Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

31 524

Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 479

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 november 2020
Inleiding
In maart 2020 werden de ruim 1,3 miljoen studenten en de honderdvijftigduizend medewerkers in het mbo, hbo en wo overvallen door de
coronacrisis. Instellingen sloten hun deuren en schakelden grotendeels
over op online onderwijs. In de loop van de daarop volgende maanden
konden er op beperkte schaal weer onderwijsactiviteiten plaatsvinden.
Daarbij lag de focus op het doorgaan van toetsing en examinering,
praktijkonderwijs en de begeleiding van kwetsbare studenten, met als
doel de studievoortgang zoveel mogelijk te blijven waarborgen.
Met ingang van studiejaar 2020–2021 zijn het mbo, hbo en wo verder
opengesteld voor onderwijsactiviteiten op locatie. Uiteraard met
inachtneming van de RIVM-richtlijnen, waaronder het bewaren van de
1,5 meter afstand tot elkaar. Ook hebben koepelorganisaties, vervoersbedrijven, IenW en OCW afspraken gemaakt over het OV-gebruik, waarbij
het onderwijs gespreid wordt over de dag, om veilig reizen mogelijk te
maken.
Instellingen houden sinds de verdere openstelling de richtlijnen aan zoals
opgenomen in de servicedocumenten voor beide sectoren en de
protocollen die vanuit de eigen onderwijssector zijn opgesteld. Een groot
deel van het onderwijs vindt (nog) online plaats, omdat de 1,5 meter
afstand moet worden aangehouden en het aantal reisbewegingen zo
beperkt blijft. Het is grandioos hoe studenten en medewerkers in deze
uitzonderlijke situatie zorgen voor voortgang van het onderwijs.
Ik ga in deze brief in op de omstandigheden waaronder het onderwijs
inmiddels doorgang vindt en de gevolgen die dat heeft voor studenten en

kst-31524-479
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

1

docenten.1 Ik maak hier veelal gebruik van de verschillende enquêtes en
onderzoeken die de afgelopen maanden zijn uitgezet onder studenten en
docenten. Ik merk hier bij op dat het middelbaar beroepsonderwijs en het
hoger onderwijs bestaan uit veel studenten en medewerkers die allemaal
hun eigen ervaring hebben van de afgelopen maanden en die ik
onmogelijk allemaal recht kan doen in deze brief. Ik heb veel studenten en
medewerkers gesproken en blijf dat doen. In deze brief beschrijf ik de
grote lijnen op basis van nu beschikbare informatie. Het gaat om
voorlopige cijfers en sommige (mogelijke) effecten zijn in deze eerste
cijfers nog niet terug te zien. Ik ga in deze brief ook in op een aantal
specifieke Kamervragen die in recente debatten gesteld zijn, vooral over
eventuele studievertraging. Tevens benoem ik waar de grootste zorgen
liggen. Waar relevant geef ik ook aan wat we doen om die zorgen te
verminderen. Hierbij verwijs ik ook naar de (updates van de) servicedocumenten mbo en ho, waarin is verwoord welke afspraken we met de sector
hebben gemaakt over hoe het onderwijs vorm te geven. Deze zijn op
11 november jl. gepubliceerd op rijksoverheid.nl.2
De pandemie is op het moment van schrijven van deze brief nog in volle
gang. Daarom blijf ik monitoren hoe het met het onderwijs, studenten,
docenten en ondersteunend personeel gaat, zodat ik een totaaloverzicht
blijf houden. Daarvoor gebruiken we bestaande instrumenten zoals de
jaarlijks terugkerende studentenmonitor, startmonitor en monitor
beleidsmaatregelen die we aanvullen met corona gerelateerde vragen.
Daarnaast brengen we ook onderzoeken en beelden op instellingsniveau
landelijk bij elkaar. De derde meting van de COVID-19 monitor van de
Inspectie van het Onderwijs wordt gelijktijdig met deze brief gepubliceerd.
Ook maken we gebruik van het overzicht van corona gerelateerd
onderzoek dat het NRO op haar website continu actualiseert3. In het
voorjaar van 2021 zal ik uw Kamer opnieuw informeren over de stand van
zaken in het mbo en hoger onderwijs.
Studievoortgang
Inleiding
De afgelopen maanden is in kaart gebracht welke effecten het coronavirus
en de daarmee samenhangende maatregelen hebben gehad op de
ontwikkeling van de studievoortgang van studenten in het mbo en hoger
onderwijs. In deze paragraaf worden deze effecten uiteen gezet,
gebaseerd op de voorlopige inschrijfgegevens zoals bekend bij DUO4 en
op openbare bronnen. Ook worden ze van context voorzien door
gesprekken met studenten, docenten en bestuurders tijdens bijvoorbeeld
werkbezoeken en met de MBO Raad, Vereniging Hogescholen, VSNU,
NRTO en NFU. Aanvullend zijn door mij en anderen extra onderzoeken
uitgevoerd. Ik sta eerst stil bij diplomering en uitval in het vorige
studiejaar. Vervolgens ga ik in op de belangrijkste trends in de inschrijvingen van het huidige studiejaar, waarbij ik ook in ga op studievertraging. In het voorjaar van 2021 zijn er nieuwe gegevens beschikbaar en
kunnen er meer, verdiepende, analyses gedaan worden met betrekking tot
instroom en uitval en mogelijke effecten van COVID-19 op het mbo en
hoger onderwijs.
1

Over de gevolgen voor wetenschappelijk onderzoek heb ik uw Kamer geïnformeerd met mijn
brief van 6 oktober 2020. Kamerstuk 29 338, nr. 223.
2
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2020/07/10/servicedocument-mbo-aanpakcoronavirus en https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2020/07/10/
servicedocument-ho---aanpak-coronavirus-covid-19.
3
https://www.nro.nl/corona.
4
De mbo-instellingen hebben tot medio november de tijd om hun inschrijvingen aan te leveren
aan de registers van DUO, de ho-instellingen tot 1 december.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

2

Algemeen beeld
Als we naar het vorige studiejaar (2019–2020) kijken, zien we dat het
aantal gediplomeerde mbo-studenten vrijwel gelijk is gebleven ten
opzichte van het jaar daarvoor en dat het aantal gediplomeerde
ho-studenten zeer beperkt gestegen is. Het gaat in het ho om 160.443 in
de peilperiode5 2019 versus 159.836 in de peilperiode 2018. De inspanningen van de mbo- en ho-instellingen om zo veel mogelijk studenten in
hun laatste studiejaar te helpen om een diploma te behalen, hebben
hieraan bijgedragen. Hetzelfde geldt voor de inspanningen van de
studenten zelf, die te midden van de coronacrisis veel flexibiliteit hebben
moeten tonen. Zowel de instellingen als de studenten verdienen hier een
groot compliment voor. Voor de groep studenten van vorige studiejaar die
nog gaat afstuderen in de periode van september tot en met januari 2021
heb ik een compensatieregeling in het leven geroepen om tegemoet te
komen aan de kosten voor studievertraging.6
Uit de voorlopige cijfers van DUO blijkt dat de coronamaatregelen er niet
toe hebben geleid dat grotere aantallen studenten hun studie voortijdig
hebben beëindigd. De uitstroom zonder diploma onder studenten in het
studiejaar 2019–2020 is ten opzichte van het voorgaande jaar licht gedaald
in het mbo. Dit geldt ook voor de jongeren in de entreeopleiding en op
niveau 2. De uitval is aanzienlijk gedaald in het hoger onderwijs. Dit
laatste houdt waarschijnlijk mede verband met het besluit om het bindend
studieadvies (bsa) aan het einde van jaar 1 op te schorten. Een uitzondering hierop zijn internationale studenten in het hoger onderwijs. Daar
lag de uitval iets hoger. Mogelijk komt dit doordat zij er voor hebben
gekozen hun studie te pauzeren of te beëindigen of omdat zij niet terug
naar Nederland konden reizen.
Voor wat betreft de doorstroom van mbo-4 studenten naar het hbo, geldt
dat er sprake is van een stijging van ruim 2% ten opzichte van het
voorgaande jaar. Circa 1.200 mbo-4 studenten zijn doorgestroomd in de
verwachting dat zij voor 1 januari 2021 hun mbo-opleiding kunnen
afronden, gebruikmakend van de daarvoor gecreëerde mogelijkheid.
Daarnaast hebben ongeveer 2.700 wo-bachelor studenten kunnen
doorstromen naar een master voordat zij hun bachelor hebben afgerond.
Voor wat betreft de doorstroom van havo- en vwo-leerlingen naar het hbo
en het wo, geldt dat er sprake is van een sterke toename. Dit valt te
verklaren uit de hoge slagingspercentages in het voortgezet onderwijs7,
maar kan er bijvoorbeeld ook mee te maken hebben dat minder studenten
kiezen voor een tussenjaar. Instellingen geven overigens aan dat het te
vroeg is om vast te kunnen stellen in hoeverre er studenten uit het
voortgezet onderwijs zijn ingestroomd met een kennisachterstand. De
studievoortgang van eerstejaars studenten blijf ik, ook met het oog op
deze hogere slagingspercentages, met zorg monitoren.
De instroom in het mbo in het huidige studiejaar (2020–2021) is in
absolute cijfers zeer licht gedaald ten opzichte van het jaar daarvoor. De
verwachte krimp blijft echter uit als gevolg van de hogere instroom vanuit
het vo. In het vavo zie ik echter wel een sterke daling van 36% naar iets
minder dan 10.000 leerlingen. De daling in het mbo zit in zijn geheel bij de
beroepsbegeleidende leerweg (bbl) en vrijwel geheel bij de studenten van
23 jaar en ouder. Een mogelijke verklaring is het tekort aan leerwerk5

