Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

29 248

Invoering Diagnose Behandeling Combinaties
(DBCs)

Nr. 338

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 december 2022
Met deze brief bied ik u de monitor Toegankelijkheid van Zorg van
1 december jongstleden en de informatiekaart «Wachttijden medisch
specialistische zorg 2022 verschillen tussen ziekenhuizen en zelfstandige
behandel centra (zbc’s)» van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) aan.
Verder licht ik de stand van zaken toe van de voortgang op de toegankelijkheid van de medisch specialistische zorg. Ik ga daarbij in op de reeds
gemaakte bestuurlijke afspraken, waarover u geïnformeerd bent op 5 juli
jongstleden1, de afspraken gemaakt in het Integraal Zorgakkoord (IZA) en
beschrijf welke aanvullende bestuurlijke afspraken ik heb gemaakt. Daarbij
ga ik ook in op de aangenomen moties Den Haan/Kuzu en Den
Haan/Omtzigt.
Monitor Toegankelijkheid van zorg 1 december
De NZa brengt maandelijks de monitor Toegankelijkheid van zorg uit. In
de meest recente monitor constateert de NZa dat ziekenhuizen in
november meer planbare zorg volledig leveren dan in de maand ervoor,
55% versus 48% in oktober. De kritiek planbare zorg wordt door 96% van
de ziekenhuizen volledig binnen 6 weken geleverd. De hoeveelheid nog te
leveren zorg in de ziekenhuizen is met ongeveer 2,5% gedaald ten
opzichte van oktober. De wachttijden blijven stabiel en hoog, wel is in een
aantal regio’s een lichte daling te zien. De NZa benoemt ook dat het
ziekteverzuim hoog blijft en in oktober een stijging laat zien. Dit betreft
met name het kortdurend ziekteverzuim dat altijd gezien wordt richting de
winter.

1

kst-29248-338
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Kamerstuk 31 765, nr. 650.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 248, nr. 338

1

Inzichten aanvullende acties NZa
Naar aanleiding van de aanhoudend hoge werkvoorraad en lange
wachttijden heeft de NZa eerder aangekondigd dat er meer nodig is en
zijn extra acties uitgevoerd om de wachtlijsten substantieel te verkorten.
Dit heeft geleid tot de onderstaande resultaten.
Aanlevering informatie over werkvoorraad
Om de aanlevering van de informatie over de werkvoorraad te verbeteren
is de uitvraag hiervan geformaliseerd en sinds augustus komen te liggen
bij de NZa. Hierdoor kan de NZa ook toezien op de aanlevering. De
aanlevering van deze informatie is mede hierdoor gestegen van 60% naar
93%.
Onderzoek zorgplicht bij verzekeraars
De NZa heeft rond de zomer naar aanleiding van de uitgestelde zorg een
controlebezoek gebracht aan de vier grootste zorgverzekeraars. In het
kader van deze controlebezoeken heeft de NZa in beeld gebracht welke
activiteiten de zorgverzekeraar (heeft) verricht om de druk op de uitgestelde zorg als gevolg van COVID-19 te verlichten. De NZa constateert dat
zorgverzekeraars weliswaar financieel faciliteren, met zorgaanbieders met
te lange wachtlijsten in gesprek zijn en projecten waar mogelijk naar
voren hebben gehaald, maar dat zij te weinig proactief zijn waar het gaat
om het aanpakken van knelpunten. Er wordt actie ondernomen op het
moment dat de zorgaanbieder bij de zorgverzekeraar een knelpunt
voorlegt. De NZa heeft te beperkt gezien dat de zorgverzekeraar zelf
initiatief neemt tot het maken van (resultaats)afspraken met zorgaanbieders met lange wachttijden en stuurt op het zo optimaal mogelijk
benutten van de schaarse beschikbare zorgcapaciteit, zowel bij ziekenhuizen als bij zelfstandige behandelcentra (zbc’s). De NZa heeft vernomen
dat zorgverzekeraars ook niet altijd het gevoel hebben dat deze rol hen
door zorgaanbieders wordt gegund. Desalniettemin is de NZa van oordeel
dat deze rol voortvloeit uit de wettelijke zorgplicht.
De NZa communiceert de algemene bevindingen over het belang van
voldoende proactief handelen aan alle zorgverzekeraars. Vanwege de
toename van toegankelijkheidsvraagstukken blijven de zorgplicht en de
proactiviteit van de zorgverzekeraars over de volle breedte de aandacht
van de NZa houden. Daarom voert de NZa in 2023 bij alle zorgverzekeraars een follow-up uit om vast te stellen of zorgverzekeraars handelen in
lijn met het juridisch kader zorgplicht. Indien de NZa constateert dat
zorgverzekeraars niet proactief genoeg handelen, zullen er interventies
worden ingezet.
Capaciteit zelfstandige behandelcentra
Daarnaast heeft de NZa in samenwerking met Zelfstandige Klinieken
Nederland (ZKN) informatie opgevraagd bij de zbc’s om inzicht te krijgen
in hoeveel extra zorg zij binnen de bestaande capaciteit kunnen leveren.
Hieruit volgt dat landelijk2 gezien voor oogheelkunde en orthopedie extra
ruimte beschikbaar is. Dit kan zorgverzekeraars en ziekenhuizen helpen
gerichter de capaciteit van zbc’s te benutten. De NZa verwacht van
zorgverzekeraars dat zij dit meenemen in de contractering van het
zorgaanbod om zo de toegankelijkheid van zorg te borgen. De NZa heeft
daarnaast op 10 oktober jl. een informatiekaart gepubliceerd die laat zien
dat er verschillen in wachttijden zijn en dat het nuttig kan zijn voor
2

