkeersbegeleiding, zodat
containerschepen gedwongen kunnen worden een route niet te nemen wanneer
containerverlies dreigt.

Een onderzoek naar de mogelijkheden van verkeersbegeleiding is in de afrondende fase.
De Kustwacht is hierbij intensief betrokken. De Kamer wordt in het najaar geïnformeerd
over de resultaten van het onderzoek. Er is in ieder geval op 19 november jl. een tweede
voortgangsrapportage naar de Tweede Kamer gestuurd. (Kamerstukken II, 2021/22,
31209, 337).

Nee

048

101

Naast ‘het weer’ ook ‘golfhoogtes’ noemen.

Met het begrip “het weer” in dit kader worden alle elementen bedoeld die betrekking
hebben op de nautische veiligheid, zo ook golfhoogtes. De tekst is niet aangepast.

Nee

048

102

Zandsuppletie is niet meegenomen in dit hoofdstuk, terwijl die ook zeker impact heeft
op natuur maar ook op de kustzone / recreatie.

Zandsuppletie wordt benoemd in het NWP. Vanuit het programma Kustlijnzorg
onderzoekt RWS samen met tien natuurorganisaties de gevolgen voor de natuur van
het aanbrengen van grote hoeveelheden zand voor de kust en op het strand. Meer
informatie op www.natuurlijkveilig.nl. Voor zandwinning is er een gezamenlijk
ecologisch monitoringsprogramma tussen de overheid en Stichting La Mer (commerciële winners). Inzichten uit dat programma worden gebruikt bij de vergunningverlening
voor zandwinning.

Nee

048

103

Bij “Winning op grotere diepte heeft de voorkeur” is de korrelgrootte voor suppletie van
het zand van groot belang. Dit moet worden meegenomen. Zin aanpassen.

De korrelgrootte is leidend voor de geschiktheid ten behoeve van suppleties. Dit is ook
een vereiste vanuit de Wnb-vergunning.

Nee

048

104

Over de zin “doet hier onderzoek naar.” Wat wordt met dit onderzoek gedaan? Hoe
wordt dit geïmplementeerd?

De resultaten van het MEP (2018-2027) geven voeding aan toekomstige MERprocedures voor grootschalige zandwinning en zijn sturend voor nieuw beleid.

Ja

048

105

Over “verwachte zeespiegelstijging.” Hoe worden de uitkomsten van het kennisprogramma Zeespiegelstijging hierin meegenomen?

Bij de herijking van het Deltaprogramma in 2026 worden hierover richtinggevende
uitspraken gedaan.

Nee

048

106

Over “In de overige gebieden is geen sprake van een tekort aan zand.” Is dit tot 2050, of
in het algemeen?

In ieder geval tot 2050 en vooralsnog voor zeker 100 jaar.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 287

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

107

Over “de kust tussen Katwijk en Egmond, de kust voor Texel, Vlieland en Terschelling, en
de kust voor Walcheren en de Kop van Schouwen.” Hierbij wordt ervan uitgegaan dat
het zand loodrecht op de kust moet worden gewonnen. Wellicht is het voor natuur
beter als er meer variatie komt en hoogteverschillen in de wingebieden, hoe wordt dit
meegenomen?

Korte vaarafstanden tussen win- en toepassingslocaties geeft de minste emissies naar
lucht en water en lijkt voor natuur daarom het voornaamste. Bij het zoeken naar
geschikt zand zijn die kortere vaarafstanden nu leidend.

Nee

048

108

Schelpen winnen: schelpen zijn mogelijk hard substraat die de basis kan vormen voor
een rifbouwende soort. Wat is hier de afweging of dit wel of niet kan? En wat is de
hersteltijd?

Fossiele schelpen worden gewonnen op plekken waar die boven op het zandige zeebed
worden aangetroffen. De schelpen worden dan deels weg gevist daar. Herstel daarvan is
niet aan de orde.

Nee

048

109

In de herijking van de strategie voor zandwinning moet een van de belangrijke factoren
zijn: Het behoud en herstel van een robuust ecosysteem, op korte en lange termijn. Hoe
worden de uitkomsten en onderzoeken / opgedaan kennis van de werkgroep Natuurlijk
Veilig in deze ijking meegenomen?

Dit zou bijvoorbeeld kunnen passen in het kader van de derde herijking van het
Deltaprogramma, met mogelijkheden voor ruimtelijke sturing.

Nee

048

110

Naast ‘groeiscenario’s voor zandwinning en suppletie in relatie tot de uiteenlopende
klimaatscenario’s en de daarmee gepaard gaande zeespiegelstijging’ zou wellicht ook
gekeken moeten worden naar de mogelijke effecten van extra vraag naar zand voor
eventuele constructie van energie-eilanden.

Het Rijk zal een verkenning starten om nut en noodzaak van een energie-hub, mogelijk
in de vorm van een kunstmatig eiland aan te tonen. En zal, indien nut en noodzaak is
aangetoond, in deze planperiode starten met de voorbereidingen (onderzoeken en
verkenningen) van een besluit over een dergelijke hub. Indien dit een kunstmatig eiland
betreft, dan zal het mogelijke effect van de extra vraag naar zand onderzocht worden.

Nee

048

111

Hier wordt aangegeven dat er soms tot 30 meter diep wordt gewonnen. Wat zijn hier de
hersteltijden voor natuur en hoe wordt geborgd dat de natuur deze tijd ook krijgt?

Er staat tot 20 m-zeebed. Hersteltijden voor natuur komen in ordegrootte overeen met
ondiepere winning (namelijk 4-6 jaar). Na winning worden die gebieden verlaten en als
zodanig met rust gelaten.

Nee

048

112

In het slib en het gewonnen zand zitten ook microplastics. Hoe wordt hiermee
omgegaan? Het is niet wenselijk om die weer te verspreiden bij suppletie of ophogingen. Dit is tot nu nog geen onderdeel van toetsing proces. Ook komen ze bij winning
mogelijk vrij in de waterkolom.

De aanwezigheid van microplastics is nu niet leidend voor de geschiktheid van het zand
binnen wingebieden.

Nee

048

113

Is er onderzoek gedaan naar de impact van de telecommunicatie op natuur (vissen /
schelpdieren / kokerwormen)? Zo ja, hoe is dit geïmplementeerd in beleid / toetsing? Zo
nee, hoe is dit risico ingeschat?

Er is niet veel bekend over het effect van telecomkabels op onderwaternatuur. Meer
kennis is beschikbaar over het effect van elektriciteitskabels. Offshore windpark infield
en export kabels geven veel sterkere elektromagnetische velden dan telecomkabels,
maar electro-sensitieve organismen zoals haaien en roggen kunnen zeer lage veranderingen in elektromagnetische en elektrische velden waarnemen. In het algemeen zijn
kabels ingegraven (mogen geen risico opleveren voor bijvoorbeeld bodemberoerende
visserij en kabeleigenaren willen natuurlijk ook geen schade) waardoor veldsterktes
boven de zeebodem nog lager uitvallen. Omdat bepaalde organismen zeer kleine
verschillen kunnen waarnemen kan men nu niet stellen dat er geen invloed is, maar het
risico wordt laag ingeschat.
Vanuit Wozep ondersteunt het Rijk project ElasmoPower actief: https://www.noordzeeloket.nl/en/functions-and-use/offshore-wind-energy/ecology/offshore-wind-ecological-programme-wozep/newsletter-wozep/wozep-newsletter-4/sharks-rays-offshorepower-cables/.
Daarnaast is TenneT ook bezig met MEP: https://puc.overheid.nl/natuurvergunningen/
doc/PUC_622303_17/1/.

Nee

048

114

Hoe is hier omgegaan met het risico op sterfte / hoge stress bij zeedieren en (trek)
vogels? Hoe is dit geborgd in het beleid / toestingskader? Zowel bij explosies als bij
bijvoorbeeld schietoefeningen.

De tekst van paragraaf 7.4 (militaire activiteiten) is naar aanleiding van uw zienswijze in
overeenstemming gebracht met bijlage VII van de Nederlandse Mariene Strategie.
Hierin staat beschreven wat de taken en verantwoordelijkheden zijn van het ministerie
van Defensie.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 288

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

115

Over de zin “Wrakken zijn geliefde plekken voor duiksportbeoefenaars.” Wrakken zijn
ook mooie plekken waar natuur kan groeien. Daarom is zoveel mogelijk rust belangrijk.

Naar aanleiding van uw zienswijze is aan de tekst van paragraaf 7.5.1 achter de zin
“wrakken zijn geliefde plekken voor duiksportbeoefenaars” toegevoegd: “mede omdat
ze vaak een rijke biodiversiteit kennen”.

Ja

048

116

Over “archeologische resten en hun context” Dit kan ook natuurwaarde zijn.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-115.

Ja

048

117

Gezien de opgave om, waar mogelijk, het culturele erfgoud te behouden, is het bij
‘Beleid’ het vermelden waard dat met de inrichting van grotere beschermde gebieden,
deze opgave meer kans van slagen heeft.

Beschermde gebieden kunnen inderdaad meehelpen om het daar aanwezig erfgoed in
situ te behouden. Daarom is in paragraaf 7.5.2 aan het eind van de paragraaf
toegevoegd: “Anderzijds kan het in situ behoud ook profiteren van ander rijksbeleid
zoals het aanwijzen van beschermde natuurgebieden op zee.”

Ja

048

118

Over “Recreatievaartuigen en cruiseschepen stoten broeikasgassen uit.”
Onderwatergeluid is hier ook zeker een factor.

Het klopt dat recreatievaartuigen en cruiseschepen ook onderwatergeluid produceren.
Het is nog onbekend wat de bijdrage hiervan is ten opzichte van de commerciële
scheepvaart. Inzicht in de hoeveelheid continu onderwatergeluid van recreatieve
schepen is reeds onderdeel van de KRM kennisagenda. Naar aanleiding van uw
zienswijze is een toelichting hierop opgenomen in paragraaf 7.6.3 van het PNZ.

Ja

048

119

Ook voor ontwikkelingen in de Blauwe Economie geldt dat ze plaats moeten vinden
binnen de draagkracht van het Noordzee ecosysteem. Sommige technologieën kunnen
eraan bijdragen, dat het makkelijker wordt om menselijke activiteiten binnen die
grenzen te houden. Andere technologieën, inclusief vormen van meervoudig ruimtegebruik, voegen extra druk toe op het ecosysteem. Ecologische afwegingen horen dus ook
thuis bij het beoordelen van blauwe economie activiteiten en innovaties.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-13.

Nee

048

120

Bij mariene biotechnologie:
Benadrukken dat de verdere exploitatie en ontwikkeling van nieuwe gebruiksvormen
alleen mag plaatsvinden binnen de ecologische draagkracht van de Noordzee, en er
rekening mee houden dat de toenemende drukfactoren nu al een oplopende druk
vormen op het systeem dat voldoende rust en herstel moet worden gegund. Hoe zorgt
de duurzame blauwe economie dat die ook echt duurzaam is, zoals de naam suggereert.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-13 en 048-22.

Nee

048

121

Daarbij opgeteld kan natuurinclusief ontwerpen en bouwen met de natuur, in
samenhang met natuurherstelprojecten, leiden tot een duurzaam profiel van de
Nederlandse blauwe economie.’ Dit alleen zal niet leiden tot een duurzame blauwe
economie. Het is belangrijk grenzen te stellen aan de mate waarin exploitatie kan
plaatsvinden, te zorgen voor een sterke koppeling met onderzoek en monitoring, en te
investeren in voldoende ruimte en rust voor de natuur.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-13.

Nee

048

122

Natuurlijke vastlegging van CO2 in de bodem kan ook worden verzekerd door
bodembescherming. Door ervoor te zorgen dat de zeebodem bij de ontwikkeling van
Blue Economie-activiteiten ongestoord blijft, wordt natuurlijke CO2-vastlegging dus
vergroot.

Hierover zijn afspraken gemaakt in het Noordzeeakkoord, deze afspraken zijn al
verwerkt in dit Ontwerp PNZ.

Nee

048

123

Het komt niet naar voren hoe de natuur is vertegenwoordigd in de Community of
Practice. Dit moet worden toegevoegd aan deze paragraaf.

De huidige betrokkenheid van de natuurorganisaties bij de Community of Practice
Noordzee wordt zeer gewaardeerd. Dit blijkt ook uit de onderwerpen die in de
Community of Practice worden behandeld. De NGO’s zijn als stakeholder benoemd in
het Ontwerp Programma Noordzee. Tot slot is in september het startschot gegeven van
de Board of Support voor de CoP Noordzee, hierin zitten verschillende vertegenwoordigers vanuit de CoP, waaronder Stichting De Rijke Noordzee. Dit is toegevoegd aan het
PNZ.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 289

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

124

Bij de zin ‘Toenemend gebruik is alleen verantwoord als dat samengaat met herstel en
behoud van het Noordzee-ecosysteem.’ Zin toevoegen in de trend van ‘Het zorgen voor
voldoende rust en beschermde gebieden met een doeltreffend beheer maakt dan ook
een geïntegreerd deel uit van de ruimtelijke ordening’.

In het PNZ wordt het ruimtelijk beleid op hoofdlijnen beschreven. Het beheer wordt
Nee
uitgewerkt in N2000-beheerplannen. Voorwaarden aan windparken worden verder
uitgewerkt bij het voorbereiden van kavelbesluiten en bij de kaveluitgifte.
Overkoepelende voorwaarde is, zoals beschreven in het PNZ, dat ontwikkelingen binnen
de ecologische draagkracht blijven.

048

125

Hier moeten soortenbescherming en actief herstel worden toegevoegd.

Hoofdstuk 9 gaat over ruimtelijke ordening en daarom wordt in dit hoofdstuk de
bescherming van gebieden aan de orde gesteld. In het aanvullend ontwerp wordt in
hoofdstuk 9 bovendien ingegaan op de effecten op beschermende soorten en
vervolgacties in relatie tot natuurversterkende maatregelen. Uw tekstvoorstel is niet
overgenomen.

Nee

048

126

De beperkingen voor de visserij worden hier toegelicht, maar het grootste deel van de
Nederlandse Noordzee blijft open voor de visserij. De toekomst van de voedseltransitie
is optimistisch met het oog op duurzame exploitatie, niet alleen binnen windparken. Dit
graag toevoegen en duidelijk maken.

Hoofdstuk 9 gaat over ruimtelijke ordening en daarom wordt in dit hoofdstuk ingegaan
op de ontwikkelingen - voor visserij - die leiden tot verdere inkrimping van het
bevisbare areaal op de Noordzee. Daarom zijn er in het Noordzeeakkoord middelen
gereserveerd om de visserij te begeleiden bij de aanpassing van de vloot. Het ondersteunen van innovaties met het oog op een duurzame en rendabele visserij is daarbij
een belangrijk speerpunt om de voedseltransitie - als een van de drie transities die in
balans worden ontwikkeld - te realiseren. Hier wordt niet in H9 maar in H4 op ingegaan.

Nee

048

127

Het zou behulpzaam zijn als de namen van de natuurgebieden in Kaart 3 of een extra
kaart kunnen worden opgenomen, inclusief de gebieden waarvan onderzocht gaat
worden of ze voldoen aan de selectiecriteria als VR-gebied.

Zie beantwoording deelzienswijze 48-14.

Ja

048

128

Voetnoot 60 stelt vast dat: “Het kavelbesluit voor het windenergiegebied IJmuiden Ver
houdt met de begrenzing van de kavels rekening met de aanwijzingsprocedure als
Vogelrichtlijngebied.” Belangrijk om toe te voegen wat dit betekent (strikte bescherming is al van toepassing voor activiteiten die significante effecten kunnen hebben op
de Bruine Bank) en dat dit ook geldt voor de andere windenergiegebieden en de daarin
aan te leggen windparken.

Deze voetnoot is in het PNZ gehandhaafd en geactualiseerd. Reden van deze voetnoot
is om aan te geven dat het Rijk in de uitrol van windenergie op zee rekening houdt met
bescherming van de Bruine Bank als Vogelrichtlijngebied.

Nee

048

129

Zin aanpassen’ ... en vóór 2025 zal onafhankelijk worden onderzocht of de Hollandse
Kust, de Vlakte van de Raan, de Borkumse Stenen, de Klaverbank, de Doggersbank en
de Centrale Oestergronden voldoen aan de selectiecriteria voor aanwijzing als
Vogelrichtlijngebieden’

Er is geen verschil tussen uw voorstel en de tekst in het Ontwerp PNZ zelf, behalve de
spelling van het woord ‘vóór’. Consistentie betrachten met NZA leidt niet tot
aanpassing.

Nee

048

130

Tenminste 10% van het totale zeegebied moet in 2030 strikt beschermd zijn. Wat
betekent strikt en, vooral, wat is er dan afgesproken over de andere 20%? Dit moet
duidelijk worden.

De Europese Commissie heeft een eigen notitie voor de definities van ‘beschermd’ en
‘strikt beschermd’ opgesteld. Naar verwachting zal de Commissie haar notitie in 2022
publiceren. In 2022 wordt op nationaal niveau een eerste invulling van de doelen voor
beschermde en strikt beschermde gebieden uitgewerkt, in een zogenoemde ‘pledge’.
Deze pledge, waarin lidstaten hun plannen voor het aanwijzen van (aanvullende)
beschermde gebieden uiteen zetten, dient eind 2022 ingediend te worden bij de
Commissie. Een toelichting hierop is opgenomen in de tekst.

Nee

048

131

Vertrekpunt is niet alleen om windparken zoveel mogelijk multifunctioneel te
gebruiken, maar ook om ‘ecologisch kwetsbare gebieden’ (zowel Natura-2000 als
KRM-gebieden) zoveel mogelijk te vermijden (§4.3 en §4.12 in Noordzeeakkoord) “Dat
wil zeggen: in beginsel worden geen windparken gebouwd in gebieden die zijn of
worden aangewezen op basis van de Vogel- en Habitatrichtlijn en de Kaderrichtlijn
Mariene Strategie. Wanneer er redenen zijn om van deze regel af te wijken dient vooraf
in het NZO op consensus gericht overleg plaats te vinden;” (§4.12)

Er zijn geen windenergiegebieden aangewezen binnen Natura 2000- of KRM-gebieden.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 290

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

132

Het zou goed zijn hier niet alleen naar het Klimaatakkoord te verwijzen, maar ook naar
de afspraken, die in het Noordzeeakkoord zijn gemaakt: §3.8 “De voortgezette
gaswinning op de Noordzee is nadrukkelijk geplaatst in het kader van realiseren van de
doelstellingen van het Akkoord van Parijs. Om dat transparant na te gaan wordt in dit
Akkoord voorzien in aanvullend onafhankelijk onderzoek “ en §4.37 van het NZA “Per
saldo zal gaswinning binnen Natura 2000 gebieden afnemen. De huidige praktijk dat
onder strikte voorwaarden kan worden gewonnen in Natura 2000 gebieden wordt
voortgezet. Deze voorwaarden voldoen aan de te formuleren bovenwettelijke Best
Beschikbare Technieken voor milieubeschermend en natuurversterkend bouwen en
exploiteren zoals in de governance structuur van het NZO periodiek zal worden
vastgelegd.”

Zie beantwoording deelzienswijze 050-10.

Nee

048

133

Wordt bij de beslissing over het wel of niet laten liggen van kabels en leidingen de
waarde van ecologie meegenomen in de ‘maatschappelijke baten en kosten’?

Hier is een onderscheid te maken tussen kabels en leidingen die onder de Waterwet
vallen en die onder de Mijnbouwwet vallen. Kabels vallen meestal onder de Waterwet,
leidingen meestal onder de Mijnbouwwet.
Voor (toekomstige) kabels en leidingen onder de Mijnbouwwet moet in het kader van
de verwijderplicht op grond van de binnenkort in werking tredende nieuwe
Mijnbouwregeling een format worden ingevuld en een stappenplan worden doorlopen.
Hierin worden de ecologische aspecten expliciet meegenomen in de kosten- en
batenafweging.
Voor kabels en leidingen die onder de Waterwet vallen is de verwijderplicht meestal
opgenomen als voorschrift in de watervergunning. Uitgangspunt is opruimen maar als
de vergunninghouder een verzoek indient om (deels) te laten liggen dan kan RWS als
waterbeheerder daarmee eventueel instemmen. Om die afweging te maken worden de
handvatten uit de Beleidsnota Noordzee 16-21 gebruikt (vooral Annex 1 – Checklist
opruimplicht kabels en leidingen) waarin staat dat ‘milieuconsequenties’ (en daarmee
ook ecologische aspecten) worden meegewogen in het kader van de kosten- en
batenafweging. Deze is ook weer opgenomen in Programma Noordzee.

Nee

048

134

Er staat “Er wordt gezocht naar oplossingen in de vorm van meervoudig ruimtegebruik,
zoals […], of visserijvriendelijke windparken.” Maar wat zijn visserijvriendelijke
windparken? Deze term wordt nergens uitgelegd.

Onder visserijvriendelijke windparken worden windparken verstaan waar veilig in gevist
kan worden.

Nee

048

135

Hier staat ‘Mocht er geen behoefte zijn aan het type medegebruik dat de voorkeur
geniet, dan kan de zone worden vrijgegeven voor overig medegebruik’. Binnen hoeveel
tijd wordt hier een beslissing over genomen, en door wie?

De Handreiking gebiedspaspoort wordt 5 jaar na publicatie geëvalueerd. In de evaluatie
zal ook worden bekeken of de voorkeuren gehandhaafd blijven of mogelijk worden
aangepast om de toekenning van ruimte aan de diverse nieuwe ontwikkelingen toe te
kennen. Reeds vergunde medegebruik activiteiten in het gebied blijven gehandhaafd in
het gebied gedurende de looptijd van de vergunning.

Nee

048

136

Platte oester kan als paraplusoort dienen. Het heeft echter weinig zin deze soort in ieder
windpark te ondersteunen. Hollandse Kust Noord is niet het meest geschikte park voor
platte oesters (zie pag. 111). Beter kan gefocust worden op rifbouwers die van nature al
in de omgeving aanwezig zijn.

Het kavelbesluit voor Hollandse Kust (noord), V, waarop u in de zienswijze doelt, heeft
als basisvoorschrift voor natuurinclusief ontwerpen en realiseren van het park het
uitvoeren van maatregelen voor ter bevordering van kabeljauw en “begeleidende
biodiversiteit”. Het introduceren van platte oesters is een alternatieve optie binnen het
voorschrift. De geschiktheid van Hollandse Kust (noord) voor platte-oesterintroducties
wordt door Wageningen Marine Research als “goed” ingeschat.

Nee

048

137

Hier staat: ‘Een vergunningsaanvraag wordt getoetst, o.a. aan effecten van de activiteit
op de ecologie en het milieu.’ Maar op basis waarvan en door wie wordt dit getoetst?

Een vergunningsaanvraag wordt getoetst door het bevoegd gezag aan de relevante
wet- en regelgeving.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 291

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

138

Het zou voor initiatiefnemers van natuurontwikkelingsprojecten nuttig zijn een definitie
te hebben van wat ‘nieuwe waardevolle natuur die bijdraagt aan een gezonde staat van
de Noordzee’ inhoudt, zodat hier van tevoren naartoe gewerkt kan worden. Ook is het
goed om deze procedure rondom niet hoeven opruimen uit te werken.

Er bestaat geen definitie voor nieuwe waardevolle natuur, in het kader van natuurinclusief bouwen en de voorschriften natuur wordt gesproken over natuurherstel of
-versterking. Ook daar bestaan geen vastgestelde definities voor. De zienswijze is niet
verwerkt zoals gesuggereerd.

Nee

048

139

Een spelfout in de laatste zin: “afwegingslader” moet zijn afwegingskader.

Het PNZ is conform uw voorstel aangepast, dank voor uw oplettendheid.

Ja

048

140

In de afweging/ potentie van een gebied ten behoeve van maricultuur en passieve
visserij wordt nu niets genoemd over de “potentiele negatieve en positieve impacts van
kweek op zee.” Deze zullen ook geïdentificeerd moeten worden evenals “draagkracht
studies rond potentiele productie scenario’s (incl. lokale en cumulatieve effecten)” (zie
Aanbevelingen in Geschiktheid zeewindparken voor maricultuur en passieve visserij van
van den Bogaart et al.)

De effecten van de activiteit voor medegebruik worden beoordeeld in het vergunningverleningsproces. Daarnaast wordt er in het kader van het MONS-programma
onderzoek gedaan naar de positieve en negatieve effecten op de draagkracht van de
Noordzee ten aanzien van alle economische activiteiten op de Noordzee. Zie ook H11
van het PNZ.

Nee

048

141

“Innovaties voortkomend uit de Tenderregeling Windenergie op zee” Innovaties uit
tenderregeling genieten voorkeur boven initiatieven voor ander medegebruik.
Echter wordt er niet omschreven hoe wordt bepaald welke innovaties in welk gebied via
de tenderregeling worden gestimuleerd. Of er gekozen wordt voor innovatie ten
behoeve van systeemintegratie, ecologie/natuurversterking of weer iets anders zou
vooraf in een gebiedsverkenning moeten worden bepaald op basis van eigenschappen
en potentie van het gebied.

Zoals vastgesteld in artikel 14a, lid 2, wordt in de ministeriële regeling, na overleg met
de Minister van Financiën, bepaald welke procedure of procedures worden toegepast.
Voorafgaand aan deze keuze onderzoekt het ministerie van EZK de marktcondities. In
het geval de procedures van de vergelijkende toets met en zonder financieel bod wordt
toegepast, voorziet de Wet windenergie op zee in het opnemen van een aantal vaste en
altijd geldende criteria in de wet. Daarnaast wordt de mogelijkheid geboden om bij
ministeriële regeling rangschikkingscriteria uit te werken en toe te voegen die
bijvoorbeeld locatie specifiek zijn of die vanuit extra maatschappelijke overwegingen
met betrekking tot innovatie op dat moment eenmalig een rol spelen. Indien dit
locatiespecifieke criteria betreffen zal hierbij rekening worden gehouden met de gebied
specifieke kenmerken zoals geïnventariseerd voor het opstellen van de routekaart
windenergie op zee en het nemen van het kavelbesluit.

Nee

048

142

Het proces hoe er gekomen wordt tot handreiking, stappen, welke stakeholders en waar
in het proces is niet duidelijk. Het is belangrijk om voorafgaand aan de inrichting van
een windpark al met een gebiedspaspoort te komen. Om bij iedere kavel zoveel
mogelijk ruimte te behouden voor innovatie en toekomstige mogelijkheden, die nu
wellicht nog niet voorzien zijn moet een gebiedspaspoort in een zo vroeg mogelijk
stadium worden ontwikkeld en later kunnen worden aangepast (adaptief).

Zie beantwoording deelzienswijze 048-15 en 048-135.

Nee

048

143

In hoeverre heeft de windparkexploitant een stem in welke aanvraag medegebruik
wordt goedgekeurd? De beslissingsboom en beoordelingscommissie moet worden
opnemen.

Een windenergiegebied is primair aangewezen voor de opwekking van windenergie. De
opwekking van windenergie inclusief de daarvoor benodigde kabels wordt gezien als
een activiteit van nationaal belang. Dit houdt in dat de belangen van de windparkexploitant en mogelijke effecten op het windpark dienen te worden afgewogen bij het
beoordelen van een vergunningsaanvraag voor medegebruik. Het moment dat de
windparkexploitant betrokken wordt is afhankelijk van de wensen van de
windparkexploitant.

Nee

048

144

Hoe wordt voorkomen dat enkel grote partijen met veel geld vergunningen zullen
krijgen voor medegebruik? Aansprakelijkheidsverzekeringen van deze orde grote sluiten
automatisch veel organisaties uit.

Initiatiefnemers zullen bij de business case rekening moeten houden met een eventuele
verzekering. Dit valt onder normaal bedrijfsrisico. Zie ook het antwoord bij deelzienswijze 013-53.

Nee

048

145

Passieve visserij in windparken moet alleen worden toegestaan als het echt selectief is
en geen negatieve effecten heeft op niet-doelsoorten. Dus wel korven en maanden,
maar geen visserij met staand want of lange vislijnen omdat ze kunnen leiden tot
bijvangst van vogels en zeezoogdieren.

Of en hoe verschillende vormen van (passieve) visserij worden toegestaan is onderdeel
van de beleidsvorming en zal in onderzoek worden meegenomen. Daarnaast is in het
NZO van 7 juni 2021 besloten dat in ieder geval de tuigen FPO (manden en korven), LHP
(Handlijnen en hengels) en LLS (grondlijnen) zullen worden toegestaan in windparken.
Voor eventuele staandwantvisserij in windparken zullen vissers al in het bezit moeten
zijn van een staandwantvergunning, hiervan zullen géén nieuwe uit worden gegeven.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 292

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

146

Genoemde wettelijke eisen zijn onvolledig weergegeven (maar gedeeltelijk voor N2000
en niet voor beschermde soorten). Tekst aanvullen/aanpassen.

De ontwikkeling van een soortenbeschermingsplan is hier impliciet in meegenomen.
Een soortenbeschermingsplan dat niet is ontwikkeld kan tenslotte ook niet worden
uitgevoerd. De deelzienswijze heeft niet geleid tot aanpassing van de tekst.

Nee

048

147

Dit moet worden gekoppeld aan het NZA. Dit is niet een inventarisatie van alle kennis
vragen. Daarom bewerken met doelstelling en informatie. Een suggestie voor een
nieuwe tekst:
MONS is bestemd voor het uitwerken van het onderzoek dat de komende 10 jaar zal
worden uitgevoerd om allerlei kennisvragen, zoals geformuleerd in het Akkoord voor de
Noordzee (bijlage 2), te kunnen beantwoorden en te kunnen gebruiken voor
beleidskeuzes.
Doelstelling toevoegen: De benodigde kennis ontwikkelen en beschikbaar stellen om
ervoor te (kunnen) zorgen dat het veranderende gebruik van de Noordzee binnen de
draagkracht van het ecosysteem blijft.

Uw tekstvoorstel is overgenomen in het PNZ.

Ja

048

148

Zin aanpassen: “In het najaar van 2021 heeft het Noordzeeoverleg het MONSprogramma vastgesteld.”
Dit programma bevat een uitwerking en voorlopige prioritering van kennisvragen, met
het daaraan gekoppelde budget. Het programma MONS is een adaptief programma:
nieuwe kennisvragen die zich aandienen worden in gezamenlijk overleg ingepast.
Hiervoor is een governance structuur overeengekomen waarin het NZO verantwoordelijk is voor de verdere programmering en uitvoering. en Het NZO mandateert het
Uitvoeringsbureau MONS voor de uitvoering van het programma en de
Programmacommissie voor het opdrachtgeverschap en het toezicht op de uitvoering.
Halverwege de looptijd van Programma MONS (2021-2030) is een evaluatie voorzien.”

Uw tekstvoorstel is grotendeels overgenomen in het PNZ. De laatste zin van de alinea
luidt nu: “Gedacht wordt om deze evaluatie in 2023 te houden, aangezien het dan past
binnen de evaluatie die reeds voor de uitvoering van het NZA is gepland”

Ja

048

149

Er wordt duidelijk gesteld dat afstemming nodig is, maar niet hoe dit wordt gedaan en
gewaarborgd. Een alinea toevoegen over hoe afstemming plaatsvindt binnen en tussen
monitoring- en onderzoeksprogramma’s, ook op internationaal niveau.

Het PNZ is conform uw zienswijze aangepast. In paragraaf 11.2 is na de zin ‘Daarnaast is
de afstemming met bestaand onderzoek en monitoringbeleid” een extra zin toegevoegd: “Afstemming met bestaande onderzoeks- en monitoringprogramma’s - ook
internationaal - is een belangrijke taak voor het MONS-uitvoeringsbureau”.

Ja

048

150

Vermeld hier een link naar MONS en voeg toe dat de gegevens beschikbaar zullen
komen op basis van de FAIR-beginselen.
Neem een link op naar internationale gegevensuitwisseling. Hoe zorgt Nederland voor
een goede informatieuitwisseling op regionaal en EU-niveau? EMODnet noemen als
mogelijkheid.

Het PNZ is naar aanleiding van uw zienswijze aangepast. In paragraaf 11. 3, eerste
alinea.: na “...die data makkelijk te hergebruiken” is toegevoegd: “Voor het maximaal
benutten van de in het MONS-programma verzamelde en gebruikte gegevens voor
inzicht en beheer is het internationaal geaccepteerde ‘FAIR’ principe (Findable,
Accessible, Interoperable, Reusable) een goede leidraad. Voor een goede informatieuitwisseling op regionaal en EU-niveau dient ook aangehaakt te worden bij EMODnet
(European Marine Observation and Data Network”.

Ja

048

151

De integratie van gegevensbeheer (IHM) en instrumenten zoals de Digital Twin zijn
belangrijke ontwikkelingen. Dit maakt een visualisatie van mariene ruimtelijke ordening
en activiteiten mogelijk en kan een nuttig instrument zijn voor belanghebbenden. In de
tekst moet een verband worden gelegd met de toepasbaarheid van dit instrument, om
duidelijk te maken hoe dergelijke instrumenten door belanghebbenden en gebruikers
kunnen worden ingezet.

Het PNZ is naar aanleiding van uw zienswijze aangepast. In paragraaf 11.3 is aan de
tweede alinea over de Digital Twin Noordzee na de laatste zin het volgende toegevoegd:
“Dit inzicht in ecologische en sociaal economische effecten is van belang voor
beleidsmakers en belanghebbenden. Vanuit de filosofie van DigiShape worden beide
gebruikersgroepen betrokken bij de doorontwikkeling van de Digital Twin Noordzee.”

Ja

048

152

Afstemming tussen onderzoeks- en monitoringprogramma’s is van vitaal belang.
Hoewel dit in het hoofdstuk wordt genoemd, wordt niet duidelijk gemaakt hoe de
afstemming zal plaatsvinden en welke onderwerpen onder welke programma’s vallen.
Programma Noordzee zou gebaat zijn bij een meer gedetailleerd overzicht van
onderzoeks- en monitoringprogramma’s, inclusief capaciteit en scope en de wijze
waarop afstemming binnen en tussen deze programma’s plaatsvindt.

Zie beantwoording deelzienswijzen 048-16 en 048-149.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 293

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

153

De tekst ‘Volhouden van de huidige beleidsinspanning voor...’ zou moeten zijn
‘Versterken van de huidige beleidsinspanning voor…’

Dit betreft bestaand beleid (opgenomen in Programma Noordzee 2016-2021). Dit
beleid wordt voortgezet. In de daarop volgende tabel staat het nieuw beleid met
aanvullende maatregelen.

Nee

048

154

Toevoegen: “De windparken in het zuidelijk deel van de Noordzee blijven tot op nadere
orde gesloten voor bodemberoerende visserij.”

De tekst is conform uw tekstvoorstel aangepast.

Ja

048

155

Er staat hier niets over afname gaswinning in Natura2000 gebieden (zie §4.37 NZA) of
over de afspraak dat de gaswinning in ieder geval onder het niveau van de binnenlandse
vraag blijft (zie §5.10).

Ten aanzien van Natura 2000-gebieden wordt er in dezelfde tabel onder het onderwerp
Marien Ecosysteem vermeld: “Behouden en beschermen van al aangewezen Natura
2000- en KRM-gebieden en van het mariene ecosysteem als geheel. Bij de ruimtelijke
afweging van activiteiten toetsen aan de randvoorwaarden van het mariene ecosysteem. Volhouden van de huidige beleidsinspanning voor het terugdringen van
verontreiniging en verstoring van het ecosysteem om de goede milieutoestand te
bereiken en te behouden.” Onder het onderwerp olie- en gaswinning wordt daarnaast
gerefereerd aan het feit dat activiteiten binnen de grenzen van het Parijse
Klimaatakkoord dienen te zijn. Het artikel uit het Noordzeeakkoord waaraan wordt
gerefereerd (4.37) beschrijft dat: “Per saldo zal gaswinning binnen Natura 2000-gebieden afnemen. De huidige praktijk dat onder strikte voorwaarden kan worden gewonnen
in Natura 2000-gebieden wordt voortgezet.”

Nee

048

156

Ook staat er niets over ‘Voor alle bestaande en nieuwe ontwikkelingen geldt dat ze
moeten passen binnen de draagkracht van het ecosysteem en wordt de ambitie
geformuleerd om ze met een zo klein mogelijke negatieve voetafdruk te realiseren.
Periodiek worden er afspraken gemaakt in het NZO over de Best Beschikbare
Technieken35 voor mitigatie en natuurversterkend bouwen en ecologisch vriendelijk
handelen en de doorwerking hiervan voor nieuwe installaties en objecten.’ (§5.2 NZA)

In hoofdstuk 12.1 Hoofdlijnen van beleid staat vermeld: “Integrale natuurversterking
(‘natuurinclusief bouwen’): bij het ontwikkelen van maatschappelijk gewenste
activiteiten op de Noordzee zo vroeg mogelijk in het ontwerp voorschriften, maatregelen en acties benoemen die bijdragen aan de versterking en herstel van het systeem in
aanvulling op de wettelijk verplichte mitigatiemaatregelen.”

Nee

048

157

Hier staat alleen ‘uitvoering soortenbeschermingsplannen’ terwijl de meesten hiervan
eerst nog moeten worden ontwikkeld.

De ontwikkeling van een soortenbeschermingsplan is hier impliciet in meegenomen.
Een soortenbeschermingsplan dat niet is ontwikkeld kan tenslotte ook niet worden
uitgevoerd.

Nee

048

158

Hier moet worden toegevoegd: ‘met uitzondering van de Borkumse Stenen’

Het mag evident zijn dat wanneer er op basis van een gedelegeerde verordening in het
kader van het GVB beperkingen gelden voor de Borkumse Stenen dat deze dan ook
blijven gelden wanneer de Scholbox wordt afgeschaft, ook al liggen de Borkumse
Stenen in de Scholbox. Ditzelfde zal overigens gelden voor de Noordzeekustzone.

Nee

048

159

Hier ontbreekt vermelding van het onderzoek en de mogelijke aanwijzing van de
potentiele VR-gebieden. Toevoegen.

De tekst is conform uw voorstel aangepast.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 294

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

160

Drie vragen.
- Kan de term “anders uitvalt” gespecifieerd worden?
- Wat zijn de verwachtingen van opruimactivieiten in de komende periode 2022-2027?
- Wat zijn de verwachtte verstoringen van opruimactiviteiten en hoe worden deze
gemitigeerd?
Actie: tekst aanpassen en vragen beantwoorden.

1. De term ‘anders uitvallen’ heeft betrekking op de afweging die wordt gemaakt tussen
opruimen of laten liggen, waarbij gekeken wordt naar maatschappelijke kosten en
baten, milieueffecten en veiligheidsaspecten.
2. De verwachtingen van de opruimactiviteiten in de periode van 2022-2027 worden
weergegeven in het laatste gepubliceerde rapport door Nexstep (het nationaal platform
voor hergebruik en decommissioning): https://www.nexstep.nl/wp-content/
uploads/2021/07/Nexstep-Re-use-and-Decommissioning-Report-2021.pdf
3. Er kan niet op voorhand worden aangegeven welke verwachte verstorende effecten
de opruimwerkzaamheden van pijpleidingen hebben. Dit verschilt per geval en hangt
sterk af van de specifieke omstandigheden. In ieder geval kan gedacht worden aan
bodemberoerende activiteiten waardoor bijvoorbeeld vertroebeling van de waterkolom
kan ontstaan. Voor leidingen die onder de Waterwet vallen, dient een verwijderplan
opgesteld te worden. De waterbeheerder kan randvoorwaarden voor de verwijdering
meegeven, waaronder mitigerende maatregelen. In beginsel worden leidingen schoon
en veilig achtergelaten, dit heeft het minst verstorende effect op de zeebodem. Bij de
verplichte melding van het buiten werking stellen van een leiding door de beheerder
aan de minister van EZK, wordt een afweging gemaakt of een leiding moet worden
verwijderd. Hierbij worden milieueffecten expliciet beoordeeld.

Nee

048

161

Voeg informatie toe over de hoeveelheid vervuilende stoffen die in het water terechtkomen gedurende de periode dat de objecten niet worden gebruikt en opgeruimd. Indien
niet bekend toevoegen dat onderzoek nodig is.

Dit valt onder de vigerende vergunningverlening. Emissies naar water vallen onder de
geldende vergunningen.

Nee

048

162

Wij vragen u maatregelen concreet (SMART) te definiëren om de effectiviteit te meten.
In onze optiek hebben maatregelen een duidelijk doel, zijn meetbaar, met een tijdspad,
zodat de vooruitgang en de effectiviteit kunnen worden beoordeeld en de maatregelen
kunnen worden aangepast wanneer dat nodig is. In het huidige KRM 3 voorstel zijn de
definities over het algemeen kwalitatief, zonder dat er concrete doelen worden gesteld.
Dit is nodig om het mogelijk te maken om de vooruitgang duidelijk te meten. In het
algemeen is er ook een gebrek aan samenhang binnen dezelfde mariene regio of
subregio. De vaststelling van de goede milieutoestand moet meetbaarder, (inter)
nationaal samenhangender en ambitieus zijn.

Een deel van de maatregelen, waaronder de afspraken die onderdeel zijn van het
Noordzeeakkoord, worden in de komende jaren nader uitgewerkt. Over bijvoorbeeld de
fasering van de uitvoeringsmaatregelen (visserijbeperkende maatregelen, art. 4.40 van
Noordzeeakkoord) en de wijze waarop die worden gehandhaafd, wordt in het NZO op
consensus gericht overleg gevoerd. Ten aanzien van de soortenbeschermingsplannen
geldt dat in het Noordzeeakkoord is afgesproken dat uiterlijk binnen twee jaar na het
sluiten van het akkoord een lijst wordt vastgesteld met soorten waarvoor ook
beschermingsplannen worden opgesteld en uitgevoerd, inclusief de tijdlijn waarop de
planvorming plaatsvindt. De vaststelling van de Goede Milieutoestand is onderdeel van
de Mariene Strategie deel 1.

nee

048

163

Het programma bevat nu veel opsommingen van beleidsstukken en plannen die in een
andere context genomen zijn. Zo wordt veelvuldig verwezen naar afspraken in het
Noordzee akkoord, echter wat nu ontbreekt zijn concrete acties en een tijdpad die
leiden tot de invulling van de afspraken die in het NZA gemaakt zijn.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-162.

Nee

048

164

De maatregelen in het plan missen uitleg en laten geen concrete beschrijvingen,
doelstellingen en verwachte resultaten zien. Dit maakt het moeilijk om de effectiviteit
of relevantie van keuzes te beoordelen. We zouden graag zien dat de maatregelen
verder worden uitgewerkt, zodat ze goed kunnen worden geëvalueerd, gemeten,
nageleefd en zo snel mogelijk leiden tot het bereiken van GMT.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-162.

Nee

048

165

Hetzelfde geldt voor soortenbeschermingsplannen. Ook hierin ontbreekt nu vaak
expliciete vermelding van de tijdslijn, de link naar descriptoren, de gevolgen van het niet
bereiken van GMT, het herbeoordelingsproces en de acties die voor alle maatregelen
zullen worden ondernomen. In het KRM deel 3 zou ten minste een samenvatting van de
maatregelen binnen het plan (+ tijdspad) opgenomen kunnen worden en een duidelijke
verwijzing naar waar het soortenbeschermingsplan (online) beschikbaar is.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-162.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 295

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

166

Voor descriptoren waar nu nog geen indicatoren voor zijn vastgesteld vragen wij om een
duidelijk stappenplan met tijdspad naar de ontwikkeling van indicatoren. Het blijkt nu
dat er een cirkelredenering is ontstaan waarbij er enerzijds kennisleemtes worden
aangevoerd om geen indicatoren te ontwikkelen en anderzijds er binnen KRM deel 2
geen monitoring wordt opgenomen omdat concrete indicatoren ontbreken.

De ontwikkeling van indicatoren is onderdeel van de Mariene Strategie deel 1, die in
2024 dient te worden vastgesteld.

Nee

048

167

Juist voor descriptoren waar de GMT niet bereikt kan worden omdat er niet genoeg
kennis is om de GMT indicatoren op te stellen, is het essentieel dat er 1) met hoge
prioriteit onderzoek wordt opgezet om kennishiaten te vullen en 2) op basis van het
voorzorgsprincipe maatregelen worden genomen om het ecosysteem te beschermen
tegen (verdere) achteruitgang.

In de kennisagenda van deel 3 van de Mariene Strategie is bij diverse descriptoren
aangegeven dat indicatoren, beoordelingsmethoden, drempelwaarden nog ontbreken
en dat onderzoek daarvoor moet plaatsvinden.

Nee

048

168

Om alle belangen op de Noordzee een plek te kunnen geven is een gezond en
veerkrachtig ecosysteem vereist. De KRM maakt deze koppeling tussen gebruik en de
draagkracht van de Noordzee mogelijk. Daarnaast blijft de KRM van groot belang voor
het bereiken van de EU-doelstellingen voor het behoud van de biodiversiteit op zee, die
onlangs zijn vastgelegd in de EU-biodiversiteitsstrategie in het kader van de bredere
strategie van de European Green Deal, evenals de wereldwijde verplichtingen van de EU
in het kader van duurzaam ontwikkelingsdoel ‘SDG14: Life Below Water’ en vele andere
richtlijnen en doelstellingen die Nederland onderschreven heeft. De aangewezen plek
om deze ambities en opgaven om te zetten in concrete maatregelen is de KRM deel 3. In
het PvM mist een opsomming van de verschillende (internationale) wetgeving en
afspraken met een overzicht van hoe Nederland hieraan voorziet te voldoen binnen het
PvM.

Deel 3 van de Mariene Strategie bevat een bijlage met een overzicht van internationale
regelgeving en implementatie maatregelen in Nederlandse regelgeving.

Nee

De integratie van de Richtlijn Maritieme Ruimtelijke Planning (MRP) en KRM vindt plaats
in het PNZ. Het Programma Noordzee bevat zowel het kader om het ruimtegebruik op
zee te plannen als maatregelen om een goede milieutoestand van het watersysteem te
bereiken.

048

169

Zo moeten lidstaten op grond van de ‘Maritime Spatial Planning Directive’ de maritieme
ruimtelijke plannen ontwikkelen met het oog op de bevordering van het naast elkaar
bestaan en de duurzaamheid van relevante activiteiten en toepassingen. In de tekst van
de richtlijn wordt expliciet verwezen naar het KRM en wordt bepaald dat de ‘Maritime
Spatial Planning Directive’ een ecosysteem gerichte aanpak moet hanteren en moet
bijdragen tot het bereiken van de doelstellingen van een goede milieutoestand en tot
een zo groot mogelijke coördinatie van de tijdschema’s met het KRM. De integratie van
de nieuwe richtlijn binnen de KRM is belangrijk om ervoor te zorgen dat de nieuwe
ruimtelijke ordening GMT voor relevante descriptoren ondersteunt. Net zoals de KRM
andere relevante richtlijnen zou moeten omvatten, zou de Maritime Spatial Planning
Directive moeten worden opgenomen ter ondersteuning van de samenhang.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-168.

Nee

048

170

Daarnaast worden er verwachtingen gedaan van effecten van implementatie van
andere wetgeving zoals de implementatie van de SUP richtlijn. Indien de verwachte
positieve effecten op zich laten wachten, adviseren wij om de mogelijkheden vanuit het
PvM voor het nemen van aanvullende maatregelen te behouden.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-168.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 296

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

171

Veel descriptoren vermelden verwachte veranderingen, maar er zijn vaak geen nieuwe
maatregelen gepland om de GMT te beschermen of te bereiken. Zie bijvoorbeeld
descriptor 7: Hydrografische eigenschappen. De GMT van deze descriptor is bereikt
sinds 2012 (in ernstig verstoorde staat). In de tekst wordt nu vermeld dat dit kan
worden beïnvloed door de grootschalige bouw van windmolenparken in de komende
jaren. De maatregelen binnen deze descriptor zijn afhankelijk van MER’s die de effecten
van individuele windparken evalueren en welke geen rekening met cumulatieve effecten
van andere activiteiten houdt, zoals zandwinning- en suppletie of meerdere windparken
in de bredere Noordzee.

Alle ontwikkelingen moeten voldoen aan de eisen van het bestaande wettelijke regime
en bij de wettelijke beoordeling daarvan worden ook cumulatieve effecten in de
beschouwing betrokken. Omdat er nog veel onbekend is over de cumulatieve effecten
van grootschalige aanleg van windparken op zee, is dit onderwerp opgenomen in de
Kennisagenda Noordzee 2030 (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, 2018).
Daarnaast is er het windenergie op zee ecologisch programma (Wozep), waaruit het
Kader Ecologie en Cumulatie (KEC) is voortgekomen, dat de randvoorwaarden schetst
voor de vergunningverlening voor wind op zee. Cumulatie met zandwinning en
suppletie is niet aan de orde. De effecten van zandwinning en suppletie op hydrografische eigenschappen zijn, zeker bij de huidige grootte volumes en uitvoering, klein en
lokaal en niet van een orde dat het invloed heeft op het ecosysteem zoals bedoeld in de
KRM.

Nee

048

172

Er missen nu aanvullende monitoring en maatregelen in het PvM die voorzien hoe de
GMT gehandhaafd blijft. Het plan is opgesteld voor de periode 2020-2026, een tijd van
grote veranderingen.

Deel 2 van de Mariene Strategie (2020) bevat het monitoringsprogramma in relatie tot
de in deel 1 (2018) geformuleerde doelen.

Nee

048

173

Verder bevat de huidige KRM deel 3 nog geen visie en maatregelen voor natuurherstel.
Ambitie en inzet op actief natuurherstel is een constructieve en positieve manier om
dichterbij een schone en gezonde Noordzee te komen. Diverse projecten zoals de
schelpdierbank bij de Borkumse Stenen laten zien dat natuur versterkende resultaten
binnen enkele jaren zichtbaar zijn. Nu is opschaling en bescherming nodig. De KRM deel
3 is uiterst geschikt om herstelmaatregelen te realiseren, bijvoorbeeld onder D6 en D4.
We verzoeken daarom om maatregelen voor actief herstel op te nemen in KRM deel 3.

In het PNZ zijn voornemens voor natuurherstel en -bescherming opgenomen, onder
meer ten aanzien van platteoesterriffen. Het is op dit moment nog niet mogelijk om
afgewogen, concrete maatregelen in de KRM op te nemen. Wel zal worden onderzocht
welke concrete maatregelen een bijdrage kunnen leveren aan natuurherstel aanvullend
op gebiedsbescherming. Naar aanleiding van uw zienswijze is een toelichting hierop
opgenomen onder de aanvullende maatregelen voor D1 (hoofdstuk 3.2).

Ja

048

174

De KRM en haar holistische mariene strategieën bieden een goed kader dat nog steeds
niet ten volste wordt benut. Deze kunnen ons helpen bij het monitoren van de gevolgen
van de klimaatverandering, het onderzoeken van de beperking van de klimaatverandering en het toepassen van de ecosysteembenadering van de aanpassing aan de
klimaatverandering in het mariene milieu.

Het is nadrukkelijk de inzet om samen met de Noordzeeakkoordpartners, maar ook in
internationaal verband, de beschreven lacunes op te pakken. Juist descriptor D4 betreft
een complex vraagstuk waarbij nog veel kennislacunes bestaan. En daarmee zijn
aanvullende maatregelen nu nog niet concreet te beschrijven. Met deel 3 van de
Mariene Strategie wordt daar inderdaad op ingezet.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 297

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

175

Het KRM is opgezet om een ecosysteem benadering te hanteren die ervoor zorgt dat de
(directe en indirecte) cumulatieve druk van menselijke activiteiten niet hoger is dan de
niveaus die het vermogen van ecosystemen om gezond, schoon en productief te blijven
in gevaar brengen. Dit geldt voor huidige en nieuwe ontwikkelingen. Dankzij het KRM is
de ecosysteem benadering een juridisch bindend en operationeel beginsel geworden
voor het beheer van het gehele mariene milieu in de EU. Binnen dit plan is er echter nog
steeds geen holistisch of cumulatief perspectief en worden descriptoren afzonderlijk
beschouwd met weinig samenhang. Dit leidt tot problemen nu en binnen de aankomende transities zoals die zich voordoen op de Nederlandse Noordzee. Effecten van
veranderingen in de voedsel-, energie- en natuur transities zijn op dit moment niet te
voorspellen door het voortdurende gebrek aan gegevens, waaronder grootschalige
monitoring van de gezondheid van het ecosysteem. Hierdoor ontstaan er kennisleemten omtrent draagkracht van het systeem, effecten van stressoren en ecologische
basisfuncties. Dit gebrek aan gegevens leidt ertoe dat er binnen de mariene ruimtelijke
ordening in een steeds drukker wordende Noordzee belangrijke beslissingen worden
genomen zonder een robuuste kennisbasis. Het is van groot belang dat er vanuit het
voorzorgsbeginsel omgegaan wordt met het Noordzee-ecosysteem met een hand aan
kraan principe. Nu het MONS-programma (monitoring en onderzoeksprogramma uit
het Noordzee-Akkoord) van start is gegaan, wordt het steeds duidelijker hoe weinig we
nog kunnen zeggen, laat staan voorspellen, over de gezondheid van het ecosysteem van
onze nationale wateren. Hierdoor is onduidelijk of het huidige gebruik binnen de
grenzen van het systeem is en hoeveel meer menselijke druk we daarop kunnen
uitoefenen zonder de natuur negatief te beïnvloeden. Een kans om hier meer inzicht in
te krijgen is door een expliciete koppeling tussen MONS en de KRM te maken. Wij
zouden daarom sterk willen benadrukken dat juist de meer holistische descriptoren
zoals D4, die nu nog in het geheel niet is ingevuld, met spoed voor Nederland worden
uitgewerkt.

De koppeling tussen MONS en KRM wordt in deel 3 van de Mariene Strategie gelegd.
Descriptor D4 betreft een complex vraagstuk waarbij nog veel kennislacunes bestaan.
Daarmee zijn aanvullende maatregelen nu nog niet concreet te beschrijven. Deel 3 van
de Mariene Strategie zet daarom in op kennisontwikkeling.

Nee

048

176

Het concept KRM deel 3 heeft op dit moment een groot hoofdstuk van de economische
waarden van de Noordzee door exploitatie, maar geeft onvoldoende krediet aan de
ecosysteemdiensten van de natuur in een breder perspectief. Meer dan de helft van de
zuurstof die we inademen is afkomstig van mariene organismen, een kwart van de
jaarlijkse door de mens veroorzaakte CO2 uitstoot in de atmosfeer wordt geabsorbeerd
door mariene wateren en het grootste reservoir van (actively cycled carbon) actief
cyclische koolstof op aarde is de oceaan (50 keer groter dan de atmosfeer). De zee levert
nog veel meer diensten. Hiervoor geldt: hoe hoger de biodiversiteit des te beter de
natuur de ecosysteemdiensten kan verzekeren[1]. Uiteindelijk zijn we allemaal
afhankelijk van de gezondheid van de Noordzee. Daarom is het, na het niet bereiken
van de GMT in 2020, dringend noodzakelijk om de vooruitgang binnen de KRM te
versnellen om de toenemende druk op de Noordzee bij te houden.

Naar aanleiding van de OFL-consultatie, die parallel liep aan de zienswijzeprocedure, is
een paragraaf opgenomen over ecosysteemdiensten.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 298

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

177

De beschermde zeegebieden die reeds een beheerplan hebben (Voordelta, NZKZ)
bereiken de GMT doelen niet[2] en de beschermde zeegebieden die nog een beheerplan
zullen krijgen zullen naar verwachting ook de doelen niet halen. Het Programma van
Maatregelen (PvM) kan hier wat aan doen door meer kansen te creëren voor natuur. In
de beheerplannen van beschermde zeegebieden worden weinig tot geen maatregelen
voorzien voor bescherming van de soorten en leefgebieden. Hiervoor wordt verwezen
naar de soortenbeschermingsplannen. Echter ontbreekt het in de soortenbeschermingsplannen aan concrete maatregelen en worden in die plannen met name
kennishiaten benoemd en onderzoeksvragen gedefinieerd. De herziening van KRM deel
3 biedt een uitgelezen kans om maatregelen te integreren en concretiseren.
Bijvoorbeeld, in D4 (voedselweb) wordt verwezen naar de beheerplannen van
beschermde gebieden. Die beheerplannen deze bevatten weinig tot geen maatregelen
en zullen daarom ook niet leiden tot verbetering voor deze descriptor. Een mogelijke
maatregel in het PvM voor betere bescherming van voedselwebben in de Noordzee zou
de expliciete bescherming van schelpdier riffen zijn aangezien die een cruciale rol spelen
in de levenscyclus van veel soorten.

De GMT is niet gedefinieerd specifiek voor de beschermde gebieden op zee, maar geldt
voor de gehele Nederlandse Noordzee. Beheerplannen worden opgesteld voor Natura
2000-gebieden, en bevatten de maatregelen voor het behalen van de gebiedsspecifieke
instandhoudingsdoelstellingen. De instandhoudingsdoelstellingen dragen bij aan het
op landelijk niveau realiseren van een gunstige staat van instandhouding voor het
aangewezen habitattype en de aangewezen soorten.
De benoemde punten voor het creëren van meer kansen voor natuur zijn uitgewerkt in
de afspraken van het Noordzeeakkoord. Deze punten (waaronder aanwijzen extra
beschermde gebieden en maatregelen bodemberoerende visserij) maken al onderdeel
uit van deel 3 van de Mariene Strategie en worden ook vastgelegd in het PNZ. Mede
naar aanleiding van de motie van het lid Futselaar zal in de actualisatie van de Natura
2000-doelensystematiek worden verkend hoe biogene riffen, waaronder Sabellariariffen, een explicietere plaats kunnen krijgen in de mariene habitattypen, om bescherming van schelpdierriffen op de Noordzee mogelijk te maken.

Nee

048

178

Voor de beschermde zeegebieden hebben wij de gereedschapskist in handen om actie
te ondernemen: wijs gebieden aan voor actief herstel, zorg ervoor dat de druk in deze
gebieden omlaag gaat. Monitor bijvoorbeeld de geluidsdruk en stel een doel dat de
druk door onderwatergeluid (D11), in ieder geval in de beschermde zeegebieden die zijn
aangewezen voor de bruinvis, omlaag gaat.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-177.

Nee

048

179

De KRM pleit voor een samenhangend en representatief netwerk van beschermde
gebieden om het verlies aan biodiversiteit een halt toe te roepen en de veerkracht van
het mariene milieu te vergroten, met name wat betreft klimaatverandering, en kan dus
richting geven aan de verdere invulling van beschermde gebieden en een ambitieuze
natuurbescherming agenda definiëren.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-177.

Nee

048

180

De nieuwe EU biodiversiteitsstrategie tot 2030, met haar voorstellen voor de bescherming en het herstel van ten minste 30% de mariene ecosystemen, is een belangrijke
mijlpaal in deze richting. Wij vragen dan ook om in het PvM aan te sluiten bij dit plan
rekening te houden met regionale beschermde gebieden. Nederland zou hier een
coördineren op zich kunnen nemen om de doeltreffendheid te vergroten en te kunnen
evalueren.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-177.

Nee

048

181

De 11e descriptor zou geen onderwatergeluid moeten heten maar “Toevoer van
energie, waaronder onderwatergeluid (D11)”, dat in de toekomst andere elementen kan
omvatten zoals elektromagnetische golven. Hernoem in de lijst van descriptoren in de
samenvatting zodat deze overeenkomt met het KRM.

Het PNZ is conform uw voorstel aangepast.

Ja

048

182

Het klopt dat wij een productieve zee willen hebben waar activiteiten kunnen groeien
en plaatsvinden binnen ecologische grenzen. Het moet echter duidelijk zijn wat de
doelstellingen van het KRM zijn, namelijk een op ecosystemen gebaseerde aanpak om
een goede milieutoestand van het mariene milieu te bereiken. Aangezien de GMT van
de Noordzee niet is bereikt, moeten maatregelen in het KRM zelf gericht zijn op
bescherming en herstel van de GMT. Blauwe economische groei mag geen integrale
plaats innemen in dit beleidsdocument. Corrigeer de alinea om de ware aard van de
KRM en doelstellingen weer te geven. “The aim of the European Union’s ambitious
Marine Strategy Framework Directive is to protect and more effectively and restore the
marine environment across Europe”

Het doel van de KRM is toegevoegd aan het document.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 299

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

183

Om te kunnen bepalen of er meer maatregelen nodig zijn dan wel of de bestaande
maatregelen volstaan, moet de doeltreffendheid van de maatregelen worden
beoordeeld. Dit ontbreekt nog in het programma, en het is niet duidelijk waarop het
besluit is gebaseerd om sommige maatregelen niet te nemen (zelfs wanneer de GMT
niet is bereikt).

Het is zeer moeilijk om de effectiviteit van een maatregel te bepalen omdat vele
factoren bijdragen aan een verandering in het mariene milieu. Het effect van een
maatregel is niet te isoleren.
Het besluit om wel of niet extra maatregelen te nemen is gebaseerd op de opgaven
zoals opgenomen in de actualisatie van de Mariene Strategie deel 1 (2018).

Nee

048

184

Hoewel deze aspecten doorlopend worden vermeld, is het onduidelijk welke descriptoren en welke maatregelen worden genomen om het milieu te beschermen tegen en te
herstellen van de druk van klimaatverandering.

In hoofdstuk 1 wordt beschreven: “Nederland draagt in OSPAR-verband bij aan een
effectieve monitoring en beoordeling van de trends in oceaanverzuring en de impact
ervan op het ecosysteem. Daarnaast krijgt klimaatverandering aandacht in de
beoordelingen die OSPAR doet van de toestand van de diverse (biotische en abiotische)
componenten van het mariene milieu. Ook in het Nationale Kennis- en innovatieprogramma Water en Klimaat worden de gevolgen van klimaatverandering (temperatuurstijging) en verzuring in beeld gebracht.”

Nee

048

185

Voor de descriptor commerciële vis, schaal- en schelpdieren voldoet het bestaande
beleid om in de komende jaren de goede milieutoestand te realiseren Waarop is dit
gebaseerd? Als de GMT niet is bereikt met de huidige maatregelen, moeten betere/meer
maatregelen worden overwogen. Indien wordt aangenomen dat de GMT met de
huidige maatregelen kan worden bereikt, moet een tijdschema en een beoordeling van
de doeltreffendheid worden opgenomen. Actie: toevoegen van de redenering achter het
besluit om geen extra maatregelen toe te voegen wanneer GMT niet is bereikt.

De goede milieutoestand voor descriptor 3 wordt behaald wanneer de bestanden
voldoen aan F≤FMSY (D3C1) en SSB < MSY Btrigger (D3C2). De huidige instrumenten,
zoals een ‘total allowable catch’ (TAC) van een bepaald commercieel visbestand, van het
GVB bieden de mogelijkheid een visserijbeleid te voeren waardoor deze criteria kunnen
worden behaald. In het Ontwerp Deel 3 van de Mariene Strategie in paragraaf 3.4.
Commercieel geëxploiteerde soorten vis, schaal- en schelpdieren (D3) is opgenomen
dat maatregelen uit het Gemeenschappelijk Visserijbeleid (Verordening (EU) 1380/2013)
sturend zijn voor D3. Bovengenoemde redenatie is daarmee impliciet opgenomen in
deel 3 van de Mariene Strategie. De gesuggereerde actie is niet overgenomen.

Nee

048

186

Goed om te zien dat de NZA-maatregelen goed zijn geïmplementeerd in het KRM.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

048

187

Aanvullend op de afspraken uit het Noordzeeakkoord worden gebieden waar een
verbod op bodemberoerende visserij geldt en de gebieden waarop een algeheel verbod
op visserij van toepassing is, worden gewijzigd. De visserijbeperkende maatregelen in
deze gebieden worden doorgevoerd via de artikel 11-procedure uit het
Gemeenschappelijk Visserijbeleid. Actie: toevoegen voor welke gebieden dit geldt.

Dit betreft de zonering uit het convenant Visserij In Beschermde Gebieden (VIBEG) in
het Natura 2000-gebied Noordzeekustzone boven Terschelling. Deze zijn conform de
afspraken in de Stuurgroep VIBEG gewijzigd.

Ja

048

188

In het NZA staat: ‘4.35 Er zal vanaf 2020 onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek
worden uitgevoerd naar de aanwezigheid en verspreiding van zandkokerwormriffen. Als
dat onderzoek tot toepasbare conclusies leidt, kunnen relevante locaties beschermd
worden via ruimtelijke beschermingsmaatregelen onder de Habitatrichtlijn of de
Kaderrichtlijn Mariene Strategie’. Actie: dit toevoegen aan de maatregelen in het KRM
en in deze paragraaf.

Deze actie staat al vermeld in hoofdstuk 4 ‘Kennisleemten’. Aangezien de omvang van
een eventuele vervolgactie (aanwijzen gebied waar zandkokerwormriffen voorkomen
onder HR/KRM) nog niet helder is, wordt deze actie niet in de samenvatting
opgenomen.

Nee

048

189

De term natuurversterking moet zorgvuldig worden gebruikt, bijvoorbeeld gebiedsbescherming en soortenbescherming vallen ook onder natuurversterking. Deze paragraaf
hernoemen tot natuurversterkend bouwen en actief herstel. Platte oesterherstel
benoemen. Dit is een belangrijk aspect van natuurbescherming en -herstel, er zijn
echter weinig tot geen maatregelen in de KRM die de doelen van de genoemde
activiteiten ondersteunen, deze moeten worden toegevoegd. Bescherming van platte
oesterriffen en biogene riffen moet in de KRM worden opgenomen.

De internationale term is ‘Nature Restoration’ naast ‘Nature Protection’. De zienswijze
gaat over ‘actief natuurherstel’ versus ‘bescherming, niets doen en herstel afwachten’.
Daarnaast kan ook overwogen worden om anticiperend natuurversterking toe te
passen, om te voorkomen dat bepaalde negatieve effecten kunnen worden gegenereerd. Het is nu te vroeg om concrete specifieke maatregelen op te nemen in de KRM.

Nee

048

190

De maatregelen hier met betrekking tot limieten voor seismische activiteit en
IMO-maatregelen zijn vaag en hebben geen duidelijk tijdschema. Actie: deze expliciet
maken, wanneer vindt het onderzoek plaats? Wanneer worden de resultaten verwacht?
Wanneer wordt de drempel ingevoerd? IMO-maatregelen zijn vrijwillig, hoe worden
deze versterkt? Zie ons overkoepelende punt 1.

De IMO richtlijn wordt momenteel herzien. Naar verwachting wordt de herziening
afgerond in 2023. De tekst van het programma van maatregelen is aangepast aan de
actualiteit rond de IMO besluitvorming. In het kader van deel 3 van de Mariene
Strategie is een Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse (MKBA) voor geluidsbudgetten
voor seismisch onderzoek uitgevoerd. Op grond hiervan is ook de beschrijving van deze
maatregel aangepast.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 300

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

191

Onderzoek naar continu geluid is bestudeerd binnen JOMOPANS, nu de resultaten
beschikbaar zijn welke maatregelen zullen worden genomen binnen het KRM? Actie:
noem continu geluid en de laatste ontwikkelingen in deze paragraaf.

Het is op dit moment nog te vroeg om de resultaten van Jomopans te gebruiken voor
het ontwerp van nieuwe maatregelen. Gebruik makend van de Jomopans resultaten zal
in OSPAR een ‘Regional Action Plan’ (RAP) voor onderwatergeluid worden opgesteld.
Continu geluid en de laatste ontwikkelingen op dit vlak worden verder toegelicht in
hoofdstuk 3.12.

Nee

048

192

Voeg informatie toe over hoe de KRM-kennisvragen worden opgepakt en hoe de
genoemde onderzoeksprogramma’s met elkaar verbonden zijn.

Het definitieve deel 3 van de Mariene Strategie bevat een selectie van kennisvragen die
de komende cyclus worden opgepakt en de wijze van financiering. Zie verder de
beantwoording van deelzienswijze 050-271.

Nee

048

193

Actie: toevoegen dat Nederland de verplichting om per 2020 de KRM doelen te behalen
niet heeft gehaald.

Het feit dat de GMT in 2020 niet behaald is blijkt uit de paragrafen in hoofdstuk 3 van
het programma van maatregelen waarin de aanvullende beleidsopgave is beschreven.

Nee

048

194

Het document geeft een toelichting op de inhoud en de verwachte effectiviteit van de
maatregelen. In het KRM 3 dat nu voorligt staan geen passages waar de te verwachten
effectiviteit van de maatregelen beschreven wordt. Actie: verwachte effectiviteit van
maatregelen toevoegen

Het is zeer moeilijk om de effectiviteit van een maatregel te bepalen, omdat vele
factoren bijdragen aan een verandering in het mariene milieu. Het effect van een
maatregel is niet te isoleren. De door u geciteerde zin is aangepast.
Waar dit mogelijk is, is wel gekeken naar mogelijkheden om vooruitgang te monitoren.
Dit geldt met name voor de maatregelen onder D10.

Ja

048

195

Actie: de EU-biodiversiteitsstrategie toevoegen aan de lijst van internationale kaders

De EU-biodiversiteitsstrategie is toegevoegd aan de lijst van internationale kaders

Ja

048

196

Effecten op visserij en ecosysteemdiensten worden genoemd, maar wat is de relevantie
voor het KRM? Actie: toevoegen van mogelijke effecten op descriptoren in het KRM en
relevantie voor de GMT.

Deze zienswijze betreft de effecten van klimaatverandering en verzuring. Dit is nog een
belangrijke kennisopgave. In het programma MONS worden de gevolgen van klimaatverandering (temperatuurstijging) en verzuring op het ecosysteem onderzocht.

Nee

048

197

Ook in het Nationale Kennis- en innovatieprogramma Water en Klimaat worden de
gevolgen van klimaatverandering (verzuring, temperatuurstijging) in beeld
gebracht. Actie: graag referentie erbij met link naar meer informatie.

De zin “Ook in het Nationale Kennis- en innovatieprogramma Water en Klimaat worden
de gevolgen van klimaatverandering (verzuring, temperatuurstijging) in beeld gebracht”
is feitelijk niet juist. Er had moeten staan “In het programma MONS worden de
gevolgen van klimaatverandering (temperatuurstijging) en verzuring onderzocht”.

Ja

048

198

Goed om te zien dat een paragraaf over ecosysteemdiensten aan het hoofdstuk is
toegevoegd en dat in hoofdstuk 2 diverse zinnen over ecologische effecten zijn
opgenomen. Actie: noem specifieke ecosysteemdiensten van de Noordzee en hoe deze
bijdragen tot de sociaaleconomische ontwikkeling van de Noordzee.

In de huidige tekst staat al een aantal ecosysteemdiensten expliciet benoemd: ‘Mariene
en kustecosystemen leveren dus een scala aan ecosysteemdiensten, van visserij tot
koolstofopslag en bescherming tegen overstromingen.’ Het sociaal economisch belang
van de visserij is beschreven. Hoe het sociaaleconomisch belang van andere ecosysteemdiensten zoals koolstofopslag in beeld gebracht kan worden is iets dat momenteel onderzocht wordt in het project natuurlijk kapitaalrekeningen voor de Noordzee.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 301

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

199

Er is ook ruimte voor aquacultuur binnen windparken en in natuurgebieden. Er zijn geen
afspraken dat aquacultuur plaats moet vinden in natuurgebieden/beschermde
gebieden. Deze gebieden zijn er om passief herstel/behoud van natuurwaarden te
garanderen. Actie: natuurgebieden uit de zin schrappen.

Afhankelijk van de definitie van aquacultuur valt natuurherstel ook onder aquacultuur.
De ‘Food and Agriculture Organization’(FAO) van de Verenigde Naties definieert
aquacultuur als: “Aquaculture is the farming of aquatic organisms, including fish,
molluscs, crustaceans and aquatic plants. Farming implies some form of intervention in
the rearing process to enhance production, such as regular stocking, feeding, protection
from predators, etc. Farming also implies individual or corporate ownership of the stock
being cultivated. For statistical purposes, aquatic organisms which are harvested by an
individual or corporate body which has owned them throughout their rearing period
contribute to aquaculture, while aquatic organisms which are exploitable by the public
as a common property resources, with or without appropriate licences, are the harvest
of fisheries.” Het aanbrengen van substraat om daar de productie van biologische
rijkdommen te verbeteren, zoals het geval is bij het actief herstellen van platte
oestergebieden, is daarmee aquacultuur. Het voornemen om in het aangewezen Natura
2000-gebied Friese Front oesterherstel te laten plaatsvinden vraagt daarom impliciet
om vormen van aquacultuur in een beschermd gebied. De zin zoals hij is opgenomen in
deel 3 van de Mariene Strategie is daarom juist. De gesuggereerde actie wordt niet
overgenomen. Wel is een verduidelijking aangebracht in de tekst. Er is ook ruimte voor
aquacultuur binnen windparken en in natuurgebieden. In windparken betreft dit
aquacultuur activiteiten voor zowel commerciële exploitatie als natuurherstel. In
natuurgebieden betreft dit specifiek aquacultuur activiteiten gericht op natuurherstel,
zoals aanbrengen van substraat.

Nee

048

200

Actie: hoge mate van discards in sleepnetvisserij benoemen.

Er wordt niet herkend op welke wijze de inbreng om hoge mate van discards in
sleepnetvisserij te benoemen bijdraagt aan D3C1 of D3C2. Het is niet duidelijk om
welke reden deze suggestie wordt gedaan. De gesuggereerde actie wordt niet
overgenomen.

Nee

048

201

Actie: een verwijzing toevoegen naar paragraaf 4.37 van het NZA: ‘4.37 Per saldo zal
gaswinning binnen Natura 2000 gebieden afnemen. De huidige praktijk dat onder
strikte voorwaarden kan worden gewonnen in Natura 2000 gebieden wordt voortgezet.
Deze voorwaarden voldoen aan de te formuleren bovenwettelijke Best Beschikbare
Technieken voor milieubeschermend en natuurversterkend bouwen en exploiteren
zoals in de governance structuur van het NZO periodiek zal worden vastgelegd.’

De kern van hoofdstuk 2 is een beschrijving van de omvang en het economisch belang
van de verschillende sectoren, alsmede de ontwikkelingen daarin, zowel in het verleden
als verwachtingen voor de toekomst. Er wordt een link gelegd met de (ontwikkeling in
de) belangrijkste milieudruk die ieder van deze sectoren veroorzaken. Dit hoofdstuk is
niet bedoeld om het beleid met betrekking tot de verschillende economische activiteiten uitputtend te beschrijven. Dat gebeurt in het Programma Noordzee.

Nee

048

202

Bodemberoerende visserij zorgt ook voor verminderde CO2 opslag, maar is niet
mer-plichtig. Maatregelen voor vermindering van bodemberoerende visserij zullen dus
naar verwachting ook bijdrage aan het vergroten van CO2 opslag door de zee.

U geeft aan dat sleepnetvisserij ervoor zorgt dat opgeslagen CO2 vrijkomt uit de bodem.
Dit fenomeen is bekend. Het is echter onduidelijk of verminderde bodemberoering in de
Noordzee zal bijdragen aan het vergroten van CO2 opslag. Naar aanleiding van een
publicatie in Nature eind 2019 zijn hierover Kamervragen gesteld. Hier is via
Kamerstukken II, 2020-2021, Handelingen 3015 antwoord op gegeven. Onderdeel van
de beantwoording is de toezegging om de mogelijkheden verkennen om de aard en
ernst van bodemberoering als bron van CO2-uitstoot te duiden op basis van literatuur
en/of aanvullend onderzoek.

Nee

048

203

In Europees verband is afgesproken dat in 2030 er een vermindering van de CO2uitstoot met ten minste 40 procent moet zijn gerealiseerd ten opzichte van de uitstoot
in 1990, en dat het aandeel hernieuwbare energie in de EU ten minste 32 procent moet
bedragen. Dit is veranderd om hoger te zijn, wijzig naar het juiste percentage.

Op 14 juli 2021 heeft de Europese Commissie de doelstelling voor de reductie van
broeikasgas emissies verhoogd van 40% naar 55%. De tekst in deel 3 van de Mariene
Strategie is hierop aangepast.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 302

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

204

Er zijn geen maatregelen hierover binnen KRM 3. Noem waarom en welke maatregelen
er zijn genomen om het milieu te beschermen tegen de gevolgen van toenemende
zandwinning en suppletie. Er staat wel: ‘Bepaalde soorten baggerwerktuigen verminderen de troebelheid, maar dit kan tot extra kosten leiden.’ Vreemd dat een potentiële
mitigerende maatregel wordt genoemd, maar vervolgens wordt verworpen vanwege de
hoge kosten, zonder enige toelichting.

De focus van dit hoofdstuk betreft de economische beschrijving van verschillende
activiteiten en is niet gericht op het benoemen van alle maatregelen die genomen
worden om het milieu te beschermen en eventuele extra kosten hiervoor. De benoeming van de extra kosten is daarom uit de tekst gehaald. De huidige tekst ‘Bepaalde
soorten baggerwerktuigen verminderen de troebelheid, maar dit kan tot extra kosten
leiden’ wordt vervangen door ‘Om dit te beperken zouden bepaalde soorten baggerwerktuigen kunnen worden ingezet’.

Ja

048

205

Niet alleen kansen en grenzen van zonne-energie moeten worden bestudeerd in termen
van industrie, maar ook in termen van ecologie.

Gedegen onderzoek doen betekent inderdaad dat alle effecten meegenomen worden.

Nee

048

206

Recreatie en toerisme hebben ook negatieve effecten op het milieu, bijvoorbeeld
effecten van vervuiling, onderwatergeluid en fysieke verstoring. Actie: leg een verband
met hoe deze activiteiten zich verhouden tot de descriptoren en de relevantie voor het
KRM.

De huidige tekst bevat voor iedere activiteit al een link met de descriptoren van de KRM.

Nee

048

207

Valt sportvisserij hieronder? Actie: toelichten in document.

Voor de economische beschrijving van de verschillende activiteiten beschreven in dit
hoofdstuk is gebruik gemaakt van cijfers van het CBS. Voor zowel recreatie in zijn
algemeenheid als voor individuele vormen daarvan zoals sportvisserij geldt dat het geen
bedrijfsklassen zijn volgens de statistieken van het CBS, en het CBS hier ook niet
standaard aparte gegevens over verzamelt. Uitgaven voor recreatie zullen voor een deel
plaatsvinden in de sectoren die in deze paragraaf worden beschreven, maar voor een
deel ook in andere sectoren en deels ook buiten de kustzone

Nee

048

208

Waar vindt prioritering van de kennisagenda plaats voor het KRM van 2021-2022? In
het hoofdstuk worden MONS, WOZEP en andere programma’s genoemd als mogelijke
overlap waar kennislacunes kunnen worden opgepakt, echter het is van belang dat voor
kennisvragen met hoge prioriteit die nodig zijn om GMT te bereiken maar niet passen in
andere programma’s ook een budget en hoge prioriteit wordt uitgevoerd. Maak
duidelijk hoe deze afstemming plaatsvindt en hoe onderzoeksvragen worden
uitgevoerd voor het KRM die buiten de bestaande externe budgetten vallen.

Het definitieve deel 3 van de Mariene Strategie bevat een selectie van kennisvragen die
de komende cyclus worden opgepakt en de wijze van financiering.

Ja

048

209

D1T7: monitoring vogelaanvaringen met windturbines in het kader van Wozep.
Waarom wordt hier alleen gekeken naar aanvaring en niet naar monitoring van
habitatverlies en barrièrewerking? Habitatverlies wordt gezien als een van de grootste
kennisleemten en kan een grote impact hebben op bepaalde vogelpopulaties. Actie:
tekst aanpassen: “D1T7: monitoring vogelaanvaringen met windturbines, en barrièrewerking en habitatverlies door windturbines, in het kader van Wozep”

Het aanpassen van de milieudoelen is geen onderdeel van de Mariene Strategie deel 3:
de hier opgenomen formulering van de milieudoelen en GMT is één op één overgenomen uit de Mariene Strategie deel 1 (2018). De zienswijze wordt wel gedeeld dat, naast
vogelaanvaringen, ook barrièrewerking en habitatverlies aandacht behoeven. In het
kader van Wozep wordt hier ook naar gekeken. Dit is verduidelijkt in de tekst.

Ja

048

210

Actie: toevoegen in welke mate de genoemde maatregelen hebben bijgedragen aan de
specifieke descriptoren: bijvangst, populatie, habitat. Zijn extra maatregelen nodig? Zo
ja, welke?

Deze deelzienswijze heeft betrekking op deel 1 van de Mariene Strategie. In deel 3 van
de Mariene Strategie is per descriptor benoemd of extra maatregelen nodig. Voor D3 is
deze vraag ook specifiek gesteld en beantwoord bij deelzienswijze 048-185. Voor de
bruinvis bij deelzienswijze 048-212.

Nee

048

211

“Voor vogels is dat het geval of zal dat het geval zijn in de VR-gebieden
Noordzeekustzone, Voordelta en het Friese Front. Voor het Friese Front zijn bijvoorbeeld seizoensluitingen voor staandwantvisserij ingesteld vanwege het foerageren van
zeekoeten.” Dit is een hele goede maatregel, maar waarom is alleen maar een
voorbeeld gegeven? Actie: hier een overzicht van bestaande en geplande maatregelen
voor alle VR-gebieden toevoegen.

In de tekst zijn naar aanleiding van uw deelzienswijze de bestaande en geplande
maatregelen toegevoegd.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 303

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

212

“• oprichting (2013) van een landelijke wetenschappelijke commissie, de
Bruinvisadviescommissie, die toeziet op de uitvoering van de geprioriteerde kennisagenda;
• implementatie van populatiemonitoring van bruinvissen via het KRMmonitoringprogramma (Mariene Strategie, deel 2 (2014)) (en optimalisatie daarvan in
de actualisatie van Mariene Strategie, deel 2 (2020));
• uitvoering van een wetenschappelijk bijvangstobservatieprogramma (2013-2017);
• onderzoek naar het gecontroleerd toepassen van pingers;
• het aanpassen van de relevante Europese visserijregelgeving, waardoor die beter
toepasbaar wordt in de Nederlandse situatie” Dit zijn allemaal handelingen van
administratieve of onderzoek aard. Dit heeft nog niet geleidt tot vermindering van
bijvangst of verbetering van habitat in de praktijk. Kortom, concrete maatregelen
toevoegen. Actie: toevoegen wat het resultaat is geweest van de (onderzoeks)
maatregelen en wat dit betekent. Zie overkoepelende punt 1.

Deze, en nog vele andere maatregelen, worden uitgebreid toegelicht in het
Bruinvisbeschermingsplan (2020), zoals ook in deel 3 van de Mariene Strategie is
aangegeven. Hierin is ook beschreven wat de resultaten zijn geweest van de maatregelen en wat dit betekent voor de status van de bruinvis en hoe hier gevolg aan is
gegeven.

Nee

048

213

De Habitatrichtlijn verplicht Nederland tot een 2 sporen beleid waar verschillende
verplichtingen aan zijn verbonden:
1) Effectieve bescherming van Natura 2000-gebieden die reeds voor de bruinvis zijn
aangewezen, en verdere identificatie van nog in te stellen speciale beschermingszones.
Nu zijn de Noordzeekustzone, Vlakte van de Raan, Doggersbank en Klaverbank voor de
bruinvis aangewezen; én 2) een nationaal generiek beschermingsplan, namelijk het
instellen van een systeem van strikte bescherming van de bruinvissen in hun natuurlijk
verspreidingsgebied - dat wil zeggen concrete, specifieke, coherente en afgestemde
maatregelen - en handhaving van de verboden tot opzettelijk vangen, doden of
verstoren van bruinvissen en het beschadigen en vernielen van hun voortplantings- en
rustplaatsen (art 3.5 Wnb en 12 lid 1 Habitatrichtlijn). Nederland heeft in de tien jaar
sinds het eerste Bruinvisbeschermingsplan, nog steeds niet aan deze verplichtingen
voldaan. Verdere verplichtingen die nog nageleefd moeten worden: Onderzoek moet
worden uitgevoerd en beschermingsmaatregelen moeten worden getroffen die
noodzakelijk zijn om te voorkomen dat het incidenteel vangen en doden van bruinvissen geen significant negatief effect op de soort heeft (zie bijv art 12 lid 4
Habitatrichtlijn). Voldoen moet worden aan de minimumverplichtingen van
Verordening 812/2004, inmiddels vervangen door Verordening 2019/1241, voor
mitigerende maatregelen voor bijvangst. Ook deze verplichtingen zijn niet nagekomen.
De opvolgende edities van het Bruinvisbeschermingsplan zijn nooit wezenlijk
veranderd, het is een onderzoeksagenda gebleven, in plaats van een plan met concrete
beschermingsmaatregelen waartoe de Habitatrichtlijn verplicht. Bij elke evaluatie van
het bruinvisbeschermingsplan/bbp brachten de NGO’s dit ook naar voren, oa onder
verwijzing naar de juridische toets van 2012 https://research.tilburguniversity. (edu/en/
publications/legal-review-of-the-netherlands-conservation-plan-for-the-harbour).