De peilperiode loopt voor diploma’s van 1 oktober tot en met 30 september van het volgende
jaar.
Kamerstukken 35 300 VIII en 25 295, nr. 184 (15 mei 2020). In het voorjaar van 2021 kunnen we
een inschatting geven van de omvang van deze groep studenten.
7
Kamerstukken 31 289 en 25 295, nr. 432 (13 oktober 2020).
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

3

plekken in bepaalde sectoren, dat is ontstaan door de coronacrisis en de
hiermee samenhangende maatregelen. De instroom in het hoger
onderwijs is juist gestegen.
Beperkte grote wijzigingen in instroom tussen opleidingsrichtingen. In het mbo lijkt het niet zo te zijn dat er als gevolg van
de coronacrisis voor andere opleidingsrichtingen gekozen wordt. Er
zijn schommelingen in inschrijvingen te zien, maar daarvan ligt de
oorzaak vermoedelijk bij andere maatregelen (zoals het toelatingsrecht). Of de daling of stijging van de inschrijvingen is al eerder in
eerdere jaren ingezet. Voor hbo en wo gezondheidszorg, hbo
techniek en pabo zien we forse stijgingen in het aantal instromers.
Hierbij kan de toegenomen aandacht en waardering voor deze
sectoren in deze coronatijd een rol spelen. De pabo springt eruit met
32% meer instromers ten opzichte van vorig collegejaar (bron: DUO).
Aan de hand van bovengenoemde indicatoren kan er een voorzichtig
eerste beeld geschetst worden van studievertraging in het mbo en hoger
onderwijs als gevolg van de coronacrisis en -maatregelen. Kijkende naar
het aantal verblijfsjaren in de opleiding van mbo-studenten, zie ik eerste
tekenen die erop wijzen dat de groep mbo-studenten die langer doet over
het behalen van zijn of haar diploma licht toeneemt. Hiervoor wordt
gekeken naar het aantal verblijfsjaren in de opleiding waarvoor de
mbo-student staat ingeschreven. De voorlopige cijfers laten zien dat het
aandeel mbo-studenten dat langer dan nominaal staat ingeschreven op
niveau 2 licht toeneemt (van 22,6% in studiejaar 2019–2020 naar 25,2% in
studiejaar 2020–2021). Een nog kleinere stijging is te zien bij niveau 3 en 4
(beide een plus van 0,5% ten opzichte van voorgaande jaar). Daarbij geldt
bovendien dat ik vanuit instellingen het signaal heb gekregen dat zij zich
in de laatste maanden van het afgelopen studiejaar met name hebben
gericht op de diplomering van laatstejaars studenten, waarmee er
achterstanden kunnen zijn ontstaan bij studenten die in het huidige
studiejaar het diploma zullen behalen.
VH en VSNU geven op basis van inzichten van instellingen aan dat de
aantallen behaalde studiepunten in het voorgaande collegejaar in het hbo
en wo gemiddeld genomen niet achter zijn gebleven bij voorgaande jaren.
Hierbij merken zij op dat er wel verschillen zijn tussen disciplines en
regio’s.8 Het is nog te vroeg om een goede inschatting te kunnen geven
van de studievoortgang in het huidige studiejaar. De eerste tentamenperiodes vinden over het algemeen in dit najaar plaats. De VH heeft
inmiddels al wel benadrukt dat er in de tweede helft van het lopende
studiejaar alsnog vertraging kan ontstaan. Sommige studieonderdelen
(zoals stages en praktijkonderwijs) die nu niet plaats kunnen vinden, zijn
naar het tweede semester verschoven en kunnen, afhankelijk van de
omstandigheden, straks mogelijk alsnog geen doorgang vinden. Hiermee
samenhangende studievertraging zal zich waarschijnlijk beperken tot een
aantal sectoren. In een aantal specifieke sectoren, zoals bijvoorbeeld de
vrijetijdsbesteding, kunsten en deels ook de techniek en gezondheidszorg
zijn er belemmeringen bij de doorgang van stages en sommige praktijkonderdelen. Een deel van de studenten geeft zelf aan vertraging te hebben of
te verwachten. Dat bleek bijvoorbeeld uit een onderzoek door ResearchNed in opdracht van ISO.9 Uit het studentenpanel van JOB blijkt dat
21% van de mbo-studenten verwacht studievertraging op te gaan lopen.10
Bij de cijfers over studievoortgang vind ik het belangrijk om op te merken
8

Van aantallen behaalde studiepunten zijn geen totaalcijfers beschikbaar, omdat instellingen met
uiteenlopende registratiesystemen werken.
9
https://www.iso.nl/2020/06/54–000-studenten-studieachterstand-door-corona/.
10
https://www.jobmbo.nl/mbo-studenten-lopen-vertraging-op-en-missen-hun-klasgenoten/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

4

dat de crisis, die inmiddels acht maanden duurt, een zware wissel trekt op
studenten en medewerkers. Ook kunnen we nog niet zien wat effecten zijn
van verminderde motivatie, somberte of concentratieverlies op studievoortgang op langere termijn. Het feit dat de studievertraging op basis
van de cijfers over het voorgaande studiejaar mee lijkt te vallen, heeft
daarom beperkte voorspellende waarde.
Om te voorkomen dat studenten in het ho door de huidige coronacrisis
benadeeld worden wat betreft toepassing van het bindend studieadvies
heb ik daar afspraken over gemaakt met VH en VSNU. Overigens
benadruk ik hierbij dat instellingen zelf verantwoordelijk zijn voor de wijze
van invulling en toepassing van het studieadvies, waaronder het bsa.
Hogescholen geven vanwege de coronacrisis dit jaar, net als in het vorige
studiejaar, voor eerstejaarsstudenten die studievertraging oplopen en
daardoor de norm van het bsa in het studiejaar 2020–2021 niet halen, de
mogelijkheid de bsa-norm te halen in het volgend studiejaar. Zij kiezen
daarvoor om studenten nu helderheid te bieden. Aangezien universiteiten
vooralsnog geen studievertraging verwachten bij de huidige eerstejaars,
zien de universiteiten op dit moment in het academisch jaar geen
aanleiding om een generieke coulancemaatregel voor het bsa te nemen.
De universiteiten blijven het studieaanbod en de studievoortgang van
studenten nauwkeurig monitoren. Indien dit hier aanleiding toe geeft, zal
een specifieke opleiding in overleg met de opleidingscommissie alsnog
besluiten een coulancemaatregel te nemen voor de eerstejaars in die
opleiding. Indien een opleiding dit besluit neemt, worden de studenten
van die opleiding hier voor 1 februari 2021 over geïnformeerd, zodat ook
zij tijdig duidelijkheid hebben. Daarnaast is er binnen de bestaande
regelingen zoals altijd de mogelijkheid voor coulance wanneer individuele
studenten onevenredig in de knel komen.
Conclusies en vervolg
• Als we naar het vorige studiejaar (2019–2020) kijken, zien we dat het
aantal gediplomeerde mbo-studenten vrijwel gelijk is gebleven ten
opzichte van het jaar daarvoor en dat het aantal gediplomeerde
ho-studenten zeer beperkt gestegen is.
• De eerste voorlopige cijfers tonen aan dat de uitval onder studenten in
het studiejaar 2019–2020 ten opzichte van het voorgaande jaar licht
gedaald is in het mbo en aanzienlijk gedaald is in het hoger onderwijs.
• In het mbo zijn er voorzichtige tekenen die er op wijzen dat een deel
van de studenten er langer over gaat doen om het diploma te behalen.
• VH en VSNU geven aan dat het aantal behaalde studiepunten in het
studiejaar 2019–2020 gemiddeld genomen niet achter loopt bij
voorgaande jaren. Wel zijn er verschillen tussen opleidingssectoren.
• MBO Raad en VH verwachten wel dat er in het tweede deel van het
studiejaar alsnog breder sprake zal zijn van studievertraging.
• Een deel van de studenten geeft wel aan vertraging te hebben
opgelopen door corona of maakt zich daar zorgen over.
• Wat de studievoortgang zal zijn van onlangs ingestroomde eerstejaars
en van studenten in het hoger onderwijs die dankzij de zachte knip en
het niet-toepassen van het bsa zijn in- of doorgestroomd naar
studiejaar 2020–2021 is op dit moment nog niet te zeggen.
• In het voorjaar zal ik u opnieuw informeren over studievoortgang.
Studentenwelzijn
Inleiding
Voor de coronacrisis gaven studenten al aan stress en druk te ervaren.
Veelal gaat het om een combinatie van factoren waarbij de druk- en
stressbeleving voor elke student anders is. Ik heb al voor de pandemie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

