Gaskwaliteit voor de toekomst
Deelrapport 1:
Technisch/economische inventarisatie van gevolgen
gaskwaliteitvariaties voor eindgebruikers

Groningen, 27 januari 2011

66970153- GCS 11.R.61755

Gaskwaliteit voor de toekomst
Deelrapport 1:
Technisch/economische inventarisatie van gevolgen
gaskwaliteitvariaties voor eindgebruikers

Definitieve versie
Groningen, 27 januari 2011
Auteurs: Dr. H.B. Levinsky, Ir. M.L.D. van Rij

In opdracht van Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Auteurs:

H.B. Levinsky/ M.L.D. van Rij

Beoordeeld:

F. van Foreest

B

90 blz.

Goedgekeurd:

J. Knijp

2 bijlagen

KEMA Nederland B.V. Utrechtseweg 310, 6812 AR Arnhem Postbus 9035, 6800 ET Arnhem
T (026) 3 56 91 11 F (026) 3 89 24 77 contact@kema.com www.kema.com Handelsregister Arnhem 09080262

© KEMA Nederland B.V., Arnhem, Nederland. Alle rechten voorbehouden.
Het is verboden om dit document op enige manier te wijzigen, het opsplitsen in delen daarbij inbegrepen. In geval van
afwijkingen tussen een elektronische versie (bijv. een PDF bestand) en de originele door KEMA verstrekte papieren
versie, prevaleert laatstgenoemde.
KEMA Nederland B.V. en/of de met haar gelieerde maatschappijen zijn niet aansprakelijk voor enige directe, indirecte,
bijkomstige of gevolgschade ontstaan door of bij het gebruik van de informatie of gegevens uit dit document, of door de
onmogelijkheid die informatie of gegevens te gebruiken.
De inhoud van dit rapport mag slechts als één geheel aan derden kenbaar worden gemaakt, voorzien van bovengenoemde aanduidingen met betrekking tot auteursrechten, aansprakelijkheid, aanpassingen en rechtsgeldigheid.

Definitieve versie

-3-

66970153- GCS 11.R.61755

INHOUD
Blz.
MANAGEMENT SAMENVATTING

5

1

Inleiding

9

2
2.1
2.2

De uitzonderingspositie van Nederland op de internationale "aardgassenkaart" 14
Gaskwaliteit is basis voor opbouw Nederlandse infrastructuur
14
Internationale context
15

2.2.1
2.2.2
2.2.3

Diversificatie van het gasaanbod
Kwaliteit van nieuwe gassen
Verschillen binnen de EU en harmonisatieactiviteiten

3
3.1
3.2
3.3
3.3.1
3.3.2
3.4

Ontwikkelingen van netspecificaties en keuringsgrenzen in Nederland
20
Periode tot aan de liberalisering: zekerheid door integrale verantwoordelijkheid 20
Liberalisering van de markt zorgt voor ontkoppeling
23
De huidige keuringsspecificaties in de EU
24
De gastoestellenrichtlijn, GAD
24
Eisen aan niet-GAD toepassingen
28
Praktijk van keuring, specificatie en installatie van Nederlandse apparatuur en
processen
29

3.4.1
3.4.2
3.5

Apparatuur aan het G-gasnet
29
Apparatuur aan het H-gasnet
30
Welke parameters moeten worden gespecificeerd om het gedrag van apparatuur
te waarborgen
30
Huidige netspecificaties in de EU
34
Hoe variëren de verschillende parameters, inclusief die, die niet gespecificeerd
zijn, en hoe gaan deze kenmerken mogelijk veranderen in de toekomst
36
G-gas
36
H-gassen
41

3.6
3.7
3.7.1
3.7.2
4
4.1
4.2
4.2.1
4.2.2
4.2.3

Consequenties voor eindgebruikers ALs gevolg van de wijzigingEN in de
gaskwaliteit

15
16
17

45

Generieke gevolgen
47
Gevolgen huishoudens
48
Verbrandingstechnische gevolgen van rijkere aardgassen
49
Welke specificatie voor hogere koolwaterstoffen waarborgt het gedrag van deze
toestellen?
53
Aanpassingen om de breedste band te accepteren
56

Definitieve versie

-4-

66970153- GCS 11.R.61755

4.2.3.1
4.2.3.2
4.3

Triage
Vervanging
Gevolgen krachtopwekking

57
58
58

4.3.1
4.3.2
4.3.3
4.3.4
4.3.5
4.3.6

58
59
65
66
67

4.3.7
4.4
4.4.1
4.4.2
4.4.3
4.4.4
4.4.5
4.5
4.6

Parkgrootte en belang
Gevolgen voor het gasmotorwarmtekrachtpark
Acceptabele gasspecificatie voor het gasmotorwarmtekrachtpark
Aanpassingen om de breedste band te accepteren
Gevolgen voor het gasturbinepark in (de-)centrale elektriciteitsopwekking
Acceptabele gasspecificatie voor het gasturbinepark in (de-)centrale
elektriciteitsopwekking
Aanpassingen om de breedste band te accepteren
Gevolgen voor industriële gastoepassingen
Omvang en diversiteit van toepassingen
Gevolgen branderinstallaties
Gevolgen voor procesinstallaties
Welke specificaties waarborgen het gedrag van industriële installaties
Aanpassingen om de breedste band te accepteren
Tabel met mogelijke specificaties voor waarborging huidige niveau
Gevolgen voor eindgebruikers: concluderende opmerkingen

72
74
74
74
76
78
80
80
80
83

5

Conclusies en aanbevelingen

84

REFERENTIES

86

BIJLAGE A.1 Samenvattend overzicht G-gas

88

BIJLAGE A.2 Samenvattend overzicht H-gas

89

BIJLAGE B Tabellen met voorbeelden van gassamenstelling van www.hoezoandergas.nl 90

Definitieve versie

-5-

66970153- GCS 11.R.61755

MANAGEMENT SAMENVATTING
Nederland heeft sinds de vondst van aardgas bij Slochteren gebruik gemaakt van aardgas
met een zeer constante samenstelling. Het aardgas uit Slochteren is voor veel gebruikers de
Nederlandse standaard geworden. Het Slochterengas heeft een hoog stikstofgehalte en
heeft daardoor een relatief laag calorische waarde (L-gas). Nederland is met deze
aardgassamenstelling een uitzondering in Europa, alhoewel er in Duitsland gebieden zijn
waar gas met een nog lagere calorische waarde wordt geleverd (het zogenaamde LL-gas).
In Nederland is een apart transportsysteem voor hoog calorisch gas (H-gas) aangelegd.
Hierop zijn grote industriële gebruikers aangesloten. Ook wordt een deel van het H-gas
geëxporteerd. In Nederland wordt hoogcalorisch gas (H-gas) uit de kleine velden met stikstof
geconverteerd zodat het op Slochterengas lijkt. Er zijn ca. 80 aansluitingen van
eindgebruikers op het H-gasnet. In de toekomst gaat de aardgassamenstelling veranderen
door: het aanwenden van nieuwe gasbronnen, de import van aardgas uit Rusland en
Noorwegen, het invoeden van biogas, het importeren van LNG en het op lange termijn
uitputten van het Slochterenveld.
In het najaar van 2009 hebben de gezamenlijke netbeheerders een aantal marktpartijen
geïnformeerd dat zij verwachten dat de samenstelling van het Nederlandse aardgas in zowel
het G-gas- als het H-gasnet gaat veranderen. Gebruikers van aardgassen en de fabrikanten
en leveranciers van gastoepassingen hebben aangegeven dat de aangekondigde distributie
van de verwachte gassen dermate zal afwijken van wat er tot nu toe gebruikelijk is, dat deze
niet veilig en doelmatig toegepast kunnen worden.
In opdracht van het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I)
hebben KEMA en Kiwa een inventarisatie van de gevolgen van gaskwaliteitsvariaties voor
eindgebruikers uitgevoerd. EL&I heeft op verzoek van diverse marktpartijen (leveranciers en
gebruikers van aardgas) de regie op zich genomen om te kunnen anticiperen op de
toekomstige veranderende gaskwaliteit. EL&I streeft ernaar dat de Rijksoverheid één
duidelijke lijn kiest. Onderstaande beleidsuitgangspunten moeten een oplossing bieden voor
de huidige situatie, de situatie in de nabije toekomst en ook een richting geven voor de
toekomstige gashuishouding.

Definitieve versie

-6-

66970153- GCS 11.R.61755

Beleidsuitgangspunten veranderende aardgaskwaliteit zijn:
1. De veiligheid van de consument en de werknemer staat voorop. Het huidige risico dat
gepaard gaat met het gebruik van aardgas mag niet groter worden ten gevolge van
een verandering van de gaskwaliteit (gassamenstelling);
2. De huidige en toekomstige energievoorzieningszekerheid mag niet in gevaar komen.
Nederland zal zich moeten aanpassen om niet internationaal geïsoleerd te raken en
een gashandelshuis te blijven;
3. Oplossingen moeten gerealiseerd worden waar dat mogelijk is tegen de laagste
maatschappelijke kosten. De partij die deze oplossing realiseert, draagt niet
vanzelfsprekend ook zelf de kosten. De kosten kunnen worden toebedeeld aan
allerlei partijen, zoals de gebruikers of de leveranciers van het gas;
4. Nederland heeft een belangrijk deel van haar welvaart te danken aan de
aanwezigheid van aardgas en de aardgashandel. Het beleid is erop gericht om deze
toegevoegde waarde voor de Nederlandse economie te behouden;
5. Veranderende gassamenstelling heeft gevolgen voor het functioneren van installaties
en hun emissies. Gestreefd wordt naar oplossingen waardoor het huidige
veiligheidsniveau en de huidige emissie-eisen gehandhaafd blijven;
6. Zekerheid te bieden aan invoeders, afnemers en netbeheerders, zodat zij op een
verantwoorde wijze kunnen investeren.
De toekomst van de voorzieningszekerheid in Nederland is in toenemende mate afhankelijk
van het aanbod van H-gassen. Het feit dat nieuwe H-gassen in de regel meer hogere
koolwaterstoffen bevatten dan de traditionele gassen, betekent dat de gassen die
binnenkomen 'rijker' zijn.
Voor de toepassing van aardgas zijn de volgende specificaties van belang: de breedte van
de band van de Wobbe Index, de snelheid van Wobbe variaties, een parameter voor COemissies en roetvorming, methaangehalte of koolstof/waterstof-verhouding van het aardgas,
waterstofgehalte, CO2-gehalte, een specificatie voor klopvastheid (bijvoorbeeld een
Methaangetal), de calorische waarde en de leverdruk. Van deze parameters is in Nederland
alleen de Wobbe Index, gedefinieerd als de calorische waarde gedeeld door de wortel van
de relatieve dichtheid van het gas ten opzichte van lucht, in de Exitcodes vastgelegd. Ook
veel andere EU-landen specificeren in hun netcodes tot nu toe uitsluitend de Wobbe Index.
Andere samenstellingsaspecten hebben ook hun invloed op sommige toepassingen, zoals
dauwpunten, zwavel, sporenelementen, zware metalen en toxische componenten.
Rijkere gassen kunnen, ook bij gelijke Wobbe Index, leiden tot andere verbranding(sgedrag)
bij apparatuur van eindgebruikers. De huidige en voorgestelde specificaties zijn onvoldoende
om het gedrag van de apparatuur bij de eindgebruiker te waarborgen.

Definitieve versie

-7-

66970153- GCS 11.R.61755

Een veranderende gassamenstelling kan gevolgen hebben voor de gebruikers van aardgas.
Ook de snelheid van de verandering van de samenstelling is relevant en kan mogelijk tot
problemen leiden. Het is onzeker in hoeverre de huidige apparaten en procesinstallaties een
veranderende gassamenstelling aankunnen. Afhankelijk van de (variaties in) samenstelling
zijn mogelijke gevolgen van de distributie van rijkere gassen:
Een verhoging van het risico van persoonlijk letsel van individuele consumenten door
verhoging van de CO-emissies;
Ernstige vermindering van de doelmatigheid van sommige consumentenapparatuur door
roetvorming;
Uitval en mogelijke fysieke schade aan apparatuur die een significante bijdrage leveren
aan de Nederlandse elektriciteitsvoorziening;
Verliezen aan productiecapaciteit en energetisch rendement in de industrie;
Mogelijk persoonlijke letsel in industriële omgevingen;
Verhoging van de emissies van NOx, en CO2.
De studie van KEMA en Kiwa bevat 3 deelaspecten:
1. In beeld brengen van de aard en omvang van de gevolgen van de 'nieuwe' gassen zoals
onder andere omschreven op de website 'www.hoezoandergas.nl' voor het gedrag van
de verbruiksapparatuur bij de eindgebruikers;
2. Inventarisatie van mogelijke mitigerende maatregelen en bijbehorende kosten en
technische aspecten;
3. Definitie van routes om de inpassing van de veranderende gassamenstelling mogelijk te
maken waarbij naast de technisch/economische input ook de mogelijke strategische
gevolgen voor de gasvoorziening in termen van voorzieningszekerheid en duurzaamheid
in beeld worden gebracht.
Dit deelrapport gaat in op deel 1 van deze studie: “de gevolgen van variaties in gaskwaliteit
voor eindgebruikers”.
De gevolgen zijn in kaart gebracht voor de volgende groepen eindgebruikers:
Huishoudelijke en klein zakelijke toestellen: alle toepassingen waar conformiteit volgens
de gastoestellenrichtlijn (2009/142/EC (ex-90/396/EEC)) verlangd wordt, ook als deze in
de industrie gebruikt worden. Voorbeelden zijn CV-ketels, geisers, sfeerhaarden
kooktoestellen, kachels, ventilator branders, luchtverwarmers, donkerstralers en hoge
temperatuurstralers;
Krachtopwekking: gasmotoren en gasturbines voornamelijk in installaties voor
elektriciteits,- warmte –en stoomopwekking;
Industriële installaties: alle overige industriële toepassingen van gas in verbrandings- en
feedstockprocessen.

Definitieve versie

-8-

66970153- GCS 11.R.61755

Een belangrijk element in de uitvoering van deze studie betreft de betrokkenheid van de
stakeholders (op uitnodiging van EL&I ) om een goed beeld te krijgen van de implicaties
indien andere gassen worden gedistribueerd en gebruikt. Deze groep wordt gevormd door
o.a. vertegenwoordigers van de verschillende groepen eindgebruikers (bijv. brancheverenigingen), grote eindgebruikers zoals energiebedrijven en industriële bedrijven, de
landelijk en regionale netbeheerders en upstream partijen zoals producenten, bergings- en
LNG-operators en LNG-invoerders. De stakeholders zijn gevraagd om relevante informatie
voor dit onderzoek aan te dragen. Om deze informatie te inventariseren en te bespreken zijn
workshops georganiseerd met de stakeholders langs de verschillende inhoudelijke lijnen
(werkgroepen): 3 werkgroepen die de gevolgen voor de eindgebruikers inventariseren,
alsmede de verschillende "downstream" oplossingen, een werkgroep die de verschillende
'up- en midstream' oplossingen inventariseert en een werkgroep die de strategische
consequenties van verschillende maatregelen nagaat. De consultants van KEMA en Kiwa
hadden een additionele rol als inhoudelijke "kritische" toets voor informatie die in de studie is
ingebracht. Daarnaast is de inbreng tijdens workshops aangevuld met kennis en informatie
van KEMA en Kiwa en met algemeen verkrijgbare literatuur.
De belangrijkste conclusies van dit rapport zijn:
Een relevant deel van het huidige apparatuurpark is niet in staat om alle nieuwe
verwachte gassen zonder verdere maatregelen veilig en doelmatig te gebruiken. Dit houdt
in dat er een transitietraject noodzakelijk is om Nederland op de nieuwe gassen voor te
bereiden. De transitiemaatregelen en de mogelijke transitieroutes maken geen deel uit
van deze deelrapportage.
Los van de transitiemaatregelen, die nog onderwerp zijn van verdere studie, adviseren
Kiwa en KEMA in ieder geval ook voor Nederland een beleid in te zetten om van nieuwe
gastoepassingen te verlangen dat zij geschikt zijn voor een bredere band dan de huidige.
Zowel de huidige netcodes als de informatie op www.hoezoandergas.nl bevatten
onvoldoende specificaties om de afnemers van het gas in staat te stellen bij de aanschaf
van hun applicatie een toekomstbestendige investering te doen. Het verdient de
aanbeveling om dergelijke toepassingsspecificaties (desnoods per netdeel of afnemer)
vast te stellen. Dergelijke specificaties bieden zowel de leveranciers van gas als hun
afnemers de duidelijkheid die bij een goede afnemer/leveranciersverhouding past.

Definitieve versie

1

-9-

66970153- GCS 11.R.61755

INLEIDING

Tegen de achtergrond van afnemende binnenlandse productie van aardgas en de verwachte
toenemende vraag richting 2030 [1], is Nederland genoodzaakt om in toenemende mate gas
te importeren. Deze groeiende importafhankelijkheid zien we ook in de ons omringende
landen zoals het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk. De koppeling van het
uitgebreide Nederlandse transportnet met gasmarkten in Noordwest Europa en de
aanwezigheid van een LNG terminal, kan deze import accommoderen en de gasvoorziening
in Nederland veiligstellen. Een toenemende stroom hoogcalorische gassen betekent dat er
ook in toenemende mate 'rijker' pijpleidinggas uit Noorwegen en Rusland, maar ook LNG
aangevoerd per schip, door de pijpleidingen zal stromen. Op langere termijn zullen ook
duurzame gassen een relevante rol kunnen gaan spelen in de gasvoorziening. Deze 'rijkere'
gassen zijn enerzijds bestemd voor doorvoer naar andere landen, maar anderzijds ook voor
eindgebruikers in Nederland en zullen op termijn en gradueel het aanbod van laagcalorische
Groningen gas en gas uit de Nederlandse kleine velden vervangen voor een groot deel van
de eindgebruikersegmenten. De aan te trekken gassen hebben niet allen dezelfde
samenstelling. Niet alle gassen zijn zonder meer te gebruiken door de eindgebruikers. Dit
laatste maakt het noodzakelijk dat goede afspraken gemaakt
worden over welke
kwaliteit/samenstelling van het gas aan de eindgebruiker geleverd kan worden.
In het najaar van 2009 hebben de gezamenlijke netbeheerders een aantal marktpartijen
geïnformeerd dat zij verwachten dat de samenstelling van het Nederlandse aardgas in zowel
het G-gas- als het H-gasnet gaat veranderen. In reactie hierop hebben verschillende partijen,
die de eindgebruikers van het gas vertegenwoordigen, bezwaren kenbaar gemaakt met
betrekking tot de mogelijke gevolgen van de distributie van deze verwachte gassen voor hun
verbruiksapparatuur. Het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I)
heeft KEMA, in samenwerking met. Kiwa, de opdracht gegeven tot het uitvoeren van een
onderzoek naar de mogelijke gevolgen van en oplossingen voor de veranderende
gassamenstelling voor eindgebruikers. Tevens is aan Agentschap NL gevraagd om namens
de opdrachtgevers het onderzoek te begeleiden. Voor EL&I is het vooral belangrijk om zo
snel mogelijk duidelijkheid te krijgen over de gevolgen van de distributie van de verwachte
toekomstige gassen en eventuele randvoorwaarden waaronder inpassingen van nieuwe
gassen verantwoord kan gebeuren.

Definitieve versie

-10-

66970153- GCS 11.R.61755

Meer concreet, hebben KEMA en Kiwa een studie is uitgevoerd om:
1. De aard en omvang van de gevolgen van de "nieuwe" gassen zoals o.a. omschreven
op de website 'www.hoezoandergas.nl' (hierna 'hoezoandergas' genoemd)1 voor het
gedrag van de verbruiksapparatuur bij de eindgebruikers in beeld te brengen;
2. Mogelijke mitigerende maatregelen te inventariseren, inclusief bijbehorende kosten
en technische aspecten;
3. Routes te definiëren om de inpassing van de veranderende gassamenstelling
mogelijk te maken waarbij naast de technisch/economische input ook de mogelijke
strategische gevolgen voor de gasvoorziening in termen van voorzieningszekerheid
en duurzaamheid in beeld worden gebracht.
Dit deelrapport adresseert het eerste punt en behelst een bespreking van de gevolgen van
de toekomstige "kwaliteit" van het aardgas voor de eindgebruiker. Om dit in de juiste context
te plaatsen wordt allereerst in hoofdstuk 2 een beeld geschetst van de uitzonderingspositie
die Nederland met zijn G-markt inneemt op de internationale gasmarkt. Een positie die is
bepaald door de vondst van het laagcalorische aardgas in Groningen eind jaren 50 van de
vorige eeuw en tevens aanleiding vormt voor deze studie gezien de verwachte diversificatie
van het gasaanbod. Dit wordt ook bezien in Europees perspectief.
Terwijl het begrip "kwaliteit" vaak impliceert "goed" of "slecht", wordt deze implicatie hier
geenszins bedoeld. De gasindustrie gebruikt dit begrip om eigenschappen die afgeleid zijn
van de chemische samenstelling van het gas te karakteriseren. Gaskwaliteit heeft
verschillende aspecten die allen onder het verzamelbegrip "gaskwaliteit" vallen:

1

•

De netkwaliteit betreft de distribueerbaarheid van het gas en de integriteit van de
leidingnet. Omdat bijvoorbeeld het condenseren van waterdamp in grote slokken
vloeibaar water in aardgaspijpleidingen onwenselijk is, is het waterdauwpunt een
onderdeel van de specificaties voor "gaskwaliteit";

•

De toepassingskwaliteit betreft de geschiktheid voor de toepassingen door de
eindgebruiker, zoals de geschiktheid voor CV-ketels, kooktoestellen, gasmotoren en
gasturbines. De toepassingskwaliteit maakt gas geen "uitwisselbare" commodity. In
principe kunnen gassen met verschillende chemische samenstellingen tot
verschillend gedrag in gasverbruiksapparatuur leiden. Gassen zijn alleen bruikbaar
als de apparatuur zo is geconstrueerd dat de geleverde range van gassamenstelling
acceptabel is;

De geraadpleegde gegevens op deze website zijn van voor 2 december 2010

Definitieve versie

•

-11-

66970153- GCS 11.R.61755

De verrekenkwaliteit baseert zich op de geleverde energie. Er wordt in de
verrekening geen rekening gehouden met bijvoorbeeld de toepassingskwaliteit van
het gas. In de zin van de verrekenkwaliteit is gas wel een commodity. De
belangrijkste eigenschappen voor verrekenkwaliteit zijn de calorische waarde, de
leveringstemperatuur en de leveringsdruk.

Het toepassingsaspect is een belangrijk onderwerp van de onderhavige studie. Specificaties
hieromtrent dienen aan te geven welke gassen uitwisselbaar zijn voor de eindgebruiker.
Vandaar dat deze aspecten ook in de gasindustrie "uitwisselbaarheid" worden genoemd.
Welke verschijnselen optreden bij veranderingen in gassamenstelling en hoe deze
gekarakteriseerd worden, wordt in Hoofdstuk 3 besproken. Hierbij ligt de nadruk op die
aspecten waarbij frictie tussen voorgestelde gaskwaliteiten voor distributie en de eisen van
de eindgebruiker ontstaat.
In de eindgebruikersgroep zijn drie hoofdgroepen te onderscheiden:
- Huishoudelijke en klein zakelijke toestellen: alle toepassingen waar conformiteit volgens
de gastoestellenrichtlijn (2009/142/EC (ex-90/396/EEC)) verlangd wordt, ook als deze in
de industrie gebruikt worden. Voorbeelden zijn CV-ketels, geisers, sfeerhaarden
kooktoestellen, kachels en ventilatorbranders.
- Krachtopwekking: gasmotoren en gasturbines voornamelijk in installaties voor
elektriciteits,- warmte –en stoomopwekking
- Industriële installaties: alle overige industriële toepassingen van gas in verbrandings- en
feedstockprocessen.
De gevolgen voor de eindgebruikers van de distributie van de verwachte gassen worden in
hoofdstuk 4 besproken. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan rendementsverlies van
apparatuur, een mogelijk verhoogd risico op persoonlijk letsel en een toename van de
uitstoot van CO, CO2 en NOx. Voor zover deze gevolgen niet acceptabel zijn, wordt in dit
hoofdstuk aangegeven welke range van samenstellingen de eindgebruikerstoepassingen
zonder modificatie wel aan kunnen. Tenslotte wordt aangegeven welke modificaties aan de
eindgebruikersapparatuur noodzakelijk zijn om de breedste band van gassen veilig en
doelmatig te kunnen toepassen.
De mogelijk te nemen maatregelen alsmede de denkbare transitie routes maken geen deel
uit van deze deelrapportage.

Definitieve versie

-12-

66970153- GCS 11.R.61755

Een belangrijk element in de uitvoering van deze studie betreft de betrokkenheid van de
stakeholders om een goed beeld te krijgen van de implicaties indien andere gassen worden
gedistribueerd en gebruikt2.
Deze groep wordt gevormd door o.a. vertegenwoordigers van de verschillende groepen
eindgebruikers (bijv. brancheverenigingen), grote eindgebruikers zoals energiebedrijven en
industriële bedrijven, de landelijk en regionale netbeheerders en upstream partijen zoals
producenten, bergings- en LNG-operators en LNG invoerders. De stakeholders zijn
gevraagd om relevante informatie voor dit onderzoek aan te dragen.
Om deze informatie te inventariseren en te bespreken zijn workshops georganiseerd met de
stakeholders langs verschillende inhoudelijke lijnen (werkgroepen): 3 werkgroepen om de
gevolgen voor de eindgebruikers te inventariseren, alsmede de verschillende "downstream"
oplossingen, een werkgroep die heeft gekeken naar de verschillende "up- en midstream"
oplossingen en een werkgroep die de strategische consequenties van verschillende
maatregelen hebben geïnventariseerd. De consultants van KEMA en Kiwa hadden een
additionele rol als inhoudelijke "kritische" toets voor informatie die in de studie is ingebracht.
Daarnaast is de inbreng tijdens workshops aangevuld met kennis en informatie van KEMA
en Kiwa, en algemeen verkrijgbare literatuur.
Uitgangspunten
EL&I streeft ernaar dat de Rijksoverheid één duidelijke lijn kiest. De beleidsuitgangspunten
voor de veranderende aardgaskwaliteit zijn:
1. De veiligheid van de consument en de werknemer staat voorop. Het huidige risico dat
gepaard gaat met het gebruik van aardgas mag niet groter worden ten gevolge van
een verandering van de gaskwaliteit (gassamenstelling);
2. De huidige en toekomstige energievoorzieningszekerheid mag niet in gevaar komen.
Nederland zal zich moeten aanpassen om niet internationaal geïsoleerd te raken en
een gashandelshuis te blijven;
3. Oplossingen moeten gerealiseerd worden waar dat mogelijk is tegen de laagste
maatschappelijke kosten. De partij die deze oplossing realiseert, draagt niet
vanzelfsprekend ook zelf de kosten. De kosten kunnen worden toebedeeld aan
allerlei partijen, zoals de gebruikers of de leveranciers van het gas;
4. Nederland heeft een belangrijk deel van haar welvaart te danken aan de
aanwezigheid van aardgas en de aardgashandel. Het beleid is erop gericht deze
toegevoegde waarde voor de Nederlandse economie te behouden;
5. Veranderende gassamenstelling heeft gevolgen voor het functioneren van installaties
en hun emissies. Gestreefd wordt naar oplossingen waardoor het huidige
veiligheidsniveau en de huidige emissie-eisen gehandhaafd blijven;
2

De auteurs van dit rapport bedanken alle stakeholders en workshopvoorzitters voor hun
inspanningen om dit rapport tot stand te brengen.

Definitieve versie

-13-

66970153- GCS 11.R.61755

6. Zekerheid te bieden aan invoeders, afnemers en netbeheerders, zodat zij op een
verantwoorde wijze kunnen investeren.
Met name in de inventarisatie van de gevolgen van nieuwe gassen (hoofdstuk 4) wordt
rekening gehouden met deze uitgangspunten.
Noot met betrekking tot het aspect duurzaamheid
Bij de aanvang van dit project was de intentie om ook de gaskwaliteitsaspecten van
duurzaamheid, bijvoorbeeld betreffende de inpassing van biogassen, in de inventarisatie en
analyse mee te nemen. Door de in de workshops overweldigende belangstelling voor nieuwe
aardgassen is voor duurzame gassen onvoldoende aandacht geweest om ze adequaat te
behandelen.
In dit verband wordt opgemerkt dat de eindgebruikers- en netintegriteitsaspecten van
duurzame gassen thans onderwerp van onderzoek is in het kader van het mede door EL&I
gesubsidieerde onderzoeksprogramma EDGaR.