Er is in Nederland voor gekozen om voor een zeer mobiele soort als de bruinvis, vooral
te richten op generieke bescherming en hier is met het Bruinvisbeschermingsplan (2011
en herzien in 2020) uitvoering aan gegeven. Er zijn wel Natura 2000-gebieden
aangewezen waar de bruinvis zich bevindt, en in de beheerplannen voor die gebieden
wordt rekening gehouden met de bruinvis, maar er is nog geen aanleiding om te denken
dat die gebieden een speciale rol voor de bruinvis vervullen. Voor bijvangst is een 5-jarig
onderzoek uitgevoerd van 2013-2017 waar zeer lage bijvangst aantallen uitkwamen
(0,3% van de populatie in het worst case scenario terwijl het ASCOBANS doel 1% is). Dit
bood geen aanleiding om voor de staandwant vloot aanvullende maatregelen te
treffen. Momenteel is Nederland bezig een groot, internationaal bijvangst project op te
zetten om zowel de monitoring, als mitigatie van bijvangst van zeezoogdieren, vogels,
elasmobranchen en schildpadden grootschalig te verbeteren. Met al deze aspecten
voldoet Nederland aan haar verplichtingen ten aanzien van de bruinvis.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 304

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

214

De goede milieutoestand voor zeezoogdieren is nog niet gehaald, maar de huidige
situatie verbetert wel. Dit is te kort door de bocht voor alle indicatoren. Voor zeehonden en bruinvissen zijn bijvangstschattingen bijvoorbeeld onvoldoende in beeld., even
als voedselbeschikbaarheid en populatiestructuur. Dus, er zijn geen aanwijzingen dat
GES zal worden gehaald voor zeezoogdieren. De conclusie dat de huidige situatie
verbetert kan dus niet worden getrokken. Ier is niet alleen sprake van een kennisleemte
waarvoor in het Programma van Maatregelen een aanvullende kennisopgave moet
worden opgenomen, ook is sprake van het niet naleven van de generieke en N2000gebiedsgebonden verplichtingen die Nederland ingevolge de Habitatrichtlijn dient na te
komen.

De Habitatrichtlijnbeoordeling voor alle drie de zeezoogdieren is in 2019 op een
gunstige staat van instandhouding uitgekomen. Dit is op basis van de populatieomvang, die stabiel is, en de huidige habitatkwaliteit, die verbeterd is op de punten dat de
huidige druk van wind op zee minder groot is dan gedacht en de druk van bijvangst ook,
op basis van het REM onderzoek dat is uitgevoerd van 2013-2017. Alleen het punt
toekomstperspectief habitatkwaliteit is nog als ‘onbekend’ beoordeeld. In totaal leidt
dit tot een gunstige staat. Dit is een verbetering ten opzichte van 2013. Het klopt dat
nog niet alles bekend is, zoals bijvangstschattingen en voedselbeschikbaarheid, daar
wordt hard aan gewerkt in onder andere het CIBBRiNA EU LIFE project, zoals toegelicht
in de kennisagenda. Met het bruinvisbeschermingsplan wordt voldaan aan generieke
bescherming voor de bruinvis. Hierin wordt ook uitvoerig uitgelegd waarom dit meer
geëigend is dan gebiedsgebonden bescherming in Natura-000 gebieden voor hoog
mobiele soorten zoals zeezoogdieren. Maar waar dat mogelijk en zinvol is, worden met
beheerplannen ook beschermingsmaatregelen genomen voor deze soorten. Over de
zeehonden zijn trilaterale afspraken gemaakt in het Trilateraal Wadden Overleg. Uw
zienswijze dat de verplichtingen niet worden nageleefd, wordt daarom niet gedeeld.

Nee

048

215

In het Nederlandse deel van de Noordzee ontwikkelt de omvang van de populaties van
grijze zeehond en bruinvis zich positief. Dit is onjuist. De bruinvispopulatie ontwikkelt
zich niet positief. Noordzee breed lijkt de meest recente kennis op een stabiele trend te
wijzen, al zitten hier grote onzekerheidsmarges omheen. Daarnaast laat recent
onderzoek van IJsseldijk et al. (2020) zien dat de afgelopen jaren opvallend en
onverklaarbaar veel bruinvissen stranden aan de Nederlandse kust, met een ‘unusual
mortality event’ in 2011 en recentelijk in 2021. Daarbij zijn reproductiecijfers in de
zuidelijke Noordzee laag. Voorzichtigheid is nodig, actie: informatie toevoegen en
voorzorgprincipe toepassen. Zie overkoepelende punt 2 en 4.

Het klopt dat de bruinvispopulatie stabiel is, waarmee (naast een aantal andere
aspecten als verspreidingsgebied en habitatkwaliteit) de soort wel in een gunstige staat
van instandhouding is gekomen in de meest recente Habitatrichtlijn beoordeling (2019).
Deze nuance is in de tekst aangebracht. In het Bruinvisbeschermingsplan (2020) komt
het onderzoek van IJsseldijk et al. (2020) ook zeker aan bod, evenals het aspect
reproductie, waar echter nog zeer weinig data van zijn, en zijn aanbevelingen opgenomen om dit verder uit te zoeken, ook samen met buurlanden.

Ja

048

216

De Mariene Strategie (deel 1, 2018) geeft zowel voor vogels als zeezoogdieren aan dat
er een potentiële aanvullende beleidsopgave is, omdat bestaand beleid mogelijk niet
voldoet, en dat er een kennisopgave is met betrekking tot oorzaken achteruitgang en
cumulatie en mogelijk mitigatie van effecten van windparken. De GMT voor het
merendeel van de vogels wordt niet gehaald, dit is ook de reden dat deel 1 van de
Mariene Strategie stelt dat er potentiële aanvullende beleidsopgave is omdat bestaand
beleid mogelijk niet voldoet. Het huidige programma van maatregelen maakt
onvoldoende duidelijk wat er precies gedaan moet en gaat worden voor de diverse
groepen vogels en wat de verwachte effectiviteit van de voorgestelde maatregelen is.
Hetzelfde geldt voor zeezoogdieren. GMT is niet gehaald, dus extra maatregelen zijn
nodig. Actie: voor vogels mitigatie van effecten van windparken, onder andere door
stilstandvoorzieningen, opnemen onder ‘aanvullende maatregelen’ (p27).

U vraagt in uw zienswijze om concretisering van aanvullende maatregelen; het
genoemde voorstel van mitigatie is echter reeds in de voorschriften voor de kavelbesluiten meegenomen. Ten behoeve van het aanvullend ontwerp zijn cumulatieve
effecten van windparken bepaald, waarbij bestaande parken en plannen alsook de
nieuwe windenergiegebieden zijn meegerekend. Uit de berekeningen blijkt dat de
aanleg van windparken voor een beperkt aantal vogels kritisch is, met name voor de
zilvermeeuw en de jan-van-gent. Tegelijkertijd gelden in relatie tot deze vogelsoorten
onzekerheden die nadere analyse behoeven. Gehanteerde aannames in het geactualiseerde Kader Ecologie en Cumulatie en de gehanteerde werknormen op populatieniveau zijn nog niet vastgesteld. Voordat kavelbesluiten worden genomen, dient de
ecologische ruimte te zijn aangetoond. Daartoe zet het PNZ in op kennisvermeerdering,
waarbij ook de mogelijkheden van natuurversterkende maatregelen worden
onderzocht.

Nee

048

217

Actie: aanvullende maatregelen voor zeezoogdieren toevoegen; om te beginnen het
bruinvisbeschermingsplan zo aanpassen dat het aan art 12 Habitatrichtlijn voldoet en
aan Verordening 2019/124 voldoet, en het ingevolge art 6 Habitatrichtlijn nemen van
beschermingsmaatregelenvoor zeezoogdieren waarvoor de N2000-gebieden
Noordzeekustzone, Vlakte van de Raan, Klaverbank en Doggersbank zijn aangewezen.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-213.

Nee

048

218

Hoe vertaalt een netwerk van beschermde gebieden zich naar KRM deel 3? Voor
bewegelijke soorten zoals zeezoogdieren en zeevogels is het bijvoorbeeld belangrijk om
migratieroutes (blue corridors) vrij te houden.

De maatregelen om te komen tot het genoemde netwerk van beschermde gebieden
staan opgenomen in het PNZ in paragraaf 3.3.2 Beschermde gebieden en habitattypen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 305

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

219

Vormen van medegebruik, waaronder visserij, die geen significante impact hebben op
gedefinieerde natuurwaarden, worden toegestaan. De meeste beschermde gebieden
zijn niet onderworpen aan een passende beoordeling van de effecten van de visserij. Dit
moet wel gebeuren voor alle offshore beschermde gebieden op volle zee om ervoor te
zorgen dat de bentische habitats niet verder worden aangetast.

Voor activiteiten in beschermde gebieden moet een natuurvergunning worden
aangevraagd, die wordt getoetst op significante effecten op basis van een passende
beoordeling.

Nee

048

220

Bestaande actie- en soortenbeschermingsplannen (bijvoorbeeld haaien, bruinvissen en
zeevogels) worden uitgevoerd. Voortgang van de implementatie van de plannen wordt
op een tweejaarlijkse basis geëvalueerd. het is aan de betreffende ministeries om deze
plannen uit te voeren en concrete invulling te geven aan deze afspraak. Binnen KRM
deel 3 verwachten wij dan ook een plan van aanpak en tijdspad voor uitvoer, evaluatie
en herziening van deze plannen terug te zien. Zie overkoepelende punt 1.

Er zal een plan van aanpak worden uitgewerkt voor de afspraken voor soortenbeschermingsplannen en habitatversterking inclusief een tijdspad voor uitvoer, evaluatie en
herziening van deze plannen. Het is echter nu te vroeg om dit plan van aanpak concreet
in de KRM op te nemen, anders dan “Er zal een plan van aanpak worden uitgewerkt
voor de afspraken voor soortenbeschermingsplannen en habitatversterking met
inclusief een tijdspad voor uitvoer, evaluatie en herziening van deze plannen.” Dit is in
de tekst aangepast.

Ja

048

221

In het NZA staat: ‘4.35 Er zal vanaf 2020 onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek
worden uitgevoerd naar de aanwezigheid en verspreiding van zandkokerwormriffen. Als
dat onderzoek tot toepasbare conclusies leidt, kunnen relevante locaties beschermd
worden via ruimtelijke beschermingsmaatregelen onder de Habitatrichtlijn of de
Kaderrichtlijn Mariene Strategie’. Actie: dit toevoegen binnen deze paragraaf.

Deel 3 van de Mariene Strategie is conform uw voorstel aangepast. Zoals vermeld in het
antwoord op deelzienswijze 048-188, is dit onderwerp ook onderdeel van de kennisagenda (Hoofdstuk 4).

Ja

048

222

Er missen maatregelen om aan criteria D1C3 mbt broedsucces te voldoen. Er staat
duidelijk beschreven dat voor broedvogels de stand en het broedsucces achteruit gaan,
maar het is niet duidelijk welke maatregelen er worden getroffen om dit te verbeteren.
Actie: maatregelen toevoegen.

Er zijn momenteel veel kennisleemtes omtrent broedsucces op de Noordzee. Hierdoor is Nee
het instellen van specifieke maatregelen nog niet mogelijk. Er zal onder het MONSprogramma onderzoek worden gedaan naar broedsucces van zeevogels.

048

223

De genoemde voorbeelden zijn niet per sé concrete maatregelen die direct bijdragen
aan het bereiken van de KRM descriptoren.

Er is in de discussies rond het BBP uitgebreid ingegaan op de genoemde maatregelen.
De wetenschappelijke klankbordgroep van het NZO oordeelde dat het inderdaad goed
gaat met de bruinvis, de voorgestelde maatregelen bijdragen aan de bescherming van
de bruinvis en dat er verder nog een aantal onzekerheden zijn, waar ook in de
aanbevelingen in het plan aandacht aan is gegeven.

Nee

Daarbij bevat het BBP zeer weinig concrete maatregelen voor de KRM om toe te passen.
De KRM kan nu aanvullende maatregelen nemen, zoals :
- verbod op (recreatief) staandwant (in N2000 en KRM-gebieden)
- het instellen van rustgebieden en vermindering van visserijdruk op belangrijke
prooisoorten om habitatkwaliteit te verbeteren
- monitoren op niveau van populatiestructuur.
Cirkel verwijzingen (bv. KRM naar BBP en BBP naar KRM) zorgen er voor dat er gaten
vallen in het nemen van maatregelen. Dit wordt voorkomen door expliciet maatregelen
te noemen.
048

224

Beschrijf hoe de programmering en de prioritering van de kennisvragen zullen
plaatsvinden. Kennislacunes en vragen binnen de Kennisagenda zijn van cruciaal belang
om D1 te begrijpen, maar het moet voor elke kennislacune duidelijk zijn bij welke de
descriptor/indicator deze hoort.

Informatie over prioritering is opgenomen in deel 3 Mariene Strategie. De volgende
stappen hebben plaatsgevonden:
- Inventarisatie van kennisvragen per descriptor
- Selectie van kennisvragen die bijdragen aan de KRM opgave
- Onderzoeksprogramma’s waarin kennisvraag opgepakt kan worden
- Vaststellen kennisvragen die komende 6 jaar in kader van deel 3 Mariene Strategie
opgepakt worden

Nee

048

225

Ook is de verordening preventie en beheer invasieve soorten van kracht gegaan wat
heeft geleid tot een actieplan om introductiewegen voor onbewust geïntroduceerde
niet-inheemse soorten aan te pakken. Uit dit plan voortvloeiende maatregelen
toevoegen aan KRM en link naar document.

De genoemde maatregelen uit het pathway actieplan (ballastwater, beleidskader
schelpdierverplaatsing en IMO richtlijnen) zijn al in deel 3 van de Mariene Strategie
verwerkt.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 306

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

226

Op de Kennisagenda ontbreekt het potentieel voor een toename van niet-inheemse
soorten als gevolg van de effecten van de klimaatverandering.

Descriptor D2 over niet-inheemse soorten richt zich op introducties van soorten (ver)
buiten hun natuurlijke verspreidingsgebied, door directe menselijke activiteiten als
scheepvaart. Soorten waarvan het verspreidingsgebied geleidelijk verandert, zoals door
klimaatverandering, behoren niet tot het aandachtsgebied van deze descriptor.

Nee

048

227

Gemeenschappelijk Visserijbeleid (Verordening (EU) 1380/2013). Visserij is daarmee een
Europese competentie waar op nationaal niveau geen aanvullende maatregelen
bij komen. Het voorgeschreven niveau is voor ca. 40% van de soorten waar Nederland
quota voor in handen heeft niet gehaald. Dit geldt ook voor een aantal soorten waar
Nederland een belangrijk deel van het quotum in handen heeft. Het is een over-simplificatie om hier naar internationale processen te verwijzen, Nederland heeft een rol te
spelen.

De zienswijze dat Nederland een rol te spelen heeft wordt herkend. Het ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit zet zich op internationaal niveau in om de
doelen van het Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB) te behalen. Het is van belang
om te benoemen dat onder doelstelling 5j van het GVB coherentie met de Kaderrichtlijn
Mariene Strategie specifiek wordt benoemd. Het wordt daarom niet herkend dat
verwijzen naar het GVB een ‘over-simplificatie’ is, aangezien de doelstelling van de KRM
voor het toepassingsgebied van het GVB onderdeel is van de doelstellingen van het
GVB.

Nee

048

228

Doorgaan met het verzamelen van de Wettelijke Onderzoeks Taken (WOT) informatie
over de visbestanden in de Noordzee voor internationaal vangstbeheer (TAC&Quota).
Dit beslaat niet alle commercieel geoogste soorten, herzien om te verkennen hoe
soorten die wel geoogst worden maar geen quota hebben of soorten die met name als
bijvangst gevangen worden hier ook in meegenomen kunnen worden.

De aanname dat de WOT niet alle commercieel geoogste soorten beslaat, wordt niet
herkend. Onderdeel van de WOT is bijvoorbeeld de marktbemonstering zeevisserij,
bestandsopnamen op zee en monitoring van bijvangsten. Deze onderzoeken richten
zich niet uitsluitend op gequoteerde soorten. Voor meer informatie over de WOT zie
www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/Onderzoeksprojecten-LNV/Expertisegebieden/
Wettelijke-onderzoekstaken/Visserij.htm.

Nee

048

229

In het kader van de aanlandplicht blijven inzetten op het minimaliseren en uitfaseren
van discards. Dit is niet concreet genoeg, welke vorm neemt dit, welke tijdpad? Zie
overkoepelende punt 1.

De verplichtingen vanuit de aanlandplicht zijn concreet. De zienswijze dat die niet
concreet genoeg is en dat een tijdspad ontbreekt wordt niet herkend. Deel 3 van de
Mariene Strategie is niet bedoeld om een managementsamenvatting te geven van het
visserijbeheer. Zie hiervoor de relevante EU verordeningen.

Nee

048

230

Daarnaast zijn er in een gemengde visserij ook praktische moeilijkheden om alle soorten
F≤Fmsy te bevissen in verband met choke species. Dit klopt niet, dit stelt dat je alle
soorten op MSY moet krijgen tegelijkertijd, dar stelt de KRM niet. Vangst wordt alleen
beperkt door de meest kwetsbare soort.

Onduidelijk wat de zienswijze beoogt. Er wordt beweerd dat de stelling over praktische
moeilijkheden door choke species niet bestaat en vervolgens wordt bevestigd dat ‘de
meest kwetsbare soort’ de vangst beperkt, suggererend dat een soort dus vangstmogelijkheden kan beperken, ook wel ‘choke species’ genoemd.

Nee

048

231

GMT wordt hier niet bereikt, maar er worden geen aanvullende maatregelen genomen.
De veronderstelling dat GMT zal worden bereikt, is te hoog gegrepen. Zeker als er voor
veel soorten gegevens over bijvangst en MSY ontbreken. De verwachting dat GMT zal
worden bereikt wordt ook niet gestaafd door bewijs en wordt verondersteld. In een
veranderende tijd (vooral door Brexit zou dit misschien moeten worden herzien). Zie
overkoepelende punt 2 en 4.

De verwachting is dat met het opgenomen beleid (voortzetten van de bestaande
maatregelen), de goede milieutoestand kan worden bereikt. Het is onduidelijk wat u
precies met deze zienswijze beoogt. Er wordt verwezen naar de Brexit waarbij
onduidelijk blijft in welke wijze dit invloed kan hebben op het behalen van F≤FMSY
(D3C1) en SSB < MSY Btrigger (D3C2). Daarnaast is bijvangst geen criterium voor D3. Er
wordt herkend dat voor soorten waarvan weinig data beschikbaar (data-poor species)
zijn, niet is vast te stellen of onder D3 de GMT wordt behaald. Wanneer er voor een
soort/bestand geen FMSY of SSB Btrigger kan worden berekend is het ook niet vast te
stellen of GMT wordt behaald. Dit is momenteel een lacune in de benadering van D3.

Nee

048

232

Wat betekent het als wordt verwezen naar een nationale kennisvraag? Benadruk de
belangrijke vragen voor het bereiken van GMT en specifiek voor de KRM in de
kennisagenda.

Een nationale kennisvraag onder D3 is geen onderdeel van de Wettelijke
Nee
Onderzoekstaken. Een voorbeeld is de kennisvraag over het effect van de verspreiding
en beschikbaarheid van voedsel op de temporele en ruimtelijke dynamiek van zeevogels
en zeezoogdieren op de Noordzee. Dit is geen vraag waarvoor een wettelijke verplichting is, maar vanuit een voedselcompetitie-aspect wel relevant. De genoemde vraag is
onderdeel van het MONS-programma.

048

233

Nog steeds geen descriptoren gevonden voor D4 na vele jaren. GMT niet bereikt en
maatregelen voor andere descriptoren niet genoeg om de doelen hier te ondersteunen.

Descriptor D4 betreft een complex vraagstuk waarbij nog veel kennislacunes bestaan.
Daarmee zijn aanvullende maatregelen nu nog niet concreet te beschrijven. Deel 3 van
de Mariene Strategie zet daar op in. Het is nadrukkelijk de inzet om samen met de
Noordzeeakkoordpartners, maar ook in internationaal verband, de beschreven lacunes
op te pakken.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 307

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

234

Dit betekent dat de in hoofdstuk 2 beschreven verwachte toename van het aantal
windmolenparken dat de komende decennia zal worden gebouwd op het Nederlands
deel van de Noordzee naar verwachting zal leiden tot meer druk op deze descriptor.
Anderzijds kan de aanleg van windmolenparken mogelijk leiden tot meer gebieden die
gesloten zijn voor bodem beroerende visserij, wat positief kan uitwerken op de
ontwikkeling van benthosgemeenschappen. Dit kan ook andere gevolgen hebben, een
grootschalige nieuwe successie (succession) zal waarschijnlijk plaatsvinden op het
ecosysteem niveau, en daarom is deze descriptor belangrijker dan ooit.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-233.

nee

048

235

“Vanwege het hierboven beschreven karakter van descriptor 4 als de resultante van de
andere descriptoren, zou je kunnen stellen dat alle maatregelen en opgaven beschreven
onder die descriptoren ook in het teken staan van het bereiken van de goede milieutoestand voor voedselwebben. “ Je kan ook stellen dat je de maatregelen en opgaven van
de andere descriptoren bekijkt vanuit een voedselweb perspectief zodat gaten opgevuld
gaat worden. Deze descriptor mag nog niet uitgewerkt zijn, het is duidelijk dat het
voedselweb van de Noordzee verarmt is. Daarom is het nodig om in te zetten op herstel
van de voedselpiramide: van plankton en bodemleven, tot top-predatoren. Actief
herstel van beiden kanten van de piramide zou een eerste goede stap zijn. Er zijn al
pilotprojecten uitgevoerd op het gebied van schelpdierbankherstel en haai- en roggen
uitzet. Via de KRM kunnen deze nu verder opgeschaald worden. Daarnaast wordt er nu
geen aandacht besteed aan ‘forage fish’ wat juist een belangrijke schakelijk zijn in het
voedselweb. Dit is een kans voor de KRM om op in te zetten via kennis en maatregelen.
Uiteindelijk gaat het om inzet op biomassaliteit, soortenrijke en gezonden en veerkrachtige populaties.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-233.

Nee

048

236

Ook in het Noordzeeakkoord staan systeembegrip, cumulatie van effecten, draagkracht
en ecosysteemdenken centraal. Actie: voeg een link toe naar de afspraken in het
Noordzeeakkoord en noem expliciet hoe dit kan bijdragen aan het bereiken van GMT en
maatregelen voor D4.

Het Noordzeeakkoord fungeert niet als onderbouwing van dit soort begrippen, maar de
internationale verdragen en wetgeving zoals het Biodiversiteitsverdrag, OSPAR en de
KRM. Er is naar aanleiding van uw zienswijze wel toegevoegd dat hierover in het NZA
afspraken zijn gemaakt: “Ook in het Noordzeeakkoord staan begrip van het ecosysteem,
cumulatie van effecten, draagkracht en ecosysteemdenken centraal.” Zie ook de
beantwoording van deelzienswijze 048-233.

Ja

048

237

Om een aantal van de drukfactoren in de kennisagenda te begrijpen, is basiskennis over
de dynamiek van het voedselweb nodig. Splits de kennisagenda op in de meest urgente
kennisvragen, wijs de basis aan om binnen deze descriptor indicatoren te ontwikkelen.

Het is nu te vroeg om de urgente vragen te kunnen onderscheiden. Binnen de context
van het MONS-programma wordt hier breed onderzoek naar gedaan.

Nee

048

238

Stedelijk afvalwater: Behandeling stedelijk afvalwater die wordt voortgezet via het
Waterbesluit, Wet milieubeheer. Bij 21 installaties verdeeld over 11 waterschappen is
sprake van volledige aanvullende nazuivering van het effluent op N en P. De verbetering
van zuiveringsefficiëntie rwzi’s krijgt op vrijwillige basis een vervolg. In relatie tot
Richtlijn Stedelijk Afvalwater is dit niet vrijblijvend en zal leiden tot reductie van de
concentratie stikstof en fosfaat. Wat zijn de mogelijkheden om hier de lozing van
sanitair afval op rivieren aan ta pakken? Hier zijn kansen voor integrale aanpak.

Bij de behandeling van stedelijk afvalwater zal waar mogelijk een integrale aanpak
worden gehanteerd. Hierbij zal bij de verdere zuiveringsefficiëntie van rwzi’s naast het
verbeteren van de waterkwaliteit ook aandacht zijn voor hergebruik van grondstoffen,
energieverbruik en de CO2-footprint. Bij de rwzi’s die de komende jaren voorzien zullen
gaan worden van een aanvullende zuiveringstap voor vergaande verwijdering van
medicijnresten, zal naar verwachting ook een breed scala aan andere stoffen verwijderd
kunnen worden. Verder is, afhankelijk van de keuze van de vergaande zuiveringstechniek een verdere reductie van N en P mogelijk en kunnen andere waterkwaliteits-items,
zoals microplastics en antibiotica-resistentie, wellicht hierin meeliften.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 308

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

239

Goede milieutoestand betekent ook dat aan natuurverplichtingen voldaan moet
worden. Zo is in 2009 middels de KRW afgesproken dat de wateren in 2015 aan de
Europese eisen moeten voldoen zoals per stroomgebied afgesproken. Nederland heeft
tot twee keer toe uitstel gevraagd om deze waterdoelen te behalen, maar 2027 is de
ultieme deadline om aan de Europese eisen te voldoen. Dit geldt zowel voor het
verbeteren van de waterkwaliteit als het tegengaan van de schadelijke gevolgen van
verdroging (Bastmeijer, 20211)

Er is een ex-ante analyse uitgevoerd voor de Ontwerp-Stroomgebiedbeheerplannen
KRW 2022-2027. De ex-ante analyse heeft als doel de huidige toestand van de
waterkwaliteit en het verwachte doelbereik in 2027 in beeld te brengen, op basis van de
meest recente informatie en plannen. De ex-ante analyse laat zien dat de waterkwaliteit
verder verbetert, maar dat er in delen van het land nog een opgave is om tijdig aan de
eisen van de KRW te voldoen. Voorafgaand aan het Wetgevingsoverleg Water van 22
nov 2021 is de Tweede kamer geïnformeerd over de resultaten van de ex-ante analyse
waterkwaliteit en aanvullende stappen.

Nee

048

240

Europese regels (Kaderrichtlijn Water) verplichten Nederland om in 2027 de waterkwaliteit op orde te hebben. Maar de kwaliteit van het Nederlandse water neemt op diverse
plekken niet meer toe of zelfs af (Nationale Analyse waterkwaliteit, 20202). Vaak is dit
te wijten aan menselijke ingrepen. Nederland bungelt onderaan in de EU op gebied van
waterkwaliteit (CLO, 20193). Alleen met stevige ambities in het SGBP en verplichte
maatregelen kunnen de Europese waterdoelen in 2027 gehaald worden. Denk in het
kader van het Actieprogramma nitraat aan brede mestvrije bufferstroken langs wateren,
maar ook scherpere bemestingsnormen voor kwetsbare gebieden (lees meer in de brief
van natuurorganisaties4 ‘Hoge ambitie vereist voor 7e Nationaal Actieprogramma
Nitraatrichtlijn om KRW-doelen te behalen’).

Zie beantwoording deelzienswijze 048-239.

Nee

048

241

De beschermde zeegebieden die reeds een beheerplan hebben (Voordelta, NZKZ)
bereiken de doelen niet en de beschermde zeegebieden die nog een beheerplan zullen
krijgen zullen naar verwachting ook de doelen niet halen. Destructieve visserijpraktijken
blijvend toestaan staat herstel van de Noordzee in de weg en is tegelijkertijd een
overtreding van de VHR richtlijnen. Het PvM kan hier wat aan doen. Namelijk kansen
creëren voor natuur. In de beheerplannen van beschermde zeegebieden worden weinig
tot geen maatregelen voorzien voor bescherming van de soorten en leefgebieden want
die verwijzen naar de soortenbeschermingsplannen, maar die soortenbeschermingsplannen staan vooral vol onderzoeksvragen (en maatregelen voor soorten als haaien,
roggen, bruinvissen ontbreken). Met de KRM kunnen we maatregelen treffen, maar in
het huidige voorstel wordt nu (bijv voor Voedselweb) verwezen de beheerplannen van
beschermde gebieden. Echter deze bevatten weinig tot geen maatregelen bevatten en
zullen daarom ook niet leiden tot echte verbetering. Het PvM kan, om tot een gezond
voedselweb, komen met maatregelen om grote predatoren terug te krijgen, bijvoorbeeld door deze soorten en hun leefgebieden te beschermen. Door actief schelpdierriffen te herstellen; de kraamkamers van deze toppredatoren. Voor de beschermde
zeegebieden hebben wij de gereedschapskist in handen om actie te ondernemen: wijs
gebieden aan voor actief herstel, zorg ervoor dat de druk in deze gebieden omlaag gaat.
Monitor bijvoorbeeld de geluidsdruk en stel een doel dat de druk door onderwatergeluid omlaag gaat.

Eén van de maatregelen om de gestelde doelen te halen is het instellen van visserijmaatregelen in de beschermde gebieden. Voorstellen voor het nemen van visserijmaatregelen liggen bij de Europese Commissie zoals beschreven in het PNZ in paragraaf 3.3.2
Beschermde gebieden en habitattypen. Aanvullend hieraan beschrijft deel 3 van de
Mariene Strategie de uitvoering van de gebiedsmaatregelen Noordzeeakkoord, welke
moeten leiden tot aanvullende gebiedsmaatregelen voor de visserij. Deze staan
eveneens in het PNZ in paragraaf 3.3.2 Beschermde gebieden en habitattypen.

Nee

048

242

Omdat er nog geen grenswaardes zijn gesteld, kan niet worden beoordeeld of hiermee
is voldaan aan de goede milieutoestand. Aangeven wanneer grenswaardes worden
verwacht. Zie overkoepelende punt 1.

Het ontwikkelen van methodes om te komen tot grenswaarden voor D1 en D6 voor
benthische habitats en zeebodemintegriteit wordt internationaal uitgevoerd binnen de
Task Group Seabed, zoals genoemd in deel 3 van de Mariene Strategie in paragraaf 3.7.
Integriteit zeebodem/ benthische habitats (D6) onder ‘aanvullende beleidsopgave’. Het
is op dit moment niet goed in te schatten wanneer daadwerkelijk grenswaardes kunnen
worden vastgesteld.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 309

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

243

“Hiervoor is een milieu-effectrapportage verplicht. De gevolgen

In de kennisagenda wordt aangegeven dat ecologische gevolgen van de toenemende
zandwinning en grotere suppletievolumes, en hoe deze gevolgen kunnen worden
geminimaliseerd (nationaal), een van de kennisvragen is bij deze descriptor.

Nee

van deze ingrepen op biodiversiteit worden gemitigeerd of gecompenseerd”. MERs zijn
projectmatig en ontoereikend om de toestand op ecosysteemniveau te bepalen.
048

244

In de conceptversie van de actualisatie van de Mariene Strategie deel 3, 2022-2027,
Programma van Maatregelen onder de Kaderrichtlijn Mariene Strategie die eind 2020
voor consultatie openstond, zijn geen maatregelen voor actieve herstel opgenomen. Bij
brief van 10 november 2020, waarbij de NGO’s input op dit concept leverden, vroegen
zij om actief herstelmaatregelen op te nemen in de Mariene Strategie deel 3. De NGO’s
wezen hierbij op de schelpdierbank in de Borkumse Stenen, op het belang van
opschaling en bescherming van herstelmaatregelen, en merkten op dat de Mariene
Strategie deel 3 hiervoor heel geschikt is, bijvoorbeeld onder de descriptoren D4
(mariene voedselketens) en D6 (integriteit zeebodem). In het huidige ontwerp-herziene
Mariene Strategie deel 3 is als milieudoel voor benthische habitats ‘terugkeer en herstel
van biogene riffen, waaronder platte oesterbanken’ genoemd, maar, als maatregelen
zijn slechts kennisvragen opgenomen. Echter, het is noodzakelijk om a) voor de nu
aanwezige schelpdierbanken, waaronder de aangelegde platte oesterbank in het gebied
de Borkumse Stenen op korte termijn op basis van de Natuurbeschermingswet en/
of Visserij wet- en regelgeving concrete beschermingsmaatregelen te nemen, met het
oog op bodemberoerende visserij die structureel door de oesterbank heen vist en ter
bescherming tegen andere activiteiten zoals winning van fossiele brandstoffen op en in
de nabijheid van de oesterbank ; en b) om in vervolg op de in de Tweede Kamer op 18
december 2020 aangenomen motie van Frank Futselaar van 8 december 2020
(waarmee hij de regering verzoekt om ‘bestaande en toekomstige platte oesterriffen
een beschermde status toe te kennen door ze toe te voegen als typische soort voor
beschermde gebieden in profieldocumenten van habitattype 1110 en 1140, en als
biogene structuur in habitat 1170’), gebieden waarin platte oesterriffen voorkomen aan
te wijzen als Natura 2000-gebied voor H1170 (of H110 of H1140); en c) om in overleg
met maatschappelijke organisaties een aantal locaties in bodemberoerende visserijvrije
zones in de Doggersbank, Friese Front aan te wijzen voor actief zeebodemherstel door
de aanleg van platte oesterriffen/schelpdierbanken. Wij vragen om tenminste deze
maatregelen te operationaliseren en deze in het Programma van Maatregelen als
aanvullende maatregelen op te nemen.

In het PNZ zijn voornemens voor natuurherstel en – bescherming opgenomen, onder
meer ten aanzien van platteoesterriffen. Door het ontbreken van kennis is het op dit
moment nog niet mogelijk om afgewogen, concrete maatregelen in de KRM op te
nemen. Wel zal onderzocht worden welke concrete maatregelen een bijdrage kunnen
leveren aan natuurherstel aanvullend op gebiedsbescherming. Dit is opgenomen in het
programma van maatregelen onder D1. Conform de afspraak uit het Noordzeeakkoord
is de Borkumse Stenen in dit programma van maatregelen aangewezen als beschermd
KRM-gebied, waarvoor visserijbeperkende maatregelen zullen worden ingediend via de
artikel 11-procedure van het GVB. Daarnaast is één van de maatregelen uit het NZO het
aanwijzen van een gebied ter grootte van 100 km2 binnen de no fishery zone op het
Friese Front voor oesterherstel. Deze maatregel draagt bij aan het behalen van
milieudoel D6T5 (terugkeer en herstel van biogene riffen, waaronder platteoesterbanken). Deze maatregel is daarom toegevoegd aan de Gebiedsmaatregelen
Noordzeeakkoord onder Aanvullende maatregelen op blz 38.

Ja

048

245

Het is heel mooi dat er vanuit het NZA afspraken zijn gemaakt over vermindering van
bodemberoerende visserij in beschermde gebieden. Het is nu belangrijk om te
definiëren wat dit voor de KRM betekent. Zo wordt er vanuit de EU biodiversity strategy
ingezet op een netwerk van gebieden dat 30% van de (Noord)ze beslaat.
Daarnaast is (zoals hierboven genoemd) actie nodig op specifieke habitattypen 1110 en
1170, waar de NZA afspraken niet op gericht zijn. Dit mist nu in KRM deel 3. Voorstel
voor een aanvullende maatregelen die vanuit de KRM genomen wordt:
Voorstellen:
- additionele (habitatspecifieke) visserijbeperkende maatregelen nemen.
- instellen van referentiegebieden (in bodembeschermende maatregelen zoekgebied)
waar geen enkele vorm van menselijke activiteit is toegestaan voor ten minste 12 jaar.
- opschaling van actief herstel van schelpdierbanken/biogene riffen
- bescherming van sabellaria en platte oester.

De afspraken over vermindering bodemberoerende visserij in beschermde gebieden uit
het Noordzeeakkoord zijn opgenomen in deel 3 van de Mariene Strategie in paragraaf
3.7. Integriteit zeebodem/ benthische habitats (D6) (‘aanvullende maatregelen’ ).
Daarnaast zijn deze maatregelen er specifiek op gericht om het habitat in de
Noordzeekustzone en Doggersbank (H1110) en Klaverbank en Borkumse Stenen
(H1170) te beschermen. Aanvullende visserijbeperkende maatregelen zijn in dat licht
niet nodig. Ook het instellen van een specifiek gebied voor oesterherstel van 100 km2
binnen een in te stellen no fisheries zone op het Friese Front voorziet in het tweede en
derde voorstel. Met betrekking tot het beschermen van sabellaria is in hoofdstuk 4
Kennisleemte opgenomen dat er onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek zal
plaatsvinden naar de aanwezigheid en verspreiding van zandkokerwormriffen. Als dat
onderzoek tot toepasbare conclusies leidt, kunnen relevante locaties beschermd
worden via ruimtelijke beschermingsmaatregelen onder de HR of KRM.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 310

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

246

Onderzoek naar zandkokerwormriffen hier ook andere biogene riffen bij zetten! hoe
gaan we herstel hiervan realiseren? Maatregelen zijn hiervoor ook nodig, om biogene
riffen te herstellen maar ook beschermen.

Met betrekking tot het beschermen van sabellaria is in hoofdstuk 4 Kennisleemte
opgenomen dat er onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek zal plaatsvinden naar de
aanwezigheid en verspreiding van zandkokerwormriffen. Als dat onderzoek tot
toepasbare conclusies leidt, kunnen relevante locaties beschermd worden via
ruimtelijke beschermingsmaatregelen onder de HR of KRM.

Nee

048

247

CCUS toevoegen, evt. niet afgedichte putten methaan lekkage.

De bedoeling van deze deelzienswijze en het verband tussen methaanlekkage en D7 is
niet duidelijk.

Nee

048

248

De effecten van nieuwe grootschalige hydrografische ingrepen moeten worden
onderzocht in de milieueffectrapportages, zoals Europees is voorgeschreven. Afhankelijkheid van MER’s binnen het plan zijn ongeschikt als MER’s zelf niet in lijn
zijn met de maatregelen binnen de KRM en worden aangepakt binnen de beoordeling
om GMT te bereiken. MERs kijken projectmatig, terwijl systeembenadering nodig is.

Milieueffectrapportages kijken projectmatig, maar zijn gericht op de effecten die het
project kan veroorzaken. Daarbij wordt ook gekeken naar de invloed op de hydrografische eigenschappen, zoals waterbeweging en sedimenttransport, en wat dat kan
betekenen voor het functioneren van het ecosysteem.

Nee

048

249

Inzet op voorkomen is goed, maar dat stelt wel als voorwaarde dat we begrijpen in
welke mate het huidige gebruik, en daarmee cumulatieve effecten, invloed hebben op
hydrografische eigenschappen. Projectmatige mer beoordelingen zijn daarvoor
ontoereikend. Daar zou als maatregelen een evaluatie opgenomen kunnen worden hoe
huidig gebruik hydrografische eigenschappen beïnvloedt. Daarom nu inzetten op het
voorspellen van de invloed van geplande menselijke activiteiten en het instellen van
adaptief beheer.

Juist in de m.e.r. procedure wordt ingezet op het voorspellen van de invloed van
menselijke activiteiten. De huidige situatie, waarbij de hydrografische eigenschappen
zowel beïnvloed worden door natuurlijke ontwikkelingen als door eerdere menselijke
ingrepen, is daarbij het uitgangspunt.
Nagegaan wordt hoe de nieuwe menselijke activiteit die situatie beïnvloedt. De
cumulatieve effecten moeten daarbij aandacht krijgen.

Nee

048

250

Voor zandwinning en suppletie zijn geen maatregelen getroffen en geen uitleg waarom.
In de OFL reactie staat: ‘de effecten van zandwinning en suppletie op hydrografische
eigenschappen zijn, zeker bij de huidige grootte volumes en uitvoering, klein en lokaal
en niet van een orde dat het invloed heeft op het ecosysteem zoals bedoeld in de KRM’.
Waarop is dit gebaseerd?

Dit is onder andere gebaseerd op de effecten van de grootschalige zandwinning voor
Maasvlakte 2, waar uitgebreid onderzoek is gedaan naar de invloed van zandwinning op
de natuur. Zie hiervoor de rapportages:
Rijkswaterstaat (2014). Evaluatie MEP Aanleg Maasvlakte 2 2013, 89 p.
Rijkswaterstaat (2019). Evaluatie MEP Aanleg Maasvlakte 2 2018, 74 p.
Effecten van slib zijn daarnaast ook uitgebreid onderzocht in het kader van de
milieueffectrapportages voor zandwinning. Uit het onderzoek in het kader van
Kustgenese 2 blijkt verder dat zeer grootschalige zandwinning de eerste decennia nog
niet nodig is. Voor suppleties geldt dat ze in het algemeen een herstel van de zandhoeveelheid in de kuststrook beogen en daardoor juist een dynamische situatie in stand
houden.

Nee

048

251

In de kennisagenda ontbreken vragen over de effecten van klimaatverandering op de
hydrodynamische eigenschappen en de effecten van grootschalige zandwinning en
-suppletie, met inbegrip van grootschalige aanpassingen zoals de zandmotor.

Uw zienswijze wordt gedeeld dat dit belangrijke onderwerpen zijn voor de kennisagenda. In de KRM is reeds een algemene kennisvraag opgenomen in hoofdstuk 4 over
de effecten van klimaatverandering en verzuring op het fysisch systeem. Dit betreft
onder andere effecten op de hydrografische eigenschappen. Onder D6 (hoofdstuk 3.7)
is daarnaast een kennisvraag opgenomen wat betreft de ecologische gevolgen van de
toenemende zandwinning en grotere suppletievolumes. Effecten van grootschalige
zandwinning zijn ook onderzocht bij de aanleg van Maasvlakte 2, zoals beschreven in
het antwoord op voorgaande deelzienswijze 048-250. Bij de zandmotor wordt een
uitgebreid onderzoeksprogramma uitgevoerd.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

311

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

252

De containerramp met MSC Zoë: er ligt nog steeds veel afval op de bodem van de zee.
Dit komt in ons voedsel terecht. Wat kunnen we middels de KRM (of andere mechanismen) doen om dit te voorkomen en in het vervolg alles op te laten ruimen? Maatregelen
toevoegen, of iig ambitie daartoe! Fishing for litter en strand opruimen is niet genoeg:
maatregelen en bron containerrampen toevoegen.

Naar aanleiding van het incident met de MSC Zoe werkt de overheid aan diverse
maatregelen voor het veiliger maken van containertransport boven de Wadden (zie
reactie op deelzienswijze 048-259). Daarnaast wordt de SBK regeling
(Samenwerkingsovereenkomst Bestrijding Kustverontreiniging RWS-diensten) herzien,
met het doel om plastic milieuschade na maritieme incidenten te minimaliseren.
Rijkswaterstaat zal gemeenten in specifieke gevallen meer ondersteuning verlenen bij
het opruimen van kustverontreiniging na maritieme incidenten.

Nee

048

253

“Aanvullend op de bestaande eisen voor RWZI’s is Nederland de afgelopen jaren actief
bezig met chemische stoffen, waaronder vele die niet onder de KRW zijn genormeerd”.
Welke stoffen? Graag expliciet noemen.

Het gaat om enkele medicijnresten en zogenoemde opkomende stoffen, zoals PFAS (zie
bijv. https://iplo.nl/thema/water/oppervlaktewater/delta-aanpak-waterkwaliteit/
aanpak-opkomende-stoffen/opkomende-stoffen-water/.
Dit is verduidelijkt in de tekst.

Ja

048

254

Voeg een kennisvraag toe over mogelijke effecten van vervuilende stoffen van
windmolenparken.

De preventie van vervuilende stoffen vanuit windparken is geborgd via de vergunningprocedure. In de milieu-effectrapportage (m.e.r.) dient aangetoond te worden dat op dit
vlak geen nadelige effecten optreden voor het mariene milieu.

Nee

048

255

Hier toevoegen dat het kleine stukjes plastic van 0-2,5 cm niet meegenomen worden.

Het klopt dat kleine stukjes plastic van 0-2.5 cm niet worden meegenomen in de
strandafvalindicator. Het opstellen van de definitie van de Goede Milieutoestand en
milieudoelen, zoals hier weergegeven, is onderdeel van de Mariene Strategie deel 1. De
omgang met de kleine stukjes plastic van 0-2.5 cm wordt meegenomen bij de
herziening van de volgende Mariene Strategie deel 1.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 312

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

256

In de afgelopen jaren zijn er diverse maatregelen genomen om zwerfafval aan te
pakken. We zien hiervan resultaten in het bijzonder voor strandafval en aangetroffen in
vogelmagen. Het is goed nieuws dat deze dalende trends laten zien. De uitgebreide
evaluatie van geïmplementeerde maatregelen en huidige situatie is zeer informatief.
Echter, de goede milieutoestand (GMT) voor deze descriptor is nog niet behaald. In de
volgende vier punten zijn onze belangrijkste algemene reacties samengevat:
1. Aanbevelingen implementatie van Europese Richtlijn voor wegwerplastics en vistuig:
Begin augustus 2020 zijn er aanbevelingen gedaan namens de verschillende milieuorganisaties voor de implementatie van de Europese Richtlijn voor wegwerpplastics en
vistuig. We doen de oproep om de mogelijkheden te benutten om maatregelen op te
nemen in PvM van de KRM, die aanvullend zijn op de implementatie van de richtlijn.
2. Kansen voor aanpak van rivierafval: Vooral voor de aanpak van rivierafval, een
belangrijke bron van afval in zee, is het pakket nog onvoldoende. Er liggen hier dan ook
kansen om concrete maatregelen te formuleren voor effectieve bronaanpak. Opruimen
of afvangen is niet voldoende en is op de lange termijn geen duurzame oplossing.
Verken ook de mogelijkheden voor een normstelling voor macro afval in rivieren.
Benoem hier ook het 2-jarig monitoringsprogramma voor rivierafval dat in 2021 gestart
zal worden en de relatie met de aanvullende maatregelen. Voor een effectieve aanpak
van rivierafval en zwerfvuil is het van belang om de bronnen ervan te identificeren. In de
aanpak van zwerfvuil worden samenwerkingsverbanden benoemd, maar missen de
sectoren en bronnen waar de grootste impact gemaakt kan worden. De resultaten van
de monitoring van Schone Rivieren geeft de mogelijkheid om deze bronnen te
identificeren, wat gerichte en efficiënte actie mogelijk maakt. Onder deze bronnen
vallen o.a. recreatieafval (voedselverpakkingen), riooloverstorten, productie en recycling
sites van plastic en bouwplaatsen waar met piepschuim wordt gewerkt. In het bijzonder
vragen we aandacht voor de aanpak van sanitair afval (lees hier onze position paper).
3. Regie van samenwerkingsverbanden: Voor de aanpak van strand- en rivierafval zijn
maatregelen opgenomen gericht op samenwerking tussen partijen. Samenwerking is
essentieel voor de aanpak van zwerfvuil. Wel zijn wij van mening dat indien er vrijwillige
afspraken worden gemaakt tussen partijen, de monitoring op voortgang zeer belangrijk
is om inzet te stimuleren en concrete resultaten te behalen. Daarnaast is kennisuitwisseling en afstemming tussen de verschillende samenwerkingsverbanden van essentieel
belang. We zien hier een belangrijke rol voor de overheid in het pakken van de regie
hierop.
4. Verscherping van maatregelen en doelen: Voor de aanvullende maatregelen kan de
toelichting waarom en hoe een maatregel en door wie deze wordt uitgevoerd worden
verscherpt. De maatregelen missen op dit moment nog verwachte resultaten en een
tijdslijn van uitvoering. We zouden graag zien dat de maatregelen verder worden
uitgewerkt, zodat ze goed kunnen worden geëvalueerd, gemeten, nageleefd en
uiteindelijk leiden tot het bereiken van GMT.
5. Verduidelijken van relaties met andere relevante beleidsontwikkelingen en behoud
van mogelijkheden voor aanvullende maatregelen: In het pakket aan maatregelen
wordt verwezen naar een aantal andere beleidsontwikkelingen waarin zwerfvuil
aangepakt wordt. Dit zijn onder andere Europese Richtlijn voor Wegwerpplastic en
vistuig. Het zou goed zijn om te verduidelijken welke effecten worden verwacht per
beleidsontwikkeling en wanneer. Indien de verwachte positieve effecten op zich laten
wachten, zijn er dan mogelijkheden vanuit de KRM om toch nog aanvullende maatregelen te nemen? We adviseren om hiervoor een mogelijkheid behouden in het PvM.

De Mariene Strategie deel 3 is naar aanleiding van punt drie in uw deelzienswijze
aangepast. Hieronder volgt de beantwoording van alle punten.
1. Met de implementatie van de SUP wordt een belangrijke stap gezet in het tegengaan
van wegwerpplastics en (marien) zwerfafval. Het is een omvangrijk pakket aan
maatregelen, wat op een aantal punten ingrijpende veranderingen voor de betrokken
partijen met zich mee brengt. De aandacht ligt nu bij het goed implementeren van het
pakket. Via de monitoring houden we in de gaten of het voldoende effect sorteert.
Afhankelijk van de monitoringresultaten wordt bepaald of aanvullende maatregelen
nodig zijn.
2. Het voornemen is om in het beleid voor microplastics de focus te leggen op
bronaanpak en monitoring. Afval in rivieren (macroplastics) is een relevante bron van
microplastics en wordt hierin meegenomen. Een mogelijkheid daarbij is om met
gebiedsbeheerders aan de slag te gaan om de grootste bronnen van zwerfafval
(recreatie, sanitair, bouwafval etc.) aan te pakken. De ontwikkeling van de monitoring
van macroplastics en andere beschikbare data, zoals de data van het Schone Rivieren
onderzoek, helpen bij het identificeren van bronnen en daarmee het gerichter inzetten
van de bronaanpak. Voor de toewerking naar een normstelling sluit Nederland zo veel
mogelijk aan bij de ontwikkelingen op EU niveau. Hier gaat de voorkeur tot nu uit naar
het ingrijpen in andere plekken in de keten (met name bronbeleid).
3. Monitoring van de vooruitgang, kennisuitwisseling en afstemming tussen de
samenwerkingsverbanden is heel belangrijk. Bij de uitvoering van het programma van
maatregelen zal er aandacht zijn voor monitoring en stimuleren van inzet. Het belang
van een regie rol voor de overheid wordt hierbij onderkend. Langs rivieren wordt
daarom ingezet op afspraken op bestuurlijk niveau. Dit is opgenomen in de tekst.
4. Een concrete uitwerking van de maatregelen draagt bij aan het kunnen meten van de
vooruitgang. Voor zover mogelijk is de verwachte bijdrage van maatregelen in de tekst
benoemd.
5. De problematiek van zwerfvuil in zee krijgt veel aandacht. Er zijn veel beleidsontwikkelingen waarin zwerfvuil aangepakt wordt. De aandacht ligt nu bij het goed implementeren van maatregelen. Via de monitoring wordt in de gaten gehouden of dit voldoende
effect sorteert. Afhankelijk van de monitoringresultaten wordt bepaald of aanvullende
maatregelen nodig zijn.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

313

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

257

1. We juichen de afval monitoring van toeristische stranden toe. Indien de schoonmonitoring van stranden wordt voortgezet behoort de uitvoering gedaan te worden
door een onafhankelijke partij en behoeven de resultaten validatie en vergelijking met
de resultaten van het BLM onderzoek. Daarnaast is het van essentieel belang dat er
maatregelen voortvloeien uit de resultaten voor (lokale) aanpak. Alleen monitoring is
niet genoeg;
2. Ontwikkel aanpak sigarettenfilter vervuiling op toeristische stranden door ontwikkeling en uitvoering van publieke campagnes en stimuleer rookvrije stranden;
3. Ontwikkeling en uitvoering van programma/campagne voor plasticvrije paviljoens
langs de kust (deze kan ook gebruikt worden voor paviljoens langs rivieren) gericht op
aanpak van vervuiling door verpakkingen, doppen, drank- en voedselverpakkingen.
Besteed hierin ook aandacht voor het voorkomen van afval na het afbouwen van
paviljoens na het strandseizoen;
4. Zorg voor nieuwe afspraken met strandbeheerders over registratie van hoeveelheden
opgeruimd afval tijdens schoonmaakactiviteiten. Het is op dit moment niet duidelijk
hoeveel afval er wordt opgeruimd en hoeveel afval er in jutbakken wordt verzameld.
Deze informatie kan waardevol zijn voor bronaanpak;
5. Maak een publiek meldpunt voor aanspoelingen van paraffine met grootte <5 kuub
en plastic korrels (ook wel nurdles en pellets genoemd) om meer kennis te verzamelen
over de frequentie en hoeveelheden die aanspoelen;
6. Juist de uitwisseling tussen de drie benoemde deeldoelgroepen heeft toegevoegde
waarde. Ons advies is om dit niet op te splitsen.

Het PNZ is naar aanleiding van punt 5 in uw deelzienswijze aangepast. Hieronder volgt
de beantwoording van alle punten.
1. Het schoon-monitoren toeristische stranden wordt openbaar aanbesteed. In 2021 is
de methode verbeterd en vastgelegd in een handleiding. Eind 2021 zal de handleiding
aangepast worden met de ervaringen van dit jaar. De validatie en vergelijking met
BLM- resultaten worden meegenomen.
2. Dit wordt opgepakt in het kader van de SUP: producenten van sigarettenfilters zijn
verplicht markering op hun verpakking te zetten. Ook zijn producenten verplicht te
betalen voor bewustmakingsmaatregelen om zwerfafval te voorkomen en hergebruik te
promoten. Om te voorkomen dat dit leidt tot tabaksstimulering is voor tabaksproducenten uitsluitend een financiële verplichting opgelegd, gebiedsbeheerders nemen de
bewustmakingsmaatregelen.
3. Vanuit de SUP vindt al stevige communicatie plaats over wegwerpplastics en de
maatregelen die worden genomen. Veel paviljoens nemen al maatregelen. Interessant
is wellicht een meetmethode te ontwikkelen die aangeeft hoe plasticvrij een paviljoen
is. Binnen de uitvoering van het Programma Schone Stranden zal het onderwerp van
afval na het afbouwen van paviljoens na het strandseizoen bekeken worden.
4. In 2022 zullen de partners van het Programma Schone Stranden verkennen wat al
bekend is, en bekijken of er extra informatie kan worden verzameld over de samenstelling van het opgeruimde strandafval.
5. Een dergelijk meldpunt voor o.a. paraffine/ plastic korrels lijkt kansrijk en van
toegevoegde waarde. In het Programma Schone Stranden wordt er al naar gekeken. Er
is een verkenning opgenomen in de tekst om dit verder te onderzoeken.
6. Tot nu toe is er geen specifieke behoefte om doelgroepen op te delen. Voorlopig
zullen sessies daarom stakeholdersbreed worden georganiseerd. Indien er een
spdcifieke behoefte is om een doelgroepsessie te hebben, zal er gekeken worden hoe
hier invulling aan kan worden gegeven.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 314

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

258

1. We zijn voor de continuering en uitbreiding van partijen in de samenwerkingsverbanden. Echter, de vrijwilligheid van deelname maakt processen onnodig langzaam. Het zou
helpen als hierop meer regie vanuit de overheid komt. Maak concrete doelstellingen per
samenwerkingsverband en zorg dat er samenhang is. Stel een vertegenwoordiger
binnen het ministerie of RWS aan die overzicht heeft en kan bijsturen indien nodig. Ook
is dit bevorderlijk voor kennisuitwisseling tussen samenwerkingsverbanden;
2. Over het succes van de uitrol zwerfafvalophaalregeling (ZOR) zijn er vragen. Vorig jaar
is hier weinig gebruik van gemaakt. Welke maatregelen worden genomen om gebruik
hiervan te stimuleren? Zijn er mogelijkheden om schoonmaak initiatieven georganiseerd door NGOs hiervan gebruik te laten maken?;
3. Op basis van de resultaten van het onderzoek Schone Rivieren kunnen er maatregelen geformuleerd worden op het meest voorkomende afval met in het bijzonder de
aanpak van piepschuim. Benut de kansen hiervoor in het PvM;
4. Er zijn gesprekken geweest tussen RWS Leefomgeving en binnenvaart brancheorganisaties. Hieruit bleek dat de voorzieningen voor afgifte nog niet optimaal zijn. Zijn er
mogelijkheden om maatregelen te treffen om deze te optimaliseren?;
5. Er loopt een pilot van Rijkswaterstaat Leefomgeving voor aanpak van afval dat wordt
achtergelaten door sportvissers. De resultaten van deze pilots kunnen gebruikt worden
voor de formulering van concrete maatregelen om de komende jaren te werken aan de
aanpak van deze bronnen;
6. Kortom; integreer genomen maatregelen en acties die in de Kamerbrief over de
gezamenlijke aanpak van plastic zwerfafval zijn ingezet in het PvM.

1. Het Rijk zet zich in voor een goede deelname aan en een duidelijke vooruitgang van
de samenwerkingsverbanden. Hierbij wordt ingespeeld op de verschillende lokale
omstandigheden en behoeftes. Tussen de samenwerkingsverbanden vindt regelmatig
kennisuitwisseling plaats, o.a. via intervisiebijeenkomsten. In de eerstvolgende
intervisiebijeenkomst wordt het stellen van concrete doelstellingen per samenwerkingsverband en de verantwoordelijkheden van partijen besproken.
2. Door de beperkingen die de Coronapandemie met zich meebracht hebben vorig jaar
inderdaad minder opruimacties plaatsgevonden en is daardoor minder gebruik
gemaakt van de ZOR. Binnen de samenwerkingsverbanden wordt regelmatig geattendeerd op de mogelijkheid om gebruik te maken van de ZOR. Op https://zwerfafval.
rijkswaterstaat.nl/ zijn de voorwaarden wanneer gebruik gemaakt kan worden van de
ZOR opgenomen. Binnen die voorwaarden kunnen ook NGO’s gebruikmaken van de
regeling.
3. De aanpak van bouwafval inclusief piepschuim wordt meegenomen in het huidige en
toekomstige beleid voor microplastics. Vanaf 3 juli 2021 is EPS zoals gebruikt in dranken voedselverpakkingen onder de SUP Richtlijn verboden. Naar verwachting neemt het
aandeel in het zwerfvuil hierdoor af.
4. De pilot over bijplaatsingen door binnenvaartschippers heeft plaatsgevonden bij de
overnachtingshaven IJzendoorn. In samenwerking met een gedragsbureau is de situatie
geanalyseerd en zijn maatregelen getroffen die hebben geleid tot significant minder
afval. In navolging hierop zijn vergelijkbare maatregelen getroffen op twee andere
probleemlocaties.
5. De bevindingen van de pilot over afval door recreatievissers langs de Maas worden
meegenomen in het beleid voor microplastics.
6. Dit punt is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 315

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

259

1. Nederland is een voorloper in de aanpak van paraffine lozingen op zee. De huidige
afspraken van het paraffine convenant gaan op dit moment verder dan de MARPOL
wetgeving die in 2021 ingevoerd wordt. De inzet van Nederland om de Nederlandse
werkwijze bij alle IMO landen te laten gelden wordt zeer gewaardeerd. Uit ervaring
weten we dat deze trajecten behoorlijk lang kunnen duren. We willen daarom
voorstellen om de huidige afspraken van het paraffine convenant in stand te houden
totdat de MARPOL wetgeving is aangescherpt na de invoering in 2021;
2. In de afgelopen jaren is er binnen de klankbordgroep HOV overleg geweest tussen de
Nederlandse havens en hierin was de aanpak van marien zwerfvuil een belangrijk
onderwerp. Wordt dit overleg voortgezet en zo ja, kan het onderwerp van marien
zwerfvuil een vaste plek krijgen op de agenda?;
3. De vervuiling bij ankerplaatsen is nog steeds een probleem. Kan dit verder onderzocht worden en kunnen concrete maatregelen geformuleerd worden voor de aanpak
hiervan?
4. Purschuim staat nu in de top 5 van meest gevonden afvaltypen. Dit type materiaal
wordt veelal gebruikt door de scheepvaart voor diverse toepassingen. Benut de
mogelijkheden voor het nemen van maatregelen voor de aanpak hiervan;
5. Er zijn nog geen concrete maatregelen genoemd voor het voorkomen van containerverlies. Benut de mogelijkheden om de aanbevelingen van de Onderzoeksraad voor
Veiligheid en het recente ILT rapport Sjorren van containers op zeeschepen op te volgen
en gerichte maatregelen te nemen. Lees hier onze position paper;
6. Het initiatief van Rijkswaterstaat om vrijwilligers in te zetten bij opruimacties na
eventuele nieuwe containerrampen is een interessante ontwikkeling. Wordt de uitrol
onderdeel van het PvM? Welke mogelijkheden worden benut om informatie te
verzamelen tijdens deze opruimacties voor afvalonderzoek?;
7. In de position paper van de Waddenacademie over de gevolgen van de containerramp voor de Noordzeekustzone en Waddenzee is de aanbeveling gedaan voor de uitrol
naar een geïntegreerd onderzoeksprogramma. Hoe wordt dit onderzoeksprogramma
gekoppeld aan de lopende en nieuwe onderzoeks- en beheerinitiatieven in Nederland,
en op regionaal, Europees en internationaal verband?

Naar aanleiding van de punten 1 en 3 in uw deelzienswijze is de tekst aangepast.
Hieronder staat de beantwoording per punt.
1. MARPOL Annex II is aangescherpt waardoor er vanaf 1 januari 2021 een strengere
afgifteplicht geldt voor paraffine in Noord-West Europa. Nederland heeft daarnaast
aanvullende maatregelen genomen voor het wassen van de geloste tanks. Nederland
zal een voorstel in het milieu-comité (MEPC) van IMO indienen om de in Appendix VI
van MARPOL Annex II opgenomen pre-wash procedure voor paraffinewas aan te
scherpen. Middels een intentieverklaring zullen de Nederlandse paraffine afspraken
worden verlengd tot en met 2023, voor zover de partners geen verlenging afspreken.
Deze toelichting is opgenomen in de tekst.
2. Het Rijk heeft het voornemen om het overleg klankbordgroep HOV jaarlijks te
organiseren. Mariene zwerfvuil kan behoren tot de agendapunten.
3. Het lozen van afval op zee is internationaal verboden middels het internationale
verdrag ter voorkoming van verontreiniging door schepen (MARPOL Annex V en voor
Nederland geïmplementeerd in de Wet voorkoming verontreiniging zeeschepen.).
Koopvaardijschepen en vissersschepen mogen geen afval en resten bulkstoffen lozen.
Een afvaljournaal is verplicht voor schepen van 400GT of meer en een afvalbeheerplan
is verplicht voor schepen van 100GT of meer. De Inspectie Leefomgeving en Transport
(ILT) controleert of schepen zich houden aan de eisen. In kustwachtverband worden
ankervakinspecties uitgevoerd door ILT en de politie. Hier is afval een van de aandachtspunten. Een punt van aandacht voor deel 3 van de Mariene Strategie is dat er voor
potentiële vervuiling bij ankerplaatsen onvoldoende informatie over deze problematiek
beschikbaar is. Daarom zal dit mee worden genomen in de kennisagenda van deel 3 van
de Mariene Strategie.
4. Er is een verkenning over purschuim opgenomen in deel 3 van de Mariene Strategie.
5. Deze trajecten worden genoemd in deel 3 van de Mariene Strategie en lopen ook
zonder aanvullende inzet vanuit de KRM.
6. Dit is geen onderdeel van deel 3 van de Mariene Strategie. Er zijn geen plannen om
informatie te verzamelen tijdens de opruimacties.
7. De resultaten van het onderzoek naar de ecologische gevolgen van de MSC Zoe
containerramp zijn in 2021 gepubliceerd. De resultaten laten zien dat er geen significante negatieve effecten zijn van de plastic korrels (microplastics) op de (bodem)
ecologie van de Waddenzee. Ook zijn suggesties gedaan voor vervolgonderzoek. De
mogelijkheden voor vervolgonderzoek worden verder verkend.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 316

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

260

1. We zijn erg blij met het voornemen van de uitfasering van plastic vispluis. Graag zien
we een concreet plan en routekaart voor de weg hier naartoe, zodat de uitfasering
stapsgewijs ingezet kan worden. Bekijk mogelijkheden om early adopters (extra) te
belonen om de sector sneller te laten bewegen;
2. Operationeel afval zoals netten, afsnijdsels en stukken daarvan spoelen nog altijd
aan. Hoewel de sector stappen heeft ondernomen, heeft dit type vervuiling nog te
weinig aandacht gekregen. Benut de mogelijkheden om hiervoor concrete maatregelen
te nemen;
3. Het aantal deelnemende vissers aan het Fishing for Litter programma is enorm
gegroeid in de afgelopen jaren en dat is goed nieuws. Het afval dat wordt ingezameld
wordt gemonitord, maar er wordt nog weinig gedaan met resultaten hiervan. Een deel
van het afval is visserij gerelateerd zoals stukken net, touw en handschoenen. Benut de
mogelijkheden om de bronnen van dit afval in kaart te brengen en maatregelen te
formuleren voor verdere aanpak. Denk hierbij ook het vergelijken van resultaten van het
zeebodemafvalonderzoek;
4. De visserij cursussen van ProSea hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de
bewustwording van de visserijsector. We pleiten ervoor om een aanvullende maatregel
te formuleren om deze activiteiten te blijven ondersteunen. Hiermee kan ook er ook
gewerkt worden aan het vergroten van het draagvlak voor de implementatie van de EPR
voor visnetten.

1. In het kader van motie de Groot zal dit verder uitgewerkt worden, zoals ook vermeld
in kamerbrief 29675-203.
2. Snijdsels en stukken net zijn een bekende en goed onderzochte bron van marien
zwerfvuil. In samenwerking met de sector wordt gezocht naar oplossingsrichtingen voor
deze bron. Het is een technisch en zeer specifiek probleem waar een benadering op
maat bijhoort die gebruik maakt van bewustwording en technische oplossingen.
Samenwerking met de sector is hierbij essentieel. Hier ligt een rol voor het Programma
Visserij voor een Schone Zee.
3. Fishing for Litter (FfL) levert veel gegevens op. Echter, de FfL gegevens zijn in de
praktijk moeilijk bruikbaar omdat het lastig is te herleiden waar het afval precies
vandaan komt. Daarbij wordt het afval ook verzameld op vrijwillige basis en niet door
monitoring experts met als doel er een analyse op te doen. Desalniettemin kan het
systematisch analyseren van dit afval toch inzichten opleveren. Dit zal in de uitvoering
van FfL worden meegenomen en besproken met partners.
4. Educatie is een belangrijke maatregel voor het terugdringen van marien zwerfvuil.
Cursussen gericht op duurzaamheid in de visserij zijn opgenomen in de OCW kwalificatie
dossiers, waardoor de scholen zorg moeten gaan dragen voor de uitvoering van de
cursus. Op deze manier kan de cursus qua uitvoering een robuust karakter krijgen,
omdat de financiering dan structureel is en niet meer afhankelijk van tijdelijke
regelingen. ProSea is partner van het Programma Visserij voor een Schone Zee, in de
uitvoering van het programma gaat ook aandacht uit naar educatie.

Nee

048

261

1. De ballon monitor van Stichting De Noordzee laat zien dat inmiddels 41% van de
Nederlandse gemeenten een verbod heeft ingesteld op het oplaten van ballonnen. Er
zijn vragen over de wijze waarop ballonvervuiling onder de aandacht gebracht gaat
worden. Is dit onderdeel van de landelijke koepelcampagne? Daarbij zou het goed zijn
om ballonvervuiling ook internationaal onder aandacht te brengen en in het bijzonder
in Engeland, België, Frankrijk en Duitsland voor het delen van kennis en gezamenlijke
aanpak;
2. De aanpak van pre-production pellets is nog niet duidelijk omschreven. Hoe gaat het
kabinet invulling geven aan de OSPAR aanbeveling en wat is het tijdspad hiervan? Bekijk
hier ook de mogelijkheden voor strengere handhaving;
3. In de resultaten van Schone Rivieren is te zien dat piepschuim tot een van de meest
gevonden stukken afval in de rivieren behoort. Piepschuim is lichtgewicht en de kans
dat het in het milieu terecht komt is groot. Voor de aanpak hiervan zou kunnen worden
gedacht aan het opnemen van maatregelen voor het voorkomen van vervuiling van
piepschuim en isolatiemateriaal op bouwplaatsen door bijv. aanscherping van
vergunningen voor het afdekken van materialen;
4. Tot de meest gevonden stukken afval in de rivier behoren voedselverpakkingen.
Voedsel-, drank- en snoep- en snackverpakkingen zouden in de doelstellingen van een
plan van aanpak voor afvalpreventie opgenomen kunnen worden met een focus op
vermindering en herbruikbare verpakkingen.

1. Het onder de aandacht brengen van de ballonvervuiling is onderdeel van de landelijke
koepelcampagne. Kanalen die gebruikt zullen worden zijn het afvalblad GRAM, en het
platform www.schoudersonderschoon.nl. Dit door RWS getrokken platform is gericht
op het ondersteunen van stakeholders met zwerfafval campagnes. Andere acties die
overwogen worden zijn bijeenkomsten over het voorkomen van ballonnenafval en het
opstellen van een internationale handreiking, die tevens bijdraagt aan kennisuitwisseling. Deze toelichting is opgenomen in de tekst naar aanleiding van uw zienswijze.
2. Plastics Europe werkt op dit moment aan de uitwerking van een certificeringssysteem. Bij het totstandkoming van dit systeem zal het Rijk contact hebben met Plastics
Europe om ervoor te zorgen dat dit aansluit bij de OSPAR aanbeveling. Deze toelichting
is opgenomen in de tekst naar aanleiding van uw zienswijze.
3. Gemeenten zijn bevoegd gezag voor het afgeven van bouwvergunningen.
Maatregelen moeten dan ook worden ontwikkeld door de lokale overheden. Binnen
een pilot over afval van bouwplaatsen (onderdeel van het programma microplastics
2019-2021) is RWS in overleg met de bouwbranche en gemeenten. Als resultaat wordt
een flyer ontwikkeld.
4. In het Besluit beheer verpakkingen zijn reeds doelstellingen voor hergebruik en
recycling opgenomen. In het kader van het Plastic Pact Nederland zijn afspraken
gemaakt met koplopende bedrijven om 20% reductie van plastic gebruik te realiseren.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

317

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

262

1. In het beleid over microplastics worden de acties voor uitfasering van microplastics
uit cosmetica benoemd. Echter zijn microplastics uit cosmetica verre van uitgefaseerd.
De term ‘microbead’ moet niet verward worden met de term ‘microplastics’. Want
hoewel de plastic scrubdeeltjes en parels, microbeads, niet meer in cosmetica zitten,
worden er nog honderden microplastics toegevoegd aan cosmetica en verzorgingsproducten. De European Environmental Agency vraagt om plastics op te nemen in REACH,
om verdere chemische vervuiling te reguleren;
2. Naast de toegevoegde microplastics in producten (primaire microplastics) zoals
hierboven genoemd, is verreweg de grootste bron van microplastics in water de slijtage
van zwerfvuil. De fragmentatie van zwerfvuil is de grootste bron van microplastic
emissies, blijkt uit de factsheet over microplastics van het RIVM. Vanaf het moment dat
zwerfvuil in het milieu terechtkomt, laten er al microplastics los. Dit is dan ook een
belangrijke motivatie om in te zetten op preventie boven het afvangen en opruimen van
zwerfvuil in water;
3. Gezien de huidige inzichten van microplastic onderzoek, het feit dat plastic persistent
is en accumuleert in onze voedselkringloop genoeg achten wij dat er reden genoeg is
om al maatregelen te formuleren. Ook het WHO is in haar statement duidelijk dat
overheden nu al actie moeten ondernemen om het opstapelende probleem van
microplastics tegen te gaan. Verken de mogelijkheden om maatregelen te nemen;
4. Voor een gerichte aanpak van plastic in water kan gestart worden met het stellen van
normen voor maximale concentraties van plastic in water (en andere media zoals
sediment). Het erkennen van plastic als chemische vervuiling legt de basis voor de
aanpak van plasticvervuiling door het vervolgens op te kunnen nemen in vergunningen
en hierop te kunnen handhaven.

1. Het klopt dat de industrie alleen microbeads vrijwillig heeft uitgefaseerd. De
verwachte REACH regelgeving zal ook andere vormen van bewust toegevoegde
microplastics in cosmetica naar verwachting uitfaseren. Naar aanleiding van uw
zienswijze is dit verduidelijkt in de tekst.
2. De inzet op preventie komt overeen met de inzet op bronaanpak (zie kamerbrief
30872 nr. 261s).
3. Binnen het beleidsprogramma microplastics worden reeds maatregelen genomen om
microplastics emissies tegen te gaan.
4. Voor een gerichte aanpak van plastic in water moet gestart worden met een
gestandaardiseerde meetmethode. Verder is dit iets wat op Europees niveau geregeld
moet worden, zodat een gedeeld beeld kan ontstaan van de problematiek. Een aanpak
alleen in Nederland heeft geen zin als het via de riviereninstroom alsnog in Nederland
eindigt. De Europese Commissie is bezig met een beleidsprogramma microplastics.
Nederland volgt deze Europese ontwikkeling op de voet.

Ja

048

263

1. Benoem de SUP koepelcampagne in het pakket en de relatie met het KRM pakket van
maatregelen;
2. Werk aan het integreren van huidige onderzoeksgegevens en koppeling met
gegevens van Rijkswaterstaat o.a. spuiregimes van Haringvliet en gebruik van
riooloverstort;
3. Werk aan een gestandaardiseerde methodiek voor bron classificatie van afval
bronnen van strand- en rivier afval om gerichte bronaanpak;
4. Verken de mogelijkheden om een zwerfafval dashboard te ontwikkelen waarin alle
gegevens gevisualiseerd kunnen worden en werk aan een afvalbalans voor de
Noordzee.

1. De bewustwordingmaatregelen onder de SUP Richtlijn en de zwerfvuilcampagne is in
deel 3 van de Mariene Strategie verder toegelicht.
2. Dit thema is als kennisvraag opgenomen in deel 3 van de Mariene Strategie.
3. Dit is een van de aspecten van het driejarig monitoringsonderzoek dat momenteel
wordt uitgevoerd. In deel 3 van de Mariene Strategie is een kennisvraag irt bronidentificatie opgenomen. Ook is de internationale afstemming bij OSPAR relevant.
4. In de resultaatanalyse van het monitoren van zwerfvuil in zee zal gekeken worden
naar mogelijkheden om een beter integraal beeld te verkrijgen van zwerfvuil in de
Noordzee. Ook zal worden gekeken of gegevens op een manier kunnen worden gebruikt
om meer conclusies te kunnen trekken over bepaalde items. Op termijn zal meer
bekend worden over de verspreidingsroutes van afval vanuit rivieren.

Ja

048

264

Tot slot heeft IMO richtlijnen aangenomen om het onderwatergeluid door commerciële
scheepvaart te reduceren. Deze zijn inmiddels verouderd. Tijdens de MEPC in voorjaar
2021 hebben US/Canada/Australië een verzoek ingediend om deze te herzien.

Het klopt dat er een verzoek is gedaan om de richtlijnen te herzien. Dit verzoek is vanuit
Nederland gesteund en dit is aangenomen. De herziening gaat begin volgend jaar van
start in een van de sub-commissies van IMO. Zie ook de beantwoording van deelzienswijze 048-190.

nee

048

265

Het is op dit moment nog te vroeg om de resultaten van Jomopans te gebruiken voor
het ontwerp van nieuwe maatregelen. Wanneer wordt dit wel verwacht? De kennisopgave van continu onderwatergeluid is heel goed uitgewerkt. Nu geluidsniveaus bekent
zijn is dit dé kans om maatregelen te formuleren die zich richten op het niet verder laten
toenemen van deze niveaus. Zie overkoepelende punten 1 en 4.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-191.

nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 318

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

048

266

Beide mooie ontwikkelingen, maar geen concrete maatregelen. Wat betekent dit? Een
ontwikkeling van maatregelen? Zal dit in de wet staan? Tijdslijn?

Het kabinet zet voor de zeevaart in op mondiale maatregelen omdat dit effectief is en
een gelijk speelveld creëert. In IMO wordt gewerkt aan een herziening van de IMOrichtlijnen met het streven de herziening in 2023 af te ronden. Nederland zet zich hier
samen met de EU in voor een verbetering van de richtlijnen. Ook heeft Nederland het
JOMOPANS project in IMO onder de aandacht gebracht ter ondersteuning van het
verzoek om de richtlijnen te herzien. Daarnaast wordt in OSPAR verband gewerkt aan
een regional action plan (RAP) voor het tegengaan van onderwatergeluid, waarin ook de
JOMOPANS resultaten worden meegenomen.

nee

048

267

Toevoegen:
Geluidsbudget voor explosies op zee.
Toegepast onderzoek naar de inzet van alternatieven en mitigatie, zoals deflagratie om
onderwatergeluid door explosies te verminderen (zie bijvoorbeeld: https://assets.
publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/
file/893773/NPL_2020_-_Characterisation_of_Acoustic_Fields_Generated_by_UXO_
Removal.pdf)
En het verder terugdringen van andere impulsgeluiden zoals inzet op alternatieven voor
heien.
Het nemen van gebiedsgerichte maatregelen: zoals rust/stilte gebieden.

De genoemde suggesties worden niet overgenomen in het programma van maatregelen. Het ruimen van explosieven is een maatschappelijke taak van Defensie, en het is
essentieel voor het waarborgen van de veiligheid op zee, met name bij offshore
activiteiten en visserij. Vanwege de onvoorspelbare aard (hoeveelheid en type, grootte
van aangetroffen explosieven) is een limitatie door middel van een geluidsbudget niet
te verenigen met waarborgen van de veiligheid op zee. Defensie zal wel doorgaan, waar
mogelijk in internationaal verband, met onderzoek naar alternatieve technologie
waarmee gevaarlijke explosieven geruimd kunnen worden met minder schadelijke
effecten op de omgeving. Wat betreft impulsgeluid door heien hebben de resultaten
van diverse onderzoeken ertoe geleid dat er grenswaarden aan de geluidproductie bij de
aanleg van windparken zijn gesteld. Zie wat betreft overige aanvullende maatregelen de
beantwoording van deelzienswijze 048-191.

Nee

048

268

Dit sub-kopje suggereert dat er maatregelen genomen gaan worden, maar als ik
bijbehorende tekst lees lijkt dit niet zo te zijn.
Het is heel goed dat Nederland zich via de IMO inzet. Het probleem met de huidige IMO
richtlijnen is dat ze vrijwillig zijn en weinig toegepast. Inzet op het nemen van maatregelen kan ook door maatregelen op EU niveau te stimuleren. In de tussentijd kan
Nederland het goede voorbeeld nemen en een start maken:
Toevoegen: Nederland zet zich in om scheepvaartgeluid niet verder te laten toenemen
en zal minimaal de bestaande IMO-richtlijnen toepassen op haar vloot. Dit kan
bovendien de nationale scheepsbouwmarkt (Marin etc.) stimuleren. Daarbij is het voor
onderwatergeluid belangrijk om naar cumulatieve effecten te kijken en bijbehorende
maatregelen daarop af te stemmen. Zie overkoepelende punt 5.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-266.

nee

048

269

De scheepvaartsector zal gestimuleerd moeten worden om de productie van onderwatergeluid door schepen te reduceren. Actie: graag toevoegen hoe en wat de concrete
maatregelen zijn.

Zie beantwoording deelzienswijze 048-266.

nee

048

270

De effecten van ‘particle motion’ op dieren, met name vissen en ongewervelden, zijn
nog onbekend en zouden een grote rol kunnen spelen. Voeg dit toe aan de kennisagenda. Effecten op het ecosysteem, met inbegrip van vissen en ongewervelde dieren,
zeehonden en andere weinig bestudeerde soorten en hoe deze zich vertalen in effecten
op het voedselweb.

De kennisagenda bevat een algemene vraag over de effecten van onderwatergeluid op
vissen en ongewervelden. Het onderwerp ‘particle motion’ is daar onderdeel van, maar
stond niet specifiek benoemd in het ontwerp programma van maatregelen. Naar
aanleiding van uw zienswijze is deze specificatie toegevoegd aan de tekst.

Ja

048

271

Hoewel MONS kennisleemten opvult die relevant zijn voor de drie transities en helpen
bij het beantwoorden van beleidsvragen die nodig zijn voor de uitvoering van de NZA, is
het van belang dat de KRM een wettelijke vereiste van Nederland is. Daarom kan al het
onderzoek naar kennislacunes met betrekking tot de KRM niet onder MONS vallen en
moet het gedekt worden uit bestaande overheidsmiddelen. Maak dit duidelijk in het
hoofdstuk.

De kennisvragen die voortvloeien uit het Noordzeeakkoord en de uitwerking hiervan in
MONS zijn voor een groot deel ook relevant voor de KRM. Het definitieve deel 3 van de
Mariene Strategie bevat een selectie van kennisvragen die de komende cyclus worden
opgepakt. Deze onderzoeken worden gefinancierd middels eigen middelen LNV/IenW,
EMVAF en MONS.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 319

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

049

1

Algemeen
Water is de laatste jaren een breed maatschappelijk vraagstuk geworden. Watertekort,
wateroverlast, bodemdaling en verzilting: het zorgt voor meer vraagstukken in zowel
het landelijk als het stedelijk gebied. De beschikbaarheid van voldoende zoetwater is
van levensbelang om de nationale voedselproductie, natuur en biodiversiteit veilig te
stellen. Ook is de beschikbaarheid van zoet water
essentieel voor klimaatadaptatie. De Fruitsector staat midden in de maatschappij en
kan in belangrijke mate bijdragen aan de maatschappelijke opgaven van de komende
decennia. De fruitteeltsector met zijn meerjarige teelten draagt per definitie bij aan
biodiversiteit en bodems waarin organische stof wordt vastgelegd. De sector produceert producten die een essentieel onderdeel zijn van gezonde voeding en levensstijl,
zorgt voor een aantrekkelijk landschap en fruitproductie gaat gepaard met een lage tot
zeer lage CO2 footprint. De sector wil deze goede uitgangspositie verder versterken. De
beschikbaarheid van voldoende water is hier voor een vereiste. Het Nationaal Water
Programma focust sterk op droogte. Echter, er is geen algemeen tekort aan zoetwater in
Nederland. De jaarlijkse neerslag en de aanvoer vanuit de grote rivieren is genoeg om
Nederland jaarrond van zoetwater te voorzien. Door het koppelen van verschillende
functies in het landelijk gebied, het robuuster maken van de waterinfrastructuur en het
langer vasthouden van water
heeft Nederland een unieke kans om de beschikbaarheid van zoetwater voor de
komende decennia veilig te stellen.

Hartelijk dank voor uw zienswijze. De behoefte die u schetst van de fruittelers om de
waterbeschikbaarheid te verbeteren is in lijn met het NWP.

Nee

049

2

Reactie op hoofdlijnen van waterbeleid en uitvoering
In het NWP worden de drie hoofdambities van het nationale waterbeleid weergegeven;
een veilige en klimaatbestendige delta, een concurrerende, duurzame en circulaire delta
en een schone en gezonde delta met hoogwaardige natuur. De NFO mist in deze
ambities het veiligstellen van de voedselvoorziening. Nu al zien we dat voedselvoorziening in verschillende delen van de wereld minder vanzelfsprekend is. Door de verdere
klimaatveranderingen zal de voedselvoorziening waarschijnlijk nog verder onder druk te
komen staan. In de Nationale Omgevingsvisie geeft het kabinet niet voor niets aan dat
voedselvoorziening van nationaal strategisch belang is.

Met de hoofdambitie ‘een concurrerende, duurzame en circulaire delta’ wordt ook het
in stand kunnen houden van een sterke, innovatieve landbouwsector bedoeld. In
hoofdstuk 9.2 zijn de relaties tussen waterbeleid en landbouw nader omschreven. Het
waterbeleid richt zich op een goede vochtvoorziening voor de landbouwproductie en
een gezond functionerend water- en bodemsysteem als basis voor de transitie naar
kringlooplandbouw. Daarmee draagt het waterbeleid bij aan een duurzame en
klimaatbestendige voedselproductie.

Nee

049

3

Reactie op Deel A: Nationale waterbeleid
In het NWP worden bij klimaatadaptatie vier bedreigingen onderscheiden voor het
waterbeleid; wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen. In figuur 7 op pagina 41
worden de gevolgen hiervan voor de fysieke leefomgeving schematisch weer gegeven.
Voor de agrarische sector wordt alleen schade bij hevige regenval genoemd. Echter
droogte en hitte zorgen eveneens voor oogstschade en horen daarom ook thuis in dit
overzicht.

