Resultaten van controles op en kengetallen van landbouwbedrijven aangemeld
voor derogatie alsmede kengetallen van de Nederlandse veehouderij.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M)
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I)
→ Dienst Regelingen van het ministerie van EL&I
→ Nederlandse Voedsel- en Waren Autoriteit van het ministerie van EL&I

Den Haag, 29 juni 2012

Abstract
This report describes the administrative and physical checks that have been carried out on farms that have
applied for an individual derogation in 2009, 2010 and 2011. At the start of 2006 a total of 25,415 farms
applied for an individual derogation in order to be able to apply up to 250 kg N/ha of animal manure on
their land. At the start of 2011 this number has decreased to 23.795 (- 6,4%). The number of dairy farms
decreased by 8,6% in the same period. Checks for compliance with the 70% minimum grassland criterion
for the 2011 derogation were carried out on nearly all derogation farms. Based on this check 21 farms did
not yet comply with the criterion.
In order to check on compliance with the derogation standard (250 kg N/ha), the nitrogen application
standards and the phosphate application standards, farmers need to report detailed information on
farming practices to the Ministry of Economic Affairs, Agriculture and Innovation. The data on the
derogation of 2011 is now being collected and will be complete around the summer of 2012. Details on
compliance with the derogation standard (250 kg N/ha) on derogation farms in 2011 will thus be
incorporated in the June 2013 report. The process of collecting the data on the derogation of 2010 has
been completed. The administrative checks have resulted in 2 derogation farms that did not comply with
the application standard for animal manure.
Physical controls were carried out on 685 derogation farms. Deviations were noted on 105 farms with
regard to soil samples, the presence of a sufficient fertilizer plan, and the 70% minimum grassland
criterion.
The numbers of pigs (+ 1,4%) has risen slightly between 2010 and 2011 while the number of poultry has
fallen considerably (- 4,2%). The number of dairy cattle has decreased slightly (-1,7%). The number of
goats has risen (+7,8%). The number of sheep has decreased slightly between 2010 and 2011
(-3,6%). Compared to 2002 the production of nitrogen (-4,5%) and also phosphate (-1,1%) have
decreased in 2011 (figures for 2011 are provisional). In 2008, 2009 and 2010 the production of phosphate
exceeded the 2002 productionseeling. Based on provisional figures the production of phosphate in 2011
has fallen below the productionseeling. Definite figures are expected at the end of 2012.

Inhoudsopgave
1. Inleiding .......................................................................................................................1
2. De derogatiebeschikking ..................................................................................................2
2.1 Monitoring ...............................................................................................................2
2.2 Controles .................................................................................................................2
2.3 Verslaguitbrenging .....................................................................................................3
3. Administratieve controles.................................................................................................4
3.1 Aanmelding ..............................................................................................................4
3.2 Controle op 70% grasland............................................................................................4
3.3 Controle op gebruiksnormen ........................................................................................5
4. Specifieke controles (5%-controle).....................................................................................7
4.1 Opgave percelen en gewassen ......................................................................................7
4.2 Opgave aantallen dieren ..............................................................................................7
4.3 Opgave mestproductie................................................................................................7
5. Fysieke controles (3%-controle) ........................................................................................8
6 Kengetallen .................................................................................................................. 12
6.1 Trends in omvang veestapel ....................................................................................... 12
6.2 Excretiefactoren varkens en pluimvee........................................................................... 13
6.3 Trends in nationale mestproductie............................................................................... 14

1. Inleiding
Op grond van de Nitraatrichtlijn (91/676/EEG) heeft de Europese Commissie aan Nederland een derogatie
toegekend. Deze derogatie is vastgelegd in het Besluit van de Commissie van 5 februari 2010 tot wijziging

van Beschikking van de Commissie van 8 december 2005 tot verlening van een door Nederland gevraagde
derogatie op grond van Richtlijn 91/676/EEG van de Raad inzake de bescherming van water tegen
verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen (2005/880/EG)1 (hierna: derogatiebeschikking).
De verleende derogatie biedt Nederland de mogelijkheid om landbouwbedrijven met ten minste 70%
grasland toestemming te geven om tot 250 kg stikstof uit dierlijke mest per hectare per jaar op of in de
bodem te brengen.
De mogelijkheid om tot 250 kg stikstof uit dierlijke mest per hectare per jaar op of in de bodem te
brengen is gebonden aan een aantal strikte voorwaarden voor de bedrijven die in aanmerking willen
komen voor een derogatie. Deze voorwaarden zijn opgenomen in de Meststoffenwet en onderliggende
Uitvoeringsbesluit Meststoffenwet en Uitvoeringsregeling Meststoffenwet.
Naast voorwaarden die gesteld worden aan de bedrijven die gebruik wensen te maken van een individuele
derogatie worden aan de Staat der Nederlanden een aantal verplichtingen opgelegd. Deze hebben
betrekking op monitoring, controles en verslaguitbrenging over de werking van de derogatie en
milieuresultaten op bedrijven die gebruik maken van een individuele derogatie (zie § 2).
De verplichtingen ten aanzien van monitoring, controle en rapportage zijn als volgt:
A. Percentages aan graslandbedrijven, dieren en landbouwgronden in elke gemeente die onder een
individuele derogatie vallende (artikel 8 van de derogatiebeschikking);
B. Monitoringgegevens van bodemwater, waterlopen en ondiep grondwater (artikel 10, lid 1);
C. Resultaten van toezicht en handhaving (artikel 10, lid 1);
D. Synthese van trends (artikel 10, lid 2);
E. Verslag over bemesting en opbrengst per bodemtype en gewas (artikel 10, lid 4).
Het voorliggende rapport omvat de onderdelen C en D. Onderdeel B is in een aparte rapportage
opgenomen (RIVM, Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie;
Resultaten meetjaar 2010 in het derogatiemeetnet, rapport 680717028/2012). Onderdeel E (een
uitgebreide analyse van gewasopbrengsten op Nederlandse melkveebedrijven) is in 2008 uitgebracht2.
Onderdeel A bestaat uit een aparte rapportage (kaartmateriaal) die gelijktijdig met dit rapport aan de
Europese Commissie wordt aangeboden.