Definitieve versie

-14-

66970153- GCS 11.R.61755

2

DE UITZONDERINGSPOSITIE VAN NEDERLAND OP DE
INTERNATIONALE "AARDGASSENKAART"

2.1

Gaskwaliteit is basis voor opbouw Nederlandse infrastructuur

De "kwaliteit" van de aardgassen die in een land gedistribueerd worden, wordt bepaald door
de eigen geschiedenis. Landen met veel gas in eigen bodem, zoals het Verenigde Koninkrijk,
de Verenigde Staten en Nederland hebben hun markt primair ontwikkeld op basis van de
range van gassen die ze zelf produceerden. Meestal kan de gasapparatuur in deze landen
een beperktere range van acceptabele samenstellingen aan dan de gasapparatuur in landen
die vroeg in de geschiedenis van hun markt een breder aanbod hadden, bijvoorbeeld door
import, zoals Frankrijk.
De vondst van het Slochterenveld in 1959 leidde tot een bloei in de Nederlandse economie
door een tot dan toe ongekende grote eigen gasvoorraad. Deze vondst van laagcalorisch
gas bracht Nederland als nieuw gasland tevens in een uitzonderingspositie ten opzichte van
andere landen. Het grote en saillante verschil met de rest van Europa is dat het Nederlandse
Slochterengas een significant gehalte van de niet-brandbare component stikstof heeft, ca.
14%. De rest van Europa heeft doorgaans veel minder "inerten" in het gas. Dit leidde ertoe
dat de apparatuur van de eindgebruiker specifiek voor dit gas werd ontwikkeld of aangepast.
Na het besluit van de Nederlandse regering in de jaren '70 van de vorige eeuw om het
zogeheten 'kleineveldenbeleid' in te voeren teneinde het Slochterenveld te sparen,
ontwikkelde de Gasunie (van vóór de liberalisering van de markt) een stelsel van
mengstations om verschillende gaskwaliteiten tot de zgn. pseudo-Groningengas te mengen
en daarmee de markt te voorzien. Veel van deze 'kleine velden'-gassen waren/zijn
hoogcalorisch ('H-gas'). Om kosteneffectief gebruik te kunnen maken van deze H-gassen en
om aan te sluiten op de internationale gasmarkt is een deel van de industriële afnemers
gebruik gaan maken van H-gas. Deze afnemers hebben de nodige aanpassingen aan hun
gasapparatuur doorgevoerd om dit mogelijk te maken. Deze ontwikkeling opende tevens de
deur voor import en export van H-gas, zoals Noors gas. Daarnaast kon met de conversieinstallatie in Ommen hoogcalorisch gas op pseudo-G-kwaliteit worden gebracht door het
verdunnen met stikstof. Hiermee is er een koppeling gelegd tussen H- en G-gas- netten. Met
deze conversiemogelijkheid kon tevens efficiënt gebruik gemaakt worden van andere
reserves, inclusief import.
De term G–gas staat in de huidige tijd dus al lang niet meer voor “Groningen gas”, maar ook
voor de zogenaamde pseudo-G-gassen, gassen die bedoeld zijn om als laag calorisch gas
te worden toegepast, maar een andere bron hebben dan ‘’Groningen”.

Definitieve versie

-15-

66970153- GCS 11.R.61755

Sinds de inpassing van de kleine velden en de toenemende verknoping van Nederland met
de internationale gasmarkten is deze kwaliteit echter reeds aan toenemende variatie
onderhevig geweest..
De fijnmazigheid van het net en betrouwbare voorziening hebben er toe geleid dat aardgas
de kurk is waarop de Nederlandse energievoorziening drijft: meer dan 98% van de
huishoudens, 60% van de elektriciteitsopwekking en 50% van het industriële energiegebruik
wordt door aardgas voorzien.
Het gevolg van deze geschiedenis is dat er voor binnenlandse consumptie twee grosso
modo gescheiden netten zijn:
een net voor hoogcalorisch gas, grotendeels voor import en export en met 80
aansluitpunten voor industriële klanten, inclusief een aantal elektriciteitscentrales;
een net voor laagcalorisch "G-gas", met alle 6 miljoen huishoudens en (tientallen)
duizenden
commerciële
en
industriële
gasklanten,
inclusief
een
aantal
elektriciteitscentrales. Deze afnemers worden (op 320 afnemers na) allen door de RNB’s
voorzien van G-gas.
Naast de grootte van het Slochterenveld, was ook de consistentie van de samenstelling
opmerkelijk. Een constante kwaliteit betekent dat apparatuur voor de eindgebruiker kan
worden ontwikkeld dat aan hoge, veelal tegenstrijdige, eisen voor veiligheid, rendement en
milieuschadelijke emissies kan voldoen.
Behoudens de afnemers op het H-net, wier gasvoorziening tot voor kort werd geregeld op
basis van de lokale gaskwaliteit en bilaterale afspraken met de Gasunie van voor de
liberalisering van de markt, heeft heel Nederland gedurende 40 jaar zich afgesteld op het Ggas: huishoudens, flat- en kantoorgebouwen, kleine industrieën, glastuinbouw. In de
volgende hoofdstukken wordt nader toegelicht hoe de eindgebruikersmarkt zich op de
kwaliteit van dit G-gas heeft ingesteld.

2.2

Internationale context

2.2.1

Diversificatie van het gasaanbod

Om de voorzieningszekerheid te waarborgen, moeten nieuwe voorraden gevonden worden.
De bovengenoemde strategie om gas uit de kleine Nederlandse velden in te passen levert
daar een bijdrage aan. Echter, ook deze voorraden zijn eindig en het is onvermijdelijk dat het
aandeel van import in de Nederlandse gasvoorziening zal toenemen. Deze ontwikkeling ziet
men ook in buurlanden van Nederland.

Definitieve versie

-16-

66970153- GCS 11.R.61755

Door sterk teruglopende binnenlandse productie heeft het Verenigd Koninkrijk zich in hoog
tempo zeker moeten stellen van alternatieve leveringsbronnen (o.a.. Noors gas, LNG, en
gassen via de interconnector en BBL pijpleidingen). Ook Duitsland en Frankrijk kennen een
sterke component van import in hun gasaanbod. Het verschil met deze landen is dat er geen
buitenlands aanbod van G-gas is; Nederland kan dus geen G-gas importeren.
Het is de verwachting dat de gasvraag in Nederland licht zal groeien richting 2030. [1] Dit
wordt met name gedreven door toenemende vraag van elektriciteitscentrales. Om ook in de
toekomst aan deze vraag te voldoen, zal in toenemende mate H-gas geïmporteerd moeten
worden. Om de stroom van benodigde H-gassen te waarborgen is het beleid ingezet om het
Nederlandse H-gas leidingnetwerk als knooppunt in de stromen van gassen door NoordwestEuropa te laten fungeren. Dit geïmporteerde H-gas kan door het te verdunnen met stikstof
('converteren') ingevoerd worden in het G-net. Het door de gezamenlijke netbeheerders
verwachte gas voor de G-markt betreft met name dit geconverteerde H-gas. De mate waarin
dit geconverteerde H-gas geschikt is voor de huidige gasapparatuur is onderwerp van deze
studie.
De slechte aansluiting tussen de "kwaliteit" van het aardgas dat aangeboden wordt en van
het gas dat de koper kan gebruiken, stelt de strategische vraag hoe lang het wenselijk is om
deze uitzonderingspositie van Nederland te handhaven. Op deze vraag wordt later in het
rapport teruggekomen. In de volgende hoofdstukken zal ook duidelijk worden dat deze
slechte aansluiting ook de aanleiding voor deze studie vormt.
2.2.2

Kwaliteit van nieuwe gassen

In veel landen, zoals de Verenigde Staten, worden de zogenaamde hogere koolwaterstoffen
(koolwaterstoffen met meer dan één koolstofatoom, zoals ethaan, propaan, butaan, enz.)
tijdens productie "gestript" (verwijderd) van de aardgasstroom en verkocht als o.a.
chemische grondstof. Bij de huidige gasprijs is het aantrekkelijker geworden om deze
"energierijke" componenten in het aardgas te laten [2]. Daarnaast zijn er productielocaties,
vooral waar vloeibaar aardgas wordt gemaakt voor het verschepen over lange afstanden,
waar geen plaatselijke chemische industrie aanwezig is. Hier is het ook voordelig om deze
componenten in het gas te laten. Het gevolg van deze ontwikkelingen is dat de samenstelling
van het H-gas dat mondiaal aangeboden wordt ook "rijker" in deze hogere koolwaterstoffen
wordt dan in het verleden. Deze rijkere gassen spelen een belangrijke rol in de mondiale
discussie over de introductie van 'nieuwe' aardgassen. Terzijde wordt ook opgemerkt dat er
ook producerende landen zijn die inspelen op de verschillende specificaties in verschillende
landen: gassen met minder hoge koolwaterstoffen ('armere' gassen) voor landen zoals de
Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk en "rijkere" gassen voor het Verre Oosten, dat
ingericht is voor rijke gassen.

Definitieve versie

-17-

66970153- GCS 11.R.61755

Door de mondialisering van het aanbod en het toegenomen grensoverschrijdende verkeer in
aardgassen, in combinatie met het beleid van Nederland om de voorzieningszekerheid te
waarborgen en de marktwerking te bevorderen door aan dit verkeer deel te nemen, wordt
Nederland geconfronteerd met de mogelijke gevolgen van nieuwe gassen.
2.2.3

Verschillen binnen de EU en harmonisatieactiviteiten

Terwijl Nederland decennia lang heeft geprofiteerd van de "eigen" gaskwaliteit, bestaat de
gasvoorziening in Europa grotendeels uit H-gas. Figuur 1 laat de verdeling van
aardgaskwaliteiten zien in West-Europa, bepaald aan de hand van de typen huishoudelijke
toestellen conform de huidige EU-systematiek (zie Hoofdstuk 3). Blauw en oranje geven aan
dat het betreffende land H-gas distribueert en groen (Nederland) is waar G-gas wordt
gedistribueerd. In Frankrijk, België en Duitsland (oranje) is ook een aantal gebieden waarin,
mede ten gevolge van de import van G-gas uit Nederland, laagcalorische aardgassen
gedistribueerd worden. Echter, wel binnen een bredere band van samenstelling dan in
Nederland. Deze kleuren geven ook aan voor welke gassoorten de huishoudelijke toestellen
geschikt zijn.
Figuur 1. Kaart van West-Europese gaskwaliteiten, op basis van categorie huishoudelijk toestel (blauw
en oranje geven aan dat het betreffende land H-gas distribueert, en groen waar G-gas wordt
gedistribueerd).

.

Definitieve versie

-18-

66970153- GCS 11.R.61755

Zoals boven is geschetst, is de gasvoorziening in de meeste Europese landen begonnen als
een lokale markt. Hierbij werd, net als in Nederland, de apparatuur voor gasverbruik
ontwikkeld en geoptimaliseerd voor de bestaande en voorziene variatie in
aardgassamenstelling. Veiligheid en doelmatigheid zijn daarbij leidend geweest in de
ontwikkeling van de eindgebruikersmarkt. Het gevolg is dat elk land een optimum gevonden
heeft voor acceptabel gedrag van zijn apparatuur met het eigen aanbod van gassen. En
omdat alle apparatuur geoptimaliseerd is, ook in termen van veiligheid, voor het heersende
gasaanbod, werden per land ook verschillende limieten gesteld aan de range van
gassamenstellingen die gedistribueerd mogen worden. Op deze manier werd, per land, het
acceptabele gedrag gegarandeerd voor de eindgebruiker. Zo heeft het Verenigd Koninkrijk
een smallere netband dan bijvoorbeeld Frankrijk. Algemener gesteld, moet geconcludeerd
worden dat toepassingen als regel niet bij voorbaat geschikt zijn om alle in Europa gebruikte
H- of L-gassen veilig te kunnen gebruiken.
Deze verschillen in specificaties tussen landen was aanleiding om in het Madrid Forum [3] te
vragen of de verschillen geen oneigenlijke barrière voor de grensoverschrijdende handel in
gas vormen. Naar aanleiding hiervan is een tweetal activiteiten ondernomen om dit te
onderzoeken.
EASEE-gas: Ten eerste heeft de European Association for Streamlining Energy Exchange
voor gas, afgekort als EASEE-gas, gevormd door Europese gasbedrijven vanuit de
gaswaardeketen, een gemeenschappelijke richtlijn ontwikkeld voor grensoverschrijdend
verkeer in hoogcalorisch aardgas (een 'common business practice', of CBP, [4]). Deze
vrijwillige richtlijn, die per 1 oktober 2010 geldt, behelst een brede range voor acceptabele
gassen. Als onderdeel hiervan hebben de infrastructuurbedrijven overeenstemming bereikt
over de eisen met betrekking tot de netkwaliteit waar zij hun distributie systeem voor willen
inrichten. Daarbij is getracht om een zo groot mogelijk deel van het mogelijke aanbod binnen
de codes te laten vallen, zodat de netintegriteit in ieder geval geen beperking is bij het
transport van deze gassen.
Parallel aan het ontstaan van deze richtlijn heeft het Verenigde Koninkrijk een eigen studie
uitgevoerd naar de mogelijkheid om de eigen specificaties voor aardgassen te veranderen.
Het betreft met name specificaties, die betrekking hebben op de eisen ten aanzien van
eindgebruiker (de toepassingskwaliteit) en die aanzienlijk smaller zijn dan het EASEE-gasvoorstel. Naar aanleiding van deze studie stelde de Britse overheid dat zij, mede door
overwegingen t.b.v. de veiligheid van de eindgebruiker, de huidige specificaties tot na 2020
niet zullen veranderen [5]. Gezien het belang van het Verenigd Koninkrijk in de EU-gasmarkt
is onduidelijk wat de EASEE-gas-richtlijn zal bewerkstelligen in termen van harmonisatie.

Definitieve versie

-19-

66970153- GCS 11.R.61755

De vrijwillige inspanningen van de EASEEGAS-groep hebben geleid tot een initiatief van de
Europese Commissie, het CEN-Mandaat.
CEN-Mandaat: Mede door het, in haar optiek ongewenste, vrijwillige karakter van de
EASEE-CBP heeft de Europese Commissie een eigen activiteit opgestart. Het Europese
Normalisatie Instituut (CEN) heeft de opdracht [6] om EU-brede gaskwaliteitsparameters
voor H-gassen te formuleren. Deze dienen, binnen redelijke kosten, zo breed mogelijk te zijn.
De EASEE-CBP vormt hierbij het startpunt. Deze studie loopt tot ca. 2014 en behelst thans
een onderzoek naar de veiligheid van huishoudelijke toestellen (GASQUAL) en een kostenbatenanalyse voor verschillende scenario's voor o.a. het aanpassen van de
eindgebruikersmarkt om een bredere band van gassen te accepteren versus het beperken
van het aanbod, en/of het behandelen, van gassen om acceptabel te zijn voor de apparatuur
bij de afnemers. Het CEN-Mandaat heeft (mede) tot doel te onderzoeken of de EASEE-gas
netspecificaties ook geschikt zijn als toepassingsspecificatie. Of hier meer strikte
specificaties voor het Nederlandse H-gas uit volgen is op dit moment nog onduidelijk.
De toekomst van de voorzieningszekerheid in Nederland is in toenemende mate afhankelijk
van het aanbod van H-gassen. Op de lange termijn is er een keuze hoe men hiermee om zal
gaan: H-gas blijven "converteren" in G-gas, of stapsgewijs regionaal overstappen op H-gas,
zoals men dat in ons omringende landen doet. Het is duidelijk dat de ontwikkeling van de
gasvoorziening in Nederland niet los gezien kan worden van de internationale
ontwikkelingen. Relevante aspecten van deze ontwikkelingen zullen in het rapport
terugkeren.

Definitieve versie

3

-20-

66970153- GCS 11.R.61755

ONTWIKKELINGEN VAN NETSPECIFICATIES EN
KEURINGSGRENZEN IN NEDERLAND

In de huidige constellatie van netcodes zijn de parameters die de "toepassingskwaliteit"
omschrijven de enige die de facto de waarde van het product gas voor de eindgebruiker
vertegenwoordigen. In Nederland is slechts één van de voor de toepassing relevante
specificaties opgenomen in de netcode. Het betreft de Wobbe Index. De Wobbe Index is
gedefinieerd als de calorische waarde gedeeld door de wortel van de relatieve dichtheid van
het gas ten opzichte van lucht. De Wobbe Index beïnvloedt de thermische input en
verhouding tussen gas en lucht [7] van gasverbruiksapparatuur die geen regelsysteem heeft
(zoals de overgrote meerderheid van huishoudelijke apparatuur). Beide aspecten zijn van
groot belang bij het gedrag van de apparatuur bij de eindgebruiker.
De gezamenlijke netbeheerders (de Regionale Netbeheerders en Gas Transport Services
B.V.) hebben in oktober 2009 een aantal marktpartijen geïnformeerd dat zij verwachten dat
de samenstelling van het Nederlandse aardgas in zowel het G-gas- als het H-gasnet gaat
veranderen. Deze verandering ligt geheel binnen de bandbreedte van de netcodes (zie
bijlage B).
De impact van deze uitgesproken verwachting kan niet los worden gezien van de historische
ontwikkelingen van toepassingsspecificaties en keuringsgrenzen. Ten gevolge van de unieke
geschiedenis van de Nederlandse aardgassector is met weinig uitzonderingen de apparatuur
van de eindgebruiker expliciet dan wel impliciet ontworpen, gespecificeerd, gekeurd of
geïnstalleerd voor de op het moment van installatie verwachte gaskwaliteit. In het G-net is dit
in essentie Slochterengas. Er zijn tot dusver geen gerichte maatregelen genomen die
expliciet de intentie hebben om de nieuw te installeren apparatuur op een bredere range van
samenstelling te ontwerpen dan men tot nu toe gewend was.
Omdat de huidige keurings- en installatiepraktijk omtrent gaskwaliteit ontstaan is uit de
geschiedenis van de gassector, wordt deze historie hieronder kort geschetst.

3.1

Periode tot aan de liberalisering: zekerheid door integrale
verantwoordelijkheid

1835: Eerste gasfabriek in Rotterdam
De openbare gasvoorziening begint in 1835 toen in Rotterdam de eerste gasfabriek in bedrijf
kwam voor de openbare straatverlichting. Begin 1900 hadden de meeste grote gemeenten
een gasfabriek ten behoeve van de openbare verlichting. De veelal gemeentelijke bedrijven
stelden dit lichtgas ook ter beschikking van burgers, veelal voor verlichting en koken. Dit
gebeurde onder strikte voorwaarden.

Definitieve versie

-21-

66970153- GCS 11.R.61755

De installaties en de toestellen werden door het (gemeentelijke) gasbedrijf gekeurd. Alleen
aan gekeurde installaties werd gas geleverd. Vanaf dat moment heeft het (gemeentelijke)
gasbedrijf de integrale verantwoordelijkheid voor een veilige gasvoorziening naar zich toe
getrokken.
Rond 1930 gingen de gasfabrikanten samenwerken. Het technische stelsel rondom
Nederlandse gaskwaliteit vloeit daaruit voort. De Vereniging van Gasfabrikanten in
Nederland (toen de gemeentelijke gasbedrijven, nu de KVGN) stelde deze voorwaarden voor
levering op en creëerden ook stelsel van keuringseisen met een GIVEG-keurmerk dat door
het door de gasbedrijven opgerichte VEG Gasinstituut (thans Kiwa) werd verleend. De
keuringseisen die toen voor (huishoudelijke) aardgastoestellen werden opgesteld beoogden
dat er geen bezwaarlijk gedrag zou optreden bij de daadwerkelijk te verwachten gassen. De
werkelijk geleverde gaskwaliteit verschilde per gasfabriek. Er waren geen formeel
vastgelegde specificaties voor de gaskwaliteit. Feitelijk droeg het gemeentelijke gasbedrijf er
zorg voor dat er een gas geproduceerd werd dat geschikt was voor de in het
verzorgingsgebied opgestelde toestellen.
1959: Introductie Aardgas
Met de ontdekking van het Groningenveld is een einde gekomen aan de lichtgas periode. In
heel Nederland werd feitelijk maar één gassoort gedistribueerd, Groningen-aardgas. Om
zeker te stellen dat de verbranding in de toestellen voldoende robuust was, werden bij de
keuringen toestellen onderzocht met grensgassen. De grensgassen bestonden uit
Groningen-aardgas die met propaan verrijkt werden tot een Wobbe index van 47.05 MJ/m3 of
met stikstof verarmd tot een Wobbe Index van 42.62 MJ/m3. Er bestonden geen distributiebanden, er was alleen maar Groningengas. De grensgassen waren de veiligheidsmarges die
noodzakelijk geacht werden bij het ontwerp van gastoestellen.
1974: Kleine velden beleid
Vanaf 1974 is actief gezocht naar andere gasvoorkomens en is de inpassing van de
gevonden voorkomens actief bevorderd. Bij deze inpassing rees de vraag welke variaties in
gasspecificaties toelaatbaar zijn om het goed functioneren van de gebruikstoestellen zeker te
stellen. In 1977 werd de distributieband vastgelegd met de huidig grenzen3 van 43.46 –
44.41 MJ/m3. Hiermee werd impliciet een deel van de veiligheidsmarge die bij de keuring
gehanteerd werd ingezet om de inpassing van de nieuwe gassen mogelijk te maken.

3

In dit rapport wordt de Wobbe Index bepaald met gebruik van de zogenaamde calorische
bovenwaarde, genomen bij 25 °C, en de kubieke meter bij 0 °C.

Definitieve versie

-22-

66970153- GCS 11.R.61755

Bij de verdere introductie van niet-Slochterengassen na 1977, is in overleg tussen Gasunie
en VEGIN (toenmalige vereniging van gemeentelijke gasbedrijven) steeds zeker gesteld dat
de toestellen en installaties die voldeden aan de leveringsvoorwaarden in staat waren de
geleverde gassen veilig en doelmatig te gebruiken. Uitgangspunt was daarbij dat de nieuw in
te voeren gassen geschikt moesten zijn voor het bestaande toestellenpark. De gasbedrijven
werden in deze tijden belast met het bevorderen van het veilige en doelmatige gebruik van
aardgas. Hierdoor zijn veel huishoudelijke en industriële toepassingen, zoals de HR-ketel en
de warmte-krachtkoppeling ontwikkeld en het gebruik ervan bevorderd. De optimalisatie van
deze methoden was afgestemd op de toen heersende gaskwaliteit.
Jaren 80: Mengen van CO2-houdende gassen
In de jaren '80, toen gas uit een veld in de Noordzee via mengstation Wieringermeer in WestNederland werd geïntroduceerd, is na uitvoerig onderzoek een beperking van het CO2gehalte in acht genomen, tot een maximum van 8% (volume), die beoogde o.a. de veiligheid
van huishoudelijke apparatuur te waarborgen. Deze randvoorwaarde is echter niet in de
huidige Exitcodes terechtgekomen.
Jaren 90: Steeds meer H-gas leidt tot hernieuwd onderzoek naar Wobbeband
In de jaren '90 werd steeds meer H-gas in de Noordzee ontdekt. Omdat afwobben kosten
met zich meebrengt is nogmaals onderzocht of de distributieband niet breder gemaakt kon
worden [8]. De uitkomst van deze studie is dat die ruimte niet beschikbaar was. De eerder
overeengekomen distributiebanden bleven als gevolg hiervan ongewijzigd.
Wat is in deze periode in G-markt aan afspraken vastgelegd?
De ontwikkeling gaat in feite van een situatie van weinig geformaliseerde afspraken in goed
overleg naar een situatie waarin alle relevante onderwerpen die zich aandienen in formele
afspraken worden vastgelegd. Niet alle afspraken die tussen de distributiebedrijven en de
Gasunie zijn gemaakt, zijn ook schriftelijk vastgelegd, of slechts per brief. De feitelijke
afspraak tussen leverancier Gasunie en afnemer, de distributiebedrijven, was: “We leveren
wat we nu leveren en als we van plan zijn daar veranderingen in aan te brengen treden we in
overleg”.
De huidige codes voor de toepassingsaspecten hadden als startpunt de schriftelijk
vastgelegde afspraken. Hierbij moet in herinnering worden gebracht dat aspecten, die
gegeven het aanbod van gassen, in het verleden geen zorgpunt waren, ook niet in de codes
zijn vastgelegd. Voorbeelden hiervan zijn het gehalte aan hogere koolwaterstoffen, het
methaangetal, het waterstofgehalte, het werkelijke zwavelgehalte, de gehaltes van
spoorcomponenten.

Definitieve versie

-23-

66970153- GCS 11.R.61755

Ontwikkeling van de H-band voor de liberalisering
De ontwikkeling van de H-markt vond plaats in nauwe samenwerking tussen Gasunie van
voor de liberalisering en de afnemers. Afspraken over de te leveren gaskwaliteit werden in
een aantal gevallen geformaliseerd in bilaterale afspraken.
.

3.2

Liberalisering van de markt zorgt voor ontkoppeling

Uit de vorige paragraaf kan worden geconcludeerd dat in de periode van vóór de
liberalisering van de gassector er wel formele eisen aan het te distribueren gas werden
gesteld, maar vanuit een integrale verantwoordelijkheid steeds zeker werd gesteld dat
binnen de formeel vastgelegde specificaties het te distribueren gas geschikt was voor het
apparatuurpark. Deze integrale verantwoordelijkheid beperkte de werkelijke distributie,
onafhankelijk van de formele vastgelegde eisen.
De liberalisering van de gassector vanaf begin jaren '90, zowel binnen Nederland als in de
EU, heeft deze nauwe betrokkenheid van de gassector van de ontwikkelingen bij de
eindgebruiker losgekoppeld. Relevante ontwikkelingen zijn:
Gastoestellenrichtlijn (GAD, Gas Appliance Directive, 2009/142/EC, ex-90/396/EEC): De
nationale privaatrechtelijke keuringseisen werden als een handelsbarrière voor
(huishoudelijke) gastoestellen gezien. Met de gastoestellenrichtlijn die in 1996 van kracht
werd mochten lidstaten geen aanvullende eisen meer stellen aan het op de markt brengen
en in bedrijf stellen van gastoestellen die volgens de richtlijn voorzien waren van een CEmarkering. Waren de gasbedrijven in hoge mate sturend in de normen van gastoestellen in
de periode voor de GAD, na de invoering van de GAD is er bijna geen actieve bemoeienis
meer bij het opstellen van Europese normen.
Andere rol van actoren in de gassector, vastleggen specificaties in codes
Mede door Europese ontwikkelingen op gebied van liberalisering, is de oude Nederlandse
gassector herverdeeld. Om de eindgebruiker een keuze van gasleverancier te geven, zijn de
handel en transport/distributie (infrastructuur) van gas ontvlochten. De klant koopt zijn/haar
gas bij een handelaar en de infrastructuurbedrijven zorgen er voor dat gas bij de klant komt.
Echter, wat gaskwaliteit betreft kan in feite de klant geen keuze maken. Vanwege de
complexiteit van het gasnetwerk zal het gas van een bepaalde kwaliteit dat door de
leverancier in Friesland wordt ingevoerd niet daadwerkelijk in Limburg worden geleverd. Het
stelsel van specificaties die volgens de Gaswet in de gascodes wordt vastgelegd is complex,
maar is onder andere bedoeld om niet-discriminatoire toegang tot het gasnet te garanderen
(entry-specificaties), alsmede duidelijkheid te scheppen omtrent het gas dat uit het net komt
(exit-specificaties).