5

opdracht gegeven voor onderzoek onder studenten door het RIVM naar
risicofactoren in het hoger onderwijs die druk en stress versterken. De
resultaten van dit onderzoek komen halverwege 2021 beschikbaar.
Algemeen beeld
Inmiddels zijn er door verschillende partijen onderzoeken uitgevoerd naar
het mentale welzijn van studenten in deze pandemie. Hoewel deze
onderzoeken niet altijd gebruik maken van een representatieve groep
studenten, komt hieruit wel een beeld naar voren over de gevolgen voor
het mentale welzijn van veel studenten in het mbo en ho. De aan de
onderzoeken deelnemende studenten geven aan meer gestrest te zijn en
ook meer depressieve klachten te hebben. Ze hebben moeite met de
eenzaamheid en zelfregulatie die het onderwijs op afstand van ze vraagt
en ze hebben zorgen over hun toekomstige studieverloop. Thuis studeren
wordt ook als lastig ervaren. Dat geldt zowel voor mbo- als voor
ho-studenten.
Een derde van de mbo-studenten die deel heeft genomen aan het
studentenpanel van JOB (oktober 2020) geeft bijvoorbeeld aan dat
het nooit of vaak niet goed lukte om thuis te studeren, en voor ook
ongeveer een derde van de studenten lukte dat soms wel en soms
niet. Redenen waarom het thuis studeren niet goed lukte voor deze
studenten waren: de kwaliteit van de lessen die thuis minder goed
was, het zich niet goed kunnen concentreren en de thuissituatie die
als te druk werd ervaren. Ook het missen van een eigen ruimte of
een goede computer is genoemd. Twee derde van alle studenten
geeft aan de lessen slechter te vinden. Een ongeveer even groot deel
heeft minder contact met de begeleiders en is minder gemotiveerd
om aan school te werken. Wel vinden vier op de tien studenten dat
ze beter geworden zijn in zelfstandig werken, tegen drie op de tien
studenten voor wie het omgekeerde geldt. De helft van de studenten
zegt meer tijd kwijt te zijn aan studie en stage.
Het onderzoek van Turner11 laat zien dat studenten van alle
onderzochte instellingen aangeven de flexibiliteit door onderwijs op
afstand te waarderen. Het maakt het bijvoorbeeld mogelijk om
lessen te volgen op tijden dat het hen uitkomt, en ook de
mogelijkheid van het terugspoelen en stilzetten van video’s wordt als
positief gezien. Ook is 40% tot 50% van de studenten (redelijk)
tevreden over samenwerken met andere studenten op afstand en
wordt het ontbreken van reistijd als positief ervaren. Wel wordt ook
aangegeven dat het onderwijs volgen vanuit huis voor meer
afleiding zorgt, bijvoorbeeld van huisgenoten en familie. Ook wordt
aangegeven dat er soms sprake is van technische beperkingen en
het moeilijker is om het werk te structureren. Verder blijkt een deel
van de studenten juist meer contact te hebben met de docenten dan
voorheen.
Studenten hebben behoefte aan betrokkenheid van en met hun opleiding
en aan duidelijkheid en structuur. Zij missen het contact met hun
studiegenoten. Driekwart van de mbo-studenten in het studentenpanel
van JOB geeft aan dat zij het contact met vrienden en klasgenoten (erg)
missen. In mijn gesprekken met studenten en studentenorganisaties in
11

14 mbo-instellingen deden samen met HAS, Radboud Universiteit en Turner onderzoek onder
meer dan 5.000 docenten, studenten en stafmedewerkers in het mbo. De conclusies daarvan
zijn vastgelegd in het rapport «Wat leert het mbo van de coronaperiode»? Zie ook:
https://www.mboraad.nl/sites/default/files/documents/final-sectoronderzoek-onderwijsdigitaal_1.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

6

zowel mbo als ho hoor ik soortgelijke geluiden en ook de COVID-monitor
van de inspectie maakt duidelijk dat er zorgen zijn over de socialisatiefunctie van het onderwijs.
Studenten die kampen met extra stress, onzekerheid of concentratieproblemen roep ik vooral op zich te melden bij hun instelling, bijvoorbeeld
een mentor, studieadviseur, studentendecaan of docent. Uit mijn
contacten met instellingen hoor ik terug dat de aanvragen voor
begeleiding en ondersteuning door studieadviseurs, studentendecanen en
studentpsychologen zijn toegenomen. Studentenwelzijn staat meer dan
ooit hoog op de agenda van instellingen, die zich inspannen om
studenten passende begeleiding en ondersteuning te geven. Aan
instellingen vraag ik om goed in contact te blijven met studenten, in het
bijzonder met studenten in een kwetsbare positie. Mbo-instellingen
hebben over het algemeen een goede zorgstructuur en zoeken veelvuldig
contact via mail, telefoon, WhatsApp, skype en social media. Docenten,
trajectbegeleiders, maatwerkcoaches en schoolmaatschappelijk werk
maken hier veel werk van. Ook in het hoger onderwijs is er sprake van
dergelijke zorg voor studenten. Instellingen geven aan dat zij hun online
begeleiding hebben opgeschaald tijdens de pandemie en zij lijken er
mede hierdoor in geslaagd om te voorkomen dat grote aantallen
studenten uit beeld zijn geraakt. Exacte aantallen van «uit beeld geraakte
studenten» in het ho zijn niet te geven, omdat er bijvoorbeeld geen
aanwezigheidsplicht geldt. Studenten in het hoger onderwijs zijn over het
algemeen meerderjarig en ook in reguliere tijden zijn er soms studenten
die tijdelijk minder deelnemen aan lessen of colleges. Dat is soms ook een
bewuste keuze en het leidt niet altijd tot studievertraging. Ik vraag
instellingen in het ho om zich desondanks juist in deze tijd extra in te
blijven zetten om studenten niet uit het oog te verliezen.
Aan studenten moet door de opleiding zoveel mogelijk duidelijkheid
gegeven worden over hoe de opleiding georganiseerd is en instellingen
moeten duidelijk communiceren over eventuele aanpassingen in lessen
en examens. In de servicedocumenten mbo en ho is het belang van goede
communicatie met studenten opnieuw onderstreept. Verder roep ik
studenten en instellingen op om ambitieus te zijn maar ook met realisme
en mildheid naar elkaar te kijken en verwachtingen aan te passen aan de
huidige omstandigheden. Ik moedig medestudenten, verenigingen,
vrienden en familie aan om naar elkaar om te kijken, om open te zijn, en
om vaker het gesprek aan te gaan over mentaal welzijn.
Grote behoefte aan zelfstudieplekken
De behoefte aan zelfstudieplekken is groot. Hogescholen, universiteiten en mbo-instellingen zoeken naar manieren waarop zij dit
binnen de RIVM-richtlijnen kunnen vormgeven. Er wordt daarnaast
zoveel mogelijk ondersteuning gegeven die inspeelt op de situatie
van het thuis en alleen studeren en het online onderwijs. Hiertoe
worden bijvoorbeeld speciale workshops ontworpen door zowel
studentenpsychologen als studentendecanen. Ook bij faculteiten zijn
diverse initiatieven ontstaan om dit te faciliteren.
Onderzoek Caring Universities
Voor de zomer van 2020 heeft Caring Universities12 een vragenlijst
uitgezet bij studenten van de VU, Maastricht University, Universiteit
Leiden en Universiteit Utrecht waarbij studenten werd gevraagd naar
de impact van de COVID-19 pandemie op hun mentale gezondheid.
12