1

PB L 35/18.
Aarts, H.F.M., Daatselaar, C.H.G. en Holshof, G. (2008) Bemesting, meststofbenutting en opbrengst van
productiegrasland en snijmaïs in Nederland. Wageningen, Plant Research International, rapport 208.

2

1

2. De derogatiebeschikking
In de derogatiebeschikking zijn een aantal voorwaarden voor Nederland opgenomen die betrekking
hebben op monitoring, controles en verslaguitbrenging. In deze paragraaf worden deze nader benoemd.
2.1 Monitoring
Eén van de voorwaarden uit de derogatiebeschikking betreft de inrichting van een monitoringsnetwerk
voor de bemonstering van grondwater, bodemvocht, drainwater en sloten op landbouwbedrijven waaraan
een individuele derogatie is toegestaan.
Naast de monitorverplichting is er de verplichting om te rapporteren over de ontwikkeling van de
waterkwaliteit die gebaseerd is op de monitoring van de uitspoeling uit de wortelzone, van de
oppervlaktewater- en van de grondwaterkwaliteit, en van modelmatige berekeningen. Ook moet elk jaar
voor de verschillende bodemtypen en gewassen een verslag worden ingediend over de bemesting en de
opbrengst op graslandbedrijven waaraan een derogatie is toegestaan, om de Commissie inzicht te geven
in het beheer op deze bedrijven en in het bereikte niveau van optimalisering daarvan.
In opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu (IM) en het Ministerie van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) heeft het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)3 een
rapportage opgesteld over monitoringgegevens van bodemwater, waterlopen en ondiep grondwater
(artikel 10, lid 1) en over bemesting en opbrengst per bodemtype en gewas (artikel 10, lid 4)4.
2.2 Controles
Eén van de verplichtingen van de derogatiebeschikking betreft het uitvoeren van administratieve controles
op alle bedrijven waaraan een individuele derogatie is toegestaan (artikel 9, lid 2). De administratieve
controles dienen tot doel na te gaan of de bedrijven zich houden aan de maximum gift van 250 kg stikstof
per hectare uit dierlijke mest van graasdieren, de stikstofgebruiksnorm voor meststoffen, de
fosfaatgebruiksnorm voor meststoffen en de voorwaarden ten aanzien van het bodemgebruik. Genoemde
administratieve controles op alle bedrijven die zich hebben aangemeld voor een derogatie worden
uitgevoerd door Dienst Regelingen van het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie.
Op basis van een risicoanalyse, de resultaten van voorgaande jaren en resultaten van a-selecte controles
wordt een inspectieprogramma opgesteld (artikel 9, lid 2). Dit inspectieprogramma dient als uitgangspunt
voor het vaststellen van de 5% bedrijven die onderworpen worden aan specifieke inspecties met
betrekking tot het bodemgebruik, de omvang van de veestapel en de mestproductie. Hetzelfde geldt voor
de 3% bedrijven die onderworpen worden aan inspecties ter plaatse met betrekking tot de gestelde
voorwaarden in artikel 5 (op- of inbrengen van dierlijke en andere meststoffen) en artikel 6
(bodembedekking). Het inspectieprogramma is opgesteld in nauwe samenwerking tussen Dienst
Regelingen en de Nederlandse Voedsel- en Waren autoriteit (NVWA) van het Ministerie van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie. De inspecties ter plaatse worden uitgevoerd door de nieuwe Voedsel- en
Waren autoriteit.

3
4

In samenwerking het Landbouw Economisch Instituut (LEI).
RIVM rapport 680717028/2012.

2

2.3 Verslaguitbrenging
Jaarlijks dient Nederland een beknopt verslag te overleggen aan de Europese Commissie met daarin de
resultaten van de controles per bedrijf, met inbegrip van gegevens over overtredende bedrijven op basis
van administratieve controles en inspecties ter plaatse (artikel 10, lid 1). Daarnaast dient het verslag de
volgende informatie te bevatten (artikel 10, lid 2):
1. bemestingsgegevens voor alle bedrijven;
2. trends in de omvang van de veestapel voor elke categorie vee in Nederland en in de
derogatiebedrijven;
3. trends in de nationale productie van dierlijke mest voor wat betreft stikstof en fosfaat; en
4. samenvatting van de resultaten van de controles in verband met de excretiecoëfficiënt voor varkensen pluimveemest op landelijk niveau.
Dit verslag wordt opgesteld door de Ministeries van Infrastructuur en Milieu (I&M) en Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) op basis van gegevens van de Dienst Regelingen en de Nederlandse
Voedsel- en Waren autoriteit (NVWA).

3

3. Administratieve controles
3.1 Aanmelding
In januari 2010 is de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet aangepast. In dit rapport wordt gebruik gemaakt
van de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet die geldig is over de jaren 2010 – 2013. Het volgende is daarin
opgenomen over de aanmelding voor een individuele derogatie (artikel 25, lid 1):
“Uiterlijk op 31 januari van het kalenderjaar waarin de gebruiksnorm, bedoeld in artikel 24, eerste

lid, wordt toegepast, meldt de landbouwer het bedrijf voor de toepassing van artikel 24, eerste
lid, aan bij de Dienst Regelingen”.
Bedrijven dienen zich uiterlijk op 31 januari van jaar t aan te melden voor derogatie in jaar t. In totaal
hebben 23.795 bedrijven zich op tijd aangemeld voor de derogatie van 2011. Zeven bedrijven hebben
zich te laat aangemeld. Er zijn geen bedrijven die bezwaar hebben aangetekend tegen het oordeel dat hun
aanmelding te laat was. Het aantal van 23.795 betekent een stijging in het aantal aanmeldingen van 3.7%
ten opzichte van 2010 (22.947). Een mogelijke verklaring voor deze stijging is de invoering van de
verplichte bijdrage aan de kosten voor de monitoring van de derogatie per 2010. Deze verplichting heeft
aanvankelijk geresulteerd in een daling van het aantal aanmelding tussen 2009 en 2010 van 3,4%, maar is
in 2011 weer rechtgetrokken.
In tabel 1 is het verloop weergegeven van het aantal bedrijven dat zich in de jaren 2006 - 2011 heeft
aangemeld voor een derogatie.
Aanmeldingen
(totaal
(totaal*
otaal*)