Definitieve versie

-24-

66970153- GCS 11.R.61755

Deze situatie leidt tot een andere lezing van de specificaties. De bovengenoemde integrale
verantwoordelijkheid in de gasketen die er in het verleden voor zorgde dat de kwaliteit van
het gas en eindgebruikersapparatuur op elkaar afgestemd bleven, is in de Gaswet niet
expliciet bij één partij neergelegd.
In de huidige constellatie van verantwoordelijkheden van de verschillende actoren in de
gasmarkt komen de specificaties die in de netcodes zijn vastgelegd in een ander licht te
staan. In plaats van de oude traditie van een beperking van de distributiegassen ruim binnen
de grenzen van codes, kan het voor sommige actoren aantrekkelijk zijn de grenzen van de
codes op te zoeken. Vooral als men aanneemt dat de netcodes een veilige en doelmatige
gastoepassing garandeert. Dit onderzoek heeft tot doel om vast te stellen of deze aanname
terecht is.
Samenvattend zijn er voor toepassingskwaliteit van het gas feitelijk drie relevante grenzen:
1. De toepassingsspecificatie waar de toepassingen aan moeten voldoen.
2. De netcodes waarbinnen de distributienetten moeten voldoen.
3. De werkelijke distributiepraktijk (ook wel operationele bandbreedte genoemd) die
zeker stelt dat niet alleen aan de netcodes wordt voldaan maar aan de
toepassingsspecificaties, zodat het bestaande apparatuurpark ook veilig en doelmatig
functioneert.
Met de liberalisering worden de netcode en de toepassingsspecificatie steeds belangrijker. In
deze constellatie zijn heldere, eenduidige en dekkende toepassingspecificaties in het belang
alle actoren in de markt. Geen van de actoren is gebaat bij 'verrassingen' achteraf.

3.3

De huidige keuringsspecificaties in de EU

3.3.1

De gastoestellenrichtlijn, GAD

De gastoestellenrichtlijn heeft als scope alle gastoestellen voor verwarming, warmwaterbereiding, koken, wassen en verlichting voor zover deze toestellen niet uitsluitend voor
industriële toepassing zijn ontworpen. Ook ventilatorbranders die mede gebruikt worden in
ketellichamen voor ruimteverwarming vallen onder dit bereik. Deze zelfde ventilatorbranders
worden vaak ook in industriële installaties toegepast.
Het juridische kapstokartikel van de GAD is art 1.1 van de essential requirements:
1.1.
Appliances must be so designed and built as to operate safely and present no danger
to persons, domestic animals or property when normally used as defined in Article
1(3) of this Directive.

Definitieve versie

-25-

66970153- GCS 11.R.61755

Article 1(3) definieert ‘normally used’ als:
3. For the purposes of this Directive, an appliance is said to be ‘normally used’ when it is:
(a) correctly installed and regularly serviced in accordance with the manufacturer’s instructions;
(b) used with a normal variation in the gas quality and a normal fluctuation in the supply pressure; and
(c) used in accordance with its intended purpose or in a way which can be reasonably foreseen.

De aanleiding van dit onderzoek is de uitgesproken verwachting dat de “normal variation in
the gas quality” anders gaat worden dan in het verleden. In ieder geval anders dan op het
moment de grensgassen voor de eerste keer werden vastgesteld.
In artikel 2(2) staat vermeld:
Article 2
1. Member States shall take all necessary steps to ensure that appliances may be placed on the
market and put into service only if, when normally used, they do not compromise the safety of
persons, domestic animals and property.
2. Member States shall communicate in good time to the other Member States and the Commission all
changes to the types of gas and corresponding supply pressures used on their territory which have
been communicated in accordance with Article 2(2) of Directive 90/396/EEC.

Met name artikel 2(2) schept verplichtingen voor de overheid indien overwogen wordt de
“normal variation in the gas quality” te veranderen.
Hoe gaat de GAD om met normale variaties in de gaskwaliteit? Er worden gascategorieën
gedefinieerd met de daarbij behorende referentiegas(sen) en grensgassen (limit gases).
Deze zijn in de EN437 [9] als volgt gedefinieerd:
Reference gases
Test gases with which appliances operate under nominal conditions when they are supplied
at the corresponding normal pressure.
Limit gases
Test gases representative of the extreme variations in the characteristics of the gases for
which appliances have been designed.
Een toestel wordt onderworpen aan een reeks van testen met referentiegas om de normale
veiligheid4 te onderzoeken.

4

Aspecten die de veiligheid betreffen zijn CO-emissies, de vorming roet en de stabiliteit van de
verbranding. Bij de stabiliteit zijn zaken zoals "afblazen", waarbij de vlam wegblaast van de brander,
van belang. (Gedeeltelijk) afblazen leidt tot verhoging van de CO-emissies en mogelijk tot het
ontsnappen van explosief mengsel in de opstellingsruimte.

Definitieve versie

-26-

66970153- GCS 11.R.61755

Daarnaast worden er een aantal testen uitgevoerd met limietgassen om de veiligheid zeker
te stellen dat de toestellen “used with a normal variation in the gas quality and a normal
fluctuation in the supply pressure” veilig blijven.
Voor het veilig functioneren van toestellen hebben zowel de gassamenstelling als de
leveringsdruk een even belangrijke rol. Daarom worden de testen met grensgassen zowel
met de hoogste en laagste leveringsdruk uitgevoerd.
Figuur 2 geeft een beeld van hoe de begrippen grensconditie, normale variatie,
referentieconditie en grens samenhangen. De grensgassen representeren de extreme
conditie (in de hoedanigheid van bovengenoemde "extreme conditions") waarvoor de
toestellen geschikt zijn. Het zijn dus geen extreme condities in de hoedanigheid van normale
of referentieconditie.
Figuur 2: Samenhang tussen begrippen grensconditie, normale variatie en referentieconditie
0,12
normale variatie

frequentie van voorkomen

0,1

0,08

0,06

veiliheidsmarge

veiligheidsmarge

0,04
grensconditie

0,02

grensconditie

referentieconditie

0
60

70

80

90

100

110

120

130

140

eigenschap (bijvoorbeeld Wobbe of PE)

Onder de GAD zijn verschillende gascategorieën gedefinieerd (zie EN437). Een toestel dat
gekeurd is voor een gascategorie mag in een land waarin deze gascategorie wordt
toegepast niet geweigerd worden.
In Figuur 3 worden de uitersten van de Wobbe Indexen van de verschillende grensgassen
voor de verschillende gascategorieën voor aardgasfamilie weergegeven zoals die in de EN
437 zijn vastgelegd. De L-band geldt voor Nederland.
Van de grensgassen is de samenstelling expliciet vastgelegd. Veelal zijn deze samengesteld
uit methaan, propaan, waterstof en stikstof. Voor sommige specifieke nationale distributiesituaties worden ook testgassen die CO2 bevatten gebruikt. Met de uitbreiding van de EU zijn
meer dan meer dan 22 categorieën voor de aardgasfamilie gedefinieerd.

Definitieve versie

-27-

66970153- GCS 11.R.61755

Deze samenstellingen zijn van belang om effecten als afblazen, CO-vorming en roeten
voldoende uit te sluiten.
Figuur 3. Extreme Wobbe Indexen van

grensgassen van een aantal in de EU gehanteerde

gascategorieën (zoals gedefinieerd in de EN437)
60

Wobbe(0,s) [MJ/m3]

55
50
45
40
35
30
25
H

E

Es

Ei

L

LL

Lw

LS

Ln

gascategorie

De gascategorieën worden in twee groepen ingedeeld, de H-groep en de L-groep. Vaak
wordt er over L-gassen en H-gassen gesproken. Dit zijn echter verzamelingen van
gascategorieën. Als voorbeeld: Duitsland, Engeland en Frankrijk kennen toestellen voor de
H-band. In Engeland wordt de toestelcategorie I2H verlangd, in Duitsland I2E en in Frankrijk
I2E+.
Nederland heeft vanaf het begin van de GAD voor G-gas de categorie I2L gekozen. Met de
keuze voor deze gascategorie werd de range van grensgassen licht ruimer dan men in
Nederland gewend was (van 42.62 - 47.05 MJ/m3 naar 41.2 – 47.3 MJ/m3). Gelijktijdig
werden ook de afkeurgrenzen voor het bovenste grensgas ten opzichte van de Nederlandse
praktijk versoepeld (van 1000 ppm
2000 ppm CO). Voor de toestelcategorie I2L is het
referentie-gas een methaan-stikstof-mengsel. Het zogenaamde “incomplete combustion and
sooting” grensgas bevat geen waterstof en 7% propaan en heeft daarnaast een 8% hogere
Wobbe Index dan het referentiegas.
Hoewel de omringende landen ook G-gas uit Nederland krijgen hebben deze landen niet
voor dezelfde toestelcategorie gekozen. België en Frankrijk passen I2E+-toestellen toe,
Duitsland past I2ELL -toestellen toe.

Definitieve versie

-28-

66970153- GCS 11.R.61755

Zowel I2E+-als de I2ELL -toestellen kunnen (gedeeltelijk) voor gassen van de L-groep en
gassen van de H-groep worden afgesteld, hetzij door ombouwen van het toestel (I2ELL ), hetzij
door aanpassing van de leveringsdruk (I2E+) van het gas. In principe zijn deze toestellen
geconstrueerd om een breder aanbod van gassen te accommoderen dan hun Nederlandse
evenbeelden.
In de huidige Europese context vormt Nederland een uitzondering met een eigen categorie
(I2L). Alleen Roemenië kent hetzelfde toesteltype.
Hoewel het Nederlandse G-gas ook in de ons omringende landen wordt gedistribueerd, is
het feit dat Nederland een eigen toestelcategorie toepast toch uniek. Het toestellenpark is in
de omringende landen wezenlijk anders samengesteld.
Voor het hoogcalorische gas heeft Nederland voor GAD-toestellen voor de categorie I2H
gekozen. Voor dergelijke toestellen die binnen de scope van de GAD vallen en bij
Nederlandse afnemers van H-gas, zijn er in ieder geval parallellen te trekken met het
Verenigde Koninkrijk dat voor dezelfde categorie heeft gekozen.
De vraag is of met de aangekondigde verbreding van de normale toepassingskwaliteit (een
gelijke Wobbeband maar gelijktijdig wel een verhoging van de variatie in fractie van hogere
koolwaterstoffen) gegeven de grensgassen er voldoende veiligheidsmarge is bij l2L-toestellen
zodat nog voldaan wordt aan art. 2(2) van de GAD.
Indien dit niet het geval is, is de vraag:
1. Welke fractie hogere koolwaterstoffen kan wel worden toegelaten?
2. Of indien de voorgestelde verhoging daadwerkelijk wordt doorgevoerd, welke
toestelcategorie dan vereist wordt zodat nog aan 2(2) voldaan wordt?
De tweede keuze heeft het gevolg dat geconcludeerd zou moeten worden dat de huidige
toestellen niet geschikt zijn voor de aangekondigde gassen.

3.3.2

Eisen aan niet-GAD toepassingen

De GAD stelt eisen aan bepaalde gastoepassingen waaraan voldaan moet zijn voor de
leveranciers die toepassing op de markt mag brengen. Een van die eisen is dat het toestel bij
normale variaties in de gaskwaliteit veilig moet functioneren.
Voor de andere gastoepassingen zoals krachtopwekking en industriële toepassingen bestaat
een dergelijk wettelijk Europees kader niet. Lidstaten zijn vrij hier hun eigen nationale
wettelijk kader te hanteren. Nederland kent op dit punt geen specifieke wetgeving.

Definitieve versie

-29-

66970153- GCS 11.R.61755

Op dit moment werkt de Europese Commissie aan een voorstel voor de uitbreiding van de
scope van de GAD. Indien de scopewijziging doorgaat, zullen alle gasapparaten die niet
uitsluitend voor industriële toepassing bestemd zijn onder de scope vallen.
Voor sommige toepassingen zijn nationale eisen gesteld m.b.t. NOx- en CO2-uitstoot. Deze
eisen worden door de Nederlandse overheid gesteld, al dan niet in EU-verband.
Vergunningsplichtige industrieën kunnen aanvullende eisen hebben in hun vergunning.

3.4

Praktijk van keuring, specificatie en installatie van Nederlandse
apparatuur en processen

3.4.1

Apparatuur aan het G-gasnet

Huishoudelijk apparatuur
Conform de CE-keur moeten toestellen worden geïnstalleerd volgens de voorschriften van
de fabrikant. Veel fabrikanten geven in hun voorschift aan dat installatie plaats moet vinden
door een deskundige installateur. Echter, met de liberalisering van gasmarkt zijn de
wettelijke eisen aan de vakbekwaamheid van de installateur komen te vervallen. Iedereen
mag zichzelf installateur van gasapparatuur noemen. Hierdoor is het overzicht of apparatuur
correct geïnstalleerd is, en indien nodig afgesteld, verdwenen. Daarnaast is er geen
verplichting tot inspectie en onderhoud (zoals in Duitsland) van huishoudelijke
gasapparatuur. Hierdoor is het zicht op het feitelijke gedrag van toestellen ook verdwenen.
De GAD stelt als eis dat voor de meeste toepassingen de CO-emissie maximaal 1000 ppm
mag zijn. In de praktijk van de keuring is dit veelal lager, maar dit is niet verplicht.
Fabrikanten streven er naar, gezien de met CO samenhangende risico’s, een flinke afstand
te bewaren ten opzichte van de formele afkeurgrens. Bij onderhoud wordt een CO-emissie
van 400 ppm hoog gevonden. Echter bij huishoudelijke toestellen wordt bij normaal
onderhoud geen CO gemeten.
Industriële apparatuur
Branders voor ketels en brander/ketelcombinaties vallen ook onder de GAD, maar worden
niet met limietgassen getest, alleen over- en onderbelast. Terwijl hier ook in principe een
verplichte keuring van individuele installaties bij ingebruikname en periodiek onderhoud
verplicht is (SCIOS), is er ook thans geen zicht op het gehele toestelpark. Alle tests worden
uitgevoerd met het gas dat ten tijde van de keuring/ingebruikname/onderhoud toevallig
aanwezig is. Er worden geen extra maatregelen genomen om het gedrag bij "rijkere"
aardgassen te verifiëren. Voor industriële procesbranders worden geen keuringen verricht en
worden branders ter plekke afgesteld op het lokale gas zonder rekening te houden met
andere samenstellingen. Voor aardgas als grondstof is het proces gedimensioneerd voor het
gas dat bekend was bij het ontwerp van de fabriek.

Definitieve versie

-30-

66970153- GCS 11.R.61755

Gasmotoren:
Het Nederlandse gasmotorwarmtekrachtpark draait bijna uitsluitend op G-gas. Nagenoeg
alle publiek beschikbare informatie over G-gas refereerde immers ook aan Slochterengas.
De leveranciers van gasmotorwarmtekrachteenheden hebben dan ook altijd de relatief
stabiele samenstelling en hoge klopvastheid van dit 'referentiegas' als uitgangspunt gebruikt
voor de te kiezen technische configuratie en het te garanderen prestatie- en emissieniveau.
De klopvastheid van een gas zegt iets over de weerstand van dat gas tegen het optreden
van kloppende verbranding in een gasmotor. Kloppende verbranding (vergelijk: pingelen bij
een benzinemotor) is zeer ongewenst en veroorzaakt verhoogde emissies, prestatieverlies
en fysieke schade aan de motor. Pas met de actuele discussie over de gaskwaliteit hebben
veel leveranciers en exploitanten van gasmotorwarmtekrachteenheden het besef gekregen
dat de G-gassamenstelling kan afwijken van hun verwachting.
Gasturbines:
Van het gasturbinevermogen in (de-)centrale elektriciteitsopwekking draait ongeveer
viervijfde deel op H-gas. De rest draait op G-gas of op G- én H-gas.
De technische uitvoering en het prestatie- en emissieniveau van de individuele gasturbines
in het huidige park is grotendeels afgestemd op de destijds vigerende lokale gaskwaliteit, al
dan niet verkregen uit bilateraal overleg tussen de exploitant en zijn gasleverancier. De
exploitanten geven aan dat veelal niet op voorhand bekend is in hoeverre deze configuraties
nog marge bieden voor bedrijf op de verwachte nieuwe gaskwaliteiten.
3.4.2

Apparatuur aan het H-gasnet

Aan welke range van gassamenstellingen individuele eindgebruikers van H-gassen hun
apparatuur hebben gespecificeerd en ingesteld hangt af van de verwachte samenstellingen
op het moment van het afsluiten van hun leveringscontracten. Omdat dit veelal bilateraal
heeft plaatsgevonden is hier voor de opstellers van dit rapport geen zicht op. Echter, voor
sommige eindgebruikers zoals moderne gasturbines (zie boven) die een eigen
brandstofspecificatie hebben waarop de garantie is gebaseerd, kunnen ranges redelijkerwijs
worden geschat.

3.5

Welke parameters moeten worden gespecificeerd om het gedrag van
apparatuur te waarborgen

Hierboven is geschetst hoe apparatuur voor eindgebruikers wordt gespecificeerd, gekeurd
en geïnstalleerd voor de vigerende gaskwaliteit. Hier wordt besproken welke
gaseigenschappen nodig zijn om de toepassingskwaliteit te specificeren. Voorlopig wordt de
bespreking beperkt tot de nieuwe aardgassen.

Definitieve versie

-31-

66970153- GCS 11.R.61755

Voor het gros van de apparatuur beïnvloedt de Wobbe Index de thermische input van de
apparatuur: een te hoge Wobbe leidt tot o.a. overbelasting van apparatuur en bij een te lage
Wobbe wordt onvoldoende warmte ontwikkeld. De Wobbe Index beïnvloedt ook de
verhouding tussen gas en lucht in het apparaat. Verhoging van de Wobbe Index leidt tot
(relatief) zuurstoftekort. Dit zuurstoftekort kan bij sommige apparaten leiden tot verhoogde
CO-emissies en roetvorming, verhoging van de NOx-emissies en vlaminslag. Een verlaging
in Wobbe Index leidt tot o.a. "flame lift" (het loslaten van de vlam aan de rand van de
brander) met daardoor een verhoging van de CO-emissies, "misfiring" van gasmotoren en
onstabiliteit in gasturbines, met uitval en zelfs fysieke schade tot gevolg.
Naast de feitelijke range van Wobbe Index is voor sommige toepassingen, zoals moderne
gasturbines, ook de snelheid van de verandering in Wobbe Index van belang. Vanwege de
impact op de thermische input (vermogen) en de gasluchtverhouding veroorzaken sprongen
in Wobbe Index ook sprongen in deze parameters die, indien niet bijtijds bijgeregeld, tot
mogelijke ontregeling, uitval en ook fysieke schade aan deze toepassingen leiden. Deze
gevolgen worden in het volgende hoofdstuk besproken. Dit belangrijke aspect is afwezig in
de huidige specificaties.
Daarnaast kan de gassamenstelling zelf het gedrag beïnvloeden bij een constante Wobbe
Index. Een verhoging van de fractie hogere koolwaterstoffen kan bij een constante Wobbe
Index resulteren in onder andere verhoogde CO-/NOx-emissies en roetvorming, "klop"problemen bij gasmotoren en ongewenste spontane ontsteking bij sommige gasturbines.
Afhankelijk van de hoeveelheid hogere koolwaterstoffen zal dit uiteindelijk leiden tot uitval
en/of fysieke schade. Om al deze gassamenstelling gerelateerde verschijnselen te
adresseren dienen naast de Wobbe Index additionele gaseigenschappen te worden
gespecificeerd. Bijvoorbeeld, om CO-emissies en roetvorming te kunnen adresseren,
kunnen kenmerken worden opgenomen zoals de "incomplete combustion factor" en "soot
index". Deze worden in het Verenigd Koninkrijk gebruikt..Om klopvastheid te adresseren kan
het zogenaamde Methaangetal worden gebruikt.
Voor de rest van dit rapport is het handzaam om een kortschrift voor de samenstelling van
hogere koolwaterstoffen te hanteren. Dutton [10] definieerde een "equivalent"
propaangehalte, waarbij de fracties van alle koolwaterstoffen in de samenstelling werden
herverdeeld als een equivalent mengsel van methaan en propaan. Deze had dezelfde
waterstof/koolstof-verhouding en calorische waarde als de oorspronkelijke brandstof.

Definitieve versie

-32-

66970153- GCS 11.R.61755

Hierdoor heeft het testgas G25 (methaan/stikstof) een "propaan equivalent" (PE5) van 0 en
Slochterengas een PE van ongeveer 2,3. Het volgende hoofdstuk laat zien dat op de
internationale markt H gassen worden aangeboden met een de PE van meer dan 10.
Voor het gebruik van aardgas als grondstof voor het fabriceren van chemicaliën hangt de
invloed van gaskwaliteit af van het specifieke proces. Echter, voor veel processen, zoals de
synthese van ammoniak, is de waterstof/koolstof-verhouding van belang. Hoe meer
waterstof in de brandstof, hoe meer product wordt gemaakt. Aardgassen met meer hogere
koolwaterstoffen leiden direct tot verminderde productie. In het verleden is in sommige
gevallen een minimum methaangehalte contractueel vastgelegd.
Anders dan in het Verenigd Koninkrijk, dat aanvullende gasspecificaties voor CO-emissies
en roetvorming heeft, was het in Nederland (en andere EU-landen) gebruik om het goed
functioneren van gasapparatuur met alleen een Wobbe-specificatie te dekken. Dit kan als het
"rijkste" gas waarvoor een apparaat ontwikkeld is alle variaties in de te distribueren
samenstellingen dekt. Voor Nederlandse G-gassen was Slochteren oorspronkelijk het
ijkpunt. Voor huishoudelijke apparatuur gaat de CE-keuring uit van het referentiegas als
normaal distributiegas.. Het adequaat functioneren van apparatuur ten aanzien van
bijvoorbeeld CO-emissies bij "normaal" gebruik wordt getest met dit referentiegas of een
plaatselijk distributiegas als surrogaat.
Daarnaast wordt er gekeurd voor onvolledige verbranding met een grensgas dat 7% propaan
bevat en een 8% hogere Wobbe Index en een verhoogde gasdruk (30 mbar) hebben ten
opzichte van het referentiegas (G25). Hiermee worden de toestellen zowel op een hogere
belasting als met een hogere PE getest ten en opzichte van het normaal gedistribueerde
gas. Dit grensgas was oorspronkelijk bedoeld als "veiligheidsmarge" voor o.a. variaties in
product toleranties, gasdruk, normaal onderhoud en slijtage. Het is als kennisleemte uit deze
studie gekomen in hoeverre een rijker distributiegas dan Slochteren de benodigde
veiligheidsmarge voldoende garandeert.
Voor de andere toepassingen zal het duidelijk zijn dat in de Nederlandse situatie ook andere
specificaties dan de Wobbe Index van belang zijn. Dit zal in het volgende hoofdstuk worden
geïllustreerd. Tabel 1 geeft een indicatie van welke parameters invloed hebben op het
gedrag van verschillende eindgebruikerstoepassingen.

5

Propaanequivalent, PE = 0,5*volumepercentage ethaan + 1*volumepercentage propaan +
1,5*volumepercentage butaan + 2*volumepercentage pentaan + 2,5*volumepercentage hexaan

Definitieve versie

-33-

66970153- GCS 11.R.61755

Tabel 1: Overzicht van de voor de toepassing relevante parameters, gespecificeerd per apparaat

Relevante parameter

Eenheid

Relevant voor
GAD

gasturbines

feedstock

motoren

X

X

X

toestellen/
Industriële
branders

Wobbe Index bandbreedte

[MJ/m3]

X

Snelheid van Wobbevariaties

[MJ/m3/min}

Parameter voor CO/roet
(mogelijk PE)

[-]

Methaangehalte of C/Hverhouding aardgas
(mogelijke PE)

[-]

Waterstofgehalte

[-]

X

X

X

X

CO2 -gehalte

[-]

X

X

X

X

Specificatie voor
klopvastheid (bijvoorbeeld
een Methaangetal)

[-]

?

X

[MJ/m3]

?

?

Calorische waarde

X
X

?

X
X

Voor veel industriële branders zijn met name de gas-luchtverhouding, de verbrandingssnelheid en de
vlamtemperatuur relevant voor de performance. Deze grootheden worden grotendeels door de in de
tabel opgenomen samenstellingsparameters beïnvloed.

Vergelijking met de huidige en voorgestelde netcodes (Bijlage A) laat zien dat behalve
Wobbe Index en CO2-gehalte er weinig overlap is met de parameters die relevant zijn voor
de toepassingen. Voor zowel de H- en G-gassen valt ook op dat er weinig aansluiting is
tussen de specificaties in de distributiecodes en de grensgassen voor de GAD. De enige
plek waar dezelfde eigenschap wordt vastgelegd is de Wobbe index. Hier zit veelal geen
marge tussen de netcode en de toestelnormen.
De codes hebben vooral betrekking op parameters die relevant zijn voor de netintegriteit, de
netkwaliteit. De EN437 legt aspecten vast die verband houden met de toepassingskwaliteit.

Definitieve versie

3.6

-34-

66970153- GCS 11.R.61755

Huidige netspecificaties in de EU

Dat de gascategorieën voor toestellen in de GAD geharmoniseerd zijn, betekent niet dat de
daadwerkelijk gedistribueerde gassen geharmoniseerd zijn. Er is slechts ingestemd dat de
keuringswijze afdoende is voor de distributiepraktijk (in de zin van toepassingskwaliteit) in de
verschillende landen.
De meeste EU-landen hebben maar één voor de toepassing relevante parameter in
specificaties vastgelegd, de Wobbe Index. Een uitzondering op dit vlak betreft het Verenigd
Koninkrijk dat naast de Wobbe Index twee aanvullende specificaties voert, die de invloed van
gassamenstelling op resp. CO-emissies en roetvorming inperken. Deze specificaties zijn
verankerd in de Britse wet.
Figuur 4 geeft de in 2002 officieel vastgestelde distributiegrenzen in termen van Wobbe
Index weer in een aantal EU-landen voor zowel hoog- (H) als laagcalorisch (L) gas [11].
Conform EU-gebruik, zijn deze waarden bepaald bij 15 graden Celsius voor zowel calorische
waarde als de kubieke meter. Ze zijn ca. 5% lager dan volgens Nederlands
distributiegebruik.
Figuur 4. Distributiegrenzen (tussen blauwe driehoeken), toestel grensgassen (lijnen) en de werkelijke
distributiegassen (zwarte tekens) voor verschillende EU-landen. Conform EU-gebruik, zijn deze
waarden bepaald bij 15 graden Celsius voor zowel calorische waarde als de kubieke meter; ze zijn ca.
5% lager dan volgens Nederlands distributiegebruik.

Wobbe number (MJ/m3 15°C/15°C))

60

55

50

45

40

35

Be L

FL

Nl L

De L

Be H

Dk

De H

FH

It

NL H

Sp

Minimum value

Maximum value

Usual values

Min L

Max L

Max H & E

Min H

Min E

UK

Definitieve versie

-35-

66970153- GCS 11.R.61755

Opvallend in deze figuur is de variatie in de specificaties tussen de landen onderling. Spanje,
Duitsland, Belgie en Frankrijk hebben een relatief brede officiële band (tussen de blauwe
driehoeken), terwijl het Verenigd Koninkrijk en Denemarken een relatief smalle officiële band
hebben. Deze smallere banden zijn wel afgeleid van het gedrag van o.a. huishoudelijke
toestellen. Het waren deze verschillen die leidden tot de vragen in het Madrid Forum over
grensoverschrijdend gasverkeer, die in Hoofdstuk 2 vermeld zijn. Even opvallend is de
distributiepraktijk die in de figuur met zwarte tekens wordt aangegeven. Terwijl het Verenigd
Koninkrijk een smallere band heeft dan Frankrijk, distribueren zij wel bijna over de hele
range. Vanwege het beperkte aanbod heeft Denemarken maar een beperkte variatie in
gaskwaliteit. Duitsland houdt in grote delen van het land de gaskwaliteit binnen lokale smalle
marges. Vanwege de toen aangegeven lokale variatie in H-gas-distributiepraktijk, zijn er
geen waarden ingevuld voor Nederland. De verschillende condities weerspiegelen de lokaal
vigerende gaskwaliteiten en de verschillende visies en praktijken voor veiligheid, installatie
en onderhoud van de apparatuur van de eindgebruiker. Ook worden de grenzen van de
grensgassen van de GAD-keuringen in de L- en H-banden aangegeven (met lijnen). De
verschillende afstanden tussen de keuringslimieten en netbanden, zowel formeel als
gebruikelijk, weerspiegelen eveneens de lokale praktijken. Zo zijn bijvoorbeeld de
huishoudelijke toestellen in Duitsland afgesteld tijdens de installatie op basis van een
methode die acceptabel gedrag over een brede band mogelijk maakt [12] en is er een
regiem van verplicht onderhoud. In de L-band is ook duidelijk te zien dat de officiële
Nederlandse netband aanzienlijk smaller is dan de L-banden in Frankrijk, België of Duitsland.
Dit is echter eerder een weerspiegeling van het eerder genoemde feit dat deze landen
andere toestelcategorieën toelaten dan Nederland. De zeer smalle band in vergelijking met
de andere landen is nog een illustratie van de uitzonderingspositie van Nederland.
Ook in dit verband wordt opgemerkt dat het gros van de specificaties in de EU-landen in
figuur 4 vastgelegd zijn in wetten of nationale standaarden [11].
Ten slotte blijkt uit figuur 4 dat de daadwerkelijke distributie gassen per land een
bandbreedte hebben van minder dan 10%, dat wil zeggen rond het “instelpunt” is nooit meer
dan 5% variatie in de Wobbe. Het “instelpunt” varieert wel per land, en soms zelfs binnen
een land.