De data zijn daarbij onvoldoende betrouwbaar om concrete regionale inzichten te geven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 248, nr. 338

2

patiënten om te kijken of zij ergens anders sneller geholpen kunnen
worden. Tevens geeft de NZa in deze informatiekaart ondersteuning aan
patiënten bij welke stappen zij kunnen nemen om mogelijk elders sneller
geholpen te worden.
Uitkomsten gezamenlijk toezicht NZa en IGJ
De NZa en Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) hebben samen in
een aantal regio’s aanvullende gesprekken gevoerd naar aanleiding van
informatie over opvallend lange wachtlijsten voor de ziekenhuiszorg. Het
doel van deze gesprekken was om aanvullend inzicht te krijgen in de
factoren die een rol spelen bij deze wachtlijsten en het terugdringen
ervan. In de gesprekken is voornamelijk ingegaan op de wijze waarop
zorgaanbieders en zorgverzekeraars binnen regio’s met elkaar samenwerken om de wachtlijsten zoveel mogelijk terug te dringen. Tijdens deze
gesprekken is het beeld bevestigd dat ziekenhuizen, ondanks vele
inspanningen om de zorg zo efficiënt mogelijk te organiseren en de
wachtlijsten te beheersen, blijvend worden geconfronteerd met capaciteitsbeperkingen door uitval en uitstroom van personeel. Ziekenhuizen
hebben in de gesprekken met de IGJ geen specifieke knelpunten op het
gebied van kwaliteit en veiligheid of van de onderlinge samenwerking
naar voren gebracht.
De toezichthouders zullen erop blijven aandringen dat zorgaanbieders en
zorgverzekeraars zich in alle regio’s blijven inspannen om de wachtlijsten
zoveel mogelijk terug te dringen. Hierbij gaat het met name om meer inzet
op intensieve samenwerking, bijvoorbeeld door het in kaart brengen van
de mogelijkheid om patiënten onderling vaker te verwijzen of om van
elkaars faciliteiten gebruik te maken. Daarnaast is het van belang dat
ziekenhuizen hun wachtlijsten actief beheren, door patiënten met een
urgente zorgvraag zo snel mogelijk te behandelen en met patiënten die
langer moeten wachten op zorg in contact te blijven om te horen of hun
klachten verergeren, maar ook of zij nog steeds behandeld willen worden.
Tot slot is het van belang dat patiënten, door zorgverzekeraars en zeker
ook door zorgaanbieders, worden geïnformeerd over de mogelijkheid om
via zorgmiddeling elders misschien sneller behandeld te worden.
Verschillende ziekenhuizen hebben aangegeven dat zij behoefte hebben
aan nog slimmer capaciteitsmanagement en hebben daarvoor bijvoorbeeld ook specifieke expertise hebben ingeschakeld. Het delen van
geleerde lessen en goede voorbeelden tussen ziekenhuizen en regio’s kan
hier een verdere bijdrage aan leveren.
Toegankelijkheid medisch specialistische zorg
Op basis van voorgaande inzichten zien we dat de wachttijden op dit
moment stabiel hoog blijven en er geen sprake is van een echte
inhaalslag ondanks de inzet die iedereen levert. Het is een ingewikkeld
vraagstuk waar vanwege verschillende factoren zoals ziekteverzuim en
schaarste aan personeel geen snelle oplossing voorhanden is. Hier zet het
kabinet uiteraard langs meerdere sporen op in. Bijvoorbeeld via de
kabinetsbrede aanpak van de arbeidskrapte waarin onder andere meer
uren werken en een leven lang ontwikkelen wordt gestimuleerd3. Ik
verwijs u specifiek naar het programma «Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg & Welzijn (TAZ), dat de Minister voor Langdurige Zorg en
Sport u recentelijk heeft gestuurd4.