Verschil met
voorgaande jaar

Aanmelding te
te laat

Aanmeldingen
goedgekeurd na
bezwaar
2006
25.415
n.v.t.
130
3
2007
24.578
-3,4%
176
5
2008
24.007
-2,4%
27
0
2009
23.749
-1,1%
31
0
2010
22.947
-3,4%
1
0
2011
23.795
+3,7%
7
0
Tabel 1: Aantal aanmeldingen voor een individuele derogatie voor de periode 2006 - 2011 inclusief
verschuivingen per jaar en aantal te late aanmeldingen (*totaal inclusief goedgekeurd na bezwaar).
3.2 Controle op 70% grasland
In het Uitvoeringsbesluit Meststoffenwet staat het volgende opgenomen over het verstrekken van
gegevens over gewassen en percelen (artikel 26):
“De landbouwer verstrekt elk kalenderjaar uiterlijk op 15 mei aan Onze Minister gegevens met
betrekking tot:
a. de op 15 mei van het desbetreffende kalenderjaar beteelde of te betelen oppervlakte van de
percelen landbouwgrond, onderscheiden naar gewas en topografische ligging van deze percelen;
b. de na 15 mei van het desbetreffende kalenderjaar met een volggewas te betelen oppervlakte van
de percelen landbouwgrond, onderscheiden naar gewas en topografische ligging van deze
percelen; en
c. de oppervlakte en de ligging van in het buitenland gelegen percelen die in het desbetreffende
kalenderjaar bij het bedrijf in gebruik zijn”.
Bedrijven moeten uiterlijk 15 mei van het lopende jaar opgeven welke percelen ze gebruiken en welke
gewassen ze daarop telen dan wel gaan telen. Deze opgave vindt plaats met behulp van de
Gecombineerde Data Inwinning (GDI). Deze opgaven worden gebruikt voor de landbouwtelling, voor het
mestbeleid, voor de GLB-inkomenstoeslagen en voor andere beleidscomponenten van EL&I.

4

Voor het derogatiejaar 2011 zijn nagenoeg alle derogatiebedrijven gecontroleerd op de voorwaarde van
70% grasland. Bij bedrijven die digitaal hun GDI opgave doen wordt direct gecontroleerd of is voldaan aan
de voorwaarde voor 70% grasland. Mocht het percentage grasland onder de 70% liggen, dan krijgt
betrokkene direct een melding op het scherm. Bedrijven die op papier een GDI opgave doen worden
separaat gecontroleerd op deze voorwaarde. De controle heeft tot doel die bedrijven die niet voldoen aan
de voorwaarde van 70% grasland een waarschuwingsbrief te sturen dat het niet tijdig voldoen aan
genoemde voorwaarde betekent dat het bedrijf geen gebruik kan maken van een derogatie. In dat geval
geldt de gebruiksnorm voor dierlijke mest van 170 kg stikstof/ha/jr uit de Nitraatrichtlijn. Van de voor de
derogatie van 2011 aangemelde bedrijven die tot op heden gecontroleerd zijn, bleken 78 bedrijven ook
na een nadere administratieve controle nog niet te voldoen aan de voorwaarde van 70% grasland. Deze
bedrijven hebben een waarschuwingsbrief ontvangen.
3.3 Controle op gebruiksnormen
In het Uitvoeringsbesluit Meststoffenwet en de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet staat het volgende
opgenomen over het aanleveren van aanvullende gegevens (artikel 35, lid 1, onderdeel a Besluit):
“Uit de administratie worden jaarlijks gegevens verstrekt aan Onze Minister door:
a. landbouwers die in een kalenderjaar een grotere hoeveelheid dierlijke meststoffen produceren

dan 170 kilogram stikstof per hectare van de tot het bedrijf behorende oppervlakte
landbouwgrond”
(Artikel 44, lid 1 Uitvoeringsregeling Meststoffenwet):

“De landbouwer, bedoeld in artikel 35, eerste lid, onderdeel a, van het besluit, verstrekt jaarlijks vóór
1 februari aan de Dienst Regelingen met betrekking tot het voorgaande kalenderjaar gegevens uit de
administratie over:
a. de aan het eind van het kalenderjaar op het bedrijf aanwezige hoeveelheid meststoffen,
onderscheiden naar:
1. vaste mest;
2. drijfmest;
3. zuiveringsslib, compost en mengsels van zuiveringsslib en compost; en
4. meststoffen, anders dan dierlijke meststoffen, zuiveringsslib, compost en mengsels van
zuiveringsslib en compost;
b. de hoeveelheden meststoffen, anders dan dierlijke meststoffen, zuiveringsslib, compost en
mengsels van zuiveringsslib en compost, die op of van het bedrijf zijn aangevoerd,
onderscheidenlijk zijn afgevoerd;
c. het gemiddelde aantal in het kalenderjaar op het bedrijf gehouden dieren, anders dan varkens,
schapen, geiten en runderen, onderscheiden naar diersoort en diercategorieën per soort voor
zover dit onderscheid wordt gemaakt in bijlage D, tabel I; en
d. het aantal aan- of afgevoerde staldieren, anders dan varkens of vleeskalveren, onderscheiden
naar diersoort en diercategorieën per soort, voor zover dit onderscheid wordt gemaakt in bijlage
D, tabel I”.
Zoals in de rapportage van maart 2007 is aangegeven kunnen de controles op de gebruiksnormen pas
starten op het moment dat alle gegevens van de derogatiebedrijven geregistreerd zijn bij Dienst
Regelingen. Derogatiebedrijven dienen uiterlijk op 1 februari aanvullende gegevens aan Dienst Regelingen
te leveren met betrekking tot het voorgaande kalenderjaar. Dienst Regelingen heeft hierop een aantal
maanden nodig om deze gegevens te verwerken. De registratie van de gegevens over het jaar 2011 is
medio 2012 afgerond waarop de controle van de gebruiksnormen gestart is.
Voor het derogatiejaar 2010 zijn alle derogatiebedrijven op de gebruiksnorm voor dierlijke mest
doorgerekend. Dit heeft geresulteerd in 21 derogatiebedrijven die aan een nadere administratieve
controle zijn onderworpen. In deze controle is niet alleen gekeken naar de gebruiksnorm voor dierlijke
mest maar tevens naar de overige gebruiksnormen. Deze 21 bedrijven hebben een waarschuwingsbrief