Definitieve versie

3.7

-36-

66970153- GCS 11.R.61755

Hoe variëren de verschillende parameters, inclusief die, die niet
gespecificeerd zijn, en hoe gaan deze kenmerken mogelijk
veranderen in de toekomst

Zoals hiervoor besproken, hebben de hoezoandergas verwachtingen niet zozeer betrekking
op de verandering in de in de netcode gespecificeerde parameter, de Wobbe Index, maar
vooral op de toepassingsparameters die niet in de netcode zijn gespecificeerd. Het
zwaartepunt ligt bij de verwachte toename in de fractie van hogere koolwaterstoffen,
verandering in frequentie en de grootte en snelheid van de veranderingen in
gassamenstelling.(Dit laatste blijkt met name uit de stukken die tijdens deze studie door de
netbeheerders zijn aangeleverd [14, 18]).
3.7.1

G-gas

De G-markt wordt beleverd met gas met een relatief stabiele samenstelling. Een publicatie
uit 1990 [13] laat een typische samenstelling zien voor het (CO2-houdende) gas uit het
Wieringermeer-mengstation met een PE van 3.2. De meest recente data omtrent de variaties
in gassamenstelling over de periode 2005-2010 [14] worden hieronder besproken. In Figuur
5 worden de variaties in Wobbe Index in vier verschillende regio's weergegeven. Hierin staat
het aantal uren dat op een bepaalde plek in de betreffende regio een gegeven Wobbe Index
was gemeten. In de figuur is duidelijk te zien dat in Groningen Slochterengas (W= 43,7
MJ/m3) nog het dominante distributiegas is. In Ommen (voor Zuid-Nederland) en Beverwijk is
er als gevolg van het vermengen van o.a. H-gas tot pseudo-G-gas een Wobbe Index van ca.
44,4 MJ/m3.
Figuur 5. Variaties in Wobbe Index in vier G-gas-regio's in de periode 2005-2010 [14]

Definitieve versie

-37-

66970153- GCS 11.R.61755

Zoals vermeld betreft de belangrijkste verandering die van de samenstelling van hogere
koolwaterstoffen. De variaties, uitgedrukt als PE over de periode 2005-2010, wordt in Figuur
6 weergegeven.
Figuur 6. Variaties in Propaan-Equivalent in G-gassen in de periode 2005-2010 [14]

In deze figuur is te zien dat de overgrote meerderheid van de gassen, die gedurende de
laatste vijf jaar in Nederland gedistribueerd zijn, voor het grootste deel van de tijd een lage
PE bevatten. Zonder rekening te houden met eventuele wegingsfactoren, heeft 70% van het
gas over de vier gebieden samen een PE tussen 2 en 3. Tegelijk wordt een significante
fractie van hogere PE in sommige regio's waargenomen. Volgens deze maatstaf komen PE
waarden van boven de 4 ca. 10% van de tijd voor in Beverwijk en ca. 14% van de tijd in
Friesland. Terwijl de gebieden Groningen en Ommen resp. minder dan 3% en 0,7% van de
tijd een PE van meer dan 4 hebben. Hierbij wordt opgemerkt dat de uren van een bepaalde
PE per regio zich lastig laat vertalen naar de praktische consequenties van de variaties in
gassamenstelling. Deze weergave geeft wel een indruk van het aantal uren dat een gegeven
samenstelling aangeboden was bij de eindgebruikers in een bepaalde regio. Grofweg staat
Ommen voor de gebieden Overijssel, Gelderland, Brabant, Limburg, Zeeland, Flevoland.
Beverwijk staat voor Zuid- en Noord-Holland alsmede een deel van Utrecht. Friesland voor
Friesland en Groningen voor Groningen, Drenthe en een deel van Overijssel.
Om te schatten welke veranderingen mogelijk zijn, is van een aantal lijsten van
samenstellingen uitgegaan, zoals van het 'UK Gas Quality Exercise' [15] en van het
International Gas Union [16]. De PE van een aantal LNG's wordt in Figuur 7 weergegeven
[16].

Definitieve versie

-38-

66970153- GCS 11.R.61755

Verlaging van de Wobbe Index van deze LNG's met stikstof leidt tot lagere PE waarden dan
in dit figuur gemeld staan, evenredig met de mate van verdunning. Het berekenen van de
koolwaterstofdauwpunten van deze gassen geeft aan dat zij passen binnen de voorgestelde
netcodes (bijlage A). Bij verdunnen van deze gassen met stikstof tot de Wobbe Index van Ggas, zou tot een PE van bijna 9,5 resulteren. De vergelijking met de praktijk van de laatste 5
jaar en de range van mogelijke toekomstige variaties indien de volle bandbreedte van de
code wordt gebruikt, wordt weergegeven in Figuur 8. Het is duidelijk dat het frequent
distribueren van gassen met een dergelijk hoge PE, hetgeen niet uitgesloten wordt door de
geldende netcode, een substantiële verbreding zou zijn ten opzichte van de huidige
werkwijze.
Van de voor de G-gassen genoemde voorbeelden in hoezoandergas (zie bijlage B), is de
hoogst voorkomende PE 8,3 (zie laatste kolom).
Figuur 7. Variaties in PE van verschillende LNG-gassen [16]

Propaan-equivalent van verschillende LNG's
14
12
10
PE

8
6
4
2

A
lg

A
lg

er
er ia-A
i
A a-B rze
lg
w
er eth
i
ia
-B oua
et
hi 1
A
lg
ou
er
a
Eg ia-S 2
ki
yp
t-D kda
am
Eq Eg iett
a
yp
ua
t
to
r i -Idk
al
u
G
ui
ne
a
Ly
bi
a
N
ig
e
A
bu ria
Dh
ab
i
O
m
an
Q
a
Tr ta r
in
U
SA ida
-A d
la
sk
A
us a
tr
al
ia
In
B
do
r
un
ne
In
ei
d o s ia
ne -Ar
un
si
aB
ad
M ak
al
ay
si
a

0

Bron

Definitieve versie

-39-

66970153- GCS 11.R.61755

Figuur 8. Mogelijke variaties in PE in G-gassen, in vergelijking met variaties in periode 2005-2010

6

Variaties in PE, per regio en landelijk 2005-2010, en mogelijk range
toekomstige PE

aantal uren PE in 5 jaar
(per 0,1% PE interval)

14000
12000
10000
Groningen

8000

Ommen

6000

Beverwijk
Friesland

4000
2000
0
0

2

4

6

8

10

PE

Om specifiek de veranderingen voor de klopvastheid van de brandstof voor motoren te
inventariseren, is een verdeling van Methaangetal zoals boven voor PE illustratief. Omdat
het berekenen van het Methaangetal de volledige samenstelling vergt en hierdoor zeer
arbeidsintensief is voor grote datasets, wordt hier een schatting gemaakt voor de verdeling
van Methaangetal op basis van de data voor PE. Hierbij wordt opgemerkt dat het
Methaangetal afhangt van de precieze samenstelling en dat verschillende samenstellingen
eenzelfde PE kunnen geven. Dit geeft een spreiding in de waarden bij een bepaalde PE van
enkel "punten" in Methaangetal. Bij een PE van 4 is het Methaangetal (berekend volgens de
AVL-Listmethode [17]) binnen enkele punten van 85. Bij een PE van rondom 9 en daarboven
kan het methaangetal 70 of lager worden. Een analyse van de samenstellingen voor
verschillende G-gassen op de website 'hoezoandergas.nl' suggereert bij benadering een
lineair verband tussen Methaangetal en PE [14]. Hiermee kan, indicatief, de data van PE
worden vertaald in een schatting van de verdeling in Methaangetal. Het resultaat is
weergegeven in Figuur 9. Hierin is te zien dat de overgrote meerderheid (ongewogen over
alle vier gebieden, meer dan 97%) van de tijd het Methaangetal van het aangeboden gas
groter is dan 84-85. Geen van de gebieden heeft een Methaangetal van minder dan 82-83
voor meer dan 2% van de tijd. Rekening houdend met bovengenoemde onduidelijkheid over
de feitelijke verdeling van gaskwaliteit onder de eindgebruikers, is de hoeveelheid gas van
welke samenstelling die door het motorenpark daadwerkelijk gebruikt is, niet uit deze
beschouwing alleen te ontcijferen.
6

De onderzoekers zijn Gastransport Services zeer dankbaar voor het verschaffen van de
achterliggende data van deze figuren, zodat de huidige analyse uitgevoerd kon worden.

Definitieve versie

-40-

66970153- GCS 11.R.61755

Figuur 9. Variaties in Methaangetal (geschat) voor G-gassen in de periode 2005-2010

Methaangetal 2005-2010 (geschat)
14000
12000

uren

10000

Ommen

8000

Beverwijk

6000

Friesland
Groningen

4000
2000
0
78

80

82

84

86

88

90

92

M ethaangetal

Ter vergelijking wordt de door de netbeheerders uitgesproken verwachting van het laagst
mogelijke methaangetal bij verwachte gassen in het G-net in Figuur 10 weergegeven.
Gezien de gevoeligheid van motoren voor de klopvastheid van de brandstof (zie volgende
hoofdstuk) zal een structureel aanbod van gassen met Methaangetal rondom 70 een
substantiële wijziging in de situatie voor motoren inhouden. Hierbij wordt ook opgemerkt dat,
gezien de aanwezigheid van een aantal "arme" LNG's in Figuur 7, ook hogere
methaangetallen dan thans gewoonlijk in de toekomst mogelijk zijn.

Figuur 10. Toekomstige verbreding van de variaties in Methaangetal voor G-gassen, in vergelijking
met variaties in periode 2005-2010

Methaangetal 2005-2010 (geschat)
14000
12000

uren

10000

Ommen
Beverwijk

8000

Friesland
Groningen

6000
4000
2000
0
65

70

75

80
Methaangetal

85

90

95

Definitieve versie

3.7.2

-41-

66970153- GCS 11.R.61755

H-gassen

Vanwege de bilateraal afgesproken voorwaarden hebben de schrijvers van dit rapport geen
zicht op wat er overeengekomen is. Een beeld van de distributiepraktijk van vijf verschillende
regio's, analoog aan figuren 5 en 6 hierboven, in de periode 2005-2010 is weergegeven voor
Wobbe Index in Figuur 11. Hierbij is een grote variatie in distributiepraktijk tussen
verschillende regio's: in de Eemshaven is ogenschijnlijke variatie tussen twee gassoorten
waarneembaar, terwijl in Limburg een vrij smalle regelmatige verdeling van Wobbe Index te
zien is. Voor H-gassen is er een verwachting t.a.v. de toekomstige variaties in Wobbe Index
en de grootte van hun veranderingen in de tijd, gegeven [18]. In de figuren 12 en 13 worden
deze verwachtingen vergeleken met de mogelijke variaties die binnen de voorgestelde codes
kunnen plaatsvinden voor de gebieden Delfzijl en Limburg.
Overigens ligt de door de netbeheerders uitgesproken verwachting binnen zowel de huidige
als de voorgestelde netcodes. Dit geldt ook voor de in de grafiek getoonde gegevens.
Figuur 11. Variaties in Wobbe Index in 5 H-gas regio's, in de periode 2005-2010 [14]

Definitieve versie

-42-

66970153- GCS 11.R.61755

Figuur 12. Mogelijke variaties in Wobbe Index voor H-gassen in gebied Delfzijl, in vergelijking met
variaties in periode 2005-2010

verdeling wobbe H-gas Delfzijl 2005-2010
en verwachte en mogelijk variaties
8000

aantal uren in 5 jaren
(per 0,1Wobbe interval)

7000

Delfzijl

6000
verwacht

5000
4000

mogelijke
verhoging

3000

grenzen
codevoorstel

2000
1000
0
46

48

50

52

54

56

58

Wobbe Index

Figuur 13. Mogelijke variaties in Wobbe Index voor H-gassen in gebied Limburg, in vergelijking met
variaties in periode 2005-2010

verdeling wobbe H-gas Limburg 2005-2010
en verwachte en mogelijk variaties

aantal uren in 5 jaren
(per 0,1Wobbe interval)

8000
7000
6000

Limburg

5000

verwacht

4000
grenzen
codevoorstel

3000
2000

mogelijke
verhoging

1000
0
48

50

52

54

Wobbe Index

56

58

Definitieve versie

-43-

66970153- GCS 11.R.61755

In Delfzijl lijkt de verwachte band overeen te komen met de traditionele gedistribueerde
band. Echter, in de nieuwe situatie waarin de markt bepaalt welke gassen gedistribueerd
worden, is niet uitgesloten dat er langdurig gassen worden geleverd bij een Wobbe Index die
in het verleden slechts enkele uren per jaar zijn waargenomen. Het is onduidelijk hoe de
geïnstalleerde apparatuur hierop zal reageren. In Limburg zijn de nieuwe verwachte variaties
een duidelijke verbreding van de geleverde gassen. Naast de verwachte veranderingen in de
gebieden Delfzijl en Limburg, heeft GTS in Werkgroep 4 aangegeven dat zij bezig is te
onderzoeken of, in overleg met de afnemers, de maximale Wobbe Index verhoogt kan
worden naar 55,7 MJ/m3. Deze waarde valt binnen de in het codevoorstel opgenomen
maximale waarde voor deze gebieden van ca. 57 MJ/m3. Indien de in de voorgestelde
netcodes opgenomen waarden daadwerkelijk zouden worden gedistribueerd, leidt dit tot een
oprekking van de huidige distributiegrenzen met een factor 2-3.
In de codes zijn geen specificaties voor de grootte van de veranderingen in de tijd aangeven,
hetgeen voor veel apparatuur zoals gasturbines hierbij ook van belang is. Verwachtingen
[18] geven aan dat, afhankelijk van de regio, stapgroottes kunnen oplopen van 1,5 MJ/m3 tot
ruim 2,4 MJ/m3, met een frequentie tot een tiental per jaar. Echter, gezien het feit dat het
aanbod van gassen door de markt wordt bepaald, is er geen garantie dat er geen
stapgroottes zullen voorkomen die de volle beschikbare band bevatten. De tijdsduur van een
dergelijke stap [18] kan variëren van >30 seconden (bijv. Limburg) tot "abrupt" (Delfzijl).
Welke mogelijke gevolgen deze niet gespecificeerde zaken kunnen hebben worden
hieronder besproken.
In Figuur 14 worden de historische variaties in PE van de H-gassen, samen met een
mogelijke door de codes toegestane waarde weergegeven [14]. De hoogste verwachting van
de H-gassen van hoezoandergas is 9,75. Ook hier wordt een verbreding in de variatie in PE
verwacht. Hierbij wordt opgemerkt dat een mogelijke toelaatbare waarde van PE in de Gmarkt bepaalt welke H-gassen dan geschikt zijn voor conversie naar G-gas.

Definitieve versie

-44-

66970153- GCS 11.R.61755

Figuur 14. Mogelijke variaties in PE in H-gassen, in vergelijking met variaties in periode 2005-2010

PE H gassen 2005-2010
10000

aantal uren PE in 5 jaar
(per 0,1% PE interval)

9000
8000
7000

IJmond

6000

Rotterdam

5000

Limburg

4000

Eemshaven
Delfzijl

3000
2000
1000
0
3

5

7

9
PE

11

Definitieve versie

4

-45-

66970153- GCS 11.R.61755

CONSEQUENTIES VOOR EINDGEBRUIKERS ALS GEVOLG VAN
DE WIJZIGINGEN IN DE GASKWALITEIT

In de eindgebruikersgroep zijn drie hoofdgroepen te onderscheiden:
- Huishoudelijke en klein zakelijke toestellen: alle toepassingen waar conformiteit volgens
de gastoestellenrichtlijn 2009/142/EC (ex-90/396/EEC) verlangd wordt, ook als deze in
de industrie gebruikt worden. Voorbeelden zijn CV-ketels, geisers, kooktoestellen,
kachels, enz.
- Krachtopwekking: gasmotoren en gasturbines voornamelijk in installaties voor
elektriciteits- en warmte- of stoomopwekking.
- Industriële installaties: alle overige industriële toepassingen van gas in verbrandings- en
feedstockprocessen.
Dit hoofdstuk is een weerslag van de resultaten van de stakeholderbijeenkomsten die er op
gericht waren te onderzoeken wat de gevolgen zijn indien de verwachte gassen
daadwerkelijk gedistribueerd gaan worden zonder aanpassing van het apparatuurpark.
Daarnaast is onderzocht of er specificaties aan te geven zijn die met het huidige
apparatuurpark veilig en doelmatig kunnen worden toegepast zonder modificatie van de
toepassing.
Tenslotte is geïnventariseerd welke modificaties aan het apparatuurpark noodzakelijk zijn om
de “breedste band” te accepteren. Dit laatste is vooral een indicatie op hoofdlijnen. Dit zou
verder uitgewerkt kunnen worden, maar dan moet wel duidelijk zijn wat “de breedste band”
inhoudt: óf de verwachting óf de volledige benutting van de bandbreedte van de (huidige of
toekomstige) code.
De informatie in dit hoofdstuk is geput uit bronnen die door verschillende stakeholders zijn
ingebracht en andere openbare stukken.
Een struikelblok in de inventarisatie van gevolgen van de "nieuwe" gassen voor de
eindgebruikers was de onduidelijkheid over welke variaties in samenstelling men werkelijk
moet verwachten. Om de gevolgen te kunnen analyseren moeten eindgebruikers weten
welke concrete grenzen aan samenstellingen komen. Ze moeten weten "wat de 'worst case'
gassen zijn". In de workshops, in de documentatie 'hoezoandergas' en referenties [14, 18],
wordt over verwachtingen gesproken, maar niet over garanties. Er wordt niet over garanties
gesproken omdat het de markt is die de daadwerkelijke variaties bepaalt. Uiteraard zullen
deze variaties binnen de door de codes toegestane specificaties moeten liggen. De
bespreking van de toekomstige veranderingen in dit hoofdstuk is in dit perspectief gevoerd.
Ook is er verwarring bij de eindgebruikers omdat sommige informatiebronnen inconsistente
informatie bevatten, zoals de te verwachten maximum Wobbe Index in de H-band.

Definitieve versie

-46-

66970153- GCS 11.R.61755

Op hoezoandergas wordt 54 MJ genoemd en in de 'GTS-reader' [19], alsmede in de codes,
wordt 57 MJ genoemd. Waar moet de eindgebruiker rekening mee houden?
In een systematiek waarbij de toegankelijkheid van de netten en gassen die in de netten
getransporteerd worden niet onderling geregeld mogen worden, maar op basis van
specificaties worden gewaarborgd, is het van belang dat die aspecten van het gas die voor
alle partijen belangrijk zijn, voldoende tot uiting komen in de specificaties. In de problematiek
rondom gaskwaliteit, waarbij de eindgebruiker zijn apparatuur en/of processen mogelijk aan
een toekomstige situatie moet aanpassen, zal het duidelijk zijn dat die moet kunnen rekenen
op het feit dat er geen gassen komen die de aangepaste apparatuur niet kan accepteren.
Behoudens calamiteiten, moet de bruikbaarheid van het gas bij de eindgebruiker
gewaarborgd worden.
In een parallel proces is door de gezamenlijke netbeheerders een codewijzigingsvoorstel
ingediend bij de Energiekamer van de NMa dat ertoe strekt de huidige specificaties enigszins
te wijzigen. Dit betekent volgens de gezamenlijke netbeheerders niet dat gebruikers
daadwerkelijk geconfronteerd gaan worden met deze volle bandbreedte. Dat gebeurt immers
met de huidige in de codes vastgelegde specificaties ook niet.
In dit hoofdstuk wordt met verwacht bedoeld: De situatie dat de eindgebruiker er op
kan/moet rekenen dat de voorbeeldgassen van hoezoandergas (bijlage B) of uit de door
GTS aangeleverde documenten uit de workshops [14,18] gedistribueerd worden. Deze
voorbeelden worden gebruikt ondanks het feit dat de netbeheerders hebben aangegeven dat
men niet op de voorbeelden als 'worst case' kan rekenen.
Eindgebruikers hebben ook opmerkingen gemaakt voor het geval zij er wel op moeten
rekenen dat de uiterste toelaatbare grens door de codes wordt bepaald. In dat geval wordt
dus van de 'verwachting' afgeweken. Bij deze uitspraken wordt dit expliciet genoemd, met
een verwijzing naar de netcodes of naar een andere specifieke range van samenstelling.
Uiteraard zal het onderstaande, zover het over de verwachting gaat, opnieuw bezien moeten
worden indien de verwachting wordt bijgesteld.
De uitspraken die gedaan worden voor het geval “distributie volgens de netcodes” zijn alleen
relevant indien de volledige bandbreedte van de netcodes daadwerkelijk benut wordt.
Gezien de inspanning en kosten die de eindgebruikers moeten spenderen om
"toekomstbestendig" te worden, zijn er in wezen slechts twee keuzes:
of de markt past zich aan op de volle breedte van de toekomstige gassen;

Definitieve versie

-47-

66970153- GCS 11.R.61755

of er worden (toepassing)specificaties gesteld waarvoor de apparatuur (na aanpassing)
geschikt dient te zijn. De distributie zal dan zowel binnen de netcode als binnen die
toepassingsspecificatie moeten plaatsvinden .

4.1

Generieke gevolgen

Een aantal gevolgen van gewijzigde samenstellingen zijn generiek, d.w.z. ze worden
veroorzaakt door de samenstelling zelf, met betrekkelijk weinig invloed van het specifieke
verbrandingssysteem. Een verhoogde uitstoot van CO2 door een grotere fractie hogere
koolwaterstoffen en een groter risico op corrosie door een mogelijke verhoging van het
zwavelgehalte van het gas zijn twee van deze effecten. In principe gelden zij voor alle
(verbrandings)toepassingen. Zij worden hier kort omschreven. Toepassingsspecifieke
gevolgen worden bij de betreffende toepassing gemeld.
Invloed gassamenstelling op CO2-uitstoot
Hogere koolwaterstoffen hebben een hogere koolstof/waterstof-verhouding dan methaan. Dit
betekent dat bij verbranding van hogere koolwaterstoffen er meer CO2 wordt uitgestoten per
energie-eenheid dan bij de verbranding van methaan. Een hogere PE heeft, naast een
mogelijk effect op het rendement van het proces, een verhoging van de CO2 uitstoot tot
gevolg bij eenzelfde energieverbruik. De verschillen tussen de armste en rijkste aardgassen
geven een potentiële verhoging van de CO2-emissie tot ca. 4% voor H-gassen.
Daarnaast heeft een verandering van het CO2-percentage in gassen een verandering van de
CO2-emissie tot gevolg.
De uiteindelijke emissie is afhankelijk van beide effecten. Het is onduidelijk in hoeverre
individuele afnemers rekening met dit aspect moeten houden bij het bepalen van toelaatbare
CO2-emissies van installaties waarvoor emissieregels gelden. Op dit moment wordt met een
gemiddelde waarde gerekend. Of dit bij grotere variaties zo blijft is onbekend. Een exploitant
van gasturbines (Nuon) raamt de jaarlijkse meer kosten voor een 250 MWe gasturbineeenheid op ongeveer honderdduizend euro per procent bij een toename van de CO2emissiefactor.
De CO2-emissiefactor wordt bepaald door de gemiddeld ontvangen gassamenstelling en niet
door de hoogte van de maximaal toelaatbare pieken en dalen.
Zwavel en corrosie
Ogenschijnlijk laat de voorgestelde codewijziging een verhoging van het toegestane
zwavelgehalte toe (zie bijlage A), bijvoorbeeld in de vorm van de odorant THT. Bij de
verbranding van zwavelhoudende componenten wordt SO2 in de uitlaatgassen gevormd, die
zwavelzuur vormt in combinatie met water.

Definitieve versie

-48-

66970153- GCS 11.R.61755

Er is vanuit de praktijk aangegeven dat ook in huishoudelijke installaties een dergelijke
toename in zwavelgehalte een punt van aandacht is voor mogelijke corrosie in onder andere
de rookgasafvoersystemen in deze installaties. Deze corrosieproblemen kunnen tot gevolg
hebben dat de rookgasafvoersystemen niet meer voldoende dicht zijn en verbrandingsgas in
verblijfsruimten kan komen met alle gevolgen van dien. Hoewel er nu geen problemen zijn en
de verwachting van GTS is dat er geen verandering in het zwavelgehalte zal optreden, kan
een verhoging van het huidige zwavelgehalte tot corrosieproblemen leiden [20]. Dit
potentiële gevolg werd bij alle werkgroepen genoemd. Om afnemers duidelijkheid te geven
met welke zwavelconcentratie zij kunnen/moeten rekenen verdient het de aanbeveling om
het daadwerkelijk door GTS verwachte gemiddelde zwavel- concentraties in een
toepassingsspecificatie vast te leggen. Het gaat daarbij om het totale zwavelgehalte,
onafhankelijk of dit afkomstig is van odorant of andere zwavelhoudende verbindingen.
Andere spoorcomponenten., In de werkgroep “Krachtopwekking” werden ook effecten door
spoorcomponenten die vooral in duurzame gassen voorkomen, zoals gehalogeneerde
koolwaterstoffen en siloxanen, genoemd. Al zijn deze gassen in de onderhavige studie
nauwelijks aan de orde geweest, verdient het de aanbeveling om, gezien de gevoeligheid
van sommige eindgebruikersapparaten voor deze sporenelementen, in de
toepassingsspecificaties niveaus aan te geven waar de afnemer op kan/mag rekenen.
Calorische waarde
De werkgroepen voor grootschalige toepassingen noemen een mogelijke onnauwkeurigheid
in calorische afrekening als een potentieel gevolg van de grotere variaties in calorische
waarde. GTS geeft aan dat de verrekening aantoonbaar goed blijft en er geen systematische
afwijkingen worden voorzien.

4.2

Gevolgen huishoudens

Zoals in hoofdstuk 3 is vermeld, vallen deze toestellen onder de GAD, de gastoestelrichtlijn
2009/142/EC (ex-90/396/EEC), waardoor deze toepassingen de CE-keur verkrijgen.
Eén van de uitgangspunten in hoofdstuk 1 is dat de veiligheid van de eindgebruikers op het
huidige niveau gewaarborgd dient te worden. Dit uitgangspunt dient aantoonbaar afgezekerd
te worden. Dit heeft als consequentie dat bij leemtes in kennis er voor een "behouden" doch
veilige route wordt gekozen en dat er pas veranderingen kunnen worden doorgevoerd als
zekerheid voor de veiligheid geboden kan worden.