3
4

Kamerstuk 29 544, nr. 1115.
Kamerstuk 29 282, nr. 485.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 248, nr. 338

3

Ondanks het feit dat de opnames vanwege COVID-19 sinds april dit jaar
relatief laag zijn en dat tijdens de laatste golf de planbare zorg niet is
afgeschaald, zien we nog geen substantiële daling van de wachtlijsten. Ik
constateer dat we in een fase zijn beland waarbij de toegankelijkheid van
de zorg onder druk staat doordat de toegenomen zorgvraag onvoldoende
aansluit bij de huidige capaciteit van het zorgaanbod. In het IZA zijn
afspraken gemaakt die – gegeven de uitdagingen van vergrijzing,
personeelskrapte en toenemende zorgvraag – oplossingen moeten bieden
voor de inrichting van het toekomstig zorglandschap. Hierbij zijn
afspraken gemaakt over de organisatie van zorg en samenwerking.
Passende zorg staat daarin centraal. Dat betekent dat we toe moeten naar
zorg rondom de patiënt en die waarde heeft voor de patiënt. Kiezen voor
passende zorg en ondersteuning vraagt ook om scherpe keuzes en goede
randvoorwaarden.
Naast bovengenoemde afspraken zet ik – specifiek voor de medischspecialistische zorg – tegelijkertijd in op aanvullende acties om de
wachttijden terug te dringen. Ik heb u hierover per brief5 geïnformeerd op
5 juli 2022. Hoewel uit de cijfers niet is af te leiden dat er sprake was van
een echte inhaalslag, zijn in afgelopen maanden door de ziekenhuizen en
zorgverzekeraars wel degelijk stappen gezet. Ik weet dat elke dag weer de
professionals in de zorg zich uiterst inspannen om ervoor te zorgen dat zij
patiënten de best mogelijke zorg kunnen leveren. Om dit verder te
brengen, heb ik op 1 december jl. met ziekenhuizen, zorgverzekeraars,
zbc’s (ZKN) en de Patiëntenfederatie Nederland (PFN) gesproken over het
waarborgen en verbeteren van de toegankelijkheid van de medisch
specialistische zorg.
Acties afgelopen periode
Zorgverzekeraars en ziekenhuizen hebben gezamenlijk gewerkt aan een
beter inzicht in de wachtlijsten. Zo zijn er regiorapportages opgesteld
waarin per ziekenhuis en voor de regio inzichtelijk is gemaakt wat de
wachtlijst per specialisme in een ziekenhuis is en hoe de druk binnen de
regio verdeeld is. Het doel van de rapportage is om inzicht te verschaffen
en het gesprek te faciliteren tussen zorgorganisaties over verplaatsing van
uitgestelde zorg en samenwerking in de zorgverlening, zodat patiënten
sneller geholpen kunnen worden. Verder blijkt op basis van gegevens van
de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ) dat het nabellen van
patiënten op de wachtlijst inzicht geeft in welke patiënten willen wachten
bij hun eigen ziekenhuis/arts en welke patiënten inmiddels geholpen zijn
en dus van de wachtlijst af kunnen. Gegevens van individuele ziekenhuizen over de wachtenden laten zien dat circa 10–30% van de patiënten
onterecht/onnodig op de wachtlijst staat omdat zij geen zorg meer nodig
hebben of niet op dat moment. Ongeveer een derde van de patiënten wil
bemiddeld worden naar zorg elders. Zij moeten actief verwezen worden
naar hun zorgverzekeraar voor zorgbemiddeling. Daarnaast geeft een
substantieel deel van de patiënten aan te willen wachten op behandeling
in zijn eigen ziekenhuis en/of eigen arts.
Dit betekent dat mogelijk een deel van patiënten dat nog wacht op zorg
(de «werkvoorraad» van circa 100.000 patiënten) niet terecht op de
wachtlijst staat. Een beter inzicht is dus cruciaal. Daarnaast wil een groot
deel van de wachtende patiënten bemiddeld worden naar een zorgaanbieder waar zij ook (sneller) behandeld kunnen worden; en blijkt tegelijkertijd ook dat zorgbemiddeling voor het overgrote deel van de patiënten
succesvol is6 en dat – volgens gegevens van de NZa – ook nog ruimte is
5
6