Caring Universities is een initiatief dat het psychisch welzijn van studenten wil vergroten. De
volgende universiteiten zijn deel van Caring Universities: Vrije Universiteit Amsterdam,
Universiteit Leiden, Universiteit Utrecht en Universiteit Maastricht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

7

Uit de rapportage blijkt dat 43.3% aangeeft dat online les volgen een
negatief effect op de studie heeft, 56.3% zich slechter kan concentreren, 52.5% eenzamer is en 44.6% somberder is. Het percentage
studenten met matige tot ernstige depressieve klachten is 10.6%
hoger dan in de periode voor COVID-19 (was 22.5% in 2019) en
matige tot ernstige angstklachten is 5.3% hoger (was 12.9% in 2019).
De onderzoekers plaatsen onder andere zelf als kanttekeningen bij
het onderzoek dat de respons niet hoog genoeg is om een uitspraak
te kunnen doen over alle studenten en dat niet te duiden is in
hoeverre de resultaten een direct gevolg zijn van de COVID-19
pandemie.
Ik heb op 20 november jl. een factsheet op rijksoverheid.nl geplaatst met
tips voor thuis studeren en tips om mentale en fysieke klachten tegen te
gaan.13 Ik blijf met studenten, docenten en instellingen dit onderwerp
volgen en blijf kennisdeling bevorderen. Zo heb ik op 26 oktober een
(online) inspiratie-evenement bijgewoond, georganiseerd door de
werkgroep studentenwelzijn, waar goede voorbeelden en inzichten
werden gedeeld. Het document met dit overzicht is gepubliceerd op de
website van het landelijk netwerk.14 Ook heeft de werkgroep studentenwelzijn een handreiking studentenwelzijn in coronatijd gemaakt om
instellingen handvatten te geven die stress kunnen verminderen van
studenten met een ondersteuningsvraag. Deze is tevens gepubliceerd op
de website van de rijksoverheid en gedeeld met instellingen en uw
Kamer.15
Naast de zorgen die ik zie bij studenten zie ik bij hen ook grote maatschappelijke betrokkenheid. Op zeer uiteenlopende manieren zetten studenten
zich in voor de samenleving. Mooie voorbeelden daarvan zijn te zien op
de website die de Landelijke Kamer van Verenigingen heeft gelanceerd bij
het uitrollen van de landelijke campagne «Daar doe ik het voor» onder
studenten.16
Conclusies en vervolg
• Studenten hebben het zwaar in deze tijd. Het thuis studeren wordt
door het merendeel van de studenten als lastig ervaren en de aan de
onderzoeken deelnemende studenten geven aan meer gestrest te zijn
en ook meer depressieve klachten te hebben. Ook hebben velen
zorgen over hun studieverloop.
• Hoewel verminderd welzijn in brede zin nog niet lijkt te leiden tot
(meer) studievertraging heb ik hier wel zorg over en vraag ik instellingen om daar ook met zorg mee om te blijven gaan.
• Ten behoeve van het studentenwelzijn roep ik studenten en instellingen op om ambitieus te zijn maar ook met realisme en mildheid naar
elkaar te kijken en verwachtingen aan te passen aan de huidige
omstandigheden. Ik moedig medestudenten, verenigingen, vrienden
en familie aan om naar elkaar om te kijken, om open te zijn, en om
vaker het gesprek aan te gaan over mentaal welzijn. Hierbij vraag ik
instellingen om zich juist in deze tijd extra in te blijven zetten om
studenten niet uit het oog te verliezen en om drempels om contact te
zoeken laag te houden.

13

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2020/11/20/tips-voor-thuisstuderen-incoronatijd.
14
https://www.ecio.nl/wp-content/uploads/sites/2/2020/10/Studentenwelzijn-Good-practicesInspiratie-event-LandelijkNetwerkStudentenwelzijn-26okt2020.pdf.
15
Kamerstuk 35 497, nr. 12 (17 augustus 2020).
16
https://studentendoenhetvoor.nl/category/acties/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

8

Welzijn en werkdruk medewerkers
Inleiding
De werkdruk bij docenten en andere medewerkers in mbo, hbo en wo is
hoog. Toen de coronacrisis uitbrak in maart 2020 moest al het onderwijs
anders worden vormgegeven en dat blijft aandacht vragen, ook vanwege
de onzekerheid over eventuele nieuwe maatregelen of versoepelingen. Ik
heb grote waardering voor de inzet en de wijze waarop medewerkers hier
mee om zijn gegaan.
Mbo- en ho-instellingen houden het welzijn en de werkdruk van
medewerkers vanuit de eigen verantwoordelijkheid goed in de gaten en
monitoren dit via eigen onderzoek. In deze paragraaf schets ik het
landelijke beeld voor zover gegevens op dit niveau beschikbaar zijn.
Docenten in mbo en ho voelen de zorg voor de studievoortgang en het
welzijn van de studenten. Tegelijk spelen ook andere thema’s een rol bij
het ervaren welzijn die samenhangen met corona, zoals eenzaamheid,
spanning of bijzondere familieomstandigheden.
Algemeen beeld
Medewerkers werden in het voorjaar overvallen door de coronacrisis en
kwamen terecht in een situatie van «overleven» waarin alles er op gericht
was om op de korte termijn zoveel mogelijk schade te voorkomen. Nu, in
de periode na de zomer, bevinden mbo-instellingen, hogescholen,
universiteiten en hun medewerkers zich in een periode die zich kenmerkt
door «aanpassen». Het gaat om een heel nieuwe situatie, waarbij er met
het aanhouden van de 1,5 meter afstand maar beperkt fysiek les gegeven
kan worden en dit gecombineerd moet worden met online lessen. Dit
vraagt van medewerkers een nieuwe set van vaardigheden die door een
deel nog verder ontwikkeld moet worden. Het kost tijd om nieuwe
vaardigheden aan te leren en tegelijkertijd het onderwijs al in die nieuwe
vormen te verzorgen. Ook zie ik dat medewerkers meer tijd kwijt zijn aan
het leveren van maatwerk en, waar nodig, extra begeleiding. In het
wetenschappelijk onderwijs combineren medewerkers hun onderwijstaken doorgaans met onderzoekstaken, wat in deze context een extra
belastende factor is geweest. Het doel is te komen tot een nieuwe stabiele
situatie waarin de ervaren werkdruk en stress weer afneemt, waarin
medewerkers nieuwe vaardigheden hebben ontwikkeld en er nieuwe
routines zijn ingeoefend. Dat het onderwijs relatief goed door kon gaan is
te danken aan de grote toewijding van al deze medewerkers. Ik zie dan
ook dat veel instellingen initiatieven nemen om docenten te ondersteunen
bij de omslag naar online onderwijs. Ik juich deze ontwikkeling toe omdat
het zowel de werkdruk voor docenten kan verlagen als bijdraagt aan de
kwaliteit van het onderwijs
Uit de monitoring van de inspectie blijkt dat de werkdruk onder docenten
in het mbo is toegenomen. Docenten missen het contact met de
studenten, vinden het lesgeven op afstand een schrale invulling van hun
functie en onder docenten neemt de vermoeidheid toe. Hier speelt ook de
combinatie van werk en zorgtaken een rol. In het ho wijst de inspectie de
werkdruk van docenten aan als een belangrijk vraagstuk en als een
belemmering voor het uitvoeren van het aangepaste onderwijs.
Een peiling door CNV17 onder werknemers in het mbo en ho bevestigt het
beeld dat sinds de intrede van corona onderwijspersoneel in deze
17

https://onderwijs.cnvconnectief.nl/nieuws/cnv-onderwijs-hamert-op-veiligheid-personeel-mboen-ho/ – 30 september 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