Definitieve versie

-49-

66970153- GCS 11.R.61755

Terwijl er wel enkele duizenden GAD toestellen zijn die met H-gas gevoed worden, beperken
we de onderstaande bespreking tot toestellen en gassen in het G-net.7In de workshops is
een aantal samenstellinggerelateerde effecten genoemd (zie verslagen). Hieronder worden
alleen CO, roet en NOx besproken.
4.2.1

Verbrandingstechnische gevolgen van rijkere aardgassen

In hoofdstuk 3 is aangegeven dat een grotere fractie hogere koolwaterstoffen (hogere PE),
bij eenzelfde Wobbe Index, tot verhoging van CO- en NOx-emissies en roetvorming in
huishoudelijke toestellen kan leiden. De invloed op CO-emissies en roetvorming wordt vervat
in verschillende (empirische) methodes voor de karakterisering van uitwisselbaarheid, zoals
Weaver [21] en Dutton [10], die de basis vormt van de GS(M)R in het Verenigd Koninkrijk.
Ook theoretisch [22] zijn deze invloeden goed te karakteriseren.
CO-emissies
Er zijn slechts twee onderzoeken aan Nederlandse toestellen waarin het mogelijk was de
grootte van een dergelijk effect te bepalen. Een multiparameter onderzoek [8] aan 27
huishoudelijke toestellen, waarin o.a. de effecten van belasting, gaskwaliteit en
gas/luchtverhouding op toestelgedrag werden gevarieerd en een onderzoek aan 7 toestellen
[23] die specifiek naar de invloed van een verhoogde PE op CO-emissies zocht. Hierbij werd
ook de mogelijke effecten van een gedeeltelijke beperking van de luchttoevoer onderzocht
om de gevolgen van vervuiling/onjuiste afstelling te simuleren.
Het eerste onderzoek had primair tot doel om na te gaan of de gehanteerde Wobbeband in
Nederland gezien het aanbod van nieuwe gassen verbreed kon worden. Het uitgangspunt
was daarbij dat, gegeven de onderhoudstoestand van de toestellen gebaseerd op de toen
meest recente landelijke steekproef, de veiligheid en functionaliteit voldoende zeker gesteld
bleef. De uitkomst van het onderzoek was dat er geen ruimte beschikbaar was om de
Wobbeband te verbreden. De Wobbeband werd niet aangepast. Het onderzoek was niet
specifiek gericht op een toename van de PE omdat die vraag toen niet speelde. Wel
rapporteert dit onderzoek dat bij een nominale Wobbe, effecten worden waargenomen bij
een PE van 8. Gegeven de datum van het onderzoek betreft het uitsluitend pre-GAD
toestellen. De GAD is in 1996 van kracht geworden.

7

Wel wordt hier opgemerkt dat in de voorgestelde codes de Wobbe Index voor H-gassen
onvoldoende veiligheidsmarge heeft ten opzichte van de grensgassen. Distributie van een dergelijk
gas valt daarom buiten normale condities waarvoor het CE-keur de veiligheid zekerstelt. De
acceptabele veilige toepassing bandbreedte voor H-gastoestellen is onderwerp van onderzoek in
bovengenoemde GASQUAL-onderzoek in het kader van het CEN-mandaat. Het lijkt derhalve op dit
moment prematuur om alvast een bandbreedte te specificeren in de codes.

Definitieve versie

-50-

66970153- GCS 11.R.61755

Het tweede onderzoek is specifiek gericht op het effect van hogere koolwaterstoffen waarbij
propaan werd gebruikt (een directe PE). Afhankelijk van de instelling wordt een verhoging
van CO-emissie van 10-30% bij 4 van de toestellen waargenomen bij PE=10 ten opzichte
van een samenstelling die dicht bij Slochteren was (PE ~3) bij een gelijke Wobbe Index. Eén
toestel vertoonde een verlaagde emissie met het rijkere gas. De waargenomen verhogingen
impliceren dat in ieder geval voor een deel van de toestellen die net aan de norm (1000 ppm
CO) voldoen bij Slochterengas (de toelatingsgrens volgens de GAD) die grens overschrijden
bij toepassing van een rijker gas.
Een nadere analyse van deze (en de theoretische) resultaten laat zien dat het verhogen van
de PE equivalent is aan een verhoging van de Wobbe Index. Bij het toestel dat het meest
gevoelig is voor propaan heeft de verhoging van PE van 3 tot 10 hetzelfde effect op de COemissie als een verhoging van de Wobbe Index met ca. 0,7 MJ/m3. Voor dit toestel heeft het
verhogen van de PE hetzelfde effect op de CO-emissie als het verhogen van het maximum
van de toelaatbare Wobbeband van 44,41 MJ/m3 tot 45,1 MJ/m3. Alle onderzoeken tot
dusver naar verruimen van de Wobbeband geven aan dat een dergelijke ruimte, gegeven het
toestellenpark, er niet is en dat een PE verhoging zonder verdere maatregelen zou leiden tot
het verhogen van het risico bij de eindgebruiker. Het effect van een hogere PE op de roetuitstoot was in dit onderzoek niet meegenomen.
Bovengenoemde resultaten zijn ook consistent met andere recente onderzoeken in het
buitenland [24, 25] in termen van de waargenomen verhoging van de CO-emissies, het
aantal toestellen die een afhankelijkheid van CO-emissie met PE vertonen en de grootte van
de equivalente Wobbe Index.
De resultaten impliceren ook dat toestellen die een lage CO-emissie hebben een lage
emissie zullen behouden. Anders geformuleerd, toestellen die ruim aan de eisen van de
GAD voldoen zullen bij een verhoging van de PE nog steeds aan de eisen van de richtlijn
voldoen, zij het veelal minder ruim.
Om de impact van een verhoging van de PE te kunnen beoordelen, is het belangrijk te weten
welk deel van de toestellen net op de grens functioneren en waarvan een gedeelte dus over
de grens zal gaan bij een verhoging van de PE.
Hoewel formeel volgens de GAD er voor ‘normaal gebruik’ van uitgegaan mag worden dat de
toestellen geïnstalleerd en onderhouden worden volgens de voorschriften van de fabrikant,
en toestellen slechts veilig behoeven te zijn bij ‘normaal gebruik’, heeft de praktische
veiligheidssituatie rekening te houden met de werkelijke installatie- en onderhoudsstaat van
het toestelpark. Dit neemt niet weg dat het de verantwoordelijkheid van de eigenaar van het
toestel blijft om het toestel te onderhouden conform voorschift van de fabrikant.

Definitieve versie

-51-

66970153- GCS 11.R.61755

Staat van het toestelpark
De problematiek rondom deze sector is complex. Er zijn ca. 14 miljoen van deze toestellen
met een zeer diverse opbouw in leeftijd toestel, type, de condities waarbij ze geïnstalleerd
zijn, de mate en kwaliteit onderhoud, enz. Er is ook ongetwijfeld een significant doch
onbekend aantal toestellen dat van voor de implementatie van de GAD dateert. Omdat er
geen verplichte inspectie of onderhoud is, is er weinig kennis betreffende de functionele staat
van het geïnstalleerde toestelpark.
De meest recente informatie over de staat van de geïnstalleerde toestellen komt van de
laatste Landelijke Steekproef (1994-1996) [26] en het Overzicht Gasinstallatieongevallen
2009 [27]. De eerste bron geeft aan dat toen ruim 5% van de huishoudelijke toestellen een
volgens de norm te hoge CO-emissie vertoonden met normaal distributiegas en dat tientallen
procenten van de toestellen een hogere belasting (thermische input) hadden dan de
installatie en onderhoudsinstructies toelaten. Een sterk verhoogde belasting kan ook
bijdragen aan ontoelaatbare CO-emissies [27]. Er is geen inzicht in de huidige situatie, maar
is geen reden om te veronderstellen dat het nu beter is.
Fabrikanten hebben aandacht besteed aan het verbeteren van de toestellen, maar de in
1996 nog geldende verplichting dat toestellen door een erkende installateur moeten worden
geïnstalleerd en onderhouden bestaat niet meer. Ook het in 1996 bestaand toezichtregiem
op de gastechnische veiligheid door de (gemeentelijke) energiebedrijven is inmiddels
gestopt. Voor de volledigheid wordt hier opgemerkt dat voor de fractie van de geïnstalleerde
toestellen die meer CO emitteren dan toegestaan en die gevoelig zijn voor een verhoogde
PE, de distributie van gassen met een verhoogde PE een additioneel risico met zich
meebrengt.
In het Overzicht Gasinstallatieongevallen worden 32 incidenten van CO-vergiftiging in 2009
vermeld, met 111 getroffenen, waaronder 5 dodelijke. Het aantal incidenten is verdubbeld
sinds 2007, met een navenante stijging in het aantal gevallen van ernstig letsel. Een
onvolledige registratie van deze incidenten laat geen statistische conclusies toe over deze
toename.
Ondanks het beperkte aantal metingen kan op basis van het hierboven genoemde
geconcludeerd worden (en dit was ook de mening van de werkgroep 3) dat een toename van
de fractie van hogere koolwaterstoffen in de praktijk voor de individuele gebruiker zal leiden
tot een toename in CO-emissies en impact zou kunnen hebben op de daarmee
samenhangende incidenten.
Vergelijkbare overwegingen waren voor overheid van het Verenigd Koninkrijk tot twee keer
toe aanleiding de aanvullende eisen t.a.v. CO-emissies en roetvorming te handhaven.

Definitieve versie

-52-

66970153- GCS 11.R.61755

Een nadere kwantificering van de mogelijke verhoging van het risico voor de eindgebruiker is
met de huidige gegevens niet af te leiden. Hiertoe zou nader onderzoek nodig zijn.
Roetvorming
Afgezien van het feit dat roet zelf kankerverwekkend is, heeft roetvorming twee invloeden op
het gedrag van huishoudelijke toestellen [28]. Eén betreft de doelmatigheid van toestellen
zoals sfeerkachels, die net genoeg roet in de vlam produceren om "sfeer" te creëren, maar
niet genoeg om als emissie waargenomen te worden. De andere heeft betrekking op de
veiligheid. In een recent onderzoek [29] is een sfeerhaard getest t.a.v. roetvorming bij rijkere
gassen8. Dit toestel wordt door de Nederlandse kachel- en haardbranche als representatief
voor de Nederlandse populatie gezien (ca. 250.000 toestellen in Nederland). Met gebruik van
hetzelfde methaan/propaan/stikstof mengsel als voor de bovengenoemde CO-experimenten
(PE=10, Wobbe Index 43,9 MJ/m3), steeg de hoeveelheid geëmitteerde roet van een door de
fabrikant goed afgesteld toestel van geen emissie bij een G-gas die ter plekke geleverd werd
(PE~3, Wobbe Index 43,9 MJ/m3) tot een roetvorming die dermate groot was dat de emissie
boven de norm voor het toestel uitsteeg, het toestel binnen enkele dagen sterk vervuild zou
worden en vervolgens onderhoud nodig zou hebben. Om dit te corrigeren moet het toestel
anders worden afgesteld om hiermee rekening te houden. Roetvorming is zeer gevoelig voor
de PE van een gas en het kan zijn dat een goede afstelling voor het rijkste gas er toe leidt
dat er geen sfeereffect is bij puur Slochterengas. Het is dus vooralsnog onduidelijk of het
nuttige effect van het toestel gewaarborgd kan worden bij de toekomstige gassen. Terwijl dit
aspect op zichzelf geen veiligheidsaspect is, is de doelmatigheid van een toestel ook
essentieel voor de eindgebruiker. In elk geval voor het met de huidige gassen geïnstalleerde
toestelpark resulteert het toeleveren van gassen met PE=10 in een onacceptabele uitstoot
van roet van deze toestellen.
Wat veiligheid betreft, kan in toestellen zoals CV-ketels en geisers roetvorming tot
verstopping van de warmtewisselaar leiden, hetgeen vervolgens kan resulteren in beperking
van de luchttoevoer en verhoging van de CO-emissies. Dit effect is ook "zichzelf
versterkend"; de beperking van de lucht leidt tot meer roetvorming, meer verstopping, hogere
CO-uitstoot, enz. Hierbij wordt opgemerkt dat in principe dit verschijnsel beperkt is tot de
"bunsenachtige" toestellen, zoals geisers en conventionele CV-ketels. De invloed van
samenstelling op roetvorming is genoegzaam bekend, maar tot dusver is dit niet voor
Nederlandse gassamenstellingen onderzocht. Gezien de grote effecten die met de
sfeerhaard zijn waargenomen, kunnen toestellen die tegen de roetgrens liggen
bovengenoemd zelfversterkend proces ondervinden.

8

Volledigheidshalve wordt hier ook vermeld dat in dezelfde studie er ook CO-metingen waren verricht
aan deze en een andere sfeerhaard. Hieruit bleek dat de sfeerhaard waarbij de roetmetingen zijn
uitgevoerd een lichte daling in CO-emissie vertoont bij een verhoging van de PE, terwijl de andere
sfeerhaard geen invloed vertoonde.

Definitieve versie

-53-

66970153- GCS 11.R.61755

Een ruwe schatting, gebaseerd op de aanname dat de waargenomen afhankelijkheid van
roetvorming voor H-gassen uit de Dutton-studie [10] ook voor de Nederlandse situatie geldt
(zie hieronder), suggereert dat voor toestellen die 'aan de roetgrens zitten' het verhogen van
de PE met een eenheid hetzelfde effect op roetvorming heeft als de verhoging van de
Wobbe index met 0,3 MJ/m3. Zoals boven is vermeld, is op dit moment geen informatie over
de mate waarin in de praktijk de toestellen 'aan de roetgrens zitten'.
NOx
Omdat de verhoging van de fractie hogere koolwaterstoffen ook de calorische waarde (in
wezen, de verbrandingswarmte) verhoogt, die op zijn beurt de vlamtemperatuur verhoogt,
leiden rijkere gassen in principe tot hogere NOx-emissies. De kwantitatieve invloed hiervan
op de feitelijke NOx-uitstoot hangt af van de eigenschappen van het toestel. Metingen aan
dezelfde toestellen als bij het bovengenoemde onderzoek naar CO-emissies [30] laten bij de
conventionele (bunsenachtige) toestellen een verhoging van NOx-emissie met 3-4% zien,
terwijl bij de moderne "voorgemengde" (lage NOx) toestellen de verhoging tot 20% kan
oplopen. Hierbij wordt ook opgemerkt dat de verhoging van 20% bij een aanzienlijk lagere
waarde is dan bij de conventionele toestellen. Een netto verhoging van de uitstoot over het
toestelpark is te schatten via een gewogen gemiddelde.
4.2.2

Welke specificatie voor hogere koolwaterstoffen waarborgt het gedrag van
deze toestellen?

Het onderzoek dat tot dusver is uitgevoerd betrof kleine aantallen toestellen in een
laboratoriumsituatie en moet daarom als illustratief eerder dan representatief moeten worden
beschouwd. Een methode om een specificatie voor hogere koolwaterstoffen te kunnen
vaststellen die de veiligheid van de eindgebruiker daadwerkelijk waarborgt en waarbij
rekening gehouden wordt met de feitelijke installatie- en onderhoudssituatie van de
geïnstalleerde toestellen, is door middel van grootschalig onderzoek aan toestellen. Hierbij
zouden dan ook verschillende gassen (met verschillende PE) moeten worden gebruikt bij de
tests. Een dergelijk onderzoek geeft ook essentiële informatie voor het verder kwantificeren
van het risico bij de eindgebruikers. Het is echter de vraag hoe zinvol een dergelijk
onderzoek is.
Het is onwaarschijnlijk dat elk toestel in Nederland zodanig is opgesteld dat geen enkel COof roetprobleem ontstaat indien zij blootgesteld worden aan de volle range van de verwachte
gassen. Als men echter een ruimere variatie wil toelaten dan een aantal toestellen technisch
kunnen accepteren, wat moet men dan doen met de toestellen die hier niet aan voldoen?
Moet de consument een toestel vervangen die aan de keuringseisen voldoet en goed
functioneert met de gassen die hij tot nu toe ontvangen heeft? En met welk ander toestel
moet dit toestel vervangen worden?

Definitieve versie

-54-

66970153- GCS 11.R.61755

En hoe gaat men na waar alle toestellen zijn die vervangen moeten worden? Wanneer het
huidige toestelpark volledig geschikt is, is geen actie nodig. Als slechts een deel van het
toestelpark geschikt is zijn er maar twee keuzes: i) een strengere specificatie van het te
distribueren gas óf ii) aanpassing van een deel van het toestellenpark, dat in feite onderdeel
is van de hieronder genoemde 'triage'. In dit geval leidt het verkrijgen van "zekerheid" niet
noodzakelijkerwijs tot een betere besluitvorming. Er zijn ook andere mogelijkheden om
specificaties te vinden die waarschijnlijk even adequaat zijn, maar zonder een grootschalig
onderzoek.
Een andere route om tot specificaties te komen is gebruikt in de Verenigde Staten en de
facto in het Verenigd Koninkrijk. Deze kan worden gebaseerd op de traditionele
gassamenstellingen. Deze benadering leidt per definitie ook tot conservatieve specificaties,
maar in principe kan het de veiligheid op het huidige niveau waarborgen (geen verhoging
risico). Dergelijke specificaties zouden ook op basis van het keuringsregiem kunnen worden
afgeleid, maar het is onbekend hoe dit precies moet worden uitgevoerd. Bij alle keuzes voor
waarden van PE moet ook rekening gehouden worden met de Wobbe Index bij die PE.
Verwacht wordt dat, tenzij de codes dit anders voorschrijven, de hogere PE bij de maximum
Wobbe Index zullen plaatsvinden.
Huidig niveau
Op basis van realisaties: Zoals boven is vermeld (Fig. 6), zijn er significante verschillen in de
realisaties van PE in de laatste 5 jaar tussen verschillende regio's. Omdat een bepaalde
realisatie voor een beperkt aantal uren geen enkele zekerheid geeft t.a.v. de veiligheid van
deze gassen, kunnen twee verschillende methoden gebruikt worden om een specificatie af te
leiden. In de Verenigde Staten [25] heeft men gekozen om het statistische onderscheid te
maken tussen de "normale" range van samenstellingen en de "uitzonderingen". Hiervoor
gebruikten zij de range waarin ca. 85% van de gerealiseerde gassamenstellingen vielen.
Terwijl deze keuze enigszins arbitrair is, vond het lokale distributiebedrijf deze keuze
verdedigbaar aan de hand van hun oordeel over de staat van de toestellen bij de
eindgebruikers via hun onderhouds- en monitoringsprogramma. Gezien de verdeling in
Figuur 6, waarbij de ondergrens de facto Slochterengas is en waarop het hele land is
gebouwd, ligt het uitsluiten van de onderste deel van het band niet voor de hand.
Ongewogen over alle vier de gebieden (zie discussie bij Fig. 6) leidt de 0 - 85 percentiel tot
een PE van 3,7. Voor de "rijke" regio's ligt deze waarde bij 4 en voor Groningen en Ommen
bij ~3,3. Een specificatie van ~3,5-4 volgt uit deze redenering, met dien verstand dat actuele
informatie over de staat van Nederlandse eindgebruikersapparatuur ontbreekt.
De andere optie, afgeleid van het systeem in het Verenigd Koninkrijk, is een "emergency
band" te implementeren, waarbij samenstellingen boven "altijd acceptabel" slechts voor een
beperkte tijd zijn toegestaan.

Definitieve versie

-55-

66970153- GCS 11.R.61755

In zo'n systeem zou bijvoorbeeld PE>4 voor een nog nader te bepalen beperkte tijd worden
toegestaan. Hierbij wordt opgemerkt dat het huidige systeem in het Verenigd Koninkrijk
bedoeld is voor echte noodgevallen\ en niet als marge voor marktgedreven variaties in
gaskwaliteit [5]. Daarnaast moet de acceptabele range voor deze band worden vastgesteld.
Theoretische schatting van veiligheidsgrenzen tussen limietgassen en de distributiegassen:
Een theoretische vergelijking van veiligheidsmarges met het Verenigd Koninkrijk en
Duitsland [31] geven ook een waarde van PE tussen 3 en 4 aan als een grens voor de
veiligheidsmarge voor I2L toestellen (zie Hoofdstuk 2). Hogere PE waarden zijn denkbaar,
maar dan zal de Wobbe Index verlaagd moeten worden.
Er moet nog worden onderzocht welke parameter de beste (meest accurate) karakterisering
zou kunnen zijn van de effecten van hogere koolwaterstoffen op CO- en roetvorming. In
afwachting daarvan in termen van PE, ligt de acceptabele fractie hogere koolwaterstoffen
tussen propaanequivalent 3 en 4. Mede gelet op het feit dat de keuringen in Nederland met
een PE van ten hoogste 3,3 als referentiegas zijn uitgevoerd, is hierbij de "strengste" keuze
3,3 en de "ruimste" keuze, op basis van realisaties, rondom 4.
Het uitdrukken van de effecten van de fractie van hogere koolwaterstoffen als een
equivalente verhoging van de Wobbe Index impliceert dat de effecten op CO-emissies en
roetvorming van een hogere PE gemitigeerd kan worden door een equivalente verlaging van
de Wobbe Index. Deze suggestie is analoog aan de conclusies van het onderzoek van
Dutton, in dit rapport regelmatig geciteerd, en de wijze waarop dit in de Engelse codes
GS(M)R [32] terecht is gekomen. De Dutton-relatie is een empirische relatie uit de jaren '70
gebaseerd op een beperkt aantal H-gas toestellen in de Verenigd Koninkrijk. Of de daarin
gevonden relaties ook gelden voor de huidige generatie toestellen voor G-gas is onzeker en
moet onderzocht worden. Hiertoe dient een theoretisch goed opgezet en voldoende
empirisch onderbouwd onderzoek aan echte toestellen naar een adequate typering van het
CO- en roetgedrag uitgevoerd te worden. Zolang er geen betere kennis is over hoe het
huidige Nederlandse toestelpark reageert op “hogere koolwaterstoffen” kan de Dutton-relatie,
samen met het zeer beperkt aantal metingen, slechts als een indicatie gebruikt worden.
Gebruikmakend van deze analogie met de GS(M)R, geeft een indicatie van ca. 0,3MJ/m3/PE
aan om bovenmatige roetvorming te voorkomen bij een deel van de toepassingen dat aan de
roetgrens zit. Voor toepassingen die aan de CO grens maar niet aan de roetgrens zitten, zou
een Wobbe Index verlaging van ca 0,1 tot 0,05 MJ/m3 /PE afdoende kunnen zijn. Hierbij
wordt opgemerkt dat bovengenoemde CO-metingen [23] een waarde van 0,1 MJ/m3/PE
suggereren bij een aanname van een lineaire relatie tussen PE en Wobbe. Zoals boven is
genoemd, dienen deze uitkomsten door onderzoek geverifieerd te worden.

Definitieve versie

-56-

66970153- GCS 11.R.61755

Bij dit onderzoek dient ook een kanttekening gemaakt te worden. De Nederlandse
Wobbeband is zeer smal in vergelijking met die in het Verenigd Koninkrijk. Met stikstof
verdunde aardgassen die voldoen aan de GS(M)R zijn deze nog altijd aan de 'bovenkant'
van de Britse Wobbeband, terwijl zelfs bescheiden extra verdunning met stikstof resulteert in
een gas dat aan de 'onderkant' van de Nederlandse Wobbeband is. Hierbij dient men
mogelijke ongewenste neveneffecten, zoals extra ontstekings- of stabiliteitsproblemen door
dit 'afwobben', middels bovengenoemd onderzoek uit te sluiten. Daarom hebben fabrikanten
aangegeven dat met name voor het toelaten van hogere PE waarden, onder de voorwaarde
dat de maximale Wobbe Index verlaagd wordt, onderzocht zou moeten worden met
werkelijke toestellen.
Noot: Een aspect van de toepassingskwaliteit van het gas dat tot nu toe niet expliciet
besproken is, is de druk van het gas voor het toestel. Deze druk wordt bij huishoudelijke
afnemers medebepaald door de door de netbeheerder geleverde druk. Hoe meer de
geleverde druk kan variëren, hoe minder ruimte er voor bepaalde toestellen is om
veranderingen in de gassamenstellingen aan te kunnen.
Zoals boven is genoemd, is deze bespreking gevoerd vanuit de aanname dat de veiligheid
van de eindgebruiker op een transparante manier gewaarborgd moet worden. De opties die
hierboven genoemd zijn dienen dat doel. Er kan natuurlijk gekozen worden om andere
overwegingen te maken m.b.t. hoe om te gaan met de risico's die met deze problematiek
gepaard gaan. Gezien de potentiële impact op de openbare veiligheid lijkt een keuze
hiervoor een zaak voor de bevoegde overheidsinstantie. In het Verenigd Koninkrijk is de
Health and Safety Executive "eigenaar" is van de gaskwaliteitsspecificaties, de GS(M)R.
4.2.3

Aanpassingen om de breedste band te accepteren

Hierboven is aangegeven dat er veel onzekerheid bestaat betreffende de mate waarin
huishoudelijke toestellen rijkere gassen kunnen accepteren. Dit betreft de mate waarin het
keuringsregime rijkere gassen "dekt", alsmede het gedrag van het scala van geïnstalleerde
toestellen in het veld. Mede gelet op de uitgangspunten van deze studie, waaronder het
waarborgen van de veiligheid van de consument op het huidige niveau, worden hieronder
aanpassingen beschreven die de breedste band van gaskwaliteit te kunnen accommoderen.
Voorafgaande aan het aanpassen van toestellen dient eerst onderzocht te worden of de
huidige geïnstalleerde toestellen, ook na onderhoud, een dermate lage CO-emissie hebben
met het geleverde G-gas dat ook bij de hoogste PE en de hoogst toegestane leveringsdruk,
de veiligheid gewaarborgd is. In geval dat hiertoe onvoldoende ruimte is, moeten de
toestellen worden aangepast of vervangen.

Definitieve versie

-57-

66970153- GCS 11.R.61755

In dit verband wordt naar het onderzoek in het Verenigd Koninkrijk verwezen [33] waarin een
aantal GAD- toestellen ongewijzigde of zelfs hogere CO-emissies vertoonden na onderhoud.
Een aspect dat ook bijzondere aandacht verdient, is wat te doen met de toestellen die van
vóór de GAD dateren (ca. 20% van de toestellen).
Er zijn twee technische routes om dit doel te bewerkstelligen:
Onderhoud/vervanging op basis van triage ("selectie en rangschikking")
Integrale vervanging van alle toestellen

4.2.3.1

Triage

Op basis van bovengenoemd onderzoek van de in de markt aanwezige typen toestellen,
wordt besloten wat er met alle toestellen van een bepaald type moet gebeuren. Op basis van
dit laboratoriumonderzoek wordt vastgesteld in welke van de onderstaande categorieën dit
type valt:
Gewoon onderhoud is voldoende. Dit geldt voor toestellen die zeer ruim aan de
keuringseisen voldoen en zonder problemen hoge PE gehaltes aankunnen. Fabrikanten van
kooktoestellen geven aan dat zij verwachten dat dit voor ca. 3 miljoen kooktoestellen het
geval is. Mogelijk is ook een deel (ca. 1 miljoen) van de jongste generatie CV ketels
voldoende robuust om de beoogde PE te weerstaan. Wel dient men het normale onderhoud
te laten uitvoeren om het toestel veilig te houden.
Specialistisch onderhoud nodig. Het betreft toestellen waarbij het twijfelachtig is of ze
geschikt zijn voor de beoogde PE dan wel toestellen die een voorschift hebben om de
instelling aan te passen om ze bestand te maken tegen de te verwachten maximale PE. Voor
deze toestellen is specialistisch onderhoud nodig. Met specialistisch onderhoud wordt
bedoeld dat een vakman, die verstand heeft van het te onderhouden toestel en beschikt over
het noodzakelijke gereedschap, de juiste meetmiddelen en de noodzakelijke
vervangingsonderdelen (bijvoorbeeld pakkingen), het onderhoud uitvoert. Indien het
gewenste veiligheidsniveau na dit specialistisch onderhoud niet gehaald wordt, zal het
toestel alsnog vervangen moeten worden.
Het toestel dient vervangen te worden. Deze toestellen zijn niet succesvol in te zetten met de
nieuwe gassen. Ze zullen vervangen moeten worden door toestellen zoals genoemd in de
onderstaande paragraaf,,"integrale vervanging apparatuur".

Definitieve versie

-58-

66970153- GCS 11.R.61755

Gezien de rol die ventilatie en afvoer spelen bij de veiligheid van sommige toesteltypen
(afvoerloze toestellen, toestellen met trekonderbreker) dient ook met deze aspecten rekening
gehouden te worden bij het bepalen van de te volgen route tijdens triage.
4.2.3.2

Vervanging

Een andere mogelijkheid is de integrale vervanging van alle huidige geïnstalleerde
apparatuur. Hierbij zijn er ook twee alternatieven. Het eerste alternatief is het ontwikkelen en
keuren van nieuwe apparatuur voor de Nederlandse gassen en ze in de markt brengen. Een
ander alternatief is een Europees toesteltype in de markt te zetten, zoals bijvoorbeeld het
type dat in Duitsland wordt toegepast. Eerst zou onderzocht moeten worden of deze typen
geschikt zijn voor de Nederlandse situatie of anders hiervoor geschikt gemaakt kunnen
worden.
Noot: Hierbij wordt vermeld dat het verminderen van de variaties in gasdruk in de
huishoudens ook een bijdrage kan leveren aan het maximaal benutten van de ruimte voor
gaskwaliteitsvariaties. Bijvoorbeeld het vervangen van de zogenaamde 30 mbar netten kan
dit helpen verwezenlijken.