5

over de 70% eis bij grasland ontvangen en zijn nader onderzocht op gebruiksnormen. Hierbij zijn geen
overtredingen geconstateerd. Ook is een groep van 9 bedrijven doorgerekend die door de NVWA niet
akkoord zijn bevonden op de derogatievoorwaarden. Daarbij is geconstateerd dat 2 bedrijven de
gebruiksnorm dierlijke mest hebben overschreden. Voor het controlejaar 2010 is nog één van de bedrijven
in onderzoek. Tevens levert de NVWA nog steeds zaken over 2010 aan.
Wanneer tijdens het administratieve onderzoek wordt geconstateerd dat er gebruiksnormen worden
overschreden, krijgen bedrijven eerst een brief met het voornemen tot opleggen van een boete en kunnen
daarop reageren door informatie te verstrekken en/of een zienswijze te geven. De twee overtredende
bedrijven hebben beide een zienswijze gegeven; dit heeft echter niet geleid tot een aanpassing van de
boete.

6

4. Specifieke controles (5%(5%-controle)
4.1 Opgave percelen en gewassen
Dienst Regelingen voert een administratieve controle uit op alle perceelsopgaven. De opgegeven
oppervlakte wordt getoetst aan de maximale oppervlakte van ieder topografisch perceel in het GBCS
(Geïntegreerd Beheers- en ControleSysteem, IACS in het Engels). Het GBCS is opgezet volgens de
specificaties van de Europese Verordening 796/2004.
Een andere belangrijke controle betreft de dubbelclaims: twee of meer bedrijven geven op gebruiker te
zijn van hetzelfde perceel. Alle dubbelclaims worden onderzocht, totdat ze zijn opgelost. De
perceelsopgaven en de resultaten van de controles worden verwerkt in de Basisregistratie percelen (BRP)
van Dienst Regelingen. Basisregistratie percelen is een landelijk systeem van het Ministerie van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) voor de registratie van het feitelijk gebruik van
percelen landbouwgrond en natuurterrein. De gegevens uit Basisregistratie percelen worden gebruikt voor
meerdere regelingen van EL&I. Zo worden ze gebruikt voor de uitvoering van het mestbeleid, maar
ook voor de controle van (Europese) subsidieregelingen en voor de controle van deze regelingen door de
Nederlandse Voedsel- en Waren autoriteit.
4.2 Opgave aantallen dieren
De identificatie & registratie van runderen op derogatiebedrijven valt onder de verplichtingen van
Europese Verordening 820/97. Dienst Regelingen en de Nederlandse Voedsel- en Waren Autoriteit voeren
controles uit op de gegevens die bedrijven in dit kader indienen. De resultaten over 2011 zijn nog niet
verzameld en gerapporteerd. De resultaten over 2010 zijn wel gerapporteerd, conform Verordening
499/2004. In dat jaar werden 2.064 bedrijven met in totaal 197.759 runderen gecontroleerd.
Aantal
Aantal
betrokken
betrokken
bedrijven
dieren
1. Beperking van de verplaatsing van afzonderlijke dieren*
5.623
1.076
2. Beperking van de verplaatsing van alle dieren op het bedrijf*
26.895
215
3. Vernietiging van dieren
0
0
Totaal **
Tabel 2: Overeenkomstig Verordening (EG) nr. 494/98 van de Commissie opgelegde sancties
* Er zit overlap tussen bedrijven en dieren bij de verschillende categorieën. Bijvoorbeeld, bedrijven met
een verplaatsingsbeperking voor alle runderen op het bedrijf hebben altijd ook verplaatsingsbeperkingen
voor afzonderlijke runderen en soms ook een afvoerverbod voor alle runderen op het bedrijf.
** Deze informatie is niet op deze manier verzameld.
4.3 Opgave mestproductie
Dienst Regelingen berekent de mestproductie bij graasdieren op basis van aantallen dieren en forfaits per
dier. De controle op de mestproductie betekent in dit geval dus een controle op het aantal dieren. Deze
controle is hierboven beschreven.

7

5. Fysieke controles (3%(3%-controle)
Op ten minste 3% van de bedrijven die zich aangemeld hebben voor de derogatie worden fysieke
controles uitgevoerd naar de naleving van de derogatievoorwaarden. Het aantal tijdige
derogatieaanmeldingen voor 2011 bedraagt volgens de gegevens van Dienst Regelingen 23.795
bedrijven. Dit betekent dat op 714 bedrijven een fysieke controle op de derogatievoorwaarden moet
worden uitgevoerd. Deze controles worden uitgevoerd door de NVWA5.
5.1 Samenvatting van resultaten van de uitgevoerde fysieke controles in 2011
In 2011 is op 685 bedrijven een controle afgerond waarbij de controle op de derogatievoorwaarden
een onderdeel van de fysieke controle vormde. Naast deze afgeronde controles waren er op 31-122011 nog 75 bedrijven in controle die begin 2012 worden afgerond.
In deze verslaglegging worden alleen de resultaten uitgewerkt van de 685 bedrijven waarvan de
controle in 2011 volledig is afgerond. In een aantal gevallen van de controle op derogatievoorwaarden
zijn meerdere jaren betrokken bij de controle. Met betrekking tot de derogatievoorwaarden 2011
wordt opgemerkt dat in 2012 nog fysieke controles zullen plaatsvinden op de derogatievoorwaarden
2011. Het gaat hierbij om de afronding van de hiervoor genoemde 75 controles en om controles die
uitgevoerd worden in samenhang met een controle op de gebruiksnormen 2011.
Op deze 685 bedrijven die gecontroleerd zijn op de derogatievoorwaarden zijn in een aantal gevallen
meerdere kalenderjaren bij de controle betrokken. In totaal zijn er 29 controles uitgevoerd op de
derogatievoorwaarden 2009, 256 controles op de derogatievoorwaarden 2010 en 632 controles op de
derogatievoorwaarden 2011.
Op 105 bedrijven zijn een of meerdere afwijkingen vastgesteld met betrekking tot de
derogatievoorwaarden en gebruiksnormen. Zo werd op 7 bedrijven niet voldaan aan de
derogatievoorwaarden 2009, op 21 bedrijven niet voldaan aan de derogatievoorwaarden 2010 en op
75 bedrijven werd niet voldaan aan de derogatievoorwaarden 2011. Op 12 bedrijven was sprake van
het niet voldoen aan de derogatievoorwaarden over twee kalenderjaren. Op 31 bedrijven was sprake
van een overtreding op de gebruiksnormen. Indien er een afwijking is geconstateerd, wordt door de
NVWA een rapportage opgesteld die verzonden wordt naar Dienst Regelingen (DR).