9

sectoren een toegenomen werkdruk ervaren. In de top drie van oorzaken
voor de verhoging van de werkdruk staan volgens deze rapportage de
combinatie van fysiek en online lesgeven, de toegenomen voorbereidingstijd en de handhaving van de coronamaatregelen bij studenten.
Uit onderzoek onder mbo-docenten en schoolleiders die zijn aangesloten
bij de Leraren Community OCW en de BVMBO18 blijkt dat de werkdruk is
toegenomen bij de meeste docenten. Er zijn wel verschillen tussen
opleidingssoorten en tussen docenten, aangezien er verschillende
factoren meespelen. De één is online vaardiger en zekerder dan de ander,
wat voor de digitaal minder bekwame en zekere docent meer werkdruk
met zich meebrengt. Dezelfde lesstof kost meer tijd dan voorheen.
Bovendien nemen met het werken achter de laptop fysieke klachten toe.
Ook de pedagogische aspecten en interactieve aard van het vak worden
gemist.
Uit een peiling die de AOb onder haar leden in het mbo en ho hield blijkt
eveneens dat werknemers meer stress en werkdruk ervaren en meer uren
werken.19 Tegelijkertijd vindt grofweg de helft van het personeel dat de
gevoelde collegialiteit is afgenomen. Hetzelfde geldt voor de ervaren
veiligheid. Veel docenten werken inmiddels grotendeels vanuit huis. In de
enquête geeft een behoorlijk deel aan het psychisch niet lang meer vol te
houden.
Conclusies en vervolg
• Het welzijn van medewerkers staat onder druk.
• In het personeelsbeleid en het werkdrukbeleid zorgen instellingen in
afstemming met de medezeggenschapsraad waar relevant voor
afstemming van het beleid op de huidige situatie.
• Instellingen en OCW houden bij onderzoeken rekening met de
belastbaarheid van medewerkers.
• Aan mbo-instellingen wordt in het servicedocument de gelegenheid
geboden om een time-out in te lassen, wanneer daar behoefte aan is.
Tijdens zo’n time-out kunnen docenten tijd krijgen om zich verder te
bekwamen in het geven van online-onderwijs of om keuzes te maken
in het onderwijsprogramma met de focus op studieloopbaanbegeleiding, coaching en het welzijn van de student. In het ho zie ik dat
instellingen zelf ook dergelijke mogelijkheden bieden aan medewerkers.
• Ik kijk met instellingen en de NVAO hoe accreditatielasten beperkt
kunnen blijven, zonder de basale voortgang van deze vorm van
kwaliteitsborging te belemmeren.
Onderwijskwaliteit
Inleiding
Onderwijskwaliteit wordt altijd en dus ook in de huidige omstandigheden
gemonitord. Instellingen, NVAO en inspectie hebben en houden ook in
coronatijd immers hun reguliere verantwoordelijkheden ten aanzien van
het bewaken van de onderwijskwaliteit en de naleving van regelgeving.20
Het doel is en blijft om de student een zo helder mogelijk perspectief te
bieden op een goed onderwijsprogramma en een kwalitatief goed
diploma. Het spreekt voor zich dat instellingen er in deze crisis niet aan
18

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/10/30/impact-vancoronamaatregelen-op-mbo-onderwijs – oktober 2020.
https://www.aob.nl/nieuws/meer-stress-en-werkdruk-door-corona/- oktober 2020.
20
Voor het mbo is er (net als bij po en vo) een meldpunt ingericht bij de inspectie waarmee zicht
gehouden wordt op welke mbo-instellingen moeten sluiten als gevolg van de coronacrisis.
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

10

zullen worden gehouden om het onmogelijke te doen. Aanpassingen van
het studieprogramma binnen de kaders van de wet en conform de
afspraken in de servicedocumenten zijn mogelijk, mits de kwaliteit van het
onderwijs maar scherp in het vizier wordt gehouden.
Instellingen doen hun uiterste best om de kwaliteit te borgen. Dit stelt hen
wel voor nieuwe uitdagingen, omdat de nieuwe situatie en inrichting van
het onderwijs ook andere vragen met zich meebrengt. De monitoring
gebeurt met inzet van de reguliere kwaliteitszorgsystemen, met daarin
een belangrijke rol voor de opleidingscommissies, medezeggenschapsraden, studentenraden en examencommissies. Bij veel instellingen
vinden daarnaast extra vormen van monitoring plaats om te inventariseren waar studenten en docenten in deze tijd tegenaan lopen. Ook is er
extra aandacht voor docentprofessionalisering, training en kennisdeling,
bijvoorbeeld tussen de voorzitters van examencommissies.
Algemeen beeld
In verdiepingssessies waarin OCW in gesprek gaat met onder andere de
sectorraden, studentenorganisaties, inspectie en de NVAO blijkt dat er bij
allen zorgen zijn over de onderwijskwaliteit. Het te behalen eindniveau
staat niet ter discussie, maar de manier waarop studenten tot dat
eindniveau komen is wel een aandachtspunt. Vooral voor het praktijkonderwijs is online onderwijs vaak geen goed alternatief. In rondetafelsessies die ik houd met studenten krijg ik de bevestiging dat die interactie
tussen docent en student en tussen studenten onderling cruciaal is voor
de onderwijskwaliteit. Dat geldt in het bijzonder voor interactie op de
onderwijslocatie en het praktijkonderwijs, die een basis vormen voor de
socialisatie en persoonvorming van studenten en voor het opdoen van
vaardigheden, en daarmee voor de onderwijskwaliteit.
Mijn beeld is dat de zorgen die geuit worden over onderwijskwaliteit niet
zozeer gaan over de meetbare diploma-eisen. Het eindniveau blijft immers
overeind. Daarop wordt getoetst en instellingen blijven inzetten op het
meten van hun onderwijskwaliteit. De zorgen gaan meer over het missen
van belangrijke aspecten van het onderwijs waarvoor het niet of minder
goed lukt om goede alternatieven te vinden, zoals de interactie en het
aanleren van een kritische attitude.
Verschillende onderzoeken bevestigen dat er zorgen zijn over de kwaliteit
van het onderwijs. Uit eerder genoemd onderzoek van de AOb onder een
deel van de leden blijkt dat 75% van de respondenten zich zorgen maakt
over de onderwijskwaliteit. Zij geven aan moeilijk te kunnen controleren
of studenten aangehaakt zijn. Deze zorgen komen ook naar voren uit het
onderzoek onder deelnemers van de Leraren Community OCW. Ook de
Inspectie van het Onderwijs uit haar zorgen hierover. De inspectie
constateert dat scholen en onderwijsinstellingen hun uiterste best doen
om de onderwijskwaliteit op een acceptabel niveau te houden. Zij ziet dat
instellingen werken aan een goede online didactiek en aan het maken van
afgewogen keuzes tussen verschillende onderwijsvormen. Deze innovatie
wordt nu versneld, maar vergt ook nog de nodige tijd. Tegelijkertijd wordt
ook geconstateerd dat er, vanwege de zware omstandigheden waaronder
het onderwijs wordt uitgevoerd, op veel plekken noodgedwongen gewerkt
wordt aan het beperken van schade waar het gaat om bijvoorbeeld
studievertraging en niet aan het continu borgen en verbeteren van de
onderwijskwaliteit. Uit de meting ten aanzien van het mbo komen, met
name in gevallen waarin de beroepspraktijkvorming niet of nauwelijks
doorgang kan vinden, ook vragen naar boven over de houdbaarheid van
de onderwijspraktijk in de huidige situatie en of herdefiniering van het
begrip kwaliteit en de hantering hiervan in het onderwijs nodig is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