Het voorstel wordt onderschreven. Het is toegevoegd aan de genoemde figuur 7 in
hoofdstuk 3.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 320

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

049

4

In het hoofdstuk over zoetwaterverdeling en droogte geeft het NWP aan hoe Nederland
in 2050 weerbaarder moet zijn tegen zoetwatertekorten. Om watertekorten te
voorkomen wordt de volgende voorkeursvolgorde gehanteerd: zuinig gebruiken - vasthouden - slimmer verdelen. De NFO wil benadrukken dat de fruitteeltsector actief aan
de slag is met zuinig watergebruik en het langer vasthouden van water. Zo is er veel
aandacht voor efficiënt watergebruik door het toepassen druppelirrigatie en watergift
op basis van bodemvocht sensoren. Ook het verhogen van het organische stofgehalte in
de bodem is een belangrijk onderwerp binnen de fruitsector met het doel om water
beter vast te kunnen houden. Boeren en tuinders spelen dus een belangrijke rol in het
vasthouden van water. Voor alle water gebruikende partijen drinkwaterbedrijven,
industrie, en landbouw) geldt dat zij een eigen verantwoordelijkheid hebben om zich in
te zetten voor de zoetwatervoorziening in de toekomst d.m.v. waterbesparing en
efficiëntere inzet, het langer vasthouden van water en het houden vergroten van de
watervoorraad. De NFO is van mening dat door investeringen in een robuuste
waterinfrastructuur, water langer vasthouden en slimmer water verdelen er voldoende
water beschikbaar is om Nederland van zoetwater te kunnen voorzien en ook
wateroverlast kan worden voorkomen. Accepteren van (restschade bij zowel watertekort als wateroverlast is een maatschappelijke keuze en die dan ook door de maatschappij moet worden betaald.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

049

5

De fruitteeltsector heeft naast droogte nog twee momenten in haar teeltcyclus waarop
ze moet kunnen beschikken over voldoende zoetwater, namelijk bij nachtvorst en hoge
temperaturen die gepaard gaan met veel zonne-instraling. Er zijn geen goede
alternatieven maatregelen beschikbaar om schade door nachtvorst en hitte (zonnebrand) te voorkomen. Daarbij kan in tegenstelling tot droogte bij het optreden van
nachtvorst of hittestress de oogst in een tijdbestek van enkele uren voor een belangrijk
deel verloren gaan met een enorme voedselverspilling als gevolg. De laatste jaren is
gebleken dat deze risico’s toenemen door het veranderende klimaat.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

049

6

Grondwater
Het gebruik van grondwater in Nederland is verdeeld over vele bedrijfstakken,
waaronder de landbouw. Naast de landbouw maken drinkwaterbedrijven en verschillende industrieën jaarrond gebruik van veel grondwater. In de agrarische sector was
jarenlang het verbruik redelijk stabiel. De droge zomers van 2018-2019-2020 zorgde
voor een stijging van het watergebruik door de agrarische sector. Via het opstellen van
waterbalansen kan goed in beeld gebracht worden door wie water wordt geleverd en
wat en door wie wordt onttrokken. Om onttrekkingen en aanvullingen weer met elkaar
in balans te brengen, moet er meer aandacht komen voor infiltratie in periodes dat er
voldoende zoet water beschikbaar is. Het diepe grondwater kan zo weer worden
aangevuld. Juist via het agrarisch land dringt veel regenwater de bodem in. Door goed
bodembeheer en het langer vasthouden van water leveren boeren en tuinders daar een
goede bijdrage aan. Boeren en tuinders die actief werken aan de aanvulling van het
grondwater, leveren daarmee een blauwe dienst. De NFO vindt dat daar tegenover moet
staan dat ze ook onder droge omstandigheden water mogen onttrekken voor
beregening en hitte bestrijding. Ook de drinkwaterbedrijven en de industrie moeten een
bijdrage leveren aan het herstellen van de balans.

Ten aanzien van waterbeschikbaarheid geeft het NWP aan dat overheden en watergebruikende sectoren (landbouw, industrie, drinkwater, etc.) - in dialoog - 3 stappen
doorlopen om tot maatregelen te komen over hoe met droogte om te gaan: (1) vraag en
aanbod van zoetwater in beeld brengen, (2) mogelijkheden voor optimalisatie van vraag
en aanbod bespreken, (3) afspraken maken over te nemen maatregelen. Afspraken over
onttrekken van grondwater zijn hier onderdeel van en vergen een afweging van de
regionale waterbeheerders. Overigens is “een goede kwantitatieve toestand” van het
grondwater ook een verplichting die voortvloeit uit de Kaderrichtlijn Water en
vastgelegd is als milieukwaliteitseis in nationale wetgeving (Bkmw): er moet balans zijn
tussen onttrekking en aanvulling. Provincies hebben als grondwaterbeheerder de taak
om daar zorg voor te dragen en dus ook oog te hebben voor de rol die akkerland speelt
voor infiltratie van het grondwater.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 321

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

049

7

Reactie op Deel B en C: Beheer en uitvoering door Rijkswaterstaat en gebieden
Ondanks dat in de afgelopen jaren als forse stappen zijn gemaakt, zijn er in Nederland
nog regio’s waar nog een stap gemaakt moet worden. De NFO wil aangeven dat dit met
name in de Zuidwestelijke Delta, de Grote Rivieren en Zuidoost Nederland het geval is
voor de fruitteeltsector.
Zuidwestelijke Delta. Door het toenemende belang van waterbeschikbaarheid voor de
agrarische sector door de grotere klimaatrisico’s zoals nachtvorst- droogte- en
hitteschade komen hoogwaardige kapitaalintensieve teelten, zoals de fruitteeltsector
en daarmee de voedselzekerheid, meer en meer onder druk te staan. Het is daarom van
groot belang dat het Volkerak Zoommeer definitief zoet blijft en wordt geïnvesteerd in
goede zoet/zout scheidingen. Ook zijn infrastructurele maatregelen en bodeminfiltratie
nodig om de beschikbaarheid van meer zoetwater veilig te stellen. Het is van belang dat
het Deltaplan Zoetwater in Zeeland krachtig wordt ondersteund vanuit het nationale
waterbeleid. NFO, ZLTO en een aantal andere stakeholders hebben ter ondersteuning
van dat Deltaplan Zoetwater zelf een Masterplan Zoetwater opgesteld om zelf als
agrarische sector actief bij te dragen aan het oplossen van het zoetwatervraagstuk in
Zeeland.

Het nationale Deltaprogramma Zoetwater en het Deltaplan Zoetwater Zeeland hebben
beide als doel om de waterbeschikbaarheid te vergroten. Daarbij gaat het onder andere
over de genoemde maatregelen in samenspraak met de agrarische sector.

Nee

Grote Rivieren
De rivierafvoeren worden in de winter hoger en in de zomer lager. Hierdoor zullen de
rivierwaterstanden in de zomer verder uit gaan zakken en zal de wegzijging van
grondwater vanuit de oeverwallen richting de rivieren groter gaan worden.
Grondwaterstanden zakken verder uit richting de rivier. In het NWP wordt gesproken
dat Rijkswaterstaat samen met regionale waterbeheerders gaat verkennen waar
rijkswateren een positieve bijdrage kunnen leveren aan de gewenste grondwatersituatie
van het regionale grondwatersysteem. Het doel hierbij is om verdroging te voorkomen
en klimaateffecten te compenseren. In dit kader verbaast het de NFO dat niet wordt
gesproken over maatregelen om het zomerpeil van de Waal op niveau te houden. In de
Rijn en de Maas is wegzijging minder aan de orde omdat het waterniveau van deze
rivieren langer op een hoger peil wordt gehouden en zo een positieve bijdrage levert
aan de grondwaterstand. De NFO pleit ervoor om ook maatregelen te treffen die het
waterpeil van de Waal zomers op een hoger niveau kunnen houden. Dit is ook van
levensbelang voor de scheepvaart in de toekomst op deze belangrijke verkeersader.

Nederrijn en Maas zijn gestuwde rivieren. Peilbeheer is daar mogelijk, dit in tegenstelling tot de Waal waarin zich geen stuwen bevinden. De Waal is een vrij afstromende
rivier. Stuwen zijn voor de toekomst ook niet voorzien. Er wordt dus geen peilbeheer
gevoerd in de Waal. De waterstand in de Waal is bijna volledig afhankelijk van de
wateraanvoer vanuit andere landen en de zeespiegel. Er kan slechts in zeer beperkte
mate gestuurd worden met de stuwen in de Nederrijn-Lek en de onttrekking bij Tiel
richting Amsterdam-Rijn Kanaal, maar dat scheelt hooguit enkele centimeters bij lage
afvoeren.

Zuidoost Nederland
Door de toename van de klimaatrisico’s staan hoogwaardige teelten in deze regio en
met name in Zuid-Limburg onder druk. Voor het veiligstellen van voldoende zoetwater
dient met name geïnvesteerd te worden in bodeminfiltratie waardoor de beschikbaarheid van grondwater zal toenemen. Hiervoor is het noodzakelijk dat oppervlaktewater
langer wordt vastgehouden in het gebied. Dit is ook van belang om overstromingen
zoals dit jaar in de toekomst te voorkomen. Door te investeren in het langer vasthouden
van water in de bodem en waterberging kan ook meer oppervlaktewater in deze regio
beschikbaar komen.

Het beter vasthouden van water in de ondergrond sluit aan bij de voorkeursstrategie
van het Deltaprogramma en de regionale uitwerking van deze strategie voor Zuid-Oost
Nederland en Limburg.

049

049

8

9

Specifiek voor de borging van de zoetwaterfunctie van het Volkerak-Zoommeer (VZM)
wordt kortheidshalve verwezen naar de paragrafen ‘Volkerak-Zoommeer’ en
‘Binnenschelde en Markiezaatsmeer ‘ van hoofdstuk 19 ‘Zuidwestelijke Delta’. Daar is
aandacht besteed aan het belang van klimaatrobuust zoetwater in de Zuidwestelijke
Delta, de rol van het VZM daarbij en de relatie met een door de Kamer aangenomen
motie over het zoet houden van het VZM en de urgente aanpak van de verziltings- en
verdrogingsproblematiek in het gebied.

Nee

Daarnaast is er sprake van autonome ontwikkelingen zoals bodemerosie en klimaatverandering, die zorgen voor lagere veranderingen in de afvoeren en daarmee ook lagere
de waterstanden op de rivier. Binnen het programma IRM wordt door het Rijk in
samenwerking met regionale partners in dit verband onderzocht of en hoe een
duurzame zoetwatervoorziening en daarmee ook de grondwaterstanden op langere
termijn gewaarborgd kunnen blijven. Daarbij worden onder andere maatregelen
onderzocht waarmee de rivierbodem verhoogd wordt, wat ook een positief effect heeft
op de grondwaterstanden binnendijks (i.c. in het gebied waar de rivierbodem verhoogd
wordt) maar ook maatregelen zoals het vasthouden van (grond)water in het regionale
watersysteem kunnen een positief effect geven op binnendijkse grondwaterstanden.
Zie ook Innovatieve klimaatpilot Duurzaam gebruik ondiep grondwater (NWP
hoofdstuk 21, tabel 4).
Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 322

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

050

1

De HSBA (Harlingen Seaport Business Association) heeft als belangenbehartiger van
bedrijven in en direct gelegen aan de Haven van Harlingen kennisgenomen van
volgende in het Ontwerp Nationaal Waterprogramma 2022-2027 (NWP) genoemde
passage op pagina 275: Voor de vaargeul Kornwerderzand – Harlingen (de Boontjes) zijn
bestuurlijke afspraken gemaakt tussen Rijk en regio. Op basis van de uitkomsten van
aanvullend economisch, ecologisch en morfologisch onderzoek naar (het gebruik van)
de Boontjes wordt besloten hoe het definitieve beheer van de Boontjes er vanaf 2023
uit komt te zien.
Gezien eerdere kennisgevingen over de bereikbaarheid en op diepte houden van
vaargeulen in het Waddengebied, maken wij ons naar wij aannemen terecht zorgen over
de ontwikkeling omtrent het op diepte houden van 3,80m NAP van de Boontjes tussen
Harlingen en Kornwerderzand.
Wij leiden uit de bovengenoemde passage af en hebben in de wandelgangen vernomen,
dat het op diepte houden van specifiek deze vaarweg voornamelijk een economisch
karakter heeft. Oftewel wie betaalt dit doorlopende proces van baggerwerkzaamheden.

De betreffende tekst in het NWP is in lijn gebracht met de letterlijke tekst van de Agenda
voor het Waddengebied 2050. Voor de vaarweg Boontjes betekent dit dat de huidige
dimensies ten aanzien van diepte -3.80 m. NAP en breedte 100 m. in principe worden
gegarandeerd gedurende de looptijd van het NWP (2022 tot en met 2027). Alleen de
eerder met de regio afgesproken evaluatie van de onderhoudspilot van vaarweg
Boontjes kan verandering brengen in de onderhoudssituatie. De met de regio
afgesproken kostenverdeling van de onderhoudspilot wordt gehandhaafd en de
evaluatie wordt in 2022 gewoon uitgevoerd overeenkomstig antwoord 6 van de
voormalige minister op Kamervragen van 20 juli 2020: “Er zal in 2022 aanvullend
economisch, morfologisch en ecologisch onderzoek worden uitgevoerd, waarmee de
kosten, baten en de gevolgen voor de Waddenzee voor zowel de kortere als de langere
termijn inzichtelijk worden gemaakt”. Bij deze evaluatie zullen niet alleen de overheden
worden betrokken maar ook de (belanghebbende) stakeholders, namelijk de havens en
de Coalitie Wadden Natuurlijk. Op basis van de evaluatie wordt bepaald hoe de
onderhoudssituatie van vaarweg Boontjes er vanaf 2023 tot met 2027 precies uit zal
zien.

Nee

050

2

De Boontjes is een 3-ledige belangrijke vaarweg
- Het is de belangrijkste vaarroute vanaf het IJsselmeer tot Harlingen: De route voor
grotere binnenvaartschepen van en naar de mainports en het Nederlandse en Duitse
achterland via Kornwerderzand (en bij calamiteiten of onderhoud via Den Oever).
- Het is een strategische route vanaf het Friese, Groningse en Noord-Duitse achterland
igv op het zuidelijk Prinses Margrietkanaal een stremming is. Op dit moment worden bij
onderhoud en renovatie de kunstwerken op het Van Harinxmakanaal vergroot voor
toekomstige grotere toegestane binnenvaartschepen. De recente stremming van een
spoorbrug te Leeuwarden, van de verbinding Leeuwarden-Zwolle, betekent dat de
grootste zuivelexporteur van Friesland tevens deze escape route via de Boontjes moet
gebruiken voor exportlading.
- De Boontjes is de meest realistische ontsluiting van en naar de Noordzee na realisering
van de grote nieuwe sluis te Kornwerderzand, waarmee het achterland tot aan Zwolle
kustvaartschepen kan ontvangen. Alle andere routes betekenen nieuw te baggeren of te
verdiepen geulen in het Natura 2000 gebied waar nu geen baggeractiviteiten
plaatsvinden.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

050

3

Verder is er door woningnood, de trend van thuiswerken en ruimtegebrek in de
Randstad een trend om landelijk in het dunner bevolkte noorden te gaan wonen
alsmede vanuit ecologisch standpunt, groene industrieën in het noorden te huisvesten.
Hier wordt vanuit de landelijke politiek steeds meer aandacht aan geschonken. De
binnenvaart speelt hierin een belangrijke rol daar spoorwegen/emplacementen op
industrieterreinen voor het overgrote deel opgeruimd zijn in het verleden en het
resterende hoofdnet qua slots geheel ingevuld is voor het personenvervoer.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 323

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

050

4

Onder ander in Harlingen is een aantal grote gebruikers van de Boontjes die ook een rol
spelen voor de rest van Nederland qua ontlasting van het wegverkeer:
- Een zoutfabriek die halffabricaten en eindproducten via de Boontjes naar het Duitse
achterland verscheept en naar de Mainports Rotterdam/Amsterdam/Antwerpen t.b.v.
verdere overslag op grote zeeschepen die in Harlingen niet kunnen aanmeren.
- Een hypermoderne faciliteit voor het bouwen van Prefab-Woningen t.b.v. de landelijke
woningnood, waarvoor grondstoffen en halffabricaten per binnenvaart over de
Boontjes worden vervoerd.
- Een containerlijndienst welke op jaarbasis met ca 30.000 containers t.b.v. modal shift
de mainports Amsterdam/Rotterdam/Antwerpen met het Friese achterland verbindt.
- Afbouwschepen vanaf scheepswerven gelegen aan of rondom het IJsselmeer welke via
de Boontjes en de Haven van Harlingen hun weg naar de Noordzee vinden.
- Diverse andere scheepvaartbewegingen met handelsgoederen en speciale vaartuigen
t.b.v. onderhoud van windparken, kunstwerken en dijkbeheer.
- Niet te vergeten het toerisme, welke vanaf het IJsselmeer van en naar Harlingen en
verder naar de Waddeneilanden, bij voorkeur de route langs de Boontjes kiest.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

050

5

Als de Boontjes in de toekomst niet meer op streefdiepte van 3,80m NAP zou worden
gehouden of er in het geheel niet meer wordt gebaggerd, leidt dit tot verzanding/
dichtslibben van deze vaarweg. In het meest extreme geval ontstaat er dan een heel
klein tijvenster1of mogelijk geheel geen tijvenster meer waarover schepen deze route
kunnen bevaren. Overigens betreft het een klein stukje, (enkele honderden meters), van
de vaarweg tussen Harlingen en Kornwerderzand waar deze effecten het meest
optreden. Voor de leden van de HSBA en vele andere gebruikers van de Boontjes is een
diepgang van 3,80m NAP van groot belang voor de dagelijkse bedrijfsvoering.

Zie beantwoording deelzienswijze 050-1.

Nee

050

6

Nu wordt in de passage naast het economische belang, ook het ecologische en
morfologische belang aangehaald voor de besluitvorming. Vanuit ons perspectief is er
geen wijziging in het ecologische en morfologische nadeel t.o.v. het huidige gebruik van
deze vaarweg. Het is een bestaande route en geen nieuwe route die een inbreuk op het
Natura 2000 erfgoed zou beteken. Daarnaast is een vaarroute met een groot tijvenster
voor schepen om te passeren veiliger voor schepen, bemanning en het milieu. Dit geeft
een kleiner risico van aan de grond lopen bij te weinig waterstand tijdens afgaand water
tussen de getijden.

Zie beantwoording deelzienswijze 050-1.

Nee

050

7

Wat betreft het economische belang en de kosten om e.e.a. op diepte te houden is het
wellicht wenselijk dat de besluitvormers een andere dan de tot heden gevoerde visie
hanteren. Het hoeven niet alleen kosten te zijn voor de belastingbetaler en belasting te
zijn voor het milieu i.v.m. uitstoot van emissies tijdens baggeren. Zoals hierboven
aangehaald is er in Harlingen een grote industrie waar mineralen nodig zijn als
grondstof. Lang niet alle tracés van geulen in het Waddengebied die op diepte worden
gehouden bestaan uit te storten slib. Menig tracé bestaat uit toepasbaar zand, wat door
deze ondernemers gewonnen kan worden voor het gebruik als grondstof voor oa de
huizenbouw. Hiermee kan op veel fronten een win-win tussen de overheid (RWS) en de
ondernemers worden geboekt.

In het NWP is aangegeven dat zandwinning vanuit vaargeulonderhoud vanaf 2022 niet
meer is toegestaan, om het meegroeivermogen van de Waddenzee met de zeespiegelstijging niet aan te tasten.

Nee

050

8

Wij nemen aan onze bezorgdheid omtrent deze passage in het ontwerp NWP 20222027 onderbouwd te hebben. Ook nodigen wij u van harte uit om lokaal nader met
betrokken ondernemers uit onze ledenkring dit onderwerp nader door te nemen op een
voor u passend moment.

Dank voor uw zienswijze, de betreffende passage in het NWP is aangepast en we gaan
er daarom vanuit dat het doornemen van dit onderwerp met betrokken ondernemers
uit uw Ledenkring niet meer nodig is.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 324

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

051

1

Het NWP dient het nationale belang uit de NOVI het ‘verbeteren en beschermen van
natuur en biodiversiteit’ direct te dienen, (zie pagina 6, alinea 5, en de prioriteiten op
pagina 12). Wij willen een pleidooi houden voor het goed verankeren van natuur en
deze altijd als onderdeel van elke maatregel of ontwikkeling op te nemen, tenzij er een
onderbouwing is waarom dit echt niet kan. De urgentie om natuur explicieter op de
kaart te zetten is groot. Meer ruimte voor natuur is nodig. Daarom dienen kansen voor
natuurversterking vooral buiten natuur gezocht te worden. Denk aan nieuwe concepten,
zoals nieuwe natuurlijke klimaatbuffers en multifunctionele overgangszones of
achteroevers rondom natuurgebieden waar water beschermd wordt en er een
koppeling wordt gemaakt met andere opgaven, zoals natuurinclusieve landbouw. Daar
profiteert de natuur namelijk ook van.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

051

2

Graag informeren we u over ons nieuw ontwikkelde achteroever concept. Nu uitgewerkt
voor de zone achter de Wieringermeerdijken, maar ook zeker als principe elders
toepasbaar. Wij ondersteunen de NWP zienswijze van de Coalitie Klimaatbuffers van
harte en pleiten met hen om natuurlijke klimaatbuffers (nature based solutions) als vast
onderdeel van ontwikkelscenario’s meenemen in alle waterplannen en
uitvoeringsprogramma’s.

Hartelijk dank voor uw interesse in en reactie op het Ontwerp-NWP. Uw reactie is ter
kennisgeving aangenomen.

Nee

051

3

NWP integraal versterkend In de NOVI wordt ruimtelijke- en milieukwaliteit als leidend
principe neergezet. Dat wordt niet benoemd in NWP en ook in uitwerking komt dat niet
terug. Bijvoorbeeld dat water als leidend principe wordt neergezet. Wij verwachten dat
beleidstukken elkaar versterken en met elkaar in lijn zijn. Helaas moeten we constateren
dat dit niet het geval is. Ook in het Deltaprogramma staat er weer iets anders.

Het NWP volgt de NOVI waarin staat dat functies die gebruik maken van de fysieke
leefomgeving afgestemd moeten worden op de eigenschappen van het bodem- en
watersysteem. Het NWP beperkt zich hierbij tot voornamelijk het onderwerp water,
maar zie ook hoofdstuk 9.3 over bodem. Er wordt ook duidelijk aangegeven dat een
integrale aanpak in de verdere uitwerking van het NWP belangrijk is, voor de gehele
leefomgeving (paragraaf 2.1).

Nee

051

4

Deze inconsequentie zien we ook bij zandwinning (pag. 171).Zandwinning wordt in het
NWP verheven tot ‘van groot nationaal belang’, terwijl dit in de NOVI niet zo is
benoemd. De NOVI is hierin leidend, dus we verzoeken u dit in het NWP aan te passen,
naast andere acties die nodig zijn.

Duurzame winning van (bouw)grondstoffen, waaronder zand, in de rijkswateren is
onderdeel van nationaal belang 13 uit de NOVI: ‘Realiseren van een toekomstbestendige, circulaire economie’.

Nee

051

5

Wij zien een ongewenste trend dat natuur steeds meer als één van de vele functies
wordt gezien, terwijl een gezonde natuur juist de basis is voor veel andere functies.
Natuur in grote wateren moet veel sterker als primaire opgave benoemd worden, is
onze mening. Het IJsselmeergebied als gezonde en natuurlijke zoetwaterbron, is van
levensbelang voor veel sectoren/gebruikers. Ook via waterbeleid moeten opgaven
binnen PAGW, KRW, N2000 beheerplannen, DP zoetwater, HWBP en NAS een samenhang krijgen en natuurmaatregelen moeten integraal worden geborgd

De bescherming van natuur in Nederland is vastgelegd in Europese wetgeving
(Vogel- en Habitatrichtlijnen), die vertaald is in de Wet natuurbescherming en
Natura2000-beheerplannen. Landelijk uitgangspunt van deze plannen, dus ook voor die
van het IJsselmeergebied, is dat ecologie en economie in balans zijn met elkaar. Aan de
ecologische opgave wordt gewerkt via maatregelen voor KRW, N2000 en PAGW.

Nee

051

6

Aandacht voor beheer en onderhoud Beheer en onderhoud op korte en lange termijn
zijn aspecten die naast inrichtingsinvesteringen altijd in beeld gebracht moeten worden
en waar bij de planvorming nadrukkelijk aandacht voor moet zijn. Daarnaast uiten wij
ook onze zorg ten aanzien van het huidige beheer en onderhoud in het
IJsselmeergebied. Vanwege onder andere capaciteitsgebrek kunnen beheertaken niet
altijd goed worden uitgevoerd en blijft de uitvoering van het N2000 beheerplan sterk
achter.

Beheerplannen worden elke zes jaar opnieuw opgesteld. In elk nieuw beheerplan
worden maatregelen bijgesteld of nieuwe maatregelen opgenomen met bijbehorend
budget. Daarmee wordt in beginsel een duurzaam plan- en uitvoeringsproces bereikt.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 325

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

051

7

Duurzame energie (blz. 258) Hoe kansrijk initiatieven zijn voor de opwekking van
duurzame energie in het IJsselmeergebied, in, op of langs het water, hangt af van de
invloed op ecologische doelen - mede gelet op Europese doelen van de Kaderrichtlijn
Water (KRW) en Natura 2000 - en de invloed op de overige beheer¬ en gebruiksfuncties
in het gebied, zoals drinkwater, scheepvaart, recreatie en visserij. Wij vragen daarom
aandacht voor de volgende punten:
Wij vinden het een zorgelijke ontwikkeling dat er primair naar het IJsselmeergebied
wordt gekeken bij de uitvoering van duurzame energie opwekking, want duurzame
energie die ten koste gaat van natuur en biodiversiteit is niet duurzaam. Onze oproep is
dan ook: Kijk niet primair naar een groot natuurgebied als het IJsselmeergebied, maar
loopt zorgvuldig de ‘energieladder’ af.

Zie beantwoording deelzienswijze 026-23.

Nee

051

8

De samenhang van al het ruimtegebruik moet op landelijk en gebiedsniveau goed
worden geborgd. Bedenk vooral vooraf in welke staat de natuur is, wat we in de
toekomst willen met het IJsselmeergebied en of dit in lijn is met de natuurverplichtingen waar Nederland voor aan de lat staat.

Op gebiedsniveau werken partijen samen in het kader van de Agenda IJsselmeergebied
2050. De Coalitie Het Blauwe Hart is een van de Agenda-partners. Op landelijk niveau is
er de Nationale Omgevingsvisie (NOVI).

Nee

051

9

Daarnaast wordt het de hoogste tijd om serieus stil te staan bij de cumulatieve effecten
van zonne-en windenergie op de natuurwaarden.

Het Rijk onderschrijft het belang om verschillende gebruiksfuncties van water goed
tegen elkaar af te wegen. Normen voor waterveiligheid, waterkwaliteit, ecologie en
waterkwantiteit zijn hierbij randvoorwaardelijk. Voor besluitvorming over het welke
delen van het areaal onder welke voorwaarden beschikbaar gesteld kunnen worden
voor opwekking of opslag van energie, is meer kennis over effecten op natuurwaarden
nodig. Onderzoek en pilots op kleine schaal kunnen bijdragen aan de benodigde
kennisontwikkeling.

Ja

051

10

Ook bij de winning van thermische energie uit oppervlaktewater zijn nog veel onduidelijkheden over de (ecologische) effecten op het watersysteem. Hier is kennisontwikkeling noodzakelijk voordat vergunningaanvragen voor deze vorm van energievorming
adequaat beoordeeld kunnen worden voor het IJsselmeergebied.

Kennisontwikkeling is inderdaad noodzakelijk.

Nee

052

1

De gemeenten Medemblik, Hollands Kroon en de provincie NoordHolland willen in het kader van het PAGW-MIRT project Wieringerhoek bij deze een
zienswijze indienen op uw ontwerp Nationaal Waterprogramma 2022-2027 dat door u
tot 22 september 2021 voor inspraak open is gesteld. Al eerder heeft de provincie
Noord-Holland zienswijzen ingediend op het ontwerp ( 5 augustus 2021, kenmerk
1024956 / 1648611 en 6 september 2021, kenmerk 1700643/1700646). Deze
zienswijze moet dan ook, voor wat betreft de provincie, worden beschouwd als een
aanvulling daarop.

Het project Wieringerhoek streeft binnen de Programmatische Aanpak Grote Wateren
(PAGW) naar een ecologisch gezond en toekomstbestendig watersysteem in de
Noordwesthoek van het IJsselmeer. De scope van dit PAGW-project is vastgelegd in de
Startbeslissing Wieringerhoek, in afstemming met de regionale bestuurders (BO MIRT
van november 2019). Een essentieel onderdeel van de verkenningsfase is het actief op
zoek gaan naar meekoppelkansen. Het ingebrachte initiatief Duurzaam Leefbaar wordt
in deze fase dan ook meegenomen als ‘initiatief van derden’ en samen met de
onderzoeksalternatieven beoordeeld in het MER. Het project volgt de spelregels van het
MIRT.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 326

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

052

2

Wij zijn blij met de manier waarop u heeft aangegeven te willen samenwerken binnen
de verschillende waterprogramma’s. Wij omarmen uw visie voor wat betreft de manier
waarop u de verschillende maatschappelijke opgaven waar wij voor staan op een
integrale manier gaat oppakken. Op onder andere de pagina’s 126-129 bij het
onderwerp ‘strategie voor meervoudig ruimtegebruik’, verwoordt u dat wat ons betreft
op treffende wijze:
“Gebiedsontwikkeling is een integraal proces waarbij niet naar één enkel omgevingsaspect wordt gekeken, maar waar aspecten in samenhang, integraal tegen elkaar worden
afgewogen met het oog op de (her)ontwikkeling van een gebied.”
“Er wordt steeds vaker een beroep gedaan op Rijkswaterstaat om ruimte in te zetten
voor andere doeleinden in de vorm van medegebruik, boven op de eigen kerntaken. Zo
kan aan Rijkswaterstaat verzocht worden om zich bij een aantal thema’s actief op te
stellen door kansrijke locaties te inventariseren en deze aan te bieden voor ontwikkeling, bijvoorbeeld voor energie, klimaatadaptatie en biodiversiteit. Het ministerie van
IenW stelt de Areaalstrategie op die aangeeft hoe het beheerde areaal een bijdrage kan
leveren aan het bereiken van nieuwe doelen met een ruimtelijk component, bijvoorbeeld de energietransitie. Rijkswaterstaat baseert hierop een richtinggevend handelingsperspectief voor medegebruik van het areaal, dat in de komende planperiode
verder wordt uitgewerkt. In deze strategie en het daarop gebaseerde handelingsperspectief wordt aangestuurd op een actieve rol voor Rijkswaterstaat bij de thema’s
energie, klimaatadaptatie en biodiversiteit. Deze functies kunnen onderdeel zijn van
een gebiedsontwikkelingsproces met een breder scala aan te realiseren functies, die
worden afgestemd via gebiedsprocessen.”

Zie beantwoording deelzienswijze 052-1.

Nee

052

3

Project Wieringerhoek
Het bevreemdt ons dan ook dat de op pagina 86 opgenomen kaart met de “Ligging
geprogrammeerde PAGW-maatregelen 1e en 2e tranche fase projecten” voor het
project Wieringerhoek is aangegeven dat dit project te typeren is als ‘eigenstandig’
project. Zoals wij ook al hebben aangegeven in onze brief van 19 november 2020
(bijlage 1), zien wij het project Wieringerhoek in combinatie met de regionale opgave
voor de opwekking van duurzame energie als een niet te missen kans en voorbeeld om
de integrale benadering in de praktijk te brengen. Het komt immers maar zelden voor
dat we grote fysieke ingrepen doen in het IJsselmeergebied waarbij meervoudig
ruimtegebruik mogelijk is. Het projectgebied is gelegen binnen het in de RES 1.0
vastgestelde zoekgebied voor de opwekking van duurzame energie, met een potentiele
opbrengst van minimaal 1,1 TWh. In aanloop naar de vaststelling van dit zoekgebied
voor de RES is, in het kader van de nog niet afgeronde verkenning van Wieringerhoek,
een volwaardig te beschouwen alternatief ingebracht. Dit plan gaat uit van een integrale
gebiedsontwikkeling, waarbij de opwekking van energie in samenhang met de beoogde
doelen van het PAGW-MIRT op innovatieve wijze is gecombineerd. Dit is geheel in lijn
met de uitgangspunten zoals u verwoordt in het ontwerp Nationaal Waterprogramma,
maar ook in andere door het Rijk vastgesteld en te hanteren beleid. Wij noemen hier
kort en niet uitputtend bijvoorbeeld de NOVI en de uitgangspunten van het bestaande
PAGW.

Zie beantwoording deelzienswijze 052-1.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 327

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

052

4

PAGW en reactie op ons eerdere verzoek
In het PAGW wordt dit als volgt geformuleerd: “Toekomstbestendige grote wateren
waar hoogwaardige natuur goed samengaat met krachtige economie’ dat is de ambitie
van het Rijk. Uiteindelijk zijn alle voorgestelde PAGW-projecten nodig om deze ambitie
waar te maken. Hiermee levert de PAGW in potentie ook een belangrijke bijdrage aan
het vergroten van de waterveiligheid, klimaatadaptatie, energietransitie en kwaliteit
van de leefomgeving.” In reactie op onze eerder genoemde brief heeft de minister
geantwoord (bijlage 2) dat, en wij citeren: “Het VKA is gebaseerd op een combinatie van
maatregelen uit de onderzoeksalternatieven, meekoppelkansen en ingediende
initiatieven die zijn beoordeeld passend binnen de randvoorwaarden van bijvoorbeeld
financiën, wet- en regelgeving. Het planinitiatief Duurzaam Leefbaar, of onderdelen
daarvan, kunnen dan desgewenst worden opgenomen in het VKA. Dat is het logische
moment om de scope van de volgende fase (planuitwerkingsfase) vast te stellen en te
bepalen of en hoe zonne-energie in het project Wieringerhoek verder is te brengen.
Daarbij zal ik in overleg met de minister van EZK bezien of een koppeling met het
programma Opwek Energie op Rijksvastgoed (OER) zinvol is.” De minister gaat hier wat
ons betreft voorbij aan haar eigen beleid om vanaf het begin van een ontwikkeling op
een volwaardige manier invulling te geven aan een integraal gebiedsproces en
verkenning van alternatieven. Op dit moment wordt de verkenning voor het project
Wieringerhoek uitgevoerd en worden de ingebrachte alternatieven niet op dezelfde
manier beoordeeld en verkend als de alternatieven die door het Rijk zijn ingebracht.
Elementen van het alternatief worden als “bouwstenen” niet volwaardig en niet
integraal meegenomen in de afweging om tot een voorkeursalternatief te komen. Wat
hierbij in onze optiek niet wordt onderkend is dat door de potentiële energieopbrengst
de minister van Economische zaken en Klimaat van rechtswege opdrachtgever is voor
het PAGW-MIRT en zal moeten beslissen over het voorkeursalternatief. Wij verzoeken
dan ook aan RWS om de opdracht terug te leggen bij de huidige opdrachtgever, de
minister van Infrastructuur en Waterstaat en een verbrede scope te gaan hanteren.
Hiermee wordt voorkomen dat het project op onvolledige niet gebiedsgerichte wijze en
met een te smalle scope wordt verkend. Daarbij dient de minister van EZK, die in onze
optiek bevoegd gezag is, zorg te dragen voor een integrale gebiedsgerichte ontwikkeling
waarbij energieopwekking en de doelstellingen van het PAGW-MIRT integraal kunnen
worden meegenomen door de opdrachtnemer.

Zie beantwoording deelzienswijze 052-1.

Nee

052

5

Verzoek
Wij verzoeken dan ook om:
1. De legenda van de kaart aan te passen in die zin dat het gaat om een integrale
gebiedsontwikkeling en

De legenda is inderdaad onduidelijk, wij hebben het onderscheid tussen eigenstandige
projecten en meekoppelprojecten aangepast. Voor de invulling en aanpak van
PAGW-projecten worden de MIRT-spelregels gevolgd en vindt besluitvorming plaats in
het kader van het MIRT, met een participatietraject en zienswijzenprocedure voor ieder
project. Het NWP is daarom voor uw projectgebonden verzoek niet de geëigende weg.

Ja

052

6

2. in het kader van de door u vastgelegde en voorgenomen integrale werkwijze het
PAGW-MIRT project Wieringerhoek gebiedsgericht en integraal op een volwaardige
manier te verkennen binnen een verbrede opdracht onder verantwoordelijkheid van de
minister die het aangaat.

Zie beantwoording deelzienswijze 052-5.

Nee

052

7

3. De tekst van het ontwerp Nationaal Waterprogramma aan te passen, waarbij de
integrale aanpak van het project Wieringerhoek binnen het PAGW-MIRT wordt
benadrukt.

Zie beantwoording deelzienswijze 052-5.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 328

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

052

8

Wij spreken de verwachting uit dat het project Wieringerhoek als volwaardig integraal
project wordt opgenomen in uw Nationaal Water Programma en in die zin ook verder
zal worden verkend.

Zie beantwoording deelzienswijze 052-5.

Nee

053

1

Meerlaagsveiligheid
Op pagina 56 wordt de meerlaagsveiligheid toegelicht. Wij constateren dat bij laag 2
vooral wordt ingegaan op de gevolgen van intensieve buien en hitte en niet op het
voorkomen, of het verminderen van schade bij overstromingen. Wij stellen voor dit aan
de tekst toe te voegen. Verder stellen wij ten aanzien van laag 3 voor om een heldere
deadline te stellen m.b.t. het moment waarop een adequate, regiospecifieke voorbereiding op overstromingssituaties beschikbaar moet zijn.

Het beperken van schade en slachtoffers bij een overstroming door waterrobuuste
ruimtelijke inrichting wordt kort benoemd in hoofdstuk 4, onder “Meerlaagsveiligheid”
in de eerste alinea. In hoofdstuk klimaatadaptatie wordt uitgebreid ingegaan op de
onderwerpen, wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen. Het opstellen van
crisisplannen voor en de voorbereiding op overstromingen is een verantwoordelijkheid
van een veiligheidsregio.

Nee

053

2

Verzilting
Wij constateren dat in het hoofdstuk over zoetwaterverdeling en droogte (pagina 67
e.v.) het verziltingsvraagstuk van het grondwater maar beperkt aan bod komt. Wij
verzoeken u om in de tekst van dit hoofdstuk de volgende punten op te nemen:
• de wenselijkheid benoemen dat met een open blik de mogelijkheden voor technische
maatregelen als verticale dijk drainage (perkpolder systeem) verder verkend worden;
ook het belang van onderzoek naar de zoutverdeling in de ondergrond benoemen;
• de noodzaak benoemen om een beter zicht te krijgen op de gevolgen van de huidige
verzilting voor de landbouw.

Het is een terecht punt dat verzilting ontbreekt in de grondwateropgaven. Daarom
wordt aan het begin van hoofdstuk 5 van het NWP de volgende tekst toegevoegd: ‘De
verwachting is dat extremen in de toekomst vaker voorkomen en dat de verzilting van
het grondwater langs de kust verder toeneemt’. De gevolgen voor de landbouw zijn in
zijn algemeenheid al op andere plekken in het NWP benoemd. De voorgestelde
technische oplossingen zijn te specifiek om op te nemen in het NWP.

Ja

053

3

Grondwaterparagraaf
Op pagina 112 staat: ‘Veel functies hebben effecten op water en grondwater en
beïnvloeden elkaar via het grondwater. Daarom worden de diverse functies in de fysieke
ruimte boven en ondergronds via het grondwater goed op elkaar afgestemd. Het
opnemen van een grondwaterparagraaf in visies en plannen helpt hierbij. Grondwater
krijgt daarmee, meer dan nu het geval is, mede een sturende rol in de ruimtelijke
ordening.’
Wij zijn van mening dat dit geen extra toets moet worden, maar geïntegreerd dient te
worden met de watertoets, die in het kader van de nieuwe Omgevingswet een steviger
positie krijgt.

Er is geen sprake van een extra verplichte toets.

Nee

053

4

Classificering van vaarwegen
De classificering van vaarwegen op kaart 13, pag. 163 is naar onze mening een
momentopname. In de toekomst kunnen hierin veranderingen optreden. Wij verzoeken
u dit in de tekst tot uitdrukking te brengen.

Het NWP wordt eens in de zes jaar geactualiseerd. Wat er in het NWP staat is inderdaad
een moment opname. Het behoort dus tot de logische aard van het programma dat er
tussentijds wijzigingen zullen zijn, niet alleen op dit onderwerp. Het vermelden van de
disclaimer is daarom niet nodig.

Nee

053

5

Aquathermie
Op pagina 119 wordt ingegaan op aquathermie. Wij zijn groot voorstander van
aquathermie en hebben de ambitie om dé aquathermie-provincie van Nederland te
worden. Tegelijkertijd zijn wij er ons van bewust dat de kennis over ecologische effecten
van deze techniek nog onderzoek vragen. Wij verzoeken Liom dit aan de tekst toe te
voegen en aan te geven hoe u hieraan een bijdrage kunt leveren.

De deelzienswijze van de provincie Fryslân wordt onderschreven, zowel wat betreft
potentie van aquathermie als mogelijke effecten op ecologie en waterkwaliteit.
Momenteel wordt onderzocht of, en zo ja op welke wijze, de Green Deal Aquathermie
wordt voortgezet en welke rol er vanuit het rijk ligt. IenW zal hierbij als beheerder
normen voor waterkwaliteit en ecologie steeds als randvoorwaarde hanteren.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 329

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

053

6

IJsselmeergebied
Op pagina 258 staat: `Voor het IJsselmeer wordt het beperkt meestijgen van het
winterpeil met de zeespiegel voor de periode na 2050 als optie opengehouden: het
kabinet houdt rekening met een stijging van het winterpeil na 2050 van maximaal 30
centimeter. In de tussentijdse wijziging van het Nationaal Waterplan 2009-2015 was dit
al aangegeven voor het IJsselmeer.’ In aanvulling daarop geeft pagina 261 aan: ‘In
verband met klimaatverandering is het belangrijk dat provincies en gemeenten langs
het IJsselmeer bij de ruimtelijke ordening de optie ‘beperkt meestijgen na 2050’
openhouden.’ Het lijkt ons logisch om bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen langs het
IJsselmeer hiermee al rekening te houden. Wij merken op dat bij een hoger winterpeil
wel rekening moeten worden gehouden met bestaande functies en bestaande
bebouwing langs het IJsselmeer. Hiervoor zullen zo nodig mitigerende en compenserende maatregelen moeten worden getroffen. Wij verzoeken u dit in de tekst op te
nemen. In het ontwerp-NWP staat weliswaar de sluis Kornwerderzand als Mirt-project
genoemd, echter de toegangsgeulen op het IJsselmeer en Waddenzee en daarmee de
bereikbaarheid van de havens worden ons inziens onderbelicht. In de paragraaf
‘Definiëring vaarwegennetwerk Markermeer en IJsselmeer’ (op pagina 263) zijn de te
verruimen vaargeulen in het IJsselmeer niet benoemd. Die verruiming is wel onderdeel
van de Bestuursovereenkomst die wij in 2019 met u gesloten hebben. Wij vragen u te
bevestigen dat de betreffende vaargeulen in het IJsselmeer integraal onderdeel
uitmaken van het voorliggende NVVP, en daarnaast het belang van een blijvende
bereikbaarheid van de Waddenzee- en IJsselmeerhavens te onderschrijven in het NWP.

Winterpeilverhoging heeft consequenties voor de regionale watersystemen en
Ja
bestaande functies. Deze consequenties moeten zorgvuldig mee worden gewogen in de
besluitvorming over mogelijke toekomstige veranderingen in het peilbeheer. Onder de
vlag van het Deltaprogramma wordt hier in de komende jaren verder naar gekeken.
Het vaarwegennetwerk IJsselmeer en Markermeer is weergegeven op kaart 13 van het
NWP. De vaargeulen gekoppeld aan de vergroting van het sluiscomplex Kornwerderzand
maken onderdeel uit van dit vaarwegennetwerk. Na de zinsnede ‘De verbetering van de
vaargeul IJsselmeer - Lemmer is opgestart’ (NWP hoofdstuk 22, onder “Vlot en veilig
verkeer over water”, “Definiëring vaarwegennetwerk Markermeer en IJsselmeer” wordt
op uw verzoek de volgende zin toegevoegd: ‘De vaargeulen die verdiept dienen te
worden vanuit de vergroting van het sluiscomplex Kornwerderzand worden onder
verantwoordelijkheid van de provincie Fryslân op nautische diepte gebracht.’

053

7

Waddengebied
Op pagina 272 worden de Overige thema’s’ uit de Agenda voor het Waddengebied 2050
samengevat. Hierbij wordt de bestrijding van calamiteiten benoemd. Wij verzoeken u
hierbij ook aandacht te besteden aan het voorkomen van calamiteiten (zie ook onze
opmerking hierover bij het ontwerp Programma Noordzee). Daarnaast wordt op pagina
272 het Omgevingsberaad Wadden benoemd en aangegeven dat dit onder leiding staat
van de Commissaris van de Koning. Wij verzoeken u om hier de officiële naam
‘Omgevingsberaad Waddengebied’ te gebruiken en aan te geven dat dit beraad
voorgezeten wordt door de Commissaris van de Koning van Fryslán, in zijn functie als
rijksheer.

Het NWP is conform uw reactie aangepast.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 330

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

053

8

In het ontwerp-NWP is getracht recht te doen aan de afspraken uit het Bestuurlijk
Overleg Waddengebied (hierna: BOW) en de besluitvorming die heeft plaatsgevonden in
dit overleg over de Agenda voor het Waddengebied 2050. De tekst op pagina 275 wekt
echter de indruk dat de afspraken over het borgen van de bereikbaarheid van de
Waddenzeehavens, zoals verwoord in de Agenda voor het Waddengebied 2050 en de
Nationale Omgevingsvisie, ter discussie staat. Dit komt ons inziens onder meer, omdat
de betreffende passage staat ná de zin Voor de overige vaarroutes bestaan geen te
handhaven diepten en breedten.’ Daar zit de suggestie in dat het NWP voorbij kan gaan
aan wat er in Agenda voor het Waddengebied is afgesproken. En dat zou niet moeten
kunnen. Wij stellen u de volgende wijziging van de paragraaf ‘Vlot en veilig verkeer over
water’ (pagina 275) voor: De alinea ‘In het Bestuurlijk Overleg Waddengebied van 3
december 2021 Dit met het doel om de duurzame bereikbaarheid in het Waddengebied
te borgen.’ aan te vullen met: Rijk en regio hebben bestuurlijke afspraken gemaakt over
de vaargeul Kornwerderzand-Harlingen (Boontjes). Op basis van de uitkomsten van
aanvullend economisch, ecologisch en morfologisch onderzoek naar (het gebruik van)
de Boontjes worden afspraken gemaakt over het beheer van de Boontjes vanaf 2023,
waarbij de uitgangspunten uit de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en de Agenda voor
het Waddengebied 2050 onveranderd het uitgangspunt blijven.’
En de volgende alinea te verwijderen:
Voor de vaargeul Komwerderzand Harlingen (Boontjes), zijn bestuurlijke afspraken
gemaakt tussen Rijk en regio. Op basis van de uitkomsten van aanvullend economisch,
ecologisch en morfologisch onderzoek naar (het gebruik van) de Boontjes wordt
besloten hoe het definitieve
beheer van de Boontjes er vanaf 2023 uit komt te zien.’

De betreffende tekst in het NWP is in lijn gebracht met de letterlijke tekst van de Agenda
voor het Waddengebied 2050. Voor de vaarweg Boontjes betekent dit dat de huidige
dimensies ten aanzien van diepte -3.80 m. NAP en breedte 100 m. in principe worden
gegarandeerd gedurende de looptijd van het NWP (2022 tot en met 2027). Alleen de
eerder met de regio afgesproken evaluatie van de onderhoudspilot van vaarweg
Boontjes kan verandering brengen in de onderhoudssituatie. De met de regio
afgesproken kostenverdeling van de onderhoudspilot wordt gehandhaafd en de
evaluatie wordt in 2022 gewoon uitgevoerd overeenkomstig antwoord 6 van de
voormalige minister op Kamervragen van 20 juli 2020: “Er zal in 2022 aanvullend
economisch, morfologisch en ecologisch onderzoek worden uitgevoerd, waarmee de
kosten, baten en de gevolgen voor de Waddenzee voor zowel de kortere als de langere
termijn inzichtelijk worden gemaakt”. Bij deze evaluatie zullen niet alleen de overheden
worden betrokken maar ook de (belanghebbende) stakeholders, namelijk de havens en
de Coalitie Wadden Natuurlijk. Op basis van de evaluatie wordt bepaald hoe de
onderhoudssituatie van vaarweg Boontjes er vanaf 2023 tot met 2027 precies uit zal
zien.

Ja

053

9

2. Ontwerp Stroomgebiedbeheerplannen 2022-2027
Het Ontwerp Stroomgebiedbeheerplannen 2022-2027 geeft ons geen aanleiding tot
het maken van opmerkingen.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

053

10

3. Ontwerp Overstromingsrisicobeheerplan 2022-2027
Het Ontwerp Overstromingsrisicobeheerplan 2022-2027 geeft ons geen aanleiding tot
het maken van opmerkingen.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

053

11

4. Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027
Windenergie Wij ondersteunen uw ambitie om het halen van de klimaatdoelstellingen
in belangrijke mate te realiseren d.m.v. windparken op de Noordzee. Wij constateren dat
de invulling van deze ambitie in het ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 nog
gebaseerd is op het minimumscenario. We constateren verder dat de aanwijzing van
extra windenergiegebieden na 2030 mogelijk is. We verzoeken u in dit verband om de
opgave voor windenergie op de Noordzee goed af te stemmen op de klimaatdoelstellingen voor 2030 en 2050. In dit verband vragen we specifiek nog aandacht voor
voldoende mogelijkheden voor duurzame visserij.

In het PNZ is ruimte aangewezen bedoeld voor de versnellingsopgave tot en met 2030.
Volgens het advies van de Stuurgroep Extra Opgave gaat het om 10 GW. Samen met de
0,7 GW die nog nodig is voor het behalen van de 49% reductiedoelen is ruimte voor
10,7 GW nodig. 10,7 GW betreft een maximum en de ecologische inpasbaarheid is een
randvoorwaarde. Daarna wordt middels een partiële herziening ruimte aangewezen
voor de opgave na 2030. Rekening wordt gehouden met het minimumscenario van 38
GW in 2050, maar deze opgave moet nog worden vastgesteld. Mede door dit veranderende ruimtegebruik op de Noordzee is de voedseltransitie - als een van de drie
transities die we in balans willen ontwikkelen - een van de centrale uitgangspunten van
beleid. Hierin is het doel te komen tot een rendabele en duurzame visserij die naar aard
en omvang past bij de nieuwe situatie op de Noordzee.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

331

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

053

12

4. Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 Olie- en gaswinning nabij en onder de
Waddenzee
In de Agenda voor het Waddengebied 2050 en in onze Omgevingsvisie, wordt groot
belang gehecht aan de bescherming van het Unesco Werelderfgoed de Waddenzee.
Bodemdaling van de Waddenzee die het gevolg kan zijn van olie- en gaswinning in de
aangrenzende
Noordzee doet hieraan afbreuk. Hoewel het Programma Noordzee geen uitspraken
doet over specifieke boorlocaties en daar geen ruimtelijke reserveringen/ locaties voor
heeft opgenomen, staat hierover wel: Zoveel mogelijk winning van aardgas en -olie uit
de velden op de Noordzee zodat het potentieel van voorraden wordt benut, binnen de
grenzen van de afspraken van het Parijse Klimaatakkoord.’ Wij verzoeken u hieraan toe
te voegen dat vanuit de Noordzee geen olie- en gaswinning onder de Waddenzee is
toegestaan; ook olie- en gaswinning in de Noordzee die negatieve effecten kunnen
hebben op de waarden van de Waddenzee zijn ongewenst. Wij denken hierbij specifiek
aan het gasveld boven Rottumerplaat en de locatie boven Schiermonnikoog.

Aardgas zal in de transitie naar een volledig duurzaam energiesysteem ook in de
komende decennia nog een belangrijke rol blijven spelen. Daarbij heeft voor het kabinet
gaswinning uit de kleine velden, waar dit veilig en verantwoord kan, de voorkeur boven
gasimport: gaswinning uit kleine velden heeft klimaatvoordelen en is beter voor de
economie en de energieleveringszekerheid. Voor de gaswinning onder de Waddenzee is
de hand aan de kraan-systematiek ontwikkeld. Het leidend principe bij de mijnbouwactiviteiten is dat er geen schade optreedt aan de natuur. Dit betekent kort gezegd dat een
gebruiksruimte wordt bepaald waarbinnen mijnbouwactiviteiten veilig kunnen
plaatsvinden. Zolang de bodemdaling van de gaswinning binnen de gebruiksruimte
blijft, worden er geen effecten op de natuur verwacht. Hierbij hoort een omvangrijk
meet- en monitoringsprogramma. Een onafhankelijke auditcommissie beoordeelt
jaarlijks de uitkomsten, interpretatie en mogelijke consequenties hiervan. Voorts is in de
Mijnbouwwet opgenomen dat het oprichten van een platform binnen de
Noordzeekustzone niet is toegestaan.

Nee

053

13

4. Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 Overige relaties met de Waddenzee
Verder wijzen wij er op dat het ecologisch functioneren van Noordzee resp. Waddenzee
onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Deze verbondenheid lezen we graag terug in
het Programma Noordzee. Zo zullen de ruimtelijke mogelijkheden voor windenergie op
de Noordzee moeten passen binnen de Agenda voor het Waddengebied 2050 ten
aanzien van het beschermen en ontwikkelen van de natuurwaarden en ruimtelijke
kwaliteit van de Waddenzee; deze Agenda, vertaald in onze Omgevingsvisie, vormt voor
ons het kader van waaruit wij werken. In de Agenda staat bijv. over de aanleg (en het
onderhoud) van kabels en leidingen: ‘Aanleg (en onderhoud) van kabels en leidingen
vindt plaats met zo min mogelijk effect op de natuurwaarden en in de bodem
aanwezige archeologische waarden. Uitgangspunt blijft het clusteren van kabels, buizen
en leidingen en zuinig gebruik van de ruimte in de Waddenzee. De aanleg van kabels en
buisleidingen door de Waddenzee van de Noordzee naar het vaste land en naar de
Waddeneilanden dient in beginsel aan te sluiten bij bestaande corridors (westzijde nabij
Den Helder en oostzijde nabij de Eemshaven).’

Er wordt een zeer zorgvuldige afweging rond de maatschappelijk gevoelige ruimtelijke
inpassing van kabels en leidingen door het waardevolle Werelderfgoed Waddenzee
gemaakt. De inspanning is om bij de aanlandingen door de Waddenzee zoveel mogelijk
aan te sluiten bij de uitgangspunten voor kabels en leidingen in de gebiedsagenda. Om
de uiteindelijke afweging voor aanlandingen te kunnen maken en volgens wettelijke
toetsingskaders invulling te geven aan genoemde inspanning worden verschillende
(milieu)onderzoeken uitgevoerd, o.a. naar het doorkruisen van het Waddengebied met
zo min mogelijk ecologische impact. Daarnaast is er intensief contact met belangrijke
stakeholders / gremia uit de Waddengovernance die de Agenda voor het Waddengebied
2050 mede hebben ondertekend. Advies vanuit deze partijen wordt meegewogen in de
integrale besluitvorming.

Nee

053

14

4. Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 Voor het Noorden geldt dat aanlandingen
altijd door de Waddenzee lopen. Bij de keuzes voor kabels door de Waddenzee (incl.
Waddeneilanden) zou naar onze mening afgeweken moeten kunnen worden van de
uitgangspunten voor aanlandingen zoals die opgenomen zijn in par. 5.2 en 5.3 van het
ontwerp programma Noordzee, als daarmee beter aangesloten kan worden bij de
Agenda voor het Waddengebied 2050.

Zie beantwoording deelzienswijze 053-13.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 332

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

053

15

4. Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 U geeft zelf aan dat het ecosysteem van
de Noordzee nog steeds onder druk staat, de goede milieutoestand nog niet is behaald
en tal van kennisvragen over het functioneren van het ecosysteem en het cumulatieve
effect van gebruik en klimaatverandering nog niet zijn beantwoord. Wij vragen in dit
verband extra aandacht voor de cumulatieve effecten van de activiteiten en de externe
werking daarvan op het Unesco Werelderfgoed Waddenzee, zoals ook de provincie
Groningen die heeft opgenomen in haar zienswijze.

Cumulatieve effecten van de intensivering van het gebruik van de Noordzee heeft de
afgelopen jaren aandacht gehad en blijft dat behouden. Zo wordt de grootschalige
uitrol van windparken op zee in het Kader Ecologie en Cumulatie (KEC) vertaald naar
inschattingen van populatiereducties. Beoordeling van de effecten op de biogeografische populaties, zowel losstaand als in cumulatie, geeft een indicatie van de ecologische
gebruiksruimte. Deze kennis is toegepast bij de Routekaart windenergie op zee 2030 en
bij het aanwijzen van aanvullende windenergiegebieden in dit Programma Noordzee
(zie hoofdstuk 9). In de periode 2022-2027 vragen deze aspecten onverminderd veel
aandacht. Onderzoek naar cumulatieve effecten vindt onder andere plaats binnen het
programma MONS (Monitoring en Onderzoek Natuurversterking en
Soortenbescherming). Aandacht voor cumulatieve effecten is tevens aandachtpunt in
het kader van de Agenda voor het Waddengebied. Onder begeleiding van het NWO
wordt in trilateraal verband met behulp van de Waddenacademie als kennisregisseur
onderzoek gedaan naar cumulatieve effecten van activiteiten op de Waddenzee.

Nee

053

16

4. Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 In het Programma Noordzee missen we
Zie beantwoording deelzienswijze 012-2.
in H. 6 een uitspraak over het zoveel mogelijk voorkomen van calamiteiten op de
vaarroutes boven de Waddeneilanden. In de Agenda voor het Waddengebied 2050 staat
hierover: ‘De toenemende bedrijvigheid op de Noordzee en de recente incidenten met
impact op de Waddenzee vragen om een continue onderhoud en verbetering van
preventieve maatregelen en organisatie van incidentenbestrijding.’ Inmiddels is
afgesproken dat zowel de Nederlandse als de Duitse kustwacht schepen waarschuwen
bij gevaarlijke weersomstandigheden en schepen adviseren om de Zuidelijke route te
vermijden. Vanuit de regio is de minister herhaaldelijk gevraagd meer maatregelen te
treffen, onder andere n.a.v. de onderzoeken naar de MSC Zoe ramp. Het Programma
Noordzee zou ons inziens de plek zijn om te benoemen hoe het Rijk de veiligheid op de
vaarroutes boven de Waddeneilanden verder wil verbeteren.

Nee

054

1

Kijkend naar internationale definities van de Duurzame Blauwe Economie (DBE),
bijvoorbeeld die van de Europese Commissie, dan past de Nederlandse overheid een
nauwe interpretatie van het concept toe. In het DBE hoofdstuk van het ontwerp
programma wordt de nadruk gelegd op energieproductie en voedselproductie (echter
exclusief de visserij). Energieproductie en voedselproductie hebben een directie invloed
op ruimtegebruik waardoor interactie ontstaat met andere sectoren. De onderwerpen
DBE en ruimtelijke ordening zijn in het ontwerp programma in verschillende hoofdstukken geplaatst terwijl deze twee onderwerpen zeer nauw verbonden zijn aan elkaar. De
directie interactie tussen sectoren op zee in ruimte en tijd vereist een paradigma omslag
van mono-sectoraal naar inter-sectoraal beleid.

Binnen de Duurzame Blauwe Economie is de meerjarige Verkenning gestart. Doel
hiervan is om inzichtelijk te maken welke stappen nodig zijn om te komen tot een
Duurzame Blauwe Economie en welke partijen hiervoor aan de lat staan. Uit dit traject
komen aanbevelingen voor maatregelen die nodig zijn om de Duurzame Blauwe
Economie te stimuleren en te realiseren. Hier zal ook nadrukkelijk aandacht zijn voor
inter-sectoraal beleid en onderzoek. De Community of Practice Noordzee - het vliegwiel
van de DBE - wordt gebruikt om de stakeholders zoveel mogelijk te betrekken.

Nee

054

2

Ondanks dat de ruimte op zee groot is, en het totaal oppervlak van Nederland voor 60%
uit de Noordzee bestaat, is die ruimte wel beperkt. Met name omdat veel gebruik zich
het liefst in de nabije kustzone vestigt. Het alloceren van die ruimte is dus van
doorslaggevend belang als er DBE groei gerealiseerd moet gaan worden (waar dan en
hoe dan) waarbij ook een hele grote natuurbeschermingsopgave gerealiseerd moet
worden.

De Duurzame Blauwe Economie bestaat uit het verduurzamen van de bestaande
blauwe economie en het faciliteren van opkomende nieuwe duurzame blauwe
activiteiten. De overheid heeft als ambitie om meervoudig gebruik binnen windparken
te stimuleren, hiervoor is als voorbeeld het gebiedspaspoort Borssele voor opgesteld.
Aanvullend vinden op verschillende locaties proeven plaats in pilots. Deze pilots liggen
op de vlakken van hernieuwbare energie, voedselteelt en natuurontwikkeling. Tot slot
verwijzen we ook naar functiecombinaties als principe uit de NOVI.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 333

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

054

3

Enkele belangrijke kritische doch essentiële vraagstukken ontbreken in het DBE
hoofdstuk van het ontwerp programma. Voorbeelden van dergelijke vraagstukken zijn:
• In hoeverre is er voldoende fysieke ruimte beschikbaar voor nieuwe ontwikkelingen?

Binnen de Duurzame Blauwe Economie is de Meerjarige Verkenning gestart. Doel
hiervan is om inzichtelijk te maken welke stappen nodig zijn om te komen tot een
Duurzame Blauwe Economie en welke partijen hiervoor aan de lat staan. Het vraagstuk
van (voldoende) fysieke ruimte voor nieuwe ontwikkelingen zal hier onderdeel van
uitmaken. Zie actie 56 PNZ.

Nee

054

4

• In hoeverre is er voldoende energie in de wind om uitbreiding van windenergie te
realiseren?

Het Nederlandse deel van de Noordzee kent een gunstig windklimaat om met
windparken op zee energie te produceren. Hoewel een windpark een deel van de
bewegingsenergie van de wind vangt en omzet in elektriciteit, is dit een heel klein deel
van de beschikbare bewegingsenergie. Het weer vindt plaats in de onderste laag van de
atmosfeer, de zogenaamde troposfeer, die in ons deel van de wereld 10 tot 15 kilometer
hoog is. Er is dus altijd genoeg bewegingsenergie uit hogere luchtlagen beschikbaar om
de door een windpark gevangen bewegingsenergie aan te vullen.

Nee

054

5

• Hoe beïnvloeden de nieuwe ontwikkelingen op de Noordzee de draagkracht van het
ecosysteem?

Momenteel loopt er al onderzoek naar de effecten van nieuwe ontwikkelingen in de
Duurzame Blauwe Economie, zoals voedselteelt. De conclusies hiervan zullen deel gaan
uitmaken van de Verkenning. Daarnaast wordt vanuit het MONS programma de
aankomende jaren onderzoek gedaan naar de draagkracht van het ecosysteem.

Nee

054

6

• Hoe wordt er omgegaan met het grote aantal nieuwe vergunningsaanvragen? Komt er
een one-stop shop voor dit soort vergunningen?

Rijksbreed is intensief contact tussen de verschillende bevoegde gezagen met
betrekking tot vergunningverlening. De Omgevingswet welke naar verwachting in juli
2022 van kracht wordt, heeft als doel 1 wet, 1 loket, 1 procedure. Bij 1 digitaal loket kan
een omgevingsvergunning worden aangevraagd en deze komt zo bij de verschillende
bevoegde gezagen terecht.

Nee

054

7

Aldus zien wij Het DBE hoofdstuk als een eerste stap van een veel langer proces. Hoe
dat proces vormgegeven wordt blijft onduidelijk. Wat ontbreekt is concretisering op de
strategische vervolgstappen voor de DBE. Zonder formulering van strategische doelen,
beleidsmaatregelen, implementatie en evaluatie/monitoring van beleidsmaatregelen
blijft de DBE enkel op papier bestaan.

Binnen de Duurzame Blauwe Economie is de Meerjarige Verkenning gestart. Doel
hiervan is om inzichtelijk te maken welke stappen nodig zijn om te komen tot een
Duurzame Blauwe Economie en welke partijen hiervoor aan de lat staan. Zie actie 56 in
het PNZ.

Nee

055

1

NB: Zie zienswijze 069 van de Gemeente Venlo (inhoudelijk identiek)

Zie voor een beantwoording op uw zienswijze de reactie op deelzienswijzen 069-1 tot
069-17.

Nee

056

1

Graag maken wij van de gelegenheid gebruik om een reactie in te dienen op het ‘Ontwer
p Stroomgebiedbeheerplannen Rijn, Maas, Schelde en Eems 2022-2027 (hierna SGBP)’.
Onze zienswijze heeft betrekking op één van de brondocumenten die ten grondslag ligt
aan de SGBP, in het bijzonder de KRW factsheet OW 34 Lauwersmeer (p. 88 t/m 98). De
reden hiervoor is dat wij, als waterschap een aanvulling willen doen op de integrale
aanpak voor het behalen van de KRW-doelstellingen en andere opgaven van het
Lauwersmeergebied (waaronder Natura2000 gebied) en de verschillende belangen die
in dat gebied een rol spelen. Het doel van de zienswijze is een aantal uitgangspunten
hiervoor door het Rijk te laten bekrachtigen in het SGBP als voorbeeld voor andere
gebieden binnen het stroomgebied.

Het waterschap heeft met deze zienswijze kenbaar gemaakt hoe zij de resultaten van
het (lopende) gebiedsproces ziet in het kader van de integrale aanpak van het
Lauwersmeer. Het waterschap wil een aanvulling doen in de factsheet van het
Lauwersmeer, namelijk de toevoeging van een nadere uitleg van het gebiedsproces en
welke uitgangspunten het waterschap daarbij hanteert. De aanvulling is niet van invloed
op hoe en wat er gerapporteerd wordt aan de Europese Commissie. Wel verduidelijkt de
aanvulling hoe het gebiedsproces vervolgd wordt. In paragraaf 7.4.2 is bij de beschrijving van de regionale publieksparticipatie daarom het gebiedsproces rondom het
Lauwersmeer als voorbeeld van publieksparticipatie opgenomen.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 334

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

056

2

Naar aanleiding van de besluitvorming over het ontwerp KRW programma bij het
waterschap Noorderzijlvest en de provincie Groningen zijn er vanuit landbouw en
natuurorganisaties zorgen geuit over de integrale aanpak van de KRW in het
Lauwersmeer en specifiek het gehanteerde doel voor het zoutgehalte (chloride) van het
meer. Waterschap en provincie hebben vervolgens samen besloten een onderzoek naar
het effect van de KRW-doelstelling voor het zoutgehalte
op de Natura2000 in te stellen en een gebiedsproces KRW Lauwersmeer te starten. In
maart 2021 is het gebiedsproces gestart. De eerste stap van het gebiedsproces is het
formuleren van een gezamenlijk perspectief op het Lauwersmeer vanuit natuur en
landbouw. Met deze strategische reactie wil het waterschap Noorderzijlvest kenbaar
maken hoe we de resultaten van dit gebiedsproces zien in het kader van de integrale
aanpak in het Lauwersmeer. Voor de korte termijn van de planperiode 3e tranche KRW
2022-2027 en de lange termijn (na 2027) hecht het waterschap veel waarde aan dit
gebiedsproces, omdat hiermee de KRW-doelstellingen behaald kunnen worden en in
stand kunnen worden gehouden waaraan een goede afweging van alle belangen ten
grondslag ligt.

Zie beantwoording deelzienswijze 056-1.

Nee

056

3

Basis voor onderzoek watersysteem en ontwikkeling brede kustzone
Voor de lange termijn beschouwt het waterschap de resultaten van het Gebiedsproces
KRW Lauwersmeer als belangrijke input voor de onderzoeken en gesprekken om het
watersysteem en de brede kustzone te ontwikkelen, waarbij we vanuit onze doelstellingen van goed waterbeheer rekening houden met klimaatverandering, zeespiegelstijging en de beschikbaarheid van zoetwater.
Klimaatontwikkelingen laten zien dat ook in onze regio de zomers meer en langere
perioden van droogte kennen en dat daarbij tevens de wateraanvoer vanuit het
IJsselmeer onder druk komt te staan. Door de toename van deze droogte, maar ook de
toenemende watervraag is het op termijn noodzakelijk dat we onze meren en dus ook
het Lauwersmeer kunnen gebruiken als zoetwaterreservoir. Dit moet voor de langere
termijn goed afgewogen worden met de KRW maatregelen “Creëren van een visverbinding tussen Wad en Lauwermeer” en de verdergaande natuurambities voor het meer.
Zodat we voor de KRW en andere natuurambities geen maatregelen nemen die een
negatief effect kunnen hebben op de maatregelen die op de langere termijn nodig zijn
vanwege onder andere klimaatverandering.

Zie beantwoording deelzienswijze 056-1.

Nee

056

4

Basis voor KRW maatregel Lauwersmeer
Voor de korte termijn ziet het waterschap de uitkomsten van het Gebiedsproces KRW
Lauwersmeer als basis om de maatregel “Creëren van een visverbinding tussen Wad en
Lauwersmeer” uit te werken en uit te kunnen voeren met voldoende draagvlak vanuit
de partijen in het gebied. Met het onderzoek naar het effect van de KRW op de
Natura2000 in het Lauwersmeergebied is aangetoond dat bij een chloridedoelstelling
van 750-3000 mg/l als bij een chloridedoelstelling van 750-1200 mg/l er voldoende
mogelijkheden zijn om de visintrek te verbeteren, hetgeen een positieve invloed zal
hebben op het ecosysteem als geheel, de juridisch vanuit de Natura2000 beschermde
natuurwaarden en de waterkwaliteit. Hier zal het waterschap zich voor inzetten, waarbij
we voor ons als waterbeheerder de waterveiligheid van het gebied leidend zal zijn en
een goede belangenafweging met alle aanwezige belangen in het gebied noodzakelijk
is.

Zie beantwoording deelzienswijze 056-1.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 335

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

056

5

Inzet intensief monitoringssysteem zoutgehalte voor meer inzicht en begrip
Ter ondersteuning van en in combinatie met het gebiedsproces zal een intensiever
monitorings systeem voor zoutgehalte in het Lauwersmeer worden ingezet. Om de
huidige chlorideontwikkeling van het meer in ruimte en tijd beter in beeld te brengen en
inzichtelijk te maken voor de partijen in het Lauwersmeergebied. Zodat daarmee de
effecten van maatregelen in het Lauwersmeer op het chloridegehalte in het meer beter
bepaald kunnen worden. Met een meer gedetailleerde monitoring kan tijdiger, met
meer begrip en dus meer gericht gestuurd worden op zoutbelasting
en indringing van zout in het Lauwersmeer.

Zie beantwoording op deelzienswijze 056-1.

Nee

056

6

Samenwerking overheden en voortzetting gebiedsproces
Kortom, de samenwerking tussen overheden en de partijen in het Lauwersmeergebied
is cruciaal voor een integrale aanpak van het Lauwersmeer om de KRW-doelstellingen
te kunnen behalen en in stand te houden. We zullen daarom met alle regionale partijen
een gezamenlijke ambitie voor het (toekomstige) beheer van het Lauwersmeer moeten
bepalen, voor zowel natuur, landbouw, visserij, wonen en recreatie. Graag zetten wij de
samenwerking met de provincie Groningen en de deelnemers aan het ‘Gebiedsproces
KRW Lauwersmeer’ voort en bereiden deze als nodig uit met andere belanghebbende
overheden en partijen in het gebied.

Zie beantwoording deelzienswijze 056-1.

Nee

Hartelijk dank voor uw interesse in en reactie op het Ontwerp PNZ. In de beantwoording
van uw deelzienswijzen wordt ingegaan op de genoemde punten. Deze inbreng is
daarom ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Wij zijn daarom voornemens de definitieve versie van de factsheet (OW 34,
Lauwersmeer) aan te vullen met een omschrijving van de integrale aanpak zoals
verwoord in deze reactie. Waarmee we streven naar de best practice voor invulling van
een goede integrale regionale aanpak.
057

1

Gasunie verwelkomt het initiatief van de ministeries voor een gecoördineerde en tijdige
ordening van de Noordzee en de mogelijkheid tot het indienen van een zienswijze
hierop. Zoals blijkt uit de recent gepubliceerde Integrale Infrastructuurverkenning
2030-2050 (II3050) zal de Noordzee een essentiële rol spelen in de toekomstige,
duurzame energievoorziening van Nederland. Zowel nationale hernieuwbare energieproductie, de opslag van CO2 als de import van nieuwe soorten energiedragers per
schip zullen afhankelijk zijn van de Noordzee. Dit document bevat onze zienswijze op
het Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027, als onderdeel van het Ontwerp
Nationaal Water Programma 2022-2027. In deze zienswijze adviseren wij het volgende:
1. Streef hogere ambities na voor toekomstige capaciteiten Wind op Zee
2. Wijs gebieden 5 en 5 middenberm aan als windenergiegebied om voor 2030 te
worden ontwikkeld in combinatie met aanlanding van 6 GW elektriciteit in Eemshaven
voor de realisatie van de Nederlandse waterstofambities
3. Ontwikkel een langetermijnperspectief voor tracés en kustdoorkruisingen
4. Onderken de mogelijkheden voor efficiënt ruimtegebruik van waterstofproductie op
zee
5. Onderzoek de mogelijkheden van hergebruik van bestaande offshore infrastructuur
voor transport van waterstof en CO2
6. Start met de ontwikkeling van een internationaal gekoppeld energiehub
7. Accepteer dat flexibiliteit in de rol en positie van staatsdeelnemingen en netbeheerders gewenst is voor opzetten van waterstofnetten op zee en land
8. Houd rekening met de mogelijke interactie met CO2-transport en opslag (CCS)

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 336

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

057

2

1. Streef hogere ambities na voor toekomstige capaciteiten Wind op Zee
Wind op zee kan gerust een van de succesverhalen worden genoemd van de in
ontwikkeling zijnde Nederlandse energietransitie. De gehanteerde tendersystematiek,
in combinatie met het aanwijzen van een netbeheerder voor het elektriciteitsnet op zee,
hebben geleid tot de subsidievrije ontwikkeling van windparken op zee. Een doorontwikkeling van dit beleid kan ervoor zorgen dat de sterk benodigde uitbouw van wind op
zee in de toekomst kan worden doorgezet. Aanlanding kan hierbij zowel in de vorm van
elektronen als moleculen.

In het PNZ reserveert het kabinet ruimte voor windenergie op zee door het aanwijzen
van windenergiegebieden. Doelstellingen voor de te realiseren productiecapaciteit van
windenergie op zee stelt het kabinet vast buiten het Programma Noordzee, bijvoorbeeld in het Klimaatakkoord en/of een regeerakkoord.

Nee

057

3

De Klimaatneutrale Energiescenario’s 2050 van Berenschot en Kalavasta1 zijn gebruikt
als basis voor het Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027. Wij verwelkomen het
gebruik van deze scenario’s als basis voor het Ontwerp Programma Noordzee
2022-2027. Deze scenario’s liggen ook ten grondslag aan de Integrale
Infrastructuurverkenning 2030-2050 (II3050), waardoor eenduidige en vergelijkbare
uitgangspunten worden gehanteerd. Het Ontwerp Programma Noordzee volgt het
Nederlandse langetermijndoel waarbij de energievoorziening in 2050 geheel CO2-vrij is
en concludeert vervolgens dat hiervoor 38 GW tot 72 GW windenergie op zee nodig is
(pag. 94).Wij wijzen erop dat het met 72 GW windenergie op zee niet mogelijk is de
brandstoffen voor lucht- en scheepvaart in Nederland CO2-vrij te produceren.
Berenschot en Kalavasta (pag. 43, §4.3.3.) geven aan dat 72 GW windenergie op zee
gebaseerd is op de ondergrens van theoretische potentiële vermogens op de
Nederlandse Noordzee op basis van Ruimtelijke Verkenning Energie en Klimaat2. Met
deze hoeveelheid wind op zee is het nog steeds noodzakelijk om deze brandstoffen te
importeren. Om dus ook in Nederland voldoende brandstoffen voor de lucht- en
scheepvaart klimaatneutraal te produceren, is meer dan 72 GW windenergie op zee
nodig.3

Doelstellingen voor de te realiseren productiecapaciteit van windenergie op zee stelt
het kabinet vast buiten het Programma Noordzee, bijvoorbeeld in het Klimaatakkoord
en/of een regeerakkoord. Daarbij maakt het kabinet ook een afweging in hoeverre het
(on)afhankelijk wil zijn van energie-import vanuit het buitenland.

Nee

057

4

Daar komt bij dat voor de berekening van de capaciteit per zoekgebied wordt uitgegaan
van 10 MW/km2. Dit is een relatief hoge dichtheid ten opzichte van bijvoorbeeld
Denemarken waar met veel lagere dichtheden wordt gerekend (initieel met 3,5 MW/
km2 en bewegend richting 5 MW/km2). Zoals ook aangegeven in het Ontwerp
Programma Noordzee heeft dit een kosten opdrijvend effect (pag. 100). Om de
ontwikkeling van nieuwe wind op zee attractief te houden voor marktpartijen, kan een
verlaging van deze dichtheid noodzakelijk zijn. Ook hierom is het verstandig om meer
zoekgebieden als windenergiegebied aan te wijzen.

Het klopt dat in sommige landen lagere dichtheden worden gehanteerd, maar er zijn
ook voorbeelden van hogere dichtheden. 10 MW/km2 is een dichtheid die Nederland al
hanteert bij de kavels onder de bestaande Routekaart windenergie op zee 2030,
waarvoor veel belangstelling bestaat vanuit windparkontwikkelaars. Daarnaast helpt de
ontwikkeling naar steeds grotere windturbines, deze kunnen relatief dichter opeen
gezet worden bij aanvaardbare zogverliezen.

Nee

057

5

Op basis hiervan en gezien de uitkomsten van de stuurgroep Extra Opgave zijn wij van
mening dat het belangrijk is om nú al meer windenergiegebieden aan te wijzen dan 27
GW. De stuurgroep Extra Opgave adviseert namelijk om 10 GW Wind op Zee voor 2030
te realiseren evenals de door de Tweede Kamer aangenomen motie van het lid Boucke
c.s.4. De hoeveelheid wind op zee in 2030 zal daarmee meer dan 20 GW moeten zijn.
Dit is reeds meer dan de helft van het vermogen dat nu in het Programma wordt
onderzocht. Aanwijzing van zoveel mogelijk windenergiegebieden is dus noodzakelijk
om een succesvolle energietransitie in Nederland te garanderen.

De genoemde ruimte voor 27 GW komt bovenop de ruimte voor de bestaande
routekaart windenergie op zee, die leidt tot een capaciteit van ca. 11 GW in 2030.
Samen dus 38 GW. In hoeverre er nog meer ruimte nodig is voor windenergie op zee is
op dit moment niet met zekerheid te zeggen. Mocht in de toekomst blijken dat dit het
geval is dan kan het kabinet in een toekomstig Programma Noordzee hiervoor
windenergiegebieden aanwijzen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 337

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

057

6

2. Wijs zoekgebieden 5 en 5 middenberm aan als windenergiegebied om voor 2030 te
worden ontwikkeld in combinatie met aanlanding van 6 GW elektriciteit in Eemshaven
voor de realisatie van de Nederlandse waterstofambities
In het Klimaatakkoord is een waterstofprogramma aangekondigd met de ambitie om 3
tot 4 GW elektrolyse te installeren, waarvan de ontwikkeling in de pas moet lopen met
de groei in duurzame elektriciteit. Met de hierboven genoemde verhoogde ambities
voor wind op zee (+10 GW voor 2030), zal deze hoeveelheid waarschijnlijk eerder dan
later worden bereikt.
Voor de ontwikkeling van dergelijke hoeveelheden elektrolyse is Noord-Nederland om
meerdere redenen een ideale locatie:
• Beschikbaarheid van benodigde infrastructuur en kennis
In Noord-Nederland is uitgebreide gasinfrastructuur, bestaande uit hoogwaardige
parallelle gasleidingen verbonden met geheel Noordwest Europa, beschikbaar. Een
aantal leidingen komt vrij door de teruggang in productie van het Groningen-gasveld.
Daarnaast zijn er bestaande zoutcavernes aanwezig en is er ruimte gereserveerd voor
nieuwe zoutcavernes. Deze zoutcavernes zijn noodzakelijk voor de opslag van waterstof
en vervullen daarmee een ‘energiesysteemfunctie’. Tenslotte is er ruime kennis over
handel, transport en innovatie op gas- en waterstofgebied voortkomend uit de regio
haar leidende positie in aardgas.
• Groot offshore windpotentieel
Ten noorden van Noord-Nederland is er op de Noordzee veel ruimte beschikbaar voor
de ontwikkeling van nieuwe windparken. In zoekgebieden 4 t/m 7 is tezamen ruimte
voor meer dan 30 GW aan offshore wind.
• Lokaal draagvlak
Noord-Nederland is als Hydrogen Valley een toonaangevende Europese regio die een
volledig groene waterstofketen ontwikkelt; van productie tot gebruik. NoordNederlandse bedrijven en overheden hebben middels een investeringsplan voor
waterstof hieraan verdere invulling gegeven5. De investeringen tellen op tot ruim 9
miljard euro (voor 2030) en zijn goed voor een structurele werkgelegenheid van meer
dan 25.000 FTE’s op korte termijn (voor 2030) en 100.000 FTE’s op lange termijn
(2050). De voordelen reiken niet alleen tot Noord-Nederland, maar komen ten bate van
heel Noordwest-Europa. Het plan mikt op een waterstofproductie van ca. 100 PJ per
jaar in 2030. Het grootste gedeelte (zo’n 75%) zal worden geproduceerd als groene
waterstof, dus door een koppeling met duurzaam opgewekte elektriciteit. Om deze
hoeveelheden groene waterstof te kunnen realiseren en tevens de regionale industrie
van voldoende groene stroom te voorzien, is aanlanding van minimaal 6 GW wind op
zee in Eemshaven noodzakelijk.

Gebied 5 (oost) is inmiddels in het PNZ aangewezen als windenergiegebied. Tezamen
met gebieden 1, 2, IJmuiden Ver en zuidelijk deel van Hollandse Kust (west) zal daar tot
met 2030 maximaal 10,7 GW gerealiseerd worden. In paragraaf 9.3.2 wordt onder 3
specifiek ingegaan op de sprong naar het noorden en dat gebied 5 (oost) een eerste stap
kan zijn, mits het ecologisch inpasbaar is. Zoekgebied 5 middenberm is zoekgebied voor
de periode na 2030 en is dus niet aangewezen voor de periode tot 2030.
Waterstofinitiatieven om de ambitie van 3-4 GW elektrolyservermogen te halen zijn
over heel Nederland verspreid, in het beleid wordt niet gestuurd op voorkeur voor de
ontwikkeling van één regio boven een andere. Voor waterstof wordt vooral bezien hoe
het kan helpen de energietransitie mogelijk te maken. Het gehele Nederlandse
energiesysteem wordt daarin bekeken.

Nee

057

6 vervolg

De ontwikkeling van grootschalige elektrolysecapaciteit in Noord-Nederland is een
katalysator voor de verdere uitrol van de waterstofinfrastructuur in Nederland. Deze
waterstofinfrastructuur is een noodzakelijke voorwaarde om de industrieclusters op
efficiënte wijze van emissievrije waterstof te kunnen voorzien. De aanlanding van 6 GW
wind op zee uit de zoekgebieden 5 en 5 middenberm is daarom essentieel voor het
behalen van de Nederlandse waterstofambities en daarmee de verduurzaming van ons
energiesysteem. Omdat voor deze verduurzaming een veelvoud aan wind op zee
benodigd is, zal de aanlanding met toekomstige uitbreidingen in het achterhoofd
moeten worden gerealiseerd. Wij gaan onder advies 3 hier verder op in.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 338

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

057

7

Overigens, wanneer de nationale backbone eenmaal ontwikkeld is, verbindt deze de
belangrijkste industrieclusters met elkaar. Door de capaciteit van de backbone is het
mogelijk grote hoeveelheden waterstof te vervoeren tussen deze clusters. Het is
daarom niet persé noodzakelijk om vraag en aanbod van waterstof in hetzelfde cluster
te hebben. Het uitgangspunt dat “productie dichtbij de vraag moet zijn” geldt daarom in
veel mindere mate voor waterstof dan voor elektriciteit.

Het is inderdaad mogelijk waterstof door de hele backbone te transporteren. Het
transport over grote afstanden kost echter veel transportvolume, vandaar het
uitgangspunt.