5.2 Uitvoering van de fysieke controles
De fysieke controles uitgevoerd door de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit zijn in 2011 op de
volgende manieren ingestoken.

1. Steekproef derogatievoorwaarden en gebruiksnormen
In 2011 is een steekproef uitgevoerd bij de bedrijven die zich voor de derogatie 2010 en derogatie 2011
hadden aangemeld. Op deze bedrijven zijn naast de derogatievoorwaarden, ook de gebruiksnormen 2010
gecontroleerd. Op basis van deze selectie zijn 113 bedrijven gecontroleerd. Daarnaast zijn er nog 3
controles afgerond van een steekproef van 2010 waardoor het totaal op 116 controles komt. De adressen
voor de steekproef zijn aangeleverd door de gezamenlijke unit “Analyse, selectie & beschikbaarstelling”
(ASB unit) van NVWA en DR.

2. Selectie op basis van gebruiksnormen en derogatievoorwaarden
De ASB unit maakt selecties specifiek gericht op bedrijven die vermoedelijk de gebruiksnormen hebben
overschreden en die zich hebben aangemeld voor derogatie. Voor een deel worden deze controles
administratief door DR uitgevoerd. Een deel van deze controles wordt door de NVWA fysiek

5

Sinds 1 januari 2012 zijn de Algemene Inspectiedienst (AID), de Plantenziektekundige Dienst (PD)

en Voedsel- en Waren Autoriteiten (VWA) opgegaan in de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
(NVWA). In deze verslaglegging wordt de nieuwe naam NVWA verder gebruikt.

8

gecontroleerd. De NVWA controleert deze bedrijven op zowel de derogatievoorwaarden als op de
gebruiksnormen. Daarnaast worden er ook bedrijven in controle genomen op basis van informatie uit het
controleveld, naar aanleiding van bevindingen uit andere controles en op verzoek van Dienst Regelingen.
Op basis van deze selectie zijn 134 bedrijven gecontroleerd in 2011.

3. Selectie op basis van derogatievoorwaarden 2011
De ASB unit maakt selecties specifiek gericht op bedrijven die zich voor 2011 hebben aangemeld voor de
derogatie en die op basis van berekeningen de gebruiksnormen 2010 waarschijnlijk niet overtreden
hebben. De uit deze selectie voortkomende bedrijven worden door de NVWA fysiek gecontroleerd op de
derogatievoorwaarden van het lopende jaar 2011. In 2011 zijn 421 controles afgerond die betrekking
hadden op het jaar 2011. Daarnaast zijn er nog 14 controles afgerond die nog betrekking hadden op de
derogatievoorwaarden 2010. In deze selectie zijn in totaal 435 bedrijven gecontroleerd.
Bij alle fysieke controles op de derogatievoorwaarden wordt ook gecontroleerd op bodemgebruik en
omvang van de veestapel. De controlebevindingen van de niet-akkoord controles worden door de NVWA
gerapporteerd aan DR.
Hierna worden per selectie de resultaten van de uitgevoerde controles uitgewerkt.
5.3 Steekproef derogatievoorwaarden en gebruiksnormen
Door de ASB unit zijn a-select bedrijven aangeleverd die zich over twee kalenderjaren hebben aangemeld
voor deelname aan de derogatie. Op deze bedrijven is een fysieke controle uitgevoerd op de naleving van
de derogatievoorwaarden over het lopende jaar alsmede over de derogatievoorwaarden over het
afgesloten kalenderjaar, de administratieve verplichtingen en de gebruiksnormen over het afgesloten
kalenderjaar.
Van de in totaal 116 afgeronde controles zijn op 13 bedrijven een of meer afwijkingen vastgesteld met
betrekking tot de derogatievoorwaarden en gebruiksnormen. De geconstateerde afwijkingen inzake het
niet voldoen aan de derogatievoorwaarden worden hieronder nader gespecificeerd per kalenderjaar.
5.3.1 Gebruiksnormen 2010
Op 6 bedrijven is een afwijking vastgesteld met betrekking tot de gebruiksnormen 2010.
Bij één bedrijf zijn zowel de gebruiksnormen dierlijke mest als de fosfaat en stikstof gebruiksnormen
overschreden. Daarnaast is bij een bedrijf de gebruiksnorm dierlijke mest en stikstof overschreden en bij
een bedrijf zowel de dierlijke mest als de fosfaat gebruiksnorm. Daarnaast bij twee bedrijven alleen de
gebruiksnorm dierlijke mest en bij een bedrijf de gebruiksnorm fosfaat.
5.3.2 Derogatie 2010
Op 7 bedrijven is een afwijking vastgesteld met betrekking tot derogatie 2010.
De geconstateerde afwijkingen hadden 6x betrekking op onjuiste grondbemonstering en 2x werd niet
voldaan aan de voorwaarden van een bemestingsplan.
5.3.3 Derogatie 2011
Op 10 bedrijven is vastgesteld dat niet werd voldaan aan een of meerdere derogatievoorwaarden 2011
met betrekking tot de grondbemonstering, bemestingsplan of 70% grasland eis. Op sommige bedrijven
werden meerdere derogatievoorwaarden niet nageleefd. De geconstateerde afwijkingen betroffen 9x een
onjuiste grondbemonstering, 1x werd niet voldaan aan de 70% grasland eis en 3x werd niet voldaan aan
de voorwaarden van een bemestingsplan.