11

Hoewel ik met de studenten en docenten van mening ben dat fysieke
onderwijsactiviteiten door moeten kunnen blijven gaan en dat ik uitkijk
naar ruimte voor meer fysiek onderwijs, zie ik ook positieve ontwikkelingen in het online onderwijs. Zo wordt de interactie tussen docent en
student via nieuwe manieren georganiseerd, bijvoorbeeld door te werken
met kleine interactieve groepen en door inzet van (studenten)buddies.
Kennisnet biedt docenten hulp bij het organiseren van onderwijs op
afstand via bijvoorbeeld lesopafstand.nl.
Ook is er intussen meer ruimte voor het gevarieerder en interactiever
maken van online onderwijs en investeren zowel bekostigde als private
onderwijsinstellingen in verbetering van digitaal onderwijs. Ook VH ziet
vanuit de zorg voor onderwijskwaliteit dat er ook positieve ontwikkelingen
zijn, bijvoorbeeld doordat de digitale vaardigheden van studenten in rap
tempo verder toenemen en dat ze zelfstandiger leren werken. Drie op de
tien mbo-studenten van het studentenpanel van JOB geeft aan beter
geworden te zijn in het zelfstandig werken. Het geeft studenten in mbo en
ho ook meer flexibiliteit, omdat zij op hun eigen moment kennis tot zich
kunnen nemen door opgenomen colleges of kennisclips. Daarnaast
ervaren docenten dat zij studenten meer verantwoordelijkheid kunnen
geven dan zij vooraf dachten. Dit kan op de langere termijn een positief
effect hebben op het onderwijs. VSNU ziet ondanks alles ook positieve
ontwikkelingen en geeft aan dat er bijvoorbeeld Er wordt op verschillende
fronten kwaliteitswinst ervaren. Zo nemen de digitale vaardigheden van
studenten in rap tempo verder toe, leren ze -hoe cru dan ook- zelfstandiger te werken en kunnen zij op hun eigen moment kennis tot zich nemen
door opgenomen colleges of kennisclips. Daarbij ervaren docenten ook
dat zij studenten meer verantwoordelijkheid kunnen geven dan zij vooraf
dachten. Dit kan op de langere termijn ook een positief effect hebben op
het onderwijs.
signalen zijn van docenten dat studenten bij online hoorcolleges
makkelijker vragen lijken te stellen, via bijvoorbeeld de chatfunctie of
andere online tools. Verder ontstaan er nieuwe, innovatieve vormen van
lesgeven, zoals het gebruik van serious games of het integreren van
individuele excursies door de student in de eigen omgeving in de leerstof.
Uit onderzoek van Turner blijkt dat het mbo tijdens de lock down van
maart tot en met juni heel snel de omschakeling maakte van fysiek naar
online onderwijs. Ook in het ho is die omslag heel snel gemaakt.
Het Versnellingsplan is een initiatief van VH, VSNU en SURF voor
innovatie van het onderwijs met behulp van ICT in het hoger
onderwijs. Daarbij wordt onder andere aandacht besteed aan
professionalisering van docenten, flexibilisering van het onderwijs,
digitale (open) leermiddelen, evidence informed onderwijsinnovatie
met ICT, Ed-tech, veilig en betrouwbaar benutten van studiedata en
verbetering van de aansluiting op de arbeidsmarkt. Het Versnellingsplan heeft geanticipeerd op de crisis en heeft samen met het
ComeniusNetwerk en het ECIO een vraagbaak opgezet voor online
onderwijs. Hierin wordt kennis en expertise gedeeld om zo docenten
en instellingen zo goed mogelijk te ondersteunen bij het vormgeven
van online onderwijs. Daarnaast heeft het Versnellingsplan een
tweetal nieuwe werkgroepen ingericht om aanvullend bij te dragen
aan de digitalisering van het onderwijs: toetsen op afstand en Online
Onderwijs in Praktijkvaardigheden. Dit draagt bij aan de onderwijskwaliteit, juist ook in coronatijd.
Conclusies en vervolg
• Er zijn breed gedeelde zorgen over de onderwijskwaliteit gezien de
beperkingen die er zijn.
• Als grootste kwetsbaarheid voor het kunnen blijven bieden van
onderwijskwaliteit zie ik de werkdruk bij docenten, de knelpunten ten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

12

•

•

•

•

aanzien van stages en praktijkonderwijs en studenten die het zonder
extra zorg en begeleiding niet redden. Door deze beperkingen is het
onderwijs er in sommige gevallen noodgedwongen op gericht om de
schade te beperken.
Interactie tussen studenten en docenten en tussen studenten onderling
is cruciaal voor de onderwijskwaliteit en dan met name voor de
praktijklessen in het beroepsonderwijs.
Instellingen doen hun uiterste best om vinger aan de pols te houden
wat betreft de onderwijskwaliteit, maar ook op dit gebied zijn er
nieuwe uitdagingen.
De diploma-eisen voor studenten blijven van kracht om zo de civiele
waarde van diploma’s te borgen. Samen met de NVAO en de inspectie
houd ik de kwaliteit van het onderwijs op respectievelijk instellings- en
stelselniveau scherp in het vizier.
Ik roep de onderwijsteams van de onderwijsstellingen op om goed
gebruik te maken van de geboden oplossingsrichtingen in de
servicedocumenten mbo en ho en de professionele ruimte die er altijd
is, om zo het onderwijs zo goed mogelijk te kunnen continueren op
een aanvaardbaar niveau.

Stages, stagetekorten en arbeidsmarktperspectief
Inleiding
Ondanks de enorme inspanning van medewerkers en studenten kan niet
alles in het onderwijs doorgaan. Dat geldt vooral voor praktische
onderdelen van het onderwijs waar geen goed online alternatief voor is,
in het bijzonder voor stages in sectoren die hard geraakt zijn door de
coronacrisis. Ik duid het beeld hierover eerst voor mbo en daarna voor het
hoger onderwijs, omdat de omvang van de problematiek verschilt tussen
beide sectoren.
Algemeen beeld mbo
Op 2 oktober jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd over de tekorten aan
stages en leerbanen en heb ik toegelicht welke stappen de afgelopen
maanden zijn genomen om het aanbod van stages en leerbanen in het
mbo op peil te houden.21 Ik heb u toen ook de voortgangsrapportage van
de Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB)
toegestuurd, die op mijn verzoek in april gestart is met het actieplan
stages en leerbanen. Door de aanhoudende coronacrisis en de aangescherpte maatregelen lopen de tekorten op dit moment weer wat op.22
Het oplopende tekort aan stages en leerbanen is zorgwekkend, juist omdat
leren in de praktijk een essentieel onderdeel is van de mbo-opleiding. Het
zoveel mogelijk oplossen van de tekorten en het aangeven van waar nog
wel mogelijkheden zijn, is daarbij van belang. In het kader van het
actieplan stages en leerbanen gaat SBB dan ook analyseren waar de
tekorten zijn en waar nog beschikbare leerplaatsen gevonden kunnen
worden om zo het verschil in vraag en aanbod te kunnen verkleinen. Uw
Kamer ontvangt bovendien binnenkort van mij een brief over loopbaanoriëntatie en
– begeleiding waarin verder wordt ingegaan op mijn strategie met
betrekking tot kansberoepen en het voorlichten van jongeren over de
kansen van de verschillende studies.

21
22

Kamerstuk 31 524, nr. 477 (2 oktober 2020).
De actuele tekorten worden getoond per opleiding, sector en regio via: https://www.s-bb.nl/
samenwerking/sbb-helpt-u-verder/actuele-cijfers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