Nee

057

8

3. Ontwikkel een langetermijnperspectief voor tracés en kustdoorkruisingen
Naast het aanwijzen van zoekgebieden dient een proces opgestart te worden om
vroegtijdig toekomstige offshore kabel- en leidingentracés aan te wijzen alsmede
processen op te starten voor een lange termijn planmatige aanpak met betrekking tot
de kustdoorkruisingen.
Deze planmatige aanpak met een langetermijnperspectief is noodzakelijk om lock-ins
op cruciale aanlandingsplaatsen, met name door ruimtegebruik van en interferentie als
gevolg van wisselspanning elektriciteitskabels, te voorkomen. Een lange termijn
infrastructuurplanning — tezamen met technische innovaties, aanwijzing en gezamenlijk beheer van infrastructuurcorridors, en het aanpassen van veiligheidszonering
principes — moet derhalve worden ontwikkeld als opvolging van het Ontwerp
Programma Noordzee. Hierbij moeten ook samenwerking en synergiën met buurlanden
worden onderzocht om bijvoorbeeld de in het buitenland opgewekte wind op zee naar
Nederland te kunnen transporteren of ruimte in buitenlandse wateren te kunnen
gebruiken voor tracés richting Nederland.
Wij zien dat met name voor aanlanding van wind op zee in Noord-Nederland de
behoefte aan een dergelijk langetermijnperspectief noodzakelijk en urgent is. Om zowel
onze klimaat- als ecologische doelen te halen, dient men naar een toekomstbestendige
oplossing te zoeken.

Het ministerie van EZK is parallel aan de ontwikkeling van het PNZ de Verkenning
Aanlanding Windenergie op Zee (VAWOZ) gestart. In de (voor)verkenningen vanuit
VAWOZ 2031-2040 – die nu in voorbereiding zijn, onder andere middels een pilot in
Noord-Holland, en begin 2022 verder uitgerold worden - wordt vroegtijdig verkend wat
kansrijke aanlandopties zijn voor windparken die tussen 2031 en 2040 gebouwd
worden. De behoefte in Noord-Nederland aan een langetermijnperspectief en synergie
met onder andere buurland Duitsland wordt herkend. Momenteel vinden al gesprekken
met Duitsland plaats om dit nader te onderzoeken. Mogelijk worden deze geïntensiveerd. Verder wordt in Noord-Nederland ingezet – naast de aanlanding van windenergie
uit ten noorden van de Waddeneilanden en windgebied 5 oost – op het verkennen van
de ruimtelijke mogelijkheden voor een leiding waarmee eventueel op zee geproduceerde waterstof na 2030 aangeland kan worden. Daarbij wordt aan de voorkant ook
verkend of er voor de verdere toekomst na 2031 nog ruimte is voor een eventuele extra
kabelverbinding.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 339

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

057

9

4. Onderken de mogelijkheden voor efficiënt ruimtegebruik van waterstofproductie op
zee
De hierboven aangehaalde studie van Berenschot en Kalavasta presenteert vier
scenario’s die de hoekpunten van het Nederlandse energiesysteem in 2050 beschrijven.
In alle scenario’s is een grote hoeveelheid waterstof nodig (Tabel 1) [zie zienswijze 059,
p 5] variërend van 253 PJ tot 1.648 PJ. Ter vergelijking, de huidige waterstofvraag in
Nederland is zo’n 175 PJ Deze vraag zal worden ingevuld door een combinatie van
blauwe, groene en geïmporteerde waterstof. Vanuit het perspectief van kostenefficiënte
systeemintegratie zal binnenlands geproduceerde waterstof zeer waarschijnlijk een
belangrijke rol vervullen, zelfs wanneer er goedkoop waterstof kan worden geïmporteerd8. Voor de productie van groene waterstof bestaan een aantal technische
concepten9. Zo zal onshore elektrolyse, gekoppeld via elektriciteitskabels aan offshore
windparken, voor 2030 een belangrijke rol spelen. Later zal naar verwachting ook
offshore waterstofproductie technisch mogelijk en economisch aantrekkelijk en
ecologisch en maatschappelijk wenselijk zijn. Waterstof kan offshore zowel centraal op
een platform of eiland worden geproduceerd als decentraal in de windturbine zelf. Uit
het Ontwerp Programma Noordzee en de aanverwante VAWOZ-studies blijkt dat er
concurrerende belangen zijn ten aanzien van ruimtegebruik op de Noordzee. Een
optimale invulling van de beschikbare ruimte moet daarom worden nagestreefd.
Offshore waterstofproductie kan, afhankelijk van de vorm van waterstofproductie10, de
energieopbrengst per vierkante kilometer vergroten. Mogelijk leidt dit eveneens tot
lagere kosten11. Het afvoeren van offshore geproduceerde waterstof kan middels
buisleidingen – waarvan de capaciteit per tracé vele malen (5-10x) groter is dan bij
elektriciteitskabels – eenvoudiger en goedkoper. Mogelijk zijn bestaande buisleidingen
aanwezig en geschikt om deze waterstof af te voeren (zie ook advies 5). Het is daarom
belangrijk om tot 2030 een gebied te reserveren waar significante offshore waterstofproductie mogelijk is. Daarnaast dient er zo spoedig mogelijk ruimte voor een pilot voor
offshore waterstofproductie worden aangewezen. Op deze wijze kan ervaring worden
opgedaan en verdere ontwikkeling plaatsvinden. Kort na 2030 zou dan grootschalige
offshore waterstofproductie mogelijk zijn.

Het ministerie van EZK verkent momenteel de mogelijkheden voor een pilot met
offshore elektrolyse. Vanuit de Verkenning Aanlanding Wind op Zee 2030 is gekeken
naar de mogelijkheden van elektrolyse op land, enerzijds op basis van de waterstofvraag en anderzijds op basis van de fysieke ruimte die benodigd is voor een
elektrolyse-installatie.

Nee

057

10

5. Onderzoek de mogelijkheden van hergebruik van bestaande offshore infrastructuur
voor transport van duurzame waterstof en CO2. Net als op land beschikt Nederland over
een uitgebreid netwerk van leidingen op zee. De verwachting is dat met de teruggang
van de Nederlandse olie- en gasproductie deze leidingen na verloop van tijd beschikbaar komen. Deze infrastructuur kan wellicht worden hergebruikt voor het transport
van duurzame waterstof of CO2. Dit hangt echter af van een aantal zaken zoals de
ontwerpuitgangspunten alsmede de huidige staat van deze infrastructuur. Hoewel het
ontwikkelen van nieuwe gasinfrastructuur relatief – ten opzichte van elektriciteitskabels
– weinig kosten met zich mee brengt, kan het vanuit ruimtelijke oogpunt gunstig zijn
om de mogelijkheid tot hergebruik te onderzoeken. Doordat deze infrastructuur reeds
aanwezig is, kan er mogelijk ook tijdwinst worden gehaald in de realisatie in vergelijking
met nieuw aan te leggen infrastructuur.

Uw zienswijze wordt onderschreven. Hergebruik van gas-infrastructuur voor CO2opslag en transport van waterstof kan de ruimtelijke impact van nieuwe ontwikkelingen
inderdaad beperken. Mogelijkheden voor hergebruik van leidingen zullen in 2022
onderzocht worden.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 340

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

057

11

6. Start met de ontwikkeling van een internationaal gekoppeld energiehub
Met de uitbouw van wind verder op zee en koppeling met aangrenzende landen vormen
energiehubs een kostenefficiënt alternatief voor platforms en elektrolyse op de kust.
Een energiehub, bijvoorbeeld een kunstmatig eiland, draagt bij aan internationale
koppeling van energiemarkten en verhoogt de leveringszekerheid, zowel op korte
termijn als lange termijn (bijv. seizoensopslag door waterstof). Aansluitend op advies 4
zal een energiehub ook minder ruimtebeslag hebben en zorgen voor minder overlast
voor de omgeving. Daarnaast kapitaliseert en versterkt een energiehub Nederland z’n
leidende internationale positie op het gebied van offshoretechniek, waterbouw,
systeemintegratie en waterstof industrie. Het Ontwerp Programma Noordzee
identificeert op juiste wijze de noodzaak voor het vroegtijdig starten met de implementatie van de benodigde wet- en regelgeving. Gasunie vindt de voorgestelde acties
daarom tijdig en op z’n plaats. Tevens merken we op dat bij de ontwikkeling van een
energiehub ook ruimtelijke aspecten een rol spelen. Hoewel een energiehub niet gereed
zal zijn voor het einde van de zichtperiode (2027) van het Programma, zal de voorbereiding ervan overlappen met de zichtperiode. Er dient dus nu al rekening te worden
gehouden met de ontwikkeling van een energiehub. De voorgestelde zaken die op korte
termijn moeten worden onderzocht of geregeld (cf. paragraaf 5.3.4), waaronder het
reserveren van ruimte voor waterstofproductie- en opslag op kunstmatige energieeiland op zee en kabel- en leidingcorridors van de kust naar de toekomstige windparken, ondersteunen wij dan ook volledig. Graag zouden wij zien dat dit ook in een
concrete actie wordt omgezet, bijvoorbeeld door dit op te nemen in het nog te
ontwikkelen infrastructuurontwikkelplan voor de Noordzee.

Gebied 5 (oost) is aangewezen als windenergiegebied, zoals in hoofdstuk 9 is aangegeven. Gebied 5 middenberm staat op de kaart als zoekgebied voor na 2030, deze
afweging vindt plaats bij een partiële herziening van dit Programma Noordzee. Met het
oog op een verdere ontwikkeling van windenergie op zee na 2030 onderzoekt het
ministerie van EZK onder andere de daarvoor benodigde energie-infrastructuur op zee.
Een of meer energie-hubs kunnen daarvan onderdeel uitmaken, ook andere locaties
dan 5 middenberm kunnen daarvoor in beeld komen. Het PNZ is niet aangepast naar
aanleiding van uw zienswijze.

Nee

057

12

Daarbij dient rekening te worden gehouden dat zoekgebied 6 zich uitstekend leent voor
het ontwikkelen van een energiehub. Met 10 GW windcapaciteit is dit gebied voldoende
groot en ligt het in de nabijheid van zoekgebied 7 met een grootte van 8 GW. Een
koppeling van beide gebieden via een energiehub kan belangrijke synergiën en daarmee
kostenbesparingen opleveren. Tevens ligt zoekgebied 6 tegen de grens met de Duitse
EEZ waardoor een eventuele toekomstige koppeling met de windparken aldaar – zoals
AquaVentus – relatief eenvoudig te realiseren is. Tot slot ligt zoekgebied 6 in de buurt
van bestaande gasinfrastructuur welke mogelijk hergebruikt kan worden voor het
transport van zuivere waterstof geproduceerd op de energiehub. Ook dit zal de kosten
van de energietransitie drukken.

De door u geschetste potentiële voordelen en mogelijkheden zijn bekend en zullen
worden betrokken bij de vormgeving van een infrastructuurontwikkelplan voor de
Nederlandse Noordzee. In het Programma Noordzee wordt het mogelijke belang van
een energie-hub in zee voor de energie-infrastructuur onderkend. Het Rijk zal een
verkenning starten om nut en noodzaak van een energie-hub aan te tonen. En zal,
indien nut en noodzaak is aangetoond, in deze planperiode starten met voorbereidingen (onderzoeken en verkenningen) leidend tot een besluit over een dergelijke hub.
Daarbij worden belanghebbenden en buurlanden vroegtijdig betrokken. In het
Programma Noordzee wordt niet vooruitgelopen op de inhoud van het onderzoek naar
nut en noodzaak (zoals mogelijke locaties) en de mogelijk daaruit volgende voorbereiding van een projectbesluit. Zie ook beantwoording deelzienswijze 083-3.

Nee

057

13

7. Accepteer dat flexibiliteit in de rol en positie van staatsdeelnemingen en netbeheerders gewenst is voor opzetten van waterstofnetten op zee en land
Gasunie is verheugd dat de staatsecretaris van Economische Zaken en Klimaat ons heeft
gevraagd een nationaal waterstoftransportnet te ontwikkelen door onze bestaande
gasleidingen vrij te spelen en geschikt te maken voor hergebruik. Naar onze mening is
deze stap noodzakelijk om de energietransitie kostenefficiënt en tijdig te realiseren.

U wordt inderdaad goed betrokken bij onder andere VAWOZ, zodat de kennis en
expertise gebruikt wordt. Tegelijkertijd wordt momenteel met u verkend hoe hun rol als
netbeheerder waterstofleidingen ingekleurd gaat worden. Daar worden parallel
gesprekken over gevoerd.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 341

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

057

14

In het Ontwerp Programma Noordzee wordt aangegeven dat het ministerie van EZK in
de komende jaren de rollen en positie van staatsdeelnemingen en netbeheerders in
relatie tot het opzetten van waterstofnetten op zee en op land gaat onderzoeken. Als
Gasunie ondersteunen wij deze activiteit van harte en werken graag mee aan een
dergelijk onderzoek. Als netwerkbedrijf en eigenaar van onshore en offshore buisleidingen hebben wij belangrijke kennis en ervaring in huis om bij te dragen aan dit onderzoek. Wij geloven dat een eventuele rol van staatsdeelnemingen moet bijdragen aan de
energietransitie en publieke belangen. Wij zien ook dat die rol kan en moet veranderen
naarmate de energietransitie vordert en dat in de ontwikkelfase flexibiliteit in rollen
gewenst is.

Zie beantwoording deelzienswijze 057-13.

Nee

057

15

8. Houd rekening met de mogelijke interactie met CO2-transport en opslag (CCS)
Naast wind op zee zal CCS een onontkoombaar onderdeel zijn van het Nederlandse
energiesysteem om de CO2-reductiedoelstellingen op tijd te kunnen halen. In het
Klimaatakkoord is vastgesteld dat CCS een belangrijk element is in de mix van
technische maatregelen om de klimaatdoelstelling voor 2030 kosteneffectief te halen.
Het belang van CCS als middel om, met participatie van staatsdeelnemingen, CO2reductiedoelstellingen te halen is nogmaals erkend in een brief over de rol van
staatsdeelnemingen in CCS van de Staatssecretaris van Economische Zaken aan de
Tweede Kamer (d.d. 5 juli 2021). Afvang en transport kunnen bovendien dienen als
opmaat naar hergebruik van koolstof (CCU) en de mogelijkheid om negatieve emissies
te realiseren.
Uit de scenario’s van Berenschot en Kalavasta blijkt dat op termijn tussen de 4,6
megaton en 26,8 megaton per jaar aan CO2-opslag in Nederland nodig is. De mogelijkheid tot CO2-opslag is afhankelijk van de beschikbaarheid en toegankelijkheid van lege
olie- en gasvelden of aquifers. Zelfs in een scenario met een hoge jaarlijkse opslagbehoefte is er voor decennia opslagcapaciteit beschikbaar in het Nederlandse deel van de
Noordzee. De opslagcapaciteit in lege gasvelden is al ongeveer 1600 megaton.
Het is wel noodzakelijk dat deze opslagcapaciteit ook toegankelijk blijft. Hoewel
bestaande olie- en gasleidingen mogelijk kunnen worden ingezet voor CO2-transport
en bestaande platforms voor injectie, is het niet uit te sluiten dat nieuwe leidingen
moeten worden aangelegd. Gasunie ondersteunt dan ook het initiatief om uitstel van
de opruimplicht volgens de Mijnbouwwet te verwezenlijken. Hierbij dient wel rekening
te worden gehouden met de mogelijke overbruggingstijd tussen het uitbedrijfstellen
van de installatie voor olie- of gaswinning en het weer inbedrijfstellen voor CO2-opslag.

CO₂-opslag wordt inderdaad door het Rijk gezien als belangrijke techniek om de
CO₂-reductiedoelen in 2030 te halen. De tekst in het PNZ is geactualiseerd op basis van
de ontwikkelingen in 2021. Daar waar mogelijk wordt hergebruik van infrastructuur en
assets zo veel mogelijk gestimuleerd om de kosten van de transitie zo laag mogelijk te
houden.

Ja

057

16

Tevens dient eventueel concurrerend medegebruik duidelijk te zijn alvorens een
definitieve aanwijzing van functies wordt gedaan. Immers, tijdens de planperiode wordt
onderzocht welke bestaande olie- en gasinfrastructuur en velden geschikt zijn voor
hergebruik voor CCS (en waterstof). Hoewel een van de onderzoeksvragen binnen dit
onderzoek is welke invloed CO2-opslag kan hebben op andere functies/activiteiten,
willen wij benadrukken dat een definitieve ruimtelijke toewijzing geen olie- en
gasinfrastructuur voor toekomstig hergebruik moet uitsluiten.

Door vroegtijdig in gesprek te gaan over meervoudig ruimtegebruik zal er een passende
oplossing gevonden moeten worden voor co-existentie. Dat geldt ook voor praktische
zaken als medegebruik. In de tekst in Bijlage 4 van het PNZ is dit verduidelijkt.

Ja

058

1

In paragraaf 2.1 van het ontwerp-NWP, subparagraaf “Voorbereiden op keuzes: het
NWP als agenda”, staat dat er grote keuzes op ons afkomen, maar dat deze keuzes nog
niet gemaakt kunnen worden, omdat er meer kennis nodig is. In de tekst staat een
voorbeeld genoemd, namelijk dat de klimaatscenario’s nog vertaald moeten worden
door het KNMI. Naast dit ene voorbeeld verzoeken wij u om toe te lichten welke keuzes
nog niet gemaakt kunnen worden en welke ontbrekende kennis daarvoor nodig is.

Uw zienswijze heeft geleid tot het toevoegen van een aantal voorbeelden in paragraaf
2.1. De volgende voorbeelden zijn toegevoegd: keuzes binnen de strategie klimaatbestendige zoetwatervoorziening hoofdwatersysteem (zie hoofdstuk 5), de inrichting van
de Nieuwe Waterweg wanneer de Maeslantkering vervangen moet worden of de
vervanging van de spuicomplexen bij de Afsluitdijk.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 342

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

058

2

In de feitelijke vragenronde over het NWP is gevraagd naar de rol van nature-based
solutions in het NWP. De minister antwoordde dat nature-based solutions uitvoerig zijn
onderzocht en dat de resultaten veelal positief waren. Bovendien spreekt zij de
verwachting uit “dat nature-based solutions steeds meer een rol zullen gaan spelen bij
het aanpakken van maatschappelijke opgaven in het waterdomein.” Kunnen de door de
minister genoemde resultaten naar het uitvoerige nature-based solutions onderzoek
gedeeld worden?

Een verwijzing naar de resultaten van het uitvoerige nature-based solutions onderzoek
is in het NWP opgenomen.

Ja

058

3

En waar vinden we de stukken terug dat er ook keuzes gemaakt zijn op basis van de
positieve bevindingen?

Een verwijzing naar de resultaten van het uitvoerige nature-based solutions onderzoek
is in het NWP opgenomen.

Ja

058

4

Een voor de hand liggende keuze die in dat geval al gemaakt kan worden in het NWP, is
het verkiezen van nature-based solutions als voorkeursoplossing voor opgaven in het
waterdomein. Wij verzoeken u deze keuze te maken.

Door uitvoering van PAGW-projecten en de KRW-maatregelen wordt de natuur
hersteld. Hierdoor ontstaan nature-based solutions en dus is die keuze eigenlijk al
gemaakt. Door het herstellen van de natuurlijke processen zal de natuur zich zelf weer
gaan ontwikkelen richting de gewenste situatie. Dit zal ook bijdragen aan het doelbereik
van beschermde natuur. Informatie over de PAGW-projecten is te vinden op:
https://iplo.nl/thema/water/oppervlaktewater/ecologie-maatregelen-effecten/
programmatische-aanpak-grote-wateren/

Nee

058

5

In het op de droogte toegespitste verantwoordingsonderzoek van de Algemene
Rekenkamer wordt geconcludeerd dat meer nationale regie gewenst is op het gebied
van verdrogingsbestrijding en transitie van waterbeheer richting vasthouden. In een
reactie daarop concluderen de waterschappen dat natuurlijke klimaatbuffers daarbij
kunnen helpen en vragen zij het Rijk ondersteuning voor het realiseren daarvan. Wij
lezen niet terug op wat voor manier gehoor wordt gegeven aan de oproep van de
waterschappen. De Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers, die hiermee ervaring heeft sinds
2008, heeft samen met waterschappen en RWS inmiddels meer dan 70 klimaatbufferprojecten voltooid of in uitvoering. De Coalitie ondersteunt de oproep van de
waterschappen en is bereid haar kennis, ervaring en rol als terreinbeheerder en
maatschappelijke organisaties te delen binnen de gevraagde ondersteuningsstructuur.

Natuurlijke klimaatbuffers kunnen helpen om de opgaven voor onder andere zoetwater,
wateroverlast, waterkwaliteit en stikstof op te lossen. Dit is in het NWP opgenomen.

Ja

058

6

In de subparagraaf “Een schone en gezonde delta met hoogwaardige natuur” van
paragraaf 2.1, staat dat het Rijk meer wil sturen op natuurlijke processen en minder op
specifieke soorten en habitats. Het is goed om meer aandacht te besteden aan
natuurlijke processen, maar dat kan niet ten koste gaan van de aandacht voor soorten
en habitats. Het is evident dat een leefbare planeet, en daarmee een leefbaar
Nederland, afhankelijk is van een gezonde diversiteit van soorten en habitats. Het is een
vaststaand feit dat heel veel vogelsoorten, habitattypes en dier- en plantensoorten in
Nederland zich in een ongunstige staat van instandhouding bevinden, zoals blijkt uit de
rapportages die zijn opgesteld op grond van de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn. In
paragraaf 9.1 van het ontwerp-NWP staat overigens dat het kabinet streeft naar 100%
doelbereik. In het ontwerp-NWP staat echter niet uitgelegd hoe Natura 2000- en
KRW-doelstellingen volledig gerealiseerd kunnen worden wanneer er minder sturing is
op soorten en habitats. Is minder sturing op soorten en habitats wel in overeenstemming met de vereisten de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn, gezien het feit dat heel
veel vogelsoorten, habitattypes en dier- en plantensoorten in Nederland zich in een
ongunstige staat van instandhouding bevinden? Wij verzoeken u toe te lichten hoe u
van plan bent N2000- en KRW-doelstellingen te gaan halen met minder sturing op
soorten en habitats.

Het Rijk heeft in haar “Rijksnatuurvisie 2014, natuurlijk verder” toegelicht dat ze meer
wil sturen op natuurlijke processen en minder op specifieke soorten en habitats. Niet
om daarmee de doelen voor die soorten en habitats los te laten maar juist om
omstandigheden te creëren waarbinnen de doelen voor die soorten en habitats volledig
bereikt kunnen worden. Uiteraard binnen de vereisten van de Vogel- en Habitatrichtlijn.
De grote systeemingrepen die we met de Programmatische Aanpak Grote Wateren
beogen zijn een noodzakelijke aanvulling op de maatregelen die in
Stroomgebiedbeheerplannen en Natura2000-beheerplannen worden genomen, om
een volledig doelbereik van de Vogel- en Habitatrichtlijn en Kaderrichtlijn Water
mogelijk te maken.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 343

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

058

7

Het ontwerp-NWP onderschrijft in paragraaf 6.1 onder “Inrichting van watersystemen”
het belang van natuurinclusieve oplossingen en erkent dat conventionele/technische
oplossingen de natuurambities van het Rijk, en daarmee de Nederlandse natuur, in de
wielen rijden. De inrichting van het huidige watersysteem zorgt, in combinatie met
extremer wordend weer, nu al te vaak voor droogtestress in het ene jaar en wateroverlast in het andere. De urgentie om de inrichting van het watersysteem met natuurlijke
oplossingen voor te bereiden op de gevolgen van klimaatverandering, werd deze zomer
op ernstige wijze onderschreven door de overstromingen in Limburg. Een logisch gevolg
is dat het Nationaal Water Programma grootschalig inzet op natuurlijke klimaatbuffers
en het werken met nature-based solutions als voorkeursoplossing voor opgaven in het
waterdomein. Wij zien dit niet terug en wij verzoeken u daarom dit expliciet te maken in
het Nationaal Water Programma.

Zie beantwoording deelzienswijze 058-2. Het werken met nature-based-solutions waar
dat mogelijk is heeft de voorkeur voor opgaven in het waterdomein. Voorbeelden als de
Zandmotor, Ruimte voor de Rivier en de Markerwadden laten zien dat nature-basedsolutions ook al in de praktijk zijn gebracht. Ook in het
Hoogwaterbeschermingsprogramma wordt gestreefd naar natuurlijkere
waterveiligheidsoplossingen.

Nee

058

8

In paragraaf 9.1, subparagraaf “Ambities natuur en biodiversiteit”, staat dat de ambitie
100% doelbereik voor de doelen van de Vogel- en Habitatrichtlijn gepaard zal gaan met
aanpassingen in water- en bodemsystemen en het beheer daarvan. In tijden van
droogte kunnen grondwateronttrekkingen door landbouwbedrijven negatieve effecten
hebben op de instandhouding van N2000-gebieden. Hoe wordt binnen het NWP
omgegaan met een dergelijke externe werking die de ambities voor natuur en
biodiversiteit van de minister en Natura 2000-instandhoudingsdoelstellingen in gevaar
kan brengen? Wij verzoeken u om dit toe te lichten.

De tijdelijke interbestuurlijke Studiegroep Grondwater verkent op dit moment wat de
impact is van grondwateronttrekkingen in normale en droge omstandigheden op onder
meer de N2000-instandhoudingsdoelen. En brengt in beeld welke besluiten door welke
overheid nodig zijn voor duurzaam grondwaterbeheer voor onder andere de natuur- en
biodiversiteitsambities. De Studiegroep adviseert hierover in 2022 aan de Stuurgroep
Water. Het grondwaterbeheer is de verantwoordelijkheid van provincies en
waterschappen.

Nee

058

9

Onze ecosystemen in de delta’s en bijbehorende natuurdoelen vereisen een voldoende
open connectie tussen zoetwater/rivier en zoutwater/zee voor de getijden, de
stromingsdynamiek en de migratie van soorten. Zonder deze elementen kan er geen
gunstige staat van instandhouding bereikt worden. Schommelingen in de zoetwatertoevoer zorgen daarbovenop voor extra verstoring van de ecosystemen in de delta’s.
Wij verzoeken u toe te lichten hoe hier in het NWP rekening mee wordt gehouden en in
welke mate er ook in de toekomst een regelmatige zoetwatertoevoer richting delta’s
gewaarborgd wordt.

Bij de klimaatbestendige zoetwatervoorziening wordt ook naar de wateraanvoer bij
zoet/zoutovergangen gekeken. In hoofdstuk 5 onder het kopje ‘Klimaatbestendige
zoetwatervoorziening hoofdwatersysteem’ is het NWP aangevuld met: ‘Onderzocht
wordt onder andere of de Amsterdam-Rijnkanaalroute technisch haalbaar is, of de
waterkwaliteit geen probleem is, wat de effecten op de zoet/zoutovergangen zijn en
wat de neveneffecten zijn voor de scheepvaart. ‘ Ook in het Kennisprogramma
Zeespiegelstijging heeft het onderwerp de aandacht.

Ja

058

10

Wij constateren dat een (ex ante) analyse in hoeverre de opgenomen maatregelen tot
doelbereik leiden nog ontbreekt. De analyse wordt nu uitgevoerd en wordt pas
afgerond na de inspraakperiode. Op basis van die uitkomsten verwachten we nog een
zienswijzeronde – of een andere vorm van participatie – om dat te staven. Als er grote
tekortkomingen blijken, moet er een hersteloperatie door overheden komen om
aanvullende maatregelen te programmeren. Wij horen graag hoe dit proces eruit zal
zien.

Er is een ex-ante analyse waterkwaliteit uitgevoerd naar het doelbereik van de totale set
aan maatregelen die in de ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen zijn opgenomen. Dit
gaat om maatregelen voor zowel het hoofdwatersysteem en de regionale watersystemen. De resultaten zijn in november j.l. aan de Tweede Kamer gestuurd (Kamerstuk
27625-555). Er is geen aanleiding om hiervoor nog een extra zienswijzeronde te doen.
In 2023 of 2024 zal een tussenevaluatie uitgevoerd worden waarbij stakeholders
betrokken worden.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 344

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

058

11

Hoewel het Nationaal Water Programma grotendeels op de toestand in de grote
wateren ingaat, zijn die er relatief beter aan toe dan de regionale watersystemen – dat
concludeert ook het Planbureau voor de Leefomgeving in zijn Nationale Analyse
waterkwaliteit (2020). Binnen die deelcategorie regionale wateren besteedt het
ontwerp-NWP vooral aandacht aan de officiële KRW-waterlichamen, vanaf een
minimum grootte. De problemen met waterkwaliteit en -kwantiteit ontstaan grotendeels in het achterland van die wateren, in het grondwater en de kleine wateren, zoals
greppels, zijbeken, bovenlopen en sloten. Die herbergen met elkaar een kolossale
hoeveelheid nauwelijks beschermde natuur. Wij pleiten er daarom voor om het streven
naar Basiskwaliteit Natuur expliciet te maken in het Nationaal Water Programma. Dit
sluit aan bij de aangenomen motie van de heren De Groot en Boswijk en de kanttekening daarbij van de demissionaire minister van LNV tijdens het Tweeminutendebat
Natuur van 21 april 2021, waarin zij stelt dat Basiskwaliteit Natuur juist ook buiten
natuurgebieden nagestreefd dient te worden. Een uitgebreide toelichting over de
definitie en het bereiken van Basiskwaliteit Natuur vindt u in het bijgevoegde rapport
van Naturalis. Wij zijn bereid hierover mee te denken. Deze kleine wateren moeten
namelijk de basis vormen voor een transitie in het waterbeheer, gericht op beter
vasthouden en schoonhouden. De Nitraatrapportage 2020 van het RIVM constateert
juist in die sloten de laatste jaren een enorme toename van nutriëntenconcentraties
(verdubbeling stikstof tussen 2016 en 2020). Wij verzoeken daarom de minister om in
het NWP de grote wateren in systeemverband te zien en daarmee dieper in te gaan op
de kleine wateren.

Zie ook beantwoording deelzienswijze 026-14. Het NWP is een nationaal programma
op hoofdlijnen en biedt algemene kaders. De grotere wateren (KRW-waterlichamen)
komen aan de orde in het Stroomgebiedbeheerplan en de water- en omgevingsplannen/visies van waterbeheerders en provincies. Nederland kent ook veel kleinere
wateren (niet KRW-waterlichamen). Ook hier is een goede waterkwaliteit van belang.
Deze behoren echter tot de bevoegdheid van regionale overheden (provincies en
waterschappen) en komen dan ook aan bod in de plannen van die overheden.

Nee

058

12

Uit het ontwerp-NWP spreekt de urgentie om het aanvliegen van opgaven in het
waterdomein op grote schaal anders aan te pakken. In combinatie met de gestelde
ambities voor natuur en biodiversiteit, ligt het denken vanuit natuurinclusieve
oplossingen voor de hand. Ik verzoek u om op grond van het bovenstaande expliciet te
maken in het ontwerp-NWP dat nature-based solutions het vertrekpunt worden voor
de opgaven in het waterdomein. De Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers biedt aan graag
kennis te leveren en hierover mee te denken.

Natuurinclusieve oplossingen worden meer en meer toegepast in de opgaven van het
waterdomein. Echter, niet voor alle opgaven in het waterdomein zijn natuurinclusieve
oplossingen mogelijk. De Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers kan haar kennis inbrengen
bij de allereerste verkenningen van projecten in het waterdomein en is uiteraard
welkom om mee te denken in de planvoorbereidingen van projecten in het
waterdomein.

Nee

059

1

Deze zienswijze heeft betrekking op de teksten en tabel over het vaargeulonderhoud en
de garantiediepte van de vaargeul Kornwerderzand -Harlingen (de Boontjes), zoals
opgenomen op pagina 275van het NWP.
lnhoud Zienswijze
Met deze zienswijze maken wij u erop attent dat met de huidige teksten de garantiediepte voor de Boontjes niet is gewaarborgd. Met de toevoeging van de tekst op pagina
275 “Voor de vaargeul Kornwerderzand - Harlingen (de Boontjes) zijn bestuurlijke
afspraken gemaakt tussen Rijk en regio. Op basis van de uitkomsten van aanvullend
economisch, ecologisch en morfologisch onderzoek naar (het gebruik van) de Boontjes
wordt besloten hoe het definitieve beheer van de Boontjes er vanaf 2023 uit komt te
zien” wordt de afspraak gemaakt in het BOW (Bestuurlijk overleg Wadden)van 3
december 2020 volledig ontkracht. ln dit overleg is afgesproken dat de voetnoot (p 275)
waarin onduidelijkheid werd geschapen over besluitvorming betreffende de vaardiepte
van de Boontjes in de toekomst zou worden geschrapt. Dit was voor de gemeente
Harlingen absoluut voorwaardelijk om de intentieverklaring “Agenda voor het
Waddengebied” te tekenen. De voetnoot is inderdaad geschrapt, maar vervangen door
bovenstaand citaat.

De betreffende tekst in het NWP is in lijn gebracht met de letterlijke tekst van de Agenda
voor het Waddengebied 2050. Voor de vaarweg Boontjes betekent dit dat de huidige
dimensies ten aanzien van diepte -3.80 m. NAP en breedte 100 m. in principe worden
gegarandeerd gedurende de looptijd van het NWP (2022 tot en met 2027). Alleen de
eerder met de regio afgesproken evaluatie van de onderhoudspilot van vaarweg
Boontjes kan verandering brengen in de onderhoudssituatie. De met de regio
afgesproken kostenverdeling van de onderhoudspilot wordt gehandhaafd en de
evaluatie wordt in 2022 gewoon uitgevoerd overeenkomstig antwoord 6 van de
voormalige minister op Kamervragen van 20 juli 2020: “Er zal in 2022 aanvullend
economisch, morfologisch en ecologisch onderzoek worden uitgevoerd, waarmee de
kosten, baten en de gevolgen voor de Waddenzee voor zowel de kortere als de langere
termijn inzichtelijk worden gemaakt”. Bij deze evaluatie zullen niet alleen de overheden
worden betrokken maar ook de (belanghebbende) stakeholders, namelijk de havens en
de Coalitie Wadden Natuurlijk. Op basis van de evaluatie wordt bepaald hoe de
onderhoudssituatie van vaarweg Boontjes er vanaf 2023 tot met 2027 precies uit zal
zien.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 345

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

059

2

Motivatie
Voor de toegankelijkheid van Harlingen is de vaarweg ‘de Boontjes’ een belangrijke
ontsluiting voor de beroeps- en recreatievaart. De vaarweg is van cruciaal belang om
het Friese achterland en de haven van Harlingen te verbinden met onder andere de
havens van Amsterdam en Rotterdam’ Port of Zwolle’ Urk en Flevokust. Ook is het van
groot belang dat de vaarweg aansluit op de geplande sluis te Kornwerderzand, die
ontworpen wordt voor voldoende diepgang. De haven van Harlingen genereert een
directe werkgelegenheid van !7!2 en een indirecte werkgelegenheid van 1610 banen. De
haven heeft een toegevoegde waarde van 3l-0 miljoen (direct 200 miljoen en indirect
L00 miljoen, cijfers; havenmonitor 2020).
De gemeente Harlingen zet daarnaast in samenwerking met Port of Harlingen volop in
op het stimuleren van de modal shift om CO2 reductie te bewerkstelligen. De Agenda
voor het Waddengebied zegt hier het volgende over: “Voor de economie en leefbaarheid is de bereikbaarheid van havens en eilanden belangrijk. Daarbij gelden de huidige,
zoals in Natura 2000 beheerplan 2016-2022 en het beheerplan Rijkswateren vastgelegde trajecten met bijbehorende streefdiepten en breedten. Deze zijn tevens de basis
voor het nieuwe NWP 2022-2027”. (Agenda voor het Waddengebied, p 43). Duidelijk
mag zijn dat de bereikbaarheid van en naar Harlingen en het achterland over water voor
de economie en leefbaarheid van zowel Harlingen als omliggende (Wadden)gemeenten
als de provincie Friesland van zeer groot belang is.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

059

3

Afsluitend:

Zie beantwoording deelzienswijze 059-1.

Ja

Thank you for your interest in and response to the Dutch Draft North Sea Programme
2022-2027.

Nee

De gemeente Harlingen gaat ervan uit dat in het nieuwe NWP de gemaakte afspraken
geborgd zullen blijven, en hiermee dus de vaardiepte van de Boontjes. En stelt voor de
hierboven geciteerde passage in deze zienswijze uit het NWP te verwijderen, of zodanig
aan te passen dat gemaakte afspraken duidelijk naar voren komen.
060

1

Thank you very much for giving Germany the opportunity to submit comments on the
Draft National Water Programme 2022-2027.
In its role as German national contact point for Maritime Spatial Planning BSH has
notified relevant public, private and NGO-stakeholders in Germany about the
consultation process and published detailed information on how to access the plan
documents. The stakeholders were given the opportunity for written representations
should they expect any impact on the environment, see other interest affected from
their perspective or would like to add further information which might be relevant for
the Ministrie van Infrastruktur en Waterstaat. The German stakeholders were asked to
send written representations directly to the Ministrie van Infrastruktur en Waterstaat,
Directie Participatie.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 346

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

060

2

Thank you for giving the opportunity to be involved in the consultation process for the
Netherlands’ National Water Programme 2022-2017. In its representation, BSH is
giving a statement on the Draft North Sea Programme 2022-2027 with a focus on
Chapter 9, the Spatial Plan, with its spatial development strategy map 2022 - 2027 and
search areas and spatial explorations in the EEZ, especially regarding the border region
between the Netherlands and Germany.
At first, we would like to make some general remarks on three aspects in the Draft
North Sea Programme 2022-2027 that from our view are conducted and presented in
an exemplary manner:
• The Draft North Sea Programme is very well linked with the MSFD reporting period
2022-2027. Using the MSFD environmental status report as basis for spatial policies
and planning is an exemplary exploitation of synergies.
• We appreciate the international orientation of the programmes’ policy and management approaches.
• The spatial designations in the programme are linked with other marine policies, e.g.
fisheries policy, which demonstrates the integrated nature of the programme.

Your input has been duly noted.

Nee

060

3

Chapter 9.2 Spatial development strategy map 2022 - 2027
Offshore wind enerqy
• The development strategy map gives a good overview of the spatial designations. For
consultation, an English legend would be helpful.

This has been done in the English translation of the North Sea Programme.

Nee

060

4

• Mapping of wind energy areas in operation, in planning and of previously designated
areas: Will previously designated wind energy areas be developed in any case or are
they subject to an assessment as for the search areas?

Chapter 9 of the NSP discusses how to deal with the four previously designated wind
energy areas. Two of them are reconfirmed as wind energy area: IJmuiden Ver (North)
and the southern part of Hollandse Kust (West). The other two areas are definitively
excluded as wind energy areas: Hollandse Kust (south-west and north-west).

Nee

060

5

• Concerning the multifunctional use of wind energy areas: What studies are carried out
forthis multifunctional use in order to create the area passports?

Before an Area Passport guide is drawn up, an area exploration is first prepared,
describing area-specific characteristics. These are then used as a basis for the Area
Passport. See Area Passport guide Borssele – Noordzeeloket.

Nee

060

6

Cables and pipelines
• Spatial specifications on cables only exist in the Coastal area in the form of six
“Voorkeurstracés”. Interconnectors or border corridors to neighbouring countries
should also be taken into account to ensure coherence. As the development of
connecting elements such as interconnectors, energy hubs and wind connectors is an
important subject of the strategical Vision, coherence with regard to cable routes is key.

The Investigation of cable landing points for offshore wind energy 2031-2040
('VAWOZ2040') will also address interconnectivity options, energy islands and wind
connectors. There is already intensive contact with the German competent authority for
routes in the Wadden Region.

Nee

060

7

• The precautious planning principles on safety distances, parallel routing and bundling
are supported.

Duly noted. Cooperation will be continued in bilateral and international (NSSG)
meetings

Nee

060

8

• For the planning principle on decommissioned cables and pipe lines we suggest to give
greater weight to environmental considerations in the cost-benefit calculation.

Thank you for the suggestion. However, there are in the Policy document no preliminary
statements made with regard to the relative weight given to the four criteria.

Nee

060

9

9.3 Search areas and spatial explorations
Search areas for wind energy
Wake effects
• We appreciate the comprehensive analysis on wake effects, according to which
densification leads to a reduction in electricity production because the wind turbines
intercept more wind from each other.

Thank you, your input has been duly noted.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 347

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

060

10

• We recommend that the analyses assessing the impacts of wake effects on capacity
factors and LCOE of wind farms should not only focus on internal wake effects but
should also include effects by other surrounding (transboundary) wind farms. Given the
high capacity density in search areas 5 and 6, a high influence on capacity factors and
LCOE by the adjacent existing and planned wind farms in the German EEZ is assumed.
Vice versa, the effects of search areas 5 and 6 on the potential energy production in the
planning areas in the German EEZ are expected to be significant. In order to ensure
efficiënt planning of the wind farm areas, we recommend initiating a process for
coordinated transboundary wind farm planning between the responsible planning
authorities in the Netherlands and Germany.

The proposal for a dedicated process concerning the transboundary effects and efficient
planning in the area described between the responsible planning authorities is
appreciated. This action could be linked to joint work under the North Seas Energy
Cooperation. The Netherlands government will come back to BSH to discuss this further.

Nee

060

11

Search area 4
• Search area 4 is located close to nature conservation areas in the Dutch (Friese Front)
and German EEZs (Borkum Riffgrund). The respective conservation objectives should be
taken into account and the obligation for mitigation measures for marine mammal
needs to be considered.

Search area 4 is not designated in the North Sea Program but remains search area for
the period after 2030. Before eventual designation in the future, an Appropriate
Assessment will be elaborated focussing on Marine Protected Areas both in the
Netherlands as well as in neighboring countries.

Nee

060

12

• The environmental impact assessment for seabirds, Coastal birds and marine
mammals for this area would be important for the evaluation of potential impacts, but
was not part of the translated SEA summary.

This has been done in the supplementary Strategic Environmental Assesment on the
Additional Draft North Sea Programme, including an Appropriate Assesment and a
translated summary.

Nee

060

13

• On the subject of wind energy and a potential co-use with military actions we would
be glad if you would share results of your analyses and experiences.

A study is under way into the possibilities for shared use of exercise area EHD42. There
are no objections to sharing the results of this study after its completion.

Nee

060

14

Search area 5
• Search area 5 is adjacent to designated areas for wind energy EN 6 and EN 9 in the
German maritime spatial plan 2021.

Your input has been duly noted.

Nee

060

15

• The eastern part of search area 5 might hamper the continuation of our designated
shipping route SN6 towards Esbjerg. We ask for involvement when this area is further
investigated in order to discuss the possible continuation of the route.

This topic has been discussed in several meetings with neighboring countries, including
BSH from Germany.

Nee

060

16

• The western part of search area 5 will be in a new clearway within the shipping route
that is continued by the German shipping route SN 10. While preparing the establishment of a TSS we would like to be involved, either through the shipping group or via
bilateral meetings to ensure coherent shipping routes and a proper and smooth
connection.

This topic has been discussed and will be further discussed in meetings with neighboring countries, including BSH from Germany.

Nee

060

17

Search area 6
• Search area 6 is adjacent to the designated area for wind energy EN14 in the German
MSP 2021.

Your input has been duly noted.

Nee

060

18

• The development of an energy hub, possibly on an artificial island, is of interest for
Germany. The possibility to connect the hub with the German energy Systems should be
discussed from an early development stage.

This is agreed upon. Investigations with regard to energy hubs and possible artifical
islands will be discussed in an early stage with neighboring countries.

Nee

060

19

• For an assessment of this project, especially on benthic habitats, sea birds and marine
mammals, an environmental impact assessment should be conducted. An overview of
potential impacts was not included in the translated SEA summary.

This has been done in the supplementary Strategic Environmental Assesment on the
Additional Draft North Sea Programme, including an Appropriate Assesment and a
translated summary.

Nee

060

20

New shippinq routes ; clearways and corridors
• We appreciate that shipping routes are spatially coherent to the designated shipping
routes in the German MSP 2021.

Cooperation, coordination as well as discussions on best solutions will be continued in
bilateral and international (NSSG) meetings

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 348

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

060

21

• The planned polar route (Northern Sea Route) west of search area 7 for wind energy
would be continued with our shipping route SN18. Please considerthe adjustment in
ourfinal plan, which was jointly agreed upon with Denmark and the Netherlands.

As agreed upon during recent trilateral and NSSG meetings, minor adjustments will be
required and executed on Dutch side for proper alignment.

Nee

060

22

• The clearway Esbjerg-Hull is continued with our route SN1 5.

The international cooparation in the informal NSSG has shown its contribution in this
route. Whilst there is no direct interest for the Netherlands, there is for UK, Germany
and the international shipping sector. Indicating important sea lines of communication,
including to formalise them in the respective countries, has been marked as one of the
NSSG priorities. It is nice to see that international cooperation works out.

Nee

060

23

• For the passage from the Southern North Sea to the Kategat, a clearway that connects
to the German route SN 10 will be established in consultation with Denmark, Germany
and Belgium. A continued close coordination is requested and appreciated in this
process.

Cooperation, coordination as well as discussions on best solutions will be continued in
bilateral and international (NSSG) meetings.

Nee

060

24

Environmental report (German summary)
Zusammenfassunq des SUP-Bericht für das nationale Wasserprogramm 2022-2027
• The German summary of the SEA report is not suitable for assessing and evaluating the
impacts of the Draft North Sea Programma and its spatial plan. At least the chapter on
transboundary impacts should have been part of the translated chapters.

There is an SEA for the Additional Draft North Sea Programme that specifically describes
the impact of the spatial reservation for areas designated for off-shore wind energy. The
SEA and Additional Draft North Sea Programme were published on the 16th of
November 2021 and was also published for transboundary consultation ESPOO (16
November up and to 27 December 2021). The Summary of the Strategic Environmental
Assessment (SEA) and potential transboundary impacts of the Additional Draft North
Sea Programme are translated in German. The published documents can be found at
www.platformparticipatie.nl/programmanoordzee

Nee

060

25

• In addition, we do not understand why the assessment is not carried out against the
natural assets according to the SEA Directive, but only against water objectives.
Although these cover the natural asset water in detail, animals and plants, soil, air,
climate etc. should also be taken into account.

The goal of the SEA for the National Water Programme is to assess if the NWP policies
are feasible: contributing to water objectives and assessing the environmental impact of
these policies. The impact on other natural assests are covered in the SEA although not
very detailed. More detailed assesments are made in the SEA’s and EIA’s that will follow
up on the SEA for the NWP. There is an SEA for the Additional Draft North Sea
Programme that specifically describes the impact of the spatial reservation for areas
designated for off-shore wind energy.
The more detailed assessments of the impact of the spatial reservation for areas
designated for off-shore wind energy can be found at: www.platformparticipatie.nl/
programmanoordzee. The assessment includes the impact on natural assets, such as
marine bird and mammal populations and the impact on fish and benthos.

Nee

060

26

• Although the environmental report should be suitable for transboundary participation,
no expert statement can be drawn up on the basis of the given document, as much of
the relevant Information is missing.

In the SEA for the National Water Programme no relevant transboundary impact could
be identified at this strategic level. More detailed assessments will be made in the
following SEA’s and EIA’s. Especially at the project level we can expect the most relevant
information of the transboundary impact and for the transboundary participation.

Nee

061

1

Het ontwerp NWP 2022-2027 en de maatregelen in de bijbehorende ontwerp SGBP’s
voor de periode 2022- 2027 moeten, in samenhang met o.a. de maatregelen uit het 7e
Actieprogramma Nitraatrichtlijn, ervoor zorgen dat de doelen van de Kaderrichtlijn
Water tijdig worden gehaald. Dit betreft ook grond- en oppervlaktewater wat bestemd
is voor drinkwaterproductie. Daarom is een goede invulling van het NWP en de SGBP’s
van groot belang voor de drinkwatersector en dus ook voor PWN.

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse in en reactie op het Ontwerp-NWP. Uw
reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 349

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

061

2

KRW doelen moeten uiterlijk in 2027 gehaald worden Voor wat betreft het tijdig halen
van de KRW doelen is in de plannen aangegeven dat het voldoende is om alle
maatregelen die nodig zijn uiterlijk in 2027 te nemen. De doelen mogen dan op een
later moment gehaald worden. PWN is van mening dat het zaak is om meer ambitie te
tonen, en dat het uitgangspunt moet zijn om de KRW doelen wel uiterlijk in 2027 te
halen. De oorspronkelijke afspraak was immers dat de doelen in 2015 al zouden zijn
bereikt, en hiervoor is al 2 keer uitstel gevraagd. Voor 2027 en verder moet gewerkt
worden aan verdere verbetering van de waterkwaliteit met als streven om de zuiveringsinspanning die benodigd is voor drinkwaterproductie te verlagen. Dit is immers
ook een KRW doel, maar dan voor de langere termijn.

Zie beantwoording deelzienswijzen 026-2, 026-6 en 026-9.

Nee

061

3

Geef prioriteit aan verbeteren kwaliteit drinkwaterbronnen
Dat een stevige inzet nodig is om de waterkwaliteit van drinkwaterbronnen te
verbeteren is duidelijk. Uit verschillende onderzoeken, waaronder het rapport Staat
drinkwaterbronnen van RIVM (2020), blijkt dat de kwaliteit van drinkwaterbronnen
onder toenemende druk staat en dat deze de afgelopen jaren niet significant is
verbeterd. In het NWP en de SGBP’s moet daarom prioriteit gegeven worden aan de
verbetering van de kwaliteit van drinkwaterbronnen. De maatregelen in de SGBP’s en
andere relevante (water)plannen moeten zodanig aangepast worden zodat deze
voldoende zijn om de KRW doelen uiterlijk in 2027 te halen en vervolgens verdere
kwaliteitsverbetering van drinkwaterbronnen te realiseren.

Zie beantwoording deelzienswijzen 026-9 en 032-3.

Nee

061

4

Neem maatregelen op in SGBP’s en 7 e NAP om KRW doelen in 2027 te kunnen halen
Uit de planMER van het NWP en de ex ante analyse waterkwaliteit blijkt echter dat de
KRW doelen met de huidige maatregelen niet gehaald gaan worden. Over vrijwel de
hele linie is extra inspanning nodig. Specifiek voor de drinkwaterbronnen wordt in de
ex-ante analyse gesteld dat het op basis van de maatregelen in de SGBP’s, het 7 e NAP
en de gebiedsdossiers, vooralsnog niet inzichtelijk is of de doelen voor drinkwaterbronnen gehaald gaan worden. PWN is van mening dat doelbereik voor de drinkwaterbronnen uiterlijk in 2027 met de huidige maatregelen naar verwachting niet haalbaar is,
want:
• voor oppervlaktewaterbronnen kunnen dezelfde conclusies getrokken worden als voor
de oppervlaktewaterkwaliteit van de grote rivieren (KRW doelen worden niet gehaald);
• voor grondwaterbronnen schatten de drinkwaterbedrijven op basis van de ontwikkeling in de waterkwaliteit van de bronnen en de voorgenomen maatregelen in de
gebiedsdossiers in dat de KRW doelen niet gehaald zullen worden.

Maatregelen die door de betrokken partijen nodig en mogelijk zijn geacht om de
KRW-doelen te bereiken zijn vastgelegd in de uitvoeringsprogramma’s bij de gebiedsdossiers en vormen een onderdeel van het maatregelenpakket in het SGBP. Aanvullende
maatregelen ter bescherming van de drinkwaterbronnen zijn benoemd in de
Beleidsnota drinkwater 2021-2026 en in het 7e NAP. Het wegnemen van verontreinigingsbronnen leidt zeker bij grondwaterwinningen echter vaak pas na vele jaren tot het
bereiken van de KRW-doelen voor het water dat door het drinkwaterbedrijf wordt
ingenomen. Ook internationaal worden maatregelen getroffen; zo is er in Rijnverband
(Internationale Commissie ter Bescherming van de Rijn) tijdens de Rijn minister
conferentie in Amsterdam (2020) een 30% reductiedoelstelling van microverontreinigingen afgesproken voor het gehele Rijn district voor 2040.

Nee

061

5

PWN vindt het niet acceptabel dat er een maatregelenpakket in de SGBP’s en het 7e
NAP wordt voorgesteld waarmee de KRW doelen naar verwachting niet gehaald gaan
worden. De inzet moet zijn dat met het maatregelenpakket uiterlijk in 2027 de KRW
doelen overal gehaald moeten kunnen worden. Welk maatregelenpakket hiervoor
nodig is moet op korte termijn inzichtelijk gemaakt worden. Inzet moet zijn om dit
maatregelenpakket alsnog op te nemen in de SGBP’s en het 7 e NAP. Voor drinkwaterbronnen moet hierbij niet (alleen) verwezen worden naar de uitwerking van de acties
van de Beleidsnota Drinkwater.

Zie beantwoording deelzienswijze 026-6.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 350

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

061

6

Rijk moet regie voeren op tijdige doelrealisatie voor drinkwaterbronnen
PWN vindt dat het Rijk regie moet gaan voeren op de voortgang van de uitvoering van
een effectief maatregelenpakket gericht op tijdige doelrealisatie bij drinkwaterbronnen.
Doelverlaging of vertraging mag hierbij niet aan de orde zijn. Hierbij moet het principe
van bronaanpak en ‘de vervuiler betaalt’ veel meer dan nu de basis zijn van de
voorgenomen maatregelen.

Het Rijk maakt conform de Beleidsnota drinkwater 2021-2026 inzichtelijk hoe de
aanpak van diverse verontreinigingen is belegd en wat het effect is van maatregelen
voor de drinkwatervoorziening. In dezelfde nota staat de aanpak van nutriënten,
medicijnresten, gewasbeschermingsmiddelen, zeer zorgwekkende stoffen en opkomende stoffen beschreven. De staat van de drinkwaterbronnen en voortgang van
maatregelen wordt samen met medeoverheden en drinkwaterbedrijven gemonitord, de
uitkomsten hiervan worden bestuurlijk besproken. In bijlage 4, paragraaf 4.2.1 van het
Ontwerp-SGBP staat onder andere beschreven dat de financiering van het Nederlandse
waterbeheer is gebaseerd op het gebruiker/ de vervuiler betaalt-principe.

Nee

061

7

Waterkwantiteit meer aandacht geven
Daarnaast moet waterkwantiteit duidelijker aan de orde komen in de beschrijving van
het doelbereik en de gekozen maatregelen, in relatie tot de waterkwaliteitsvraagstukken. Dit in het licht van de noodzaak van een watertransitie, waarvoor Vewin en de Unie
van Waterschappen eerder dit jaar hebben gepleit.

De droge periodes in 2018, 2019 en 2020 leverden nieuwe kennisvragen op over de
relatie waterkwaliteit-waterkwantiteit. Conform de Beleidsnota drinkwater 2021-2026
wordt meer aandacht aan deze relatie gegeven. Een jaarlijkse voortgangsrapportage die
inzicht biedt in de staat van het drinkwatersysteem en (toekomstige) knelpunten is
onderdeel van de uitvoeringsagenda van de beleidsnota en wordt opgesteld op basis
van bestaande nationale analyses. Om per drinkwaterwinning tot een inzicht van zowel
de waterkwantiteit als -kwaliteit te komen, worden gebiedsdossiers van winningen en
(geaggregeerde) gebruiksgegevens van drinkwaterbedrijven gebruikt. Dit inzicht kan
worden benut om met betrokken partijen noodzakelijke maatregelen af te spreken.

Nee

062

1

Het ontwerp NWP 2022-2027 en de maatregelen in de bijbehorende ontwerp
Stroomgebiedbeheer-plannen (SGBP’s) voor de periode 2022-2027 moeten, in
samenhang met o.a. de maatregelen uit het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn (NAP),
ervoor zorgen dat de doelen van de Kaderrichtlijn Water tijdig worden gehaald. Dit
betreft ook grond- en oppervlaktewater wat bestemd is voor drinkwaterproductie.
Daarom is een goede invulling van het NWP en de SGBP’s van groot belang voor de
drinkwatersector. Vewin wil namens de drinkwatersector onderstaande hoofdpunten
voor de invulling van het NWP en de SGBP’s bij u onder de aandacht brengen.
Aanvullend zullen drinkwaterbedrijven die eigen zienswijzen indienen hier dieper op
ingaan of zaken aan de orde stellen die voor hen specifiek van belang zijn.

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse en reactie op het Ontwerp-NWP. Uw reactie
wordt ter kennisgeving aangenomen.

Nee

062

2

KRW doelen moeten uiterlijk in 2027 gehaald worden
Zie beantwoording deelzienswijze 026-2 en 026-6.
Voor wat betreft het tijdig halen van de KRW doelen is in de plannen aangegeven dat
het voldoende is om alle maatregelen die nodig zijn uiterlijk in 2027 te nemen. De
doelen mogen dan op een later moment worden gehaald. Vewin is van mening dat het
zaak is om meer ambitie te tonen, en dat het uitgangspunt moet zijn om alles op alles te
zetten om de KRW doelen wel uiterlijk in 2027 te halen. Dat is ons inziens de hoofddoelstelling van de KRW. De oorspronkelijke afspraak was immers dat de doelen in 2015
zouden zijn bereikt, en hiervoor is al 2 keer uitstel gevraagd. Voor 2027 en daarna moet
gewerkt worden aan verdere verbetering van de waterkwaliteit met als streven om de
zuiveringsinspanning die benodigd is voor drinkwaterproductie te verlagen. Dit is
immers ook een KRW doel, maar dan voor de langere termijn.

Nee

062

3

Geef prioriteit aan verbeteren kwaliteit bronnen voor drinkwaterproductie
Dat een stevige inzet nodig is om de waterkwaliteit van drinkwaterbronnen te
verbeteren is duidelijk. Uit verschillende onderzoeken, waaronder het rapport ‘Staat
drinkwaterbronnen’ van RIVM (2020), blijkt dat de kwaliteit van de bronnen voor
drinkwaterproductie onder toenemende druk staat en dat deze de afgelopen jaren niet
significant is verbeterd. In het NWP en de SGBP’s moet daarom prioriteit gegeven
worden aan de verbetering van de kwaliteit van deze bronnen, om in elk geval uiterlijk
in 2027 de KRW doelen te halen.

Nee

Zie beantwoording deelzienswijze 032-3.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 351

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

062

4

Uit de planMER van het NWP en de ex ante analyse waterkwaliteit blijkt echter dat de
KRW doelen met de huidige maatregelen naar verwachting niet in zicht zijn. Over vrijwel
de hele linie is hiervoor extra inspanning nodig. Specifiek voor de bronnen voor
drinkwaterproductie wordt in de ex-ante analyse gesteld dat het op basis van de
maatregelen die in de SGBP’s, het 7e NAP en de gebiedsdossiers zijn opgenomen,
vooralsnog niet inzichtelijk is of tijdig doelbereik voor de bronnen voor drinkwaterproductie mogelijk is. Vewin verwacht echter dat doelbereik voor de drinkwaterbronnen
uiterlijk in 2027 met de huidige maatregelen niet haalbaar is, want:
• voor oppervlaktewaterbronnen kunnen vergelijkbare conclusies getrokken worden als
voor de oppervlaktewaterkwaliteit van de grote rivieren (KRW doelen zijn niet in zicht);
• voor grondwaterbronnen schatten de drinkwaterbedrijven op basis van de ontwikkeling in de waterkwaliteit van de bronnen en de voorgenomen maatregelen in de
gebiedsdossiers in dat de KRW doelen niet gehaald zullen worden.

Zie beantwoording deelzienswijze 061-4.

Nee

062

5

Benodigde inzet voor KRW doelbereik
Vewin vindt het niet acceptabel dat er een maatregelenpakket in de SGBP’s en het 7e
NAP wordt voorgesteld waarmee tijdig doelbereik voor de bronnen voor drinkwaterproductie naar verwachting niet mogelijk is. Vewin pleit daarom voor het volgende:
• Maak op korte termijn inzichtelijk welk maatregelenpakket nodig is om uiterlijk in
2027 de KRW doelen voor de bronnen voor drinkwaterproductie te halen (zowel
oppervlaktewater als grondwaterwinningen). Neem dit maatregelenpakket alsnog op in
de SGBP’s en het 7e NAP. Hierbij moet een relatie gelegd worden met de uitvoeringsprogramma’s van de gebiedsdossiers en met de implementatie- en uitvoeringsagenda
van de Beleidsnota Drinkwater, zodat een samenhangend totaalpakket ontstaat.
Overigens is, waar het gaat om de nitraatbelasting in grondwaterbeschermings-gebieden, de vigerende afspraak in de bestuursovereenkomst nitraat dat de doelen uiterlijk
tijdens de looptijd van het 7e NAP – dus uiterlijk in 2025 – moeten zijn behaald;

Zie beantwoording deelzienswijze 026-6.

Nee

062

6

• Het Rijk moet regie gaan voeren op de voortgang van de uitvoering van dit samenhangende maatregelenpakket gericht op tijdige doelrealisatie bij de bronnen voor
drinkwaterproductie. Hierbij moet het principe van bronaanpak en ‘de vervuiler betaalt’
veel meer dan nu de basis zijn van de voorgenomen maatregelen;

Zie beantwoording deelzienswijze 061-6.

Nee

062

7

• Waterkwantiteit moet duidelijker aan de orde komen in de beschrijving van het
doelbereik en de gekozen maatregelen, in relatie tot de waterkwaliteitsvraagstukken.
Dit onder andere in het licht van de noodzaak van een watertransitie, waarvoor Vewin
en de Unie van Waterschappen eerder dit jaar hebben gepleit (Samenwerkingsagenda
Unie Vewin ‘Water verbindt’.pdf [https://www.vewin.nl/SiteCollectionDocuments/
Nieuws-2021/Samenwerkingsagenda%20Unie%20Vewin%20%27Water%20
verbindt%27.pdf]);

Zie beantwoording deelzienswijze 061-7.

Nee

062

8

• Zorg voor reguliere monitoring van de voortgang van de uitvoering van de maatregelen en van de verbetering van de waterkwaliteit van drinkwaterbronnen en neem dit op
in het NWP/ de SGBP’s en het 7e NAP. Breng hierbij de bijsturingsopties in beeld, en zorg
voor gerichte interventie als de noodzaak hiervoor uit de monitoring blijkt;

De monitoring van de voortgang van maatregelen is geborgd in de Implementatie- en
Uitvoeringsagenda drinkwater. Hierin is de actie opgenomen om de monitoring te
verbeteren en hierover jaarlijks te rapporteren.

Nee

062

9

• Blijf werken aan een verdere verbetering van de waterkwaliteit, ook als de KRW doelen
in zicht of behaald zijn. Voor de bronnen voor drinkwaterproductie is het KRW doel voor
de langere termijn immers een zodanige waterkwaliteit dat de zuiveringsinspanning
voor drinkwaterproductie verlaagd kan worden.

De KRW richt zich op het bereiken en behouden van een goede toestand en dus ook op
het voorkómen van achteruitgang. Dit is en blijft hard werken.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 352

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

063

1

Het ontwerp NWP en de maatregelen in de bijbehorende SGBP’s voor de periode
2022-2027 moeten, in samenhang met o.a. de maatregelen uit het 7e Actieprogramma
Nitraatrichtlijn, ervoor zorgen dat de doelen van de Kaderrichtlijn Water in 2027 tijdig
worden gehaald. Dit betreft ook grond- en oppervlaktewater wat bestemd is voor
drinkwaterproductie. Daarom is een goede invulling van het NWP en de SGBP’s voor
ons van groot belang. Vitens maakt daarom graag van de gelegenheid gebruik om
hierop een zienswijze in te dienen, vanuit onze verantwoordelijkheid voor voldoende en
schoon drinkwater in ons verzorgingsgebied. Wij zijn er van op de hoogte dat VEWIN
ook een zienswijze indient, mede namens alle drinkwaterbedrijven, en wij onderschrijven ook hun punten.

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse in en reactie op het Ontwerp-NWP. Uw
reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

063

2

Uit het concept Stroomgebiedbeheerplan spreekt de ambitie om gebiedsgericht te
werken en dat bij maatregelen wordt gezocht naar de aanpak van een combinatie aan
wateropgaven. Dat waarderen wij, want waterkwaliteit en waterbeschikbaarheid, nu en
in de toekomst, hangen nauw samen. Wij willen graag drie onderwerpen, die voor ons
van het grootste belang zijn, bij u onder de aandacht brengen:

Zie de beantwoording van hieropvolgende deelzienswijzen.

Nee

063

3

KRW doelen moeten uiterlijk in 2027 gehaald worden
Voor wat betreft het tijdig halen van de KRW doelen is in de plannen aangegeven dat
het voldoende is om alle maatregelen die nodig zijn uiterlijk in 2027 te nemen. De
doelen mogen dan op een later moment gehaald worden. Vitens is, net als VEWIN en de
andere drinkwaterbedrijven in Nederland, van mening dat het zaak is om meer ambitie
te tonen, en dat het uitgangspunt moet zijn om de KRW doelen wel uiterlijk in 2027 te
halen. De oorspronkelijke afspraak was immers dat de doelen in 2015 al zouden zijn
bereikt en hiervoor is al twee keer uitstel gevraagd. Laat het niet gebeuren dat
Nederland de waterkwaliteitsdoelen voor de derde keer niet bereikt (drie maal is
immers scheepsrecht), ook om te voorkomen dat we in een negatieve spiraal komen
van uitstelgedrag en onvoldoende inspanning voor doelbereik. Voor 2027 en verder
moet actief gewerkt worden aan verdere verbetering van de waterkwaliteit met als
streven om de zuiveringsinspanning die benodigd is voor drinkwaterproductie te
verlagen. Dit is immers ook een KRW doel, voor de langere termijn.

Zie beantwoording deelzienswijze 026-2 en 026-6.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 353

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

063

4

Geef prioriteit aan verbeteren kwaliteit drinkwaterbronnen
Dat een stevige inzet nodig is om de waterkwaliteit van drinkwaterbronnen te
verbeteren is duidelijk. Uit verschillende onderzoeken, waaronder het rapport Staat
drinkwaterbronnen van RIVM (2020), blijkt dat de kwaliteit van drinkwaterbronnen
onder toenemende druk staat en dat deze de afgelopen jaren niet significant is
verbeterd. In het NWP en de SGBP’s moet daarom prioriteit gegeven worden aan de
verbetering van de kwaliteit van drinkwaterbronnen. De maatregelen in de SGBP’s en
andere relevante (water)plannen moeten zodanig aangepast worden zodat deze
voldoende zijn om de KRW doelen uiterlijk in 2027 te halen en vervolgens verdere
kwaliteitsverbetering van drinkwaterbronnen te realiseren. In dit kader pleiten wij voor
het volgende:
- Neem maatregelen op in SGBP’s om de KRW-doelen, met name voor drinkwaterbronnen, in 2027 daadwerkelijk te kunnen halen.
- In ons werkgebied ervaren we nadrukkelijk de nitraatproblematiek. In de Achterhoek
en Twente hebben wij bij de helft van de winningen last van de overschrijding van de
nitraatnorm. Ook voor dit onderwerp geldt dat we hameren op doelbereik (7e NAP).
- Rijk moet regie voeren op tijdige doelrealisatie voor drinkwaterbronnen: het principe
van bronaanpak en ‘de vervuiler betaalt’ veel meer dan nu de basis zijn van de
voorgenomen maatregelen.
- Rijk moet waterkwantiteit meer aandacht geven in de beschrijving van het doelbereik
en de gekozen maatregelen, in relatie tot de waterkwaliteitsvraagstukken.
- Zorg voor jaarlijkse monitoring, gericht op de mogelijkheden om in te grijpen als
maatregelen niet voldoende blijken om de doelen te behalen, en gevolgd door
daadwerkelijke interventie als de noodzaak hiervoor uit de monitoring blijkt.

De verschillende punten in uw zienswijzen worden beantwoord in de beantwoording
van deelzienswijzen 26-6, 32-3, 63-4, 63-6 en 63-7.

Nee

063

5

Werk actief aan ‘geen achteruitgang’
In de beschrijving van de methode voor oppervlaktewater (SGBP paragraaf 2.2.1,
Achteruitgang van de toestand) wordt gesteld dat ‘geen achteruitgang’ al onderdeel of
uitgangspunt is voor het bestaande milieubeleid. Dat betekent, volgens het
Stroomgebiedbeheerplan, dat lozingen mogelijk verplaatst worden naar minder
kwetsbare waterlichamen. Wij zijn van mening dat het zonder meer verplaatsen van een
ongewenste activiteit zoals een lozing geen duurzame oplossing is en in feite strijdig is
met de regel ‘geen achteruitgang’. Kunt u een nauwkeuriger beschrijving geven van hoe
voorkomen gaat worden dat lozingen tot problemen leiden in andere (kwetsbare)
gebieden?

Ongeacht de locatie waar de lozing plaatsvindt toetst de waterbeheerder de aanvraag
voor een lozingsvergunning aan de voorwaarden uit de Algemene
Beoordelingsmethodiek. De waterbezwaarlijkheid van individuele stoffen of mengsels
wordt daarmee vastgesteld. De waterbezwaarlijkheid is bepalend voor de inspanning
die het lozende bedrijf moet doen om emissie van de stof(fen) te beperken. De
waterbeheerder toetst vervolgens voor de (resterende) lozing met het Handboek
immissietoets of deze het bereiken van de waterkwaliteitsdoelstellingen in de weg
staat. Daarbij wordt getoetst of voldaan wordt aan de normen voor de Kaderrichtlijn
Water en of er nadelige effecten zijn voor de functies van het gebied. Als de lozing
volgens het Handboek immissietoets niet aan de KRW-normen voldoet of als er
nadelige effecten voor de functies zijn, moet het bedrijf een extra inspanning doen om
de lozing te beperken.

Ja

063

6

Behalve deze drie hoofdonderwerpen hebben we nog een aantal kleinere aandachtpunten, specifiek voor het stroomgebied, waar wij water winnen:
1. Vergroot draagvlak voor maatregelen
In SGBP paragraaf 4.5 Kennisleemten wordt gesteld dat ruimtelijke variantie en variatie
in de tijd zorgt voor onzekerheden, ondanks vele metingen. Er zijn inderdaad veel
onzekerheden als het gaat om waterkwaliteit, ook in relatie tot klimaatverandering.
Maar de conclusie dat dit feit de keuze van en het draagvlak voor maatregelen
bemoeilijkt delen wij niet. De metingen die er zijn laten zien dat er geen voortgang
wordt geboekt op het gebied van schoner water. Op basis daarvan zouden overheden
veel sterker dan wat zij nu doen kunnen appelleren aan het besef dat we onze omgeving
aan het vervuilen zijn en een omslag nodig is. De driehoek overheid, bedrijf en
consument moet er voor gaan zorgen dat de waterkwaliteit verbetert, ook als er ‘geen
draagvlak’ voor is.

De zin in hoofdstuk 4.5 is aangepast naar: ‘Dit kan invloed hebben op de keuze van en
het draagvlak voor maatregelen’.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 354

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

063

7

2. Stimuleer gebruik van laag-risico bestrijdingsmiddelen
In SGBP paragraaf 5.3 Voortgang uitvoering stroomgebiedbeheerplannen 2015 wordt
twee keer aangegeven dat het totale verbruik van gewasbeschermingsmiddelen niet
afneemt. Er is sprake van vervanging van middelen ‘zonder dat de (mengsel)toxiciteit
afneemt’. Er worden (inter)nationale eisen gesteld aan de toelating van bestrijdingsmiddelen. Op het moment dat een middel voldoet aan het toetsingskader, dan mag dat
middel voor 10 jaar op de Nederlandse markt verkocht worden. Op Europees niveau
worden de criteria voor laag-risicostoffen herzien. Laag-risicostoffen hebben een laag
risico voor mens, dier of milieu. Werkzame stoffen kunnen na een ‘normaal’ aanvraagtraject volgens de nieuwe criteria worden goedgekeurd als laag-risicostof. Voor
aanvragers heeft dit het grote voordeel dat de werkzame stof voor 15 jaar wordt
toegelaten in plaats van de normale 10 jaar. Wij willen de overheid vragen om
ontwikkeling en gebruik van laag-risicostoffen zo veel mogelijk te stimuleren en dit als
intentie in het stroomgebiedbeheerplan op te nemen.

Om het denken en handelen rond gewasbescherming te veranderen en te stimuleren, is
de ‘Toekomstvisie gewasbescherming 2030, naar weerbare planten en teeltsystemen’
opgesteld door het ministerie van LNV. Met als een van de doelen het terugdringen van
emissies van gewasbeschermingsmiddelen in de land- en tuinbouw tot nagenoeg nul
op 1 januari 2030. In het op de visie gebaseerde uitvoeringsprogramma is opgenomen
dat er ingezet wordt op verschuiving van het middelenpakket naar laag-risicomiddelen,
conform de toezegging van de minister in het SO Landbouw- en Visserijraad van 29 juni
aan de leden Lodders en Madlener.

Nee

063

8

3. Benoem drinkwaterbedrijven als afzonderlijke bedrijfstak
In SGBP paragraaf 6.2.1 Economische situatie wordt de productiewaarde per bedrijfstak
in een tabel getoond. Hier in zijn de energie- en drinkwatersector gebundeld weergegeven. Wij zouden het waarderen als dit gesplitst wordt, aangezien het ons relevant lijkt
om de getallen voor de watersector sec te kunnen vergelijken met andere bedrijfstakken. Verder vragen wij om in het gehele plan het woord ‘waterleidingbedrijf’ te
vervangen door ‘drinkwaterbedrijf’, omdat wij méér doen dan waterleidingen
exploiteren.

Voor de economische beschrijving van de verschillende economische activiteiten wordt
gebruik gemaakt van gegevens van het CBS. Vanwege geheimhoudingsvereisten is het
voor het CBS niet mogelijk om gegevens voor drinkwaterbedrijven apart van energiebedrijven te presenteren. In het Stroomgebiedbeheerplan is het woord ‘waterleidingbedrijf’ door ‘drinkwaterbedrijf’ vervangen.

Ja

063

9

4. Monitor subsidies
In SGBP paragraaf 6.4 Kosten van maatregelen staat dat het aandeel van de vergroeningspremie dat ten goede komt aan waterkwaliteit onbekend is. Eigenlijk weten we
dus niet of het subsidiegeld goed besteed wordt. Is het mogelijk om in deze paragraaf
op te nemen op welke manier de komende jaren wordt gewerkt aan een betere/meer
feitelijke verantwoordingen van deze gelden?

Er worden verschillende type maatregelen genomen van deze subsidie, dit is niet uit te
splitsen. Deze zin is weggehaald.

Ja

063

10

5. Beschikbaarheid klimaatsubsidie
In SGBP paragraaf 6.5 Gebruik van subsidie wordt een beschrijving gegeven van de
middelen uit LIFE (Financial Instrument for the Environment and Climate Action) voor
de periode 2014 – 2020. Die periode is echter al voorbij. Is LIFE nog steeds beschikbaar
en zo ja hoe wordt dit in de periode 2022-2027 ingezet in projecten voor milieu en
klimaat?

Ja, er is een nieuwe ronde geopend van het LIFE-programma 2021-2027. Het totale
bedrag dat beschikbaar is bedraagt 5,432 miljard euro. Voorstellen kunnen worden
ingediend voor:
• Natuur en biodiversiteit
• Circulaire economie en kwaliteit van leven
• Klimaatmitigatie en -adaptatie
• Transitie naar schone energie
• Exploitatiesubsidies voor non-profitorganisaties.
Deze informatie is toegevoegd aan het SGBP.

Ja

064

1

Reactie op de consultatie
Met het ONWP wordt een belangrijke stap gezet richting een integrale aanpak in het
waterbeheer. Dit biedt kansen voor de energietransitie. In het Ontwerp Programma
Noordzee 2022-2027 (hierna: OPN) staat dat synergie-effecten door multifunctioneel
en innovatief gebruik van de ruimte sterk gaat bijgedragen aan het toekomstbeeld. Om
tijdig de juiste omstandigheden te creëren is een meer toekomstbestendig beleid
gewenst. Een proactieve aanpak met besef van doorlooptijden en gelegenheid voor
inspraak draagt hieraan bij. Enkele suggesties hiertoe worden hieronder gegeven.

Het belang van toekomstbestendig beleid wordt ondersteund. Het Programma
Noordzee biedt voor de planperiode beleid op onder andere multifunctioneel gebruik
van windparken. Ook wordt een doorkijk geboden richting 2050. Daarbij wordt ingezet
op vroegtijdige participatie, geheel in de geest van de Omgevingswet.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 355

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

064

2

Verwerk moties Van der Lee en Stoffer c.s.
In het OPN wordt terecht de verbinding gezocht met relevante beleidsdocumenten.
Voor energie uit water wordt gerefereerd naar de Verkenning Elektriciteit uit Water.
Sinds de publicatie ervan is deze Kamerbrief in de Tweede Kamer behandeld. Hier sprak
de Kamer onder meer haar steun uit voor grootschalige energie uit water demonstraties
(motie Stoffer c.s. (3 2813, nr.797)). Internationaal kan Nederland met deze grootschalige demonstraties bijdragen aan de eerste Europese doelstellingen voor golf- en
getijdenenergie (Europese Offshore Renewables Energy Strategy doelstelling van
100MW in 2025 en minimaal 1GW in 2030). Sinds de publicatie van de strategie is ook
over dit document meer duidelijk, bijvoorbeeld over de kansen van Europese co-financiering. Een update van de passage over de verkenning is daarom gepast.
Oplossing – Aanpassing tekst
1) “Om de perspectieven van ‘ energie uit water’ te kunnen bepalen en om hierop een
visie te kunnen vormen, heeft het kabinet begin 2021 de Verkenning elektriciteit uit
water gepresenteerd. Het uitvoeren van deze verkenning is een belangrijke stap in de
beleidsvorming en politieke besluitvorming over deze mogelijke bijdrage aan de verdere
ontwikkeling van duurzame energieproductie op zee. In de verkenning is toegezegd om
met de relevante TKI’s in gesprek te gaan over invulling van de kennislacunes die TNO
heeft geïdentificeerd. Op 8 juli 2021 heeft de Kamer middels de motie Van der Lee (3
2813, nr. 787) verzocht om deze kennislacunes in te vullen en een innovatieprogramma
op te zetten met grootschalige demonstraties, conform Stoffer c.s. (3 2813, nr.797) . In
deze planperiode is er derhalve ruimte voor innovatie en grootschalige experimenteergelegenheid op dit terrein. Het zou dan kunnen gaan om golfenergie, onderwaterturbines en kabels, onderwatervliegers, of drijvers (met vliegwiel en generator), die mogelijk
in windparken tussen de windturbines kunnen worden geplaatst. Deze innovaties en
experimenten passen binnen de kaders voor medegebruik en de gebiedspaspoorten.”
(p.63)

De nieuw voorgestelde tekst is onjuist. De betreffende zinsnede uit de motie luidt
(motie Stoffer cs 32813-797): “verzoekt de regering, zich in te zetten voor een
innovatieprogramma”. Derhalve wordt de voorgestelde wijziging niet overgenomen,
maar is de tekst aangepast om te reflecteren dat er kennislacunes zijn en nader
onderzoek zal worden verricht.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 356

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

064

3

Tijdig stimuleren van medegebruik door verschillende productietechnieken In het OPN
wordt terecht erkent dat naast windenergie ook andere productietechnieken in de
toekomst een rol kunnen gaan spelen. Deze toekomst is dichterbij dan velen denken.
Vorig jaar is bij de Hollandse Kust Noord al het eerste offshore windpark-project met
drijvende zonne energie gegund. Sinds dit jaar is DMEC betrokken bij het H2020 EU
Scores-project (startdatum: 1 september 2021) waarin, naast zonne energie, ook
golfenergie wordt geïntegreerd in een windpark. Ook voor getijdenenergie liggen er op
korte termijn kansen. Om als ‘waterland’ internationaal voorop te lopen met slim
medegebruik in windparken moet tijdig ruimte worden gegeven aan nieuwe productietechnieken. Dit is conform de toezegging in de Routekaart Zon op Water: ‘ we faciliteren
de ontwikkeling van zon op zee in de innovatiefase en nemen waar mogelijk en zinvol
belemmeringen weg, zodat we de optie van zon op zee in de toekomst beschikbaar
hebben.’ (p .2) Evenals conform de toezegging en de Verkenning Energie uit Water “EZK
is betrokken waar relevant, faciliteert (innovatieve) ontwikkelingen en neemt waar
mogelijk en zinvol barrières weg voor verdere ontwikkeling. Daarbij zijn de afspraken in
het Noordzeeakkoord leidend” (Bijlage, p.2) .” Ook kan hiermee invulling worden
gegeven aan de aanbevelingen van TNO die het Ministerie EZK wil gaan opvolgen
(conform motie Van der Lee (3 2813, nr. 787) ) zoals ‘onderzoek voor golfenergie,
getijdenenergie uit stroming en DTP mogelijke synergiën met offshore wind’. Belangrijk
bij het inspelen op deze ontwikkelingen is dat er geen onnodig onderscheid wordt
gemaakt tussen de verschillende productietechnieken (zon, golf- en getijdenenergie).
Oplossing – Twee toevoegingen
1) “Deze innovaties genieten in het windenergiegebied de voorkeur boven initiatieven
voor ander medegebruik e n worden gestimuleerd. Bijvoorbeeld via tenderspecificaties
waarmee samenwerkingen worden aangejaagd zodat innovatieve productietechnieken
binnen
windparken worden ontplooid. Eventueel met gebruik van dezelfde aansluiting. ”
(p.112) 2) “Met het oog op de doorlooptijden is besloten om nu al in de Energiewet een
robuust wettelijk kader op te nemen. Dit kader maakt aansluitingen mogelijk van
overige producenten. In de komende jaren is mogelijk al behoefte aan meerdere
proefprojecten waarbij de opgewekte energie door zon, getijden- of golfenergie, dan
via een kabel naar het land kan worden gebracht. ” (p.125)

Conform de aangehaalde routekaarten is de wens om barrières weg te nemen. Er zijn
op dit moment echter geen kwantitatieve ambities voor deze technologieën. De
verwachting is ook dat voor de periode 2022 – 2027 deze technologieën een beperkte
rol zullen spelen. Er is dus op dit moment geen voorkeur voor alternatieve hernieuwbare energie in windparken boven ander medegebruik.

Nee

064

4

Betrek producenten van ‘ andere’ productietechnieken
In OPN staat dat medegebruik een belangrijk aandeel heeft in de toekomst van de
Noordzee. De Community of Practice Noordzee bevat partijen in offshore zon-, golf- en
getijdenenergie die zich nu al op dagelijkse basis met het onderwerp bezig houden.
Deze perspectieven van ‘ andere productietechnieken moeten worden meegenomen
om tot weloverwogen beleid te komen. De complexiteit van het vraagstuk vereist dat er
ook naar lessen uit het buitenland gekeken moet worden en naar oplossingen die nu al
worden toegepast op land. Een voorbeeld is de ervaring met het recent aangenomen
amendement voor cable pooling. Oplossing – Voeg zin toe “Nauwe samenwerking met
de verschillende producenten en de transmissiesysteembeheerder is vereist voor de
juiste invulling hiervan, bijvoorbeeld via de Community of Practice Noordzee.” (p.8, p.63
of p.134)

De Community of Practice Noordzee is een open netwerk, het staat partijen vrij om aan
te sluiten hierbij. Samen met Dutch Marine Energy Centre, tevens lid van de genoemde
Community, kunnen de juiste partijen hiervoor benaderd worden.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 357

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

064

5

Naast onze suggesties bevelen wij u aan de reactie vanuit DMEC, NVDE en Holland Solar
op de ‘regulering transmissiesystemen op zee’ (dd 9 september 2021) te beschouwen,
welke is toegevoegd als bijlage van deze reactie. Bovendien wijzen wij g raag op de
reacties van NWEA en EWA op de OPN, waarmee inhoudelijk is afgestemd. We zijn ervan
overtuigd dat de OPN met deze input toekomstbestendiger kan worden gemaakt.
Vanzelfsprekend houdt DMEC zich aanbevolen om vanuit onze expertise een bijdrage te
leveren aan de verdere uitwerking ervan.

Dank voor de suggestie. Wellicht ten overvloede: er is veelvuldig contact geweest met
DMEC en Holland Solar. Zij hebben ook uitvoerig input geleverd voor de routekaarten
Energie uit Water en Zon op Water die begin 2021 zijn verschenen. Voor de reactie op de
zienswijzen van NWEA en EWA, zie zienswijzen 13 en 17.