Kamerstuk 31 765, nr. 650.
https://www.zn.nl/actueel/nieuws/nieuwsbericht?newsitemid=6297452544.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 248, nr. 338

4

voor verdere spreiding. Een goed inzicht in de wachttijden is dus
belangrijk om ervoor te zorgen dat het slagingspercentage van zorgbemiddeling omhoog gaat. Het is daarom noodzakelijk dat er nog meer
transparantie rondom wachttijden en beschikbare capaciteit komt, zodat
patiënten sneller geholpen kunnen worden.
Aanvullende bestuurlijke afspraken
Partijen werken hard aan het wegwerken van de wachtlijsten, maar zoals
gezegd wordt het potentieel nog niet volledig benut. Dat vraagt verdere
concretisering. Daarom moet alle inzet die de afgelopen periode naar
aanleiding van de landelijke afspraken is gepleegd nu omgezet worden in
een concreet plan in de regio’s.
Hiertoe heb ik op 1 december jl. aanvullende bestuurlijke afspraken
gemaakt met ZN, NFU, NVZ, ZKN en PFN. Ik heb, in lijn met de motie van
de leden Den Haan en Omtzigt7 waarin verzocht wordt om in gesprek te
gaan met zorgverzekeraars over het regionaal regisseren van wachtlijsten,
met deze partijen afgesproken dat in de regio wordt ingezet op transparantie en inzicht in capaciteit. Hiervoor zal ik de zorgverzekeraars (ZN) de
opdracht geven om dat te organiseren. Ik verzoek hen om samen met de
betrokken partijen in de regio de capaciteitsontwikkeling, waarvoor
transparantie in cijfers op individueel en regioniveau noodzakelijk is, en
het capaciteitsmanagement binnen een regio in kaart te brengen en te
bezien op welke wijze optimaal gebruik gemaakt kan worden van de
capaciteit in de regio. Daarbij moet het uitgangspunt zijn het leveren van
passende zorg. Vervolgens moeten alle regio’s een plan opstellen waarin
zij een ambitie neerleggen om ervoor te zorgen dat in 2023 de wachtlijsten
teruggedrongen worden.
De motie verzoekt ook om te bekijken welke mogelijkheden er zijn voor
het toezicht zodat de regie ook slaagt. Met name het toezicht op samenwerkingsverbanden, waar in dit geval sprake van is, is een knelpunt
omdat dit geen specifieke zorgaanbieder of zorgverzekeraar betreft. Dit
punt zal ik nader verkennen, ook in het licht van de gemaakte afspraken in
het IZA.
Leren van goede voorbeelden
De afgelopen tijd zijn er al veel goede acties ingezet. Ziekenhuizen kunnen
hierin van elkaar leren en niet iedereen hoeft voor zichzelf het wiel
opnieuw uit te vinden. Er zijn meerdere oplossingen mogelijk om een
actueel inzicht in de wachtlijsten structureel in te bedden in de ziekenhuisorganisatie. Ik roep de ziekenhuizen nadrukkelijk op om dit slim op te
pakken en te kijken naar die plaatsen waar het nu al goed gaat. Het leren
van goede voorbeelden zal ik ook meenemen in bovengenoemde
opdracht aan ZN. Met het overzicht in de bijlage bij deze brief vraag ik
nadrukkelijk aandacht voor alle goede initiatieven die individuele
ziekenhuizen hebben opgezet, waardoor de beschikbare ruimte binnen de
zorg nog beter wordt benut en patiënten zo snel mogelijk geholpen
kunnen worden.
Extra acties
Verkennen actieve zorgbemiddeling
Ik vind het van belang om beschikbare gegevens waar mogelijk te
benutten om mensen de juiste zorg op de juiste plek c.q. passende zorg te
bieden, maar wel altijd met inachtneming van de regelgeving rondom
7