13

Voor de langere termijn heeft SBB recent haar arbeidsmarktprognoses
geactualiseerd.23 Hierbij is rekening gehouden met de verwachte invloed
van de coronacrisis op de werkgelegenheid. De prognoses geven de
verhouding weer tussen het verwachte aantal gediplomeerden dat op
zoek gaat naar werk en het verwachte aantal vacatures dat geschikt is
voor een gediplomeerde schoolverlater. Voor de meeste mbo-opleidingen
geven de prognoses een positief beeld.
In aanvulling op de vervolgacties uit de voortgangsrapportage van
2 oktober heeft SBB naar aanleiding van signalen uit het mbo-veld enkele
aanvullende tijdelijke maatregelen voorgesteld die ik van harte toejuich
(u vindt de notitie van de SBB hierover als bijlage24 bij deze brief). Een
belangrijk onderdeel daarbij is de intensivering van de regionale aanpak,
omdat de match tussen leerbedrijf en student in de regio wordt gemaakt
en daar het bestaande verschil in vraag en aanbod verder kan worden
aangepakt. Verder gaat het om het benutten van intersectorale oplossingen. SBB zorgt er daarnaast blijvend voor dat de kwaliteit en inhoud
van de beroepspraktijkvorming niet uit het oog wordt verloren. Daarmee
speelt de SBB een belangrijke rol in het zoveel mogelijk terugdringen van
de stagetekorten in het mbo. Ik bied mbo-instellingen in het nieuwe
servicedocument (versie 5.0) nog meer ruimte om hier invulling aan te
geven. Bovenop de verruimde kaders die het vorige servicedocument al
bood, krijgen mbo-instellingen bijvoorbeeld meer mogelijkheden voor het
organiseren van praktijkopdrachten ter vervanging van de beroepspraktijkvorming in de bol-opleidingen. Instellingen en studenten kunnen er ter
overbrugging ook voor kiezen om keuzedelen in de bpv vorm te geven,
waarbij bij de selectie van keuzedelen gekozen kan worden voor een
verbredend of verdiepend keuzedeel waarvoor het makkelijker is een
stage te vinden. Zo kan een gastvrouw in opleiding met het keuzedeel
gastvrijheid bijvoorbeeld in de zorg aan de slag in een teststraat van de
GGD en zo extra vaardigheden opdoen die later van nut zijn in de
opleiding en op de arbeidsmarkt.
Ik wil mijn waardering uitspreken voor alle extra inspanningen van SBB,
mbo-instellingen, werkgevers en andere partners in het mbo in de
afgelopen maanden. Ondanks alle inzet en maatregelen kan het echter
toch voorkomen dat het een student of school niet lukt om tijdig een
stageplek of leerbaan te vinden of een passend alternatief te organiseren.
Samen met de mbo-sector heb ik daarom in het servicedocument
afspraken gemaakt over de manier waarop hiermee omgegaan wordt. Ik
heb er vertrouwen in dat dit servicedocument mbo-instellingen tot het
einde van het huidige studiejaar 2020–2021 handvatten biedt om de
beroepspraktijkvorming vorm te geven, maar ik houd uiteraard een vinger
aan de pols. In het voorjaar ontvangt uw Kamer een volgende voortgangsrapportage over het actieplan stages en leerbanen.
Algemeen beeld hoger onderwijs
Als gevolg van de coronacrisis kan het ook voor studenten in het hoger
onderwijs in bepaalde sectoren en regio’s lastiger zijn om een geschikte
stageplek te vinden. Het hoger beroepsonderwijs is door deze problematiek vanwege beroepsgerichtheid van de opleidingen zwaarder
getroffen dan grote delen van het wetenschappelijk onderwijs. Het
moeilijk kunnen vinden van stageplekken in sommige sectoren en regio’s
is zorgelijk, omdat stages een belangrijk onderdeel van de opleiding zijn
en voor een goede verbinding met en voorbereiding op de arbeidsmarkt
23

https://www.kiesmbo.nl/. Kans op werk toont de toekomstige kansen (2023–2025) voor
aankomende mbo-studenten op het niveau en in het verlengde van mbo-opleidingen.
24
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

14

zorgen. Daarnaast is het doorlopen van één of meerdere stages bij
nagenoeg alle opleidingen in het hoger beroepsonderwijs en veel
opleidingen in het wetenschappelijk onderwijs een vereiste voor het
succesvol afronden van de opleiding.
Ook voor het praktische deel van het onderwijs geldt dat het door de
beperkte mogelijkheden voor fysiek onderwijs lastiger is om deze
doorgang te laten vinden, bijvoorbeeld door het gebrek aan begeleidingsmogelijkheden. Instellingen proberen, waar mogelijk, stages en het
praktische deel van het onderwijs anders in te vullen of uit te stellen. Dat
gebeurt met grote inspanning en creativiteit. De mogelijkheden zijn echter
niet onbeperkt. Een gevolg hiervan kan zijn dat een deel van de studenten
studievertraging oploopt. Vooral in de vrijetijdssector (onder andere
toerisme en horeca), de kunsten en sommige delen van de techniek- en
zorgsector is dit reëel. Hoe dit zich ontwikkelt is niet zeker en daarom blijf
ik daar met de sector over in gesprek. De problematiek is in het hbo
omvangrijker dan in het wo, maar in sommige wo-sectoren speelt het ook,
bijvoorbeeld bij sommige medische opleidingen. Voor sectoren en regio’s
waar er sprake is van stagetekorten geldt dat instellingen zich waar
mogelijk inspannen om samen met de student naar alternatieven te
zoeken. Daarbij is er ruimte voor creativiteit. Gezien de huidige situatie
kan het voorkomen dat het de instelling niet in alle gevallen lukt om
passende alternatieven te vinden, wat eventueel tot vertraging kan gaan
leiden. Hierbij houden de sector en ik vinger aan de pols.
De gevolgen van de coronacrisis op de arbeidsmarkt voor pas afgestudeerden uit het mbo en ho zijn nog niet in de volle breedte in beeld te
brengen. Om informatie over de arbeidsmarkt aan te vullen heeft het CBS,
in opdracht van mij, een nieuwe actuele monitor25 ontwikkeld. De
arbeidsdeelname van jongeren die onderwijs volgen is in het derde
kwartaal enigszins hersteld, maar nog niet op het niveau van voorgaand
jaar. Naast afgestudeerden hebben dus ook de huidige studenten niet te
maken met een eenvoudig toegankelijke arbeidsmarkt.26 De nieuwe
monitor, die sinds 30 oktober 2020 online is, geeft de arbeidsmarktontwikkelingen weer op het gebied van banen, uitkeringen en arbeidsdeelname.
UWV is daarnaast recent nagegaan bij welke beroepen in het tweede
kwartaal van dit jaar het aantal vacatures laag was ten opzichte van het
aantal werkzoekenden als gevolg van corona. Op middelbaar beroepsniveau (mbo niveau 2, 3 en 4 en havo/vwo) is er een aantal sectoren met
beroepen die geraakt zijn door de coronacrisis. Dit zijn: horeca-catering,
transport en logistiek, facilitair, cultuur-sport-recreatie, verkoop detailhandel, financieel administratief, commercieel, contactberoepen, industrie
en HR-personeelswerving. Op hoger beroepsniveau (hbo en wo) betreft
het vooral commerciële beroepen en beroepen in de cultuur, sport en
recreatie.27
Conclusies en vervolg
• Ik heb reële zorgen over stagetekorten. Als gevolg van de coronacrisis
is het voor opleidingen in een aantal sectoren en regio’s in het
studiejaar 2020–2021 lastig om op de gebruikelijke wijze invulling te
geven aan het leren in de praktijk. In het servicedocument mbo
beschrijf ik welke maatregelen ik neem om vertraging door stagetekorten zoveel mogelijk te voorkomen. Bovenop de verruimde kaders die
het vorige servicedocument al bood, krijgen mbo-instellingen
bijvoorbeeld meer mogelijkheden voor het organiseren van praktijkop25

https://dashboards.cbs.nl/v2/OCW_arbeidsmarktsituatie/.
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/47/licht-herstel-arbeidsdeelname-onderwijsvolgendejongeren-in-derde-kwartaal.
27
https://www.uwv.nl/overuwv/Images/kansrijke-en-minder-kansrijke-beroepen-sinds-corona20200813.pdf en aanvullende informatie van UWV.
26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

15

•

•

drachten ter vervanging van de beroepspraktijkvorming in de
bol-opleidingen. Instellingen en studenten kunnen er ter overbrugging
ook voor kiezen om keuzedelen in de bpv vorm te geven. Verder blijf ik
monitoren hoe de situatie zich ontwikkelt.
Wat betreft het hoger onderwijs zal ik samen met de sectorraden en
maatschappelijke partners monitoren hoe de situatie zich ontwikkelt en
welke maatregelen er genomen kunnen worden om stages en
praktijkonderwijs zoveel mogelijk door te laten gaan en om vertraging
zoveel mogelijk te voorkomen.
Het arbeidsmarktperspectief voor pas afgestudeerden is verslechterd.
Ik houd daar aandacht voor.