Nee

065

1

1. Algemeen: zoet water van essentieel belang voor de land- en tuinbouw
Water is de laatste jaren een breed maatschappelijk vraagstuk geworden. Watertekort,
wateroverlast, bodemdaling en verzilting: het zorgt voor meer vraagstukken in zowel
het landelijk als het stedelijk gebied. Echter, voor de agrarische sector is voldoende zoet
water van goede kwaliteit altijd al van levensbelang. Wanneer er in het groeiseizoen
droogte is of wanneer er sprake is van wateroverlast, een boer of tuinder is een van de
eerste die daar de consequenties van ondervindt. De ervaring van drie droge zomers
achter elkaar hebben ertoe geleid dat boeren, meer nog dan daarvoor, werken aan het
beter vasthouden van zoet water op of rond het land. Tegelijkertijd blijft het ook van
belang rekening te houden met een teveel aan water, dat laat de zomer van 2021 zien,
want ook (plaatselijk) grote hoeveelheden neerslag hoort bij de veranderingen van het
klimaat, en ook dat kan desastreuze gevolgen hebben voor de gewassen op het land.
Het Nationaal Water Programma focust sterk op droogte. Echter, er is geen algemeen te
kort aan zoet water: er valt jaarrond voldoende zoet water in Nederland. Tot voor kort
was alle inzet erop gericht dit teveel aan water zo snel mogelijk richting zee te pompen.
De nieuwe uitdaging voor Nederland is om dat zoete water beter vast te houden.
LTO vindt dat het algemene thema uit het Deltaprogramma Zoet Water “weerbaar
tegen zoet watertekort” beleidsmatig voorafgegaan moet worden door de vraag: “hoe
zorgen we dat we meer zoet water kunnen vasthouden in het gebied”. Het kostbare
zoete water op een verantwoorde manier vasthouden om te kort te voorkomen, en
tegelijkertijd goede afvoermogelijkheden behouden, dat is de belangrijkste opgave. We
zoeken dus een regelbaar watersysteem, waarbij ook geanticipeerd kan worden door
zogenaamd ‘vooruitmalen’.
Voor boeren is het creëren van handelingsperspectief belangrijk. Veel agrarische
ondernemers zijn op hun bedrijf aan de slag met bodem- en waterbeheer. Het kost tijd
en vraagt investeringen, maar het resultaat van goed bodembeheer draagt bij aan de
verbetering van waterkwaliteit en -kwantiteit: uit- en afspoeling van mineralen en
gewasbeschermingsmiddelen worden verminderd, de weerbaarheid van de bodem en
het gewas wordt vergroot en de sponswerking van de bodem wordt verbeterd. Het
huidige mestbeleid draagt ons inziens niet bij aan goed bodembeheer. Sterker nog; in
onze optiek zorgt het huidige mestbeleid, evenals de voorgestelde contouren van het
toekomstige mestbeleid en het gepubliceerde concept van het 7e actieprogramma
betreffende de Nitraatrichtlijn, voor meer kalenderlandbouw en voor een verslechtering
van de Nederlandse landbouwbodems. Hierin mist volgens LTO Nederland de
integraliteit.

Het Nationaal Water Programma focust ook op duurzame water- en bodemsystemen.
Onder meer om zoet water beter vast te houden en wateroverlast te beperken. U noemt
zelf al dat agrarische ondernemers aan de slag zijn met bodem- en waterbeheer. Uw
opmerkingen over het mestbeleid worden betrokken in de besluitvorming over het 7e
Actieprogramma Nitraatrichtlijn.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 358

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

065

2

2. De ambities van het NWP
In het Nationaal Water Programma worden de NOVI-prioriteiten op het gebied van
water verder uitgewerkt. De genoemde prioriteiten: ‘Ruimte voor klimaatadaptatie en
energietransitie’, ‘Duurzaam en economisch groeipotentieel’, ‘Sterke en gezonde steden
en regio’s’ en een ‘Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied’ zijn ook
voor de agrarische sector herkenbaar. Sterker nog: een economische gezonde,
innovatieve agrarische sector is de belangrijkste drager van het landelijk gebied en
daarmee onmisbaar voor een toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk
gebied. In het NWP wordt aangegeven dat kennis en innovatie belangrijke pijlers zijn
onder het waterbeleid. Dat geldt ook voor water in het agrarisch gebied. Boeren en
tuinders kunnen bijdragen aan de realisatie van de doelen, maar dan moet er ruimte
geboden worden voor het toepassen van kennis en innovatie. De innovaties kunnen
liggen op het gebied van teelt, veredelingstechnieken, of infiltratietechnieken.
Bestaande regelgeving zit deze innovaties soms in de weg: daar moeten oplossingen
voor gevonden worden. Als voorbeeld gaat het hier bijvoorbeeld over de mogelijkheid
voor het aanleggen van bassins voor agrarische ondernemers. Dat staat niet altijd in het
bestemmingsplan. Een functie combineren door daar dan bijvoorbeeld zonnepanelen
op die bassins te leggen, mag vervolgens ook niet omdat het bijvoorbeeld niet in het
zoekgebied zit.

In de uitvoering van het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer zijn mogelijkheden voor
agrariërs om kennis en innovaties toe te passen. U noemt knellende regelgeving in het
ruimtelijke ordeningsbeleid van andere overheden. Oplossingen voor dergelijke
knelpunten kunt u bij die overheden inbrengen.

Nee

065

3

Daarnaast is het ook van belang de uitgangspositie in beeld te brengen: wat is de
huidige situatie en wie of wat kan bijdragen aan de gewenste doelen. Vervuiling vanuit
het buitenland of door bronnen uit het verleden liggen buiten de cirkel van invloed van
de agrarische ondernemer. Wanneer er maatregelen worden genomen om een doel te
bereiken is een goed monitoringsprogramma vereist om de effecten van die maatregelen in beeld te brengen. Laat de agrarische ondernemer vrij om te kiezen hoe een doel te
bereiken. Dit levert niet de broodnodige innovatie, maar bovenal de benodigde
motivatie op. Samenwerking is ook vereist, volgens het NWP, zowel nationaal als
regionaal. Het NWP zegt dat heldere nationale keuzes en afwegingen nodig zijn voor
een effectieve gebiedsgerichte samenwerking. Voor LTO Nederland staat voorop, dat
een regionale aanpak van groot belang is, en dat daarmee ook de doelen in de regio
gesteld moeten worden. De problematiek in de veenweidegebieden, de hogere
zandgronden, de verziltende kustgebieden de of diepe polders: water heeft in ieder
gebied een eigen dynamiek die vraagt om een passend beleid.

Uw opmerking over de uitgangspositie in beeld brengen wordt onderschreven. Wij
verwachten niet van de agrarische ondernemer dat hij/zij de vervuiling van buiten zijn
invloedssfeer aanpakt. Monitoring van effecten van maatregelen is inderdaad
belangrijk. Nationale keuzes en afwegingen blijven nodig. De aanpak daarvan verschilt
inderdaad per gebied.

Nee

065

4

De afwegingsprincipes uit de NOVI worden toegepast in het NWP. Om bij veranderingen
op watergebied de voorkeur te geven aan combinaties van functies is een goed
uitgangspunt Ook de uitgangspunten ‘de kenmerken van een gebied staan centraal’ en
‘afwentelen voorkomen’ vinden we juist. In heel veel gebieden is de landbouw de
economische en culturele drager van het gebied. Het oplossingen moeten dan ook recht
doen aan de positie van de land- en tuinbouw in het gebied. Een voorbeeld van
combinatie van functies is boerennatuur. Ook waterbergen als blauwe dienst is een
mogelijkheid. Belangrijk is dat boeren en tuinders als ondernemer keuzes kunnen
maken, en op een goede manier gecompenseerd worden voor een veranderende
functie, als blijkt dat het combineren van functies niet mogelijk is en dat land- of
tuinbouw als gevolg van veranderingen in het watersysteem niet meer mogelijk is.

In het NWP benoemen we dat de landbouw ook kan bijdragen aan wateropgaven. Voor
uw inbreng is dan ook begrip, en deze wordt ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 359

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

065

5

3. Het nationale waterbeleid
Overstromingen, Wateroverlast, Droogte en Hitte: allemaal gevolgen van klimaatveranderingen, die van invloed zijn op Nederland, en daarmee ook op de land- en tuinbouw
direct raken.
Om Nederland in 2050 klimaatbestendig en water- robuust in te richten willen wij
wijzen op de noodzaak van robuuste oplossingen. Zoals grote delen van Nederland zijn
ontstaan door de aanleg van polders en dijken, vragen ook deze klimaatveranderingen
om grote oplossingen. Technische oplossingen (Deltawerken 2.0) moeten dan ook op
tijd meegenomen worden. Een waterkering in de Zuid Hollandse Delta om zoutindringing te verminderen is daar een voorbeeld van. Landwinning in de Noordzee vinden wij
ook een serieuze optie. Ik verwijs daarvoor naar de grondvisie van LTO Nederland:
https://www.lto.nl/wp-content/uploads/2021/03/LTO-Nederland-Grondvisie-2021.pdf
Zuinig zijn op schaars zoetwater en tegelijkertijd het zout water binnenlaten is wat ons
betreft een niet-robuuste oplossing. Het creëren van zoet-zout overgangen buiten de
huidige zeewering (duinen of dijken) is veel robuuster.
De droge jaren van 2018, 2019 en 2020 zijn ook voor de landbouw een duidelijk signaal
geweest, maar zeker niet het begin van de aandacht voor voldoende goed en zoet
water. Sinds 2014 zijn boeren en tuinders via bijvoorbeeld het Deltaprogramma
Agrarisch Waterbeheer aan de slag met waterkwaliteit en waterkwantiteit.

Het Deltaprogramma verkent robuuste oplossingen voor een klimaatbestendig
Nederland. Uw genoemde oplossingen kunt u inbrengen in het Deltaprogramma.
Vooralsnog concludeert het Deltaprogramma dat de gekozen strategieën niet
substantieel aangepast hoeven worden. Zuinig zijn op zoetwater en zoet-zout-overgangen in wateren creëren kan samen gaan. Bij een robuust watersysteem passen ook
zoet-zout-overgangen in dijkzones en slufters in de duinen. De samenwerking tussen
agrariërs en waterschappen via het DAW is ons bekend. Het Rijk faciliteert dat ook op
verschillende manieren. We zien dat het DAW echt op stoom is gekomen en volgen de
bereikte resultaten nauwlettend.

Nee

065

6

Boeren en tuinders zijn in de gebieden individueel of samen met bijvoorbeeld het
waterschap aan de slag om oplossingen te bieden. Via het Deltaplan Agrarisch
Waterbeheer (DAW), gestart in 2014 met een klein aantal projecten en in 2020
uitgegroeid tot een totaal van bijna 500 projecten. Ook in de komende jaren worden
projecten uitgerold. In 2021 worden in het kader van DAW gebiedsgericht plannen
uitgewerkt. De Gebiedsdocumenten Agrarisch Wateropgave (GAW’s), die op dit moment
worden opgesteld, zorgen voor een forse stap in het aantal maatregelen dat wordt
genomen op agrarische bedrijven in heel Nederland, die leiden tot een beter water- en
bodembeheer. Boeren en tuinders kiezen maatregelen die passen bij het gebied, bij hun
bedrijf en/of de bedrijfsvoering. De kennis die in eerdere DAW-projecten is opgedaan
wordt breder toegepast en geoptimaliseerd. Kennisverspreiding via bedrijfsbezoeken bij
collega’s is een belangrijk onderdeel van DAW.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

065

7

Water vasthouden
Als boeren goed gefaciliteerd worden om het water vast te houden bij een neerslagoverschot, levert dat water voor de gewassen op, maar ook als aanvulling van het
grondwater. Er valt immers veel meer water op het boerenland dan de boer zelf nodig
heeft. De trits water ‘’vasthouden - slimmer water verdelen - (rest-)schade accepteren’’
is in onze ogen pas van toepassing als er daadwerkelijk geïnvesteerd is om water vast te
houden en slim te verdelen, en hier niet verder verbeterd kan worden. Accepteren van
(rest-)schade bij zowel watertekort als wateroverlast is een maatschappelijke keuze en
die dan ook door de maatschappij betaald moet worden.

Agrariërs zijn gebaat bij duurzaam bodembeheer. Via ondermeer het DAW investeren
Rijk en andere overheden samen met agrariërs in diverse maatregelen om water langer
vast te houden. Een maatschappelijk aanvaardbare restschade is voor rekening van de
burger / ondernemer.

Nee

065

8

De constatering dat de watervraag alleen maar stijgt, wordt ook onderkend door de
landbouw. Zowel de klimaatfactoren (warmer en gemiddeld droger in het groeiseizoen),
maar ook de verschuiving in teelten speelt hierin een rol. Voor alle water gebruikende
partijen (drinkwaterbedrijven, industrie, en landbouw) geldt dat zij een eigen verantwoordelijkheid hebben om zich in te zetten voor waterbesparing, efficiëntere inzet, en
water vast houden en waar mogelijk watervoorraad toevoegen.

Het wordt onderschreven dat iedere watergebruiker een eigen verantwoordelijkheid
heeft in het het duurzaam beheren en gebruiken van water.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 360

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

065

9

In sommige gebieden kan door bijvoorbeeld bodemdaling een voor landbouw passend
peil niet meer houdbaar zijn. Het grondgebruik zal zich daar moeten aanpassen aan het
mogelijke of wellicht gewenste peil. Wij gaan ervan uit dat -wanneer een dergelijke
keuze wordt gemaakt- hier ook een goede oplossing voor de grondeigenaren komt,
bijvoorbeeld verplaatsen of extensiveren. Hetzelfde geldt in de situaties wanneer blijkt
dat vanwege onvoldoende waterbeschikbaarheid of vanwege onvoldoende mogelijkheid om met bemesting de bodemvruchtbaarheid op peil te houden gebruiksfuncties
moeten veranderen, vraagt LTO Nederland om een goed (financiële) oplossing voor de
ondernemers.

In uw zienswijze wordt er steun gezien voor een beleid waarbij het water- en bodemsysteem randvoorwaardelijk is voor de gebruiksfuncties. Waar dat gevolgen heeft voor de
huidige vormen van landbouw worden waar nodig ook financiële oplossingen gezocht.
Dat is maatwerk per gebied.

Nee

065

10

Waterkwaliteit
Voor de land- en tuinbouw zijn allerlei afspraken vastgelegd over het terugdringen van
het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en het voorkomen van uitspoeling van
mest en mineralen. De Stroomgebiedbeheerplannen geven invulling aan de opgave
voor de KRW (zie reactie op de stroomgebiedbeheerplannen). Belangrijk is te weten
waar de emissies naar het water ontstaan. Nederland is een delta van meerdere rivieren.
Ook via kleinere beken stroomt water ons land binnen. Stoffen die vanuit het buitenland komen, kunnen alleen daar worden opgelost. Belastingen die ontstaan zijn vanuit
(economische) activiteiten uit het verleden komen ook voor. LTO vindt dat het van
belang dat er ook gekeken wordt naar de financiële gevolgen van beleid: disproportionele kosten moeten vermeden worden, of, wanneer het maatschappelijk belang groot
is, worden vergoed.

Uw oproep voor een andere focus van het mestbeleid neemt LNV mee naar het
mestdossier.

Nee

065

11

Grondwater
Het gebruik van grondwater in Nederland is verdeeld over vele bedrijfstakken,
waaronder de landbouw. Naast de landbouw maken drinkwaterbedrijven en verschillende industrieën jaarrond gebruik van veel grondwater. In de agrarische sector was
jarenlang het verbruik redelijk stabiel. De droge zomers van 2018-2019-2020 zorgde
voor een stijging van het watergebruik door de agrarische sector. Via het opstellen van
waterbalansen kan goed in beeld gebracht worden door wie water wordt geleverd en
wat en door wie wordt onttrokken.

Uw opmerking wordt onderschreven.

Nee

065

12

Om onttrekkingen en aanvullingen weer met elkaar in balans te brengen, moet er meer
aandacht komen voor infiltratie, zodat het diepe grondwater weer kan worden
aangevuld. Juist via het agrarisch land dringt veel regenwater de bodem in. Door goed
bodembeheer en langer water vasthouden leveren de boeren daar een goede bijdrage
aan. Boeren die actief werken aan de aanvulling van het grondwater, leveren daarmee
een blauwe dienst. LTO vindt dat daar tegenover moet staan dat ze ook onder droge
omstandigheden water mogen onttrekken voor beregening.
Ook de drinkwaterbedrijven moeten een bijdrage leveren aan het herstellen van de
balans.

Ten aanzien van waterbeschikbaarheid geeft het NWP aan dat overheden en watergebruikende sectoren (landbouw, industrie, drinkwater, etc.) - in dialoog - 3 stappen
doorlopen om tot maatregelen te komen over hoe met droogte om te gaan: (1) vraag
en aanbod van zoetwater in beeld brengen, (2) mogelijkheden voor optimalisatie van
vraag en aanbod bespreken, (3) afspraken maken over te nemen maatregelen.
Afspraken over onttrekken van grondwater zijn hier onderdeel van en vergen een
afweging van de regionale waterbeheerders.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 361

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

065

13

Infiltreren van water in periodes dat er voldoende zoet water voorhanden is, is een
oplossing. Daarbij moet in de regio breder gekeken worden naar oplossingen. Schoon
regenwater van grote dakvlakken zoals van distributiecentra, is heel geschikt voor
infiltratie en bij infiltratie hoeft het water niet afgevoerd te worden. Tevens moet ook
gekeken worden naar andere oplossingen: bijvoorbeeld door het ontzilten van brak tot
zout grondwater en/of zeewater. In de industrie en glastuinbouw wordt het al toegepast
en ook drinkwaterbedrijven zijn geïnteresseerd. Ook hergebruik van restwater van een
bedrijf of (riool)waterzuivering is een optie, maar niet haalbaar zolang dat gezien wordt
als afvalverwerking. Een breed pallet van oplossingen beschikbaar maken vraagt om
landelijke keuzes met bijbehorend beleid die regionaal kunnen worden uitgewerkt en
toegepast. Daarnaast zijn er regionale verschillen. In de hoger gelegen (zand-) gronden
is het gebruik van grondwater een absolute voorwaarde om te kunnen boeren. In
agrarische gebieden waar de grondwaterstand onder druk staat, wordt via actief
peilbeheer en goede bodemmaatregelen gewerkt aan verbetering.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

065

14

Reactie op de Stroomgebiedsbeheerplannen:
In deze reactie van LTO-Nederland gaan wij niet uitgebreid in op de inhoud van de
Stroomgebiedsbeheersplannen. De regionale LTO’s, LTO-Noord, ZLTO en LLTB zijn
vanuit hun regionale rol betrokken bij de gebiedsbeheersplannen. Vanuit LTO Nederland
nog een paar opmerkingen over het landelijke beleid dat de stroomgebiedsbeheersplannen stuurt. Via diverse programma’s wordt in de land- en tuinbouw gewerkt aan de
verbetering van de waterkwaliteit. Op het gebied van gewasbeschermingsmiddelen zijn
er programma’s voor diverse sectoren in uitvoering. De actieprogramma’s betreffende
de Nitraatrichtlijn (APN) is beleid waarmee de overheid werkt aan het verminderen van
de emissies van stikstof en fosfaatbelasting van het grond- en oppervlaktewater.
Ondanks dat in de afgelopen jaren als forse stappen zijn gemaakt, zijn er in Nederland
nog regio’s waar nog een stap gemaakt moet worden. Belangrijk is dat deze programma’s aansluiten bij de boerenpraktijk. LTO pleit voor het voorschrijven van doelen, met
de verantwoordelijkheid bij de ondernemer om de doelen te halen. De inzet van het
Mestbeleid van de overheid, heeft in de afgelopen jaren geleid tot een sterke verbetering van de milieukwaliteit. Het beleid loopt nu echter tegen grenzen aan: steeds hogere
uitvoerings- en handhavingskosten voor de overheid en toenemende complexiteit voor
de ondernemers. Gezien de grote diversiteit in de Nederlandse land- en tuinbouw,
moeten generieke maatregelen plaats kunnen maken voor meer doelvoorschriften die
per bedrijf op passende wijze kunnen worden ingevuld. Dit kan door het vakmanschap
van boeren en tuinders centraal te stellen.

Het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn stelt boeren in de gelegenheid om, vanuit het
DAW, zelf maatregelen te nemen ter verbetering van de waterkwaliteit, bodembeheer
en/of waterberging. Op die manier kunnen boeren zelf bijdragen aan het doelbereik en
het verbeteren van grond- en oppervlaktewaterkwaliteit. Wordt deze bijdrage door
boeren onvoldoende geleverd, dan zijn verplichtende maatregelen in een volgend
actieprogramma onontkoombaar. De bijdrage vanuit de landbouw aan het doelbereik
van de Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Water in 2027 is erg belangrijk voor
Nederland. Tenslotte wordt gevraagd om minder generieke maatregelen in het
mestbeleid, de actieprogramma’s kennen echter al een grote verscheidenheid aan
regels gericht op de verschillende grondsoortregio’s, bedrijfstypen, diersoorten en
teeltgewassen.

Nee

065

15

Kortom door niet ‘beleid’ en ‘mest’ centraal te stellen, maar ‘boer’, ‘bodem’ en ‘beheer’.
Samen met onze leden heeft LTO het plan “de route van herbezinning mestbeleid naar
agrarische bodembeheer voor boer, klimaat en biodiversiteit” uitgewerkt: https://www.
lto.nl/wp-content/uploads/2020/09/Integraal-10-puntenplan-Inzet-LTO-NederlandHerbezinning-Mestbeleid.pdf.
De oproep die LTO Nederland doet:
• Verbeter de waarde van zoet water
• Maak onderscheid in gebieden en sectoren
• Verander de focus van het mestbeleid naar ruimte voor goed bodembeheer

In het NWP is het onderscheid in gebieden en sectoren verduidelijkt. Uw oproep voor
een andere focus van het mestbeleid neemt LNV naar het mestdossier.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 362

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

066

1

Met grote interesse heb ik het Nationaal Water Programma 2022-2027 doorgenomen.
Sinds 2013 heb ik aan diverse fysieke en digitale bijeenkomsten, zoals onder andere
Noordzee Gebiedsagenda 2050/Strategie 2030/Ontwerp Programma Noordzee,
deelgenomen en heb ik hier veelvuldig het militair en cultureel erfgoed onder water en
de daarbij behorende nationale en internationale wetgeving onder de aandacht
proberen te brengen. Tot mijn grote verbazing mis ik in het Ontwerp Programma
Noordzee 2022-2027 het principe van soevereine immuniteit, welke vastgelegd is in
internationale wetgeving. Ik verwacht dat deze zienswijze u alsnog zal doen besluiten
om het principe van soevereine immuniteit aan het definitieve Programma Noordzee
2022-2027 toe te voegen (hoofdstuk 7.5 Cultureel erfgoed en landschappelijke
kwaliteit)

Het principe van soevereine immuniteit is inderdaad van toepassing op gezonken
oorlogsschepen. In het Programma Noordzee staat benoemd dat wrakken van schepen
en vliegtuigen uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog een grote herinneringswaarde
hebben voor zowel de samenleving als geheel als voor nabestaanden. Hier is naar
aanleiding van uw zienswijze deze zin aan toegevoegd: “Gezonken oorlogsschepen en
wrakken van militaire vliegtuigen genieten soevereine immuniteit. Dit wil zeggen dat de
vlaggestaat (bij schepen) of de staat van registratie (bij vliegtuigen) bepaalt wat er wel
of niet mee mag gebeuren.”

Ja

066

2

Ik ben van mening dat het proces met betrekking tot het Ontwerp Programma
Noordzee 2022-2027 niet correct is verlopen en dat het een voorbeeld is van een falend
poldermodel. Neem bijvoorbeeld het vergunningstraject: Op papier kan het allemaal
wel kloppen, maar de praktijk laat een heel ander beeld zien. Wanneer er om opheldering wordt gevraagd, wordt men genegeerd. Zelfs gebruikmakend van de Wet
openbaarheid van bestuur worden de documenten inzake het vergunningsproces niet
volledig vrijgegeven en moet de Rechtbank meermaals ingeschakeld worden. Helaas is
er op dit moment nog geen uitspraak gedaan in de zaak die ik tegen de Minister van
Infrastructuur en Waterstaat heb aangespannen, waarbij Rijkswaterstaat Noord zelfs na
uitdrukkelijk verzoek van de rechter alsnog geen documenten heeft aangeleverd. De
documenten die wel openbaar zijn gemaakt tekenen een beeld van corruptie en
machtsmisbruik. Door deze misstanden is er een groot fundamenteel probleem met
betrekking tot het cultureel en militair erfgoed in de Noordzee. De integriteit van diverse
ministeries/rijksdiensten is hiermee ernstig in het geding gekomen en waar laakbaar
gedrag van ambtenaren geen incidenten zijn maar een patroon.

U refereert in de zienswijze niet naar teksten die onderdeel zijn van het Programma
Noordzee of onderliggende documenten. Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

066

3

Ik voeg hierbij een reactie van nabestaanden en hun visie op het Ontwerp Programma
Noordzee 2022-2027 toe. Tevens wil ik u daarna wijzen op een aantal belangrijke
momenten, ondersteunt door enkele officiële documenten die zowel door de
Nederlandse en Britse overheid gepubliceerd zijn alsmede door Wob- en Freedom of
Information verzoeken zijn vergaard. Hierin wordt het soevereine immuniteitsprincipe
helder en duidelijk uiteen gezet.

Zie beantwoording deelzienswijze 066-1.

Nee

066

4

As a concerned relative of a vessel brazenly defiled by “leisure” divers, and speaking on
behalf of all the relatives of the war dead whose bodies lay under the sea and in
farmer’s fields, we would like to know where, in this proposed new policy, there is
mention of the existing law of Sovereign Immunity?

The principle of sovereign immunity does indeed apply to sunken warships. The North
Sea Programme states that ship and aircraft wrecks from the First and Second World
War have great remembrance values for
​​ society as a whole as well as for relatives. To
this the sentence is added: “Sunken warships and wrecks of military aircraft have
sovereign immunity. This means that the flag state (in ships) or the state of registration
(in aircraft) determines what may or may not be done with them.”

Ja

066

5

Many of these vessels on the sea bed and in fields are the final resting places of our war
dead. There are no graves save the vessel or aircraft itself. No white markers amongst
their comrades on land, just names on monuments. Military wrecks have Sovereign
Immunity status according to International Law. This means they may not be entered
without the express permission from the Sovereign State; this also applies to the
removal of objects or artefacts and factual proof of this occurring has been presented
on numerous occasions to those responsible for enforcing the law, especially in Holland
and yet the practice continues.

See reaction to 066-1.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 363

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

066

6

In a letter sent by the Dutch Minister of Education, Culture and Science and the Dutch
See reaction to 066-1.
Minister of Defence, dated July 3rd 2018, to Sport-diving Netherlands is very clear:
Sunken warships enjoy sovereign immunity wherever they are in the world. This means
that these wrecks may not be entered without the express consent of the flag state. The
same applies to taking objects. (https://www.noordzeemaritiem.nl/en/2018/08/10/letterfrom-ministers-to-sportdiving-netherlands/) The DCHA allow these artefacts to remain
with the diving community, reluctant to recover them for storage, return and preservation, despite them being taken illegally. The recording of finds is also flawed. The
recording is required but again, not policed in any way. If the Sovereign State requests
the return of an item that is known to be in the hands of the diving community, the
DCHA will do nothing to ensure the recovery of the item and accept the item as
“missing” or “Unknown location”. One such item was the bell of HMS E3. It was
displayed in a café/resturant in Lauwersoog for some time alongside other British and
German artefacts illegally removed from undersea war vessels by leisure divers. Video
recording is available of a visit to the cafe clearly showing the items. This was presented
to the DCHA and yet when the British MOD requested the return of these items, their
location was “unknown”.

Nee

066

7

The Naval museum in the UK are struggling with the artefacts returned two years ago
from the DCHA because there was a) no proof of which vessel they had been removed
from (uncontrolled/ recorded removal) and b) no context/location on the vessel for the
objects. Some were in such a fragile state due to mishandling by those that took them,
that it is unlikely they can be saved. Not everything on the list of items to be returned
was included in the handover and the DCHA had no answer to where these items were.

See reaction to 066-1.

Nee

066

8

The DCHA who are responsible for the policing of the wrecks, have actively encouraged
leisure divers to assist in their activities knowing full well that they will NOT follow
International Law - their previous historical behaviour is proof of this. The lack of
co-ordination with the coastguards means that little or no checks or searches are
carried out on returning diving ships to look for illegally looted items or mechanical
cutting tools. A FOI request to the coastguard directly, confirmed this. They had no
instruction from Dutch police or the DCHA to perform checks on returning diving
vessels, including those known to be used by previous offenders.

See reaction to 066-1.

Nee

066

9

Unless there is a big shake up of those who are responsible for upholding the law AND
they are held accountable for adherence to the policy, procedures and processes, the
North Sea policy is not worth the paper it is written on. However, to exclude such a vital
reminder of International Law regarding Sovereign Immunity from the proposed
updated policy is negligent and opens the door for all cultural heritage departments to
be neglectful in their actions with the Government’s full blessing. The text MUST include
the rules around Sovereign Immunity in clear and concise language. On behalf of all
relatives in Germany and the UK, these practices cannot be allowed to continue
unchecked.

See reaction to 066-1.

Nee

066

10

Op 30 januari 2020 heb ik deelgenomen aan de kick-off bijeenkomst Programma
Noordzee 2022-2027 te Utrecht, waar ik veelvuldig publiekelijk de soevereine
immuniteit van oorlogswrakken genoemd heb en tevens gevraagd heb dit in het verslag
op te nemen.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

066

11

Op 26 mei 2021 heb ik deelgenomen aan het webinar Programma Noordzee 20222027: naar een nieuwe balans op de Noordzee. Hierin heb ik onder andere aangegeven
dat er totaal voorbij wordt gegaan aan de soevereine immuniteit van militaire wrakken.

Zie beantwoording deelzienswijze 066-1.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 364

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

066

12

Op 8 september 2021 vond, sinds Covid-19, de eerste fysieke bijeenkomst van de CoP
Noordzee plaats te Radio Kootwijk. Tijdens deze bijeenkomst heb ik mijn zorgen geuit
over het procesverloop met betrekking tot het Ontwerp Programma Noordzee
2022-2027. Tevens heb ik publiekelijk gevraagd of het mogelijk was om de zienswijze in
het Engels in te dienen, dit zou geen probleem moeten zijn werd aangegeven.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen. Zienswijzen mogen ook in het Engels
ingediend worden.

Nee

067

1

Graag maken Shell Nederland B.V. (hierna: “Shell”) en Total Energies E&P Nederland B.V.
(hierna: “Total”) van de gelegenheid gebruik om een schriftelijke zienswijze in te dienen
op het Ontwerp Nationaal Water Programma 2022-2027 (ONWP) en meer in het
bijzonder het Ontwerp Programma Noordzee 2022–2027 (OPN) dat daarvan onderdeel
uitmaakt. Shell en Total dienen deze zienswijze in als mede-initiatiefnemers van het
Aramis CCS project. Zij zullen zich dan ook beperken tot het onderwerp CO₂-opslag op
de Noordzee in voormalige gasvelden of in watervoerende lagen (ook wel: aquifers).

Hartelijk dank voor uw interesse in en reactie op het Ontwerp PNZ. Deze inbreng is ter
kennisgeving aangenomen.

Nee

067

2

Shell en Total zijn een samenwerkingsverband aangegaan met Energie Beheer
Nederland (EBN) en Gasunie om grootschalige CO₂-reductie van industriële clusters te
realiseren. Onder de naam Aramis (https://www.aramis-ccs.com/nl/) gaan deze partijen
samenwerken aan de ontwikkeling van nieuwe CO₂-transportinfrastructuur om opslag
mogelijk te maken. Aramis streeft ernaar om in 2023 een definitief investeringsbesluit
te nemen met een operationele start in 2026. Het project beoogt een belangrijke
bijdrage te leveren aan de CO₂-reductiedoelstellingen voor 2030 zoals afgesproken in
het Nederlandse Klimaatakkoord en de Europese Green Deal. Aramis wil bijdragen aan
de reductie van de CO₂-uitstoot van moeilijk te verduurzamen industrieën zoals
afvalverwerking, de staal-, chemische-, en de cementindustrie, en raffinaderijen. Dit wil
Aramis doen door een grootschalig CO₂-transportinfrastructuur die opslag mogelijk
maakt aan te bieden. Dit zou de industriële sector de mogelijkheid geven CO₂ te
transporteren en op te slaan in lege gasvelden onder de Noordzee. De Aramisinfrastructuur is vrij toegankelijk voor derden, zodat andere industriële klanten en
opslagvelden stapsgewijs aan het systeem kunnen worden toegevoegd.
De initiatiefnemers van het Aramis project willen, in samenwerking met verschillende
lokale partijen en initiatieven, onderzoek doen naar de te ontwikkelen CO₂transportfacititeiten die de opslag mogelijk maakt. Deze betreffen onder meer een
nieuwe CO₂-inzamelingshub op de Maasvlakte in de Rotterdamse haven. Potentiële
klanten kunnen CO₂ naar de hub vervoeren per schip (kustvaarders en binnenvaartschepen) en via landleidingen. De CO₂-inzamelingshub omvat een compressor station, een
terminal om schepen aan te leggen en opslagtanks die de vloeibare CO₂ van de schepen
tijdelijk kunnen opslaan. Een offshore pijpleiding transporteert de CO₂ van de
inzamelingshub naar de op zee gelegen platforms. Daar wordt de CO₂ via bestaande
putten in lege gasvelden geïnjecteerd. Deze gasvelden liggen zo’n drie tot vier kilometer
onder de Noordzeebodem.

Het Aramis-initiatief is naar aanleiding van uw zienswijze in het PNZ opgenomen. De
tekst over CO2-transport en opslag is ook geactualiseerd.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 365

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

067

3

Algemeen

Het Aramis-initiatief is naar aanleiding van uw zienswijze in het PNZ opgenomen. De
tekst over CO2-transport en opslag is ook geactualiseerd. Er is een toelichting
toegevoegd op de ruimtelijke verkenning naar CO2-infrastructuur die door het
ministerie van EZK is uitgevoerd in 2021.

Ja

Met de uitbreiding van windparken op zee, zal het ook vaker voorkomen dat windenergie op zee en CO2-transport en -opslag in dezelfde gebieden plaatsvinden. Een deel van
het afwegingskader is al gemaakt. Nu meer duidelijkheid komt over de plannen voor
CO2-infrastructuur zullen afwegingskaders verder uitgewerkt dienen te worden en
nader bekeken moeten worden hoe windparken op zee samen met de opslag van CO2
kan plaatsvinden.

Nee

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

In algemene zin wordt opgemerkt dat in het OPN erg summier wordt ingegaan op de
verschillende bekende CCS initiatieven die momenteel in voorbereiding zijn. Bovendien
is de informatie waarvan is uitgegaan bij het opstellen ven het OPN in sommige
gevallen al weer achterhaald. De ontwikkelingen op het gebied van CO₂-opslag op de
Noordzee zijn het afgelopen jaar in een stroomversnelling geraakt en beginnen snel zeer
concrete vormen aan te nemen. Ook het Aramis CCS-project verdient een meer
prominente vermelding in het OPN. Verwezen zij naar de inleidende paragraaf van deze
zienswijze, waarin de scope van het project wordt weergegeven. In het tweede deel van
deze zienswijze zal hierop meer concreet worden ingegaan. Verder wordt gewezen op
het feit dat het ministerie van EZK op dit moment een ruimtelijke verkenning uitvoert
naar alle verschillende CCS-initiatieven in Nederland en geven u in overweging met EZK
in overleg te treden om het meest actuele beeld te krijgen en in het Programma
Noordzee vast te leggen.
067

4

Algemeen
Een ander belangrijk punt is dat het OPN verschillende afwegingskaders bevat,
waaronder een afwegingskader over de afstand tussen windkavels en mijnbouwactiviteiten (waaronder CCS). Dit afwegingskader is naar ons oordeel niet volledig. Het kader
gaat op dit moment met name uit van de vraag op welke wijze een windkavel
ontworpen moet worden gegeven de aanwezigheid van bestaande of bekende,
toekomstige mijnbouwactiviteiten. Wat echter ontbreekt, is een duidelijke visie op de
vraag hoe mijnbouwactiviteiten – waaronder CO₂-opslag – nog kunnen worden
ingepast als een windkavel inmiddels is toegekend of een windpark al is gebouwd
(meervoudig ruimtegebruik). Hoe wordt in dat geval invulling/uitvoering gegeven aan
het beleidsuitgangspunt dat windenergie en mijnbouw naast elkaar kunnen plaatsvinden. Op welke wijze wordt in dat geval verzekerd dat nog toekomstige mijnbouwactiviteiten (inclusief de opslag van CO₂) ingepast worden in bestaande windgebieden?

067

5

Pagina 8 – Wij hebben met instemming kennisgenomen van het feit dat het bestaande
beleid met betrekking tot opslag van CO₂, zoals dat is vastgelegd in de Beleidsnota
Noordzee, wordt voortgezet.
“CO₂-opslag. Voldoende ruimte voor opslag van CO₂ in lege olie- en gasvelden of in
ondergrondse waterhoudende bodemlagen (aquifers). Dit als tijdelijk instrument tijdens
het verloop van de transitie naar een volledig duurzame energievoorziening.”

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 366

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

067

6

Op pagina 24 van het OPN wordt verwezen naar de 21 nationale belangen uit de
Nationale Omgevingsvisie. De 13 nationale belangen die op de Noordzee van
toepassing zijn, worden vervolgens opgesomd. Één van die belangen is het “realiseren
van een betrouwbare, betaalbare en veilige energievoorziening, die in 2050 CO₂-arm is,
en de daarbij benodigde hoofdinfrastructuur”. Dit onderwerp wordt verder uitgewerkt
in hoofdstuk 5 van het OPN “Transitie naar Duurzame energie”. In het OPN worden op
basis van deze nationale belangen bepaalde “activiteiten van nationaal belang”
aangewezen. Aan activiteiten van nationaal belang wordt in de zogeheten Beleids- en
Afwegingskaders in het OPN een zwaarder gewicht toegekend in het geval van
conflicterend ruimtegebruik op de Noordzee. Voor een goed begrip van het OPN is het
noodzakelijk dat duidelijk is wat de activiteiten van nationaal belang zijn. Het blijft in de
tekst van het OPN lang onduidelijk of ook CO₂-opslag op de Noordzee zo’n “activiteit
van nationaal belang is”. Dit wordt pas duidelijk in de tabel op pagina 125 van het
document. Wij geven u in overweging dit eerder en duidelijker in het OPN tot uitdrukking te brengen (overigens voor alle “activiteiten van nationaal belang”).

CO2-opslag is een activiteit van nationaal belang, zoals vermeld in de tabel in paragraaf
10.5.3 van het PNZ. Naar aanleiding van uw zienswijze, is in hoofdstuk 2.4 (De
Nationale Omgevingsvisie) een verwijzing naar de activiteiten van nationaal belang
opgenomen die worden beschreven in paragraaf 10.5.3 en toegelicht vanaf paragraaf
10.3.3.

Ja

067

7

Pagina 53 - In paragraaf 5.2 (“Visie, ambitie en opgaven”) wordt opgemerkt:
“• Ten slotte zal in lege gasvelden op de Noordzee CO₂ worden opgeslagen dat wordt
afgevangen bij industriële installaties op land.”
Ten onrechte wordt hier geen melding gemaakt van CO₂-opslag in aquifers, terwijl dit
wel onderdeel is van het bestaande Noordzeebeleid dat in het Programma Noordzee
2022-2027 zal worden gecontinueerd (vgl. p. 8 van het OPN). Verzocht wordt dit aan te
vullen.

De tekst is aangepast in “uitgeproduceerde olie- en gasvelden en mogelijk in aquifers
onder de zeebodem”.

Ja

067

8

Pagina 63 - In paragraaf 5.3.5 wordt nader ingegaan op het onderwerp “CO₂-opslag”.
Allereerst wordt daarin opgemerkt dat onder de Noordzee in de komende decennia
capaciteit beschikbaar is voor de opslag van circa 1600 Mton CO₂, welke capaciteit
aanwezig is in voormalige gasvelden. Ook hier wordt CO₂-opslag in aquifers niet
genoemd.

Paragraaf 5.3.5 is aangepast op basis van huidige inzichten. Naast olie- en gasvelden
zijn ook aquifers genoemd als mogelijkheid voor CO2-opslag.

Ja

067

9

Verder wordt opgemerkt dat tot 2030 naar schatting maximaal 7,2 Mton industriële
CO₂, aangevuld met maximaal 3 Mton CO₂ vanuit de elektriciteitssector op de Noordzee
zal worden opgeslagen. Deze cijfers zijn ontleend aan de Noordzee Energy Outlook (p.
81). In het OPN wordt echter verzuimd om op te merken dat deze 10,2 Mton (7,2 + 3,0)
de hoeveelheid CO₂ betreft die naar verwachting jaarlijks zal worden opgeslagen. In het
OPN wordt de suggestie gewekt dat er tot 2030 in totaal 10,2 Mton zal worden
opgeslagen. Wij verzoeken u deze onduidelijkheid weg te nemen.

De genoemde hoeveelheden CO2 betreffen inderdaad jaarlijkse hoeveelheden en geen
totale hoeveelheden. De tekst is hierop aangepast. Het gaat hier om een verwachte
hoeveelheid aan de hand van de hoeveelheid CCS die zal worden gesubsidieerd.
Werkelijke volumes kunnen hiervan afwijken.

Ja

067

10

Verder wordt opgemerkt dat de opslag van CO₂ in de zeebodem in beginsel goed lijkt
samen te gaan met andere activiteiten of gebruiksfuncties op de Noordzee. Met die
conclusie zijn wij het eens. Boven het CO₂-opslagcomplex kunnen zonder probleem
andere activiteiten plaatsvinden. Voorwaarde is wel dat het mogelijk blijft om in het
gebied seismisch onderzoek te doen, hetgeen onder omstandigheden in het kader van
monitoring noodzakelijk kan zijn. Bovengronds blijft het ruimtegebruik beperkt tot een
injectieinstallatie en pijpleidingen voor de aanvoer van CO₂. De injectieinstallatie kan
geplaatst worden op bestaande gasproductieplatforms die buiten gebruik gesteld zijn.
Ook is denkbaar dat een nieuw platform of een nieuwe monotower wordt neergezet.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 367

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

067

11

Vervolgens wordt in paragraaf 5.3.5 opgemerkt dat het totale ruimtegebruik beperkt is
tot enkele van de al bestaande gaswinningslocaties en dat voor de feitelijke opslag van
CO₂ in eerste instantie gedacht wordt aan de lege offshore gasvelden in de P- en
Q-kwadranten met een uitbreiding op termijn naar de K- en L-kwadranten. Opgemerkt
zij dat het bestaande (en te continueren) Noordzeebeleid (zie p. 8 OPN) ook uitgaat van
de mogelijke opslag van CO₂ in aquifers (een mogelijkheid die ook uit de EU CCSrichtlijn en de Nederlandse Mijnbouwwet volgt). Hieruit volgt dat het potentiele
ruimtegebruik niet beperkt is tot de bestaande gaswinningslocaties in de Noordzee. Dit
vereist dat in het Programma Noordzee (meer in het bijzonder in de beleids- en
afwegingskaders) rekening wordt gehouden met de mogelijkheid dat ook elders op de
Noordzee CCS-projecten worden ontwikkeld die alsdan ingepast moeten worden.

De tekst in het Programma Noordzee is geactualiseerd op basis van de ontwikkelingen
in 2021. Van belang is dat goede afstemming plaatsvindt tussen de verschillende
ontwikkelingen op de Noordzee. Daar waar concrete plannen zijn voor CO2-opslag kan
hiermee in het ruimtegebruik rekening worden gehouden.

Ja

067

12

Met betrekking tot pijpleidingen wordt opgemerkt dat het voor CO₂-transport
aannemelijk is dat voor de hoofdinfrastructuur vanaf land richting de opslaglocaties
nieuwe pijpleidingen moeten worden aangelegd om te kunnen voldoen aan de
behoefte aan transportcapaciteit. Onderdeel van de ambities van het Aramis CCSproject is de aanleg van een CO₂ transportleiding vanaf de Rotterdamse Maasvlakte tot
aan de K- en L- blokken in de Noordzee. De bedoeling is deze transportleiding zo te
ontwikkelen en aan te leggen dat derden daarop toegang kunnen krijgen, bijvoorbeeld
door een eigen CO₂ transportleiding of een eigen CO₂-opslaginstallaties aan te sluiten.
Wij verzoeken om er in het Programma Noordzee voor te zorgen dat de aanleg van
nieuwe pijpleidingen over grote afstanden op de Noordzee mogelijk blijft (voor
CO₂-transport en andere doeleinden).

De plannen voor het Aramis-project zijn opgenomen in het Programma Noordzee. De
tekst van paragraaf 5.3.5 is geactualiseerd aan de hand van nieuwe informatie. Hiermee
wordt de mogelijkheid om CO2-infrastructuur aan te leggen opgenomen. Of de aanleg
van infrastructuur daadwerkelijk mogelijk is, zal moeten blijken uit onderzoeken en
afstemming met andere functies.

Ja

067

13

Tot slot wordt in enkele zinnen een beeld geschetst van de actuele ontwikkelingen op
het gebied van CCS op de Noordzee. Dit overzicht is vrij summier en enigszins
gedateerd. In het overzicht komen uitsluitend kort het Porthos en Athos project ter
sprake. Het Aramis project zou hieraan ten minste moeten worden toegevoegd. Verder
zij verwezen naar de ruimtelijke verkenning die begin 2020 door het Ministerie van EZK
is gestart met als doel de verschillende CCS-ontwikkelingen op de Noordzee in kaart te
brengen.

Zie beantwoording deelzienswijze 067-12.

Ja

067

14

Onder het kopje ”Acties” wordt opgemerkt dat het kabinet uiterlijk 2021 een procedure
uitwerkt in lagere regelgeving voor het verwijderen of hergebruiken van platforms en
andere mijnbouwwerken, onder andere voor CO₂-opslag. Naar verwachting zal het
Ministerie van EZK deze actie nog dit jaar afronden. De lagere regelgeving waarnaar
verwezen wordt zullen wijzigingen zijn van het Mijnbouwbesluit en de
Mijnbouwregeling die verband houden met de Wet van 27 januari 2021 tot wijziging
van de Mijnbouwwet (het verwijderen of hergebruiken van mijnbouwwerken en
investeringsaftrek) (Stb. 2021, 92). Deze wet zal naar verwachting uiterlijk 1 januari
2022 – tezamen met de wijzigingen van Mijnbouwbesluit en Mijnbouwregeling - in
werking treden. Daarmee zal deze actie reeds zijn voltooid voor de definitieve
inwerkingtreding van het Programma Noordzee en kan deze actie strikt genomen
komen te vervallen.

Naar aanleiding van uw deelzienswijze is de periode 2022-2027 aangepast naar 2021 in
de actietabel.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 368

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

067

15

Onder het kopje “Kennisagenda” wordt opgemerkt dat het kabinet in de planperiode
2022-2027 samen met de olie- en gassector onderzoekt welke oude olie- en gasvelden
in de Noordzee het meest geschikt zijn voor CCS en welke invloed dat kan hebben op
andere activiteiten op zee zoals waterstof, eilanden, windenergie op zee en medegebruiksvormen. Zoals al opgemerkt, gaan Shell en Total ervan uit dat CCS in de meeste
gevallen goed samengaat met andere gebruiksvormen en daarin in de regel moet zijn in
te passen. Belangrijk is daarbij de aanleg van pijpleidingen niet onmogelijk te maken of
onnodig te bemoeilijken, bij voorbeeld door daarvoor op voorhand ruimte voor te
reserveren door of langs gebieden met andere functies. Het bovengronds ruimtegebruik
beperkt zich tot de aanwezigheid van injectielocaties. Binnen het Aramis-project wordt
daarbij serieus gekeken naar de mogelijkheid van hergebruik van buitengebruik
gestelde productieplatforms. Of daartoe besloten wordt is uiteindelijk aan de
initiatiefnemers. Om die reden dient het Programma Noordzee de mogelijkheid open te
laten voor CCS-operators om eigen (nieuwe) platforms te plaatsen.

Voor windenergie worden gebieden gereserveerd en vastgelegd in het Programma
Noordzee. In overleg zal naar de beste ruimtelijke inpassing van zowel windenergie als
CO2-infrastructuur worden gekeken.

Nee

067

16

Pagina 93 e.v. In hoofdstuk 9 “Ruimtelijke Ordening” van het OPN wordt uiteengezet
hoe de verschillende vormen van gebruik tijdens de planperiode 2022-2027 een plek
krijgen op de Noordzee. In de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) is de beleidskeuze
vastgelegd om de klimaatdoelstellingen voor 2030 en 2050 te halen door de noodzakelijke duurzame energieproductie grotendeels te realiseren door middel van windparken
op de Noordzee. Deze keuze is een drijvende kracht voor de ruimtelijke ordening op zee,
net als bijvoorbeeld de bescherming van natuurgebieden. Deze beleidskeuze is
begrijpelijk. Wel merken wij op dat het bovengronds ruimtebeslag van CO₂-opslag
beperkt is en dus in de regel goed verenigbaar is met ander gebruik van de Noordzee.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 369

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

067

17

Pagina 96 - In paragraaf 9.2 komt de Structuurvisiekaart ter sprake en passeren de
verschillende af te wegen ruimtelijke belangen op de Noordzee één voor één kort de
revue. Ten onrechte wordt het onderwerp CO₂-opslag in dit overzicht niet afzonderlijk
behandeld. Wij verzoeken u het Programma Noordzee op dit punt aan te vullen. CCS
komt alleen onder het kopje “Olie- en gaswinning” (p. 98) voorbij in het kader van het
verwijderen en hergebruiken van voormalige gasproductieplatforms “Op termijn
kunnen specifieke platforms mogelijkerwijs dienstdoen in het kader van carbon capture
and storage.” Hoewel het ruimtegebruik van CCS op zeeniveau (bovengronds) beperkt
zal zijn (zie hierboven), is het niet verwaarloosbaar en dient het een zelfstandige plek te
krijgen in het ruimtelijk beleid voor de Noordzee. Ten eerste dient rekening te worden
gehouden met de aanleg van pijpleidingen, waarvoor op voorhand ruimte te reserveren
valt. Ten tweede lijkt het ontwerpbeleid ervan uit te gaan dat CCS voornamelijk zal
plaatsvinden in voormalige gasvelden in bestaande gaswinningsgebieden, waarbij
buiten bedrijf gestelde productieplatforms worden hergebruikt. Daarbij wordt
voorbijgegaan aan het feit dat de CCS-richtlijn (Richtlijn 2009/31/EG) en de
Mijnbouwwet niet uitsluiten dat een initiatiefnemer elders op de Noordzee een
CO₂-opslagcomplex opspoort/definieert en daarvoor een opslagvergunning aanvraagt.
In dat geval zal buiten de bestaande gaswinningsgebieden een injectieinstallatie
geplaatst moeten worden. Of hergebruik van voormalige productieplatforms vanuit het
perspectief van de CCS-operator de beste keuze is, hangt van veel omstandigheden af.
Bestaande platforms zijn vaak groter dan nodig om een injectieinstallatie te plaatsen.
Hoewel tijdelijk een platform of monotower wordt bijgeplaatst, leidt een en ander op
termijn tot een geringer ruimtebeslag op de Noordzee. Ook de kosten van onderhoud
van een groter (en ouder) platform zullen in de regel hoger zijn dan die van een nieuw
platform dat precies op maat is. Vanuit het Aramisproject wordt welwillend gekeken
naar het eventueel hergebruiken van bestaande platforms in bestaande gaswinningsgebieden. Toch moet het beleid niet in de weg staan aan het eventueel plaatsen van een
injectieinstallatie op een eigen platform of mono tower.

CCS levert een significante bijdrage aan het behalen van de klimaatdoelstelling van
2030 zoals vastgesteld in het Klimaatakkoord. Nu de plannen voor CO2-transport en
-opslag op de Noordzee concreter worden, wordt ook duidelijker welk ruimtegebruik
daarbij hoort. Vanwege de forse bijdrage is het reëel om CO2-opslag ook afzonderlijk te
benoemen in het overzicht waar de zienswijze naar refereert. Het PNZ is op dit
punt aangevuld.

Ja

067

18

Pagina 98 - Onder het kopje “Kabels en leidingen” wordt het ruimtelijk beleid met
betrekking tot kabels en leidingen kort uiteengezet. Wij kunnen ons vinden in het
uitgangspunt dat kabels en leidingen zo worden gesitueerd en aangelegd dat zij geen
gevaar of belemmering vormen voor andere nationale belangen. Wij hebben kennisgenomen van de opmerking dat het Rijk gedurende de looptijd van dit Programma
Noordzee (2022-2027) nader zal uitwerken hoe in dit verband om te gaan met
conflicten tussen nationale belangen. Het is van belang dat de aanleg van nieuwe
pijpleidingen op de Noordzee niet onmogelijk wordt gemaakt, en dat verzekerd wordt
dat pijpleidingen zonder (al te veel) omwegen kunnen worden aangelegd. Ook wordt in
het OPN de suggestie gedaan om onderhoudszones rond pijpleidingen (thans 500
meter) waar mogelijk te verkleinen. Opgemerkt zij dat hiertoe niet te eenvoudig moet
worden besloten, gelet op het veiligheidsbelang dat met deze zones gediend is.

Olie- en gaswinning is in het Programma Noordzee aangemerkt als activiteit van
nationaal belang. Het belang van een doelmatige aanleg van bijbehorende infrastructuur wordt dan ook onderkend. Met het oog op efficiënt ruimtegebruik kunnen
onderhoudszones van kabels en leidingen, waar mogelijk, worden verkleind. De
toevoeging ‘waar mogelijk’ heeft niet alleen betrekking op de ruimtelijke inpassing,
maar ook op technische (on)mogelijkheden, veiligheidsbelangen daaronder begrepen.

Nee

067

19

Verder wordt opgemerkt dat voor het doorkruisen van de vastgestelde zandwinzone
voorkeurstracés zijn bepaald die op de structuurvisiekaart zijn ingetekend. Daarbij is
uitgegaan van de beschikbaarheid van winbaar zand en van de mogelijke locaties voor
aanlandingspunten van kabels en leidingen. Opgemerkt zij dat er geen voorkeurstracé
door de zandwinzone is bepaald ter plaatse van de Rotterdamse Maasvlakte, waar
vanuit het Aramis-project de aanlanding is voorzien van de CO₂-transportleiding en
waar ook de Porthos CO₂-transportleiding zal aanlanden. Verzocht wordt om ook op
deze plaats een voorkeurstracé vast te stellen door de zandwinzone. Wij treden
daarover graag in overleg.

Voorkeurtracés zijn vastgelegd voor die gebieden waar schaarste is aan ruimte voor
zandwinning en als de begin- en eindpunten globaal bekend zijn. Er is geen aanwijzing
van een voorkeurstracé nodig om een leidingtracé voor die CO2-leiding te vergunnen.
Voor het Porthos project vindt het gesprek met het consortium al plaats en is er al een
concreet routevoorstel vanaf de Maasvlakte.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 370

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

067

20

Het OPN merkt verder op dat om de ruimte op de Noordzee efficiënt te gebruiken
elektriciteitskabels, telecommunicatiekabels en buisleidingen zo veel mogelijk
gebundeld zullen worden. Het afwegingskader activiteiten op de Noordzee is uitgebreid
en aangescherpt om het beleid van bundeling te kunnen uitvoeren (zie paragraaf 10.5).
Met dit beleidsuitgangspunt zijn wij het eens.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

067

21

Vervolgens wordt bepaald dat bij initiatieven op zee die een groot oppervlak beslaan
(bijvoorbeeld windparken), het Rijk een ruimtelijke reservering kan voorschrijven voor
de doorgang van toekomstige kabels en leidingen. Ook dit voornemen onderschrijven
wij. Dit schept duidelijkheid vooraf voor alle betrokken partijen.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

067

22

Pagina 106 - In paragraaf 9.5 (Land zee interacties) worden activiteiten besproken die
op zee en land een samenhangend besluit vragen, en waarvoor coördinatie nodig is
tussen de diverse bestuurslagen. In deze paragraaf komt CO₂-opslag (wel) ter sprake.
Allereerst wordt daarin opgemerkt dat in het Klimaatakkoord tot 2030 een maximum
(plafond) zou zijn vastgesteld aan CO₂-opslag op de Noordzee, te weten: maximaal 7,2
Mton industriële CO₂, aangevuld met maximaal 3 Mton CO₂ vanuit de elektriciteitssector. De afspraken in het Noordzeeakkoord worden hier niet correct weergegeven Zoals
al eerder in deze zienswijze opgemerkt gaat het hier om de maximale hoeveelheid CO₂
per jaar die voor SDE++ subsidiering in aanmerking komt en niet om de maximale
hoeveelheid CO₂ die tot 2030 zal worden opgeslagen. De hoeveelheid CO₂ die
maximaal kan worden opgeslagen zal afhangen van de verleende CO₂opslagvergunningen. Het plafond waarover wordt gesproken is dus uitsluitend een
subsidie-plafond.

Het klopt dat er in het Klimaatakkoord wordt gesproken over maximale volumes die
worden gesubsidieerd, niet over maximale volumes die worden opgeslagen. Zie ook
beantwoording deelzienswijze 069-9 voor de aanpassing in de tekst.

Ja

067

23

Verder passeren in deze paragraaf kort een aantal CCS-projecten die bij de opstellers
van het OPN bekend waren. Ook op deze plaats zou de tekst van het Programma
Noordzee geactualiseerd moeten worden (zie hierboven). De ontwikkelingen op het
gebied van CCS gaan snel. Het Aramis project wordt hier wel genoemd met de korte
aanduiding “Den Helder”. In een eerder stadium van het Aramis project lag inderdaad
een variant in Den Helder op tafel. Intussen heeft het Aramis project besloten de CO₂
vanaf de Maasvlakte offshore te transporteren (https://www.aramis-ccs.com/nl/).
Andermaal zij verwezen naar de ruimtelijke verkenning die het Ministerie van EZK
uitvoert naar de verschillende CCS projecten.

Net als in paragraaf 5.3.5. is de tekst van hoofdstuk 9.5 Land-zee-interacties geactualiseerd op basis van ontwikkelingen in 2021.

Ja

067

24

Pagina 110 e.v. – Hoofdstuk 10 van het OPN bevat verschillende beleids- en afwegingskaders voor het (gedeeld) gebruik van de Noordzee. Paragraaf 10.1 bevat het
“Beleidskader doorvaart en medegebruik in windenergie-gebieden op de Noordzee”.
Onder het kopje “medegebruik” (pagina 111) lezen we dat onder medegebruik in
windenergiegebieden wordt verstaan: natuurontwikkeling, voedsel (passieve visserij,
maricultuur) en andere vormen van duurzame energieopwekking dan windenergie,
zoals zonnepanelen en getijde-energie. Ten onrechte ontbreekt CO₂-opslag in dit rijtje.

CO2-opslag valt onder de mijnbouwwetgeving. Nu is de lijn dat het platform weg is of
dat het platform buiten het windpark ligt. Wanneer een platform in aanmerking komt
voor CO2-opslag, kan bij de verkaveling bezien worden hoe beide ontwikkelingen
samen kunnen gaan en op welke wijze het platform bereikbaar kan blijven. Hiervoor
wordt Bijlage 4 van het Programma Noordzee toegepast. Zie ook de beantwoording van
deelzienswijze 022-49.

Nee

067

25

Op de pagina’s 113 e.v. wordt een afwegingskader geschetst dat zal worden toegepast
bij vergunningverlening van activiteiten in windgebieden. Het beleid zoals dat nu
geformuleerd is zou betekenen dat CO₂-opslag niet wordt toegestaan in gebieden die
reeds zijn aangewezen als windenergiegebieden. Wij vinden dit een onwenselijke en
onnodige beperking, aangezien het bovengronds ruimtegebruik van CO₂-opslag zeer
beperkt is en deze activiteit zeer goed inpasbaar is in gebieden waarin ook andere
activiteiten plaatsvinden, zoals bijvoorbeeld windparken.

Het is niet de bedoeling de winning van koolwaterstoffen en CO2-opslag op voorhand
uit te sluiten in een windpark. Bij de verkaveling van een windpark óf bij nieuwe
initiatieven op het gebied van de winning van koolwaterstof en CO₂-opslag zal het Rijk
vroegtijdig met initiatiefnemers in gesprek gaan om de impact in kaart te brengen en te
zien hoe de ontwikkelingen zo goed mogelijk naast elkaar gerealiseerd kunnen worden.
Hierbij wordt toepassing gegeven aan het in bijlage 4 opgenomen ‘Ontwerpproces:
afstand tussen mijnbouwlocaties en windparken’. Mijnbouwactiviteiten vallen niet
onder de reikwijdte van het Afwegingskader medegebruik in windparken.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

371

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

067

26

Pagina 122 e.v. – In paragraaf 10.5 van het OPN wordt het “Afwegingkader vergunningplichtige activiteiten op de Noordzee” beschreven, Dit is een afwegingskader dat bij
vergunningverlening voor activiteiten op de Noordzee moet toegepast teneinde zoveel
mogelijk gedeeld gebruik van de Noordzee mogelijk te maken. Over de status van het
afwegingskader wordt opgemerkt:
“Het afwegingskader is een beleidsregel die het bevoegd gezag verplicht om bij de
vergunningverlening overeenkomstig dit kader te handelen. Het afwegingskader is
daarom vooral van belang voor het bevoegd gezag en voor Noordzeegebruikers die een
vergunning willen aanvragen op grond van de Waterwet, Ontgrondingenwet, Wet
natuurbescherming, Wet algemene bepalingen omgevingsrecht, de Mijnbouwwet, de
Wet windenergie op zee en een aantal scheepvaartwetten. De beleidsregel wordt
toegepast door het bevoegd gezag, zijnde Rijkswaterstaat (namens de minister van
Infrastructuur en Waterstaat), de minister van Economische Zaken en Klimaat en de
minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Het afwegingskader zoals hier
beschreven is een voortzetting van het afwegingskader in de Beleidsnota Noordzee
2016-2021.”
Hier wordt echter voorbijgegaan aan het feit dat bij vergunningverlening (op basis van
welke wet dan ook) het wettelijk toetsingskader bepalend is voor de inhoud van een
eventuele beleidsregel die bij de toepassing van dat wettelijke kader kan worden
betrokken. In plaats daarvan wordt in het OPN een algemeen beleidskader vastgesteld,
zonder dat de vraag gesteld wordt of dat het bevoegd gezag wel de wettelijke
instrumenten heeft om dat beleid bij vergunningverlening te verwezenlijken. Veel
elementen in het hier geschetste beleidskader passen bijvoorbeeld niet op de
toetsingscriteria bij vergunningverlening van – bijvoorbeeld – CO₂-opslagvergunningen
op grond van de Mijnbouwwet. De Mijnbouwwet voorziet bijvoorbeeld niet in het
maken van een ruimtelijke afweging tussen CO₂-opslag en ander gebruik op de
Noordzee. Hoe dient het afwegingskader in een dergelijk geval te worden toegepast?

Zie beantwoording deelzienswijze 022-38.

Nee

067

27

Op pagina 126 – wordt uiteengezet hoe om te gaan met onderlinge afstemming van
activiteiten van nationaal belang. Als activiteiten van nationaal belang stapelen in
hetzelfde gebied, is daarbij het uitgangspunt dat gestreefd wordt naar gecombineerd en
efficiënt ruimtegebruik. Dit uitgangspunt wordt onderschreven. Volgens het OPN geldt
daarbij wel een aantal specifieke randvoorwaarden, die op pagina 125 in tabel 10.3 zijn
uitgewerkt. De randvoorwaarden die voor CO₂-opslag worden genoemd zijn:
“Het potentieel aan lege olie- en gasvelden en aan (voor CO₂-opslag geschikte) aquifers
wordt zoveel mogelijk benut.
Binnen een veiligheidszone van 500 meter rond een platform met installatie voor
CO₂-opslag is scheepvaart of ander gebruik niet toegestaan. In principe dienen nieuwe
leidingen voorkeurtracés te gebruiken bij doorsnijding van de zandwinzone (zie
hoofdstuk 10.4).”
Deze randvoorwaarden zijn werkbaar voor CCS. Wel zij opgemerkt dat in het OPN
verzuimd wordt te verwijzen naar bijlage 4 (“Ontwerpproces: afstand tussen mijnbouwlocaties en windparken”), dat niet alleen van toepassing is op olie- en gaswinning, maar
ook op de afstemming tussen CO₂-opslaglocaties en windparken.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen. De suggestie om te verwijzen naar bijlage
4 is overgenomen.

Ja

067

28

Op pagina 127 – wordt ingegaan op het verwijderen van objecten (zoals platforms en
pijpleidingen) na afloop van de vergunningstermijn. Shell en Total zijn ermee bekend
dat op grond van de (huidige en aankomende) Mijnbouwwetgeving een verwijderingsplicht kan gelden voor platforms en pijpleidingen.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 372

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

067

29

Op pagina 143 wordt het (in bijlage 4) het ontwerpproces “afstand tussen mijnbouwlocaties en windparken” uiteengezet. In de inleiding op dit ontwerpproces wordt
overwogen dat het beleidsmatige uitgangspunt is dat zowel enerzijds de winning van
olie en gas en de opslag van CO₂ als anderzijds de productie van windenergie op de
Nederlandse Noordzee kan plaatsvinden. Dit vraagt om vroegtijdig overleg wanneer
deze activiteiten in ruimte en tijd in elkaars buurt komen. Het uitgangspunt is meervoudig ruimtegebruik, waarbij voornoemde activiteiten naast elkaar kunnen plaatsvinden.
Dit uitgangspunt wordt onderschreven.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

067

30

Vervolgens wordt in bijlage 4 een ontwerpproces uitgewerkt, uitgaande van bestaande
mijnbouwactiviteiten (zijnde olie- en gaswinning¸ alsook CO₂-opslag) of voorgenomen
of mogelijk toekomstige mijnbouwactiviteiten (in bijlage 4 aangeduid als prospects).
Die prospects kunnen nog geheim zijn, maar wel al bekend bij het Ministerie van EZK.
De gedachte achter Bijlage 4, is dat bij het ontwerp van een windpark (of het aanwijzen
van een windkavel) zoveel mogelijk rekening gehouden wordt met bestaande
mijnbouwactiviteiten en met prospects. Vanuit dat perspectief formuleert bijlage 4 een
begrijpelijk ontwerpproces. Wat echter ontbreekt in het OPN, is een duidelijke visie op
de vraag hoe mijnbouwactiviteiten – waaronder CO₂-opslag – nog kunnen worden
ingepast als een windkavel inmiddels is toegekend of een windpark al is gebouwd. Hoe
wordt in dat geval invulling/uitvoering gegeven aan het beleidsuitgangspunt dat
windenergie en mijnbouw naast elkaar kunnen plaatsvinden. Op welke wijze wordt in
dat geval verzekerd dat nog toekomstige mijnbouwactiviteiten (inclusief de opslag van
CO₂) ingepast worden in bestaande windgebieden?

Er zal worden onderzocht of er mogelijkheden zijn om vooraf duidelijkheid te geven hoe
CO2-opslagactiviteiten ingepast kunnen en zullen worden in aangewezen
windenergiegebieden.

Nee

068

1

In de haven van Lauwersoog, wordt gewerkt aan een bijzonder centrum over het
UNESCO Werelderfgoed de Waddenzee, in samenwerking met veel lokale, regionale en
internationale partners. Bijgaand treft u het projectplan aan van de Stichting
Werelderfgoedcentrum Waddenzee. Het Werelderfgoedcentrum Waddenzee, een
Werkplaats van de Wadden in de haven van Lauwersoog, wordt dé nieuwe plek om je te
verwonderen over de Wadden, het enige natuurlijke werelderfgoed van Nederland. Op
de grens van land en water word je als bezoeker geïnspireerd om bij te dragen aan een
gezonde balans tussen mens en natuur, voor de wereld van morgen. Met de handen uit
de mouwen, en met het UNESCO Werelderfgoed de Waddenzee als inspiratie. Het
Werelderfgoedcentrum Waddenzee laat bezoekers kennismaken met de unieke
kenmerken van het Waddengebied en de ecologische én economische processen die
zich er afspelen. Door de inspanningen van o.a. gebiedsbeheerders, natuurbeschermers
en onderzoekers in beeld te brengen creëren we begrip van- en betrokkenheid bij dit
bijzondere gebied. We nodigen de bezoeker uit om mee te doen in de Werkplaats van
de Wadden en op pad te gaan om te genieten van de bijzondere ervaringen in het
Waddengebied. Het Omgevingsberaad Waddengebied (OBW) bracht advies uit over het
Nationaal Water Programma 2022-2027, waarbij expliciet is gevraagd om extra
maatregelen voor het Gastheerschap van RWS op te nemen. Het Bestuurlijk Overleg
Waddengebied heeft met dit advies ingestemd. De Stichting zou graag zien dat de door
het OBW voorgestelde maatregel, over het verder vorm geven van het gastheerschap
op het Oostelijk Wad, wordt ingevuld in de vorm van participatie door Rijkswaterstaat in
het Werelderfgoedcentrum Waddenzee.

RWS staat achter de doelstellingen van het Werelderfgoedcentrum Waddenzee, dit past
bij de visie van RWS op gastheerschap. In de reactie op het OBW advies hieromtrent is
aangegeven dat het gastheerschap een rol is van vrijwel alle beheerders in het gebied en
dat deze om die reden nader uitgewerkt wordt in het integrale beheerplan dat door de
gezamenlijke beheerders wordt opgesteld, gefaciliteerd door de Beheerautoriteit
Waddenzee. Mede op basis van deze nadere uitwerking kunnen afspraken worden
gemaakt over de inzet van de diverse beheerders waaronder RWS, rekening houdend
met de beschikbare financiële middelen (inclusief capaciteit).

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 373

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

069

1

Het Ontwerp Nationaal Waterprogramma (NWP) beschrijft veel herkenbare opgaven.
Ook de voorgestelde aanpak is grotendeels herkenbaar en naar onze mening de juiste
weg om de opgaven aan te pakken. Toch missen wij nog enkele verbindingen in de
aanpak. In deze zienswijze zullen we deze punten benoemen, met de vraag deze
belangrijke verbindingen alsnog te leggen in de definitieve versie van het NWP.

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse in en reactie op het Ontwerp-NWP. Uw
reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

069

2

Op hoofdlijnen missen wij de verbindingen met andere grote dossiers van deze tijd:
stikstof en transitie van de landbouw. Juist in het rivierbed liggen kansen hier versneld
in te zetten op de transformatie naar natuurinclusieve landbouw.

Het NWP betreft waterbeleid voor de bekende thema’s als klimaatadaptatie, waterveiligheid, zoetwatervoorziening, waterkwaliteit en grondwater maar ook voor andere
grote maatschappelijke opgaven. Alsook hoe functies als landbouw en natuur en
duurzame uitvoering van inrichtingswerken en sedimentbeheer bijdragen aan de doelen
van het waterbeleid. Deze verbindingen staan onder meer beschreven in hoofdstukken
9 en 16.

Nee

069

3

Ook missen we de verbinding met ruimtelijke kwaliteit van de rivierdalen op het gebied
van landschap, cultuurhistorie, geomorfologie en ecologie.

Ruimtelijke kwaliteit is een van de thema’s waarop in het programma IRM beleidskeuzes voor afvoercapaciteit en bodemligging worden uitgekozen, naast waterveiligheid,
scheepvaart, natuur en zoetwaterbeschikbaarheid. Dit gebeurt eerst op systeemniveau.
Bij het daaropvolgende ontwerp van eventuele gebiedsspecifieke maatregelen (waarbij
lokale partners als gemeenten expliciet worden betrokken) zal expliciet aandacht zijn
voor de lokale omstandigheden.

Nee

069

4

Het Ontwerp NWP benoemt samenwerking (medeoverheden, burgers, maatschappelijke organisaties en drinkwaterbedrijven) en gebiedsgerichte aanpak als belangrijke
pijlers. Echter, of het rijk hier ook de regie in neemt, en op welke wijze is onduidelijk. Wij
zien een meerwaarde in een hoofdstuk gewijd aan de communicatie met al deze andere
actoren. De communicatie en begeleiding van dit soort participatietrajecten wordt in de
praktijk vaak geheel uitbesteed aan adviesbureaus door het ministerie. Hierdoor wordt
de aanpak afstandelijk (want vaak vooral op proces ingestoken) en technisch. De vraag
is of er ook voldoende lerend vermogen voor de eigen organisatie over blijft en of echte
veranderingen in het beleid of in de gebiedsaanpak bereikt worden. De opgedane
kennis uit deze trajecten dringt in onze beleving onvoldoende door naar de betrokkenen
bij de ministeries en daarmee naar de besluitvormers. We zien met regelmaat dat
vanwege deze sectorale, afstandelijke en technische aanpak kansen op velerlei terrein
verloren gaan. Dit gaat ten koste van het goede plan en het draagvlak, geeft geen goede
invulling aan de grote verantwoordelijkheid die we als overheden hebben en het is niet
in overeenstemming met de geest van de Omgevingswet.

Uw constatering wordt gedeeld, het is van meerwaarde dat RWS en DWGB meer
ervaringen uitwisselen over de inzet in gebiedsontwikkeling. Er is daarom een
hoofdstuk aan het NWP toegevoegd waarin de evaluatie van deze samenwerking wordt
beschreven.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 374

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

069

5

IRM
De scope van Integraal Riviermanagement (IRM) is nog niet zo integraal als de titel doet
vermoeden. Hieronder worden door het ministerie momenteel uitsluitend (rijks)
waterdoelen begrepen. De andere (ruimtelijke) doelen worden hierin door gemeenten
gemist (denk aan omgeving, energietransitie, landbouw, stikstof,
verstedelijking). Om integraal werken echt een impuls te geven verdient het aanbeveling breder te kijken dan alleen waterdoelen als in een gebied aan de slag gegaan wordt.
Vanuit de gemeente werken we graag gebiedsgericht, waarbij meerdere doelen gediend
worden (=integraal). In een gebied spelen meestal meerdere opgaven. De verbinding
hiervan kan in veel gevallen een meerwaarde zijn. Dit zou altijd de basishouding en
onderwerp van onderzoek moeten zijn. Gemeenten brengen dit nu in waar dit aan de
orde is. Daarmee lijkt het nu de verantwoordelijkheid van de lokale overheid. Het zou
sterk zijn als vanuit de gezamenlijke ministeries hier ook integraal op ingezet wordt.
Helemaal als dit ook
doorgetrokken kan worden naar het bundelen/koppelen van de verschillende
rijksgeldstromen.

Op dit moment werken de partners van IRM (rijk, provincies, waterschappen) aan het
komen tot een voorgesteld alternatief voor het hele landelijke riviersysteem, waarin de
onder IRM vallende thema’s op elkaar afgestemd dienen te worden om een optimale
rivierbodemligging en afvoercapaciteit voor de rivieren te kunnen garanderen. Voor de
uitvoering van de oplossingen zullen in verschillende gebieden projecten worden
ontwikkeld, waarbij wordt aangehaakt bij de opgaven die ter plekke spelen.

Nee

069

6

Samenwerking
In het document wordt gesteld dat een goede samenwerking tussen de drie betrokken
partijen (rijk, provincies en waterschappen) belangrijk is voor optimale bescherming.
Daar zou aan toegevoegd moeten worden de rol van veiligheidsregio en gemeenten.
Deze partijen spelen een belangrijke rol bij de ruimtelijke inrichting van gebieden en in
geval van overstromingen. Graag aandacht voor deze partijen en rollen in het stuk.

In het NWP wordt erkend dat samenwerking met medeoverheden/gebiedspartners
noodzakelijk is, zoals bijvoorbeeld gebeurt in het HWBP en expliciet met gemeenten bij
IRM. Veiligheidsregio’s spelen een belangrijke rol in de waterveiligheid. Deze rol wordt
ook genoemd in het hoofdstuk over Waterveiligheid.

Nee

069

7

• Evaluatie waterwet
Naast de genoemde aspecten bij deze evaluatie zien wij nog een belangrijk aandachtspunt: de spelregels voor subsidieverlening van het HWBP. Dit kan onder het laatste punt
financieren en bekostigen maatregelen vallen. Wij pleiten ervoor hier met meer oog
voor de omgeving naar financieringsmodellen te kijken. In dat kader willen wij de
specifieke Limburgse situatie benadrukken. Reden hiervoor is de unieke Limburgse
landschappelijke situatie. De Maas is een valleirivier, in tegenstelling tot de meeste
andere Nederlandse rivieren, die het karakter van echte laaglandrivieren hebben. Dit
heeft enerzijds gevolgen voor de werking van het riviersysteem, anderzijds is hierdoor
pas nu, bij deze dijkverbeteringsronde sprake van dijkintroductie. De bestaande
keringen zijn immers veelal 25 jaar geleden aangelegd als tijdelijke noodkering. Sinds de
Waterwet van 2017 zijn deze echter op “opgewaardeerd” naar “echte” dijken. De
kostensystematiek die het HWBP hanteert wordt als knellend ervaren om met de
gevraagde maatwerkaanpak de dijkintroductie in Limburg op te pakken.

Bij ex-post evaluaties worden de effectiviteit en doeltreffendheid van het uitgevoerd
beleid en/of regelgeving onderzocht en vergeleken met de oorspronkelijke doelstellingen van het beleid en/of regelgeving. De scope van deze ex-post evaluatie wordt
bepaald door de wettelijk voorgeschreven onderdelen. Met meer oog voor de omgeving
naar financieringsmodellen kijken past niet binnen de scope van deze evaluatie.

Ja

069

8

Daarnaast moet bij de evaluatie van de waterwet ook aandacht worden besteed aan het
terugblikken op het recente hoogwater van juli 2021 in Limburg. De minister heeft een
beleidstafel hoogwater ingesteld om te onderzoeken of een nadere heroverweging van
het beleid noodzakelijk is. Juist gelet op de relatief grote rol die evacuatie speelt in de
Limburgse situatie bij een ramp is het van belang hier gemeenten en veiligheidsregio bij
te betrekken.

Het doel van de Beleidstafel Wateroverlast en Hoogwater is om te leren van de
opgetreden situatie in Limburg en om als Nederland, nu en in de toekomst, beter
gesteld te staan en voorbereid te zijn op de gevolgen van een periode van extreme
neerslag die naar verwachting steeds vaker voor gaat komen. Crisisbeheersing bekijken
is geen onderdeel van de scope van de beleidstafel. Gezien de scope van de evaluatie
van de Waterwet (zie antwoord hierboven) is het niet nodig aandacht te besteden aan
het terugblikken op het hoogwater in juli 2021 in Limburg bij de evaluatie van de
Waterwet.

Nee

069

9

Daarnaast ondersteunen en bekrachtigen we het pleidooi van de Deltacommissaris en
het grote belang daarvan voor Limburg voor meer maatwerk en innovatieve oplossingen in de uitvoering van de HWBP.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 375

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

069

10

• HWBP
Met het bepalen van de (technische) beschermingsopgave aan de hand van de
benoemde randvoorwaarden zijn we er nog niet. De uitdaging ligt er juist in te bepalen
op welke wijze de benodigde (technische) beschermingsopgave vertaald wordt in de
praktijk. Dit is afhankelijk van de omgeving van waar de opgave plaats moet vinden en
de belangen die daar spelen omwonenden, bedrijven, ruimtelijke kwaliteit enz.. De
gekozen insteek van de Deltacommissaris, zoals hiervoor benoemd, sluit daar naadloos
op aan. We zijn van mening dat het opnemen van deze nuancering onder de kop
‘Hoogwaterbeschermingsprogramma’ van toegevoegde waarde is, recht doet aan de
praktijk en zal bijdragen in de vorming van het goede plan en draagvlak, omdat het een
erkenning is voor de behoefte aan en meerwaarde van maatwerk. Benoem dat bij
HWBP projecten: Een goede landschappelijke inpassing, waarbij eventueel locatiespecifieke maatregelen of voorzieningen nodig zijn om nadelige gevolgen van een waterveiligheidsmaatregel te voorkomen, te beperken of te compenseren, onderdeel is van
iedere opgave. Het niveau van ruimtelijke kwaliteit in het gebied na uitvoering van de
veiligheidsmaatregel blijft minimaal gelijk aan de oorspronkelijke situatie.
Landschappelijke inpassing gaat over maatwerk voor een specifieke locatie, logisch
ingepast in het landschap of een stedelijke omgeving met een vormgeving die eenvoud
en schoonheid uitstraalt. landschappelijke inpassing heeft betrekking op de inpassing in
landschappelijk gebied en stedelijk gebied. Ruimtelijke kwaliteit gaat over de gebruikswaarde, toekomstwaarde en belevingswaarde van een gebied.

Een goede landschappelijke inpassing, waarbij eventueel locatiespecifieke maatregelen
of voorzieningen nodig zijn om nadelige gevolgen van een waterveiligheidsmaatregel te
voorkomen, te beperken of te compenseren, is reeds onderdeel van de projectopgave.
De kosten voor ruimtelijke inpassing zijn subsidiabel onder de subsidieregeling HWBP.

Nee

069

11

Verder is het een goed uitgangspunt om het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit als
nevendoelstelling op te nemen in de opgave HWBP. Niet alleen geredeneerd vanuit de
aanhakende medeoverheden, maar vanuit de HWBP zelf. Schep duidelijkheid over de
rol van ruimtelijke kwaliteit. Ruimtelijke kwaliteit kan een meekoppelkans zijn, maar het
is veel meer een randvoorwaarde. Dus ruimtelijke kwaliteit is in ieder geval:
- een randvoorwaarde
- een nevendoelstelling
- en mogelijk
een meekoppelkans
allen geïntegreerd en geborgd in het proces.

Het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit is geen opgave van het HWBP, ruimtelijke
inpassing bij dijkversterkingsprojecten wel. Aanvullende ambities van andere partijen
kunnen via cofinanciering worden gekoppeld aan waterveiligheidsmaatregelen.
Specifiek over de rol van ruimtelijke kwaliteit in projecten, heeft de programmadirectie
HWBP een programmatische aanpak duurzaamheid en ruimtelijke kwaliteit
gepubliceerd.

Nee

069

12

• Op blz. 239 wordt een beschrijving genoemd van de uiteenlopende opgaven die er
spelen in het rivierengebied. Is het zinvol hier de opgave rivierverruiming te benoemen?

De opgave voor hoogwaterveiligheid bestaat uit het mitigeren van de effecten van de
nieuwe normering èn de verwachte hogere en meer frequent optredende hoogwaterafvoeren. Rivierverruiming is, naast het versterken een verhogen van de keringen, een
maatregel om deze opgave op te lossen.

Nee

069

13

• Onder ‘Beschrijving gebied’ op blz. 239 is aangegeven dat het rivierengebied van grote
waarde is voor de ruimtelijke kwaliteit. In onze beleving past het onder deze kop eerder
te benoemen dat het rivierengebied voor het overgrote deel van grote ruimtelijke
kwaliteit is en dat bij elke ingreep deze ruimtelijke kwaliteit een randvoorwaarde is
t.b.v.de vormgeving, uitvoering en inpassing van de ingreep.

Het rivierengebied in het algemeen is van grote waarde voor de ruimtelijke kwaliteit,
net zoals dit in het algemeen van groot belang is voor bijvoorbeeld de natuur. Dat een
goede ruimtelijke kwaliteit van belang is voor het rivierengebied wordt expliciet
benoemd in het streven van de partners onder het kopje ‘Integraal Riviermanagement’.
IRM neemt ruimtelijke kwaliteit dan ook mee als een van de thema’s waarop beleidskeuzes voor afvoercapaciteit en bodemligging worden uitgekozen, naast waterveiligheid, scheepvaart, natuur en zoetwaterbeschikbaarheid.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 376

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

069

14

• In het NWP wordt in onze beleving het begrip ruimtelijke kwaliteit niet altijd even
helder gehanteerd: bijvoorbeeld op blz. 241 ‘ .... en met meer ruimtelijke kwaliteit voor
wonen, werken en recreatie’. Is hiermee de insteek gekozen van een integrale aanpak
door o.a. borging en verbetering van de ruimtelijke kwaliteit in het rivierengebied?

Het rivierlandschap is bepaald door de natuurlijke ondergrond met de loop van de
Nee
rivieren en hoe deze wordt bewoond, gebruikt en beïnvloed door de eeuwen heen voor
landbouw, wonen, werken, recreatie en natuur. Ingrepen aan de dijken kunnen van
invloed zijn op stadsfronten, karakteristieke bebouwing, verkavelingspatronen en de lijn
van de dijk. Ingrepen in het rivierbed kunnen ook van invloed zijn op gebruiksfuncties.
Als gevolg hiervan kan het karakter van het rivierengebied veranderen, en daarmee de
ruimtelijke kwaliteit, die wordt bepaald door de gebruikswaarde, belevingswaarde en
toekomstwaarde, en de logische samenhang hiertussen. Het gaat hierbij om de
bescherming van de kernkwaliteiten van de omgeving. Ruimtelijke kwaliteit is dan ook
een van de thema’s die integraal worden behandeld binnen het programma Integraal
Riviermanagement, zoals beschreven in de bij dit programma behorende Notitie
Reikwijdte en Detailniveau. Bij de ontwikkeling van IRM wordt dan ook onderzocht in
hoeverre kan worden bijgedragen aan de beleidsdoelstellingen van dit thema.

069

15

• Op blz. 244 is aangegeven dat ‘De gebieden achter de waterkering kunnen bij extreem
hoge afvoeren overstromen’. Op welke wijze moet deze zin geduid worden? Graag een
nadere toelichting over de strekking van deze zin.

Primaire keringen in de Limburgse Maasvallei hebben grotendeels een andere
normering dan keringen in andere riviergebieden. De wettelijke normering is gebaseerd
op een overstromingsrisico. Bij extreem hoog water zouden de keringen in Limburg
eerder kunnen overstromen dan elders. Maar ook deze keringen zijn gebaseerd op de
normering en te verwachten maatgevende afvoer/waterstand. Deze afvoer kán hoger
worden, dat risico is klein maar blijft altijd aanwezig.

Nee

069

16

• De kaart op blz. 241 is onvolledig en niet actueel.