4.3

Gevolgen krachtopwekking

4.3.1

Parkgrootte en belang

De eindgebruikergroep Krachtopwekking omvat alle installaties voorzien van gasmotoren of
gasturbines. In Nederland vinden gasmotoren vooral toepassing in wegvoertuigen, schepen,
compressor- of pompsets en warmtekrachtinstallaties. Gasturbines zijn vooral te vinden in
compressorsets en (de-)centrale elektriciteitsopwekking. In dit machinepark zijn de
gasmotorwarmtekrachteenheden respectievelijk de gasturbines in (de-)centrale elektriciteitsopwekking veruit dominant9.
Voor een goed begrip van de mogelijke omvang van de gevolgen van de verandering van de
gaskwaliteit voor deze beide laatste groepen is het belangrijk om hun bijdrage aan de Nederlandse energievoorziening te onderkennen. Tabel 1 laat deze bijdrage zien.

9

De toepassing van gasmotoren in scheepsvoortstuwing staat nog in de kinderschoenen. Het park
aan aardgasvoertuigen is groeiende maar nog relatief beperkt. Het aantal gasmotoren in compressorof pompsets is relatief klein.
Het aantal gasturbines in compressorsets is weliswaar ongeveer gelijk aan die in (de-)centrale
elektriciteitsopwekking, maar factoren kleiner in termen van opgesteld vermogen.

Definitieve versie

-59-

66970153- GCS 11.R.61755

Tabel 2 Het gasmotorwarmtekracht- en gasturbinepark in perspectief: omvang en positie in de
Nederlandse energievoorziening (voorlopige cijfers over 2008 volgens CBS StatLine)

Gasmotorwarmtekracht
Gasturbines in (de-)centrale
elektriciteitsopwekking
Noot:

Parkgrootte

Opgesteld
vermogen

Elektriciteitsproductie

Gasverbruik

# eenheden

Gwe

GWhe

miljard m3

4500

3½ (14%)

13000 (12%)

4 (9%)

140

9 (36%)

46300 (43%)

12 (26%)

Cijfers tussen haakjes geven het percentage ten opzichte van het totale Nederlandse vermogen,
elektriciteitsproductie of gasverbruik weer.

Het Nederlandse gasmotorwarmtekracht- en gasturbinepark is met een aandeel van
ongeveer 35% van het totale jaarlijkse Nederlandse gasverbruik dus een grote gasafnemer.
Dit machinepark levert bovendien ruim de helft van de in Nederland opgewekte elektriciteit.
Vanuit dit perspectief worden onderstaand de mogelijke gevolgen voor dit park beschreven,
te beginnen met het gasmotorwarmtekrachtpark.
4.3.2

Gevolgen voor het gasmotorwarmtekrachtpark

Gasmotorwarmtekracht
Een gasmotorwarmtekrachteenheid bestaat uit een generator aangedreven door een
gasmotor. De generator levert elektriciteit aan het net en de warmte uit het koelwater en
rookgas van de gasmotor wordt voor (ruimte-)verwarmingsdoeleinden gebruikt. Deze
gecombineerde opwekking van elektriciteit en warmte heeft een hoog energetisch rendement
en bespaart ten opzichte van gescheiden opwekking ongeveer 20% tot 30% aan primaire
energie.
Ongeveer een vijfde deel van het gasmotorwarmtekrachtvermogen staat in de gebouwde
omgeving en levert elektriciteit en warmte aan bijvoorbeeld kantoor-, winkel- en
industriegebouwen en ziekenhuizen. Met name in ziekenhuizen maken warmtekrachtsets
relatief vaak deel uit van de noodstroomvoorziening.
De overgrote meerderheid van het gasmotorwarmtekrachtvermogen staat echter in de
glastuinbouw en levert naast elektriciteit en warmte vaak ook CO2 voor groeibevordering van
het gewas in de kas.
Het gasmotorpark is nagenoeg volledig voorzien van G-gas.
De samenstelling van het Nederlandse gasmotorwarmtekrachtpark is zeer divers. Voor een
afdoende pragmatische beschrijving van de gevolgen, en later ook de mitigerende
maatregelen, is het park in twee grote segmenten opgedeeld:

Definitieve versie

•

-60-

66970153- GCS 11.R.61755

Segment A betreft de gasmotorwarmtekrachteenheden zonder luchtfactor- en
klopregeling. Dit segment beslaat met ongeveer 1800, veelal relatief oudere en kleine
eenheden, zo'n 40% van het totale gasmotorwarmtekrachtpark. In termen van opgesteld
vermogen gaat het om ongeveer 10% tot 20% van het totaal opgestelde vermogen van
3500 MWe.

•

Segment B betreft de eenheden die met een luchtfactor- en een klopregeling of één van
beide zijn uitgerust. Dit deel beslaat de resterende 2700 eenheden. In termen van
opgesteld vermogen gaat het om 80% tot 90% van het totaal van 3500 MWe.

Gasmotorwarmtekrachteenheden zijn technisch complex en energie- en kapitaalintensief.
Ongewenste veranderingen in kritische bedrijfscondities, zoals de kwaliteit van het
brandstofgas, kunnen grote gevolgen voor de beschikbaarheid, doelmatigheid en veiligheid
hebben.
Voor een goed begrip van deze gevolgen is kennis van het perspectief van de leveranciers
en exploitanten van gasmotorwarmtekrachteenheden op de Nederlandse gaskwaliteit van
belang. De in bijlage B genoemde voorbeelden van te verwachten gaskwaliteit leidde bij
leveranciers en exploitanten tot de uiting, o.a. in de workshops, van ernstige zorgen over de
toekomstige
beschikbaarheid,
doelmatigheid
en
veiligheid
van
hun
gasmotorwarmtekrachteenheden.
De zorgen van leveranciers en exploitanten betreffen in het bijzonder de navolgende
veranderingen in de gaskwaliteit.
Wobbe Index
De verwachting van de netbeheerders is dat de operationele Wobbe Index in de G-markt niet
zal veranderen. Indien toch rekening gehouden moet worden met het volledige gebruik van
de Wobbeband volgens de G-gas netcodes, dan zal de frequentie, duur en stapgrootte van
veranderingen in de Wobbe Index toenemen in vergelijking met de huidige situatie..
Voor de eenheden in segment A betekent dit dat de luchtfactor vaker en (veel) langer dan in
het verleden zal afwijken van de gewenste luchtfactor. Hierdoor zal naar verwachting in een
beperkt deel van dit parksegment vaker en langduriger thermische overbelasting, (licht)
kloppen en misfire kunnen optreden. Voor de betreffende eenheden neemt de kans op
(ernstige) motorschade en uitval toe, evenals de kans op overschrijding van de NOxemissielimiet. Het risico op motorschade en uitval door kloppen wordt nog eens versterkt
doordat vaker dan in het verleden een toename van de Wobbe Index met een (grotere)
afname van de klopvastheid gepaard zal gaan.
De exploitanten leiden in dit geval exploitatieverlies door onvoorziene stilstand en het niet
nakomen van hun leveringsverplichting.

Definitieve versie

-61-

66970153- GCS 11.R.61755

Ingeval van motorschade kan de stilstandtijd enkele weken bedragen met reparatiekosten
oplopend tot tienduizenden euro's. De NOx-emissie kan gedurende langere tijd met tientallen
procenten toenemen.
De eenheden in segment B kunnen de voornoemde veranderingen in de Wobbe Index aan,
mits de snelheid waarmee de Wobbe Index verandert niet te groot is. Bij een te snelle
verandering van de Wobbe Index treden ook hier de bij segment A benoemde problemen op.
Het is niet uit te sluiten dat de snelheid van de Wobbe-veranderingen zal toenemen. Er is
echter geen informatie beschikbaar om in te schatten of en bij welk deel van het park dit tot
de voornoemde problemen gaat leiden.
Voor het kleine parkdeel uit segment B zonder luchtfactor- maar met klopregeling, gelden
dezelfde gevolgen als die voor segment A, met uitzondering van de kloprisico’s. De
klopregeling zal hiertegen bescherming bieden, mits de snelheid waarmee de klopvastheid
verandert weer niet te groot is. Dit laatste komt verderop aan de orde.
Voor de vele glastuinders met een nageschakelde rookgasreiniger voor CO2-bemesting
geven de voornoemde veranderingen in de Wobbe Index nog aanvullende risico's. De
samenstelling van het rookgas van de gasmotorwarmtekrachteenheid zal vaker en sneller
gaan veranderen wat vanwege de traagheid van de regeling van de rookgasreiniger tot meer
en langduriger uitval van rookgasreinigers zal leiden. De tuinders leiden hierdoor
exploitatieverlies, zeker als de onvoorziene stilstand langere tijd aanhoudt.
In voorkomende gevallen zal door de meer frequente, tijdelijke onzuiverheid van de CO2houdende rookgassen gewasschade kunnen ontstaan, variërend van verlies aan
productkwaliteit tot voortijdige teeltwissel. In het geval van voortijdige teeltwissel beloopt de
schade honderdduizend euro of meer.
Vanaf begin 2010 moeten nieuw geplaatste gasmotorwarmtekrachteenheden aan de BEMSemissie-eisen voldoen. Aan de strenge NOx-emissie-eis kan alleen door naschakeling van
een deNOx-katalysator voldaan worden. Ook deze katalysator is gevoelig voor snelle
veranderingen in de samenstelling van het rookgas en zal daarmee vaker en langduriger
kunnen uitvallen. Anders dan bij rookgasreinigers voor CO2-bemesting, zal hier tegelijkertijd
meestal ook de gasmotorwarmtekrachteenheid afgeschakeld worden.
Ook deze onvoorziene stilstand gaat weer met exploitatieverlies gepaard.

Definitieve versie

-62-

66970153- GCS 11.R.61755

Klopvastheid (methaangetal)
Zoals in Hoofdstuk 3 is aangegeven, zullen de exploitanten van gasmotorwarmtekrachteenheden rekening moeten houden met de door de gezamenlijke netbeheerders
uitgesproken verwachting dat een substantiële verlaging van de ondergrens aan de
klopvastheid van het G-gas kan voorkomen. De klopvastheid van het gas zal bovendien
vaker, langer en met grotere stappen dan voorheen variëren.
De tijdsduur waarbinnen ernstige schade optreedt ten gevolge van kloppende verbranding is
mede afhankelijk van het verschil tussen de klopvastheid van het geleverde gas en die
waarvoor de motor is uitgelegd. Bij licht kloppen kan dit dagen tot weken duren, maar bij
zwaar kloppen treedt schade al binnen seconden op. Een dergelijke schade bedraagt snel
tienduizenden euro's. De stilstandtijd varieert van enkele weken tot soms wel maanden. De
fysieke schade aan de motoren is van dien aard dat mensen die in de nabijheid van de
gasmotorwarmtekrachtset werken, zoals bij glastuinders regelmatig het geval is, een serieus
risico op (fataal) persoonlijk letsel lopen tengevolge van brand, explosie of rondvliegende
motordelen.
Het Nederlandse gasmotorwarmtekrachtpark is grotendeels op Slochterengas met een
methaangetal van ongeveer 91 (AVL10) uitgelegd. Uit de website 'hoezoandergas.nl' valt af te
leiden dat voor de toekomstige ondergrens met een methaangetal van 71 (AVL) rekening
moet worden gehouden. In de Reader van GTS [19] wordt zelfs over een ondergrens met
een methaangetal van 68 (AVL) gesproken.
De gasmotorwarmtekrachtleveranciers stellen dat een gas met een methaangetal van ten
laagste ongeveer 85 (AVL) 11 nog acceptabel is, ogenschijnlijk gebaseerd op het ongestoord
in bedrijf blijven van het gehele gasmotorwarmtekrachtpark. Hierbij zijn de jongste,
hoogpresterende, maar ook meest klopgevoelige generaties gasmotoren bepalend voor de
veilige ondergrens. Deze eenheden zijn overwegend in parksegment B te vinden. Voor een
ouder deel van het park, grotendeels in segment A, ligt de veilige grenswaarde waarschijnlijk
iets lager, op een methaangetal van ca. 80 (AVL).
Bij levering van G-gas met een methaangetal lager dan 85 (AVL) zal een groeiend deel van
het gasmotorwarmtekrachtpark dus in de problemen komen. Bij een methaangetal van 80
(AVL) of lager zullen deze problemen een groot deel van het park kunnen beslaan. In het
gunstigste geval zullen motoren uitvallen door ingrijpen van de klopregeling.
10

De klopvastheid van het gas wordt vaak uitgedrukt in een methaangetal (in analogie met het
octaangetal bij benzine). GTS, en anderen, gebruiken de AVL Methane methode [17] om het
methaangetal van een gas te bepalen. Dit is echter niet de enige methode. De
motorfabrikantenmethodiek (MFM) wijkt af van die van AVL Methane door correcties op de fracties
hogere koolwaterstoffen en stikstof. De gasmotorleveranciers willen deze methodiek helaas niet ter
beschikking stellen. Dit bemoeilijkt de discussie over acceptabele grenswaarden in bijvoorbeeld een
nieuwe Gascode.
11
Deze waarde komt overeen met de door de gasmotorleveranciers genoemde acceptabele
grenswaarde van 80 uitgedrukt in het MFM-methaangetal.

Definitieve versie

-63-

66970153- GCS 11.R.61755

Zonder klopregeling zal de uitval met ernstige motorschade gepaard gaan. Deze stilstand
leidt uiteraard tot exploitatieverlies al dan niet in combinatie met tienduizenden euro's aan
motorschade. De stilstandtijd beslaat ten minste de reparatieduur of zoveel langer als het
gas met de te lage klopvastheid wordt geleverd. Structurele levering van ongeschikte gassen
leidt dus tot structurele stilstand van eenheden. Vanwege de vaak sterke regionale clustering
kunnen in zo'n situatie dus grote aantallen gasmotorwarmtekrachteenheden structureel
uitvallen met een significant verlies aan elektriciteitsproductie tot gevolg.
Op basis van deze overwegingen, en de mogelijke toekomstige gassen (Hoofdstuk 3), kan gesteld
worden dat het verwachte minst klopvaste gas met een methaangetal van 71 (AVL), of zelfs 68 (AVL),
al binnen zeer korte tijd tot grootschalige uitval, al dan niet met ernstige motorschade, van de
overgrote meerderheid van de met dat gas beleverde gasmotorwarmtekrachteenheden zal leiden.

Bij een snelle verandering van de klopvastheid biedt ook een klopregeling geen afdoende
bescherming meer. In deze situatie zal een belangrijk deel van het uitvallende park tevens
ernstige motorschade hebben opgelopen.
Calorische waarde
Voor een nieuw te introduceren generatie hoogpresterende gasmotoren, werkend volgens
het zogenoemde gasdieselprincipe, geven snelle en grote schommelingen in de calorische
waarde een verhoogd risico op verslechtering van het loopgedrag, schade of zelfs uitval.
Water- en koolwaterstofdauwpunt
De werkgroepdeelnemers zeggen tot op heden geen problemen met water- of koolwaterstofcondensatie in het G-gas te ondervinden. De bestaande en voorgestelde exit-specificaties
voor G-gas bevatten geen specificatie van het water- en koolwaterstofdauwpunt. Een
verslechtering is op voorhand niet ondenkbeeldig gezien de grotere fractie aan hogere
koolwaterstoffen in het toekomstige G-gas.
Condensatie van water of koolwaterstoffen geeft een verhoogd risico op uitval of ernstige
motorschade door kloppende verbranding, thermische overbelasting of zelfs vloeistofslag.
Daarnaast ontstaan er lakvormige afzettingen in de motor met een hoger smeerolieverbruik
en kortere onderhoudsintervallen tot gevolg. Het is evident dat deze gevolgen tot (soms
ernstige) exploitatieverliezen zullen leiden.
Elektriciteitsvoorziening
Tot dusver zijn de mogelijke gevolgen op het niveau van de individuele exploitanten
beschreven. Zoals boven is vermeld levert het gasmotorwarmtekrachtpark ook een
belangrijke bijdrage aan de Nederlandse elektriciteitsvoorziening.
Gezien de sterke lokale en regionale clustering van gasmotorwarmtekrachteenheden kan al
bij een lage penetratiegraad van afwijkend G-gas in korte tijd een redelijke hoeveelheid

Definitieve versie

-64-

66970153- GCS 11.R.61755

opwekvermogen wegvallen. Een dergelijke uitval van gasmotorwarmtekrachtvermogen zou
kunnen leiden tot een ongewenste verstoring van de elektriciteitsmarkt.
Grootschalige en langdurige uitval van opwekvermogen zou een risico kunnen vormen voor
de stabiliteit van de Nederlandse elektriciteitsvoorziening en daarmee voor de
leveringszekerheid van elektriciteit. Het Nederlandse elektriciteitsproductiepark valt onder het
Europese ENTSO-E CE vangnetsysteem. Binnen dit samenwerkingsverband van Europese
TSO's zijn afspraken gemaakt over de primaire en secundaire opvang van grootschalige
uitval van opwekvermogen. Conform deze afspraken zou het Nederlandse
elektriciteitsproductiepark tegen een gelijktijdige, ongeplande en langdurige uitval van
opwekvermogen tot 3 GWe bestand moeten zijn. Opgemerkt moet worden dat een aantal
stakeholders vraagtekens plaatst bij de praktische beschikbaarheid van de hiertoe
benodigde primaire en secundaire opvangmaatregelen.
Het is niet waarschijnlijk dat levering van afwijkend G-gas tot een gelijktijdige uitval van meer
dan 3 GWe aan gasmotorwarmtekrachtvermogen, overeenkomend met 85% van het totale
opgestelde vermogen, zou kunnen leiden.
Onder de aanname van een adequaat werkend vangnetsysteem is het dan ook
onwaarschijnlijk dat uitval van gasmotorwarmtekrachtvermogen de stabiliteit van de
landelijke elektriciteitsvoorziening in gevaar kan brengen.. In hoeverre deze verwachting
houdbaar is in combinatie met gelijktijdige uitval van grote gasturbine-eenheden in (de)
centrale elektriciteitsopwekkers komt in paragraaf 4.3.4 aan de orde.
Overigens vormt (grootschalige) uitval van gasmotorwarmtekrachtvermogen mogelijk wel
een risico voor de stabiliteit van zwakke (delen van) lokale elektriciteitsnetten. Zonder nadere
analyse is geen gefundeerde uitspraak over de kans op uitval van lokale (delen van) netten
mogelijk.
Samenvattend leidt de distributie van de door de gezamenlijke netbeheerders in het G-net
verwachte gassen tot een verminderde beschikbaarheid, doelmatigheid en veiligheid van het
gasmotorwarmte-krachtpark. Zo is er een reële kans op regelmatige en/of langdurige uitval,
al dan niet met ernstige motorschade, van grote delen van het gasmotorwarmtekrachtpark.
De aard van dergelijke motorschade brengt ook risico op persoonlijk letsel met zich mee. Het
exploitatieverlies door stilstand ligt, o.a. afhankelijk van de grootte van de
gasmotorwarmtekracht-eenheid, in de orde van honderden tot duizenden euro's per dag. De
bedoelde motorschade bedraagt al gauw tienduizenden euro's.
Het is niet evident dat grootschalige uitval van gasmotorwarmtekrachteenheden sec de
stabiliteit van de Nederlandse elektriciteitsvoorziening in gevaar kan brengen. Dergelijke
uitval vormt mogelijk wel een risico voor de stabiliteit van zwakke (delen van) lokale
elektriciteitsnetten.

Definitieve versie

4.3.3

-65-

66970153- GCS 11.R.61755

Acceptabele gasspecificatie voor het gasmotorwarmtekrachtpark

Onderstaand wordt besproken welke specificaties gehanteerd zouden kunnen worden om te
borgen dat het huidige gasmotorwarmtekrachtpark zonder verdere maatregelen op een
acceptabel niveau aan beschikbaarheid, doelmatigheid en veiligheid te houden.
Klopvastheid (methaangetal)
Overeenkomstig de bespreking in 4.3.2, ligt de veilige, generieke ondergrens voor de
klopvastheid van het G-gas op een methaangetal van ongeveer 85 (AVL).
De fabrikanten van gasmotoren houden meestal een veiligheidsmarge van nog ten minste 3
methaangetalpunten, de zogenoemde klopmarge, alvorens een normaal functionerende
gasmotor ook daadwerkelijk klopgedrag zal gaan vertonen. Deze klopmarge beschermt de
gasmotor tegen afwijkingen in andere bedrijfscondities die van invloed zijn op de
klopgevoeligheid van de gasmotor. Deze marge is geenszins vrij voor extra variaties in
gaskwaliteit.
Gegeven de regionale verschillen in gaskwaliteit (Fig. 9) en een mogelijk onderscheid in de
klopgevoeligheid van het gasmotorpark in de verschillende gebieden, zou het zinvol kunnen
zijn om ruimte te laten voor eventuele differentiatie tussen de G-gas distributiegebieden, in
overleg met de gasmotorwarmtekrachtsector. Naar verwachting zou de veilige ondergrens
voor de klopvastheid in de verschillende distributiegebieden ongeveer in de
methaangetalrange van 85 (AVL) tot 80 (AVL) kunnen liggen.
Een internationaal aspect in dit verband betreft aardgasvoertuigen. In Duitsland heeft
normenorganisatie DIN in 2008 een norm voor de aardgaskwaliteit voor aardgasvoertuigen
uitgebracht. Hierin wordt als voorlopige grenswaarde een minimum methaangetal van 70
(AVL) genoemd. Er is echter opwaartse druk vanuit de voertuigleveranciers om de
grenswaarde op methaangetal 75 (AVL) vast te leggen. De grenswaarde voor
aardgasvoertuigen kan zoveel lager zijn dan die voor gasmotorwarmtekrachteenheden
vanwege het grote verschil in specifieke motorbelasting en daarmee klopgevoeligheid tussen
beide toepassingen.
Wobbe Index en calorische waarde
Zonder rekening te houden met parksegment A zou in principe de volle G-gas Wobbeband
van ongeveer 1 MJ/m3 acceptabel zijn, mits de Wobbe-verandering niet te snel verloopt.
De voor parksegment A nog acceptabele (kleinere) Wobbe-band is lastig te specificeren
zonder nader overleg met de leveranciers van de gasmotorwarmtekrachteenheden. Het lijkt
echter een veilige keus om de Wobbeband te beperken met een maximum bandbreedte van
bijvoorbeeld 0,8 MJ/m3, met een feitelijke range al dan niet gedifferentieerd per
distributiegebied.

Definitieve versie

-66-

66970153- GCS 11.R.61755

Er is vooralsnog geen informatie beschikbaar over de toelaatbare veranderingssnelheid van
de Wobbe Index. Onder de aanname dat de duur van een Wobbe-sprong niet zal
veranderen, lijkt het ook hier veilig om de maximale spronggrootte uit de huidige G-gas
distributiepraktijk (ongeveer 0,8 MJ/m3 [18]) als voorlopige grenswaarde te hanteren.
Voor de calorische waarde van het G-gas lijkt een bandbreedte overeenkomstig de huidige
distributiepraktijk [18] vooralsnog een afdoende veilige keus.
Water- en koolwaterstofdauwpunt
De huidige distributiepraktijk blijkt geen problemen op te leveren. Derhalve zou de minst
gunstige leveringspraktijk voorlopig als veilige grenswaarde, zonodig per distributiegebied,
gehanteerd kunnen worden. GTS zou informatie over deze distributiepraktijk moet kunnen
verstrekken.
4.3.4

Aanpassingen om de breedste band te accepteren

De eenheden in parksegment A zijn relatief klein en oud met een bescheiden financieel
rendement. Ze worden veelal door energiedistributiebedrijven, met weinig bereidheid tot
(her-)investering, geëxploiteerd. Bovendien is er lang niet altijd een pasklaar aanpassings- of
retrofitpakket beschikbaar zijn. Het ligt dan ook in de rede dat in dit parksegment sanering
(meestal zonder vervanging) de voorkeursoptie zal zijn. Naar verwachting zal een belangrijk
deel van dit parksegment sowieso uiterlijk in 2017 gesaneerd worden. Dit vanwege het per
2017 in werking treden van de strenge BEMS-emissie-eisen voor bestaande
gasmotorwarmtekrachteenheden.
Voor parksegment B is geraamd dat ongeveer 2000 MWe vanaf 2005 is geplaatst. De rest,
ongeveer 1000 MWe, dateert vanaf ongeveer 1998. Het vanaf 2005 geplaatste parkdeel is
bijna zonder uitzondering van een luchtfactorregeling en meestal ook van een klopregeling
voorzien. Bij dit parkdeel kan dan ook veelal worden volstaan met een ombouw bestaande
uit het verlagen van de compressieverhouding en het opnieuw inregelen van luchtfactor- en
klopregeling. In voorkomende gevallen zal een retrofit met een klopregeling nodig zijn. Voor
het oudere parkdeel wordt aangenomen dat naast het verlagen van de
compressieverhouding, meestal ook een upgrade (of retrofit) van de luchtfactor- en
klopregeling nodig zal zijn om de breedste band te kunnen accepteren.

Definitieve versie

4.3.5

-67-

66970153- GCS 11.R.61755

Gevolgen voor het gasturbinepark in (de-)centrale elektriciteitsopwekking

(De-)centrale elektriciteitsopwekking met gasturbines
In (de-)centrale elektriciteitsopwekking met een gasturbine drijft de gasturbine een generator
aan. De generator levert elektriciteit aan het net. In de gangbare combined-cycle eenheden
wordt met de rookgaswarmte van de gasturbine stoom gemaakt. Met deze stoom wordt in
een nageschakelde stoomturbine-generatoreenheid ook weer elektriciteit opgewekt. De
nieuwste combined-cycle eenheden hebben een totaal rendement van rond de 60%.
Een deel van dit gasturbinepark draait in decentrale elektriciteitsopwekking in bijvoorbeeld de
petrochemische industrie. In decentrale toepassingen wordt (een deel van) de stoom ook wel
voor procesdoeleinden gebruikt. De meerderheid van dit turbinepark draait echter in
elektriciteitscentrales.
De samenstelling van het Nederlandse gasturbinepark is zeer divers. Voor een afdoende
pragmatische beschrijving van de gevolgen, en later ook de mitigerende maatregelen, is het
park
in
twee segmenten
opgedeeld. Het
parksegment
uitgerust
met
DLN12
brandersystemen beslaat ruim viervijfde deel van het gasturbinevermogen in (de-)centrale
elektriciteitsopwekking. DLN-brandersystemen zijn vanwege een klein optimaal werkgebied
gevoelig voor veranderingen in de gaskwaliteit. Het tweede parksegment betreft het van de
minder gevoelige diffusiebrandersystemen voorziene resterende deel van het
gasturbinepark. Van het gasturbinevermogen in (de-)centrale elektriciteitsopwekking draait
bijna drievijfde deel op H-gas. Van de rest draait ongeveer tweevijfde deel op G-gas met
nog een klein deel op G- en H-gas.
Gasturbine-eenheden in (de-)centrale elektriciteitsopwekking zijn technisch complex en
energie- en kapitaalintensief. Ongewenste veranderingen in kritische bedrijfscondities, zoals
de kwaliteit van het brandstofgas, kunnen grote gevolgen voor de beschikbaarheid,
doelmatigheid en veiligheid hebben.
Voor een goed begrip van deze gevolgen is kennis van het perspectief van de leveranciers
en exploitanten van deze gasturbine-eenheden op de Nederlandse gaskwaliteit van belang.
De verwachte veranderingen in gaskwaliteit leidt bij leveranciers en exploitanten dus tot
ernstige zorgen over de toekomstige beschikbaarheid, doelmatigheid en veiligheid van hun
gasturbine-installaties.
Onderstaande gevolgen hangen samen met de mogelijke veranderingen in gaskwaliteit.
Wobbe Index
Voor DLN-gasturbines veroorzaken de verbreding van de range van daadwerkelijke
gedistribueerde Wobbe Index en de frequentie, duur en stapgrootte van de veranderingen in
Wobbe Index de grootste problemen voor de beschikbaarheid, doelmatigheid en veiligheid.
12

DLN staat voor Dry-Low-NOx. DLN-brandersystemen hebben zeer lage NOx-emissies.