Algemeen beeld en vervolgstappen
Algemeen beeld
Corona raakt het middelbaar beroepsonderwijs en het hoger onderwijs
hard, vooral wat betreft het welzijn en de werkdruk van medewerkers en
studenten en de beschikbaarheid van stages, leerbanen en de praktijklessen op locatie van de instelling. Ik zie geweldige inspanningen van
studenten, docenten en andere medewerkers om het onderwijs door te
laten gaan en om studieresultaten te blijven behalen. Dat lukt tot nu toe
behoorlijk goed en daar heb ik enorme waardering voor. Dat de cijfers die
nu beschikbaar zijn laten zien dat studievertraging door corona
vooralsnog beperkt is, neemt de zorgen echter niet helemaal weg. Hoewel
ik mij met de instellingen blijf inzetten om studievertraging zoveel
mogelijk te voorkomen, kunnen we niet uitsluiten dat de cijfers de
komende tijd een minder gunstig beeld laten zien. MBO Raad en VH
hebben al aangegeven dat zij niet denken te kunnen voorkomen dat er in
het vervolg van dit studiejaar alsnog (grotere) achterstanden ontstaan
doordat mogelijk niet alle stages en praktijklessen door kunnen gaan en
de begeleiding van studenten die extra persoonlijke zorg en begeleiding
nodig hebben in het gedrang komt. In het wo geldt dit mogelijk ook voor
opleidingen met grote praktijkonderdelen.
Mijn zorg betreft niet alleen eventuele toekomstige vertraging, maar ook
bepaalde aspecten van onderwijskwaliteit en het welzijn van studenten en
medewerkers. Gezamenlijk met alle partijen heb ik geconstateerd dat we
veel van hen vragen in deze tijd. Ik blijf mij met de instellingen inzetten
om voortgang te bewaken, welzijn van studenten en medewerkers waar
mogelijk te verbeteren en om onderwijskwaliteit te bewaken. De inspectie
monitort ontwikkelingen in het stelsel en zal naar aanleiding van signalen
over studie- en examenproblemen in voorkomende gevallen met
instellingen in contact treden. Daarbij ga ik samen met de inspectie en de
NVAO uit van vertrouwen en hebben instellingen ruimte om in overleg
met de medezeggenschap verstandige keuzes te maken over het goed
vormgeven van het onderwijs.
Met bovenstaande beelden in het achterhoofd heb ik met de verschillende
partijen in het mbo en ho nadere afspraken gemaakt om maximaal in te
zetten op onderwijs van goede kwaliteit, met aandacht voor het welzijn
van personeel en studenten. Dit heb ik vastgelegd in de servicedocumenten mbo en ho.
Vervolgstappen
• We blijven monitoren op de thema’s uit deze brief en in het voorjaar
van 2021 informeer ik u daarover opnieuw.
• Verder stelt het Kabinet € 210 miljoen beschikbaar waarmee basisscholen, middelbare scholen en mbo-instellingen extra hulp en
ondersteuning kunnen inschakelen in deze coronatijd vanwege de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

16

•

•

•

grotere kwetsbaarheid van de leerlingen en studenten in deze
sectoren. Hiervan is € 52 miljoen in 2021 beschikbaar voor het mbo.
Daarnaast verkent het Kabinet of de werkdruk in het gehele onderwijs,
dus inclusief het mbo en ho, ook verlicht kan worden middels tijdelijke
«coronabanen», met name door inzet van onderwijsondersteunend
personeel. U bent hierover op 16 november door het Kabinet nader
over geïnformeerd.
In het servicedocument mbo worden creatieve en verantwoorde opties
beschreven waar onderwijsteams gebruik van kunnen maken om het
onderwijs toch te kunnen continueren op een aanvaardbaar niveau. Zo
wordt er flexibiliteit geboden ten aanzien van de invulling van de 1.600
studiebelastingsuren voor beroepspraktijkvorming, begeleide
onderwijstijden en overige uren, waaronder zelfstudie. Ook wordt de
mogelijkheid geboden om op een andere manier invulling te geven
aan praktijkonderdelen van de opleiding. Het ho kent dergelijke
urennormen in brede zin niet en daar is regulier al ruimte voor
aanpassing van het onderwijsprogramma.
In het servicedocument ho heb ik beschreven welke afspraken ik heb
gemaakt met VH en VSNU over het bsa in dit studiejaar, om te
voorkomen dat studenten door de huidige coronacrisis benadeeld
worden wat betreft toepassing daarvan. Zie hiervoor ook pagina 5 van
deze brief.
In nieuwe updates van de servicedocumenten mbo en ho zal ik
eventuele vervolgafspraken met de sectoren vastleggen.

De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

17

Bijlage 1

Overzicht relevante moties en toezeggingen

Kamerstuk

Omschrijving

Toelichting

31 288, nr. 861

Motie van het lid Futselaar; De Tweede Kamer verzoekt
de regering om in samenspraak met de onderwijsinstellingen in het najaar met een inventarisatie van de
totale studievertraging te komen en indien nodig met
een voorstel te komen voor eventuele vervolgstappen.

Zie met name de paragraaf over studievoortgang en de
algemene afsluiting.

35 570 VIII, nr. 71

Motie van de leden Paternotte en Van der Molen; De
Tweede Kamer verzoekt de regering naast maximale
inzet om studievertraging te voorkomen, de Kamer te
informeren over onvermijdelijke vertraging en waar
nodig studenten te ondersteunen die hierdoor in de
problemen komen en specifiek te bezien of de
ov-jaarkaart opnieuw verlengd moet worden.

Zie met name de paragraaf over studievoortgang en de
algemene afsluiting.

31 288, nr. 852

Motie van de leden Paternotte en Westerveld; De
Tweede Kamer verzoekt de regering om de betrokkenheid van de medezeggenschap bij deze keuze te
bevestigen richting de hogescholen en universiteiten;
verzoekt de regering tevens, te inventariseren welke
instellingen onderwijsactiviteiten in de avond en het
weekend hebben georganiseerd, en de Kamer voor de
volgende begrotingsbehandeling daarover te informeren.

Hierop heb ik in het AO van 7 oktober jl. (Kamerstukken
31 524 en 31 288, nr. 476) mondeling antwoord gegeven.
Kern daarvan: toename onderwijs in avonden en
weekenden ten opzichte van de situatie voor corona is
zeer beperkt. Bij keuzes over studieprogramma in
coronatijd wordt medezeggenschap betrokken.

31 288, nr. 867

Gewijzigde motie van het lid Bruins; De Tweede Kamer
verzoekt de regering onderwijsinstellingen te vragen
rekening te houden met studenten die op een van de
weekenddagen om religieuze reden een rustdag
eerbiedigen, zodat onderwijsinstellingen coulant
omgaan met een eventuele aanwezigheidsplicht.

Hierop heb ik in het AO van 7 oktober jl. (Kamerstukken
31 524 en 31 288, nr. 476) mondeling antwoord gegeven.
Kern daarvan: doordat het onderwijs in het weekend zeer
beperkt is (volgens VH en VSNU slechts incidenteel) lukt
het om rekening te houden met studenten die op één van
de weekenddagen om religieuze redenen een rustdag
eerbiedigen.

De Minister OCW zegt toe een beeld van het aantal
studenten dat uit beeld is geraakt door de coronacrisis
aan de Tweede Kamer te doen toekomen in de zomer of
in het najaar.

Zie met name de paragrafen over studievoortgang en
studentenwelzijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

18

Bijlage 2

Cijfers studievoortgang
Tabel 1. Aantal diploma’s in het mbo en hoger onderwijs.
Onderwijstype

2018/19

2019/20

Mbo
Hbo
Wo

154.542
74.671
85.165

154.773
74.304
86.139

Tabel 2. Aantal mbo-4 studenten dat het jaar erop doorstroomt naar het hbo.

doorstroom naar hbo
totaal uitstroom met diploma

2018/19

2019/20

23.557
(35%)
67.323
(100%)

25.640
(37%)
68.578
(100%)

Tabel 3. Aantal inschrijvingen in het mbo en hoger onderwijs.
onderwijstype

2019/20

2020/21

Mbo
Hbo
Wo

503.014
463.325
306.882

511.873
489.626
332.004

Tabel 4. Aantal studenten dat instroomt in het mbo en hoger onderwijs.
onderwijstype

2019/20

2020/21

Mbo
Hbo
Wo

164.938
104.925
73.023

161.304
115.634
81.425

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 524, nr. 479

19