De betreffende kaart is op meerdere punten gewijzigd.

Ja

069

17

Tot slot
In januari en februari 2020 is de uitnodiging voor de gebiedssessies gestuurd aan de
In de samenvatting wordt vermeld dat “het Ontwerp NWP tot stand is gekomen via een VNG met het verzoek deze door te sturen aan de gemeenten.
breed participatieproces: medeoverheden en maatschappelijke partijen zijn in een vroeg
stadium betrokken bij de ontwikkeling. Er zijn gebieds- en themasessies gehouden.”
Helaas wordt deze participatie niet herkend door onze gemeente. Wij vinden dit een
gemiste kans en zijn benieuwd met wie en hoe dan wel afgestemd is.

Nee

070

1

NB: the relevant partial opinions submitted under this title are included in opinion 066
of 'North Sea Maritime', partial opinions 4 to 9.

For the answer to your opinion, see the answers to partial opinions 066-4 to 066-9.

Nee

071

1

Synergie mijnbouw en windenergie
Op verschillende plaatsen in het oNWP komt ruimtegebruik op de Noordzee ten
behoeve van windenergie aan de orde. De zienswijze van Neptune Energy is in
algemene zin relevant voor dit onderwerp. Onze zienswijze houdt echter in het
bijzonder verband met de volgende passage op pagina 100: ‘Zones met veel mijnbouwplatformen die nog lange tijd blijven staan, zijn vooralsnog zoveel mogelijk vermeden;
[begin met onderstreping] in toenemende mate worden wel kansen gezien voor
functiecombinaties tussen mijnbouw en windenergie [onderstreping toegevoegd].’ Wij
menen dat, met name, het onderstreepte gedeelte bepaald verdere uitwerking verdient
in het oNWP. Hierna lichten wij dat toe.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 377

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

071

2

Elektrificatie van platformen Het integreren van bestaande energiesystemen op de
Noordzee versnelt de te nemen stappen naar een CO2-neutrale toekomst. De
elektrificatie van mijnbouwplatformen door middel van groene stroom vormt daarbij
een belangrijke schakel. Als een platform wordt geëlektrificeerd, worden daarmee direct
de emissies van het platform geëlimineerd. Bovendien wordt gas uitgespaard dat
anders wordt gebruikt voor de stroomvoorziening van het platform. De onuitputtelijkheid van groene stroom schept verder ruimte voor het offshore aansturen van groene
waterstofproductie en het transport daarvan. Platformen kunnen worden geëlektrificeerd door een rechtstreekse verbinding te maken tussen de grote, geplande windmolenparken en platformen. Elektrificatie is echter ook mogelijk door enkele windturbines
naast een platform te realiseren die exclusief voor dat platform groene stroom
produceren. Op dit moment onderzoeken wij deze laatste mogelijkheid voor zowel ons
F3 platform als ons Q13a-A platform.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

071

3

Groene waterstofproductie
De opgaaf voor wind op zee kent vele uitdagingen: het wordt vol bij de kust wat
betekent dat windparken toenemende mate verder op zee moeten worden gebouwd.
Dit brengt de uitdaging mee om de daar geproduceerde stroom aan land te brengen.
Hiervoor zouden vele kilometers elektriciteitskabel nodig zijn op zee en op land. Ook
zou moeten worden gewerkt met meerdere tussenstations. De aanleg van deze vorm
van energie infrastructuur is niet alleen kostbaar, maar kan ook nadelig uitpakken voor
de natuur op zee en op land. Een uitstekend alternatief hiervoor is wat ons betreft de
bestaande infrastructuur op de Noordzee die bestaat uit vele kilometers pijpleidingen
waardoor waterstof kan worden getransporteerd. Als operator van de twee grote
transportpijpleidingen ‘NOGAT’ en ‘Noordgastransport’ ziet Neptune Energy hier grote
kansen. Wanneer toekomstige windparken ver op zee worden gerealiseerd in de
nabijheid van de bestaande gasinfrastructuur, wordt de conversie van windenergie naar
groene waterstof vergemakkelijkt. Je slaat hierdoor veel vliegen in één klap: ver op zee
is ruimte voor windparken, er zijn geen dure, over de zeebodem en door kwetsbaar
gebied nieuw te leggen kabels nodig, je bent niet afhankelijk van de capaciteit van het
elektriciteitsnetwerk (grid) en we creëren een tweede groen energiesysteem naast
elektronen (te weten moleculen). Waterstof wordt in dit scenario bij de bron direct
overgezet en naar land gebracht via de bestaande pijpleidingen. De twee transportleidingen NOGAT en Noordgastransport zijn al geschikt voor waterstofmoleculen en
kennen beide een capaciteit van 10GW. Door zodoende slim gebruik te maken van de
bestaande infrastructuur kunnen projecten die nodig zijn voor het behalen van de
klimaatdoelen richting een CO2-arme toekomst sneller, goedkoper en met minder
belasting voor de natuur en het milieu tot stand komen. De infrastructuur ligt er al,
groene waterstof en gas kunnen worden gemengd én het biedt de oplossing voor
windparken ver op zee. Nederland kan door deze factoren een leidende rol gaan spelen
in de productie en het transport van groene waterstof

De synergiemogelijkheden tussen windenergie en bestaande gasinfrastructuur worden
erkend, mogelijk voor de productie van waterstof. Met name zoekgebieden voor na
2030 zouden hiervoor in aanmerking komen. Dit wordt nader uitgewerkt in een partiële
herziening.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 378

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

071

4

Belemmeringen
In algemene zin merken wij dat bij markt- en overheidspartijen in toenemende mate
animo ontstaat voor initiatieven en pilots waarbij windenergie, elektrificatie van en
groene waterstofproductie op platformen hand in hand moeten gaan. Deze initiatieven
zijn nodig voor het gezamenlijk behalen van de klimaatdoelen in 2030. De roep om dit
soort projecten ook juridisch te kunnen faciliteren, zal toenemen zo verwachten wij. Dat
er in dit opzicht nog werk aan de winkel is, ondervinden wij op dit moment met name in
ons streven om ons F3 platform te elektrificeren en om daar groene waterstof te
produceren. Het is vanuit dit perspectief dat wij menen dat de hiervoor weergegeven
passage uit het oNWP uitwerking behoeft. Die uitwerking zou een verkenning van dan
wel de grondslag voor de mogelijkheden moeten bevatten om platformen van groene
windenergie te kunnen voorzien, zodat de hiervoor geschetste kansen kunnen worden
benut. De meerwaarde van zo’n uitwerking in het oNWP is dat de in dit document
gemaakte keuzes en uitgesproken wensen op het gebied van de ruimtelijke ordening op
de Noordzee kunnen dienen als blauwdruk voor toekomstige wet- en regelgeving.

De mogelijkheden en wenselijkheid van het plaatsen van enkele turbines zal worden
onderzocht in de partiële herziening van het Programma Noordzee 2022-2027, die na
vaststelling van het Programma van start zal gaan. Het plaatsen van enkele turbines bij
platforms kan mogelijk tot flinke CO2-besparing leiden. Echter brengt de plaatsing van
losse clusters turbines op de Noordzee naar verwachting ook nadelige ecologische
effecten met zich mee. Ook dient onderzocht te worden welke mogelijke effecten er zijn
op andere gebruikers, zoals de scheepvaart en de visserij.

Nee

071

5

Wet- en regelgeving
Het bepalende kader voor de realisatie van windparken op zee is op dit moment de Wet
windenergie op zee (de Wet). De Wet heeft tot doel de opwekking van windenergie op
zee te bevorderen. Daartoe beoogt het een integraal wettelijk stelsel te bieden voor het
op grote schaal realiseren van windenergie op zee. Het uitgangspunt van de Wet is dat
windparken alleen gebouwd mogen worden op locaties (zogenaamde kavels) die zijn
aangewezen in een kavelbesluit. Kavels worden uitsluitend vastgelegd binnen een
gebied dat is aangewezen in het nationaal waterplan (windenergiegebieden). In het
kavelbesluit wordt bepaald waar en onder welke voorwaarden een windpark gebouwd
en geëxploiteerd mag worden. Op het vaststellen van een kavelbesluit volgt de
procedure van het verlenen van een vergunning. Alleen de vergunninghouder heeft het
recht om op de locatie van de kavel een windpark te bouwen en te exploiteren. De Wet
voorziet derhalve in een integraal wettelijk kader voor de aanleg en exploitatie van
windparken. De Wet te zijn ingericht op het reguleren van grootschalige windparken.
Hoewel de Wet niet bepaalt uit hoeveel windturbines een windpark minimaal of
maximaal bestaat, biedt deze systematiek in ieder geval geen ruimte voor het realiseren
van enkele (twee tot vijf) windturbines bij afzonderlijke platformen. De ruimte rondom
een platform is immers niet aangewezen als windenergiegebied waar een windpark
mag worden opgericht. Hier komt bij dat als die ruimte wel als windenergiegebied zou
worden aangewezen, het de vraag is of de in de Wet voorgeschreven procedure voor de
realisatie van een windpark geschikt is voor de realisatie van enkele turbines bij een
platform. Dit is te verklaren doordat de Wet is opgesteld in een tijd waarin nog geen
initiatieven en pilots op kleinere schaal werden geïnitieerd waarbij windenergie nodig
was voor de elektrificatie van platformen en van groene waterstofproductie op zee.
Daar is nu wel sprake van. De komende jaren zulle dit soort initiatieven allen maar
toenemen. Het is goed mogelijk dat er ook initiatieven worden ontwikkeld waar wij
vandaag de dag nog niet aan denken. In het licht van alle kansen die er liggen op de
synergie tussen mijnbouwwerken en windenergie en de voordelen die daarmee kunnen
worden behaald in het licht van de energietransitie, pleiten wij nadrukkelijk voor meer
juridische flexibiliteit. Voorkomen moet worden dat wet- en regelgeving in de weg staat
aan ontwikkelingen die maatschappelijk als wenselijk worden ervaren.

De mogelijkheden en wenselijkheid van het plaatsen van enkele turbines zal worden
onderzocht in de partiële herziening van het Programma Noordzee 2022-2027, die na
vaststelling van het Programma van start zal gaan. Het plaatsen van enkele turbines bij
platforms kan mogelijk tot flinke CO2-besparing leiden. Echter brengt de plaatsing van
losse clusters turbines op de Noordzee naar verwachting ook nadelige ecologische
effecten met zich mee. Ook dient onderzocht te worden welke mogelijke effecten er zijn
op andere gebruikers, zoals de scheepvaart en de visserij.

nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 379

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

071

6

Verzoek
Neptune Energy zou graag zien dat in het oNWP wordt opgenomen dat het mogelijk
moet zijn om gebieden rondom en in de nabijheid van platformen aan te wijzen als
gebied waar windenergie kan worden benut voor de elektrificatie van platformen en de
productie van groene waterstof. Om andere mogelijke toepassingen niet op
voorhand uit te sluiten, zou ook ruimte moeten worden geboden aan experimenten en
demonstratieprojecten.
Gebieden rondom en in de nabijheid van platformen zouden, bijvoorbeeld, moeten
kunnen worden aangewezen als ‘experimenteergebied’ waar, vanzelfsprekend met
inachtneming van de nodige waarborgen en voorwaarden, met toepassingen van
windenergie op platformen kan worden geëxperimenteerd. Hiertoe zou, bijvoorbeeld,
een grondslag aan de Wet kunnen worden toegevoegd die dit mogelijk moet maken.
Ook is denkbaar dat een afzonderlijke wet in het leven wordt geroepen of dat
aansluiting wordt gezocht bij een andere wet. Een eerste stap in deze richting zou in
ieder geval zijn om hier aandacht aan te besteden in het oNWP.

Zie beantwoording deelzienswijze 071-5.

Nee

072

1

Allereerst zijn wij onder de indruk van de inhoudelijke breedte van het document en de
veelzijdigheid van de aangesproken thema’s. Zoals u in een van de eerste zinnen van de
samenvatting beschrijft ligt er een groot aantal opgaven om Nederland voor komende
generaties veilig, aantrekkelijk en leefbaar te houden. Het is geen eenvoudige, maar wel
een noodzakelijke opgave hierbij vanuit een integraal perspectief te blijven handelen.
Wij zijn blij met en onderstrepen het belang van een paragraaf gewijd aan cultureel
erfgoed in het Nationaal Water Programma (NWP).

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

072

2

Wij zien aanvullend op deze paragraaf in het ontwerp NWP nog onbenutte kansen die
wij graag toegevoegd zien in het programma. Het gaat hierbij om de volgende aspecten
die wij graag zien toegevoegd:
• Definieer duurzame leefomgeving als een continuüm vanuit het verleden, via het
heden naar de toekomst;
• Erken water zowel als natuurlijk als cultureel erfgoed (conform de definitie van
UNESCO) en neem dit aspect vroegtijdig mee in het planvormingsproces;
• Neem vanuit de bestaande handreikingen ook de beleidsmatige kaders erfgoed mee;
• Benoem ook de materiële, organisatorische en spirituele waarden van watererfgoed
en zet in op integraliteit tussen verschillende vakgebieden;
• Benut de kansen van cultureel erfgoed onder eigen beheer. Gedacht wordt aan het
versterken van de beleefde waarden van watergerelateerd cultureel erfgoed zoals
gebouwen en civiele kunstwerken, maar ook bijvoorbeeld schilderijen, gedichten en
verhalen;
• Bepaal de erfgoedwaarden van het watersysteem als bijdrage aan het oplossen van
huidige en toekomstige wateropgaven;
• Breng vroegtijdig geïnventariseerde en geanalyseerde erfgoedwaarden in in de
planvormingsfase voor de wateropgaven.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 380

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

072

3

Definitie duurzame leefomgeving
In Paragraaf 16.8 in het Ontwerp NWP staat in de inleiding de rol genoemd die de
Rijksoverheid heeft in het beschermen van cultureel erfgoed. U begint sterk door te
stellen dat het afwegen van cultuurhistorische waarden aansluit op het toewerken naar
een duurzame leefomgeving. Wij zien hier de kans om een duurzame samenleving
duidelijker te definiëren als continuüm vanuit het verleden, via het heden naar de
toekomst. En doen hiervoor het volgende tekstvoorstel:
Een zorgvuldige afweging van cultuurhistorische waarden maakt deel uit van een
integrale planvorming en het streven naar een duurzame leefomgeving. Een duurzame
leefomgeving is een continuüm in de tijd: vanuit het verleden bouwen via de waarden
en ruimtelijke organisatie van vandaag aan de toekomst.

Het NWP is conform uw voorstel aangepast.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 381

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

072

4

Cultureel erfgoed als sturende kracht breder dan rijkswateren
Daarnaast zien wij dat er vanuit de erfgoedwereld tegenwoordig steeds meer wordt
ingezet op cultureel erfgoed als sturende kracht in (ruimtelijke) ontwikkelingen. De
hoeveelheid monumenten, beschermde stads- en dorpsgezichten, UNESCOwerelderfgoederen en nationale landschappen zijn zo talrijk, dat louter bescherming
van dit erfgoed enig andere ontwikkeling onmogelijk maakt.
Uw zinsnede in het NWP “Een zorgvuldige afweging van cultuurhistorische waarden
maakt deel uit van een integrale planvorming en sluit aan op het inzetten op een
duurzame leefomgeving” wekt in lijn daarmee de indruk dat er een afweging tussen
bestemmingen gemaakt dient te worden. In de ruimtelijke ontwikkeling wordt er juist
meer en meer gezocht naar het koppelen en combineren van verschillende functies.
Door cultureel erfgoed als sturende kracht in ontwikkeling mee te nemen in plaats van
als beperking door bescherming, kan ingezet worden op het combineren van functies en
daarmee op een duurzamere leefomgeving. Dit vereist wel een andere uitleg. In de
paragraaf staat nu alleen Rijkswaterstaat (RWS) genoemd. Inderdaad, het Nationaal
Waterplan is een plan voor de rijkswateren, en dus niet voor de regionale wateren van
bijvoorbeeld de hoge delen van Nederland, de beken of het polderwatersysteem. Maar,
in de praktijk werkt Rijkswaterstaat op verschillende plekken in het rijkswatersysteem
samen met bijvoorbeeld de waterschappen op het gebied van landschap en erfgoed.
Dijkversterking en het hoogwaterbeschermingsprogramma in de grote rivieren is daar
een goed voorbeeld van. En, met betrekking tot cultureel erfgoed, werkt Rijkswaterstaat
samen met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), maar ook met andere
organisaties zoals in de Erfgoeddeal en met verschillende maatschappelijke organisaties. Om deze redenen stellen wij voor dat u de tweede alinea als volgt formuleert:
Voor de bescherming van cultureel erfgoed betreffende de rijkswateren zijn verschillende internationale kaders vastgesteld die Nederland volgt, onder andere het Verdrag
van Valletta (Malta 1992), het Unesco Werelderfgoedverdrag (Parijs 1971) en het
Europees Landschapsverdrag (Florence 2000). Binnen ons land is Rijkswaterstaat
eerstverantwoordelijke voor de rijkswateren. Maar, in de praktijk heeft Rijkswaterstaat
ook in de rijkswateren te maken met regionale waterbeheerders en maatschappelijke
organisaties. Met betrekking tot het cultureel erfgoed is Rijkswaterstaat gehouden aan
de nationale wetgeving (onder meer de Erfgoedwet 2016) en relevante beleidskaders,
en werkt Rijkswaterstaat samen met de RCE, de Erfgoeddeal en met relevante
maatschappelijke organisaties. In de integrale planvorming wordt in een vroeg stadium
samenwerking gezocht met de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (zoals tevens
afgesproken in de hernieuwde samenwerkingsovereenkomst tussen RWS en RCE) en
met maatschappelijk relevante organisaties. Dit wil zeggen dat bij aanvang van een
project de kansen en waarden voor cultureel erfgoed al verkend worden, en niet enkel
na vaststelling van het voornemen getoetst wordt wat de effecten zijn op het cultureel
erfgoed.

Het gedeelte van uw tekstvoorstel wat specifiek gaat over cultureel erfgoed is als volgt
verwerkt: ‘Een zorgvuldige afweging van cultuurhistorische waarden maakt deel uit van
een integrale planvorming waarin beperkingen en kansen in een vroeg stadium worden
verkend, en sluit aan op het inzetten op een duurzame leefomgeving. Voor de
bescherming van cultureel erfgoed zijn verschillende internationale kaders vastgesteld
die Nederland volgt, onder andere het Verdrag van Valletta (Malta 1992), het Unesco
Werelderfgoedverdrag (Parijs 1971) en het Europees Landschapsverdrag (Florence
2000). Binnen ons land volgt Rijkswaterstaat de nationale wetgeving (onder meer de
Erfgoedwet 2016) en beleidskaders.’

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 382

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

072

5

Opnemen van beleidsmatige kaders erfgoed
Vervolgens noemt u belangrijke beleidsmatige kaders. Hierbij ontbreken echter de
belangrijke methodische kaders die een meer sturende rol van erfgoed ambiëren. Zoals
de door de RCE ontwikkelde Handreiking water, erfgoed en ruimte, het Valuing Water
Framework en de biografie voor de Waal. Wij stellen voor dat dit als volgt terugkomt in
de tekst van het NWP.
Belangrijke beleidsmatige kaders waarbinnen het Rijk de samenwerking voor cultureel
erfgoed vormgeeft, zijn de Intentieverklaring Cultureel Erfgoed Rijksoverheid (2017), de
cultuurhistorische biografieën van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (2017) en
de beleidsbrief Erfgoed Telt (2018). Ook het Valuing Water Framework and
Methodology (2021) biedt aanknopingspunten voor het proactief maar zorgvuldig
inbedden van erfgoed in planvormingsprocessen. Door te werken volgens de handreiking Ruimte voor water en erfgoed (2018), kan cultureel erfgoed als een sturende kracht
vroegtijdig in ruimtelijke ontwikkeling opgenomen worden. Hiervoor zijn goede
samenwerkingsafspraken met de RCE en andere erfgoedorganisaties en landschapsorganisaties, evenals ICOMOS en eigenaren van erfgoed (bijvoorbeeld Staatsbosbeheer,
maar ook particuliere eigenaren) noodzakelijk.

De gewenste verduidelijking die uw tekstvoorstel bevat wordt onderschreven. Uw
tekstvoorstel is op hoofdlijnen in het NWP overgenomen.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 383

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

072

6

Versterken van de verbinding met andere vakgebieden en disciplines
Voorgaande sluit perfect aan op wat u in de daaropvolgende alinea stelt over de
samenwerking tussen RWS en de RCE. In de hierop volgende opsomming is echter nog
geen invulling gegeven aan materiële, organisatorische en spirituele waarden, zoals wel
wordt gedaan door het International Scientific Committee Water and Heritage van
ICOMOS. Voorbeelden hiervan zijn het Freude am Fluss project, het Drinkable Rivers
initiatief en het project ‘Verbeelding van de Waal’. Daarnaast grijpt u in de zin “Het
streven hierbij is een integrale benadering van het cultureel erfgoed, in lijn met de
geldende beleidskaders” terug op deze opsomming. U lijkt daarbij met integrale
benadering het bundelen van de verschillende soorten erfgoed te bedoelen. Hoewel wij
dit ook zeker aanmoedigen, blijft dit een monodisciplinaire benadering binnen de
erfgoedsector, terwijl de geldende beleidskaders zoals de Nationale Omgevingsvisie
juist inzet op een integrale benadering waar gezocht wordt naar interactie tussen
verschillende disciplines. Wij pleiten er voor dat de kansen die erfgoed biedt gezocht
wordt in combinaties met andere vakgebieden, zoals bijvoorbeeld bodem- en
waterbeheer, en ecologie. U zou dat als volgt in uw tekst op kunnen nemen:
Rijkswaterstaat en de partners handelen bij het uitvoeren van de werkzaamheden in de
rijkswateren voor cultureel erfgoed conform de Samenwerkingsovereenkomst met de
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). De samenwerkingsovereenkomst is een
verbreding van het oude convenant over archeologie naar cultureel erfgoed: (maritieme) archeologie, (gebouwde en aangelegde) monumenten, stads- en dorpsgezichten
en cultuurlandschappen, maar ook materiële, organisatorische en spirituele waarden.
Het streven hierbij is om deze verschillende facetten van cultureel erfgoed in een
integrale benadering te versterken door verbinding te zoeken met gerelateerde
vakgebieden en organisaties, in lijn met de geldende beleidskaders.
Ter illustratie dat cultuurhistorische waarden kansen bieden om integraal met andere
vakgebieden tot een duurzame oplossing te komen wijzen wij u graag op de talrijke
voorbeelden zoals Waterkansen Kampen (door Het Oversticht); en, Ruimtelijke kwaliteit
als pijler in dijkversterkingen (Ravenstein-Lith door Land-id, en rijksmonumentale
Stenendijk door Witteveen+Bos). Op lokale schaal zijn er nog meer voorbeelden, en
meer projecten in ontwikkeling zoals het verkennen van kansen voor klimaatadaptatie
in de Hollandse Waterlinies. We zien de laatste jaren een groeiende belangstelling in de
vorm van consortia van diverse partijen en organisaties inclusief waterorganisaties zoals
Waterschappen. Het zou goed zijn deze ontwikkeling in het Nationale Water Programma
te onderkennen en op te nemen, als aandachtsgebied voor 2022 - 2027 door de
kennisontwikkeling betreffende de betekenis en bijdrage van cultureel erfgoed voor
huidige wateropgaven binnen de Rijkswaterstaat en haar partners, waaronder de Unie
van Waterschappen en STOWA, te versterken.

Uw tekstvoorstel heeft een te hoog detailniveau voor het NWP. Daarnaast bevat het
twee onjuistheden: 1. Alleen RWS is gebonden aan de samenwerkingsovereenkomst
met de RCE; partners niet. 2. Materiële, organisatorische en spirituele waarden zijn niet
meegenomen in de samenwerkingsovereenkomst.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 384

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

072

7

Betere bewustwording door eigen beheer
De kaders die u omschrijft voor werkzaamheden binnen het grondgebied van
Rijkswaterstaat of aan enkele rijksmonumentale objecten zijn goed, maar bij rijksmonumenten in eigen beheer laat u kansen liggen om cultureel erfgoed te benoemen als
identiteitsgever en kennisdrager van het Nederlandse Watersysteem. Naast het
behouden van deze monumenten binnen de geldende kaders, kunt u de ambitie
uitspreken om deze rijksmonumenten in te zetten om het waterverhaal van Nederland
meer inzichtelijk te maken. Dit zorgt voor bewustwording van het belang van water in
het Nederlandse landschap en de noodzaak van gedegen beheer hiervan. Grotere
bewustwording hiervan kan bijdragen aan draagvlak voor voorgenomen ingrepen. In
uw tekst kunt u dit het best naar voren laten komen door de volgende alinea toe te
voegen.
Cultureel erfgoed biedt inzicht in het belang van het Nederlandse waterbeheer. Om dit
belang breder onder de aandacht te brengen en hiermee meer draagvlak te creëren voor
ingrepen, wordt ernaar gestreefd zowel de beleving als de functionele waarde van
rijksmonumenten te versterken.

Uw tekstvoorstel is als volgt verwerkt in het NWP: ‘Bij werkzaamheden (beheer,
onderhoud) op archeologische monumenten die Rijkswaterstaat zelf in beheer heeft,
gaat Rijkswaterstaat uit van het Kader Beheer en onderhoud archeologische terreinen.
Bij werkzaamheden (beheer, onderhoud, renovatie, herbestemming en overdracht) aan
monumentale kunstwerken die Rijkswaterstaat zelf in beheer heeft (vuurtorens,
bruggen, sluizen) gaat Rijkswaterstaat uit van het Kader Monumenten. De water-gerelateerde monumenten in beheer van Rijkswaterstaat bieden inzicht in het belang van
het Nederlandse waterbeheer. Er wordt naar gestreefd zowel de beleving als de
functionele waarde van dit cultureel erfgoed te behouden en waar mogelijk te
versterken.’

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 385

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

072

8

Erfgoed als kans voor ontwikkeling vroegtijdig in planproces
In de afsluitende alinea slaat u de spijker op zijn kop door de uitdagingen van de
komende jaren te benoemen. Hoewel u een integrale aanpak vervolgens aandraagt als
oplossing en drie hoofdambities uitspreekt, worden in de paragraaf over cultureel
erfgoed enkel de knelpunten benoemd en geen aandacht geschonken aan de kansen die
cultureel erfgoed biedt als sturende kracht in ontwikkelingen. U benoemt ‘aansluiten op
de karakteristieken van het watersysteem’ en ‘meebewegen met water’ als leidende
principes in het beleid. Daarom lijkt het ons goed hier in de paragraaf over cultureel
erfgoed als volgt duiding aan te geven:
Watergerelateerde aandachtspunten voor de lange termijn die betrekking hebben op
cultureel erfgoed zijn verdroging (droge zomers waarbij veel wateraanvoer nodig is),
wateroverlast, verzilting door tekort aan zoetwater, aanpassing van het dijkensysteem
vanwege de bodemdaling, zeespiegelstijging, toename van de waarde in het beschermde gebied en grondstoffen, en energiewinning in de grote wateren (met name de
Noordzee). Om deze problemen het hoofd te bieden wordt als leidende waarde het
aansluiten op de karakteristieken van het watersysteem gevolgd. Deze karakteristieken
laten zich het best in kaart brengen door zorgvuldige inventarisatie en analyse van het
historische en nog aanwezige watersysteem. Dit kan door watergerelateerd cultureel
erfgoed vroegtijdig in kaart te brengen. Het vroegtijdig opnemen van een watererfgoedanalyse in het planvormingsproces draagt er aan bij dat het geborgd wordt, dat het
planontwerp voortbouwt op (soms eeuwenoude) structuren en methodes, en daarmee
het verleden duurzaam verbindt aan de toekomst. Hoewel landschap, cultuurhistorie en
archeologie in grote projecten zoals dijkversterkingen vrijwel altijd onderdeel uitmaakt
van milieueffectrapportages, is dit voor kleine projecten zoals het herstel van watersystemen en aanpak van droogte niet verplicht opgenomen. Hierdoor wordt niet alleen
een kans gemist om te leren van hoe het watersysteem in elkaar zit of zat, maar
hierdoor ontstaat ook het risico dat deze kennis verloren gaat doordat watererfgoed
niet altijd een beschermde status heeft. Het uitvoeren van een milieueffectrapportage is
vaak echter een toets achteraf. Beter zou het zijn om eerder in het planvormingsproces
historische watersystemen en de daarbij horende objecten te inventariseren, de kennis
hieruit te borgen en te verkennen hoe dit een onderdeel van de oplossing kan zijn.
Hierbij gaat het niet om het beschermen van al het watererfgoed; het gaat erom dat de
functionaliteit van watererfgoed voor huidige wateropgaven wordt vastgesteld en in de
planvorming wordt opgenomen, om kennis en inzicht niet verloren te laten gaan, maar
juist een bijdrage te laten leveren aan oplossingen. Door watererfgoed vroeg in het
planproces op te nemen kunnen lessen uit het verleden inzicht en inspiratie bieden voor
zowel verduurzaming als integraliteit van Nederland als waterland. Want échte
duurzaamheid is te leren van vroeger voor de opgaven van de toekomst.

Uw tekstvoorstel is op hoofdlijnen als volgt overgenomen in het NWP:
‘Watergerelateerde aandachtspunten voor de lange termijn die betrekking hebben op
cultureel erfgoed zijn verdroging (droge zomers waarbij veel wateraanvoer nodig is),
wateroverlast, verzilting door tekort aan zoetwater, aanpassing van het dijkensysteem
vanwege de bodemdaling en de zeespiegelstijging, toename van de waarde in het
beschermde gebied en van grondstoffen, en energiewinning in de grote wateren (met
name de Noordzee). In het ontwikkelen van oplossingen voor deze aandachtspunten is
het gewenst (ook) aan te sluiten op de karakteristieken van het historische watersysteem en dit daarom in kaart te brengen. Een dergelijke watererfgoedanalyse dient
vroeg in het planproces te worden opgesteld om (mede) richting te kunnen geven aan
het planontwerp, zowel bij grote als kleine projecten. Hiermee kan informatie uit het
verleden inzicht en inspiratie geven voor de wateropgaven van vandaag en morgen.’

Ja

072

9

We hopen dat wij u kunnen overtuigen om het NWP op bovengenoemde punten aan te
vullen. Wij hebben getracht constructief mee te denken om cultureel erfgoed op te
nemen in het Nationaal Water Programma, op een manier die aansluit op het geldende
beleid en past bij de ontwikkelingen in de erfgoedwereld. Op deze wijze blijft Nederland
ook internationaal toonaangevend in de ontwikkeling van onze waterrijke geschiedenis,
via onze huidige uitdagingen naar een duurzame toekomst.

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse in en reactie op het Ontwerp-NWP. Uw
reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 386

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

073

1

Nederland is een waterland en de opgave voor water wordt in de toekomst alleen maar
groter. Dit geldt ook voor de energie- en klimaat-opgave van de toekomst. Om ons land
voor de komende generaties veilig en leefbaar te houden werken we toe naar een
klimaatbestendige energievoorziening. Het kabinet heeft het realiseren van een
‘betrouwbare, betaalbare en veilige energievoorziening, die in 2050 CO₂-arm is’, dan
ook benoemd als nationaal belang.1 Geothermie, als duurzame warmtebron, speelt
hier een evidente rol bij. We zetten uiteen dat schoon grondwater en geothermie prima
samen gaan en beiden van nationaal belang zijn. We stellen daarom voor om in ieder
geval de tekst op pagina 93 (Verder zal de ondergrond t/m grondwater wordt daardoor
schaarser) aan te passen, zie hiervoor verder onderstaande onderbouwing.

Naar aanleiding van uw zienswijze is het NWP aangepast, waarbij de lijn is aangehouden
dat de bodem en ondergrond intensiever worden genut, onder andere als gevolg van de
benodigde energietransitie. Daarbij wordt ook verwezen naar de uitgangspunten van
STRONG.

Ja

073

2

1) Geothermie en schoon grondwater gaan samen In de geothermiesector wordt er
zorgvuldig gewerkt zodat de kwaliteit van het grondwater niet in het geding komt en
doordat geothermie zich ontwikkeld in een andere aardlaag zijn de risico’s beperkt. De
nationale omgevingsvisie (NOVI) gaat ook uit van gecombineerd gebruik van de
omgeving, waar mogelijk: “Combinaties van functies gaan voor enkelvoudige
functies”.2 Geothermie wordt niet ontwikkeld in grondwaterbeschermingsgebieden.
Onderstaand plaatje uit het recente rapport van de Algemene Rekenkamer geeft weer
waar de verschillende activiteiten in de ondergrond zich bevinden. Het plaatje laat
duidelijk zien dat geothermie en schoon grondwater elkaar niet raken. Bijvoorbeeld in
Zuid-Holland waar er 14 geothermieprojecten en drinkwatervoorzieningen goed naast
elkaar samen gaan. In de bijna 15 jaar dat geothermie wordt toegepast is er geen sprake
geweest van vervuiling van grondwater bestemd voor drinkwaterwinning.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

073

3

2) Creëer een adaptief kader voor water en duurzame energie Daar waar verschillende
functies met elkaar bestaan is het zaak om ze beiden de juiste plek te geven. Een
adaptief kader is daarom nodig die aan het belang van beide voorzieningen recht doet
en mogelijkheden geeft om een keuze te maken, dit in lijn met de principes voor
meervoudig gebruik van de ondergrond in de NOVI en de Structuurvisie op de
ondergrond. We zien dat het ontwikkelen van een dergelijk instrumentarium in de
praktijk plaatsvindt. Een voorbeeld hiervan zijn de ontwikkelingen in de provincie
Utrecht en Gelderland waar goed is samengewerkt om beide belangen een plaats te
geven en af te wegen.

Geothermie zal een belangrijke bijdrage leveren aan de energietransitie die nodig is om
te komen tot een duurzame energievoorziening in Nederland. Het NWP hanteert de
uitgangspunten van de Structuurvisie Ondergrond voor de afweging hoe om te gaan
met geothermie en grondwater. De casuïstiek van de provincies Utrecht en Gelderland
laat zien dat deze uitgangspunten voldoende handvatten bieden voor een evenwichtige
belangenafweging.

Nee

073

4

3) Geothermiesector heeft industriestandaard ontwikkeld Omdat het belangrijk is dat
geothermie veilig en verantwoord wordt gewonnen, heeft de geothermiesector een
industriestandaard ontwikkeld. De ‘industriestandaard duurzaam putontwerp voor
aardwarmteputten’3 is opgesteld door Geothermie Nederland in samenwerking met
EBN. Door de toepassing van deze industriestandaard aan de voorkant door de
geothermiesector en toezicht door SodM aan de achterkant valt geothermie onder een
streng regime. Geothermie, projecten dieper dan 500 meter, worden gereguleerd door
de Mijnbouwwet plus een per individuele projecten toegesneden regulering door SodM.
Op deze manier wordt er zorg gedragen voor een veilige en verantwoorde winning van
geothermie, over de volledige levenscyclus. Op basis van het schrijven in het ontwerp
Nationaal Water Programma vinden we het dan ook nodig om aan te geven dat
geothermie geen aanwijsbaar risico vormt voor de kwaliteit van het diepere grondwater
en de sector zelf actief is om veiligheid te waarborgen. Alleen door samen te werken en
samenhang te zoeken kunnen we de verschillende beleidskeuzes voor water en energie
goed tot uitwerking laten komen.

Het Rijk zoekt graag de samenwerking met de geothermiesector om zowel een
verantwoorde winning van geothermie als de beschikbaarheid van voldoende schoon
grondwater te waarborgen. Recent onderzoek van het SodM geeft aan dat de sector en
de wetgeving zich in positieve zin ontwikkelen. Tegelijkertijd concluderen zij ook dat er
nog steeds bepaalde risico’s kleven aan de winning van geothermie voor de kwaliteit
van het grondwater.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 387

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

074

1

Een concurrerende, duurzame en circulaire delta
Een goede zoetwatervoorziening is van groot belang voor de economie. Nederland
moet in 2050 weerbaar zijn tegen zoetwatertekorten. Daarom werkt het rijk in de
planperiode van het NWP samen met de zoetwaterregio’s en de gebruikers aan
maatregelen om ervoor te zorgen dat Nederland ook in droge perioden over voldoende
zoetwater beschikt voor bijvoorbeeld landbouw, natuur, industrie en scheepvaart. Dit
gebeurt in het Deltaprogramma Zoetwater en met de maatregelen die voortkomen uit
de Beleidstafel Droogte. Voor een toekomstbestendige zoetwatervoorziening wordt
onder andere ingezet op de voorkeursvolgorde voor waterbeheer (zuinig gebruiken –
vasthouden – slimmer verdelen) en de strategie ‘Klimaatbestendige zoetwatervoorziening hoofdwatersysteem’. Met die strategie worden de waterbuffers in het IJsselmeer
en het benedenrivierengebied robuuster. Het rijk wil ook komen tot een toekomstbestendig grondwaterbeheer waarbij de grondwatervoorraden in balans en van goede
kwaliteit zijn. Op de hoge zandgronden wordt gestreefd naar actief grondwatervoorraadbeheer om het (ondiepe) grondwaterpeil te verhogen. Deze zoetwatermaatregelen
dragen ook bij aan een klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting van Nederland.
Zienswijze:
Deze ambitie hangt samen met de genoemde punten 1 en 3. Van de Industrie is Tata
Steel nr. 2 nationaal grootgebruiker van zoetwater, met name voor de processen van de
Kooksfabriek (KWR-rapport iov RWS, gevolgen zoetwatertekorten voor industrie en
drinkwaterproductie 2017). Hiervoor wordt sterk vervuild (door indikking droogte)
IJsselmeerwater gebruikt en ongewenst geloosd op het oppervlaktewater, zie
vorengenoemd rapport KWR 2017). Dit afvalwater wordt niet afdoende gemeten om de
Volksgezondheid te kunnen beschermen o.a. op ZZS-stoffen.

Hartelijk dank voor uw reactie op en interesse in het Ontwerp-NWP. In uw zienswijze
vraagt u aandacht voor IJsselmeerwater dat door Tata Steel gebruikt en geloosd wordt
en voor de metingen hiervan. Zoals ieder bedrijf is Tata Steel verplicht om in het
vergunningsproces aan te geven welke stoffen er geloosd zullen worden. Het bevoegd
gezag zal beoordelen of en zo ja onder welke voorwaarden een lozing geaccepteerd kan
worden. Nadat een lozing door het bevoegd gezag is toegestaan moet het bedrijf
conform het meet- en beheersplan nauwkeurig de kwaliteit van het te lozen afvalwater
monitoren. Naast de monitoring door het bedrijf zal het bevoegd gezag, vanuit haar
handhavingsbevoegdheid, periodiek controleren of aan de voorwaarden van de
vergunning wordt voldaan.

Nee

074

2

Het Programma Noordzee 2022-2027
Het Programma Noordzee 2022-2027 vervangt de Beleidsnota Noordzee 2016-2021.
Het beschrijft de ruimtelijke planning op de Nederlandse Noordzee, de maatregelen om
de goede milieutoestand te bereiken en het daartoe te voeren beheer. Het juridische
kader daarvoor bestaat uit de wettelijke verplichtingen van de Waterwet, de aanstaande
Omgevingswet, de richtlijn Maritieme Ruimtelijke Planning (MRP) en de Kaderrichtlijn
Mariene Strategie (KRM). Kaders ruimtelijk gebruik Voor de Noordzee stelt het rijk met
het Programma Noordzee de kaders voor ruimtelijk gebruik vast. Het programma
combineert onder andere de extra opgaven voor windenergie op de Noordzee met
natuurontwikkeling (vergroten biodiversiteit), duurzame visserij en ruimte voor de
scheepvaart. Onder de Kaderrichtlijn Mariene Strategie worden maatregelen genomen
om de milieutoestand van de Noordzee te verbeteren. Hiervoor is de actualisatie
Mariene Strategie Deel 3 opgenomen. Voor het Ontwerp Nationaal Water Programma
2022-2027 en de bijlagen geldt de procedure voor de milieueffectrapportage voor
plannen en programma’s en wordt een milieueffectrapport opgesteld. Doel hiervan is
om het milieubelang een volwaardige plek te geven in de bestuurlijke besluitvorming
over het Nationaal Water Programma. Het voorziene beleid en de activiteiten in het
Nationaal Water Programma kunnen leiden tot significante, nadelige gevolgen voor
Natura 2000-gebieden en daarom is ook een Passende beoordeling volgens de Wet
natuurbescherming opgesteld. De Commissie voor de milieueffectrapportage toetst in
2021 of de informatie in het milieueffectrapport inclusief de Passende beoordeling juist
en volledig is.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 388

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

074

3

Energie-eiland ver op de Noordzee voor de MRA en NZKG voor een gezonde leefomgeving Deze regio is zeer zorgwekkend ongezond te zwaar belast. Het belang van het kind
is uit het zicht, terwijl dit leidend dient te zijn bij overheidsbeslissingen. Bedrijven
hebben maatschappelijke verantwoordelijkheid. De techniek is er om hier rekening mee
te houden. U bent zich bewust dat de regio te zwaar belast is.

Het ministerie van EZK is met Tata Steel in gesprek over de toekomstige energiebehoefte voor het omschakelen naar een schoon productieproces voor staal met behulp van
waterstof en elektriciteit in plaats van steenkool. Daarbij kan de elektriciteit uit de
genoemde windparken een belangrijke rol spelen. Maar hoogstwaarschijnlijk is er voor
het verduurzamen van de staalproductie bij Tata Steel en voor andere bedrijven in het
NZKG en de MRA nog (veel) meer duurzame energie nodig. Die energie zal voor een
belangrijk deel geproduceerd worden in grootschalige windparken ver op zee. Om die
energie naar de afnemers op land te brengen spelen kunstmatige energie-eilanden
mogelijk een rol. Op een dergelijk eiland wordt de energie vanuit de windparken eerst
verzameld en daarna mogelijk (deels) omgezet naar groene waterstof. Vanuit het
energie-eiland gaat het dan via kabels en/of buisleidingen naar het vasteland. Waar
deze kabels en/of buisleidingen zullen aanlanden is op dit moment nog niet bekend. Het
ministerie van EZK gaat dit onderzoeken in een Verkenning aanlanding windenergie op
zee 2031-2040 die begin 2022 start.

Nee

074

4

(Cyber)security en onze leefomgeving en energietransitie Dit brengt de keuze voor nu
Zie beantwoording deelzienswijze 074-3.
vol inzetten op een energie-eiland ver op zee voor deze regio MRA en NZKG en af te zien
van de huidige koers met een enorm transformatorstation naast de leefomgeving,
gemeente Beverwijk en productie kleine windmolens voor de kust. De uitdaging en
nationale zorgen van cybersecurity is een aspect dat nu meegenomen dient te worden.
Dat brengt ook een deel overheidsbijdrage in budget (beveiliging) met zich mee. Deze
drukbezochte en bevolkte regio met veel maakindustrie en een zwaar verouderd
vervuilend Brzo-bedrijf wat in de etalage staat, kan niet anders meer dan nu vol inzetten
op echt duurzaam doorpakken met de inzet van onze overheidsgelden op genoemd
energie-eiland. En schaalverkleining van deze vervuilende industrie en verplaatsing van
delen naar een meer geschikte plek zoals de Maasvlakte. De gemaakte keuze door de
voormalige minister van Economische Zaken en Klimaat (EZK) zal plaats dienen te
maken voor een energie-eiland ver op zee. In de regio NZKG is nu een crisissituatie
ontstaan. Er zijn diverse partijen die rechtszaken aanspannen om de ongezonde druk op
de leefomgeving en de zeer terecht enorme zorgen om de veiligheid en zeer schadende
uitstoot van Brzo-bedrijf Tata Steel (RIVM). De werkgelegenheid is niet in het gedrang
als er ingezet wordt op de realisatie nu van een energie-eiland op zee. Onze gezondheidsdruk op de leefomgeving en inwoners, waaronder minderjarige kinderen en druk
op natura2000 is niet acceptabel en schadend. Europese afspraak is hier uitbreiding en
verbetering Natura2000 Noord-Kennemerland, gebied Grijze Duinen zoals bij de
Noordpier passend. Ook mbt hevige regenval en klimaatadaptatie. Ook hiervoor is meer
natuur gewenst op het bedrijventerrein Tata (vergroening bedrijventerreinen). Ook het
Ospar-verdrag en verdrag van de Rechten van de Mens en VN-kinderrechtenverdrag
dienen volledig meegenomen te worden en betekenen geen windturbines en eilanden
vlak voor de kust, maar heel ver op zee zoals een energie-eiland voor de hele MRA met
daar duurzame windmolens, een waterstoffabriek en Tennet transformatorstation wat
nu aan de kust op land gepland is. Juridisch en technisch is het mogelijk af te zien van de
ingeslagen achterhaalde weg en het transformatorstation van Tennet op dat energieeiland te plaatsen en niet op land.

Nee

074

5

Recht op een gezonde leefomgeving nu leidend NZKG. Kostenefficiency op korte termijn
en uitsluitend behalen klimaat- en werkgelegenheiddoelen mag en kan niet meer
leidend zijn in NZKG. De rapporten van het RIVM liegen er niet om. Leidend dient te zijn
het recht in het NZKG op nu een gezonde leefomgeving en gezonde leefruimte. En dat
hier alles aan gedaan wordt dit nu te realiseren en te borgen.

Nee

De door u geschetste uitdagingen worden erkend. Er zal worden gekeken naar
mogelijkheden om de door u geschetste plannen in de uitvoering van het Nationaal
Water Programma mee te nemen.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 389

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

074

6

In het definitieve, in maart 2022 vast te stellen Programma Noordzee 2022-2027 zullen
nog aanpassingen worden gedaan ten opzichte van de ontwerpversie van het
document. Zo zal de laatste stand van zaken rond internationale besluitvorming zijn
verwerkt, bijvoorbeeld rond de EU-ambitie voor CO2-reductie, de EU-Green Dealagenda en de OSPAR North-East Atlantic Environment Strategy. Ook kan de nieuwste
aanvullende informatie die een relatie heeft met (cumulatieve) ecologische effecten van
windparken, scheepvaartveiligheid en –bereikbaarheid, visserij, het verplaatsen van
defensiegebieden en meervoudig gebruik van windenergiegebieden (met bijvoorbeeld
defensie of mijnbouw) tot een nadere afweging leiden van de aanwijzing van windenergiegebieden (zie hoofdstuk 9). Daarnaast zou een nieuw regeerakkoord aanpassingen
tot gevolg kunnen hebben, net als eventuele tekorten bij de uitvoering van het
Klimaatakkoord, het beschikbaar komen van het Programma Monitoring, Onderzoek,
Natuurversterking en Soortenbeschermingsplannen (MONS), het advies van de
Commissie voor de milieueffectrapportage, en een extra opgave voor windenergie op
zee in de periode tot 2030, aanpassingen tot gevolg kunnen hebben. Tot slot kent de
Europese Commissie in het kader van de Green Deal in mei 2021 mogelijk een nieuw
MRP-project toe.
Zienswijze:
In het doen van aanpassingen in het definitieve Programma, zal te allen tijde, gezien de
huidige inzichten, feiten en omstandigheden mbt de noodzaak en urgentie van nu een
gezonde leefomgeving, wat ook betekent een gezonde en meer leefruimte voor natuur
en inwoners hier, waaronder minderjarige kinderen en dieren, in het NZKG leidend
dienen te zijn. De gezondheidsrapporten van het RIVM bevestigen dit. Ook bepalend in
de nieuwe Omgevingswet en afgesproken en ingezien en bevestigd dat dit hun
zorgplicht is door de betrokken gemeenten en provincie NH en het Rijk.
- Het gebied NZKG (= Noordzeekanaalgebied, red.) is bewezen (RIVM) een zeer
zorgwekkende hotspot mbt een ongezonde leefomgeving en alles dient eraan gedaan
te worden dit nu te bestrijden volgens het rijk en betrokken overheden zoals de
provincie Noord-Holland en gemeenten. Dat betekent o.m. geen windmolens meer
langs de kust en aan de kust. Maar een energie-eiland ver op zee voor de hele MRA.
- En nu maatregelen om energiegebruik significant te minderen bij bedrijven zoals met
name Tata Steel als grootverbruiker, ook als dit gevolgen heeft voor hun productie en
schaalgrootte.
- En nu adequaat waterkwaliteitsbeheer en brononderzoek van afvalwater, zoals van
Tata, gericht op de Volksgezondheid en niet schaden van onze natuur. Het gaat ten
slotte om een nationaal belang: Klimaat en Volksgezondheid van de inwoners,
waaronder minderjarige kinderen waar de overheid zorgplicht voor heeft hun
gezondheid en leefomgeving te beschermen.
- Het (deels) verplaatsen van grootverbruiker energie en vervuiler Tata richting het
Noorden en/of de Maasvlakte dient ook bespreekbaar te zijn gezien de afspraken
Natura2000 en gezien problematiek hier belasting op leefomgeving, leefruimte en te
behalen volksgezondheids- en klimaatdoelen.

Het Programma Noordzee is opgesteld in de geest van de Omgevingswet en heeft als
opgave voor de komende jaren de juiste maatschappelijke balans te vinden om te
kunnen komen tot een efficiënte en veilige ruimtelijke ontwikkeling van de Noordzee
die past binnen de randvoorwaarden van een gezond ecosysteem. Het Programma
Noordzee betreft niet de kustzone en de economische activiteiten aldaar.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 390

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

074

7

Transitie naar duurzame energie (blz. 9)
- In het Programma Noordzee zijn zoekgebieden geïdentificeerd om in een aanvullend
ontwerp en (deels) middels een partiele herziening windenergiegebieden aan te wijzen
met ruimte voor 27 GW. De kenmerken van de zoekgebieden alsook de benodigde
vervolgonderzoeken en ruimtelijke afwegingen zijn in het Programma Noordzee
beschreven.
- Bij de afwegingen omtrent nieuwe windenergiegebieden wordt in 2021 verkend of de
gebieden IJmuiden Ver (noord), Hollandse Kust (noordwest en zuidwest) en het zuidelijk
deel van Hollandse Kust (west), die zijn aangewezen in het Nationaal Waterplan
2016-2021, al dan niet nodig zijn voor het behalen van klimaatdoelen in 2030. Deze
gebieden worden al dan niet herbevestigd, afhankelijk van de beschikbaarheid van
alternatieve gebieden waarin windparken tijdig zijn te ontwikkelen.
- Wanneer het nodig is extra ruimte te creëren voor windenergie op zee, is defensieoefengebied EHD-41 te verplaatsen zodra in het gebied waar de nieuwe locatie van
EHD-41 komt te liggen de nog aanwezige mijnbouwplatforms in voldoende mate zijn
verdwenen.
- Aanpassing van het al aangewezen windenergiegebied Hollandse Kust (west) en
opheffen van het windenergiegebied ten noorden van de scheepvaartkruising North
Hinder.
- Aanpassen van het Afwegingskader veilige afstand helikoptervlucht tot mijnbouwinstallaties van 5 NM naar 2,5 NM en toevoegen dat dit ook geldt voor de afstand tot
installaties voor carbon capture and storage (CCS).
- Voor kabels en leidingen, die in beginsel schoon en veilig worden achtergelaten, is een
beoordelingsmethodiek voor de verwijderingsplicht ontwikkeld, met leidende criteria
voor hinder voor ander gebruik, veiligheid, milieueffecten en kosten.
Zienswijze:
In het doen van aanpassingen in het definitieve Programma, zal te allen tijde, gezien de
huidige inzichten, feiten en omstandigheden mbt de noodzaak en urgentie van nu een
gezonde leefomgeving, wat ook betekent een gezonde en meer leefruimte voor natuur
en inwoners hier, waaronder minderjarige kinderen en dieren, in het NZKG
(=Noordzeekanaalgebied, red.) leidend dienen te zijn. De rapporten van het RIVM
onderbouwen dit. Ook bepalend in de nieuwe Omgevingswet en afgesproken en
ingezien en bevestigd dat dit hun zorgplicht is door de betrokken gemeenten en
provincie NH en het Rijk. CCS is bij Tata Steel niet meer aan de orde uit te voeren. En
voor de overige industrie en bedrijven is dit gezien de druk op de leefomgeving en
huidige feiten en omstandigheden en mogelijkheden ook niet verantwoord toe te
staan/uit te voeren.

Het Programma Noordzee is opgesteld in de geest van de Omgevingswet en heeft als
opgave voor de komende jaren de juiste maatschappelijke balans te vinden om te
kunnen komen tot een efficiënte en veilige ruimtelijke ontwikkeling van de Noordzee
die past binnen de randvoorwaarden van een gezond ecosysteem.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 391

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

074

8

Governance (blz. 10)
In het verlengde van het Noordzeeakkoord is in het voorjaar van 2021 een permanent
Noordzeeoverleg (NZO) tussen het Rijk en maatschappelijke organisaties ingesteld. Dit
overleg waarborgt het gezamenlijke toezicht op de uitvoering van het Akkoord voor de
Noordzee en op de besteding van de daartoe beschikbaar gestelde transitiemiddelen.
Dit betreft ook de afspraken die binnen de scope van dit Programma Noordzee
2022-2027 vallen. Daarnaast biedt het overleg de mogelijkheid om actuele ontwikkelingen te bespreken, en te bezien of deze moeten leiden tot nadere afspraken of tot
veranderingen in het Noordzeeakkoord (adaptieve planning). Hiermee speelt het
overleg ook een belangrijke rol in de adaptieve planning bij de uitwerking van het
Programma Noordzee. Centraal in het NZO staat het bereiken van de balans tussen de
energietransitie, natuurherstel en een toekomstperspectief voor visserij, rekening
houdend met alle gebruikers en belanghebbenden.
Zienswijze:
- In het doen van aanpassingen in het definitieve Programma, zal te allen tijde, gezien
de huidige inzichten, feiten en omstandigheden mbt de noodzaak en urgentie van nu
een gezonde leefomgeving, wat ook betekent een gezonde en meer leefruimte voor
natuur en inwoners hier, waaronder minderjarige kinderen en dieren, in het NZKG
leidend dienen te zijn. De rapporten van het RIVM onderbouwen dit. Ook bepalend in
de nieuwe Omgevingswet en afgesproken en ingezien en bevestigd dat dit hun
zorgplicht is door de betrokken gemeenten en provincie NH en het Rijk. Dit geldt ook
voor het NZO. Gebruikers en belanghebbenden zijn in deze ook (vertegenwoordigers
van) bewoners en bewonersbelangen- en natuur- en milieuorganisaties.

Het Programma Noordzee is opgesteld in de geest van de Omgevingswet en heeft als
opgave voor de komende jaren de juiste maatschappelijke balans te vinden om te
kunnen komen tot een efficiënte en veilige ruimtelijke ontwikkeling van de Noordzee
die past binnen de randvoorwaarden van een gezond ecosysteem.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 392

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

074

9

Akkoord voor de Noordzee en Noordzeeoverleg (blz. 14)
Onder leiding van het Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving (OFL) is in februari 2019 een
Noordzeeoverleg gestart tussen het Rijk en maatschappelijke organisaties met als doel
een Akkoord voor de Noordzee te sluiten. Aan de basis van dit initiatief lag het rapport
‘Verkenning Noordzeestrategie 2030’ van het OFL. Op 19 juni 2020 heeft de minister
van IenW het definitieve Noordzeeakkoord aan de Tweede Kamer aangeboden. Het
akkoord bevat gemeenschappelijke uitgangspunten, opgaven en afspraken die de
opgaven voor visserij, natuur en windenergie met elkaar in balans brengen, rekening
houdend met de belangen van andere gebruikers zoals zeevaart en zandwinning. Het
Noordzeeakkoord geeft – in samenhang met de NOVI – een basis voor de uitwerking
van het ontwerp-Programma Noordzee. Op 27 januari 2021 hield de Tweede Kamer
een plenair debat over dit akkoord en het bijbehorende governance-advies van het OFL.
In het verlengde van het Noordzeeakkoord is in het voorjaar van 2021 een permanent
Noordzeeoverleg (NZO) tussen het Rijk en maatschappelijke organisaties ingesteld.3 Dit
overleg waarborgt het gezamenlijke toezicht op de uitvoering van het Akkoord voor de
Noordzee en op de besteding van de daartoe beschikbaar gestelde transitiemiddelen.
Dit betreft ook de afspraken die binnen de scope van dit Programma Noordzee
2022-2027 vallen. Daarnaast biedt het overleg de mogelijkheid om actuele ontwikkelingen te bespreken, en te bezien of deze moeten leiden tot nadere afspraken of tot
veranderingen in het Noordzeeakkoord (adaptieve planning). Hiermee speelt het
overleg ook een belangrijke rol in de adaptieve planning bij de uitwerking van het
Programma Noordzee. Centraal in het NZO staat het bereiken van de balans tussen de
energietransitie, natuurherstel en een toekomstperspectief voor visserij, rekening
houdend met alle gebruikers en belanghebbenden.
Het NZO is een consensusgericht overleg onder onafhankelijk voorzitterschap. De
conclusies hebben de status van zwaarwegend advies aan de beleidsverantwoordelijke
departementen.
Zienswijze:
- In het doen van aanpassingen in het definitieve Programma, zal te allen tijde, gezien
de huidige inzichten, feiten en omstandigheden mbt de noodzaak en urgentie van nu
een gezonde leefomgeving, wat ook betekent een gezonde en meer leefruimte voor
natuur en inwoners hier, waaronder minderjarige kinderen en dieren, in het NZKG
leidend dienen te zijn. De rapporten van het RIVM onderbouwen dit. Ook bepalend in
de nieuwe Omgevingswet en afgesproken en ingezien en bevestigd dat dit hun
zorgplicht is door de betrokken gemeenten en provincie NH en het Rijk. Dit geldt ook
voor het NZO. Gebruikers en belanghebbenden zijn in deze ook (vertegenwoordigers
van) bewoners en bewonersbelangen- en natuur- en milieuorganisaties.

Het Programma Noordzee is opgesteld in de geest van de Omgevingswet en heeft als
opgave voor de komende jaren de juiste maatschappelijke balans te vinden om te
kunnen komen tot een efficiënte en veilige ruimtelijke ontwikkeling van de Noordzee
die past binnen de randvoorwaarden van een gezond ecosysteem.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 393

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

074

10

1.7 Adaptieve planning en internationale samenwerking (blz. 18)
Het geïntegreerde Noordzeebeleid en -beheer kent het principe van adaptieve planning.
Dit betekent dat dit Programma Noordzee voor deze planperiode weliswaar het beleid
uitzet inclusief een uitvoeringsagenda en de beheeraspecten ter uitwerking van het
beleid, maar dat er gedurende de planperiode momenten zijn waarop voor het beleid
en beheer aanpassingen nodig zijn. Aanpassingen kunnen zijn ingegeven door
voortschrijdend inzicht op basis van monitoring en nieuwe kennis (zie hoofdstuk 11),
evaluatiemomenten van specifieke onderdelen van het beleid, of nieuwe nationale of
internationale ontwikkelingen die ingrijpen op de essentie van het beleid. Het rijk zal
een beleidstheorie opstellen ten behoeve van de evaluatie van het Programma
Noordzee. In de periode 2022-2027 zijn verschillende momenten te voorzien om
besluitvorming tegen het licht te houden en ruimte te scheppen voor adaptieve
planning die past bij de dynamiek op de Noordzee. Hoofdstuk 12 bevat een uitvoeringsagenda van beleidsbesluiten, die per inhoudelijk thema inzicht biedt in de belangrijkste
mijlpalen in de periode 2022-2027. Bij elk van deze besluiten en producten worden
stakeholders betrokken. Voorts zet Nederland in op grensoverschrijdende samenwerking en afstemming op het gebied van monitoring, beoordeling, coherentie van
ruimtelijke ordening op zee en maatregelen om de goede milieutoestand te bereiken.
Het gaat daarbij om samenwerking en afstemming met onze Noordzeebuurlanden,
binnen de EU en het OSPAR-verdrag. Gedurende de looptijd van het Programma
Noordzee 2022-2027 kan het kabinet besluiten tot een tussentijdse (partiële)
herziening van het programma, als dat bijdraagt aan het bereiken van de beoogde
doelen. Voor een eventuele gedeeltelijke wijziging van het programma zal een
vergelijkbare procedure worden gevolgd als het voorliggende Programma Noordzee
2022-2027. De partijen in het Noordzeeoverleg en andere direct belanghebbenden
zullen conform nieuwe governance-afspraken actief bij een tussentijdse wijziging van
het Programma Noordzee worden betrokken.
Zienswijze:
- In het doen van aanpassingen in het definitieve Programma, zal te allen tijde, gezien
de huidige inzichten, feiten en omstandigheden mbt de noodzaak en urgentie van nu
een gezonde leefomgeving, wat ook betekent een gezonde en meer leefruimte voor
natuur en inwoners hier, waaronder minderjarige kinderen en dieren, in het NZKG
leidend dienen te zijn. De rapporten van het RIVM onderbouwen dit.
-Ook bepalend in de nieuwe Omgevingswet en bevestigd dat dit hun zorgplicht is door
de betrokken gemeenten en provincie NH en het Rijk.
- Dit geldt ook voor het NZO. Gebruikers en belanghebbenden zijn in deze ook
(vertegenwoordigers van) bewoners en bewonersbelangen- en natuur- en
milieuorganisaties.

Het Programma Noordzee is opgesteld in de geest van de Omgevingswet en heeft als
opgave voor de komende jaren de juiste maatschappelijke balans te vinden om te
kunnen komen tot een efficiënte en veilige ruimtelijke ontwikkeling van de Noordzee
die past binnen de randvoorwaarden van een gezond ecosysteem. In het PNZ wordt
overigens niet bepaald welke partijen deelnemen aan het Noordzeeoverleg. De
recreatiesector is inmiddels aangesloten bij het NZO via de vertegenwoordiging van de
maritieme sector in het NZO.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 394

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

074

11

7.6 Gezonde en veilige fysieke leefomgeving: recreatie (blz. 82)
7.6.1 Huidig gebruik en ontwikkelingen
De Noordzee en de kust hebben een belangrijke maatschappelijke waarde die onder
andere tot uiting komt in het aantal recreanten dat naar zee en kust trekt. Het 250 km
lange Nederlandse zandstrand met achterliggend duingebied is een trekpleister voor
nationaal en internationaal toerisme. Langs de kust liggen badplaatsen en jachthavens.
Het kustgebied is goed voor circa 25 procent van de overnachtingen in de toerismesector, die voor Nederland als geheel 3 procent van het bruto nationaal product en 5
procent van de werkgelegenheid vertegenwoordigt. De recreatievaart met particuliere
zeil- en motorboten en de chartervaart zijn belangrijke activiteiten op de Noordzee.
Voor de recreatievaart zijn de toegankelijkheid van voldoende en goed gefaciliteerde
havens langs de Noordzeekust, de ruimte op zee en de veiligheid belangrijke beleidsaspecten. Ook sportvissers (recreatieve visserij met hengels) zijn in toenemende mate
actief op zee. Ze vissen vanaf de oever, vanuit kleine boten en vanaf charterboten. Voor
sportduikers zijn scheepswrakken geliefde doelen. Dicht bij de kust heeft zich een scala
aan recreatieactiviteiten ontwikkeld: varen, surfen, waterskiën, zwemmen en daarnaast
uiteenlopende strandactiviteiten. De verwachting is dat zee en kust in de toekomst
steeds intensiever zullen worden gebruikt voor diverse vormen van vrijetijdsbesteding.
7.6.2 Visie, ambitie en opgave. Het recreatieve gebruik van de kust en de Noordzee is
een belangrijk motief om daar een gezonde en veilige fysieke leefomgeving te
bevorderen en te waarborgen. De NOVI noemt dit een nationaal belang. Maar
omgekeerd brengt het recreatieve gebruik ook een aantal drukfactoren met zich mee.
Bij de ruimtelijke ordening van de Noordzee is zee- en kustrecreatie een factor om
rekening mee te houden. De algemene verduurzamingsopgave vereist het terugdringen
van verstoring en vervuiling van het Noordzee-ecosysteem door recreatiedruk.
Zienswijze: Aanvullend op de algemene verduurzamingsopgave is zeer urgent vereist
het terugdringen van vervuiling van het Noordzee-ecosysteem door industriedruk en
zorgdragen voor afzien van windmolenparken vlak voor de kust en Tennet
Transformatorstation aan deze kust en nu in te zetten op een energie-eiland ver op zee.

Deze paragraaf heeft betrekking op de opgave en drukfactoren vanuit de recreatiesector. Uw zienswijze wordt gedeeld dat daarnaast met betrekking tot recreatie ook
terugdringen van vervuiling en landschappelijke kwaliteit van belang zijn. Het KRM
programma van maatregelen, bijlage van het Programma Noordzee, bevat een
overzicht van de maatregelen voor het terugdringen van vervuiling door onder meer
verontreinigende stoffen, zoals van de industrie. Daarnaast wordt in het Programma
Noordzee expliciet rekening gehouden met recreatie, bijvoorbeeld door windparken
zoveel mogelijk niet vlak voor de kust te plaatsen, zodat recreanten langs de kust ze zo
min mogelijk zien, en bij de afspraken met betrekking tot doorvaart en medegebruik
van windparken. Ook bij de reservering van ruimte voor toekomstige energie-infrastructuur worden deze belangen meegewogen.

Nee

074

12

7.6.2 Visie, ambitie en opgave
Het recreatieve gebruik van de kust en de Noordzee is een belangrijk motief om daar
een gezonde en veilige fysieke leefomgeving te bevorderen en te waarborgen. De NOVI
noemt dit een nationaal belang. Maar omgekeerd brengt het recreatieve gebruik ook
een aantal drukfactoren met zich mee. Bij de ruimtelijke ordening van de Noordzee is
zee- en kustrecreatie een factor om rekening mee te houden. De algemene verduurzamingsopgave vereist het terugdringen van verstoring en vervuiling van het Noordzeeecosysteem door recreatiedruk. Zienswijze: Aanvullend op de algemene verduurzamingsopgave is zeer urgent vereist het terugdringen van vervuiling van het
Noordzee-ecosysteem door industriedruk en zorgdragen voor afzien van windmolenparken vlak voor de kust en Tennet Transformatorstation aan deze kust en nu in te
zetten op een energie-eiland ver op zee.

Het Programma Noordzee is opgesteld in de geest van de Omgevingswet en heeft als
opgave voor de komende jaren de juiste maatschappelijke balans te vinden om te
kunnen komen tot een efficiënte en veilige ruimtelijke ontwikkeling van de Noordzee
die past binnen de randvoorwaarden van een gezond ecosysteem. In het definitieve H9
van het Programma Noordzee wordt de verwachting beschreven van de toekomstige
groei van windenergie op zee. Daartoe worden zoekgebieden geïdentificeerd die passen
bij de ambitie van een sprong naar het noorden en die verder uit de kust liggen. Hier
hoort ook de ambitie bij van de toepassing(en) van energiehub(s).

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 395

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

074

13

Duurzame strandindustrie Noordpier al ca. 25 jaar niet meer weg te denken NZKG
(=Noodzeekanaalgebied, red.)
Ruimte voor duurzaam en waardevol toerisme en ontspanning is belangrijk. Zoals
sportieve activiteiten bij niet meer weg te denken surfhotspot Noordpier met belangrijke duurzame strandindustrie voor de MRA: Aloha en Timboektoe en Hotzone e.o.. En
waar ook veelvuldig recreatief consumptievis gevangen wordt vanaf de Noordpier. Ook
de ontwikkelde (kite)surfactiviteiten langs de Reijndersweg langs Tata zoals het surfpad
en een kitesurfschool behoren tot duurzaam waardevol toerisme. Wijk aan Zee is een
internationaal belangrijke waardevolle kustplaats hierin en officieel zeedorp liggend
tussen uniek Natura2000-gebied Noord-Kennemerland. Het RLI (Raad van
Leefomgeving en Infrastructuur) heeft een relevant adviesrapport uitgebracht in
september 2019 ‘Waardevol toerisme, onze leefomgeving verdient het’. Dit recente
adviesrapport dient logischerwijs in dit programma meegenomen te worden. Citaat:
‘Het recreatieve gebruik van de kust en de Noordzee is een belangrijk motief om daar
een gezonde en veilige fysieke leefomgeving te bevorderen en te waarborgen. ‘
Zienswijze: Ter aanvulling: een belangrijk motief is een gezonde en veilige fysieke
leefomgeving voor inwoners en bezoekers en werknemers.

Het Programma Noordzee is opgesteld in de geest van de Omgevingswet en heeft als
opgave voor de komende jaren de juiste maatschappelijke balans te vinden om te
kunnen komen tot een efficiënte en veilige ruimtelijke ontwikkeling van de Noordzee
die past binnen de randvoorwaarden van een gezond ecosysteem. Het Programma
Noordzee betreft niet de kustzone of de toeristische activiteiten aldaar, behalve in
relatie tot het bereiken van de Goede Milieutoestand, zoals beschreven in de
Programma van Maatregelen van de KRM in de bijlage bij dit Programma Noordzee.

Nee

074

14

Plan MER bestemmingsplan Noordzee nationaal waterplan 2022-2027
Uit: zienswijze IJmondig (ontwerp) bestemmingsplan en plan MER energiehaven
relevant voor (ontwerp)bestemmingsplan Noordzee 2022-2027. 1.4 Procedure In de
Wet milieubeheer (Wm) is vastgelegd dat het voor bepaalde activiteiten verplicht is om
een m.e.r.-procedure te doorlopen. Voor Energiehaven IJmuiden zijn er twee redenen
om een m.e.r.-procedure te doorlopen: het vaststellen van een bestemmingsplan voor
de aanleg (of wijziging) van een haven voor schepen van meer van 1.350 ton (Besluit
m.e.r. Activiteit C4); het is niet op voorhand uit te sluiten dat de aanleg en/of het gebruik
van de Energiehaven significant negatieve effecten heeft op de instandhoudingsdoelstellingen van de Natura 2000-gebieden Noordhollands Duinreservaat en
Kennemerland-Zuid. Als blijkt dat hiervoor een zogeheten ‘Passende Beoordeling’
uitgevoerd moet worden, is het plan m.e.r.-plichtig (Wet Milieubeheer, artikel 7.2a, lid
1). Uit de voortoets, die in juni 2020 is opgesteld ten behoeve van de haalbaarheidsonderzoeken (zie paragraaf 2.4.1 van het MER), volgt dat een Passende Beoordeling
noodzakelijk is. Het bestemmingsplan stelt de kaders voor de m.e.r.-plichtige activiteit
en er moet een Passende Beoordeling worden opgesteld. Daarom is sprake van een
plan-m.e.r.-plicht. Omdat het bestemmingsplan een directe bouwtitel bevat voor de
diverse activiteiten, is tevens sprake van een project-m.e.r.-plicht. Daarmee is er voor de
Energiehaven IJmuiden dus sprake van een gecombineerd plan- en project-m.e.r.

Het PlanMER voor het NWP bevat geen onderdelen die bepalend zijn of kaderstellend
zijn voor de Energiehaven IJmond. De vraag of er voor de energiehaven een PlanMER
en/of ProjectMER doorlopen moet worden staat dus los van het NWP of het PlanMER
voor het NWP.

Nee

074

15

Toetsing blz. 22 Het realiseren van circa 16 ha bedrijventerrein wordt gezien als
stedelijke ontwikkeling. De behoefte aan de energiehaven is beschreven in de Nationale
Omgevingsvisie (NOVI). Nederland heeft grote ambities op het gebied van offshore
wind. Er is daarom behoefte aan bedrijventerrein met kade vanwaar activiteiten
ondernomen kunnen worden om windparken op zee te bouwen en/ of te onderhouden,
om zo een bijdrage te kunnen leveren aan de nationale energietransitie. Zienswijze:
Stedelijke ontwikkeling is hier niet op zijn plaats met het realiseren van circa 16 ha
bedrijventerrein. - gezien de adviezen van het RLI ‘waardevol toerisme onze leefomgeving verdient het’, september 2019, - de adviezen van het RIVM en - de uitkomsten van
de Coronacrisis - en grote terechte zorgen om onze Natura2000-gebieden langs onze
kust bij Tata - Gezondheid van alle inwoners en betrokken (leef)gebied dient hier op nr.
1 te staan, zoals recentelijk door betrokken overheden erkend.

De indiener refereert in de zienswijze naar teksten die geen onderdeel zijn van het NWP
of onderliggende documenten. Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 396

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

074

16

Na het verwijderen van de baggerspecie wordt het plangebied ontwikkeld tot
Energiehaven. Deze nieuwe haven vormt een belangrijke uitvalbasis voor de aanleg en
het onderhoud van offshore windparken die de komende jaren in zee worden gebouwd.
Het ministerie van IenW, de provincie Noord-Holland, gemeente Velsen, Tata Steel,
Zeehaven IJmuiden en Port of Amsterdam hebben hiervoor in april 2020 een convenant
ondertekend. De Energiehaven krijgt een oppervlakte van circa 16 hectare. Het
haventerrein krijgt een kade van 580 m. Door de ligging van deze haven zal deze een
belangrijke rol gaan spelen bij het (kosten)efficiënt aanleggen en onderhouden van de
windparken. Zienswijze: De offshore parken zoals nu gepland zijn achterhaald en niet in
het belang van onze natuur, gezondheid en de gezondheid van onze leefomgeving.

De indiener refereert in de zienswijze naar teksten die geen onderdeel zijn van het NWP
of onderliggende documenten. Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

074

17

Nationale Omgevingsvisie (NOVI) (september 2020)
Met de NOVI geeft het kabinet richting aan de grote opgaven die de inrichting van
Nederland de komende dertig jaar ingrijpend zullen veranderen. Denk aan het bouwen
van ongeveer 1 miljoen nieuwe woningen, ruimte voor opwekking van duurzame
energie, aanpassing aan een veranderend klimaat, ontwikkeling van een circulaire
economie en omschakeling naar kringlooplandbouw. Alles met zorg voor een gezonde
bodem, schoon water, behoud van biodiversiteit en een aantrekkelijke leefomgeving.
Zienswijze: gezien de genoemde zorgen voor een gezonde bodem, schoon water,
behoud van biodiversiteit en een aantrekkelijke gezonde leefomgeving is deze
energiehaven niet hier op zijn plaats. Ook niet gezien de 21 nationale belangen,
specifiek punt 1 en 2. Een andere plaats zoals op de Maasvlakte en daarvandaan de
genoemde handelingen is mogelijk en gewenst, met name voor de gezondheid en
leefbaarheid en veiligheid (zoals cybersecurity) van het NZKG (=Noordzeekanaalgebied,
red.). De NOVI benoemt 21 nationale belangen. Dit project heeft raakvlakken met de
volgende belangen: 1. Bevorderen van een duurzame ontwikkeling van Nederland als
geheel en van alle onderdelen van de fysieke leefomgeving. 2. Realiseren van een goede
leefomgevingskwaliteit. 4. Waarborgen en bevorderen van een gezonde en veilige
fysieke leefomgeving. 10. Beperken van klimaatverandering. 11. Realiseren van een
betrouwbare, betaalbare en veilige energievoorziening, die in 2050 CO2-arm is, en de
daarbij benodigde hoofdinfrastructuur. 13. Realiseren van een toekomstbestendige,
circulaire economie. Het initiatief draagt bij aan het behalen van de doelstellingen van
nationaal belang 10, 11 en 13. In de Novi zijn vier prioriteiten benoemd: Ruimte voor
klimaatadaptatie en energietransitie, Duurzaam economisch groeipotentieel, Sterke en
gezonde steden en regio’s en Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk
gebied. Het initiatief geeft specifiek invulling aan prioriteit 1 en 2. Hierna wordt
ingegaan op de relevante bijbehorende beleidskeuzes.

De indiener refereert in de zienswijze naar teksten die geen onderdeel zijn van het NWP
of onderliggende documenten. Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 397

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

074

18

Blz. 26 Functies combineren De nieuwe, duurzame economie zal de komende decennia
nog naast de huidige lineaire, fossiele economie bestaan. Dit maakt de ruimteclaim in
die overgangsperiode potentieel groter. De kunst is om verschillende functies hierbij te
combineren, zonder de risico’s en milieunadelen te vergroten. Dit kan bijvoorbeeld
doordat de vijf bestaande clusters met energie-intensieve industrie er een rol bij krijgen.
Zij hebben een belangrijke positie in het produceren van de duurzame bronnen, die ook
de gebouwde omgeving van energie voorzien. Woon- en werkgebieden zijn hier op het
vlak van energie meer met elkaar verweven. Zienswijze: die belangrijke positie is hier
achterhaald en schadend. Waterstof kan ook geïmporteerd worden en is gewoonweg
veel duurzamer vanaf een energie-eiland ver op zee. Ook de daar te plaatsen windturbines. Er wordt nu mee geëxperimenteerd en juridisch en technisch kan nu ingezet
worden op dit energie-eiland ter realisatie ipv de koers op land met Tata in de
onterechte rol van groene sleutel en katalysator van de energie-transitie. Dit is
toegezegd door EZK.

De indiener refereert in de zienswijze naar teksten die geen onderdeel zijn van het NWP
of onderliggende documenten. Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

074

19

Blz. 30 Toetsing Het is de ambitie van de gemeente om de haven te ontwikkelen als
servicehaven voor de offshore industrie (inclusief windenergie). Het plangebied wordt
gezien als uitbreidingsruimte voor bedrijventerrein ten behoeve van een ‘cluster
industrie voor offshore windenergie. Zienswijze: uitbreiding bedrijventerrein is hier niet
gewenst voor de gezondheid en veiligheid (cybersecurity) van de leefomgeving,
inwoners, Natura2000-doelstellingen hier en de natuur en kust.

U refereert in deze deelzienswijze aan teksten die geen onderdeel zijn van het NWP of
onderliggende documenten. Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

074

20

Bijlage 17.1. Gezondheid Tegenwoordig is het gebruikelijk in een MER ook aandacht te
besteden aan gezondheid, met name voor omwonenden van een ontwikkeling als deze.
Ook met het oog op de toekomstige Omgevingswet is dit een belangrijk thema.
Gezondheid bestaat uit gezondheidsbescherming (ook onder de normen) en gezondheidsbevordering. Gezondheidsbescherming gaat in belangrijke mate over die
milieueffecten die een directe (negatieve) invloed op de gezondheid kunnen hebben,
zoals geluidhinder, slechte luchtkwaliteit, uitzicht, geuroverlast en veiligheid.
Gezondheidsbevordering heeft meer te maken met de aanwezigheid van groen, sociale
voorzieningen en uitnodiging tot bewegen. Dit laatste aspect heeft geen relevantie voor
de voorliggende ontwikkeling, aangezien het geen openbaar gebied in of direct naast
woningen betreft.

U refereert in deze deelzienswijze aan teksten die geen onderdeel zijn van het NWP of
onderliggende documenten. Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

074

21

De planlocatie is tenslotte gelegen in een sterk industrieel gebied. Zienswijze: Dit is
onjuist, de planlocatie ligt pal tegen de bewoonde wereld aan en Natura2000-gebied.
Gezondheidsbevordering is hier zeer urgent (RIVM) en hier zal overheid en bedrijven op
dienen te acteren nu. Zoals te kiezen voor de Maasvlakte, maar zeker niet hier in deze
overbelaste omgeving. De doelstelling zal gezien de huidige feiten, mogelijkheden,
omstandigheden zoals onderzoeken RIVM en budget en duurzaamheidsdoelstellingen
en veiligheid (cybersecurity) zijn gezondheidsbevordering en gezondheidsbescherming.
Minder bedrijventerrein, meer natuur en leefruimte is nu noodzakelijk en inzetten op
een energie-eiland ver op zee.

U refereert in deze deelzienswijze aan teksten die geen onderdeel zijn van het NWP of
onderliggende documenten. Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 398

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

074

22

‘Aan gezondheidsbescherming is invulling gegeven door het stand still-beleid in de
regio, dat door de gemeente Velsen als harde randvoorwaarde aan deze ontwikkeling is
opgelegd. Zienswijze: Stand still-beleid is gezien de huidige feiten en omstandigheden
en mogelijkheden ongewenst en achterhaald. Het is niet passend dat aan normen wordt
voldaan. Dat is niet meer aan de orde. Bescherming en bevordering van gezonde
leefomgeving en gezondheid is aan de orde nu. Dit geld voor woon en voor recreatiebestemmingen en onze Natura2000 en natuurlijke leefomgeving. Ook voor het ontwikkelingsperspectief van kinderen waar zij wettelijk recht op hebben. Deze omgeving zal
significant minder industrieel dienen te worden. Dit betekent ook dat de geplaatste
windmolens een ongewenste aanslag zijn op onze gezondheid en leefbaarheid op dit
moment. En op onze duurzaamheidsdoelen en leefbaarheid en Natura2000.

U refereert in deze deelzienswijze aan teksten die geen onderdeel zijn van het NWP of
onderliggende documenten. Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

074

23

3.2 blz. 5 Staalslakken ‘Voor de herontwikkeling van de Averijhaven tot Energiehaven is
het voornemen om het toekomstige bedrijventerrein op te hogen met staalslakken die
vrijkomen binnen het werk en met nieuwe staalslakken gelegen op het terrein van Tata
Steel. Ga voor het voorgenomen hergebruik van vrijkomende staalslakken in het MER in
op de volgende aspecten: • Voldoet hergebruik van staalslakken aan de kaders van
artikel 29, eerste lid, onder c, van het Besluit bodemkwaliteit (Bbk)? • Welke kwaliteitsgegevens zijn beschikbaar over de te hergebruiken staalslakken? • Welke beperkingen
volgen uit de kwaliteitsgegevens? Beschrijf daarnaast de kwaliteit van de nieuwe
staalslakken die gebruikt zullen worden en toets deze aan de eisen uit het Bbk. De
Commissie verwacht overigens dat de nieuwe staalslakken aan deze eisen voldoen,
omdat al eerder staalslakken zijn gebruikt en op voorhand geen reden is om aan te
nemen dat de kwaliteit is verslechterd. Mocht blijken dat onvoldoende staalslakken
beschikbaar zijn om het depot te vullen, beschrijf dan in het MER welk ander materiaal
hiervoor wordt gebruikt.’

U refereert in deze deelzienswijze aan teksten die geen onderdeel zijn van het NWP of
onderliggende documenten. Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

074

24

Blz. 5 Hfst 3. ‘Algemeen Het project beoogt 16 hectare bedrijventerrein met kade
mogelijk te maken op de plek van de Averijhaven. Hiervoor moet het volgende
gebeuren: • opvullen van het lege baggerdepot met staalslakken om een bedrijventerrein aan te leggen;’

U refereert in deze deelzienswijze aan teksten die geen onderdeel zijn van het NWP of
onderliggende documenten. Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

074

25

Blz. 13 ‘0.4.7. Bodem Binnen het onderzoeksterrein zijn verschillende bodemverontreinigingen aanwezig. Het betreffen voornamelijk verontreinigingen op het Ketenpark
(diverse parameters) en de (voormalige) werkhaven Corusterrein, waar onder meer een
asbestverontreiniging aanwezig is. Beide verontreinigingen dienen te worden
gesaneerd, indien grondroerende werkzaamheden plaatsvinden.
Na sanering is er een positief effect op de bodem, dit geldt zowel voor het planvoornemen als het alternatief maximale milieugebruiksruimte. In de terugvaloptie behoren
deze gebieden niet tot het planvoornemen en zijn er dus geen mogelijke sanerende
werkzaamheden aan de orde. Daarom is in deze situatie geen positief effect te
verwachten.

U refereert in deze deelzienswijze aan teksten die geen onderdeel zijn van het NWP of
onderliggende documenten. Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 399

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

074

26

Bij de ontwikkeling tot Energiehaven wordt de Averijhaven gedempt met staalslakken
U refereert in deze deelzienswijze aan teksten die geen onderdeel zijn van het NWP of
met een verhoogd chloridegehalte of kalkgehalte. De slakken worden in een brak milieu onderliggende documenten. Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.
toegepast, waardoor het effect op het milieu (met of zonder IBC-maatregelen) minimaal
wordt geacht.’ Zienswijze plan MER en behorend bij (ontwerp)bestemmingsplan
Energiehaven: Het volstorten van de Averijhaven met genoemde staalslakken is
schadend voor de gezondheid leefomgeving, inwoners en natuur. - Deze staalslakken
worden geproduceerd zonder ISO14001:2015 certificatie (bijproduct productie ruw
ijzer); - Het RIVM stelt dat het schadend is voor de gezondheid dit te doen (chroom 3 zet
onder de geschetste omstandigheden zich om in chroom 6); - Deze staalslakken worden
verwerkt en geproduceerd met verlopen veiligheidsvoorschriften op dit moment.
Hiervoor ligt ook een handhavingsverzoek mbt deze veiligheidsvoorschriften bij de
ODNZKG.
- Is het besluit bodemkwaliteit (Bbk) hier wel van toepassing?
Toelichting: Staalslak is namelijk een ‘bodemvreemd’ materiaal. Net als bouwpuin.
- Is staalslak in deze gebruikt als een afval of een bouwstof?
Toelichting: Indien een bouwstof (want het wordt toegepast voor ophoging).
In dat geval zal de kwaliteit van de toegepaste bouwstof bepaald moeten zijn. Het is
onmogelijk om te stellen dat het geen impact heeft omdat het eerder al is toegepast.