9

5.4 Selecte fysieke controles derogatievoorwaarden en gebruiksnormen
De ASB-unit maakt selecties specifiek gericht op bedrijven die vermoedelijk de gebruiksnormen hebben
overschreden en die zich daarnaast hebben aangemeld voor de derogatie. De NVWA controleert deze
bedrijven op zowel de derogatievoorwaarden als op de gebruiksnormen. Daarnaast worden er ook
bedrijven in controle genomen op basis van informatie uit het controleveld. Ook controleverzoeken van
Dienst Regelingen naar aanleiding van haar administratieve controles en waarbij door de NVWA een
fysieke controle wordt ingesteld, worden hieronder verantwoord. Op de meeste bedrijven zijn de
derogatievoorwaarden over twee kalenderjaren gecontroleerd en de gebruiksnormen over het afgesloten
kalenderjaar.
In 2011 zijn 134 controles afgerond die binnen deze selectie(s) vallen. Op 40 bedrijven zijn één of
meerdere afwijkingen vastgesteld die betrekking hadden op de derogatievoorwaarden en
gebruiksnormen. De geconstateerde afwijkingen inzake het niet voldoen aan de derogatievoorwaarden
worden hieronder nader gespecificeerd per kalenderjaar.
5.4.1 Derogatie 2009
Op 7 bedrijven is vastgesteld dat niet werd voldaan aan de derogatievoorwaarden 2009.
De geconstateerde afwijkingen hadden 5 maal betrekking op een onjuiste grondbemonstering en 2 maal
werd niet voldaan aan de 70% grasland eis.
5.4.2 Gebruiksnormen 2009.
Op de bedrijven waarbij ook de gebruiksnormen 2009 werden gecontroleerd, werd op 11 bedrijven een
overtreding vastgesteld met betrekking tot de gebruiksnormen. Op vier van deze bedrijven zijn zowel de
gebruiksnormen dierlijke mest als de gebruiksnorm fosfaat overschreden. Op één bedrijf is de
gebruiksnorm dierlijke mest en stikstof overschreden. Vijf bedrijven hebben alleen de gebruiksnorm
dierlijke mest overschreden en een bedrijf heeft alleen de gebruiksnorm fosfaat overschreden.
5.4.3 Derogatie 2010.
Op 13 bedrijven is vastgesteld dat niet werd voldaan aan de derogatievoorwaarden 2010.
Van de geconstateerde afwijkingen werd 10 maal niet voldaan aan de voorwaarden van de
grondbemonstering, 1 maal werd niet voldaan aan de 70% grasland eis, 2 maal werd niet voldaan aan de
voorwaarden van een bemestingsplan en 1 maal was de grond niet feitelijk bij het bedrijf in gebruik.
5.4.4 Gebruiksnormen 2010.
Op de bedrijven waarbij ook de gebruiksnormen 2010 werden gecontroleerd, werd op 14 bedrijven een
overtreding vastgesteld met betrekking tot de gebruiksnormen. Een aantal van deze bedrijven was
uitgegaan van een gebruiksnorm dierlijke mest van 250 kg N/ha maar door het feit dat zij niet aan de
voorwaarden voor derogatie hadden voldaan zijn deze bedrijven afgerekend op de gebruiksnorm van 170
kg N/ha. Op 4 bedrijven zowel de gebruiksnorm dierlijke mest als de gebruiksnormen stikstof en fosfaat
overschreden. Op drie bedrijven werden de gebruiksnormen dierlijke mest en stikstof overschreden.
Op 5 bedrijven werden de gebruiksnormen dierlijke mest en fosfaat overschreden. Op één bedrijf is de
gebruiksnorm dierlijke mest overschreden en op één bedrijf de gebruiksnorm stikstof.
5.4.5 Derogatie 2011.
Op 14 bedrijven is vastgesteld dat niet werd voldaan aan de derogatievoorwaarden 2011. Er werd 9 maal
niet voldaan aan de bemonsteringsvoorwaarden van de grond, 2 maal werd niet voldaan aan de 70%
grasland eis, 2 maal werd niet voldaan aan de voorwaarden van een bemestingsplan en 1 maal was de
grond niet feitelijk in gebruik.

10

5.5 Fysieke controles derogatievoorwaarden 2011
2011
De ASB unit maakt selecties specifiek gericht op bedrijven die zich voor 2011 hebben aangemeld voor de
derogatie en die op basis van berekeningen de gebruiksnormen 2010 waarschijnlijk niet overtreden
hebben. De uit deze selectie voortkomende bedrijven worden door de NVWA fysiek gecontroleerd op de
derogatievoorwaarden van het lopende jaar 2011. In 2011 zijn 421 controles afgerond die betrekking
hadden op het jaar 2011. Daarnaast zijn er nog 14 controles afgerond die nog betrekking hadden op de
derogatievoorwaarden 2010. In deze selectie zijn in totaal 435 bedrijven gecontroleerd.
Bij alle fysieke controles op de derogatievoorwaarden wordt ook gecontroleerd op bodemgebruik en
omvang van de veestapel. De controlebevindingen van de niet-akkoord controles worden door de NVWA
gerapporteerd aan DR.
5.5.1 Derogatie 2010
Zoals hiervoor aangegeven zijn er nog 14 controles afgerond over het voorgaande jaar 2010.
Bij één controle over 2010 werd niet voldaan aan de voorwaarden van een bemestingsplan.
5.5.2 Derogatie 2011
Bij deze 421 uitgevoerde fysieke controles zijn bij 51 bedrijven één of meer afwijkingen vastgesteld met
betrekking tot de derogatievoorwaarden over 2011. Bij deze afgeronde controles over 2011 werd 46 maal
niet voldaan aan de grondbemonsteringsvoorwaarden, 2 maal werd niet voldaan aan de 70% grasland eis
en 17 maal werd niet voldaan aan de voorwaarden van een bemestingsplan.