Definitieve versie

-68-

66970153- GCS 11.R.61755

De gasturbine-eenheden op H-gas zullen rekening moeten houden met vergroting van deze
aspecten in de toekomst. Gegeven het feit dat de netbeheerders geen veranderingen in de
Wobbe Index in het G-net verwachten, geldt voor de DLN-machines op G-gas dat,
behoudens mogelijk nu al marginaal afgestelde gasturbines, er geen grootschalige Wobbe
Index gerelateerde problemen worden verwacht.
Net als bij gasmotoren, worden gasturbines bedreven onder de garantievoorwaarden van de
fabrikant van de apparatuur, waaronder de zogenaamde fuel-specs. De prevalerende
kwaliteitseisen in een aantal fuel-specs van DLN-gasturbines geven de mogelijke conflicten
aan met de voornoemde veranderingen in de gaskwaliteit. Excursies buiten de
grenswaarden in de fuel-specs leiden tot verbrandingstechnische problemen. Zelfs in
incidentele situaties is er een sterk verhoogd risico op bijvoorbeeld startfalen,
branderschade, extra NOx-emissie en zelfs directe en langdurige uitval van de gasturbine. In
dit verband wordt ter illustratie verwezen naar de ervaringen [34] met een gasturbineinstallatie stroomafwaarts van een LNG-plant in het Verenigd Koninkrijk. Hier zijn uitval en
onacceptabele variaties in NOx-uitstoot vermeld, al voldeed het gas aan de relatief smalle
toelatingsspecificaties voor het net, de GS(M)R.
Zo staan deze fuel-specs een maximale variatie rondom de nominale waarde van de Wobbe
Index toe van ± 5%. Van de in Hoofdstuk 3 genoemde verwachte H-gas Wobbebanden, valt
niet uit te sluiten dat deze deels buiten de toelaatbare 10%-Wobbe-band van individuele
gasturbines vallen. De toelaatbare 10% variatie wordt echter met zekerheid overschreden
indien de volle Wobbeband volgens de voorgestelde exit-specificaties (bijlage A) gebruikt
gaat worden.
Figuur 15 laat als voorbeeld voor het H-gas in de regio Limburg zien dat voor gasturbines
afgesteld met een lage gemiddelde Wobbe Index, de acceptabele range voor een turbine
binnen het huidige range van H-gas nog wel past. Echter, bij het verwachte toekomstige Hgas valt een deel van de te distribueren gas buiten de acceptabele range van een dergelijk
afgestelde turbine. Deze figuur laat tevens zien dat toekomstig H-gas met een Wobbeband
volgens de volledige bandbreedte van de voorgestelde exit-specificaties altijd breder is dan
de acceptabele bandbreedte van 10%.

Definitieve versie

-69-

66970153- GCS 11.R.61755

Figuur 15. Wobbe-band H-gas regio Limburg versus 10%-Wobbe-band van individuele DLNgasturbines.
Wobbe-band H-gas regio Limburg versus 10%-Wobbe-band DLN-gasturbines
Huidige Wobbe-band
(GTS)
DLN gasturbine met hoge 10%-Wobbe-band

DLN gasturbine met lage 10%-Wobbe-band

Verwachte toekomstige
Wobbe-band (GTS)
Maximale toekomstige Wobbe-band (voorgestelde Exitspecificatie)

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

Wobbe-index (MJ/m3)

Ook de verwachte snelheid van de Wobbe-verandering overschrijdt de in de fuel-specs
meest kritische grenswaarde van 0.1%/seconde.
Voor het H-gas in IJmond bijvoorbeeld, worden fluctuaties van meer dan 2.4 MJ/m3 verwacht
[18] binnen een tijdsduur van ten minste 30 seconden. Dit komt overeen met een
veranderingssnelheid van ongeveer 0.15%/seconde, oftewel een 50% overschrijding van de
specificatie. Voor het H-gas in Delfzijl verwacht GTS [18] fluctuaties van ten minste 1.8
MJ/m3, maar nu abrupt. Onder abrupt moet in elk geval sneller dan 30 seconden worden
verstaan. Bij een tijdsduur van 30 seconden overschrijdt deze verandering net de limiet van
0.1%/seconde. Bij een snellere en/of grotere fluctuatie neemt de veranderingssnelheid
evenredig toe. Of de snelheid van Wobbevariatie bij G-gas een probleem wordt is niet
bekend.
Bij startfalen of uitval ontstaat exploitatieverlies door onvoorziene stilstand en het niet
nakomen van de leveringsverplichting. Het European Turbine Network raamde de eenmalige
kosten van uitval van een 350 MWe gasturbine-eenheid op meer dan honderdduizend euro.
Per dag stilstand zou daar een bedrag tot wel tweehonderdduizend euro aan kosten en
opbrengstderving bij kunnen komen. De reparatie van schade loopt snel in de miljoenen
euro's met een doorlooptijd van ten minste weken. Bovendien is garantiestelling door de
gasturbineleverancier mogelijk in het geding. De NOx-emissie kan gedurende langere tijd
met factoren toenemen.

Definitieve versie

-70-

66970153- GCS 11.R.61755

Illustratief voor de grootte van de verwachte veranderingen is de reactie die Essent Productie
van Siemens kreeg naar aanleiding van de toekomstige G-gassamenstellingen op de
Hoezoandergas-website. Siemens gaf aan dat verantwoorde bedrijfsvoering op deze gassen
zeker geen vanzelfsprekendheid is. Ook werd aangegeven dat een onderzoek van ten
minste een jaar nodig zou zijn om vast te kunnen stellen welke maatregelen genomen
zouden moeten worden.
Opgemerkt wordt dat de responssnelheid van (de regeling van) een gasturbine op
bijvoorbeeld een verandering van de gaskwaliteit beperkt is. Het is dus mogelijk dat het voor
sommige turbines fysiek niet mogelijk zal blijken te zijn om de verwachte snelle
veranderingen van de gaskwaliteit ordentelijk te accommoderen.
Gasturbines met diffusiebranders zijn minder gevoelig voor de gaskwaliteit, maar ook daar
kunnen zich bij marginaal afgestelde gasturbines de voornoemde verbrandingstechnische
problemen en gevolgen voor de bedrijfsvoering manifesteren.
Hogere koolwaterstoffen, methaan en inerten
Vanwege het werkingsprincipe van DLN-turbines, zijn zij ook gevoelig voor de samenstelling
van het gas zelf. Mogelijke voortijdige ontsteking van het gasluchtmengsel (gerelateerd aan
kloppen in gasmotoren), (akoestische) onstabiliteit en vlaminslag kunnen optreden met een
te grote variatie in samenstelling. Als zodanig worden ook in sommige fuel-specs
beperkingen in samenstelling worden opgenomen. In turbines die met H-gas gevoed worden
versterkt de gevolgen van samenstelling de overeenkomstige gevolgen bij de te grote
variaties in Wobbe Index, enz., die boven genoemd zijn. Ook voor sommige verwachte Ggassen overschrijden de fracties aan hogere koolwaterstoffen, inerten en methaan de
prevalerende grenswaarden in de fuel-specs.
Water- en koolwaterstofdauwpunt
In de workshops is gesteld dat bij sommige gasturbine-installaties nu al
condensaatproblemen worden ondervonden. Met name in de huidige en voorgestelde exitspecificaties voor G-gas ontbreken waarborgen tegen een verslechtering van het water- en
koolwaterstofdauwpunt. Een dergelijke verslechtering is niet ondenkbeeldig gezien de
grotere fractie aan hogere koolwaterstoffen in het toekomstige G-gas. Ook is vooralsnog niet
duidelijk of de gewijzigde grenswaarde voor aardgascondensaat in de exit-specificatie voor
H-gas een verslechtering of een verbetering betekent.
Condensatie van water of koolwaterstoffen geeft een ernstig risico op verminderde
doelmatigheid of zelfs schade en uitval van gasturbines.

Definitieve versie

-71-

66970153- GCS 11.R.61755

Elektriciteitsvoorziening
In het voorgaande zijn de mogelijke gevolgen op het niveau van de individuele exploitanten
beschreven. Het gasturbinepark levert echter ook een belangrijke bijdrage aan de
Nederlandse elektriciteitsvoorziening. Het is vanzelfsprekend wenselijk om uitval aan delen
van deze voorzieningen door variaties in gassamenstelling te voorkomen.
Zoals
onder
gasmotoren
al
werd
vermeld,
blijkt
dat
het
Nederlandse
elektriciteitsproductiepark, dankzij een Europees vangnetsysteem, tegen een instantane,
ongeplande en langdurige uitval van opwekvermogen tot 3 GWe bestand zou moeten zijn.
Opgemerkt zij nogmaals dat een aantal stakeholders vraagtekens plaatst bij de praktische
beschikbaarheid van de hiertoe benodigde primaire en secundaire opvangmaatregelen. Zij
geven verder aan dat deze grenswaarde mogelijk aanpassing behoeft in het licht van de in
aanbouw zijnde nieuwe (geclusterde) gascentrales.
Vooralsnog heeft de grootste Nederlandse gascentrale (Eemscentrale) een opwekvermogen
van bijna 2½ GWe. Er is een scenario denkbaar waarin gelijktijdig met de uitval van de
Eemscentrale nog maar een klein aanvullend incident (½ GWe) nodig is om de stabiliteit van
de Nederlandse elektriciteitsvoorziening in gevaar te brengen. Het scenario wordt complexer
als meerdere gasgestookte opwekeenheden binnen een kort tijdsbestek 'blijvend' zouden
wegvallen, waardoor secundair reservevermogen niet beschikbaar blijkt te zijn.
Zonder uitgebreide scenarioanalyses van het gecombineerde gastransportsysteem en
elektriciteitsproductiepark is dan ook geen gefundeerde uitspraak mogelijk over de kans op
een gelijktijdige uitval van meer dan 3 GWe, noch over een mogelijk kritische vermindering
van het secundaire reservevermogen.
Samenvattend: het onbeperkt inzetten van de verwachte gassen leidt tot een verminderde
beschikbaarheid, doelmatigheid en veiligheid van het gasturbinepark in (de-)centrale
elektriciteitsopwekking. Er bestaat in dit geval een kans dat individuele (of clusters van)
gasturbines door verbrandingstechnische oorzaken regelmatig en/of langdurig teruggeregeld
of afgeschakeld moeten worden of zelfs uitvallen. Het bijbehorende exploitatieverlies door
stilstand ligt, o.a. afhankelijk van de grootte van de gastubine-eenheid, in de orde van tientot honderdduizenden euro's per dag. In voorkomende gevallen zal ook schade aan
bijvoorbeeld de branders optreden waardoor langdurige en kostbare reparaties in de orde
van miljoenen euro's per gasturbine-eenheid noodzakelijk zijn. Het is niet evident, maar
zonder nader onderzoek ook niet uit te sluiten, dat grootschalige uitval van gasturbineeenheden de stabiliteit van de Nederlandse elektriciteitsvoorziening in gevaar kan brengen.

Definitieve versie

4.3.6

-72-

66970153- GCS 11.R.61755

Acceptabele gasspecificatie voor het gasturbinepark in (de-)centrale
elektriciteitsopwekking

Al is het vaak de primaire parameter, zoals boven vermeld gaan de fuel-specs verder dan de
Wobbe Index. Ze geven vaak ook grenswaarden voor de calorische waarde, de
gasleveringsdruk en -temperatuur, de fracties aan hogere koolwaterstoffen, waterstof en
inerten, het gehalte aan zwavel en andere spoorcomponenten, en het water- en
koolwaterstofdauwpunt.
Onderstaand wordt besproken welke specificaties gehanteerd zouden moeten worden om te
borgen dat het huidige gasturbinepark zonder verdere maatregelen op een acceptabel
niveau aan beschikbaarheid, doelmatigheid en veiligheid gehouden kan worden.
Wobbe Index
Vanuit het perspectief van het gasturbinepark moet een acceptabele toekomstige Wobbeband aan twee criteria voldoen.
Ten eerste moet deze Wobbe-band volledig binnen de toelaatbare 10%-Wobbe-band van de
individuele gasturbines vallen. Ten tweede moet een Wobbe-sprong over de volle Wobbebandbreedte beneden de voor de machines maximaal hanteerbare veranderingssnelheid
blijven.
De verwachte hoezoandergas en [14, 18]), maar niet gegarandeerde, Wobbe-banden voor
de H- en G-gasdistributiegebieden voldoen aan het eerste criterium. Ze zijn allen smaller dan
de toelaatbare 10% breedte, maar zoals boven is aangegeven, is het niet zeker of zij volledig
binnen de specificatie van individuele turbines vallen.
Het tweede criterium leidt tot nog weer smallere Wobbe-banden. Voor het H-gas in IJmond
bijvoorbeeld zou de acceptabele Wobbe-band maximaal ongeveer 1,6 MJ/m3 zijn om bij een
veranderingsduur van 30 seconden onder de grenswaarde voor de veranderingssnelheid
van 0,1%/seconde te blijven. Voor het H-gas in Delfzijl zou de acceptabele Wobbe-band
minder dan 1,8 MJ/m3 mogen zijn bij een veranderingsduur van 30 seconden. Hier worden
echter snellere, abrupte Wobbe-sprongen verwacht. De acceptabele Wobbe-band wordt dan
naar rato van de kortere veranderingsduur nog verder ingeperkt. Voor G-gas is geen
verwachting over de tijdsduur van Wobbe-sprongen afgegeven, maar deze mag bij een
Wobbe-sprong van bijvoorbeeld 0,6 MJ/m3 niet minder dan 13 seconden duren om binnen
de grenswaarde van 0,1%/seconde te blijven. De acceptabele G-gas Wobbe-band zal naar
rato van de daadwerkelijke, maar vooralsnog onbekende veranderingsduur minder dan wel
meer dan 0,6MJ/m3 mogen zijn.
Aangenomen mag worden dat de uit het tweede criterium resulterende, relatief smalle
Wobbe-banden in de meeste gevallen binnen de 10%-Wobbe-band van de individuele
gasturbines zullen vallen.

Definitieve versie

-73-

66970153- GCS 11.R.61755

Het lijkt aanbevelenswaardig om enerzijds de huidige distributiepraktijk te toetsen op
praktische waarden voor de duur van Wobbe-sprongen. Anderzijds zou per distributiegebied
het gasturbinepark met bijbehorende grenswaarden in kaart gebracht kunnen worden. Uit de
combinatie van beiden zou per distributiegebied een acceptabele Wobbe-band bepaald
kunnen worden, waarbij het criterium voor de toelaatbare veranderingssnelheid waarschijnlijk
leidend zal zijn.
Echter, zonder mitigerende maatregelen en zonder kennis over hoe individuele turbines zijn
afgesteld, is het prudent om een specificatie te stellen die de huidige grenzen in de H-band
vasthoudt. Omdat deze regionaal verschillend zijn, is een poging gedaan om de
verschillende banden te karakteriseren. Hierbij wordt ook opgemerkt dat het formaliseren van
een willekeurige verdeling een moeizaam proces is. In het licht van de bespreking in
Hoofdstuk 3 over realisaties en de onbekendheid met het gedrag van
eindgebruiksapparatuur bij gaskwaliteiten die relatief weinig voorkomen, zijn de onderste en
bovenste duizend uren (enigszins arbitrair) als grenzen gebruikt.13 De resultaten worden in
4.6 weergegeven. Voor deze turbines geldt ook een grens van 0,1%/sec voor veranderingen
in de Wobbe Index.
Hogere koolwaterstoffen, methaan en inerten
Terwijl de fuel-specs tamelijk ruim zijn voor wat betreft hogere koolwaterstoffen, bestaat er
nog onzekerheid over de precieze gevolgen van grote veranderingen in samenstelling bij
gebruikers en fabrikanten. In dit verband wordt opgemerkt dat sommige G-gassen op
www.hoezoandersgas.nl niet aan de vereiste minimum methaangehalte voldoen.
Water- en koolwaterstofdauwpunt
De huidige distributiepraktijk blijkt nu af en toe problemen op te leveren, waarschijnlijk
tengevolge van tijdelijke uitschieters. Derhalve zou de 'onderkant' van de huidige
distributiepraktijk voorlopig als veilige grenswaarde, zonodig per distributiegebied,
gehanteerd kunnen worden. GTS zou informatie over deze distributiepraktijk moeten kunnen
verstrekken.

13

Het kan ook zijn dat de manier waarop de LNB met grenzen omgaat dat een extra begrenzing niet
nodig is. Bijvoorbeeld, als het resultaat van het omgaan met de grenzen (o.a. ten gevolge van
onnauwkeurigheden in het systeem) bij 'Eemshaven' (Fig. 9) overeenkomt met een gespecificeerde
3
range van 49-54 MJ/m , dan is een andere manier van specificatie ook acceptabel. Punt is dat het
resultaat is dat de huidige situatie gekenmerkt wordt

Definitieve versie

4.3.7

-74-

66970153- GCS 11.R.61755

Aanpassingen om de breedste band te accepteren

Vanwege de technische complexiteit en grote financiële belangen is de betrokkenheid van
(specialisten van) de gasturbineleverancier bij (onderzoek naar) modificaties van een
gasturbine de norm. De voor een individuele gasturbine-eenheid haalbare mitigerende
maatregelen kunnen dan ook alleen na/in zorgvuldige consultatie met de leverancier bepaald
worden. Hierbij kan testwerk met bepaalde brander- en regelconfiguraties nodig zijn.
Verschillende aanpassingen voor individuele turbines:
Afhankelijk van de individuele situatie kunnen diverse (combinaties van) mitigerende
maatregelen nodig blijken. Deze kunnen bestaan uit:
o Monitoring gaskwaliteit;
- Wobbe- of GC-meting incl. infrastructuur
- dauwpuntsmeting incl. infrastructuur
- zwavelmeting incl. infrastructuur
o Gasbehandeling;
- vloeistofvangers
- gasvoorverwarming
o Modificatie gasturbine;
- upgraden/vervangen brandstofdistributiesysteem
- re-tunen brandersysteem
- upgraden/vervangen brandersysteem
- retro-fit combustion monitoring
o Rookgasreiniging;
- Retro-fit DeNOx-installatie

4.4

Gevolgen voor industriële gastoepassingen

4.4.1

Omvang en diversiteit van toepassingen

Het industriële gasverbruik in Nederland bedraagt ca. 17 miljard m3 per jaar (exclusief
krachtopwekking). Het grootste gedeelte daarvan wordt ingezet als brandstof; een relatief
klein gedeelte wordt gebruikt als grondstof in de chemische industrie.
In de industrie is een veelheid aan gasverbruiktoestellen in gebruik. Verreweg het grootste
deel als brander, die gebruikt worden in o.a. ketelinstallaties, ovens, fornuizen, drogers en
heteluchtkanonnen. Deze installaties worden gebruikt voor het fabriceren van o.a. keramiek,
cement en voor het fabriceren en behandelen van metalen zoals staal.

Definitieve versie

-75-

66970153- GCS 11.R.61755

Naast de veelheid aan toepassingen, onder een veelheid aan bedrijfscondities, is er ook een
grote diversiteit aan merken, typen, vermogens, regelingen en beveiligingen, waardoor er
nauwelijks gelijke brander/toestel combinaties te vinden zijn.
Niet alle apparatuur is 'gesloten', waarbij verbrandingslucht van buiten wordt betrokken en de
verbrandingsgassen naar buiten worden afgevoerd. Er is ook een groot aantal open
branderinstallaties in bedrijf die de verbrandingslucht uit de stookruimte betrekken en
verbrandingsgassen daarnaar terugvoeren. In dit geval kunnen de verbrandingsgassen in
direct contact komen met fabricageproducten (bijvoorbeeld voedingsmiddelen) of kunnen
worden ingeademd. Veel ketelbranders zijn in gebruik in de glastuinbouw.
Verbrandingsgassen worden dan vaak gebruikt voor CO2-bemesting van gewassen.
Naar schatting zijn in Nederland meer dan 150.000 grote en kleine branderinstallaties in
gebruik. Het exacte aantal is niet bekend.
Voor installaties groter dan 100 kW is het verplicht minimaal eens in de 4 jaar periodieke
keuring en zonodig afstelling te laten uitvoeren in SCIOS verband.
Een andere groep gasverbruikers zet aardgas om in andere chemische producten, zoals
ammoniak, kunststof en industriële gassen. Dit zijn de zogenoemde feedstockers of
grondstoffers. Door grondstoffers wordt vaak gebruik gemaakt van zeer grote
procesinstallaties (kraakinstallaties, katalysatoren en fornuizen), waarin de bruikbare
aardgasmoleculen worden afgescheiden en omgevormd. Veranderende gassamenstelling
zal van invloed zijn op de hoeveelheid bruikbare grondstoffen die uit het aardgas kan worden
betrokken en dus op de productiecapaciteit en het procesrendement. Ook kan een nu nog
sporadisch voorkomend component als zwavel leiden tot vervuiling/vergiftiging van bepaalde
installatieonderdelen.
Vanwege de grote diversiteit van de toepassingen en de relatieve onbekendheid met de
problematiek van een groot aantal stakeholders, is het moeilijk om de effecten van
veranderende gaskwaliteit op voorhand te kwalificeren, laat staan kwantificeren. Tijdens de
beide workshops is samen met de stakeholders getracht een zo volledig mogelijke
inventarisatie te maken van de te verwachten problemen bij (abrupte) veranderingen van de
gaskwaliteit. Hierbij moet worden opgemerkt dat niet alle industrieën vertegenwoordigd
waren en dat er in de loop van de tijd wellicht nog onvermoede effecten zullen worden
gesignaleerd. Door het gebrek aan informatie is een statistische methode gevolgd [35] in een
poging de range van mogelijke gevolgen te inventariseren, alsook de mogelijke verliezen te
schatten. Eindgebruikers in de workshops hebben hun twijfels geuit over de adequaatheid
van deze benadering. De enige betrouwbare manier om de consequenties kwantitatief te
inventariseren is bij elke installatie langs te gaan.

Definitieve versie

-76-

66970153- GCS 11.R.61755

Ondanks deze onzekerheid kan wel worden aangegeven door welke aspecten de grootste
effecten van veranderingen in gaskwaliteit te verwachten zijn. Voor verbrandingsinstallaties
zijn dit de veranderingen in Wobbe Index en verhoging fractie hogere koolwaterstoffen. Voor
procesinstallaties, naast de Wobbe Index en hogere koolwaterstoffen, kan een wijziging in
zwavelgehalte een belangrijke invloed hebben. Hierbij wordt verder opgemerkt dat voor de
H-gasinstallaties de enige wijzigingen t.o.v. de huidige situatie betrof die naar de 'verwachte'
samenstellingen [14, 18], zoals boven zijn besproken.
4.4.2

Gevolgen branderinstallaties

Effecten van verhoogde en veranderlijke Wobbe Index
Bij het veranderen van de gaskwaliteit in een mate die boven de momenteel gebruikelijke
variaties uitstijgt, kunnen bij industriële installaties zowel de persoonlijke veiligheid van
medewerkers en andere omstanders, als de exploitatiekosten onder druk komen te staan.
Er zijn geen gegevens bekend ten aanzien van het huidige aantal CO-gerelateerde
incidenten in de industrie. Voor zover bekend hebben zich hier, althans de afgelopen jaren,
geen (dodelijke) ongevallen tengevolge van CO-vergiftigingen voorgedaan. Naast een
afwijkende gaskwaliteit kan ook een slechte afstelling of achterstallig onderhoud van de
brander of een combinatie daarvan tot problemen leiden, ook met de momenteel gangbare
gaskwaliteiten.
De breedte van de huidige en toekomstige Wobbe-band in de G-gasmarkt bedraagt
ongeveer ± 1%. Industriële branders zijn over het algemeen zodanig ontworpen dat zij een
Wobbe-band van ± 5% aankunnen. Er is dus sprake van een behoorlijke veiligheidsmarge.
Door branderleveranciers wordt echter aangegeven dat deze operationele ruimte ook
momenteel al volledig wordt benut voor het opvangen van afwijkende omstandigheden zoals:
•
•
•
•

Onnauwkeurigheden bij het afstellen van de branders;
Onnauwkeurigheden in regelingen (indien van toepassing);
Ongunstige inbouwcondities van de brander (zoals
verbrandingsluchttemperatuur);
Vervuiling en achterstallig of gebrekkig onderhoud.

afwijkende

gas-

en

Bovendien worden branders vaak afgesteld om met een zo gering mogelijke luchtovermaat
te werken (dat wil zeggen met een optimaal toestelrendement), waardoor de marge naar één
zijde wordt opgebruikt.
Uit het bovenstaande mag worden afgeleid dat niet alle gastoestellen en branderinstallaties
in de G-gasmarkt zullen worden beïnvloed door variaties van de Wobbe Index, zolang deze
binnen de gestelde bandbreedte blijven. Door bovengenoemde oorzaken zullen naar
schatting tussen de 10 en 30% van de branders mogelijk slechter gaan werken, waarbij de
gevolgen kunnen zijn:

Definitieve versie

•
•
•
•

-77-

66970153- GCS 11.R.61755

Een verhoging van de CO-emissie;
Snellere vervuiling van de installatie en/of product door roet;
Frequentere uitval van de installatie;
Rendementsverlaging.

Hierbij moet worden opgemerkt dat vooral lage-NOx branders in verband met hun toch al
kritische afstelling naar verwachting extra gevoelig voor kwaliteitsvariaties zullen zijn.
In de H-gasmarkt ligt de situatie anders. Hier bedraagt de voorgenomen operationele (en in
sommige gebieden de huidige) bandbreedte van de Wobbe Index ± 5%. Dit is ongeveer het
uiterste van wat de branderinstallaties nog aankunnen. Er is dan geen marge meer voor het
mitigeren van afwijkende omstandigheden (zie boven). Het feitelijke gedrag zal afhangen van
de wijze van afstelling. Indien deze zijn afgesteld voor minimum luchtovermaat bij de meest
voorkomende Wobbe Index, kan dit resulteren in luchttekort bij hogere Wobbe gassen en
een significant hogere luchtovermaat bij lagere Wobbe gassen. Luchttekort leidt tot zeer
hoge CO-emissies, veiligheidsrisico's (in verband met nog brandbare uitlaatgassen) en
mogelijk productschade door 'reducerend stoken'. Een grotere luchtovermaat leidt tot
rendementsverlies. Het lijkt dan ook aannemelijk dat veel branders (periodiek) slechter zullen
gaan presteren dan tegenwoordig indien de Wobbe-band volledig zal gaan worden benut.
Het betreft hier naar schatting 60 tot 90% van alle in gebruik zijnde branderinstallaties.
De meeste branderregelingen en beveiligingen zijn gebaseerd op een lineair verband tussen
Wobbe Index en luchtovermaat. De vraag rijst in hoeverre dit blijft over een grotere
Wobberange. Openbare bronnen [36] melden dat vooral bij modulatie dit verband door
hysterese in de regeling tot significante afwijkingen in de ingestelde gasluchtverhouding kan
leiden. Grotere uitslagen in luchtovermaat kunnen bovengenoemde effecten op schadelijke
emissies en stabiliteit van de verbranding substantieel vergroten.
Door een verhoogde Wobbe Index neemt de thermische belasting van toestellen toe. Dit
resulteert in hogere vuurhaardtemperaturen en zal de vorming van thermische NOx
bevorderen. De verwachting is dan ook dat de NOx-emissie van branderinstallaties zal gaan
toenemen indien de gemiddelde Wobbe Index zal stijgen. De mate waarin de NOx-emissie
stijgt zal afhangen van de individuele constructie van de brander in combinatie met de
geometrie van de installatie waarin deze is ingebouwd.
Effecten van meer hogere koolwaterstoffen in aardgas
Een grotere fractie hogere koolwaterstoffen kan leiden tot meer roetvorming (G- en Hgassen). Analoog aan de situatie bij huishoudens, wordt roetvorming bevorderd door hogere
koolwaterstoffen en is het een intrinsieke eigenschap van de samenstelling.