Nee

074

27

Aanvullend de volgende vragen:
- of van die eerdere toepassingen gegevens over kwaliteit staalslak bekend zijn
(uitlooggedrag).
- of de kwaliteit van grondwater gemonitord is rond dat depot om mogelijke effecten
van staalslak uitloging waar te nemen.
- of dat de kwaliteit van grondwater alleen gemonitord is om te kijken of er geen effect
vanuit baggerspecie is.
Beleidsontwikkeling gedurende zienswijzeprocedure (blz.18)

U refereert in deze deelzienswijze aan teksten die geen onderdeel zijn van het NWP of
onderliggende documenten. Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

074

28

Plan Mer Nationaal Water programma 2022-2027 (1/5)
blz. 44 Zienswijze: Windmolens en windmolenparken en -ruimte zover mogelijk van de
kust af ivm duurzaamheid en een gezonde leefomgeving. Gezonde leefomgeving dient
leidend te zijn voor het NZKG (hotspot ongezonde leefomgeving, RIVM). Een energieeiland ver op zee is duurzaam voor de hele MRA.

Hinder en de effecten van windparken op gezondheid zijn onderdeel van de milieueffectrapportages voor windparken op zee. De keuze voor de zoekgebieden en daarmee
de afstand tot de kust zal het resultaat zijn van de effecten op natuurlijke waarden, de
beschikbare ruimte, hinder en de realiseerbaarheid van de locaties (technisch en qua
kosten).

Nee

074

29

Plan Mer Nationaal Water programma 2022-2027 (2/5)
Blz. 46
Zienswijze: CCS is voor Tata niet meer aan de orde. En voor de overige industrie NZKG (=
Noordzeekanaalgebied, red.) in verband met ongewenste niet passende druk op onze
natuur en leefomgeving en de feiten en mogelijkheden niet meer relevant en onwenselijk in te zetten.

Het PlanMER gaat niet specifiek in op het nut en of noodzaak van CCS. Deze zullen al
dan niet in vervolgprocedures Plan- en of ProjectMER verder uitgewerkt worden. De
impact van de CCS-projecten op natuur en leefomgeving zal daarin als verplicht
onderdeel onderzocht worden.

Nee

074

30

Plan Mer Nationaal Water programma 2022-2027 (3/5)
Blz. 54
Zienswijze: ook bij beoordelingscriteria is voor het NZKG de zware urgentie van en het
waarborgen van een gezonde leefomgeving, uitbreiding natuurlijke leefruimte en status
bedreigde Natura2000-gebieden aan de kust leidend.

Gezonde leefomgeving, effecten op N2000-gebieden en bedreigde soorten zijn allemaal Nee
verplichte onderdelen van de MER-procedures voor wind op zee. Het doel van deze
procedures is om deze belangen een volwaardige rol in de besluitvorming te geven.
Voor windparken op zee met mogelijke effecten op het NZKG zal de al overbelaste
situatie voor gezondheid en natuurlijke waarden een verplicht onderdeel van de
MER-procedure zijn.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 400

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

074

31

Plan Mer Nationaal Water programma 2022-2027 (4/5)
Blz. 109
Zienswijze: volledige bebouwing van zoekgebieden is ivm leefbaarheid en ongezonde
druk op onze leefomgeving en Natura2000-gebieden niet mogelijk gezien de huidige
feiten en omstandigheden. De Natura2000-gebieden hebben een sense of urgencystatus en prioritair habitat (dreigen te verdwijnen) en de rapporten van het RIVM laten
zien dat het NZKG, IJmond de meest zorgwekkend ongezonde leefomgeving is
nationaal. Hierom is een energie-eiland ver op zee gewenst met daar
Tennettransformatorstation en niet op land tegen de leefomgeving IJmond aan.

Zie de reactie op deelzienswijze 074-30. De locatie voor de aanlanding van windenergie
zal ook onderdeel zijn van MER-procedures van het windpark en de aanleg van de
infrastructuur om de elektriciteit naar het vasteland te transporteren. De overbelaste
situatie van het NZKG zal een belangrijk onderdeel zijn van de onderzoeken en
afwegingen die in de MER gedaan worden.

Nee

074

32

Plan Mer Nationaal Water programma 2022-2027 (5/5)
Blz. 144
Zienswijze: Bij beoordeling zoekgebieden dient ook in de Mer de gezondheid van
leefomgeving leidend te zijn voor het NZKG. Zie ook zienswijzen ingediend
Energiehaven Mer.

Gezondheid is inderdaad onderdeel van de MER. Voor het NZKG zal het thema
gezondheid relevanter zijn voor de milieueffectrapportages die op het PlanMER voor
het NWP volgen. Het gaat dan om de milieueffectrapportages voor de kavelbesluiten
voor windparken op zee en de hoogspanningsverbindingen.

Nee

075

1

Geen koe in de wei zonder water
Met interesse heeft de NMV kennisgenomen van het bovengenoemde plan. Het
beschikken over goed en voldoende water is een groot goed voor eenieder inclusief de
Nederlandse melkveehouderij. Sterker nog zonder passend peil is weidegang nauwelijks
mogelijk. Weidegang is een belangrijke stikstof reducerende maatregel. Dit gaat zowel
over de beschikbaarheid van oppervlaktewater als drinkwater als de beloopbaarheid
van grasland. Met passend peilbeheer vervult het waterschap een belangrijke maatschappelijke en landschappelijke wens voor meer koe in de wei. Dit geldt niet alleen
voor de gebieden waar voornamelijk kleigrond is, maar ook op veen. In de zandgebieden is het belangrijk om water zo veel mogelijk te bufferen voor drogere tijden. De NMV
adviseert dringend om bij de problematiek rondom veen ook te kijken naar meer
compartimenten en de innovaties toe te passen zoals die bij VIC Zegveld worden
onderzocht.

Dank voor uw advies. Innovaties van het Veenweiden Innovatie Centrum kunnen door u
ook onder de aandacht worden gebracht bij de ontwikkeling van de Regionale
Veenweidestrategieën die thans onder regie van de provincies worden opgesteld.

Nee

075

2

overstromingsrisicobeheerplan
In verband met overstromingsrisicobeheerplan is de NMV van mening dat de oplossingen zoveel mogelijk met behoud van de landbouwkundige functies gepaard dienen te
gaan. Sinds de hoogwater periode uit 95 is veel landbouwgrond omgezet naar natuur
en bleek dat het inactieve beheer in strijd was met de waterveiligheid van de uiterwaarden en de waterkeringen. Grote kostbare herstelacties zoals Programma Stroomlijn
waren en blijven nodig. Met een natuurbestemming op dergelijke veiligheidsfuncties
haalt men voor beheer en onderhoud een moeizaam natuurvergunningstraject binnen.
De NMV pleit voor variabele oplossingen die rekening houden met periodes met een
tekort en een teveel aan water.

Bij het uitvoeren van maatregelen ten behoeve van de waterveiligheid wordt steeds een
afweging gemaakt tussen belangen van burgers en alle maatschappelijke partijen,
waaronder de agrarische sector. Met het Programma Stroomlijn is het watervoerende
vermogen van het rivierbed op het benodigde niveau gebracht. Vervolgens wordt dit
door middel van adequaat onderhoud en beheer op peil gehouden. Daarbij wordt
rekening gehouden met de belangen van onder meer natuur. De natuur in het
rivierengebied is van grote (internationale) waarde en vraagt daarom een zorgvuldige
handelwijze. Het traject van natuurvergunningen maakt daarvan deel uit. Door een
goede planning kan vertraging worden voorkomen. Om Nederland leefbaar te houden
streven we naar een klimaat adaptief en waterrobuust systeem. Dat houdt in dat zowel
geanticipeerd wordt op situaties van watertekorten als van water teveel.

Nee

075

3

De afgelopen zomer is volgens ingezetenen ook zorgen geweest of de bediening van de
sluizen zoals die in Sambeek 2 en de stuwdam bij Eupen 3 in België wel op de juiste
manier zijn bediend en dat er daardoor meer hoogwater schade is ontstaan in België en
Limburg. Over de situatie in Sambeek zijn WOB-verzoeken gedaan bij RWS.

Er loopt binnen Rijkswaterstaat een onderzoek naar het functioneren van de stuwen in
beheer van Rijkswaterstaat tijdens het hoog water van juli 2021. Naar verwachting
zullen de eerste resultaten hiervan medio mei - juni 2022 bekend zijn. Daarnaast wordt
gekeken of het huidige stuwbeheer (hele Maas) naar aanleiding van het hoogwater
wellicht geoptimaliseerd kan worden. Deze actie is gekoppeld aan de recent gestarte
Beleidstafel Hoogwater en Overstromingen. Het is nu nog niet aan te geven wanneer dit
spoor tot uitkomsten leidt.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 401

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

075

4

Schade uit natuur
Terecht worden maatregelen genomen om veel dijken de komende jaren te verbeteren.
Het valt ons als melkveehouders op dat de populatie bevers en andere exoten die een
gevaar vormen voor de kwaliteit en het ecologische leven in watergangen en waterkeringen dramatisch toeneemt. Deze soorten inclusief de Amerikaanse rivierkreeft hebben
geen natuurlijke vijanden. Bevers graven tot wel 5 meter diep in dijken, hetgeen een
groot gevaar betekent voor de veiligheid en werking van de dijk. Als dit zo doorgaat
komt de ramp niet van het klimaat maar toe doen van exoten die zich als ratten zonder
natuurlijke vijanden in grote getalen kunnen vermeerderen en in no time gatenkaas van
dijken maken. Het is immers bekend dat bevers tijdens de hoogwater periode in 2020
weer op onzichtbare momenten op verschillende plaatsen meters diep in dijken hebben
gegraven. Het is algemeen bekend dat de Amerikaanse rivierkreeft waarvan onze
melkveehouders niets meekrijgen over een actieve beheersing een gevaar is voor de
ecologische KRW-doelen.

Bevers zijn geen exoot maar een beschermde diersoort, die in sommige provincies wel
als plaagsoort wordt ervaren. Het kenniscentrum Bevers is zeer recent (5 oktober 2021)
gelanceerd. Het kenniscentrum is een samenwerking tussen RWS, Stowa, ProRail, UvW,
IPO en Zoogdiervereniging. Graverij door bevers in waterkeringen is een van de thema’s
waarover kennis gedeeld wordt. Bij de lancering is er aandacht voor opsporingstechnieken van graverij.
LNV is trekker van een bestuurlijk overleg over uitheemse rivierkreeften en heeft
hiervoor een kwartiermaker aangesteld. Er wordt een programmatische aanpak
opgesteld met de betrokken partijen (LNV, IenW, IPO, VNG, UvW, netviswerk, LTO,
natuurorganisaties en VBNE). Recent is de Kamer geïnformeerd over dit traject
(Beantwoording Kamervragen over dijkverschuiving in Reeuwijk | Kamerstuk |
Rijksoverheid.nl).
Muskus- en beverratten: dit zijn uitheemse soorten die actief worden bestreden door de
waterschappen in alle wateren (dus ook de Rijkswateren). Beverratten zijn al teruggedrongen tot de landsgrens, de strategie is nu wegvangen van de instroom.

Nee

075

5

Schaduwwerking
Het laten groeien en bloeien van distels en Jacobkruiskruid is niet alleen een aanslag
voor het dierenwelzijn maar stimuleert ook het gebruik van gewasbescherming.

In aansluiting op het Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie gewasbescherming 2030
beperkt RWS het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen op haar gronden en
pachtgronden met agrarische bestemming. RWS overlegt met de landbouwsector hoe
de groei en bloei van distels en Jacobskruid kan worden beperkt. Het is aan andere
overheden en andere terreinbeheerder om dit voor overige wateren te bezien.

Nee

075

6

Ontwerp stroomgebiedbeheerplannen
Wij zien dat er veel belangstelling is voor bloemrijke dijken, maar die hebben vaak als
nadeel dat de inspectie van de grasmat veel moeilijker is geworden door hogere
begroeiing. Ook vernemen wij dat met het afstappen van passende beweiding van
dijken de kwaliteit van de grasmat sneller verslechtert en weer behoefte is aan dierlijke
mest. Het verschralen van dijken heeft een negatief effect: wortels van gras geven dan
geen stevigheid meer. De focus moet liggen op de wettelijke taak het veiligheidsaspect
van het beheer.

Aanleg en onderhoud van dijkbekledingen is geen onderwerp in het Nationaal Water
Programma of de Stroomgebiedbeheerplannen. Voor informatie over grasbekledingen
op dijken wordt verwezen naar de handreiking dijkbekledingen, deel vijf: grasbekledingen (Deltares, januari 2015)

Nee

075

7

Wij zijn van mening dat natuurvriendelijke oevers de toegang tot het drinkwater voor
grazend vee hinderen. Bovendien blijkt dat de chemische waterkwaliteit minder goed is
dan bij diepere watergangen.

Dit geldt ook op pachtgronden met agrarische bestemming in uiterwaarden, die deels
onder water kunnen komen te staan. We bezien samen met de landbouwsector of in het
beheer van rijkswateren de groei en bloei van distels en Jacobskruiskruid kan worden
beperkt met als doel het gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen te
voorkomen. Het is aan andere overheden en andere terreinbeheerders om dit voor
overige wateren te bezien.
Natuurvriendelijke oevers hoeven de bereikbaarheid van het water voor het vee niet te
verhinderen. Waar nodig kan daar bij het ontwerpen van de oevers vaak rekening mee
worden gehouden.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 402

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

075

8

De monitoring van (ecologische) KRW-doelen kan veel meer dan nu plaats vinden
binnen de bestaande Natura 2000 gebieden. Er is lang niet altijd boerenland nodig als
men slimmer combineert. Bovendien ontbreekt in bijna alle gevallen aan nulmetingen
waarmee het effect van kostbare maatregelen daadwerkelijk gemeten en gevolgd kan
worden.

In alle KRW-waterlichamen, dus zowel waterlichamen in natuurgebieden als waterlichamen in gebieden met landbouwkundig gebruik, wordt al jarenlang de ecologie
gemonitord aan de hand van de ecologische maatlatten. Dit geeft inzicht in de effecten
van het beleid dat de afgelopen twee decennia is gevoerd op de ecologie. Nutriënten
worden naast in dit KRW-meetnet ook in een groot aantal kleinere, landbouw-specifieke wateren (het MNLSO) gevolgd. Dit geeft een beeld van het totale effect van alle
maatregelen die in de betreffende wateren genomen worden. Er vindt op dit moment
een verkenning plaats naar de mogelijkheden om de nutriëntenmonitoring (nutriënten
zijn een ecologische stuurvariabele) ook in natuurgebieden te verstevigen. Dit laat
onverlet dat ook in waterlichamen buiten natuurgebieden ecologische doelen
gerealiseerd moeten worden voor een veerkrachtig watersysteem.

Nee

In de visie van LNV is aandacht voor natuurinclusieve landbouw. Natuurinclusieve
landbouw gaat ervan uit dat het heel goed mogelijk is om de natuur te verbeteren via
landbouw en in te zetten voor de landbouw. Zo is in het regeerakkoord afgesproken dat
met boeren in de directe omgeving van Natura 2000-gebieden bekeken wordt of
agrarisch natuurbeheer een bijdrage kan leveren aan minder intensief landgebruik en
daarmee aan de klimaatopgave en natuurherstel. (uit visienota LNV).
075

9

Meten ipv berekenen, modellen en buitenland
Als NMV wijzen wij erop dat waterkwaliteit geen vast gemeten gegeven is, maar dat het
omgeven wordt door modellen en verschillende normen binnen de EU. Het water uit
België en Duitsland is daar nog goed en bij aankomst in Nederland degradeert de
kwaliteit door ongelijke normen. Graasdierenbedrijven met derogatie die wat meer
dierlijke mest mogen gebruiken zorgen voor de beste waterkwaliteit met relatief weinig
gewasmiddelenbescherming. Mest met organische stof is belangrijk voor insecten en
het bodemleven. Organische stof uit reststromen zoals berm of dijkengras zoals bokashi
geeft een groot risico op zaden van onkruid en plastic en metalen op boerenland.

Uw deelzienswijze sluit aan bij de inzet van de partijen betrokken bij het
Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie gewasbescherming 2030 om de volgende drie
strategische doelen te realiseren: 1) weerbare planten en teeltsystemen, 2) verbinden
land- en tuinbouw met natuur en 3) nagenoeg geen emissies naar het milieu en
nagenoeg geen residuen op voedselproducten. De voortgang van de waterkwaliteit
wordt bekeken op basis van monitoring. Met modellen wordt inzicht verkregen in het te
verwachte effect van maatregelen.
Zie ook antwoord op deelzienswijze 010-2 met betrekking tot bovenstroomse
invloeden.

Nee

075

10

Wij waarderen dat riool overstorten verder gereduceerd worden. Zo blijkt dat er maar
liefst 200.000 ton aan medicijnen in water terecht komen tegen 17 ton gewasbeschermingsmiddelen. Met steeds meer mensen in Nederland neemt ook de humane
watervervuiling toe en de NMV vraagt zich af of dit wel juist in de modellen verwerkt
wordt. Het valt op dat juist gebieden met veel verstedelijking de meeste problemen
hebben met de waterkwaliteit.

De waterkwaliteit wordt inderdaad beïnvloed door de menselijke activiteiten rondom
het water. In stedelijk gebied zijn die anders dan in landelijk gebied. Modellering
gebeurt om de effecten van die activiteiten beter in beeld te brengen, waarbij rekening
gehouden wordt met de specifieke omstandigheden in het gemodelleerde gebied.
Onder de Ketenaanpak medicijnresten uit water worden maatregelen in de gehele keten
getroffen om de hoeveelheid medicijnresten in water te verminderen. Overigens
kunnen effecten van medicijnresten en gewasbeschermingsmiddelen niet een-op-een
met elkaar vergeleken worden omdat de effecten van deze stofgroepen verschillen.
Gewasbeschermingsmiddelen leiden tot acute sterfte en veroorzaken chronische
effecten, terwijl medicijnresten meer chronische effecten hebben. Onder de 190 ton
medicijnresten vallen overigens ook restanten van diergeneesmiddelen die het water
bereiken.
Bij het genoemde getal van 200.000 ton medicijnresten die in het water terecht komen
is sprake van een eenheidsfout. RIVM heeft in 2020 becijferd dat het 190 ton medicijnresten het oppervlaktewater bereikt. Dit is echter niet alleen via overstorten, maar ook
via andere routes zoals het effluent van rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s).
Riooloverstorten zijn en worden gereduceerd daar waar het effect op de waterkwaliteit
heeft.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 403

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

075

11

Landbouwgrond is goed voor het klimaat, neemt veel CO2 op.
Landbouwgrond is ook onderdeel van de natuur met weidevogels, hazen en konijnen,
ganzen en bodemleven. Landbouwgrond en met name grasland neemt veel water en
nutriënten op zodat wateroverlast beheersbaar is en de waterkwaliteit geborgd wordt.

Duurzaam agrarisch grondbeheer levert inderdaad een bijdrage aan meerdere opgaven.

Nee

075

12

Laat u niet afleiden door frames en rekenmodellen met een grote afwijking. Uniforme
en reële normering is van groot belang. Dieren maken deel uit van een kringloop die
akkerbouw mogelijk maken. De emissies komen grotendeels terug op landbouwgrond
die veel CO2 vastlegt.

Het beleid wordt zoveel als mogelijk op objectieve en gevalideerde informatie
gebaseerd.

Nee

075

13

Nederland kan niet in haar eigen voedselbehoefte voorzien. Van de wereld is slechts 3
procent van het land geschikt voor het telen van voedsel. Het hebben van voldoende
veilig voedsel is van groot belang voor de wereldvrede. Landbouwgrond is onderdeel
van onze eerste levensbehoefte. Oxfam Novib heeft grote zorgen over de grote afname
van landbouwgrond in de wereld voor klimaatdoelen (voetnoot 5). Gezien het feit dat
bijvoorbeeld Oxfam Novib grote zorgen heeft over het areaal landbouwgrond is het van
groot belang dat zoet water zoet blijft en het peil in veengebieden zoveel mogelijk
gehandhaafd wordt. Bij een hoger peil zal er meer methaan vrijkomen.

Met de hoofdambitie ‘een concurrerende, duurzame en circulaire delta’ wordt ook het
in stand kunnen houden van een sterke, innovatieve landbouwsector bedoeld. In
hoofdstuk 9.2 zijn de relaties tussen waterbeleid en landbouw nader omschreven. Het
waterbeleid richt zich op een goede vochtvoorziening voor de landbouwproductie en
een gezond functionerend water- en bodemsysteem als basis voor de transitie naar
kringlooplandbouw. Daarmee draagt het waterbeleid bij aan een duurzame en
klimaatbestendige voedselproductie.

Nee

075

14

Bij het toekomstige invullen van het waterbeheer dient u zich niet uitsluitend te laten
leiden door natuurbeheerplannen van de provincies die niet of nauwelijks met
grondeigenaren tot stand komen, maar uit te gaan van bestaand gewenst agrarisch
gebruik. Vernatting heeft nadelige stikstof gevolgen (minder weidegang) en kan door
leverbot een gevaar zijn voor wilde en gehouden dieren die vervolgens met medicijnen
behandeld moeten worden.

De door uw geschetste praktijk van natuurbeheerplannen wordt niet herkend. Het
toekomstig waterbeheer van zowel de rijkswateren als de regionale wateren wordt
gebaseerd op een integrale afweging van alle belangen.

Nee

075

15

Klimaat
De NMV pleit voor een integrale visie bij keuzes voor oplossingen. Onderschat wordt dat
bij de aanplant van bomen en bossen en veel meer schaars water onttrokken wordt. De
aanleg van grootschalige zonneparken zal niet leiden tot meer biodiversiteit en is niet in
het belang van het waterbergend vermogen, de sponswerking van de bodem.

De verdamping en daarmee onttrekking van (grond)water verschilt per type boom en
bos. Die is meer dan de verdamping van lage gewassen. Bomen en bossen zijn ook in
staat water te bergen. Of zonnepanelen op landbouwgronden tot meer biodiversiteit
leiden is afhankelijk van de inrichting rondom en onder de zonnepanelen en de
biodiversiteit van de huidige landbouwgronden aldaar.
Het waterbergend vermogen van de bodem wordt bepaald door de bodemstructuur en
organisch stofgehalte. Het neerslagwater dat op de zonnepanelen valt kan in die
bodems infiltreren. Een ringdijkje om de zonnepanelen kan de infiltratie doen
vergroten. Op gebiedsniveau kan het beste worden bepaald welke oplossingen het
meest effectief zijn.

Nee

075

16

Monitoring
Te vaak mogen slagers het eigen vlees keuren en worden de analysemethoden
halverwege de wedstrijd gewijzigd.

Deze observatie wordt niet herkend als voorkomende praktijk.

Nee

075

17

7e Actieprogramma Nitraat
De maatregelen die beoogd worden in het kader van de zevende actieprogramma
missen elke realiteitszin. Los van het feit dat de economische impact niet beschikbaar is,
verkleint het areaal landbouwgrond drastisch en maken de beoogde maatregelen van
de landbouw een systeem dat met kalenderlandbouw moet werken die geen rekening
houdt met dierenwelzijn/gezondheid, weer (klimaatverandering) en bodem en door het
moeten toepassen van technisch hoogstaande oplossingen wordt de boer afhankelijk
van loonwerkers hetgeen een milieunadeel oplevert en geen goede landbouwpraktijk
stimuleert. Een loonwerker kan niet overval tegelijk zijn bij passende
weersomstandigheden.

De voorgenomen maatregelen in het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn lagen van 6
september tot en met 18 oktober 2021 eveneens ter consultatie. In dat kader zal op de
hier door u genoemde opmerkingen ten aanzien van het actieprogramma worden
gereageerd. De Economische impact analyse komt naar verwachting medio oktober
beschikbaar.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 404

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

075

18

De doelen van de Kaderrichtlijn Water zullen in 2027 niet overal worden gehaald,
meldde minister Cora van Nieuwenhuizen. Wel vindt zij dat de waterkwaliteit de
afgelopen jaren duidelijk is verbeterd. Deze ontwikkeling zet zich door. Zorg voor
haalbare doelen die geen onevenredige inspanning vergen van de landbouw (zie
voetnoot 6 in zienswijze).
- Het is van groot belang dat vertrouwen wordt hersteld en randvoorwaarden worden
geschapen voor verdere innovatie, verduurzaming en verbetering van het verdienmodel
van boeren. Excessen kunnen aangepakt worden door beleid te voeren bij herhaling.
- De basis voor herstel van vertrouwen schuilt in consensus over feiten, ontwikkel -en
verbeterpunten en bijbehorende doelen.
Vandaag de dag is het debat volledig gepolitiseerd. De overheid veroorzaakt veel
wantrouwen door buitensporig ruimte te geven aan negatieve framing, activistische
wetenschap. De overheid is zelf als betalende opdrachtgever met een sturende
onderzoeksopdrachten medeverantwoordelijk voor polarisatie op basis van
gepolitiseerde rapporten en verkenningen met gewenste uitkomsten. Zonder
deugdelijke basis, komt er geen degelijk en consistent beleid waarmee doelen efficiënt
en effectief worden behaald.
- Het laatste voorbeeld is de korte gesloten kringloop van methaan uit runderen wat
NMV al jaren inbrengt dat nu ook door IPPC erkend wordt
- De uitwerking van de Europese richtlijnen focussen te veel op één stof. Bij klimaat en
milieubeleid wordt er te weinig integrale afwegingen gemaakt zoals dat landbouwgrond
erg veel CO2 opneemt dat vervalt als er bos of zon op land komt. Het feit dat bomen
veel meer water onttrekken dan landbouwgrond.
- Voldoende betaal voedsel is een van de pijlers voor de wereldvrede.

Het algemeen belang van mensen, dieren en natuur in Nederland vraagt om het halen
van de doelen van de KRW en de Nitraatrichtlijn. Waarbij er voortdurend een bewuste
afweging gemaakt wordt om te voorkomen dat voorgestelde maatregelen disproportioneel zijn.

Nee

076

1

Algemeen
Alle grote wateropgaven waar Nederland mee te maken heeft, raken de zakelijke
energie- en watergebruikers; de organisaties die wij vertegenwoordigen. Om die reden
is het NWP voor VEMW van groot belang en waren wij in een vroeg stadium betrokken
bij de totstandkoming van het programma. De grote waterbelangen van zakelijke
watergebruikers vragen om een vestigingsklimaat waarin er voldoende ruimte is om
duurzaam met water te ondernemen. Waterbeheerder en -gebruikers pakken daartoe
de wateropgaven aan. De beheerders realiseren maatregelen op het gebied van
waterveiligheid, waterbeschikbaarheid en ruimtelijke adaptatie. Bedrijven werken aan
de vermindering van het waterverbruik en lozen steeds schoner proceswater. Zo moet
onder andere worden geborgd dat gebruikers kunnen blijven beschikken over
voldoende water van de juiste kwaliteit voor een redelijke prijs.

Uw constatering wordt herkend.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 405

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

076

2

Specifiek
. Een robuuste en toekomstbestendige zoetwatervoorziening is van groot belang voor
zakelijke watergebruikers. Waterbeheerders én -gebruikers werken hier hard aan. Zo
willen zij ervoor zorgen dat Nederland over voldoende zoetwater blijft beschikken, ook
in droge perioden. Onder andere in hoofdstuk 5 wordt gesproken over de landelijke
verdringingsreeks welke wordt ingezet bij een acuut dreigend watertekort. In het NWP
wordt niet ingegaan op de regionale uitwerking van de verdringingsreeks. De
Beleidstafel Droogte heeft aanbevolen om invulling te geven aan de regionale
uitwerking van de verdringingsreeks. De verdringingsreeks geeft de waterbeheerder
namelijk beleidsruimte die mogelijkheden biedt om maatwerk te leveren en rekening te
houden met regionale bijzonderheden en de op dat moment geldende droogtesituatie
(mits deze voldoet aan minimaliseren van de maatschappelijke en economische
schade). Aangezien de uitkomst voor gebruikers in verschillende gebieden onderling kan
afwijken door diversiteit in omstandigheden vinden wij het zinvol om hiernaar te
verwijzen in het NWP.

In de Stuurgroep Water is afgesproken dat alle zoetwaterregio’s op 1 april 2022
beschikken over een bestuurlijk vastgestelde regionale verdringingsreeks. RWS kan
daarbij ondersteunen. In het NWP is de tekst hierop aangescherpt.

Ja

076

3

Specifiek
[…]
. In paragraaf 6.1 van het NWP wordt gesproken over een op te stellen kader voor de
beoordeling van lozingen in 2022. Binnen het waterkwaliteitsbeleid bestaan reeds
verschillende kaders voor het beoordelen van lozingen van stoffen en (rest)warmte.
Hierbij valt te denken aan de Algemene Beoordelings Methode stoffen en preparaten
(ABM), het Handboek Immissietoets en de beoordeling van lozingen gericht op
bescherming van drinkwaterbronnen. De vraag is wat een nieuw kader toevoegt. Wij
zijn van mening dat er ruim voldoende beleidsinstrumenten zijn voor de bescherming
van de waterkwaliteit. Het lijkt ons zinvoller om de schaarse capaciteit niet aan te
wenden voor weer een nieuw kader maar te investeren in de toepassing van de reeds
bestaande instrumenten.

Met de zinsnede “een op te stellen kader voor de beoordeling van lozingen in 2022”
wordt bedoeld de ‘Wegwijzer na signalering van opkomende stoffen en ZZS’. Dit is geen
nieuw beleid, maar een hulpmiddel om bestaande instrumenten effectief te kunnen
inzetten. Deze zinsnede zal als volgt worden verduidelijkt in het NWP: “Onderdeel van
deze werkwijze is een wegwijzer die bevoegde gezagen helpt om de situatie te
beoordelen na signalering van een schadelijke (of potentieel schadelijke) stof in
oppervlaktewater, zodat sneller en in goede samenwerking met alle betrokken partijen
- regionaal en landelijk- opkomende stoffen en ZZS kan worden aangepakt.”

Ja

076

4

Specifiek
[…]
. In deel B (Beheer en uitvoering door Rijkswaterstaat) wordt onder andere ingegaan op
de gebruiksfunctie “Koel en proceswater”. De stijgende temperatuur in de rijkswateren
wordt terecht als een toenemend probleem beschouwd. Daardoor komt de beschikbaarheid van koelwater onder druk te staan. Voor energiebedrijven en industriële
bedrijven is het gebruik van oppervlaktewater voor koeldoeleinden essentieel. Toegang
tot oppervlaktewater en voldoende mogelijkheden om restwarmte te lozen zijn van
groot belang voor de continuïteit van deze bedrijven. Door de stijgende temperatuur
wordt de lozingsruime voor
deze bedrijven beperkt. Besluiten over aanpassing van temperatuurnormen kunnen
vergaande gevolgen hebben voor de energie- en industriesector als deze leiden tot een
verdere beperking van de ruimte om warmte verantwoord te lozen. Het NWP adresseert
het probleem met betrekking tot de afnemende beschikbaarheid van koelwater maar
geeft in deel A geen antwoord op de vraag hoe het Rijk hiermee in beleidsmatige zin wil
omgaan. Wij vinden het essentieel dat het Rijk in het NWP aangeeft hoe ze ervoor wil
zorgen dat energiecentrales en industriële bedrijven ook in de toekomst kunnen
beschikken over voldoende mogelijkheden om te koelen met oppervlaktewater. Ook
vanuit één van de subdoelen van het Nationale beleidsdoel voor zoetwater namelijk het
bevorderen
van de concurrentiepositie van waterafhankelijke sectoren in Nederland, is aandacht
voor deze problematiek essentieel.

Er is momenteel een traject gaande rond de aanpassing van de beoordelingssystematiek warmtelozingen. Deze ingediende zienswijze wordt in dat proces meegenomen.
Om deze reden kan hierop nog niet worden geanticipeerd in het NWP.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 406

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

077

1

Potentie van Zon op Zee
We zijn er van overtuigd dat zon op zee een energietransitie oplossing is voor de korte
termijn. Nu onze eerste pilots (van anderhalf jaar succesvol opereren op de Noordzee)
achter de rug zijn, is de technologie zo goed als bewezen. De komende jaren zal een
concrete behoefte zijn aan het opzetten van grootschalige projecten. Het ontwikkelingspad van de technologie is verzekerd met de eerste MW op de Nederlandse Noordzee in
2022 (DEI+) en 3 MW (Horizon-2020 EU Green Deal) in België in 2023. Samen met
partners zijn we nu al de eerste 100 MW projecten aan het voorbereiden met geplande
realisatie voor 2025. De experimenten (operationeel in 2024) van twee 250 kW pilots
binnen windpark Hollandse Kust Noord, zoals ook benoemd in het Ontwerp
Programma Noordzee (Pagina 9), zijn er niets bij. In 2030 verwacht OOE 3 GW in de
Nederlandse Noordzee te kunnen installeren. Daarmee ligt 1 op de 10 zonnepanelen in
Nederland op zee.
Naast Oceans of Energy zijn er meerdere nieuwe (Nederlandse én internationale)
partijen die het komende jaar gaan demonstreren met drijvende zonnepanelen op zee
(Solarduck, TRACTEBEL, Moss Maritime-Equinor, Ocean Sun, Heliorec). Het is een
opkomende industrie!
Met het Europese “Fit for 55” Pakket, zoals deze zomer is gepresenteerd in Brussel, zal
Nederland alles uit de kast moeten halen om haar emissiereductiedoelen te kunnen
realiseren, en dit zal ons inziens niet mogelijk zijn zonder de bijdrage van zon op zee. Dit
is ook de boodschap van de Routekaart Zon op Water, aangeboden door minister Van ’t
Wout aan de Tweede Kamer in februari j.l., waarin staat dat zonne-energie op zee
kansen biedt voor het behalen van de doelen die gesteld zijn binnen het
Klimaatakkoord. Nederland kan in de helft van haar energievraag voorzien door 5
procent van de Noordzee te gebruiken voor drijvend PV. Vergeleken met wind op zee is
de energieopbrengst per oppervlakte uit zon ongeveer 4x zo hoog terwijl de verwachting is dat de kosten er op termijn onder zullen duiken. De kansen voor zon op zee
liggen vooral in de windparken, waarbij de netaansluiting van de reeds geplande en
toekomstige windparkgebieden op zee ook gebruikt kan worden om de zonne-energieelektronen naar land te transporteren. Dit gecombineerd gebruik zal naast kostenreductie van het transmissiesysteem ook een gelijkmatiger productieprofiel tot stand
brengen, wat de business case voor de productie van waterstof op zee aantrekkelijk zal
maken.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

077

2

Reactie op het Ontwerp Programma Noordzee
We juichen het toe dat in het Ontwerp Programma Noordzee wordt geschreven over het
“stimuleren van meervoudig ruimtegebruik in windparken ten behoeve van andere
vormen van energieopwekking [en van aquacultuur]”(pagina 9) en dat aan de toekomstvisie voor de Noordzee “het benutten van synergie-effecten door multi-functioneel en
innovatief gebruik van de ruimte sterk heeft bijgedragen”(Pagina 22). Wij zijn echter van
mening dat de tekst nog sterker zou zijn wanneer, naast het benoemen van meervoudig
ruimtegebruik van verschillende activiteiten, ook gerefereerd zou worden aan het
enorme voordeel van het zogenaamde ‘cable pooling’ effect, waarbij wind en zon
elektronen samen gebruik maken van dezelfde export kabel naar land (we verwijzen u
graag naar deze studie, uitgevoerd in 2021 door de Universiteit Utrecht in samenwerking met RWS en Oceans of Energy). https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/
S0038092X20313219

Cable pooling kan inderdaad mogelijk voordelen bieden voor de combinatie van zon op
zee en wind op zee. Gegeven de beperkte ambities voor de voorliggende periode op het
gebied van andere manieren om energie op te wekken en de complicaties bij het
aanpassen van bestaande systemen is de tekst als volgt aangevuld: “Bij medegebruik
kan de aanwezigheid van energie-infrastructuur een voordeel zijn. Dit geldt vooral
wanneer hier vanaf de aanleg van deze infrastructuur rekening mee gehouden kan
worden.”

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 407

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

077

3

PNZ
We lezen op Pagina 64 van het Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027, dat het
kabinet ervoor kiest om “deze ontwikkeling [van zon op zee] in de innovatiefase te
ondersteunen en belemmeringen weg te nemen. Daarmee houdt het rijk de weg open
voor de doorgroei naar een marktrijpe optie als substantiële, goedkope duurzame
energiebron voor de verdere toekomst. Voor de korte termijn is het vooral van belang
om grote proefprojecten mogelijk te maken”. Dit is duidelijke taal en we zijn erg blij met
deze visie. Echter, wij denken dat het ontwikkelpad voor zon op zee veel sneller zal gaan
als waar nu rekening mee gehouden wordt. Wij verwachten dat er in de komende vijf
jaar (2022-2027) enkele 100 MW demonstratieprojecten operationeel zullen gaan (en
niet: “In de planperiode 2022-2027 worden de eerste proefprojecten op grote schaal (1
MW met doorgroei naar 100 MW) verwacht”, Pagina 64). Aangezien er voor het ‘cable
pooling’ concept voor wind en zon samen wel enige aanpassingen door de netbeheerder gedaan moeten worden aan het transmissiesysteem, is een lange termijnvisie van
de overheid noodzakelijk. Het is ook om deze reden dat verscheidene partijen
(waaronder Holland Solar, NVDE, TenneT, maar ook Oceans of Energy zelf) recentelijk
commentaar hebben gegeven op het beoogde wetsvoorstel Energiewet wat betreft
[aanpassingen aan] de regulering van het transmissiesysteem op zee, aangezien geen
nieuwe gebruikers van andere productietechnieken (zoals zonne-energie) zijn
geïdentificeerd om binnen een (nieuw) wettelijk kader aan te sluiten op het transmissiesysteem op zee. En, zolang er geen wetgeving voor inpassing van offshore zonneenergie is, kan een netbeheerder als TenneT geen ruimte inbouwen op de hun
transmissieplatformen voor offshore zon. De eerste 100 MW+ projecten die best eens
rond 2025 realiteit kunnen zijn, zullen dan niet onder de Energiewet vallen, en moeten
via een omweg (de Crisis en Herstelwet), met allerlei risico’s en vertragingen van dien,
worden ontwikkeld. Door zon op zee nu buiten de Energiewet te houden, zal het
bijzonder lastig worden om “grote proefprojecten op korte termijn”(Pagina 64) mogelijk
te maken, en zullen de kosten voor integratie met wind oplopen waarbij de overheid
over 10 jaar de rekening ontvangt. Wij raden aan om hier nadrukkelijk voor te
waarschuwen binnen het Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 en te adviseren zo
snel mogelijk de wet aan te passen zodat regelgeving (elke nieuwe) innovatie niet in de
weg zal staan.

De discussie over de rol van de Energiewet voor zon op zee, wordt idealiter gevoerd in
het kader van de aanpassing van de Energiewet en niet in het kader van het Programma
Noordzee. Goed om te lezen dat u uw zienswijze daar ook heeft ingebracht.

Nee

077

4

PNZ
Tevens staat beschreven op Pagina 64 dat “het ministerie van EZK onderzoekt in 2021
op welke wijze kennis van ecologische effecten van zonneparken op zee kan worden
opgedaan en of hiervoor ruimte in bestaande onderzoeksprogramma’s te vinden is”.
Graag zouden wij willen voorstellen dat de Kennisagenda (ook) concreet en specifiek
inzet op het vergaren van data rondom [impact van] de eerste offshore drijvende
zonne-systemen op het ecosysteem, waarbij de financiële middelen zullen komen uit
het MONS-programma, uitgebreid beschreven in het Ontwerp Programma Noordzee
2022-2027.

Voor het MONS-programma is een lijst met prioritaire projecten opgesteld, om de
meest urgente kennisleemtes te kunnen invullen. Een studie naar de ecosysteemeffecten van zonne-energie op zee staat hier niet op, omdat die kennisleemte minder urgent
is. Als de opgave voor zon op zee concreter wordt, kan een dergelijk onderzoek alsnog
opgenomen worden in MONS, omdat het programma adaptief is. Het onderwerp staat
verder in het NWA-programmavoorstel North Sea Transition in Harmony dat onlangs
door NIOZ als trekker van dit programma bij NWO is ingediend. Met de toezegging van
cofinanciering door het ministerie van I&W en LNV.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 408

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

077

5

PNZ
Tenslotte lezen we in de paragraaf “Innovaties voortkomend uit de Tenderregeling
Windenergie op zee” (Pagina 112) dat in de tenderregeling voor Hollandse Kust Noord
een bepaling is opgenomen om “innovaties te stimuleren die ten goede komen aan de
integratie van toekomstige windparken in het Nederlandse energiesysteem.” En dat dit
innovaties zijn in het windpark die “bijdragen aan het vergroten van de flexibiliteit van
het leveringsprofiel van toekomstige windparken op zee, hier bij te denken aan …..
andere vormen van winning [of opslag] van duurzame energie.” Wij zouden graag zien
dat de lat nog wat hoger gelegd wordt en in de tekst geopperd wordt dat in toekomstige tenderregelingen (van Ten Noorden van de Wadden en IJmuiden Ver) niet alleen
diezelfde innovatieverplichting wordt opgenomen, maar ook wordt geëist dat een
bepaald percentage (bijvoorbeeld 10%) zon op zee moet worden neergelegd.

Deze afweging zal worden gemaakt bij het vormgeven van de genoemde windparken.
We kunnen hier nu nog niet op vooruitlopen. Voor de tenders voor de genoemde
windparken zal een informele marktconsultatie plaatsvinden waar u dit punt kunt
inbrengen.

Nee

077

6

Tot slot
Aangezien de ontwikkelingen op het gebied van zon op zee razendsnel gaan, raden wij u
aan om binnen dit nog niet afgeronde traject van Ontwerp van het Programma
Noordzee 2022-2027 in continue open dialoog te zijn met de branche organisaties
(Holland Solar, NVDE), zodat nieuwe zon op zee ontwikkelingen (bijvoorbeeld van
grootschalige demonstratieprojecten) bij u in het vizier zijn.

Uw inbreng is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

078

1

NWP
Nutriënten (p 83)
Er mist een belangrijke eutrofiëringsbron namelijk het oplossen van veen door
waterpeilverlaging en de inlaat van gebiedsvreemd water. Deze bron zien wij als de
belangrijkste nutriëntenbron in veenweidegebieden. Zolang het proces van bodemdaling niet stopt blijft dit een grote rol spelen en kan alleen (onwenselijke) effectbestrijding worden toegepast. Wij verzoeken u deze bijdrage hier expliciet op te nemen.

De gevraagde toevoeging is correct. Deze is toegevoegd aan de tekst van het NWP.

Ja

078

2

NWP
Stroomgebiedbeheerplannen (p 87)
‘Er worden manieren gezocht om de sponswerking van de rivier te vergroten nu de Rijn
steeds meer het karakter van een regenrivier krijgt, in plaats van een rivier gevoed door
smeltwater.’ Het verbeteren van de sponswerking in haar stroomgebied is even relevant
voor de Rijn als de Maas, waar gebruikers zijn aangewezen op water dat steeds
onvoorspelbaarder vrijkomt – of ontbreekt. Het herstel van natuurlijke rivierfuncties
draagt bij aan klimaat gerelateerde opgaven als het beperken en beheersen van
piekafvoeren en droogteperioden en hun nadelige gevolgen voor natuur, economie en
veiligheid. Wij verzoeken u de strekking van deze sectie uit te breiden naar de Maas.

In het stroomgebied van de Maas is geologisch maar beperkt ruimte voor sponswerking. De Ardennen zijn van niet poreus gesteente, waardoor alleen de beperkte
bodemlaag aan sponswerking kan bijdragen. Het relatief grote bosoppervlakte helpt
wel, maar het hoge percentage naaldhout heeft wel grote waterbehoefte want er is ook
in de winter evaporatie. Alleen het Plateau van Herve en de Hoge Venen kunnen
beperkt iets bijdragen aan de sponswerking. De Hoge Venen is al natuurgebied. Uit
gedane pilots blijkt dat hier niet veel winst behaald kan worden.

Nee

078

3

NWP
Programma Versterken Biodiversiteit (p 106)
Wij verzoeken u een concrete ambitie op te nemen in welke mate Nederland gaat
bijdragen aan het bereiken van het EBS-doel om de vrij stromende status van 25.000
km Europese rivieren te herstellen, inclusief het Nederlandse beleid ten aanzien van het
opsporen en verwijderen of ecologisch aanpassen van (overtollige) dammen en stuwen.

Er is tijd nodig om het EBS-doel, inclusief verwijderen van dammen en stuwen, te
vertalen naar concrete ambities in het Nederlandse waterbeleid. Dat lukt niet voor
vaststelling van dit Nationaal Water Programma.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 409

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

078

4

NWP
Zoetwaternatuur (p 107)
Versterken van vismigratie (p 189)
Hier wordt gesproken over algemene visserijvrije zones rond vismigratievoorzieningen.
Dit is een ongenuanceerd uitgangspunt. Uit diverse onderzoeken komt naar voren dat
de vangst van de belangrijkste trekvissoorten met de hengel zeer gering is en slechts
sporadisch voorkomt. Het afkondigen van visserijvrije zones zonder deze nuance vindt
Sportvisserij Nederland niet proportioneel en onredelijk. Beter is om te spreken van een
onttrekkingsvrije zone (een zone waar vis niet uit het water mag worden onttrokken).
De vismethode (de hengel) vormt geen barrière voor trekvissen, dit in tegenstelling tot
beroepsmatige vismethodes waarbij met netten fysieke barrières worden gecreëerd
voor trekvis. Er zijn inmiddels op duizenden plaatsen vismigratievoorzieningen in
Nederland aangelegd. Als overal een zone wordt aangewezen waar het vissen verboden
wordt verliest de sportvisserij duizenden kilometers aan bevisbare oevers. Wij zijn
daarom tegenstander van een generieke visserijvrije zone van 250 meter bij vismigratievoorzieningen. Wij zijn voorstander van een gedifferentieerde aanpak op maat die recht
doet aan de aard en de impact van de hengelsport op de migratie van trekvissen. Wij
verzoeken u deze tekst overeenkomstig aan te passen.

Vismigratievoorzieningen zijn bedoeld ter bevordering van de migratiemogelijkheden
voor (vaak zeldzame) trekvissen, maar dienen daarnaast ook voor de migratie van meer
algemene vissoorten die behalve met beroepsvistuigen ook met de hengel worden
gevangen en teruggezet, en die soms ook door sportvissers worden onttrokken.
Daarnaast geven alle vormen van visserij een bepaalde mate van verstoring voor
migrerende vissoorten op de punten in de directe nabijheid van migratievoorzieningen.
Daarbij bestaat een verschil in impact tussen verschillende vangtuigen en ook is de
impact op kleinere migratiepunten een andere dan op grote migratiepunten. In de
uitwerking van het beleid voor de instelling van VVZ’s wordt gezocht naar een invulling
die aan deze verschillen tegemoet komt en waarbij in de toepassing van de maatregel
de impact van de locatie en de visserij worden meegewogen.

Nee

078

5

Programma Noordzee 2022-2027 (1) (PNZ)
10. Beleids- en afwegingskaders (p 110)
Sportvisserij Nederland heeft de afgelopen 6 jaar geparticipeerd in vele overleggen over
het medegebruik van windparken op zee door de hengelsport en passagemogelijkheden voor de recreatievaart. In 2018 en 2019 heeft onze sector geparticipeerd in het
pilotproject waarin doorvaart en medegebruik in de windparken Amalia, Luchterduinen
en Egmond aan Zee in de praktijk werd getest en gemonitord. De projectadviseur heeft
na deze periode het volgende vastgesteld1:
Op basis van de huidige monitoringsperiode en evaluatie van alle onderdelen kan
gesteld worden dat doorvaart met als doel het varen van A naar B niet of nauwelijks tot
overtredingen en gevaarlijke situaties leidt. Het is veilig om door windparken heen te
varen voor schepen tot 24 meter. Dit aan het IDON aangeboden evaluatierapport ziet
dus geen noodzaak om doorvaart te beperken. In het Noordzeeakkoord is echter
opgenomen dat enkel aangewezen passages (doorvaartcorridors) beschikbaar zijn voor
doorvaart en hengelsport – zonder betrokkenheid van onze sector wordt er ‘over onze
hoofden geregeerd’. Sportvisserij Nederland erkent de noodzaak van de energietransitie
en accepteert het grote ruimtegebruik op zee dat hiermee gepaard gaat. Ook leeft het
besef dat er meerdere gegadigden zijn die gebruik willen maken van de windparken, in
het bijzonder aquacultuur zoals schelpdierkweek en zeewierkweek2. Hiervoor worden,
zo is het beleid, per windpark gebieden aangewezen in de zogenaamde
Gebiedspaspoorten. Deze gebieden worden echter niet gelijk in gebruik genomen, en al
zeker niet op volle schaal. Ook moet nog blijken dat de aanwezige nutriënten in het
zeewater voldoende zijn voor een commercieel productief systeem op windparkschaal.
Tegen het licht van genoemd advies aan het IDON zien wij geen enkele reden om
gebieden die nog niet in productie zijn voor het medegebruik door hengelsporters en
doorvaart door overige recreatievaart af te sluiten. Evenzeer zijn wij van mening dat
gebieden zonder specifieke bestemming, anders dan energieopwekking, beschikbaar
zouden moeten blijven voor de hengelsport conform de
uitkomsten van het pilotproject medegebruik en de IDON-adviezen. Wij verzoeken u uw
beleid en dit rapport hierop aan te passen.

In het evaluatierapport dat wordt aangehaald staat ook het volgende: ‘De beslissing tot
het wel of niet aanpassen van het huidige beleid zal verankerd worden in het
Programma Noordzee 2022-2027 als onderdeel van het Nationaal Water Programma
2022-2027.” (blz. 7 Evaluatierapport doorvaart & medegebruik; Bestaande windparken). Er is voor gekozen om het doorvaartbeleid dat de afgelopen 3 jaar in Prinses
Amalia Windpark, Offshore Windpark Egmond aan Zee en windpark Luchterduinen is
toegepast te wijzigen. Dit betekent dat ten aanzien van de grotere windparken die tot
stand zijn gekomen of zullen komen met toepassing van de Wet windenergie op zee,
doorvaart in passages zal plaatsvinden. Het evaluatierapport zal hierop niet worden
aangepast. Het beleidskader in hfst 10.1 is verduidelijkt zodat meer inzichtelijk wordt
welke afwegingen hebben geleid tot aanpassing van het beleid ten aanzien van de grote
windparken op zee. Zie ook beantwoording deelzienswijze 015-7.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 410

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

078

6

PNZ
Mariene proteïne: eiwitten, vis, viskweek, schelpdieren en schelpdierkweek, maricultuur
en zilte teelt (p 107)
Eens te meer geldt dit aangezien een onderzoek uit 2021 uitgevoerd in het kader van
het Noordzeeakkoord constateert: ’Gebleken is dat kweek van vis, schaal- en schelpdieren buiten de kustzone lastig is en economisch (nog) niet rendeert.’ Wat betekent dit
voor de pachtsommen die het Rijk mag verwachten voor deze activiteiten die doorvaart
en ander medegebruik uitsluiten ? Beleid gericht op ‘stapelen van functies’ (p 114)
wordt lastig. Wij verzoeken u de verschillende belangen scherp af te wegen en te
voorkomen dat er een situatie ontstaat waarbij ruim baan wordt geboden aan
activiteiten die niet levensvatbaar zijn zonder subsidies, dit ten koste van sectoren die
zichzelf wel weten te bedruipen.

Het is onduidelijk wat u bedoelt met pachtsommen. De bodem van de zee buiten de 12
NM is niet van de Nederlandse staat en daar kan geen pacht worden geheven. In de
NOVI is het ontwikkelen van duurzame voedselproductie en duurzame visserij
aangemerkt als zijnde van nationaal belang. Uitgangspunt van het Noordzeebeleid voor
de komende planperiode is dat meervoudig ruimtegebruik in windparken wordt
gestimuleerd ten behoeve van mari- en aquacultuur en andere vormen van energieopwekking. Zie hoofdstuk 4 en 8 van het Programma Noordzee.

Nee

078

7

PNZ
Laat daarbij het sluiten van percelen ten faveure van vergunde initiatieven vergezeld
gaan van een harde planning voor ingebruikname en een automatische (verlengde)
openstelling voor andere belanghebbenden zodra initiatiefnemer meer dan 2 maanden
achter loopt op de projectplanning waaronder een vergunning is verstrekt. Wij
beschouwen een vergunningprocedure voor deze plus op de thans geplande hengelsporttoegang tot enkel de doorvaartcorridors disproportioneel en bepleiten voor
toegang zonder vergunning, waarbij de sportvisserijsector zich committeert om op
aangeven van het bevoegd gezag haar achterban tijdig op de hoogte te stellen van
veranderende toegangsrechten terwijl de parken zich ontwikkelen. Verbieden is
makkelijk, maatwerk is (maat)schappelijk.

De windparken OWEZ en PAWP zullen openblijven voor vissen met een hengel. In de
andere windenergiegebieden is er de mogelijkheid om in de doorvaartpassages te
vissen met een hengel (zonder vergunning) mits dit geen hinderlijk gedrag veroorzaakt.
Daarnaast kunnen sportvissers op de gehele Nederlandse Noordzee vissen met een
hengel zonder vergunning. In de grotere windparken op zee zal er passieve visserij
plaatsvinden op meer beroepsmatig niveau.

Nee

078

8

PNZ
Onder hetzelfde kopje wordt gerefereerd aan visteelt. Wij hechten eraan erop te wijzen
dat visteelt enkel als duurzame productiemethode dient te worden overwogen om
milieuverontreiniging, het verspreiden van ziektes en parasieten naar wilde populaties
(bedenk hoe het de platte oester vergaan is) en genetische vervuiling tegen te gaan. Dit
wordt het best gegarandeerd met op het land gevestigde, gesloten circulatiesystemen.
Visteelt op zee kan dus niet op voorhand gezien worden als een nationaal belang in de
zin van NOVI prioriteit 13:
Ontwikkelen van een duurzame visserij.

Onderdeel van nationaal belang nr. 21 “Ontwikkelen van een duurzame visserij” is hoe
functies gecombineerd kunnen worden. Denk hierbij aan het combineren van
windparken met vormen van (sport)visserij en aquacultuur. Daarnaast is in het
Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB) opgenomen dat activiteiten in het kader van de
visserij en de aquacultuur bijdragen aan ecologische, economische en sociale duurzaamheid op lange termijn. Het GVB ondersteunt daarmee de zienswijze dat visteelt
(aquacultuur) op lange termijn (ecologisch) duurzaam dient te zijn.

Nee

078

9

PNZ
De steenstort aan de voet van windmolens is waardevol hard substraat voor vis en
ander zeeleven en de aquacultuurgebieden bieden substraat, voedsel en toevlucht voor
vis waardoor er ook hoger in de waterkolom een visrijk biotoop te verwachten valt. Het
ontbreken van grootschalige beroepsvisserij in onze kuswateren is helaas een unicum
hetgeen de bijzondere kansen voor benutting door de hengelsport extra onderstreept.
Sluiten zonder enige vorm van medegebruik is strijdig met het IDON advies en
beschouwen wij na alle inspanningen de afgelopen jaren als willekeur en bestuurlijk
onzorgvuldig. Wij verzoeken u de noodzaak voor maatwerk op lokaal niveau bij het
bepalen van toegang tot windparken, en dan met name voor percelen die niet, of nog
niet in gebruik zijn, in dit plan te onderstrepen. Ziet u zwaarwegende redenen om ons
verzoek af te wijzen dan verwachten wij dat er in de perifere gebieden voorzieningen
worden getroffen om de sportvisserij aantrekkelijke alternatieven te bieden, zoals
kunstriffen. Een ring van kunstriffen rond de windparken biedt afdoende alternatief
voor de visgebieden binnen de windparken die u thans voornemens bent ons te
ontzeggen.

Zie beantwoording deelzienswijze 078-7.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen |

411

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

078

10

PNZ
Akkoord voor de Noordzee en Noordzeeoverleg (P 14)
Met het KNWV constateren wij dat de recreatie- en toerismesector momenteel
ontbreekt in het Noordzeeoverleg. De hengelsport neemt in deze sector een aparte
positie in – Sportvisserij Nederland is bijvoorbeeld lid van de Coalitie Wadden Natuurlijk,
waarin voorts enkel natuur- en landschapsorganisaties participeren. Tegelijk zijn wij
vissers die vis oogsten uit de natuur – kunnen wij niet participeren onder de noemer
‘Natuur’, dan onder de noemer ‘Visserij’. Wij verzoeken u onze organisatie op te nemen
als partij in het Noordzeeoverleg.

In het PNZ wordt niet bepaald welke partijen deelnemen aan het Noordzeeoverleg. Dit
is aan de voorzitter en het secretariaat van het Noordzeeoverleg. De recreatiesector is
inmiddels aangesloten bij het NZO via de vertegenwoordiging van de maritieme sector
in het NZO.

Nee

078

11

Ontwerp Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2022-2027
(deel 3), (OMS) KRM-programma van maatregelen Overige zee-gerelateerde activiteiten
in de kustzone (p 17) Ook in het NWP en bijbehorende documenten blijft recreatie en
toerisme onderbelicht. Zo wordt hier onder meer geconstateerd dat:
‘In de periode 2010-2017 is de toegevoegde waarde van ‘hotels en restaurants’
gestegen, terwijl die van de ‘visserij’ is gedaald. De sector ‘hotels en restaurants’ heef
het grootste aandeel in het kustgebied terwijl ‘visserij’ daar slechts een klein aandeel
heef. De totale toegevoegde waarde die in de kustzone wordt gegenereerd is dan ook
gegroeid.’ Tegelijk ontbreekt de overkoepelende sector recreatie en toerisme echter in
Tabel 2-a. Economisch belang van de Noordzee onder Indirect belang van de Noordzee
voor de samenleving: Ecosysteemdiensten. Wij verzoeken u om de sociaaleconomisch
belangrijke recreatie- en toerismesector afzonderlijk in tabel 2-a op te nemen. Dit zal er
toe bijdragen dat deze sector in de toekomst minder vaak veronachtzaamd wordt waar
het de Noordzee betreft.

Voor de economische beschrijving van de verschillende activiteiten beschreven in dit
hoofdstuk is gebruik gemaakt van cijfers van het CBS. Voor zowel recreatie en toerisme
geldt dat het geen bedrijfsklassen zijn volgens de statistieken van het CBS, en het CBS
hier ook niet standaard aparte gegevens over verzamelt. Daarom is het niet als een
overkoepelende sector gepresenteerd in Tabel 2-a. Juist omdat met u de mening
gedeeld wordt dat het desondanks belangrijk is om in dit hoofdstuk ook aandacht te
besteden aan het economisch belang van recreatie en toerisme, is hierover de tekst
opgenomen die er nu staat. Ondanks dat recreatie niet als aparte sector staat beschreven in de tabel, wordt in het NWP expliciet rekening gehouden met recreatie, bijvoorbeeld door windparken zoveel mogelijk niet vlak voor de kust te plaatsen, zodat
recreanten langs de kust ze zo min mogelijk zien, en bij de afspraken met betrekking tot
doorvaart en medegebruik van windparken.

Nee

078

12

OMS
Iets soortgelijks geldt voor hoofdstuk 8, Duurzame blauwe economie, van het
programma Noordzee.

Dank voor uw inbreng. Deze is ter kennisname aangenomen.

Nee

078

13

PNZ
Programma Noordzee 2022-2027 (2)
Medegebruik (p 111)
In 10.1 ontbreekt hengelsport als (vergunningsvrije) medegebruikscategorie.
Doorvaartpassages zijn niet uitgezonderd van hengelsportmedegebruik. In tabel 10.1
ontbreekt hier voorts een indicatie van de relatieve geschiktheid van de verschillende
windparken voor de hengelsport. Toevoeging van hengelsportgeschiktheid in tabel 10.1
geeft lokale autoriteiten een handvat in het bepalen van prioriteiten in de verschillende
Gebiedspaspoorten (of al eerder in de fase van de Gebiedsverkenningen), waartoe wij u
verzoeken. Wij achten dit noodzakelijk om een integrale weging van het belang van de
hengelsport op zee formeel te borgen. Voor ogen staat daarbij een status vergelijkbaar
met de passieve visserij, ‘De beschikbare ruimtes voor passieve visserij innen een
windenergiegebied worden opgenomen in de Handreiking gebiedspaspoort voor het
windenergiegebied.’ (P 116, Procedure ten aanzien van passieve visserij).

Zie beantwoording deelzienswijze 078-7.

Nee

078

14

PNZ
Ook verzoeken wij om duidelijk herkenbare markeringen van passieve visserij in de
windparken, waardoor doorvaart en medegebruik door andere belanghebbenden
zonder hinder, gevaar of risico op schade doorgang kan vinden.

Welke markeringen dienen te worden gebruikt voor passieve vistuigen volgt uit de
uitvoeringsbepalingen die worden vastgesteld in de Europese Verordeningen onder het
Gemeenschappelijk Visserij Beleid. Deze bepalingen gelden zowel binnen als buiten
windparken voor alle vissers, zie ook https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?u
ri=CELEX%3A32011R0404&qid=1609945224215

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 412

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

078

15

PNZ
Specifiek voor het Waddengebied refereren wij naar de gezamenlijke reactie van
natuurorganisaties en sportvisserij ingediend door de Waddenvereniging met kenmerk
EKul21035

Voor de reactie op deze deelzienswijze verwijzen wij u naar zienswijze 048.

Nee

078

16

PNZ
Punt 17 van deze gezamenlijke reactie onderschrijven wij ook in bredere zin, dus voor
het Waddengebied en de gehele Nederlandse kustzone: Het NWP besteedt te weinig
aandacht aan het verbinden van zoet en zout en het weer laten ontstaan van brakwatergebieden. Deze dragen bij aan biodiversiteitsherstel en aan de klimaatrobuustheid van
Nederland. Helaas zijn ze door hoogwaterbeschermings-maatregelen de afgelopen
eeuw grotendeels verloren gegaan. Wij verzoeken u het herstellen van zoet-zoutovergangen en brakwatergebieden expliciet op te nemen in het NWP.

In het NWP wordt op verschillende plaatsen aandacht besteed aan projecten van de
Programmatische Aanpak Grote Wateren die onder andere als doel hebben de
ecologische (water)kwaliteit van de grote wateren te verbeteren. Daarbij gaat het voor
wat betreft het Waddengebied om PAGW-projecten ten behoeve van het verzachten
van de randen van het wad en herstel onderwaternatuur. In combinatie met dijkversterkingsprojecten in Friesland en Groningen worden onder andere mogelijkheden gezocht
om zoet-zout overgangen/ brakwaterzones te realiseren.

Nee

079

1

Als het gaat om het waterplantendossier, onderschrijven wij de reactie van de Provincie
Noord-Holland.

Zie de gehele reactie op zienswijze 005.

Ja

079

2

Met betrekking tot het Ontwerp programma Noordzee 2022-2027 onderschrijven wij
de reactie die door het Watersportverbond, de Vereniging voor Beroepschartervaart en
de Nederlandse Vereniging van Toerzeilers is ingezonden.

U wordt verwezen naar de beantwoording van zienswijze 015. Deze inbreng is ter
kennisgeving aangenomen.

Nee

079

3

Algemene reactie/samenvatting/inleiding/hoofdstuk 2
Wij waarderen de inzet van het ministerie van Infrastructuur & Waterstaat en
Rijkswaterstaat op het gebied van de recreatievaart, waterrecreatie en watersport.
Miljoenen inwoners van Nederland en bezoekers uit het buitenland genieten op één of
andere manier op, in, aan en onder water in Nederland Waterland. De corona pandemie
heeft duidelijk gemaakt hoe belangrijk de ‘blauwe’ buitenruimte is. Waterrecreatie,
sport en toerisme zijn ook een substantieel economisch domein. De blauwe buitenruimte draagt bij aan een goede leefomgevingskwaliteit, gezonde leefomgeving en een
gezonde bevolking Daarnaast zijn waterlandschappen van bijzondere landschappelijk
en cultuurhistorische waarde. Het belang van water voor wonen, werken én recreëren
zou nog nadrukkelijker in de ambities van het NWP moeten worden benoemd. Het
bevorderen van een duurzame ontwikkeling van Nederland als geheel en van alle
onderdelen van de fysieke leefomgeving en realiseren van een goede leefomgevingskwaliteit worden als vanzelfsprekende onderdelen van het NWP genoemd. Naast deze
en de andere genoemde nationale belangen genoemd op p. 16 zouden de volgende
nationale belangen eveneens meegenomen moeten worden in de (beleids)uitwerkingen
van het NWP, mede met oog op het eerder genoemde belang van water voor wonen,
werken én recreëren.
• Waarborgen en bevorderen van een gezonde en veilige fysieke leefomgeving.
• Waarborgen van een goede toegankelijkheid van de leefomgeving.
• Waarborgen en versterken van een aantrekkelijk ruimtelijk-economisch vestigingsklimaat.
• Behouden en versterken van cultureel erfgoed en landschappelijke en natuurlijke
kwaliteiten van (inter)nationaal belang.
Mede in het licht van deze nationale belangen zou de ambitie van “hoogwaardige
(water)recreatie nadrukkelijker benoemd moeten worden in de hoofdambities voor
water. Daarmee zou de toegankelijkheid van het water ook meer ruimte krijgen en
waterrecreatie een duidelijke beleidspositie en verantwoordelijkheid.

De in het Ontwerp-NWP genoemde nationale belangen vloeien rechtstreeks voort uit
de wettelijke taken en verantwoordelijkheden van het ministerie en zijn breed
afgestemd met een groot aantal partijen. Uw suggesties voor aanvulling worden
daarom niet overgenomen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 413

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

079

4

2.2 Principes voor inrichting en gebruik fysieke leefomgeving
Wij onderschrijven vroegtijdig koppelen van opgaven en samenwerking. Wij onderschrijven de afwegingsprincipes voor inrichting en gebruik fysieke leefomgeving. In
sommige delen van het NWP staat een aantal keer zeer nadrukkelijk vermeld dat
bijvoorbeeld Rijkswater geen formele rol heeft of budget heeft voor aspecten van
waterrecreatie. Tegelijkertijd staat dan bij andere domeinen dat ‘rekening gehouden
wordt met’ of ‘wordt meegekoppeld met’. Hiermee lijkt vanuit het beleid en
Rijkswaterstaat zich te distantiëren van recreatievaart/waterrecreatie. Een vergelijkbare
bewoording voor waterrecreatie zoals bij andere maatschappelijke belangen zou meer
recht doen aan de afwegingsprincipes en gastheerschap.

Rijkswaterstaat heeft voor wat betreft waterrecreatie geen formele rol en ook geen
specifiek budget. Bij de planvorming en bij aanleg en onderhoud houdt RWS zo veel
mogelijk rekening met de behoeften van recreanten en de recreatiesector. Dit doet RWS
middels een gebiedsgerichte aanpak waarbij het gebied centraal staat. Hierbij wordt
geprobeerd in een vroeg stadium opgaven aan elkaar te verbinden en om te zoeken
naar geïntegreerde oplossingen. Opgaven op het vlak van waterrecreatie kunnen
meegaan in de gebiedsgerichte aanpak voor een specifiek gebied. Daarbij houdt elke
stakeholder voor het gebied zijn eigen verantwoordelijkheid. Hierin is er geen
onderscheid tussen waterrecreatie en de andere niet aangewezen gebruiksfuncties.

Nee

079

5

Deel A: Nationaal waterbeleid
3. Klimaatadaptatie
Klimaatadaptatie betekent niet alleen bedreigingen, maar biedt ook kansen, zowel op
netwerkniveau als op specifieke locaties. Op netwerkniveau is inzet op een robuuste
groenblauwe structuur van belang. Zowel op netwerkniveau als op specifieke locaties
kan meer (ruimte) voor water kan gecombineerd worden met bijvoorbeeld waterrecreatieve/sportfuncties. Dit kan een positieve doorwerking hebben op het realiseren van de
benodigde maatregelen. Voorbeelden hiervan zijn onder andere de Willem-Alexander
roeibaan bij Rotterdam, de kanobaan bij de Overijsselse Vecht en verbeterde toegankelijkheid en bevaarbaarheid van stedelijk water zoals in Utrecht en Breda. Dergelijke
maatschappelijke kansen zouden, mede met oog op de ambities van de NOVI en het
NWP nadrukkelijker moeten worden benoemd. Ze dragen ook bij aan meer draagvlak
voor klimaatadaptieve en water maatregelen bij bewoners. Bij de aanleg van nieuwe
woonwijken is ruimte voor groenblauwe structuur met oog op klimaatadaptatie
essentieel. Daarnaast kan een toegankelijke groenblauwe structuur bijdrage aan de
kwaliteit van de leefomgeving en gezondheid van bewoners.

Het wordt onderschreven dat klimaatadaptatie ook kansen biedt. Dit is duidelijker in de
tekst benoemd.

Ja

079

6

4. Waterveiligheid
Graag bij integrale planvorming en uitvoering kansen voor recreatie benoemen. De
eerder kansen voor oever en waterrecreatie worden meegenomen in de planvorming en
uitwerking, de groter de kans dat deze tegen zo laag mogelijke kosten kunnen worden
uitgevoerd. (Verbeterde) toegankelijkheid van oevers en water dragen ook veelal bij aan
begrip voor maatregelen en waterbewustzijn.
Rivieren: zie ook reactie gebieden- rivieren.

Er is voor gekozen om voorbeelden van aanvullende ambities van andere partijen, die
gekoppeld kunnen worden aan de waterveiligheidsopgave, te beperken tot twee
voorbeelden. Uiteraard zijn er meer voorbeelden te geven, waaronder recreatie. De
gegeven voorbeelden zijn dan ook niet limitatief bedoeld.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 414

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

079

7

5. Zoetwaterverdeling en droogte
De watersport- en waterrecreatiesector is ook een van de waterafhankelijke economische sectoren in Nederland. Van belang om ook deze sector goed mee te nemen in
beleids- en besluitvorming over vraag en aanbod en maatregelen, mede gezien mensen
juist in warmere periode behoefte hebben om het water op te zoeken. Daarnaast is
goede afstemming tussen rijk (hoofdwatersysteem) en regio (regionale watersysteem)
essentieel zodat beleid en maatregelen elkaar niet negatief versterken op waternetwerkniveau voor inwoners en gebruikers (bijvoorbeeld het stremmen van een bepaalde
vaarweg terwijl alternatieve routes eveneens niet bereikbaar zijn).

Het belang om maatschappelijke partners, zoals Waterrecreatie Nederland, goed te
betrekken bij processen wordt onderschreven. Daarom schuiven zij bij het
Deltaprogramma Zoetwater eens per jaar aan bij het Bestuurlijk Platform Zoetwater.
Daar kunnen zij de wensen en ontwikkelingen te bespreken, zodat die meegenomen
worden bij de verdere uitwerking in beleid en maatregelen. Ook via het OFL en de
werksessies zoetwater wordt regelmatig verbinding gelegd met partijen als
Waterrecreatie Nederland.

Nee

Tevens wordt onderschreven dat een goede afstemming tussen Rijk en regio belangrijk
is. In het Deltaprogramma Zoetwater is dit goed georganiseerd door een regulier
ambtelijk en bestuurlijk overleg met vertegenwoordigers van de verschillende
zoetwaterregio’s. Tevens wordt met het programma ‘Slim Watermanagement’ actief
samengewerkt tussen Rijk en regio om het water samen beter te verdelen. De
verantwoordelijkheid voor afstemming tijdens de uitvoering van maatregelen ligt bij de
uitvoerende partij(en). Daar moet eventuele knelpunten bij de uitvoering worden
gesignaleerd.

079

8

6. Waterkwaliteit
Als het gaat om het waterplantendossier, onderschrijven wij de reactie van de Provincie
Noord-Holland. In het kader van veiligheid is het op veel plekken waar waterplanten
groeien essentieel om breder te kijken dan de vaargeul. De vaargeulen worden veelal
gebruikt door de beroepsvaart. In het kader van veiligheid vaart is het veelal de praktijk
dat de recreatievaart buiten de vaargeul vaart. Vanwege waterplantengroei is dit nu
vaak niet mogelijk. In het kader van vaarweg- en nautisch beheer is het dus gewenst dat
er ook wordt gekeken naar beheer buiten de vaargeul.

Voor de reactie op deze deelzienswijze verwijzen wij u naar de reactie op zienswijze 005.

Ja

079

9

Bij PAGW zou de ambitie om hoogwaardige natuur samen te laten gaan met een
krachtige economie zich ook moeten vertalen in budgettaire ruimte om deze dubbele
doelstelling te realiseren. Dit zou vergelijkbaar zijn met eerdere succesvolle dubbele
doelstellingen zoals bij het programma ruimte voor de rivier (waterveiligheid en
ruimtelijke kwaliteit).

De Programmatische Aanpak Grote Wateren is bedoeld voor inrichtingsmaatregelen in
Nee
de grote wateren die gericht zijn op het verbeteren van de ecologische waterkwaliteit en
natuurkwaliteit daar. Met deze inrichtingsmaatregelen wordt ook de basis gelegd voor
duurzame toekomstige economische ontwikkeling binnen de kaders van een goede
ecologische waterkwaliteit en natuurkwaliteit. Dit betekent dus niet dat vanuit de PAGW
middelen worden ingezet die alleen of in hoofdzaak gericht zijn op de economie of
economische ontwikkeling op zich.

079

10

Zwerfafval, plastics en microplastics: Er zijn diverse maatschappelijke initiatieven die
met succes mensen weten te activeren om afval te verzamelen en bewustzijn te
vergroten. Het zou goed zijn om hier vanuit de overheid mee samen te werken en deze
initiatieven te versterken. Veel van het afval/plastic in het water is afkomstig van het
land, goed om bij het verwijderen ook een bredere groep aan te spreken.

Rijkswaterstaat ondersteunt maatschappelijke initiatieven om zwerfafval te verzamelen. Hiervoor is in 2018 de zwerfafvalophaalregeling in het leven geroepen waarmee
Rijkswaterstaat borgt dat het verzamelde afval verantwoord wordt afgevoerd, zonder
kosten voor de vrijwilligers.

Nee

079

11

8. Scheepvaart
Figuur 17: Hier ook kengetallen recreatievaart opnemen.

Dit voorstel is niet overgenomen. De figuur is een illustratie van het belang van het
hoofdvaarwegennetwerk bij het vervoer van goederen.

Nee

079

12

Ook bij andere onderdelen van dit hoofdstuk recreatievaart als mede-vaarweggebruiker
meenemen, is onderdeel van verantwoordelijkheid nautisch beheer en andere
verantwoordelijkheden genoemd op p.103.

De verantwoordelijkheid van het Rijk ten aanzien van een vlot, veilig, robuust en
duurzaam vervoerssysteem over water betreft de gebruikers van het vaarwegennetwerk
in het algemeen.

Nee

079

13

Verduurzaming: graag bij inzet op verduurzaming voortstuwing scheepvaart ook
aandacht voor verduurzaming op dit vlak bij andere vaarweggebruikers zoals de
recreatievaart.

Dank voor uw voorstel, maar de verantwoordelijkheid van het ministerie van IenW ten
aanzien van recreatievaart beperkt zich tot veilig verkeer op het water. Daarnaast vindt
veel recreatievaart plaats op vaarwegen die niet in beheer zijn bij het Rijk, maar bij
decentrale overheden. De verantwoordelijkheid voor verduurzaming van deze sector
ligt bij de gebruiker.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 415

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

079

14

9. Water en leefomgeving
p. 105: graag ook recreatie/toerisme noemen, is belangrijke leef en economische pijler
(wonen, werken én recreëren).

Het punt dat recreatie een belangrijke leef- en economische pijler is wordt onderschreven. Het belang van waterrecreatie staat beschreven in paragraaf 16.5 van het NWP.

Nee

079

15

9.1 Natuur Het gaat in 9.1 vooral over bovenwaternatuur. Onderwaternatuur wordt wel
genoemd, maar het verschil wordt goed duidelijk bij het stukje over de mariene natuur
op p. 108. Daar gaat het alleen over de Noordzee terwijl de mariene natuur van belang
is voor alle Nederlandse wateren.

Uw observatie wordt niet herkend. Op meerdere plekken in hoofdstuk 9.1 Natuur wordt
genoemd dat het om natuur in en om het water gaat.

Nee

079

16

9.5 Verstedelijking
Recreatie/sport in, op, aan het water zijn essentieel om mee te nemen in de opgaven
water, klimaatadaptatie en verstedelijking. Hier liggen ook kansen om klimaatadaptieve
maatregelen op een positieve manier te verbinden voor direct omwonenden van de
maatregelen. Het heeft meerwaarde om hier actief of te sturen in plaats van terughoudend te zijn om dit niet bij kerntaken zou horen.
Er worden veel woonwijken gebouwd met nieuw water en/of verbinding het bestaande
watersysteem. Hierin dient recreatie/sport in, op, aan het water vroegtijdig te worden
meegenomen zodat dit op een goede manier kan worden meegenomen in het
watersysteem, vaar en nautisch beheer.

Het ingebrachte punt wordt onderschreven. In de Nationale Klimaatadaptatie Strategie
(NAS) is recreatie één van de sectoren waar specifiek aandacht voor is.

Nee

079

17

9.6 Energietransitie
Als het gaat om het opwekken van duurzame energie is het essentieel om hierbij de
energieladder als uitgangspunt te nemen. Hierbij wordt voorkomen dat onnodig open
water met een landschappelijke waarde wordt ingezet en andere maatschappelijke
gebruiksfuncties op dat water niet meer mogelijk zijn.

Wij onderschrijven de noodzaak om bij besluitvorming of wanneer areaal beschikbaar
gesteld wordt voor opwekking van duurzame energie, altijd een zorgvuldige afweging te
maken tussen de verschillende (maatschappelijke) gebruiksfuncties van water. Deze
afweging gebeurt altijd binnen de kaders van de hoofdfuncties van het betreffende
water.

Nee

079

18

Deel B: Beheer en uitvoering door Rijkswaterstaat
Zoals eerder aangegeven lijkt er in het beleid en zeker ook de uitvoering enige
distantiëring plaats te vinden ten opzichte van taken en verantwoordelijkheden ten
opzichte van de recreatievaart. Als uitvoerder van het vaarweg en nautisch beheer voor
het hoofdwatersysteem heeft RWS taken en verantwoordelijkheden voor alle
vaarweggebruikers., niet alleen in verhouding tot beroepsvaart of in termen van
rekening houden met (vlot en veilig verkeer over water). Dit dient duidelijk te worden
benoemd in de taken en rollen van RWS (inclusief het overzicht in bijlage 2).

In de beschrijving van de taken van Rijkswaterstaat, waar het vlot en veilig verkeer over
water betreft, wordt geen onderscheid gemaakt in beroeps- en recreatievaart.
Rijkswaterstaat heeft echter geen formele rol op het gebied van recreatie, met
uitzondering van de beheertaken voor de veiligheid van de recreatievaart.

Nee

079

19

Wat betreft aandachtspunten, zie ook de punten genoemd bij beleid.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen

Nee

079

20

Klimaatadaptatie areaal RWS: jachthavens/watergebonden bedrijven langs hoofdwatersysteem die niet bereikbaar zijn toevoegen als knelpunt.

RWS ziet medegebruik recreatie, maar is alleen gastheer op het water en heeft geen
taak. In deze zijn de Provincies , gemeenten, recreatieschappen en private partijen aan
zet.

Nee

079

21

PGAW: in dit onderdeel ook expliciet benoemen dat in het kader van hoogwaardige
natuur samen te laten gaan met een krachtige economie in het PGAW wordt gekeken
naar natuurontwikkeling in combinatie met (water)recreatie.

Doel van de PAGW is het verbeteren van de ecologische waterkwaliteit en natuur in de
grote wateren. Dit faciliteert ook de inpassing van allerlei maatschappelijke opgaven,
zoals (water)recreatie. Andere (regionale) partijen dan de PAGW zijn en blijven
verantwoordelijk voor het uitwerken en financieren van dit soort opgaven.

Nee

079

22

In het hoofdstuk Vlot en veilig verkeer over water de BRTN kaart opnemen. Deze hoort
bij taken en rollen m.b.t. vaarweg en nautisch beheer en vergroten van veiligheid op de
vaarweg.

De taken van Rijkswaterstaat zoals benoemd in hoofdstuk 15 betreffen de rijkswaterstaatwerken, rijkswateren en rijksvaarwegen. Vanwege het meervoudig informatief
karakter van de BRTN-kaart, waaronder de rijkswateren en rijksvaarwegen overstijgende BRTN en de Staande Mast Route, is de BRTN-kaart opgenomen in paragraaf 16.5
Waterrecreatie.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 416

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

079

23

Beheer en onderhoud/renovatie van kunstwerken: Er staat de komende jaren een groot
aantal werkzaamheden aan bruggen en sluizen gepland. De waterrecreatie/watersportsector is zich bewust van de noodzaak van deze renovatie/beheer/vernieuwingsopgave.
De ervaring heeft echter geleerd dat het essentieel is om ook de watersport/waterrecreatiesector vroegtijdig te betrekken in de planning om inkomstenderving tot een
minimum te beperken. Daarnaast kan de sector ook meedenken over alternatieve
routes en effectieve communicatie.

Het Rijk heeft samen met de provincies landelijke bestuurlijke afspraken over het
behouden en ontwikkelen van het Basis Recreatie Toervaart Netwerk (BRTN) in
Nederland vastgelegd in de Basisvisie Recreatietoervaart 2020-2025. Daarnaast werkt
het Rijk nauw samen met lokale overheden, havenbedrijven, brancheverenigingen over
onderhoud en ontwikkeling van dit netwerk. Deze samenwerking voert het Rijk binnen
de wettelijke kaders en financiële middelen.

Nee

079

24

Voor beweegbare bruggen kan bij vervanging of renovatie worden bezien of verhoging
rendabel is, (in relatie met 4-laags ‘high cube’-containers). Er moet een zorgvuldige
afweging worden gemaakt tussen de verschillende modaliteiten, zoals scheepvaartverkeer, weg- en spoorverkeer en de maatschappelijke kosten van een brugopening in de
spits. In dergelijke gevallen ook inzet van aquaducten in overweging nemen.

Het beleidsuitgangspunt “Doorvaarthoogte bruggen” zoals beschreven in hoofdstuk 15
is op 6 juni 2019 door de minister van IenW aangeboden aan de Tweede Kamer.

Nee

079

25

De openingstijden van bruggen bij kruisingen met wegen en spoorwegen vormen een
spanningsveld voor de scheepvaart. Rijkswaterstaat, ProRail, andere vaarwegen
wegbeheerders en de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor een evenwichtige afweging van deze belangen. Graag
meer duidelijkheid over kader voor een evenwichtige afweging van belangen.

Voor vlot en veilig scheepvaartverkeer hebben vaarweg- en netwerkbeheerder de taak
alle elementen, waaronder bedieningsregimes van bruggen, die hier op van invloed
kunnen zijn te bespreken en de belangen af te wegen met de relevante partners. Voor
deze afweging is geen standaard kader beschikbaar.

Nee

079

26

Streven zeevaart/beroepsvaart/recreatievaart zoveel mogelijk te scheiden: In het kader
van dit streven goed om te kijken naar uitbreiding en/of capaciteit verbetering daar
waar mogelijk van het recreatietoervaartnet (BRTN). Enerzijds door middel van overleg
met regionale en lokale vaarwegbeheerders en het beter mogelijk maken van meeliften
op projecten. Anderzijds kan uitbreiding van het recreatietoervaartnet in een aantal
gevallen de vaartijd van A naar B aanzienlijk worden verbeterd voor de recreatievaart,
met betere scheiding van beroepsvaart. Diverse voorbeelden staan genoemd in de lijst
ontbrekende schakels in de Basisvisie Recreatietoervaartnet Nederland. Hiervoor kan
het nodig zijn om als RWS met een bredere blik dan de nu gestelde verantwoordelijkheden en taken te kijken.

Het Rijksvaarwegennetwerk dat onderdeel uitmaakt van het BRTN voldoet aan de BRTN
Classificaties en bevat geen ontbrekende schakels.

Nee

079

27

Als het gaat om veiligheid, willen we vragen om vergelijkbaar met Varen doe je Samen,
de verschillende perspectieven van verschillende vaarweggebruikers te hanteren.
Bijvoorbeeld, tekst op p. 167 is helder als het gaat om veiligheid vanuit perspectief
beroepsvaart. Graag ook perspectief recreatievaart meenemen.

De in hoofdstuk 15 beschreven veiligheidsaspecten ten aanzien van het bevorderen van
de veiligheid op de rijksvaarwegen betreffen de perspectieven van zowel de beroepsvaart, als de recreatievaart.

Nee

079

28

Handhaving: inzet hierop wordt gewaardeerd, blijvende inzet op handhaving is
noodzakelijk.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

079

29

Gastheerschap: Rijkswaterstaat zegt de rol van gastheer te hebben op het water. Om dit
waar te maken, zullen hiervoor ook middelen gereserveerd moeten worden. Waar nu in
de praktijk op gastheerschap wordt ingezet, is dit nuttig en wordt dit zeer gewaardeerd.