11

6 Kengetallen
6.1 Trends in omvang veestapel
Tabel 3 geeft de omvang van de veestapel op landbouwbedrijven in Nederland weer, voor de jaren 2002
t/m 2011. De getallen zijn gebaseerd op de landbouwtelling en geproduceerd door het Centraal Bureau
voor de Statistiek (CBS).
Diergroep

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011*

2.753.522

2.661.382

2.635.907

2.587.609

2.544.783

2.543.117

2.643.847

2.734.758

2.725.350

2.678.160

Melk- en
fokvee

w.v. melk- en
kalfkoeien

1.485.531

1.477.766

1.470.589

1.433.202

1.419.716

1.413.166

1.466.134

1.489.088

1.478.640

1.469.720

w.v. jongvee

1.253.859

1.171.861

1.155.958

1.142.016

1.116.867

1.119.923

1.169.995

1.237.544

1.238.960

1.200.850

Schapen

1.185.916

1.184.566

1.235.865

1.362.523

1.376.444

1.369.343

1.212.956

1.136.700

1.129.500

1.088.490

Geiten

254.891

274.195

282.239

292.232

309.614

324.014

354.878

374.477

352.830

380.350

513.006

492.572

494.402

515.776

492.525

503.347

499.431

483.566

464.670

438.240

391.539

366.280

365.822

382.455

364.785

369.823

355.353

340.222

322.140

301.010

126.292

128.580

133.321

127.740

133.524

144.078

143.344

142.530

137.230

11.169.095 11.152.500

11.311.558

12.026.467 12.186.798

12.254.970

12.429.140

Overige
graasdieren

w.v. vlees- en
weidevee
w.v. paarden
en pony's
Varkens

121.467
11.647.677

11.355.967 11.662.654

w.v.
vleesvarkens

5.591.044

5.382.515

5.504.295

5.475.689

81.231.983 88.014.872

5.367.450

95.465.083

94.335.094 95.711.263

Pluimvee

103.650.604

w.v. kippen

101.051.852 79.234.855 85.816.117

5.558.828

5.838.974

5.872.642

5.904.170

5.905.010

99.228.720 99.768.386

103.621.300

99.242.900

92.914.176 91.782.259 92.760.859 96.700.237 96.861.773 101.247.700

96.918.600

w.v.
slachteenden

852.420

706.403

722.704

1.030.867

1.043.349

1.134.146

1.063.799

1.156.699

1.087.000

1.015.800

w.v. kalkoenen

1.450.590

1.111.930

1.238.450

1.245.420

1.139.840

1.232.354

1.044.315

1.059.693

1.036.300

990.300

pluimvee

295.742

178.795

237.601

274.620

369.646

583.904

420.369

690.221

250.300

318.200

Vleeskalveren

713.333

731.528

765.063

828.740

843.725

859.872

898.713

894.296

927.700

906.180

staldieren

994.635

945.662

984.201

1.064.188

1.027.953

1.207.014

1.189.665

1.195.825

1.262.600

1.279.600

w.v. konijnen

370.872

325.124

346.719

360.473

323.507

387.101

323.044

312.147

298.800

301.800

623.763

620.538

637.482

703.715

704.446

819.913

866.621

883.678

963.800

977.800

w.v. overig

Overige

w.v.
edelpelsdieren

Tabel 3: Trends in omvang van de veestapel 2002 - 2011 (Bron CBS; * voorlopige cijfers).
De tabel laat zien dat de melkveestapel in 2011 gedaald is. Het aantal varkens is in 2011 wederom
gestegen. De hoeveelheid pluimvee is in 2011 gedaald ten opzichte van 2010. Het aantal schapen is
gedaald. Het aantal geiten is gestegen en het aantal vleeskalveren is gedaald. Het aantal overige
graasdieren (vlees- en weidevee, paarden en pony’s) is gedaald.

12

6.2
6.2 Excretiefactoren varkens en pluimvee
De excretiefactoren zijn berekend door de Werkgroep Uniformering Mestcijfers (WUM)6.
Diercategorie

Mestproductie

Mineralenuitscheiding

Drijfmest

Stikstof

Vaste mest

Fosfaat
kg

kg N/dier/jaar P2O5/dier/jaar

kg/dier/jaar kg/dier/jaar
Varkens
•

vleesvarkens, 20 tot 50 kg en 50 kg en meer

1100

12,2

4,9

•

opfokzeugen en -beren

1300

15,4

6,7

•

gedekte zeugen, zeugen bij de biggen en overige
fokzeugen7

5100

30,2

15,1

•

opfokberen, 50 kg en meer

1300

15,4

6,7

•

dekrijpe beren

3200

23,3

12,3

Kippen
•

vleeskuikens

10,9

0,50

0,17

•

ouderdieren van vleesrassen, jonger dan 18 weken

8,2

0,35

0,21

•

ouderdieren van vleesrassen, 18 weken en ouder

20,6

1,11

0,56

•

leghennen, jonger dan 18 weken:
0,34

0,17

7,6

0,34

0,17

0,80

0,41

18,9

0,80

0,41

= dunne mest

22,5

= vaste mest
•

leghennen, 18 weken en ouder:
= dunne mest

53,4

= vaste mest
Vleeseenden en kalkoenen
•

vleeseenden

70,0

0,79

0,38

•

kalkoenen

45,0

1,91

0,94

Tabel 4: Mestproductie en mineralenuitscheidingsfactoren van varkens en pluimvee (Bron WUM ;
definitieve cijfers 2010).

6

De Werkgroep Uniformering Mestcijfers (WUM) is een structureel samenwerkingsverband bestaande uit

vertegenwoordigers van het Ministerie van LNV, het Milieu en Natuurplanbureau (MNP), het Centraal Bureau
voor de Statistiek (CBS), Praktijkonderzoek Veehouderij en het Landbouweconomisch Instituut (LEI). De WUM
berekent elk jaar de mineralenexcretie per gemiddeld aanwezig dier. Op basis van gegevens van het Centraal Bureau
voor de Statistiek, aangevuld met gegevens uit het Bedrijven Informatienet (BIN), worden door het CBS de landelijk
gemiddelde en regionaal gemiddelde mestsamenstelling en mineralenproductie berekend. Dit is een jaarlijks
terugkerende bezigheid. De resultaten van de berekeningen worden besproken en geaccordeerd in de werkgroep
WUM.
7
Inclusief biggen.