Kamerstuk 36 200 XVI, nr. 101.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 248, nr. 338

5

privacy en gegevensbescherming. Daarom verken ik vanuit VWS samen
met ZN welke ruimte de huidige wetgeving biedt en hoe we hieraan
praktisch nadere invulling kunnen geven, ook ten aanzien van wachtlijstbemiddeling. Hiermee geef ik tevens uitvoering aan de motie van de leden
De Haan en Kuzu8. Hierbij betrek ik ook de motie van de leden Bikker en
Van den Hil9. Deze motie is weliswaar gericht op de ggz, maar dit trek ik
graag breder naar de rol van zorgverzekeraars in kader van hun zorgplicht
in het algemeen. Deze motie verzoekt om uit te werken dat zorgverzekeraars wachtenden zo vroeg mogelijk in beeld krijgen en hen actief mogen
benaderen. Ik verwacht dat zorgverzekeraars met behulp hiervan beter
hun regierol vorm kunnen geven en anderzijds dat dit de toezichthouders
in staat stelt om beter te acteren en te handhaven waar nodig.
In het verlengde van deze moties starten partijen een pilot actieve
zorgbemiddeling specifiek voor de uitgestelde zorg. Het gaat hier om
patiënten die al op een wachtlijst van het ziekenhuis staan. In de pilot
wordt getoetst of actieve zorgbemiddeling waarbij toestemming aan de
patiënt gevraagd wordt voor het delen van zijn contactgegevens met
zijn/haar zorgverzekeraar effectief is en eventueel breder ingezet zou
kunnen worden.
Inzicht in wachttijden voor de patiënt
Naast dat zorgaanbieders en zorgverzekeraars een rol hebben om de
patiënt goed te informeren over de wachttijd en de mogelijkheid tot
zorgbemiddeling, vind ik het ook van belang dat de patiënt zelf de goede
informatie gemakkelijk kan vinden. Daarom draag ik ook bij aan de
doorontwikkeling van de informatie over wachttijden op Zorgkaart NL. De
PFN zet zich in voor makkelijker werkbare en beter vindbare wachttijden
voor de patiënten zodat ook zij zelf een beter geïnformeerde beslissing
kunnen nemen. Ik verstrek hiervoor een subsidie aan de PFN en ik
verwacht dat dit voor patiënten bijdraagt aan een beter inzicht in de
wachttijden.
Tot slot
Ik constateer dat alle inspanningen erop gericht zijn om patiënten zo snel
mogelijk de zorg te bieden die zij nodig hebben. Dat gebeurt gelukkig ook
op de meeste plekken en in de meeste gevallen. Desondanks is het niet
realistisch om te verwachten dat de capaciteit en toegankelijkheid van de
medisch specialistische zorg per direct weer volledig aangesloten zijn op
de (groeiende) zorgvraag. De plannen die de regio’s onder regie van de
zorgverzekeraar gaan opstellen en uitvoeren, moeten eraan bijdragen dat
de capaciteit zo optimaal als mogelijk gebruikt wordt en de patiënt op de
juiste plek geholpen kan worden, waarbij passende zorg het uitgangspunt
is.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.J. Kuipers

8
9

Kamerstuk 29 689, nr. 1156.
Kamerstuk 36 200 XVI, nr. 77.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 248, nr. 338

6