Rijkswaterstaat heeft voor wat betreft waterrecreatie geen formele rol en ook geen
specifiek budget. Bij de planvorming en bij aanleg en onderhoud houdt RWS zo veel
mogelijk rekening met de behoeften van recreanten en de recreatiesector. Dit doet RWS
middels een gebiedsgerichte aanpak waarbij het gebied centraal staat. Hierbij wordt
geprobeerd in een vroeg stadium opgaven aan elkaar te verbinden en om te zoeken
naar geïntegreerde oplossingen. Opgaven op het vlak van waterrecreatie kunnen
meegaan in de gebiedsgerichte aanpak voor een specifiek gebied. Daarbij houdt elke
stakeholder voor het gebied zijn eigen (financiële) verantwoordelijkheid.

Nee

079

30

Als het gaat om waterplanten: zie de reeds gemaakte opmerkingen bij beleid.

Voor de reactie op deze deelzienswijze verwijzen wij u naar de reactie op zienswijze 005.

Ja

079

31

Bij zoet-zout indringing en maatregelen op p. 146 ook de werking voor de recreatievaarder meewegen van onder anderen bellenscherm en andere voorzieningen en wat
dit voor de recreatievaarder betekent.

Bij een dreigend watertekort wordt het water verdeeld op basis van de verdringingsreeks. Recreatie is onderdeel van categorie 4 van de verdringingsreeks. Voor alle
categorieën geldt dat de overheid probeert te voorkomen dat er te weinig water is.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 417

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

079

32

Lozingen (p.186): De waterport/waterrecreatiesector onderschrijft het belang van
schoon en gezond water. De sector zet zich in voor een goede waterkwaliteit. Dit moet
wel op een doelmatige, realistische en evenredige wijze gebeuren. Als sector gaan wij
graag het gesprek aan om dit te realiseren. Op dit moment zijn er vanuit de sector veel
vraagtekens bij de huidige voorgestelde aanpak.

Op dit moment zijn er inderdaad nog geen goedgekeurde installaties voor zuivering van
toiletwater aan boord van pleziervaartuigen. Te verwachten is dat de vraag ernaar (en
daarmee ook het aanbod ervan) groter wordt zodra de verplichting wordt ingevoerd om
de afsluiter tussen toilet/opvangtank en huiddoorvoer in gesloten stand te verzegelen.
Voor veel eigenaren heeft een zuiveringsinstallatie de voorkeur boven een opslagtank.
Redenen zijn de ballast en mogelijke geurproblemen van de opslagtank, en de
rompslomp die gepaard kan gaan met het varen naar en gebruiken van de afzuigpompen. Dat de afzuigpompen die verplicht aanwezig moeten zijn bij jachthavens met meer
dan 50 ligplaatsen niet altijd werken, heeft er vaak mee te maken dat die vrijwel niet
worden gebruikt. De reden daarvan is dat het huidige lozingsverbod niet handhaafbaar
is, omdat de lozing onder water plaatsvindt, vrijwel onzichtbaar is en alleen op
heterdaad kan worden vastgesteld. Dit is bekend bij de eigenaren en die lozen het
ongezuiverde toiletwater dan ook op grote schaal in het oppervlaktewater, in plaats van
gebruik te maken van de afzuiginstallatie. Ook deze situatie zal naar verwachting
veranderen door invoeren van de - wèl handhaafbare - verzegelingsplicht. Naast
gebruik van de genoemde afzuigpompen bij jachthavens en - in de toekomst - zuiveringsinstallaties aan boord zijn er nog meer mogelijkheden om te voldoen aan het al
sinds 2009 geldende lozingsverbod. Denk aan een droogtoilet of een chemisch toilet, in
plaats van een spoeltoilet. Of een voorziening waarmee uitsluitend urine kan worden
geloosd (dat hoeft niet gezuiverd te worden). Verder is het ook mogelijk om gebruik te
maken van toiletten op de wal.

Nee

079

33

Deel C: Gebieden
Algemeen
Voor alle gebieden geldt dat het water en de oevers van belangrijke buitenruimte is voor
recreatie en sportactiviteiten voor inwoners en bezoekers. In veel gebieden is dit ook
een belangrijk onderdeel van de regionale economie. Voor de meeste gebieden geldt
dat de omschrijving van de gebruiksfunctie recreatie zeer beperkt. Wij werken graag
mee tekstvoorstellen die meer recht doen aan de diversiteit van recreatie/sportvormen
in, op, aan, onder water in het desbetreffende gebied.
Daarnaast staat in deze alinea’s ook vaak zaken m.b.t. bijvoorbeeld recreatievaart/
veiligheid/Staande Mast Route die bij de (wettelijke) kerntaken horen als vaarweg/
nautisch beheerder. Het zou logischer zijn deze inhoud consequent bij de onderdelen
Vlot en veilig verkeer over water/Scheepvaart te zetten.

De taken van Rijkswaterstaat met betrekking tot scheepvaart zijn opgenomen in
hoofdstuk 15. Hierin is aangegeven dat tot de algemene rollen en taken behoort het
onderhouden van het deel van het Basisrecreatietoervaartnet (BRTN) dat tot de
rijksvaarwegen behoort. Tevens is daar opgenomen dat Rijkswaterstaat geen formele
rol op het gebied van recreatie heeft, met uitzondering van een aantal (wettelijke)
beheertaken voor de zwemwaterkwaliteit en de veiligheid van de scheepvaart.
In het beleidshoofdstuk 8 is vanaf “Maritieme veiligheid” aangegeven welk beleid er
allemaal is voor recreatievaart. Tevens is in hoofdstuk 16 paragraaf 5 aangegeven wat er
allemaal gedaan wordt met betrekking tot waterrecreatie. Het beleid en beheer dat in
de andere delen is opgenomen geldt tevens voor de gebieden. Waterrecreatie heeft
hiermee voldoende plek in het NWP gekregen.

Nee

079

34

Noordzee
Met betrekking tot de Noordzee/het Ontwerp programma Noordzee 2022-2027
onderschrijven wij de reactie die door het Watersportverbond, de Vereniging voor
Beroepschartervaart en de Nederlandse Vereniging van Toerzeilers is ingezonden.

U wordt verwezen naar de beantwoording van zienswijze 015. Deze inbreng is ter
kennisgeving aangenomen.

Nee

079

35

Zuidwestelijke Delta
Aanvullende aandachtspunten zijn:
• Behoud en versterking van de “aquatische ecologie” (ipv/naast waterkwaliteit) In het
stuk gaat het over waterkwaliteit en de natuur. Vaak wordt met natuur de bovenwaternatuur bedoeld of wordt er gedacht aan de bovenwater natuur. Terwijl de onderwaternatuur net zo belangrijk is. Graag expliciet behoud en versterking van de aquatische
ecologie benoemen. Dan gaat het om al het leven in de waterkolom, van bodemleven
tot zwemmende dieren.

Het begrip ‘waterkwaliteit’ in het NWP omvat conform de Kaderrichtlijn Water zowel de
chemische als de ecologische waterkwaliteit en betreft dus ook de onderwaternatuur.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 418

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

079

36

Kaderrichtlijn Water
Op p. 216 gaat het over het herstellen van het evenwicht tussen veiligheid, economie en
ecologie. De doelstellingen van de Kaderrichtlijn Water worden zeer waarschijnlijk niet
gehaald. Voor de aquatische ecologie in het gebied is het belangrijk dat problemen in de
rivieren niet terecht komen in lagergelegen water, de delta. Het niet halen van de
doelstellingen levert eigenlijk altijd een probleem op voor de Zuidwestelijke Delta.
Bijstellen van doelstellingen en maatregelen kan niet worden afgewenteld op het
Deltagebied.

In de internationale stroomgebiedcommissies worden afspraken gemaakt om
benedenstroomse afwenteling van de door u aangehaalde problematiek zoveel
mogelijk te voorkomen. Daartoe worden samen met de bovenstroomse landen
‘overkoepelende’ delen gemaakt van de stroomgebiedbeheerplannen.

Nee

079

37

• Grevelingen Op p. 2018 ontbreekt bij de tekst over het Grevelingenmeer het belang
van de doorlaat in de Grevelingendam. Uit eerder onderzoek blijkt dat deze opening tot
ver in de Grevelingen een positief effect heeft op de waterkwaliteit en de aquatische
ecologie. Wij zouden daarom graag zien dat de sluis in de Grevelingendam ook
genoemd wordt. Het Visiedocument de Juiste koers voor de Grevelingen meenemen bij
ontwikkelingen Grevelingenmeer.

De tekst in hoofdstuk 19 bij “De Grevelingen” beperkt zich tot de aanleg van een
doorlaatmiddel in de Brouwersdam. Er zijn geen plannen voor de aanleg van een
doorlaat in de Grevelingendam. Voor het visiedocument ‘de Juiste koers voor
Grevelingen’ wordt verwezen naar de stakeholderparticipatie voor het project Getij
Grevelingen. Dat proces biedt alle ruimte voor de inbreng van relevante punten vanuit
uw visie ‘De juiste koers voor Grevelingen’.

Nee

079

38

• Behoud en versterking van de ecologische waarde bij toekomstige vooroeverprojecten
(breuksteen). Op p. 222 gaat het over versterking en behoud van de ecologische waarde
door o.a. vooroevers aan te passen. Concreet zijn er bij de laatste vooroeverversterkingen in de Oosterschelde riffen van breuksteen aangelegd. Vooralsnog is er geen
toezegging vanuit de overheid dat riffen van breuksteen bij een volgende vooroeverproject weer toegepast worden. Het is voor zover wij weten niet vanzelfsprekend dat er
breuksteen gebruikt wordt, bovenop de voor de hand liggende staalslakken, bij herstel
van vooroevers. Er zijn daarom zorgen over behoud en versterking van de ecologische
waarde bij toekomstige vooroeverprojecten.

Voor het behoud en de versterking ecologische waarde bij toekomstige vooroeverprojecten wordt verwezen naar de paragraaf ‘Dijkversterking Zuidwestelijke Delta’ van
hoofdstuk 19 ‘Zuidwestelijke Delta’. Daar is de werkwijze voor dijkversterkingen
beschreven. Daarbij worden ook kansen voor ecologie onderzocht.

Nee

079

39

• Ruimtedruk: Op p. 224 ontbreekt bij de alinea over de ruimtedruk, de aanwezigheid
van drijvende installaties van de mosselsector.

In hoofdstuk 19, de inleiding van de paragraaf ‘Gebruiksfuncties’ is aangegeven dat het
ruimtegebruik toeneemt. Daarbij wordt onder meer verwezen naar de mosselzaadinstallaties. In de subparagraaf ‘Ruimtedruk’ is daarmee een koppeling gelegd.

Ja

079

40

• Het zuurstofgehalte van het Veerse Meer.
In het hoofdstuk ontbreekt de problematiek in het Veerse Meer. Er heerst, net zoals in
de Grevelingen, een grote mate van zuurstofloosheid met grote impact op het
onderwaterleven. De Nederlandse Onderwatersport Bond heeft hierover begin 2021
een rapport over gepubliceerd. De problemen met de waterkwaliteit en het onderwaterleven is hierdoor ook uitgebreider opgenomen in de nieuwe Gebiedsvisie voor het
Veerse Meer. Het is vreemd dat het hele Veerse Meer niet wordt genoemd. Erger nog, op
p. 221 wordt als oplossing voor een neerslagoverschot het waterpeil van het Veerse
Meer verlaagd waardoor zoet en fosfaatrijk polderwater in het meer wordt opgevangen.
Uit de eerste voorzichtige conclusies over de problemen in het Veerse Meer wordt een
te hoog fosfaatgehalte telkens genoemd.
https://onderwatersport.org/
sportduikers-luiden-noodklok-over-onderwaternatuur-veerse-meer/

Over de waterkwaliteitsproblemen in het Veerse Meer wordt een tekst toegevoegd bij
‘Uitvoering PAGW, Kaderrichtlijn Water en Natura 2000’ in hoofdstuk 19 ‘Zuidwestelijke
Delta’, ‘Schoon en gezond water’.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 419

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

079

41

Rijn-Maasmonding
Aanvullende aandachtspunten zijn:
• Planning en communicatie beheer/onderhoud renovatie kunstwerken, Haringvlietbrug
- veel te weinig openingen, overlast recreatievaart
• Slijkgat en vaarroute Zeeland / Zuid-Holland van Vlissingen naar de Maasmond
- mogelijke alternatief voor het varen via de Oude Maas en de Nieuwe Waterweg naar
de Noordzee.
• Scheiden beroeps en recreatie – hoe dit op een betere manier te doen, ook als
alternatieve routes nodig zijn vanwege beheer/onderhoud renovatie kunstwerken.

Rijkswaterstaat zoekt vrijwel continu naar een goede balans van brugdraaiingen tussen
weg- en waterverkeer. Op basis van consensus komen nieuwe bedientijden tot stand.
Naast de bereikbaarheid heeft RWS ook oog voor de doorstroming en de veiligheid op
de weg en op het water. De huidige technische staat van de basculebrug is zodanig dat
nog zeer beperkt een brugopening kan worden gegenereerd. Zodra de oude klep is
vervangen door een nieuwe zal wederom gestreefd worden naar een evenwichtig
bedienregime.
De vaarweggebruikers (beroeps- en recreatievaart) dienen altijd te starten met een
goede reisvoorbereiding. Schippers zijn - met het oog op goede zeemanschap – geheel
vrij om anders dan via het Slijkgat over de Oude Maas en de Nieuwe Waterweg naar de
Noordzee te varen en andersom.
Rijkswaterstaat bekijkt vooral altijd de nautische situatie bij renovaties en vervanging
van kunstwerken. Daarbij worden een eventuele scheiding tussen beroeps- en
recreatievaart gewoonlijk meegenomen. Dat kan betekenen extra drijvende markering
en verkeersborden. Afhankelijk van de karakteristiek van de vaarwegen en de plaatselijke situatie gaat het dan vaak om het leveren van maatwerk. Alternatieve vaarroutes
worden in dat pakket aan maatregelen meegenomen om beroeps- en recreatievaart
zoveel mogelijk te scheiden.

Nee

079

42

Rivieren
• Recreatievaart nadrukkelijker meenemen als mede vaarwegweggebruiker.
• Langsdammen: Het varen voor de recreatievaart achter de Langsdammen op de Waal
valt tegen. Deel is gestremd en bij laag water gesloten. Dit is een aandachtspunt bij
uitbreiding aantal Langsdammen. Alternatief voor route voor recreatievaart is het
mogelijk maken van een doorvaart van de Linge naar het Amsterdam-Rijnkanaal.
• Natuurlijke oevers bij de Maas maken de breedte van de vaarweg minder duidelijk,
waardoor de recreatievaart meer naar het midden van het vaarwater gaat. Bij de
natuurvriendelijke oevers meer erosie en sedimentatie (verontdieping). Geeft ook
stuurproblemen bij beroepsvaart, volgens hun zeggen.
• Rivierhout is nuttig, wel een risico bij hoog water. Gaat drijven en is gevaar voor
(recreatie)vaart.
• Bij realisatie van nevengeulen meer aandacht voor opties voor recreatievaart gewenst,
varen en aanlegplaatsen, van kano tot kajuitboot.
• Bij opwaardering Maasroute aandacht voor veiligheid recreatievaart. Maas is
belangrijk voor recreatievaart, verbinding tussen vele recreatie gebieden.
• Zuinig schutten op de Maas betekent beperking voor zeilboten met staande mast (bv
bij de grote sluis in Lith).
• Op de kanalen veel recreatievaart, rekening mee houden, zeker bij opwaardering
beroepsvaart. Denk aan geschikte wachtplaatsen en voorzieningen voor recreatievaart
in de (nieuwe) sluizen.
• Het contact met RWS en andere vaarwegbeheerders is van groot belang en wij hebben
daar goede ervaringen mee.
• Meer aandacht voor handhaving gewenst op de rivieren.
• Op veel rivieren wordt geroeid. Dit vraagt om extra aandacht m.b.t. veiligheid.

Deelzienswijze 019-8 en deze zijn grotendeels hetzelfde. Zie ook de beantwoording
daar.
De punten die worden gesignaleerd zijn bekend. Er zijn al aanpassingen geweest aan de
NVO’s om scheepvaartproblemen te verminderen. Rivierhout wordt vastgezet met
kettingen, juist om wegdrijven te voorkomen. Bevaarbaarheid bij aanleggen van
nevengeulen kan vanuit andere doelen ongewenst zijn. Afweging peilopzet in tijden
van/aankomende droogte is van groot belang voor diverse functies, waaronder natuur.
De afweging van belangen vindt nu al plaats. Wanneer belangen moeten worden
afgewogen staat recreatievaart niet bovenaan bij de afweging (verdringingsreeks).

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 420

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

079

43

IJsselmeergebied
In de beschrijving op p. 255 staat dat ‘Het gebied is aantrekkelijk voor het opwekken
van zonne- en windenergie’. Dit is strijdig met wat is aangegeven in het traject van de
Agenda IJsselmeergebied. Daarin is duidelijk aangegeven dat er naar vormen van
duurzame energie moet worden gekeken die passen bij de kwaliteiten van het gebied en
dat de energieladder in acht moet worden genomen.
p. 260 Wordt met de algemene rollen en taken van RWS vaarweg en nautisch beheer
bedoeld? Zo niet, dit is ook een belangrijke rol/taak van RWS in het IJsselmeergebied.
p.262 Bij het programma PGAW wordt nadrukkelijker natuurontwikkeling in samenhang
met economische ontwikkeling meegenomen. Hiervoor is ook een TKI project Werken
met Waterlandschappen met de Koopmanspolder als case study.
p. 263 In de planperiode gaat Rijkswaterstaat na of het beheer en het onderhoud van
toegangsgeulen naar een aantal oude Zuiderzeehavens overgedragen kunnen worden
naar de betreffende havenbeheerders. Hierbij dient beheer minimaal aan de huidige
eisen van bevaarbaarheid te blijven voldoen.

In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de rijksoverheid een bijdrage wil leveren aan
Nee
de verduurzaming en waar mogelijk areaal beschikbaar stelt voor hernieuwbare energie.
De ontwikkeling van energie uit water en op water vergt een zorgvuldige en stapsgewijze aanpak, met voldoende kennis over de effecten. Voorwaarden zijn dat het moet
passen binnen de (Europese) wettelijke kaders, de zoet- en drinkwatervoorziening, de
ecologische doelen en bij andere beheer- en gebruiksfuncties zoals scheepvaart, visserij,
recreatie en toerisme.
p. 260. Het gaat hier inderdaad om vaarweg- en nautisch beheer, en aanvullende
functies zoals beheer voor de algemene waterkwaliteit, met specifieke functies:
drink- en zwemwater.
p. 262. Dank voor uw suggestie, deze is ter kennisgeving aangenomen.
p. 263. Uw punt wordt onderschreven.

079

44

Waddenzee en Eems-Dollard De nieuwe Governance van het Waddengebied is goed
benoemd en krijgt een belangrijke taak. Vanuit de sector wordt het belang van het
overleg tussen RWS en sector over de betonning van de natuurlijke ontwikkeling van de
geulen onderstreept.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

079

45

Voor de vaargeul Kornwerderzand Harlingen (Boontjes) zijn bestuurlijke afspraken
gemaakt tussen Rijk en regio. Op basis van de uitkomsten van aanvullend economisch,
ecologisch en morfologisch onderzoek naar (het gebruik van) de Boontjes wordt
besloten hoe het definitieve beheer van de Boontjes er vanaf 2023 uit komt te zien. Het
is voor de zeilers van groot belang dat deze vaarweg op voldoende diepte wordt
gehouden.

De betreffende tekst in het NWP is in lijn gebracht met de letterlijke tekst van de Agenda
voor het Waddengebied 2050. Voor de vaarweg Boontjes betekent dit dat de huidige
dimensies ten aanzien van diepte -3.80 m. NAP en breedte 100 m. in principe worden
gegarandeerd gedurende de looptijd van het NWP (2022 tot en met 2027). Alleen de
eerder met de regio afgesproken evaluatie van de onderhoudspilot van vaarweg
Boontjes kan verandering brengen in de onderhoudssituatie. De met de regio
afgesproken kostenverdeling van de onderhoudspilot wordt gehandhaafd en de
evaluatie wordt in 2022 gewoon uitgevoerd overeenkomstig antwoord 6 van de
voormalige minister op Kamervragen van 20 juli 2020: “Er zal in 2022 aanvullend
economisch, morfologisch en ecologisch onderzoek worden uitgevoerd, waarmee de
kosten, baten en de gevolgen voor de Waddenzee voor zowel de kortere als de langere
termijn inzichtelijk worden gemaakt”. Bij deze evaluatie zullen niet alleen de overheden
worden betrokken maar ook de (belanghebbende) stakeholders, namelijk de havens en
de Coalitie Wadden Natuurlijk. Op basis van de evaluatie wordt bepaald hoe de
onderhoudssituatie van vaarweg Boontjes er vanaf 2023 tot met 2027 precies uit zal
zien.

Nee

079

46

Van handhaven naar gastheerschap Hoewel genoemd wordt dat Rijkswaterstaat een rol
vervult als gastheer, wordt hier beperkt uitwerking aan gegeven. Met de toenemende
druk door de gebruiksfuncties van het Waddengebied (en de Noordzeekustzone) op het
ecosysteem, is een intensieve inzet van meerdere handhavers, waaronder
Rijkswaterstaat als gastheer gewenst.

Rijkswaterstaat heeft als natuurbeheerder en als handhavende instantie de ambitie om
de rol als gastheer in combinatie met toezicht en handhaving de komende jaren verder
uit te bouwen. Dit gebeurt in samenwerking met andere partijen waaronder LNV,
terreinbeheerders en provincies (Samenwerkende Inspecties Waddenzee) en in
afstemming met de Beheerautoriteit.

Nee

079

47

Holwerd aan zee, hoe te benaderen vanuit de Waddenzee RWS is in Holwerd aan zee
betrokken als gesprekspartner in de regio. Een eventuele toegangsgeul naar Holwerd
aan zee moet in stand worden gehouden. Er is dan onderzoek nodig naar effecten van
het beheer daarvan. Daarvoor is meer inzet van RWS nodig.

Rijkswaterstaat is op de hoogte van het project Holwerd aan Zee waarover eerst verdere
besluitvorming plaats moet vinden. RWS wacht dit proces af, vooralsnog zorgt Holwerd
aan Zee niet voor een bijdrage aan de kerntaken van RWS en ligt een beheeropgave in
relatie met dit project niet voor de hand.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 421

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

079

48

Duurzame sedimentstrategie voor waddenkustontwikkeling In de Waddenhavens aan
de kust en in het toekomstige Holwerd aan Zee hoopt slib zich op en dit leidt tot
drukfactoren voor economische bedrijvigheid en maatschappelijke ontwikkeling. Om
tot een goede balans tussen economie, samenleving en ecologie te komen, is een
duurzame sedimentstrategie nodig voor de Waddenhavens en Holwerd aan Zee.
Uitgangspunt van deze strategie is dat slib in havens op waarde wordt gezet. Het
ontwikkelen van een netwerk van slibdistributiehubs lijkt een goede oplossing. Dit
gebeurt in een samenspel van Waddenhavens, natuur- water en waterveiligheidsbeheerders, de drie Waddenprovincies, gemeenten, bedrijfsleven en maatschappelijke
organisaties (zoals St. Holwerd aan Zee).

In de Agenda voor de Wadden 2050 is over slib uit de Waddenzee het volgende
opgenomen: “Baggerspecie uit de Waddenzee en de Waddenzeehavens in beginsel
verspreiden in de Waddenzee, waarbij de specie dient te voldoen aan het Besluit
bodemkwaliteit. Voor het Eems-Dollardestuarium geldt vooralsnog een uitzondering,
waarbij slib uit het systeem wordt gehaald als maatregel om de vertroebeling tegen te
gaan. Voor andere gebieden langs de kust en eilanden kan onderzocht worden of
bepaalde slibonttrekking mogelijk is als bijdrage aan natuurherstel, mits dit niet ten
koste gaat van het met zeespiegelstijging meegroeiend vermogen van de Waddenzee.”
Als de door u genoemde strategie voldoet aan deze voorwaarden, biedt de Agenda voor
de Wadden 2050 hier ruimte voor.

Nee

079

49

Mogelijkheden schakels van vluchthavens waddenkust Voor de recreatieve scheepvaart
zijn er onvoldoende vluchthavens beschikbaar, nodig bij gevaarlijke weersomstandigheden. Kan de veerhaven bij Holwerd hiervoor geschikt gemaakt worden en kunnen de
faciliteiten voor de andere rijk havens geschikter voor recreatieve schepen gemaakt
worden?

In de reactie op het advies van het Omgevingsberaad Wadden over doorwerking van de
Agenda in het NWP is hierover het volgende vermeld: Ambitie van het Rijk is het varen
op het wad zowel voor de beroeps- als recreatie scheepvaart zo vlot en veilig mogelijk
te laten verlopen, ook bij gevaarlijke weersomstandigheden. Om die reden zal IenW in
overleg met relevante partijen, binnen het Uitvoeringsprogramma, nagaan of het
wenselijk en mogelijk is de veerhaven bij Holwerd geschikt te maken als vluchthaven en
of de faciliteiten van de andere Rijkshavens daarvoor ook geschikter kunnen worden
gemaakt. Daadwerkelijk realisatie is afhankelijk van nut en noodzaak en beschikbare
financiële middelen.

Nee

079

50

Kanalen
p. 270, (279? red) Beschrijving gebied: Kanalen zijn ook belangrijk als het gaat om
recreatie. Dit hier ook benoemen, vergelijkbaar met de andere korte gebiedsbeschrijvingen bij de andere gebieden.

Uw voorstel is overgenomen in het NWP.

Ja

079

51

Vlot en veilig verkeer over water: kanalen worden ook gebruikt door de recreatievaart,
zijn onderdeel van het BRTN. Waar mogelijk wordt recreatievaart en beroepsvaart
gescheiden.

In het NWP is al opgenomen dat om de verkeersveiligheid te verbeteren en de vaarweg
beter te benutten Rijkswaterstaat en de brancheorganisaties maatregelen hebben
ontwikkeld om recreatievaart en beroepsvaart op de drukke kanalen waar nodig en
mogelijk te scheiden.

Nee

079

52

p. 281, Bij overdracht van het beheer van kanalen en regionale waterkeringen langs
deze kanalen naar waterschappen dienen taken en rollen mbt vaarweg en nautisch
beheer goed worden over gedragen als ook verschillende gebruiksfuncties waaronder
recreatie worden geborgd.

Als uitvloeisel van het Bestuursakkoord Water gaat Rijkswaterstaat een aantal kanalen
en regionale waterkeringen overdragen. Daar waar van toepassing zal bij de desbetreffende overdrachten aandacht worden besteed aan regionale specifieke zaken die voor
het desbetreffende kanaal gelden.

Nee

079

53

p.282 Bij het verplaatsen van lozingen van het regionale watersysteem naar het
kanalenstelsel dient rekening gehouden te worden met recreatieve gebruiksfuncties
waarvoor voldoende waterkwaliteit nodig is.

Met betrekking tot de waterkwaliteit houdt Rijkswaterstaat zich aan de voor het
desbetreffende kanaal afgesproken doelstellingen. Rijkswaterstaat maakt over de
waterkwaliteit en eventuele afwenteling in de planperiode 2022-2027 afspraken met
de betreffende regionale partners. Daar waar dit mogelijk waterrecreatie betreft zal dit
via dit gebiedsgerichte spoor ook op tafel komen.

Nee

079

54

p.283 Hoofdvaarweg Lemmer -Delfzijl: Deze vaarweg wordt van oudsher ook gebruikt
door de recreatievaart. Wanneer mogelijk worden alternatieve routes aangeraden voor
de recreatievaart. Met het toelaten van steeds grotere beroepsvaartschepen zijn de
afgelopen jaren meer ongevallen geweest, m.n. aanvaringen beroepsvaart-infrastructuur. Van belang is om de veiligheid van alle vaarweggebruikers, inclusief de recreatievaart, in acht te nemen en reëel te zijn over de maximum grote van schepen die bij de
dimensionering van de vaarweg en kunstwerken past.

De hoofdvaarweg Lemmer-Delfzijl wordt conform het Bestuurlijk Meerjarenprogramma
Infrastructuur, Ruimte en Transport (BO-MIRT) en met prioriteit op de veiligheid en
vlotheid van het verkeer aangepakt.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 422

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

079

55

p. 285 Recreatie:
Om de verkeersveiligheid te verbeteren en de vaarweg beter te benutten, hebben
Rijkswaterstaat en de brancheorganisaties maatregelen ontwikkeld om recreatievaart
en beroepsvaart op de drukke kanalen waar nodig en mogelijk te scheiden. Wordt hier
Varen doe je Samen bedoeld? Indien ja, dit graag aangeven. Gezien dit met scheepvaartverkeer te maken heeft, logisch om dit bij Vlot en veilig verkeer/scheepvaart te
benoemen.
Bij recreatie worden cruiseschepen vermeld. Dit is een vorm van beroepsvaart
(personenvervoer).
Wanneer de aangegeven nieuwe/zwaarder type walstroom wordt aangelegd, dan ook
slim meekoppelen met stroomvoorzieningen voor recreatievaart.
Bij sommige kanalen vindt ook groei van oeverrecreatie plaats, bijvoorbeeld stadstranden, wandel/fiets/hardlooppaden. Bij kanalen die onderdeel zijn van een corridor voor
de beroepsvaart is communicatie over veiligheid van belang. Bij kanalen als het
Merwedekanaal in de stad Utrecht is meer ruimte voor verschillende vormen van
waterrecreatie.

Er wordt inderdaad “Varen doe je samen” bedoeld, dit zal in de tekst aangegeven
worden.

Ja

Wat betreft uw opmerking over deze tekst bij het hoofdstuk Vlot en veilig verkeer over
water: De taken van Rijkswaterstaat zoals opgenomen in hoofdstuk 15 betreffen de
rijkswaterstaatwerken, rijkswateren en rijksvaarwegen. Er is voor gekozen in de
gebiedshoofdstukken het beleid en beheer voor de meer specifieke watersystemen
gerelateerde onderwerpen op te nemen. Het generieke beleid en beheer dat in de
andere delen (waaronder hoofdstuk 15 Vlot en veilig Verkeer over water) is opgenomen
geldt tevens voor de gebieden.
Wat betreft uw opmerking over cruiseschepen: Dit is terecht. Cruiseschepen vallen
onder de categorie Beroepsvaart. Dit is toegevoegd in de tekst.

079

56

Financiering
Het is niet duidelijk hoe het zit met de financiële dekking voor RWS-maatregelen uit het
Uitvoeringsprogramma en voor de maatregelen uit de tabel van het NWP.

Zie antwoord op deelzienswijze 044-12.

Nee

080

1

Zur strategischen Umweltprüfung (UVP) teile ich Ihnen mit, dass hierzu meinerseits
keine Aussage getroffen werden kann. Weitere Belange der Bundeswehr sind durch Ihre
Plannungen nicht betroffen. Im Ergebnis stelle ich fest, dass ich aus militärischer Sicht
keine Bedenken gegen den Entwurf des Niederländischen Nationalen
Wasserprogramms 2022-2027 und dessen strategischer Umweltprüfung habe.

Herzlichen Dank für Ihr Interesse und Ihre Reaktion auf den Entwurf des niederländischen Nationalen Wasser Programms (NWP). Wir haben Ihre Rückmeldung zur Kenntnis
genommen.

Nee

080

2

Ich möchte Sie bitten, mich am weiteren Verfahren zu beteiligen.

Vielen Dank für Ihre Mitwirkung. Sie werden über den Antwortvermerk über das
verabschiedete niederländische Nationale Wasser Programm und seine Anhänge
informiert.

Nee

081

1

Im Rahmen des Konsultationsprozesses erhalten sie hiermit die Stellungnahme des
NLWKN zu den Plänen sowie der Strategischen Umweltprüfung, insbesondere zu den
grenzüberschreitenden Umweltauswirkungen, um die Hinweise im Rahmen der
Abwägung und der Planungsentscheidungen zu berücksichtigen.
Das vorgelegte umfangreiche Programm enthält viele Teile mit einer Relevanz für
deutsche Gewässer (u.a. Bewirtschaftungspläne 2022-2027, Maßnahmenprogramm
inklusive SUP, MSRL Maßnahmen und einen Entwurf zur marinen Raumordnung mit
allen Nutzungen und Planungen). Das Programm hat in weiten Teilen aber eine
übergeordnete raumordnerische Betrachtungsebene, die es erschwert konkrete
Betroffenheit abzuleiten. Dies vorausgeschickt und möchte ich auf folgende Themen
hinweisen, die eine Wirkung auf die niedersächsischen Gewässer entfalten können und
sehe hier im Rahmen von konkreten Maßnahmenplanungen weitere
Beteiligungserfordernisse bzw. Abstimmungsbedarf:

Herzlichen Dank für Ihr Interesse und Ihre Reaktion auf den Entwurf des niederländischen Nationalen Wasser Programms (NWP). Wir freuen uns darauf, die internationale
Zusammenarbeit im Rahmen der bestehenden beratenden Foren fortzusetzen und zu
verstärken.

Nee

081

2

Themen aus der SUP mit internationalem Belang (1/3):
Nutzung von grenznahen Grundwasserressourcen: Aufgrund europäischer
Gesetzgebung sind die konzipierten Maßnahmen grundsätzlich positiv zu bewerten,
was aber grenznahe Abstimmungsprozesse im Einzelfall, insbesondere hinsichtlich
Grundwassermenge, nicht ausschließt.

Das niederländische Nationale Wasser Programm (NWP) und damit auch die
Strategische Umweltprüfung (SUP) für den NWP enthalten keine neuen oder konkreten
politischen Bestimmungen für die Nutzung von Grundwasserquellen. Wenn es konkrete
Pläne für die Grundwasserentnahme in der Nähe der deutschen Grenze gibt, wird man
sich darüber in der Tat abstimmen, sofern diese zu grenzüberschreitenden
Auswirkungen führen könnten. Diese Auswirkungen werden bei der
Entscheidungsfindung für konkrete Grundwasserentnahmeprojekte geprüft.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 423

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

081

3

Themen aus der SUP mit internationalem Belang (2/3):
Managementmaßnahmen WRRL sind innerhalb der Flussgebiete nicht genau verortet.
Somit ist im Einzelnen nicht erkennbar, welche Maßnahmen tatsächlich internationalen
Belang haben könnten, wobei in der Regel von positiven Effekten auszugehen ist.
Grundsätzlich wäre dies insbesondere bei folgenden Maßnahmen denkbar:
o Verbreiterung von Gewässern
o Realisierung der Fischpassierbarkeit an Bauwerken
o Reduzierung von Einträgen aus diffusen Quellen

Es stimmt, dass die Maßnahmen zur Flussbewirtschaftung im Rahmen der Strategischen
Umweltprüfung (SUP) für das niederländische Nationale Wasser Programm (NWP) nicht
ausreichend konkret sind, um die möglichen grenzüberschreitenden Auswirkungen zu
bestimmen. Die genauen Standorte, der Umfang und damit die möglichen grenzüberschreitenden Auswirkungen dieser Maßnahmen werden sich erst in Folgeverfahren
herausstellen. Eine grenzüberschreitende Koordinierung wird daher vor allem in den
nachfolgenden Umweltprüfungsverfahren erforderlich sein, in welchen die
Auswirkungen dieser Maßnahmen untersucht werden.

Nee

081

4

Themen aus der SUP mit internationalem Belang (3/3):
Maßnahmenprogramm Große Gewässer: Im Ems-Dollart wird ein Praxisversuch zur
Schlickablagerung vorbereitet und durchgeführt, um den zu hohen Schlickanteil zu
reduzieren. Hier ist von positiven Effekten auch auf den deutschen Teil des Gewässers
auszugehen.

In der Strategischen Umweltprüfung (SUP) für das niederländische Nationale Wasser
Programm (NWP) wurden die Auswirkungen des gesamten Programmatischen Ansatzes
für große Gewässer („Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW)“) in allgemeiner
Form hinsichtlich der Auswirkungen und der Zielerreichung untersucht. Im Rahmen des
Programmatischen Ansatzes für große Gewässer wurde in der Tat ein spezielles
Unterprogramm für die Schlicksedimentation im Ems-Dollart in die Wege geleitet. Es
werden in diesem Unterprogramm verschiedene Alternativen innerhalb eines
Umweltprüfungsverfahrens untersucht, das sich spezifisch mit der Schlicksedimentation
des Ems-Dollarts befasst. Die Maßnahmen und Ergebnisse des
Umweltprüfungsverfahrens werden in einem Projektplan zum niederländischen
Wassergesetz für den Ems-Dollart („projectplan-Waterwet Eems-Dollard“) erfasst und
tragen zu den Zielen des mehrjährigen adaptiven Programms Ems-Dollart 2050
(„Meerjarig Adaptief Programma Eems-Dollard 2050“) (ED2050) bei.

Nee

081

5

Themen aus dem Nordseeprogramm:
Öl und Gasexploration inklusive Leitungsbau
o Insbesondere im Grenzbereich und bei grenzüberschreitenden Lagerstätten werden
Erkundung, Installation und Förderung mit entsprechender Beteiligung der deutschen
Genehmigungsbehörden und entsprechender UVP durchgeführt
(Beteiligungserfordernis u.a. LBEG, NLWKN und NLPV).

Bei der Erdöl- und Erdgasexploration in Grenzgebieten werden die geltenden völkerrechtlichen Bestimmungen berücksichtigt.

Nee

081

6

Themen aus dem Nordseeprogramm:
CO2 Einlagerung in erschöpften Lagerstätten
o Insbesondere im Grenzbereich und bei grenzüberschreitenden Lagerstätten werden
Erkundung, Installation und Verpressung mit entsprechender Beteiligung der deutschen
Genehmigungsbehörden und entsprechender UVP durchgeführt Beteiligungserfordernis
u.a. LBEG, NLWKN und NLPV).

Zurzeit sind keine Entwicklungen im Grenzgebiet zu Deutschland geplant. Sollte es in
Zukunft zu Entwicklungen im Grenzgebiet kommen, werden Beteiligte aus Deutschland
selbstverständlich miteinbezogen.

Nee

081

7

Themen aus dem Nordseeprogramm
Windparks und Kabeltrassen
o Insbesondere im Grenzbereich und bei möglichen Wirkungen werden Erkundung,
Installation und Betrieb mit entsprechender Beteiligung der deutschen
Genehmigungsbehörden und entsprechender UVP durchgeführt
(Beteiligungserfordernis u.a. NLWKN und NLPV).
o Bestehende grenznahe Windparks haben ein entsprechendes Beteiligungsverfahren
durchlaufen.
o Zahlreiche grenznahe Suchgebiete werden bei Nutzung entsprechende Beteiligung mit
UVP durchlaufen müssen.

Entsprechend der derzeitigen Praxis wird bei Projekten für Windparks und der damit
verbundenen Anlandung im Grenzgebiet zu Deutschland der Kontakt zu den zuständigen deutschen Behörden gesucht.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 424

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

081

8

Themen aus dem Nordseeprogramm:
Militärische Übungsgebiete
o Grenznahes Gebiet in Nordholland könnte Auswirkungen auf Schutzgebiet und
Nationalpark nordwestlich von Borkum haben – NLWKN und NLPV sind ggf. bereits bei
einer entsprechenden Ausweisung und Genehmigung beteiligt worden, da das Gebiet
bereits besteht.
o Unklar ist, wo neue Militärische Gebiete geplant sind.

Der betreffende Truppenübungsplatz besteht seit Jahrzehnten. In diesem Bereich sind
vorerst keine Änderungen zu erwarten. Neue Truppenübungsplätze sind in der Nordsee
während der Planungsperiode nicht vorgesehen. Im Zusammenhang mit den künftigen
Möglichkeiten für neue Windparks wird noch untersucht, ob eine Mehrfachnutzung des
betreffenden Truppenübungsplatzes möglich ist.

Nee

081

9

MSRL Maßnahmen (1/2)
Hier sind die meisten Maßnahmen auf einer übergeordneten Betrachtungsebene
beschrieben. Eine Verortung und Konkretisierung erfolgt meist nicht. Daher ist eine
direkte Betroffenheit der niedersächsischen Küstengewässer nicht zu beurteilen. Da die
überwiegende Anzahl an Maßnahmen den deutschen Maßnahmen sehr ähnlich sind, ist
aber eher von Synergieeffekten und positiven Wirkungen auf Habitate und marine Arten
des Küstengewässers auszugehen.

Die Abstimmung der Maßnahmen im Rahmen der Meeresstrategie-Rahmenrichtlinie
(MSRL) für die Niederlande, erfolgt im Rahmen von OSPAR. In der Tat gibt es
Ähnlichkeiten zwischen den deutschen und niederländischen Maßnahmen. Wir teilen
daher Ihre Ansicht, wonach Synergieeffekte zu erwarten sind.

Nee

081

10

MSRL Maßnahmen (2/2)
Die Beschränkungen bodenberührender Fischerei auf 12,7 % der Meeresfläche (15% in
2030) ist dagegen eine sehr konkrete Maßnahme mit Kartendarstellung der Lage und
Größe der Gebiete. Auch hier werden aus Sicht des NLWKN positive Effekte für die
niedersächsischen Küstengewässer erwartet.

Positive Auswirkungen sind in der Tat zu erwarten.

Nee

081

11

Ich bitte um weitere Beteiligung im Beteiligungsprozess.

Vielen Dank für Ihre Mitwirkung. Sie werden im Rahmen des Antwortvermerks über das
verabschiedete niederländische Nationale Wasser Programm und seine Anhänge
informiert.

Nee

082

1

In the document, Summary of the Sea for the National Water Program mentions the
spatial reservation for 27 GW Wind at Sea, which among others can affect nature.
Migratory bird species, transiting from/through Holland towards Scandinavia might
have migration pathways, which intersect with the areas reserved for wind energy in the
North Sea. Development across these areas therefore has the potential to form a
significant barrier to species movement, leading to increased collision risk or increased
energetic requirements for bird species to divert around the areas for developments of
wind energy. The developments areas may also lead to displacement from foragingand resting areas. Plans and subsequent projects concerning wind farms could affect
migratory birds for which Denmark has a particular responsibility to ensure and protect
and thus we would like to be kept informed in the further process of the plan.

The Summary of the Supplementary Strategic Environmental Assessment on the North
Sea Plan contains a paragraph on transboundary environmental effects. Calculations
have been made on expected collisions and the effect on bird populations. Also the
effects on Marine Protected Areas, both in the Netherlands and in neighboring countries
including Denmark, have been considered. In an online meeting on 9 December 2021
with neighboring North Sea countries such as Denmark these findings were discussed.
The Netherlands will keep the neighboring countries informed about our plans and
subsequent projects concerning wind farms, in particular with regard to transboundary
(ecological) effects.

Nee

083

1

Thank you for the opportunity to comment on the Draft National Water Programme
2022-2207 of the Netherlands. We would like to emphasise that we very much
welcome the planned expansion of offshore wind energy. The ambitious goals are
extremely important for climate protection.

Thank you for your interest in and response to the Draft NSRP. Your input has been duly
noted.

Nee

083

2

Due to the geographical proximity of search areas 5 and 6 to existing and planned
German offshore wind farms and areas in the German MSP 2021, we request close
coordination with the Federal Maritime and Hydrographic Agency and the Federal
Ministry for Economic Affairs and Energy to ensure efficient planning of wind farm areas
on both the Dutch and the German sides and in order to avoid conflicts, e.g. with
respect to wake effects and cables.

Search area 5 (east) has been designated as wind farm area. Since more space than
needed for 10,7 GW has been designated, it is not yet clear to which extent wind farm
zone 5 (east) will be occupied by wind farms. In our further planning process, it is agreed
that close cooperation with the Federal Maritime and Hydrographic Agency and the
Federal Ministry for Economic Affairs and Energy is needed, and we will act accordingly.
This cooperation can also include issues related to the search areas 5 (median strip) and
6. This areas have not been designated but remain search areas for windfarms to be
realized after 2030.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 425

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

083

3

Moreover, the development of an energy hub, possibly on an artificial island, is of
interest for Germany. The possibility to connect the hub with the German energy
systems should be discussed from an early development stage.

The national government will start an exploration to demonstrate the usefulness and
necessity of an energy hub, possibly in the form of an artificial island. And, if such
usefulness and necessity is demonstrated, it will start preparations (research and
explorations) during this planning period for a decision about such a hub. Stakeholders
and neighbouring countries will be involved in this process at an early stage.

Nee

084

1

Wir danken für die Zusendung und die Gelegenheit zur Stellungnahme. In dem
Planungsraum gibt es deutsche Fischereiaktivitäten im Rahmen der Gemeinsamen
Fischereipolitik der EU auf der Basis von traditionellen Zugangsrechten. Durch die
geplanten Maßnahmen sehen wir diese Rechte betroffen. Zum heutigen Zeitpunkt
möchten wir folgende Anmerkungen machen:

Herzlichen Dank für Ihr Interesse und Ihre Reaktion auf den Entwurf des
Nordseeprogramms („Programma Noordzee (PNZ)“). Ihr Beitrag wurde zur Kenntnis
genommen.

Nee

084

2

1. In der Bekanntmachung wird erläutert, dass auf und in der Nordsee viele Nutzungen,
wie Windenergiegewinnung, Naturentwicklung, nachhaltige Fischerei, Schifffahrt und
Sand-abbau in einem ausgewogenen Verhältnis ermöglicht werden müssen. Dabei ist
zu berücksichtigen, dass die Fischerei in den Räumen traditionell seit längerem
ausgeübt wird, während andere Nutzungen mit ihren Raumansprüchen invasiv
vordringen und bestehende wirtschaftliche Nutzungen verdrängen. Dies ist nur möglich
mit einem angemessenen und fairen Interessenausgleich. Dazu müssen konkrete
Verhandlungen aufgenommen werden, um diese Fairness beiderseitig feststellen zu
können. Dies kann nicht einseitig durch eine Regierung entschieden, sondern sollte in
der niederländischen Tradition des „Polder-modells“ durch offene und faire
Verhandlungen aller Beteiligten herbeigeführt werden.

Sie weisen in Ihrer Stellungnahme daraufhin, dass die im Entwurf des
Nordseeprogramms („Programma Noordzee (PNZ)“) enthaltenen Pläne, Einfluss auf die
Nutzer anderer Mitgliedsstaaten haben. Dazu müssen die notwendigen Rahmenwerke
durchlaufen werden. Für die Einführung von Erhaltungsmaßnahmen, die die
Fangmöglichkeiten einschränken, wurde in der Gemeinsamen Fischereipolitik ein
Verfahren zur internationalen Harmonisierung festgelegt. Die Mitgliedstaaten, die ein
Interesse am Fischereimanagement haben, werden daran beteiligt.

Nee

084

3

2. In der SUP wird dann auf die Notwendigkeit der Aktualisierung des Maßnahmenprogramms der MSRL, Teil III hingewiesen. Demnach sind Schutzmaßnahmen gegen
bodenstörende Fischerei auf 8.032 km² erforderlich. Diese Maßnahme wird anschließend als positiv für die Natur und den Meeresboden und negativ für die
Berufsfischerei bewertet.
Bei der räumlichen Reservierung für 27 GW Windenergie auf See erfolgt die Bewertung:
Sie hat Auswirkungen auf die Natur und verschiedene Nutzungsfunktionen, wie
Fischerei und Bergbau. Warum sind für diesen Eingriff, im Gegensatz zur Fischerei, keine
negativen Auswirkungen auf die Natur und den Meeresboden angeführt?
Hier sind die Unterlagen offensichtlich interessengeleitet und nicht vollständig in der
Darstellung der Fakten und Entscheidungsgrundlagen.

Auch die negativen Auswirkungen der Ausweisung von Suchräumen auf die
Nee
Meeresfauna und -flora sowie den Meeresgrund werden untersucht. In der ergänzenden
Strategischen Umweltprüfung (SUP) werden die Auswirkungen der Ausweisung von 27
GW Windenergie auf See auf die Meeresfauna und -flora sowie die Auswirkungen auf
andere Raumnutzungen / Raumfunktionen in der Nordsee untersucht. Diese
Auswirkungen werden auch in Folgeverfahren, zum Beispiel bei Entscheidungen über
den Bau von Windparks, genauer untersucht. Die Auswirkungen der Bauarbeiten auf
Meeresfauna und -flora sowie den Meeresgrund werden darin sicherlich ebenfalls
untersucht.

084

4

3. Es sollen im Rahmen einer Cutter-Vision „Ressourcen reserviert werden, um die
Fischerei in eine kleinere, nachhaltigere und profitable Industrie in einer sich verändernden Nordsee zu transformieren.“ Gleichzeitig muss auch sichergestellt werden, dass die
„Verkleinerung“ zu einem endgültigen Abbau von Fischereikapazitäten führt und nicht
zu einer Verlagerung in andere Länder. Wir möchten betonen, dass das Multi-UsePrinzip hier der richtige/einzig mögliche Weg ist. D.h. auch in den Windparks muss
künftig Fischerei zugelassen werden. Sollte sich als Ergebnis einer fairen Analyse und
Bewertung tatsächlich herausstellen, dass es zu einer Verkleinerung der Fanggebiete
und zu einer Reduzierung der Flottenkapazität in der Fischerei kommen soll, dann muss
es dabei einen vollständigen und angemessenen Ausgleich geben, der dem Wert der
Fischerei gerecht wird.

Bis auf weiteres ist die Schleppnetzfischerei in den Windparks in der niederländischen
AWZ nicht erlaubt. Es gibt jedoch Möglichkeiten für passive Fischerei und andere
Formen der Mitbenutzung. Der niederländische Kutter-Ansatz („Kottervisie“) zielt auf
eine kleinere und nachhaltigere niederländische Fischereiwirtschaft ab. Er beruht jedoch
auf mehreren Überlegungen, nicht nur dem Bau von Windparks. Der errechnete Wert
der gegebenenfalls zu sperrenden Gebiete für die Schleppnetzfischerei, basiert auf
historischen Daten und wird verwendet, um mögliche Gebiete für Windenergie auf See
mit einer Nutzung im Rahmen der Fischereiindustrie zu vergleichen. Dies lässt sich nicht
direkt in Ertragseinbußen für (einzelne) Fischer umrechnen, da diese auch anderswo
fischen können. Ein direkter, an den Wert der Flächen, gebundener Ausgleich ist daher
nicht möglich.

Nee

084

5

4. Bei der Umsetzung von Multi-Use-Ansätzen darf es zu keiner allzu engen
Beschränkung (nur Korb- und Reusenfischerei, bzw. nur Fanggeräte ohne jegliche
Bodenberührung) für die Fischerei in Windparks kommen. Das Prinzip der Lizenzen, um
die begrenzten Ressourcen nachhaltig zu bewirtschaften, ist sinnvoll.

In Windparks gibt es keine Bodenfischerei.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 426

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

084

6

5. Es muss als prioritäres Planungsziel angesehen werden, Fanggebiete in größtmöglichem Umfang zu erhalten. Ob die Ausweisung von Naturschutzgebieten jede Art von
Fischerei ausschließen muss, sollte hinterfragt werden. Wir weisen ausdrücklich auf die
zukünftig wachsende Bedeutung von Fischerei und Fischerzeugung bei der
Transformation der Welternährung, hin zu einer „Planetary health diet“(Lancet – EAT
2019) mit einer klimagerechten Ernährung der Menschheit, hin. Im Ergebnis soll daraus
eine Steigerung der Produktion und des Konsums von Fischereierzeugnissen um 50 %
resultieren. Aus unserer Sicht ergibt sich daraus die Verpflichtung, fischereiliche
Ressourcen auch tatsächlich im Rahmen der Nachhaltigkeit zu nutzen.

In Ihrer Stellungnahme plädieren Sie für nachhaltige Nahrungsmittel und die Bedeutung
von Fisch in diesem Zusammenhang, um das Fischereimanagement unter dem Aspekt
der Nachhaltigkeit zu betrachten. Dies steht im Einklang mit den Überlegungen der
Gemeinsamen Fischereipolitik und wird daher auch von den Niederlanden unterstützt.

Nee

084

7

6. Sollte es im Ergebnis trotzdem zu der Notwendigkeit kommen, Fanggebiete zu
reduzieren und Fischereitechniken zu verändern, dann sollten nicht nur Hilfen beim
endgültigen Ausstieg angeboten werden, sondern auch Hilfen bei der Umstellung, z. B.
auf andere Fischereimethoden, die auch innerhalb der Windparks ausgeübt werden
können.

Siehe die Antwort auf die Ziffer 084-2.

Nee

084

8

Abschließend müssen wir darauf hinweisen, dass durch die fortschreitende
Industrialisierung der Nordsee und dem anhaltenden Verlust von Fanggebieten im
gesamten EU-Meer die betriebliche und persönliche Betroffenheit der Akteure derart
zunimmt, dass die Konfliktpotenziale und die Konfliktbereitschaft naturgemäß
zunehmen.

Sie stellen fest, dass der Druck auf den Raum zu einer Quelle von Konflikten wird und
dass die Einbeziehung von Interessengruppen wichtig ist. Es wird anerkannt, dass dies in
der Tat ein Problem darstellt, und die Bedeutung der regionalen Zusammenarbeit mit
allen Akteuren wird hervorgehoben.

Nee

085

1

Via deze brief brengen wij graag een aantal urgente onderwerpen onder uw aandacht
specifiek voor de situatie in de provincie Limburg, over wat nog vereist is en wat wij nog
onvoldoende of niet terugzien in het NWP. Het Waterschap Limburg doet dit als
aanvulling op de zienswijze van de Unie van Waterschappen (red: dit is zienswijze 44) op
het NWP.

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse in en reactie op het Ontwerp-NWP. Uw
reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

085

2

Verder onderschrijven wij de zienswijze op het NWP voor de periode 2022-2027
ingebracht door onze buren, de Brabantse waterschappen en provincie Noord-Brabant,
waarin extra aandacht wordt gevraagd voor onder andere de specifieke aspecten van de
droogteproblematiek op de hoge zandgronden, het versterken van de grondwaterstrategie, de benodigde regierol van het Rijk ten aanzien van nutriënten en opkomende
stoffen en de afstemming met onze buurlanden.

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen, zie de verdere beantwoording van
zienswijze 018, waar u zelf aan refereert.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 427

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

085

3

Ultieme stresstest wateroverlast en hoogwaterbescherming
We worden steeds vaker geconfronteerd met de gevolgen van weerextremen. Na de
droogte van afgelopen jaren hebben wij half juli 2021 in Limburg dé ultieme stresstest
voor waterkwantiteit doorlopen. In grote delen van onze provincie zijn vele inwoners
getroffen door de extreme wateroverlast, met grote schade tot gevolg. In onze
buurlanden zijn tientallen dodelijke slachtoffers te betreuren. Ook in het Heuvelland
stonden we voor een situatie die niet ‘slechts’ als wateroverlast moet worden geduid,
maar gezien de omvang van de afvoer en vooral de stroomsnelheid van het water zeker
ook de waterveiligheid raakte.
Langs de Maas hebben de maatregelen die zijn getroffen na de overstromingen van
1993 en 1995 (keringen én rivierverruiming) erger voorkomen. Met maatregelen die
reeds zijn uitgevoerd als de Grensmaas, Lateraal Kanaal West, dijkversterking Neer en
Ooijen-Wanssum hebben we laten zien dat onze inspanningen en methoden werken.
Maar nog niet overal is de hoogwaterbeschermingsopgave langs de Maas voltooid,
waarbij wij willen benadrukken dat daarvoor een “krachtig samenspel tussen dijkverbetering en rivierverruiming”, zoals vastgelegd in het Delta programma nodig is, een
uitgangspunt dat wij missen in het beleid voor de Maasvallei in het NWP. Dit vraagt ook
de nodige aandacht van het Rijk om de waterveiligheidsopgave in de Maasvallei te
realiseren.

Uw suggestie is in het NWP overgenomen, de volgende zin wordt ingevoegd: ‘’Het
hoogwater in de zomer van 2021 benadrukt de urgentie van een krachtig samenspel
tussen dijkversterking en rivierverruiming.’

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 428

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

085

4

De toekomst: wateroverlast Limburg specifiek
Momenteel focussen we ons op de nazorg en herstel. Daarnaast zien wij ook de
noodzaak om vooruit te kijken naar toekomstige maatregelen voor een veilig,
klimaatbestendig, duurzaam en gezond Nederland waarbij ook aandacht nodig is voor
de specifieke situatie in Limburg. Maatregelen in Limburg vereisen een eigen, integrale
aanpak door de unieke ligging in de grensregio en de geaccidenteerdheid van het terrein
in met name het heuvelland van Zuid-Limburg dat nergens anders te vinden is in
Nederland. De provincie ligt in het dal van oude gebergtes; Ardennen en de Eiffel.
In Limburg komt het water van vier kanten: als neerslag uit de lucht, via de snelstromende beken (ook uit Duitsland en België), als afstromend regenwater vanaf de
hellingen in en ten slotte vanuit België en Duitsland via beken en de Maas. De
stroomsnelheid van het water in hellend gebied maakt dat de wateroverlastproblematiek ook de waterveiligheid raakt: er kunnen slachtoffers vallen door het snelstromende
water.
Wij hebben een gebiedsgerichte aanpak ‘Water in Balans’ ontwikkeld die aangrijpt op
de verschillende oorzaken van wateroverlast in Limburg en die we in samenwerking met
betrokken partijen uitvoeren. Op basis van gezamenlijk onderzoek n.a.v. de watercrisis
in juli, zijn wij tot de conclusie gekomen dat er meer nodig is. De klimaatverandering
dwingt ons, in navolging van het Deltaprogramma, het watersysteem en de ruimtelijke
inrichting aan te passen. Water moet een sturend element zijn bij niet alleen nieuwe
ruimtelijke ontwikkelingen, maar ook bij de herinrichting van de ruimte en het
watersysteem. Provincie en waterschap constateren dat het, naast “Ruimte voor de
Rivier” voor het hoofdsysteem, nodig is om te komen tot een programma “Ruimte voor
de Beek” voor de regionale oppervlaktewateren, waarmee niet alleen een bijdrage kan
worden geleverd aan het tegengaan van wateroverlast en droogte maar waarmee ook
fysisch-chemische en ecologische waterkwaliteitsdoelen worden gediend. In het
ontwerp van het dit najaar vast te stellen Waterbeheerprogramma en Waterprogramma
hebben wij dit reeds als ambitie verankerd.
Specifiek aandachtpunt is dat de wet niet voorziet in een verantwoordelijkheid voor de
(niet permanent watervoerende) voorzieningen die het waterschap in Zuid-Limburg
beheert voor het tegengaan van wateroverlast veroorzaakt door afstromend regenwater van hellingen. Wettelijke verankering daarvan is dringend gewenst.

De minister van IenW heeft naar aanleiding van de recente gebeurtenissen in Limburg
een beleidstafel ingericht met partijen van rijk en regio om lessen te trekken uit wat er is
gebeurd. en vervolgens te bezien welke verbeteringen in het beleid noodzakelijk zijn om
in de toekomst beter gesteld te staan voor extreme situaties. Hierbij wordt specifiek
naar Limburg en de Limburgse situatie gekeken èn ook naar de lessen die hier voor heel
Nederland uit getrokken kunnen worden. Het gaat hierbij om zowel wateroverlast als
waterveiligheidsproblematiek. Suggesties die u doet ten aanzien van een programma
“ruimte voor de beek” kunnen hierbij worden meegenomen.
Met betrekking tot uw aandachtspunt over het ontbreken van een wettelijke verankering van sommige voorzieningen die het waterschap beheert, kan ik u het volgende
aangeven. Over de duiding van sommige typen regenwaterbuffers in het wettelijk
systeem en de bevoegdheden die daarbij zouden moeten horen zijn we recent in
gesprek getreden. Die analyse en het gesprek daarover vraagt een zorgvuldig proces
met meerdere belanghebbende partijen. Het NWP vormt geen aanleiding om vooruit te
lopen op eventuele uitkomsten van de analyse en het gesprek daarover.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 429

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

085

5

Wateroverlast: wat vragen wij?
De situatie waarmee wij maar vooral onze burgers in juli 2021 zijn geconfronteerd
benadrukt dat een voortvarende aanpak van de wateroverlast nodig is. Nieuwe
internationale klimaatmodellen laten zien dat extreme neerslag steeds vaker te
verwachten is. De aanpak van wateroverlast was reeds door ons in gang gezet maar
behoeft versnelling en een uitbreiding om de kans op enorme schade zoals die nu is
opgetreden aanzienlijk te verkleinen.
Hierbij vragen wij het volgende.
• Rol Rijk: De opgave om ons land, ook in het regionale watersysteem, voldoende
klimaatrobuust te krijgen zien wij als nationale opgave die meer dan ooit onderdeel
vormt van de Nationale delta-aanpak. De benodigde versnelling en uitbreiding van de
regionale aanpak vraagt om nadere aandacht voor deze problematiek in het NWP en
het Nationale Deltaprogramma, als vertrekpunt voor het regionale water- en ruimtelijk
beleid en de uitvoering daarvan. Daarbij pleiten wij voor verankering van een programma voor “Ruimte voor Beek”, geldend voor heel hoog Nederland, in het NWP en
Deltaprogramma waarin een landelijk kader wordt gegeven voor de opgave om de
beekdalen klimaatrobuust in te richten (met synergie met o.a. waterkwaliteitsdoelen)
en waarin wordt voorzien in en gezamenlijke financiering van deze opgave. Daarnaast
vragen wij van het Rijk ondersteuning in het grensoverschrijdende overleg met onze
buurlanden over de aanpak van wateroverlast.

Zoals in het vorige antwoord aangegeven wordt een beleidstafel ingericht. De door u
genoemde punten kunnen hierbij aan de orde komen, om gezamenlijk, op basis van
analyse tot adviezen over deze onderwerpen te komen. Eén van de werksporen richt
zich specifiek op de internationale samenwerking. In dit werkspoor kan gezamenlijk
(Rijk en regionale partijen) bezien worden waar in het grensoverschrijdende overleg
extra inzet nodig is.

Nee

085

6

Gezamenlijke aanpak; De beleidstafel wateroverlast en hoogwater in oprichting, dient
het vehikel te zijn om te komen tot een gezamenlijke aanpak van Rijk en regionale
partijen en de reeds lopende aanpak van wateroverlast in de regio te versnellen. Wij
vragen om een vooral actiegerichte beleidstafel.

In en na de zomerperiode is met alle betrokken partijen gewerkt aan een gezamenlijke
vormgeving en invulling van de beleidstafel. Partijen geven aan dat bij de evaluatie van
de gebeurtenissen in Limburg concrete adviezen moeten worden ontwikkeld voor de
korte termijn. Er wordt daarom naar gestreefd binnen enkele maanden zicht te krijgen
op de eerste adviezen. Deze eerste resultaten worden verwacht in een tussenrapportage
begin 2022. De resterende periode van het totaal van één jaar wordt gebruikt om tot
definitieve adviezen voor verbeteringen te komen. De gevonden verbeteringen c.q.
versnellingen worden vertaald in concrete adviezen qua inhoud, aanpak en doorlooptijd
die worden belegd bij bestaande organisaties. De beleidstafel is een tijdelijk gremium
en wordt na een jaar opgeheven. Op deze manier zijn Limburg en de rest van Nederland
op korte termijn al beter voorbereid op de gevolgen van een periode van extreme
neerslag in de toekomst.

Nee

085

7

Waterkwaliteit: wat vragen wij?
Naast wateroverlast en hoogwaterbescherming staat Nederland voor grote opgaven ter
verbetering van de waterkwaliteit en de termijn waarbinnen daaraan op grond van de
Kaderrichtlijn aan belangrijke onderdelen van die opgave moet zijn voldaan (2027)
nadert.
• Groter belang KRW; De omvang en urgentie van de KRW opgave is naar onze mening
in het NWP onderbelicht. Zo behoeft de realisatie van de nutriëntendoelen, zeker in het
stroomgebied van de Maas, nog een forse inspanning.

Naast de genoemde PlanMER voor het NWP is er is een ex-ante analyse uitgevoerd voor
de Ontwerp-Stroomgebiedbeheerplannen 2022-2027. De ex-ante analyse heeft als
doel de huidige toestand van de waterkwaliteit en het verwachte doelbereik in 2027 in
beeld te brengen, op basis van de meest recente informatie en plannen. De ex-ante
analyse laat zien dat de waterkwaliteit verder verbetert, maar dat er in delen van het
land nog een opgave is om tijdig aan de eisen van de KRW te voldoen. Voorafgaand aan
het Wetgevingsoverleg Water van 22 november 2021 is de Tweede Kamer geïnformeerd
over de resultaten en eventuele aanvullende stappen. Tevens zijn hierin de juridische
risico’s beschreven van het niet tijdig halen van de doelen van de KRW.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 430

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

085

8

Rijksregie nutriëntenaanpak vanuit landbouwgebied: Wij ondersteunen de oproep in de
Brabantse zienswijze om Rijksregie op de aanpak van nutriënten vanuit landbouwgebied. Die regie dient een samenhangend kader te vormen voor de verschillende
opgaven die de landbouw raken zoals Nitraatrichtlijn, Kaderrichtlijn Water, stikstof/
Natura 2000, aanpak gewasbeschermingsmiddelen en het klimaatrobuust maken van
watersysteem en ruimtelijke inrichting. Samenhang zal niet alleen synergie opleveren in
de uitvoering maar ook een toekomstperspectief bieden voor de sector en daarmee
bijdragen aan het draagvlak voor maatregelen.

Zie de integrale beantwoording van zienswijze 018.

Nee

085

9

Versterken betrokkenheid Rijk grensoverschrijdend: De opgave(n) kunnen we alleen
samen oppakken met regionale, nationale en buitenlandse partners en is meer dan ooit,
onderdeel van de Nationale delta-aanpak. Intensievere samenwerking met België en
Duitsland is een must om verder te komen. Wij ondersteunen de constatering in de
Brabantse zienswijze dat inzet van het Rijk in agendering van de nutriëntenopgave in
internationaal overleg nodig blijft. In het internationaal overleg dat wij voeren
constateren wij dat in de buurlanden op hoger niveau besluiten zijn genomen die het
halen van de nutriëntendoelen belemmeren maar die wij op ons niveau onvoldoende
effectief ter discussie kunnen stellen.

Zie beantwoording deelzienswijze 010-2.

Nee

085

10

Herziening toelatingsbeleid gewasbeschermingsmiddelen: in het grondwater constateren wij een toename van verontreinigingen met antropogene stoffen, elk afzonderlijk
vaak onder de norm, zoals de (resten van) gewasbeschermingsmiddelen. De cumulatieve effecten van deze ‘vergrijzing’ van het grondwater, onder andere op de drinkwatervoorziening, baart zorgen. Wij verzoeken u om het toelatingsbeleid voor gewasbeschermingsmiddelen zodanig te herijken dat daarin rekening kan worden gehouden met
cumulatieve effecten.

Zie beantwoording deelzienswijze 063-7.

Nee

085

11

Samenvattend
Het NWP gaat uit van integraal samen werken. Wij vragen juist dat: een versterking van
de aanpak van de grote opgaven waar wij gezamenlijk voor staan. Enerzijds ten aanzien
van het klimaatrobuust maken van ons watersysteem; niet alleen om herhaling van de
grote schade die in juli van dit jaar is ontstaan zoveel mogelijk te voorkomen, maar ook
om de droogteschade waarmee we in voorgaande jaren zijn geconfronteerd, tegen te
gaan.

Uw oproep wordt onderschreven.

Nee

085

12

En anderzijds betreffende de opgaven voor waterkwaliteit. Van het Rijk vragen wij
daarbij een samenhangend landelijk kader en financiële middelen, in aanvulling op de
investeringen die regionale partijen reeds inzetten.

In de Stroomgebiedbeheerplannen 2022-2027, als bijlage bij het NWP, staat het
waterkwaliteitsbeleid van rijk en regio beschreven. Er is een ex ante analyse uitgevoerd
voor de Ontwerp-Stroomgebiedbeheerplannen. Voorafgaand aan het
Wetgevingsoverleg Water is de Tweede Kamer geïnformeerd over de resultaten en
eventuele aanvullende stappen. (Kamerstuk 27625-555).

Nee

086

1

Wanneer de sluis bij Kornwerderzand wordt aangepast moeten de aansluitende
vaargeulen tussen de sluis en de havens op diepte zijn om ook van de vergroting van de
sluis gebruik te kunnen maken. In verschillende gremia zijn hier afspraken over
gemaakt. En hoewel Flevoland geen ondertekenaar is van deze overeenkomsten, is de
toekomst van de Flevolandse havens wel afhankelijk van de interpretatie, doorvertaling
en uitvoering van de afspraken in de overeenkomsten. Deze afspraken zijn ons inziens
echter onvoldoende door vertaald in het ontwerp Nationaal Waterplan 2022-2027.

In het gebiedshoofdstuk IJsselmeergebied wordt vermeld dat werkzaamheden van
Rijkswaterstaat o.a.het op diepte houden en brengen van vaarwegen betreft. Dit wordt
in relatie gebracht met de benodigde verdiepingen op onderdelen vanuit de verruiming
van het sluiscomplex Kornwerderzand. Daarnaast wordt in het kader van bereikbaarheid, door de schaalvergroting van de scheepvaart, de behoefte onderschreven de
werven en onderhoudsbedrijven hiervoor bereikbaar te maken door o.a. enkele
vaargeulen te verdiepen.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 431

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

086

2

Vaargeul Urk- Ketelbrug (Botterrak)
In de Bestuursovereenkomst Verruiming Sluiscomplex Kornwerderzand zijn afspraken
gemaakt over het uitdiepen van de vaargeulen in het IJsselmeer. Hier wordt expliciet de
vaargeulen van Kornwerderzand naar de havens van Urk genoemd. Dit betreft de oude
haven van Urk en de in ontwikkeling zijnde Maritieme Servicehaven. Het is voor de
provincie Flevoland essentieel dat de verruimde vaargeulen in het IJsselmeergebied
worden benoemd, conform het figuur in de Bestuursovereenkomst Verruiming
Sluiscomplex Kornwerderzand (scope van de te verdiepen vaargeulen in het IJsselmeer,
zie afbeelding). De provincie Flevoland is in overeenstemming met het Rijk bezig de
Maritieme Servicehaven te realiseren. De toegangsgeul van deze haven sluit aan op het
Botterrak. Volgens de bestuursovereenkomsten bijbehorende kaart met scope is het
Botterrak onderdeel van de te verdiepen vaargeulen. Om de toekomstige bereikbaarheid van deze haven te borgen, is het belangrijk - en verzoeken wij hierbij - dat het Rijk
de garantiediepten en profielen voor het Botterrak en de andere vaargeulen in het
IJsselmeergebied onderdeel maakt van het Nationaal Waterplan, net als voor de
Waddenzee en de rivieren wordt gedaan.

In het gebiedshoofdstuk IJsselmeergebied wordt vermeld dat werkzaamheden van
Rijkswaterstaat o.a. het op diepte houden en brengen van vaarwegen betreft Dit wordt
in relatie gebracht met de benodigde verdiepingen op onderdelen vanuit de verruiming
van het sluiscomplex Kornwerderzand. Daarnaast wordt in het kader van bereikbaarheid, door de schaalvergroting van de scheepvaart, de behoefte onderschreven de
werven en onderhoudsbedrijven hiervoor bereikbaar te maken door o.a. enkele
vaargeulen te verdiepen.

Nee

086

3

Vaargeul Harlingen-Kornwerderzand (Boontjes)
De vaargeul Harlingen-Kornwerderzand (Boontjes) is voor Flevoland belangrijk omdat
deze voor de Flevolandse havens een schakel in het netwerk is. Wanneer de sluis is
aangepast en ook de vaarwegen naar de havens op diepte zijn, is Flevokust Haven
bereikbaar voor Short Sea Shipping richting de Noordzee en Oostzee.
In de Agenda voor het Waddengebied 2050 zijn afspraken gemaakt over het op diepte
brengen en houden van de Boontjes. Echter, de tekst zoals nu opgenomen in het
Ontwerp Nationaal Water Programma 2022-2027 geeft onvoldoende garantie voor de
bereikbaarheid in de toekomst. Wij vragen u daarom deze aan te passen conform de
eerder gemaakte afspraken.

De betreffende tekst in het NWP is in lijn gebracht met de letterlijke tekst van de Agenda
voor het Waddengebied 2050. Voor de vaarweg Boontjes betekent dit dat de huidige
dimensies ten aanzien van diepte -3.80 m. NAP en breedte 100 m. in principe worden
gegarandeerd gedurende de looptijd van het NWP (2022 tot en met 2027). Alleen de
eerder met de regio afgesproken evaluatie van de onderhoudspilot van vaarweg
Boontjes kan verandering brengen in de onderhoudssituatie. De met de regio
afgesproken kostenverdeling van de onderhoudspilot wordt gehandhaafd en de
evaluatie wordt in 2022 gewoon uitgevoerd overeenkomstig antwoord 6 van de
voormalige minister op Kamervragen van 20 juli 2020: “Er zal in 2022 aanvullend
economisch, morfologisch en ecologisch onderzoek worden uitgevoerd, waarmee de
kosten, baten en de gevolgen voor de Waddenzee voor zowel de kortere als de langere
termijn inzichtelijk worden gemaakt”. Bij deze evaluatie zullen niet alleen de overheden
worden betrokken maar ook de (belanghebbende) stakeholders, namelijk de havens en
de Coalitie Wadden Natuurlijk. Op basis van de evaluatie wordt bepaald hoe de
onderhoudssituatie van vaarweg Boontjes er vanaf 2023 tot met 2027 precies uit zal
zien.

Ja

087

1

De Belgische overheid bedankt u voor de kennisgeving van het Ontwerp Nationaal
Hartelijk dank voor uw getoonde interesse in en reactie op het Ontwerp-NWP. Uw
Water Programma 2022-2027 en de bijlagen daarvan, alsook van het milieueffectenreactie is ter kennisgeving aangenomen.
rapport en de passende beoordeling. Het onderstaande antwoord komt voort uit de
nationale consultatie tussen de verschillende betrokken overheidsdiensten. Om tot deze
bijdrage te komen, is bovendien een publieksconsultatie georganiseerd, die liep van 15
juni tot 15 september 2021. Graag brengen wij de volgende onderwerpen aan.

Nee

087

2

Grensoverschrijdende samenwerking
1.Wij verwelkomen de nadruk die de Nederlandse overheid legt op het grensoverschrijdend karakter van het gebruik van en de natuur en het ecosysteem binnen het
Nederlands deel van de Noordzee. Dit komt in het bijzonder tot uiting in hoofdstuk 1.5
Relatie met internationale verdragen en richtlijnen. Wij engageren ons om nauw met
Nederland te blijven samenwerken binnen de verschillende internationale gremia die
genoemd worden.

Nee

Uw voornemen voor nauwe samenwerking wordt gewaardeerd, binnen en buiten de
verschillende internationale gremia. Zie ook antwoord op deelzienswijze 087-3 over
gezamenlijk bilateraal overleg.

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 432

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

087

3

Het bilaterale overleg tussen Nederland en België willen wij graag verder uitwerken, in
het bijzonder voor thema’s als de bescherming van het mariene milieu, de scheepvaart
en de mariene ruimtelijke planning. Bijzonder overleg is onder meer mogelijk rond:
- de maatregelen binnen de aan elkaar grenzende offshore windmolenparken om een
meer efficiënt, duidelijker en beter handhaafbaar regelgevend kader in te stellen;
- het afstemmen op elkaar van het beheer van de Natura 2000-gebieden, in het
bijzonder de Nederlandse en Belgische gebieden Vlakte van de Raan;
- de samenwerking rond visserijmaatregelen, zowel op beleidsniveau als ter ondersteuning van de wederzijdse uitwisseling van kennis en ervaring;
- de samenwerking betreffende de commerciële scheepvaart in het algemeen en de
scheepvaartroutes in het bijzonder;
- Het terugdringen van marien zwerfvuil, via een brede en stroomgebiedsgerichte
aanpak.

De Belgische federale overheid kan een uitnodiging verwachten voor een gericht
ambtelijk overleg, zodra het Programma Noordzee 2022-2027 definitief door
Nederland is vastgesteld.

Nee

087

4

Een onderwerp van nauwere samenwerking dat wij aan dit hoofdstuk zouden willen
toevoegen is de stroomlijning van de grensoverschrijdende consultatie n.a.v. plannen en
projecten die milieueffecten kunnen hebben op het grond- of zeegebied van het
buurland, in uitvoering van:
- Richtlijn 2001/42/EG van het Europees Parlement en de Raad van 27 juni 2001
betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en
programma’s;
- Richtlijn 2014/52/EU van het Europees Parlement en de Raad van 16 april 2014 tot
wijziging van Richtlijn 2011/92/EU betreffende de milieueffectbeoordeling van
bepaalde openbare en particuliere projecten.

Nauwere samenwerking en nadere stroomlijning van de grensoverschrijdende
consultatie heeft zeker onze aandacht en zullen ook onderdeel zijn van de publicatie van
milieueffectrapportages die op het NWP volgen. Eén daarvan is de aanvulling op het
PlanMER voor het aanvullend Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027. Deze
aanvulling is 9 november 2021 gepubliceerd.

Nee

087

5

Passende beoordeling (1/2)
2.In de passende beoordeling wordt geen melding gemaakt van het Belgische
habitatrichtlijngebied Vlakte van de Raan. De impact op het aangrenzende Nederlandse
habitatrichtlijngebied Vlakte van de Raan wordt wel geëvalueerd. Het zou passend zijn
om een toelichting te krijgen bij de evaluatie dat er geen (significant) effect te
verwachten valt van het ontwerp Programma Noordzee 2022-2027. De impact op
buitenlandse Natura 2000-gebieden moet immers ook meegenomen worden bij een
passende beoordeling. Bij de verdere uitvoering van dit Programma door middel van
andere plannen of projecten zouden wij het bovendien verstandig vinden om in de
passende beoordeling ook het Belgische habitatrichtlijngebied Vlakte van de Raan mee
te nemen.

Het klopt dat de impact op buitenlandse Natura 2000 gebieden ook meegenomen
moeten worden bij een Passende beoordeling. Er is geen directe ruimtebeslag op het
Belgische habitatrichtlijngebied Vlakte van de Raan te verwachten. Er zijn daarentegen
wel effecten op de doelsoorten van de vlakte van de Raan. Deze zijn in de aanvulling op
het PlanMER voor het aanvullend ontwerp Programma Noordzee 2022-2027 nader
geëvalueerd in een aanvullende passende beoordeling. Deze aanvulling is 9 november
2021 gepubliceerd.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 433

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

087

6

Passende beoordeling (2/2)
Wij nemen akte van de melding in hoofdstuk 2.3 (red: van de Passende beoordeling)
Cumulatie van effecten dat een beschouwing over cumulatieve effecten op verschillende niveaus van de voornemens nog niet mogelijk is in deze passende beoordeling, in
het bijzonder omdat de aard, omvang, locatie en timing van de projecten die op grond
van de voornemens in het NWP kunnen worden uitgevoerd in de meeste gevallen nog
onzeker zijn. Niettemin zou het nuttig zijn om deze korte melding, bestaande uit twee
paragrafen, meer uit te werken. Dit kan bijvoorbeeld volgens het stramien dat ook
gebruikt is voor de strategisch milieueffectenbeoordeling van het Belgische ontwerp
van marien ruimtelijk plan voor de periode 2020-2026, tevens uitgevoerd door Arcadis.
Dit stramien staat schematisch weergegeven op p. 63 Strategische milieubeoordeling
van het ontwerp marien ruimtelijk plan. De manier waarop hiermee omgegaan wordt
bij de uitwerking van deze beoordeling wordt als volgt beschreven (p. 64 Strategische
milieubeoordeling van het ontwerp marien ruimtelijk plan): Veel activiteiten zijn op zich
dus MER-plichtig en werden reeds onderworpen aan een MER-procedure (o.a.
windparken, ontginning, kustveiligheid) of zullen (o.a. toekomstige projecten binnen de
zones voor commerciële en industriële activiteiten) in afzonderlijke milieueffectenrapporten in detail bestudeerd worden (project-MER). Om de onzekerheden zo veel
mogelijk op te vangen, wordt gebaseerd op bestaande plan- en project-MERs in de
Belgische zeegebieden, monitoringsrapporten en internationale literatuur. Gezien het
planmatig karakter van de voorgestelde nieuwe ontwikkelingen, kunnen deze slechts in
beperkte mate meegenomen worden in een kwantitatieve effectvergelijking tussen de
verschillende alternatieven.
Eenzelfde redenering wordt aangehouden voor mogelijke cumulatieve en grensoverschrijdende effecten. Zij worden vermeld, en waar mogelijk wordt gerefereerd naar
bestaande project-MERs, maar binnen de scope van het plan-MER worden zij op een
algemeen niveau behandeld, gezien het voorliggende MRP een plan is waar de
projectdetails niet in opgenomen zijn. Indien gewenst, kunnen wij u dit document
nasturen. Voor de opstelling van deze Belgische Strategische milieueffectenbeoordeling
baseerde men zich dus op de bestaande plan- en project-MERs, de monitoringrapporten en de internationale literatuur en werden deze effecten op een algemeen niveau
behandeld. Op die manier werden de onzekerheden zoveel mogelijk opgevangen.

Dank voor uw reactie. Mocht u in de gelegenheid zijn, dan kunt u de Belgische
strategische milieueffectbeoordeling van het Belgische ontwerp van marien ruimtelijk
plan voor de periode 2020-2026 delen. De cumulatieve effecten van de aanwijzing van
zoekgebieden voor windparken op zee zijn nog verder onderzocht in het Aanvullend
Milieueffectrapport (PlanMER) en de Aanvullende Passende beoordeling voor het
Aanvullend Ontwerp Programma Noordzee 2022-2027. Deze zijn op 9 november 2021
gepubliceerd.

Nee

087

7

Specifieke opmerkingen
3.In Deel B, hoofdstuk 15: “Vlot en veilig verkeer over water” van het Ontwerp
Nationaal Water Programma 2022-2027 staat op p. 170 vermeld, als laatste zin in het
gele kader:
Waar een tunnel niet mogelijk of haalbaar is, is een zo hoog mogelijke beweegbare brug
een alternatief (minimaal 11,35 meter ten opzichte van de maatgevende hoogwaterstand voor de scheepvaart).

Uw reactie is ter kennisgeving aangenomen.

Nee

087

8

4.Betreffende Deel C, hoofdstuk 19: “Zuidwestelijke Delta”, p. 220, juicht het Vlaamse
Agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust toe dat de Gemeenschappelijke
Nautische Autoriteit vernoemd wordt in deze uiteenzetting. De vraag is om ook de
Permanente Commissie meer in de verf te zetten voor wat de Vlaamse bevoegdheden
betreft. Men zou hiervoor een voorbeeld kunnen nemen aan de passage omtrent de
Vlaamse-Nederlandse Scheldecommissie (VNSC). Dit samenwerkingsverband tussen
Nederland en Vlaanderen wordt meer uitgelicht in de tekst door de toelichting van zijn
taken.

Aan hoofdstuk 19 ‘Zuidwestelijke Delta’’, onderdeel Vlot en veilig verkeer over water,
paragraaf ‘Nautisch beheer in het Scheldegebied’ is een alinea toegevoegd over de
Vlaams-Nederlandse samenwerking in de Permanente Commissie.

Ja

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 434

nr.

sub nr.

Deelzienswijze

Anwoord/standpunt

Aanpassing
NWP

087

9

Wij kijken ernaar uit om onze grensoverschrijdende samenwerking rond ons maritieme
en mariene beleid in het algemeen en het Nationaal Water Programma 2022-2027 in
het bijzonder nog te versterken.

Hartelijk dank voor uw getoonde interesse en reactie op het Ontwerp Nationaal Water
Programma. Wij kijken er naar uit om binnen de bestaande overleggremia onze
internationale samenwerking voort te zetten en te versterken.

Nee

088

1

Thank you for your consultation which we received on 19 March 2021 about the above
and its Environmental Report (ER). We have reviewed these documents in relation to
our main area of interest for the historic environment in Scotland. In our response to
the scoping for the assessment of this programme (dated 27 November 2019) we noted
that we were content that any proposals or policies from the programme were unlikely
to have a significant effect on the historic environment in Scotland. We remain of this
view and therefore have no further comments to offer. None of the comments
contained in this letter constitute a legal interpretation of the requirements of the
Environmental Assessment (Scotland) Act 2005. They are intended rather as helpful
advice, as part of our commitment to capacity building in SEA.

Thank you for your response. Your conclusion is shared that the programme is unlikely
to have a significant transboundary effect.

Nee

089

1

We do not anticipate any significant transboundary effects and can confirm that we
have no comments on this SEA consultation.

Thank you for your response. Your conclusion is shared that the programme is unlikely
to have a significant transboundary effect.

Nee

Reactienota op zienswijzen en adviezen | 435

Dit is een uitgave van
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Maart 2022