13

6.3
6.3 Trends in nationale mestproductie
In overweging 12 van de derogatiebeschikking staat het volgende over de nationale productie van stikstof
en fosfaat:

“Teneinde te vermijden dat door de toepassing van de gevraagde derogatie intensivering
optreedt, dienen de bevoegde instanties ervoor te zorgen, dat de mestproductie, zowel wat
stikstof als fosfaat betreft, het niveau van het jaar 2002 niet overschrijdt, overeenkomstig het
door Nederland uit te voeren actieprogramma”.
De tabel weerspiegelt de ontwikkelingen in de veestapel evenals de ontwikkeling in de excretie van
stikstof en fosfaat per dier. Vooral bij graasdieren varieert de uitscheiding per dier van jaar tot jaar
doordat het weer de mineraleninhoud van het rantsoen beïnvloedt8.
Mestproductie
2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011*
(miljoen kg)
Melk- en fokvee
47.984 47.073 48.113 47.070 46.470 46.212 47.985 49.390 49.385 48.741
Schapen en geiten
1.553 1.580 1.641 1.728 1.736 1.745 1.627 1.668 1.707 1.674
Overige graasdieren8
5.048 4.822 4.814 4.999 4.756 4.808 4.701 4.652 4.451 4.171
Varkens
12.272 11.719 11.724 11.852 11.787 12.009 12.326 12.425 11.841 11.821
Pluimvee
1.863 1.155 1.341 1.484 1.471 1.439 1.483 1.502 1.527 1.466
Vleeskalveren
2.725 2.818 2.670 2.895 2.975 2.920 3.050 2.962 3.097 3.053
Overige staldieren
84
82
85
91
88
103
104
106
164
166
Totaal Nederland
71.529 69.247 70.389 70.118 69.284 69.235 71.277 72.702 72.172 71.092
Stikstofproductie (miljoen
kg)
Melk- en fokvee
Schapen en geiten
Overige graasdieren8
Varkens
Pluimvee
Vleeskalveren
Overige staldieren
Totaal Nederland

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010 2011*

281,8
16,2
33,2
99,1
60,3
11,4
2,3
504,4

276,1
16,5
31,6
96,8
43,9
12,1
2,2
479,2

264,8
12
30,4
93,7
52,8
11,1
2,2
467

260,9
12,6
31,3
101,2
58,4
12,2
2,3
478,8

254,1
12,4
29,5
102,4
57,7
13
2,2
471,2

258,1
11,8
29,5
104,8
59,1
13,9
2,4
479,6

264,1
11,7
28,8
108,8
61,4
14,2
2,4
491,3

257,7
11,2
28
108
63,1
14,2
2
484,2

262,5
11,8
26,9
105,5
64,5
16,1
2,4
489,7

258,1
11,0
24,6
107,9
61,8
15,9
2,5
481,6

Fosfaatproductie (miljoen
2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011*
kg)
Melk- en fokvee
84,9
85,8
80,9
80,5
78,8
78,5
83
80,2
84,2
80,2
Schapen en geiten
4,7
4,6
4
4,3
4,3
4,4
4,1
3,8
4,1
3,9
Overige graasdieren9
10,4
10,3
10,1
10,5
10
10,4
9,6
9,4
9,1
8,1
Varkens
39,7
38,6
37,1
41,5
42,8
42,7
45,1
46,5
45,5
44,3
Pluimvee
27,4
20,6
23,9
26,8
26,9
27
27,9
28,8
29,1
27,6
Vleeskalveren
4,4
4,7
4,3
4,6
5,2
5,2
5
5,1
5,6
5,5
Overige staldieren
1,4
1,3
1,4
1,4
1,2
1,2
1,2
1
1,3
1,3
Totaal Nederland
172,9 165,9 161,8 169,7 169,2 169,4 175,9 174,8 178,9 171,0
Tabel 5: Nationale mestproductie in mil. Kg. mest, stikstof en fosfaat (Bron CBS; * voorlopige cijfers).
8

In 2009 is de tijdreeks 1990 - 2006 herberekend op basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten. Dit
heeft tot gevolg dat enkele productiecijfers in tabel 7 gewijzigd zijn ten opzichte van de voorgaande
rapportages. Ook is de mestproductie van pluimvee voor het jaar 2007 gewijzigd ten opzichte van de
rapportage van vorig jaar, dit is het gevolg van een onjuiste berekening van de mestproductie welk nu is
aangepast.
9
Voor alle jaren inclusief paarden en pony’s en vleesvee (exclusief vleeskalveren).

14

Tabel 5 bevat de cijfers over de nationale mestproductie. Achtereenvolgens in termen van kilogrammen
mest, stikstof en fosfaat. Het betreft de uitscheiding onder de staart. Er is dus niet gecorrigeerd voor
stikstofverliezen die plaatsvinden in de stal en in de opslag.
In tabel 6 is de wijziging van de mestproductie in kilogrammen mest, stikstof en fosfaat weergegeven in
relatie tot het referentiejaar 2002.

Mestproductie

Stikstofuitscheiding

2003
3,2
-5,0

wijziging ten opzichte van 2002 (in procenten)
2009
2010
2004 2005 2006 2007 2008
-1,6
-2,0
-3,1
-3,2 -0,4
1,6
0,9

2011
-0,6

-7,4

-4,5

-5,1

-6,6

-4,9

-2,6

-4,0

-2,9

Fosfaatuitscheiding
-4,0
-6,4
-1,9
-2,1
-2,0
1,7
1,1
3,5
-1,1
Tabel 6: wijziging van de mestproductie in de jaren 2003 - 2011 in relatie tot het referentiejaar 2002
(Bron CBS; * voorlopige cijfers).

15