Definitieve versie

-78-

66970153- GCS 11.R.61755

Omdat de meeste industriële branderinstallaties een ander werkingsprincipe hebben dan
huishoudelijke branders, is het op dit moment onzeker hoe sterk dit effect zal optreden in
verschillende processen. Echter, evenals bij sfeerhaarden, onder condities waarbij de
verbranding opzettelijk dicht bij de roetgrens is afgesteld, kan een rijker gas kan tot
ongewenste roetdepositie in het systeem leiden.
Door snel variërende concentraties hogere koolwaterstoffen (zelfs bij gelijkblijvende Wobbe
Index) zal de calorische waarde van het gas minder stabiel worden. Dit kan negatieve
gevolgen hebben bij het gebruik van trage branderregelingen. Het is mogelijk dat de
temperatuur in een nageschakeld proces minder goed in de hand kan worden gehouden,
waardoor bijvoorbeeld productschade kan ontstaan.
Ook is het mogelijk dat door een grotere fractie hogere koolwaterstoffen de vorming van
etheen wordt beïnvloed. Indien verbrandingsgassen met hoge concentraties etheen worden
gebruikt bij CO2-bemesting in de glastuinbouw, dan kan dat gevolgen hebben voor het
gewas.
Effecten van mogelijke verhoogde zwavelfracties in aardgas
Een meer praktisch probleem betreft de neerslag van 'vrije zwavel' in verbrandingsinstallaties
wat op termijn tot corrosie en storingen kan leiden. Parkbreed is het onbekend welke en hoe
groot de effecten van deze verschijnselen zullen zijn.

4.4.3

Gevolgen voor procesinstallaties

Effecten van verhoogde en veranderlijke Wobbe Index
Indien aardgas als grondstof wordt gebruikt, zijn niet zozeer de verbrandingseigenschappen,
als wel de samenstelling van het gas van belang. Behalve in die gevallen waarbij tijdens het
productieproces ook wordt gestookt met aardgas (boven besproken), zijn de effecten van
een veranderende Wobbe Index met de huidige kennis niet eenduidig vast te stellen.
Effecten van verhoogde concentratie CO2 en/of hogere koolwaterstoffen in aardgas
CO2 is een inert gas dat geen toegevoegde waarde heeft in de meeste procesinstallaties van
feedstockers en kan daarom worden beschouwd als ballast. In welke mate een verhoogde
CO2-concentratie van invloed zal zijn op de prestaties van een procesinstallatie zal volledig
afhangen van het doel en werkingsprincipe daarvan. Indien een verhoogde CO2-concentratie
qua Wobbe Index wordt gecompenseerd met een verhoogde concentratie hogere
koolwaterstoffen, dan zal het de vraag zijn of deze hogere koolwaterstoffen inderdaad
(volledig) nuttig gebruikt kunnen worden. Wat wel kan worden verondersteld is dat een
dergelijke procesinstallatie een verhoogde CO2-uitstoot zal hebben.

Definitieve versie

-79-

66970153- GCS 11.R.61755

Veel van dergelijke installaties zijn uitgerust met CO2-verwijderingsinstallaties, die extra
belast zullen worden en het de vraag is of deze het extra aanbod kunnen verwerken.
Door één werkgroeplid is onderzoek gedaan naar de effecten van de veranderende
gassamenstelling (naar de 'verwachte' range) op o.a. de productiecapaciteit van een aantal
procesinstallaties [37]. Volgens opgave bedroeg de toename van het procesgasverbruik ca.
5%. Het is niet bekend of een dergelijke waarde representatief is voor alle feedstockers. Één
en ander zal afhangen van het productieproces. Daarnaast zal mogelijk ook schade ontstaan
door een afgenomen productiecapaciteit van de betreffende installatie.
Naast een toegenomen gebruik van procesgas is ook geconstateerd dat het stookrendement
van de installaties met 4% zal afnemen. Omdat ook de representativiteit hiervan voor andere
feedstockers niet kon worden vastgesteld, wordt er in de schattingen van uitgegaan dat het
stookrendement met gemiddeld 2% zal afnemen.
Naast het toegenomen procesgasverbruik en verlaagde stookrendement is ook aangegeven
dat bij een groter aandeel hogere koolwaterstoffen er kans bestaat op (meer) roetvorming op
bepaalde katalysatoren, waardoor de levensduur daarvan zal worden verlaagd.
Het effect is niet gekwantificeerd, maar zal bij de schatting van de schadebedragen worden
meegenomen in de effecten tengevolge van toenemende zwavelconcentraties (zie onder).
Als gevolg van een variërende concentratie hogere koolwaterstoffen, zal de calorische
waarde mee gaan variëren, ook bij gelijkblijvende Wobbe Index. Hierdoor zal het moeilijker
zijn om de temperatuur van bepaalde processen in de hand te houden, zeker indien trage
regelingen worden gebruikt. Kwaliteitsverlies en productuitval zullen mogelijk het gevolg zijn,
maar de schade hierdoor is zonder nader onderzoek niet te kwantificeren.
Effecten van verhoogde zwavelconcentraties
Zwavel kan schade aanrichten aan katalysatoren die gebruikt worden door feedstockers.
Door vergiftiging van het katalysatormateriaal neemt de capaciteit daarvan af en zal de
productiecapaciteit verlaagd worden. Katalysatoren dienen dan versneld vernieuwd te
worden. Alhoewel GTS geen operationele verhoging van de zwavelgehalte verwacht, geven
de nu geldende Exitcodes op dit punt echter geen zekerheid.
Indien door feedstockers uit voorzorg ontzwavelingsinstallaties worden toegepast, zullen
deze bij verhoogde zwavelconcentraties in het aardgas zwaarder belast worden. Het is de
vraag of bij het ontwerp van de installaties rekening is gehouden met een groter aanbod dan
in het verleden is gerealiseerd.

Definitieve versie

-80-

66970153- GCS 11.R.61755

Indien geen maatregelen worden genomen, kunnen installaties worden aangetast (corrosie)
en kan de productiecapaciteit afnemen.
Er wordt aangenomen dat een productiedaling van 2% kan plaatsvinden en dat de extra
waardevermindering van de installaties 2% per jaar bedraagt.
4.4.4

Welke specificaties waarborgen het gedrag van industriële installaties

Voor Wobbe Index, evenals bij de turbines, zonder mitigerende maatregelen en zonder
kennis over hoe individuele turbines zijn afgesteld, is het prudent om een specificatie te
stellen die de huidige grenzen in de H-band vasthoudt. Omdat deze regionaal verschillend
zijn, is een poging gedaan om de verschillende banden te karakteriseren. In het licht van de
bespreking in hoofdstuk 3 over realisaties en de onbekendheid met het gedrag van
eindgebruiksapparatuur bij gaskwaliteiten die relatief weinig voorkomen, zijn de onderste en
bovenste duizend uren (enigszins arbitrair) als grenzen gebruikt. Deze resultaten worden in
4.5 gerapporteerd.
4.4.5

Aanpassingen om de breedste band te accepteren

Er bestaan in principe drie generieke mogelijkheden voor aanpassing van de installaties,
vooral voor brandertoepassingen, te weten:
•

Wijziging van de afstelling

•

Modificatie aan de installatie en/of regeling14

• Vervanging van de installatie
Voor feedstocktoepassingen kunnen een veelheid aan specifieke maatregelen nodig zijn
[37], zoals het installeren van een 'pre-reformer' om hogere koolwaterstoffen te kraken (om
roetvorming te voorkomen), aanvullende procescontrolsystemen en flowmetingen.

4.5

Tabel met mogelijke specificaties voor waarborging huidige niveau

In aanvulling op bovenstaande beschouwing van de gevolgen van variaties in gaskwaliteit,
wordt in de onderstaande tabellen een stelsel parameters weergegeven, dat redelijkerwijs de
veiligheid en doelmatigheid van de apparatuur bij de eindgebruikers waarborgt, voor het
geval dat er nog geen verdere maatregelen bij de eindgebruiker zijn getroffen. Tabel 3 bevat
de waarden voor G-gassen. Deze tabel heeft als uitgangspunt de specificatie die bij de
distributie in het verleden 85% van de tijd gerealiseerd is.

14

Door het aanbrengen van een gas/luchtverhoudingsregeling kan de afname van het rendement
worden beperkt en soms zou kunnen toenemen t.o.v. de huidige situatie.

Definitieve versie

-81-

66970153- GCS 11.R.61755

Omdat voor veel toepassingen de effecten samenhangen met de periode dat deze 85%
waarde wordt overschreden, kan overwogen worden om deze tabel aan te vullen met een
overschrijdingsmodel zoals in elektriciteitsdistributie gebruikelijk is. Hierin wordt dan de
verdeling van de toegestane waarden vastgelegd. Bijvoorbeeld15: PE dient 85% van de tijd
lager te zijn dan 3,7, 98% van de tijd lager dan 4,6 en 99,7% van de tijd lagen dan 5,6 én
nooit boven de 6,1 te komen. Ook voor de andere parameters van Tabel 3 kunnen
vergelijkbare overschrijdingsmodellen gehanteerd worden. Daarnaast kunnen er grenzen
worden vastgelegd voor de jaarlijks gemiddelde waarde. Dit is bijvoorbeeld relevant voor de
zwavelemissie. Hierbij wordt opgemerkt dat een PE van 4 bij de range van gassen die tot
dusver geanalyseerd zijn automatisch een Methaangetal van ca. 85 (AVL) impliceert. In de
tabel is tevens een specificatie van de leveringsdruk voor 25 mbar aansluitingen opgenomen
omdat deze specificatie bij de CE markering een belangrijke rol speelt (zie par 3.3.1). Een
toepassingsspecificatie moet alle relevante aspecten voor de veilige toepassing afdekken.
Daarbij moet gedacht worden aan, naast de in Tabel 3 genoemde aspecten, grootheden als
dauwpunten, sporenelementen, zware metalen en toxische componenten.
Tabel 3: Pseudo-G-gassen

Parameter

Eenheid
3

Waarde

Wobbe Index bandbreedte

[MJ/Nm ]

43.46-44.41

Methaangetal, MN (AVL)

[-]

85

Propaan-equivalent (PE)

[-]

Totaal zwavel (incl. THT)

f3-4
3

[mg/m ]
3

Huidig niveau in praktijk

Snelheid van Wobbe variaties

[MJ/m /s]

f0.1

Snelheid van methaangetal
variaties

[MN/s]

f10 MN/30s
(0.3MN/s)

Leveringsdruk bij 25 mbar
aansluitingen

[mBar]

23,7 -32

NEN 7244-1 Gasvoorzieningsystemen -Leidingen voor maximale bedrijfsdruk tot en met 16 bar Deel 1: Algemene functionele eisen. Bij de bepaling van de druk is rekening gehouden met een
drukval van de huisaansluiting en de gas meter van maximaal 1,3 mBar. Met de gebuikelijke drukval
in de binneninstallatie leidt dit tot een toestelvoorduk van 20 tot 30 mBar conform de EN437

De hier voorgestelde exit-specificatie is wat de Wobbe Index betreft gelijk aan de
voorgestelde entry-specificatie LNB en de entry-specificatie RNB (zie bijlage A.1).
In tabel 2 worden waarden voor apparatuur aan het H-net voorgestel die redelijkerwijs de
veiligheid en doelmatigheid van de apparatuur bij de eindgebruikers waarborgt.
15

Bij dit voorbeeld zijn de verdelingen over de vier gebieden in Fig. 6 ongewogen gesommeerd en zijn
deze waarden van het resultaat afgeleid.

Definitieve versie

-82-

66970153- GCS 11.R.61755

Ook hier voor het geval dat er nog geen verdere maatregelen bij de eindgebruiker zijn
getroffen. Hierbij is, zoals boven is besproken, een schakering aangebracht omwille van de
bestaande regionale verschillen. In Tabel 4 is geen specificatie voor MN opgenomen omdat
er verwacht wordt dat er verhoudingsgewijs weinig motoren zijn op het H-net.
Tabel 4: H-gassen

Parameter
Wobbe Index
bandbreedte

Eenheid
3

[MJ/Nm ]

Regio

Waarde

Rotterdam

52.0-54.0

IJmond

50.3-53.2

Limburg

50.5-52.6

Eemshaven

49.2-53.7

Delfzijl

51.5-53.7

Methaangetal,
MN

[-]

Nederland

n.v.t.

PE
(voor Hafnemers)

[-]

Rotterdam

f6

IJmond

f7

Limburg

f7

Eemshaven

f8

Delfzijl

f8

Conversie

f 4-5

PE voor
conversie naar
G-gas

[-]

Totaal zwavel

[mg/m3]

Nederland

Huidig niveau in praktijk

3

Nederland

f0.05 MJ/Nm3/s

Snelheid van
Wobbe-variaties

[MJ/Nm /s]

Noten: Snelheid van Wobbe-variaties is ingegeven door strengste specificatie van
turbinefabrikant. Overige zwavel in niet-geodoriseerd gas dient op huidig distributieniveau te
blijven. Er wordt uitgegaan van een verdunning van ca. 20% met stikstof bij de conversie van
H-gas naar G-gas.

Definitieve versie

4.6

-83-

66970153- GCS 11.R.61755

Gevolgen voor eindgebruikers: concluderende opmerkingen

In dit hoofdstuk zijn de gevolgen voor de eindgebruikers geïnventariseerd van wijzigingen in
de gassamenstellingen, gegeven de door de gezamenlijke netbeheerders uitgesproken
verwachtingen. Indien deze gassen daadwerkelijk aan eindgebruikers worden geleverd,
zonder dat er maatregelen worden genomen om deze gevolgen te beperken, leidt dit o.a. tot:
- Een verhoging van het risico van persoonlijk letsel van individuele consumenten door
verhoging van de CO-emissies en een ernstige vermindering van de doelmatigheid van
sommige consumentenapparatuur door roetvorming
- Uitval en mogelijke fysieke schade aan apparatuur die een significante bijdrage levert
aan de Nederlandse elektriciteitsvoorziening
- Verliezen aan productiecapaciteit en energetisch rendement in de industrie
- Mogelijke persoonlijke letsel in industriële omgevingen
- Verhoging van de emissies van NOx en CO2
De aard en omvang van deze gevolgen, alsmede de kosten die de gevolgen met zich
meebrengen, leidt tot de conclusie dat zonder het treffen van maatregelen om de gevolgen
te mitigeren de volledige verwachte bandbreedte niet kan worden benut.

Definitieve versie

5

-84-

66970153- GCS 11.R.61755

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

Uit deze deelrapportage komen de volgende conclusies naar voren:
Een relevant deel van het huidige apparatuurpark is niet in staat alle nieuwe verwachte
gassen zonder verdere maatregelen veilig en doelmatig te gebruiken. Dit houdt in dat er een
transitietraject noodzakelijk is om Nederland op de nieuwe gassen voor te bereiden. De
transitiemaatregelen en de mogelijke transitieroutes maken geen deel uit van deze
deelrapportage.
In hoofdstuk 4.5 is een indicatie gegeven van de gaskwaliteiten die het huidige
apparatenpark zonder modificatie aan moet kunnen. Dit zou een richtsnoer kunnen zijn voor
de operationele bandbreedte gedurende de overbruggingsperiode, totdat de
transitiemaatregelen zijn doorgevoerd.
Het Nederlandse apparatenpark is, vergeleken met ons omringende landen, ingericht op een
relatief smalle bandbreedte. Deze smalle bandbreedte is voor Nederland lang een voordeel
geweest omdat er in feite slechts een hoofdbron van aardgas was, het Groningengas. In
deze studie komt naar voren dat naarmate landen voor hun gasvoorziening een grotere
diversiteit van bronnen gebruiken, zij het apparatenpark voor een grotere bandbreedte
inrichten.
Een belangrijk instrument dat de ons omringende landen gebruiken om het apparatenpark in
te richten voor een brede bandbreedte is de Europese Gastoestellenrichtlijn. Lidstaten
kunnen voor hun land met dit instrument specificeren voor welke gaskwaliteit en
bandbreedte nieuw op markt te brengen toestellen geschikt moeten zijn. Als voorbeeld
verlangen zowel Duitsland als Frankrijk voor hun land dat de apparaten een bredere band
aan moeten kunnen. Zij verlangen zelfs dat toestellen eenvoudig moeten kunnen worden
aangepast om geschikt te zijn voor de toepassingen van zowel laagcalorisch gas als
hoogcalorisch gas. Omdat niet alle gastoepassingen onder deze richtlijn vallen, hebben deze
landen soms ook nationale eisen voor de toepassingen die niet onder deze richtlijn vallen.
Los van de transitiemaatregelen, die nog onderwerp zijn van verdere studie, adviseren Kiwa
en KEMA in ieder geval ook voor Nederland een beleid in te zetten om van nieuwe
gastoepassingen te verlangen dat zij geschikt zijn voor een bredere band dan de huidige.
Zowel de huidige netcodes als de informatie op www.hoezoandergas.nl bevatten
onvoldoende specificaties om de afnemers van het gas in staat te stellen bij de aanschaf van
hun applicatie een toekomstbestendige investering te doen.

Definitieve versie

-85-

66970153- GCS 11.R.61755

Het verdient aanbeveling om dergelijke toepassingsspecificaties (desnoods per netdeel of
afnemer) vast te stellen. Dergelijke specificaties bieden zowel de leveranciers van gas als
hun afnemers de duidelijkheid die bij een goede afnemer/leveranciersverhouding past. De
vast te stellen toepassingsspecificaties dienen een goede samenhang te hebben met de
overige wet- en regelgeving, waaronder de keuringseisen uit de gastoestellenrichtlijn.

Definitieve versie

-86-

66970153- GCS 11.R.61755

REFERENTIES
1. Gastransport Services, rapportage 'Voorzieningszekerheid Gas 2010', 28 mei 2010
2. J.D. Moxley, Gas Processors' Association, presentatie FERC Workshop, 18 februari,
2003.www.ferc.gov/eventcalendar/files/20040217162815-GPA.pdf
3. zie verslagen van European Gas Regulatory Forum, Madrid
http://ec.europa.eu/energy/gas_electricity/forum_gas_madrid_en.htm
4. European Association for the Streamlining of Energy Exchange-gas (EASEE-gas),
Common Business Practice 2005-001/01, 2005
5. Department for Business Enterprise & Regulatory Reform (BERR), Future Arrangements
for Great Britain's Gas Quality Specifications (A Public Consultation), 29 December 2005.
En het vervolgdocument: Government Response to Consultation on Future
Arrangements for Great Britain's Gas Quality Specifications, November 2007.
6. Mandate to CEN for standardisation in the field of gas qualities, M/400 EN 16 januari
2007
7. R.K. Cheng and H.B. Levinsky, “Lean Premixed Burners”, in Lean Combustion:
Technology and Control, D. Dunn-Rankin, Ed., Academic Press (Elsevier, Amsterdam),
2008.
8. J.A Rijnaarts, Eindrapport Gaskwaliteit en Verbranding, GASTEC, November 1996.
9. CEN/TC 238, EN437 Test Gases-Test Pressures-Appliance Categories, 2006.
10. B..C. Dutton, A New Dimension to Gas Interchangeability, Communication 1246, The
Institute of Gas Engineers, 1984.
11. Marcogaz Working Group on Gas Quality, National Situations Regarding Gas Quality,
UTIL-GQ-02-19, 2002.
12. T.B. Jannemann, The Significance of Gas Quality for the Conformity Assessment of Gas
Appliances, presentation at Marcogaz Workshop on Gas Quality, Paris, December 2005.
13. D.L. van Oostendorp and H.B. Levinsky, “The Effects of Fuel and Non-Fuel Gases on the
Laminar Burning Velocity of Methane-Air Flames”, Journal of the Institute of Energy Vol.
63, 1990, pp. 160-166.
14. Gastransport Services, Fluctuaties in Gaskwaliteit, document geleverd in Workshops, 17
september 2010.
15. ILEX Energy Consulting, Importing Gas into the UK-Gas Quality Issues, ILEX-rapport
005GasQualityPublicv4_1.doc, November 2003.
16. IGU Programme Committee D1: LNG Quality and Interchangeability, Triennium Report
2006-2009, World Gas Conference 2009
17. AVL Methane (version 3.2), AVL List GmbH, Graz, Oostenrijk
18. Gastransport Services, Variatie in Gaskwaliteit op Uurbasis, document geleverd in
Workshops, 28 september 2010
19. Gastransport Services, Reader: Toename Diversiteit Aanbod Internationale Gassen, April
2009.

Definitieve versie

-87-

66970153- GCS 11.R.61755

20. A. Oonk, F. van Dijk en J. de Graaf. Geen problemen met de materialen in
condenserende toestellen bij gebruik van aardgas met huidig zwavelgehalte, Verwarming
en ventilatie, September 1999.
21. E.R. Weaver, Formulas and Graphs for Representing the Interchangeability of Fuel
Gases, Journal of Research of the National Bureau of Standards, Vol. 46, p.213, 1951.
22. H. Levinsky, Interchangeability of LNG in Pipeline Markets: Consequences for End-Use
Equipment Based on First Principles, Global LNG Interchangeability Conference,
September 2006, Houston, TX, U.S.A.
23. H. Levinsky, Experimenteel Onderzoek Naar de Invloed van Gassamenstelling op de
CO-Emissies van een Aantal Huishoudelijke Toestellen, KEMA-rapport GCS-10.R.31059,
25 juni 2010.
24. T. Williams, G. McKay en M Brown, Assessment of the Impact of Gas Quality on the
Performance of Domestic Appliances (A Pilot Study), Advantica-rapport R 7409, July
2004.
25. TIAX LLC, LNG Interchangeability Assessment for Washington Gas Light's Service Area,
Cove Point 1-2003-07-07 Tariff Report, 2003
26. A.C. van der Loop en R.A. Wijbrans, Landelijke Steekproef 1994-1996, GASTEC-rapport
HGT/1446/Wns/115.V, 1996.
27. H.J.M. Rijpkema, Gasinstallatieongevallen 2009, Kiwa-rapport VGI/398/Rpk, 2010.
28. H.B. Levinsky, Consumer Appliance Population Raises Issues In Gas Interchangeability
Testing, Pipeline and Gas Journal, January 2008, pp. 66-70
29. S. Gersen en H. Darmeveil, Roet- en CO-Metingen in een Sfeerhaard, KEMA-notitie 2110-2010.
30. NOx-Metingen aan een Aantal Huishoudelijke Toestellen, addendum op KEMA-rapport
GCS-10.R.31059, 25 juni 2010.
31. M. van Rij, De Buitenlandse Distributieregels in Relatie met de Limit Gases, Memo
vrij/dr/23I10/16, 23 september 2010.
32. Gas Safety (Management) Regulations 1996, (wetgeving Verenigde Koninkrijk) no. 551
33. A. Teakaram, J. Parker, A. Topaltziki, A. Fletcher en C. Kingswood, Assessment of Gas
Quality on Domestic Appliances, BSRIA-rapport 19299/1, December 2005.
34. S. Gordon, Gas Quality – Issues for Generators, Scottish Power presentatie tijdens DTI
Gas Quality Seminar, Maart 2006.
35. R. Mellema, Uitwerking Gevoeligheidsanalyse Economische Schade, document geleverd
in workshops, November 2010.
36. SenterNovem, Stooktechnologie
http://gasunie.eldoc.ub.rug.nl/FILES/root/2004/2960910/2960910.pdf
37. F. Raeymaekers, Aangekondigde kwaliteitsveranderingen van hoogcalorisch aardgas–
gevolgen voor de ammoniakfabrieken van OCI Nitrogen

Netkoppelingsvoorwaarden Gas - LNB
Aansluitvoorwaarden Gas - LNB
Aansluit- en transportvoorwaarden Gas - RNB
limitgassen volgens EN 347

-

<5
< 10
> 10
< 45
technisch vrij

< 0,5

-

-

<5
< 10
> 10
< 45
technisch vrij

< 0,5

-

43,44 - 47,11

Gasvoorwaarden
EXIT LNB

<5
< 10
10 - 36
< 30

<8
< 0,5

0,555 - 0,700

43,46 - 47,00
43,46 - 44,41

Voorstel
EXIT LNB

Aansl. Voorw.
Gas - LNB
(VOORSTEL)

< 0,025

< -8 (73 bara)
< 5 mg/m3n(elke druk)

<5
<6
0
< 30

< 0,02
<3
< 0,5 (RTL)

43,46 - 44,41

Voorstel
ENTRY LNB

0-7
0
0

32,7 - 38,9
0,612 - 0,678

41,2 - 47,3

EN437 2009

Invoedingsvoorw.
Gas - LNB (VOORSTEL) limietgassen I2L

Bepalingen t.b.v. de overeenkomst tussen de netbeheerder van het landelijk gastransportnet en de regionale netbeheerder
Idem, t.b.v. netbeheerder landelijk gastransportnet en aangeslotene (centrales en industrie)
Idem, t.b.v. regionale netbeheerders en aangeslotenen, alsmede regionale netbeheerders onderling
extreme testgassen waar een toestel bij de keuring aan wordt onderworpen

<5
<1

< -10 (8 bar)
-

<5
< 10
> 10
< 45
technisch vrij

< 12
<6
< 0,5

> 80

43,46 - 44,41

Gasvoorwaarden
TRANSIT LNB
RNB

NetkoppelingsAansluitvoorvoorwaarden waarden
Gas
Gas - LNB
- LNB

-88-

Siloxanen [ ppm]
Aromatische koolwaterstoffen [mol %]

-

<5
< 10
>10
< 45
-

Anorganisch zwavel H2S [mg/m3 (n)]
Alkylthiolen S-gehalte [mg/m3 (n)]
THT [mg/m3 (n)]
Totaal zwavelgehalte [mg/m3 (n)]
Vloeibare substantie en stof

Waterdauwpunt (bij geleverde druk) [C]
Condensaatdauwpunt (bij geleverde druk) [C]

< 0,5

-

43,46 - 44,41

Gasvoorwaarden
ENTRY RNB

Gasvoorwaarden
EXIT RNB

43,46 - 44,41

Aansluit- en
transportvoorw. Gas RNB (Invoeding)

Aansluit- en transportvoorwaarden
Gas - RNB

Calorische bovenwaarde
Relatieve dichtheid [ - ]
Methaangetal
CH dauwpunt bij 80 Bar
PE waarde (eqivalent propaan gehalte)
Waterstof [mol %)
Koolstofdioxide [mol %]
Zuurstofgehalte [mol %]

Wobbe-index [MJ/m3(n)]
- speciale eis RNB's

Parameter

G - GAS

Definitieve versie
66970153- GCS 11.R.61755

BIJLAGE A.1 SAMENVATTEND OVERZICHT G-GAS
Gaskwaliteitseisen volgens de Gasvoorwaarden (onderdeel van de voorwaarden als
bedoeld in artikel 12b van de Gaswet)
Voorstel Netbeheerders Invoedvoorwaarden Gas - LNB en wijziging
Aansluitvoorwaarden Gas
Limietgassen volgens EN 347

Definitieve versie

-89-

66970153- GCS 11.R.61755

BIJLAGE A.2 SAMENVATTEND OVERZICHT H-GAS
Gaskwaliteitseisen volgens de Gasvoorwaarden (onderdeel van de voorwaarden als
bedoeld in artikel 12b van de Gaswet)
Voorstel Netbeheerders Invoedvoorwaarden Gas - LNB en wijziging Aansluitvoorwaarden
Gas
Limietgassen volgens EN 347
H - GAS
Parameter

Aansluitvoorwaarden Gas LNB
Gasvoorwaarden
EXIT LNB

Wobbe-index [MJ/m3(n)]
- speciale eis RNB's
Calorische bovenwaarde
Relatieve dichtheid [ - ]
Methaangetal
CH dauwpunt bij 80 Bar
PE waarde (eqivalent propaan gehalte)
Waterstof [mol %)
Koolstofdioxide [mol %]
Zuurstofgehalte [mol %]
Anorganisch zwavel H2S [mg/m3 (n)]
Alkylthiolen S-gehalte [mg/m3 (n)]
THT [mg/m3 (n)]
Totaal zwavelgehalte [mg/m3 (n)]
Vloeibare substantie en stof

47,00 - 57,50

Aansluitvoorwaarden Gas - LNB
(VOORSTEL)
Voorstel
EXIT LNB
48,3 - 57,20

Europoort

48,3 - 56,92

Z- en N-Holland

47,0 - 56,92

Overige prov.

Invoedingsvoorwaarden Gas LNB (VOORSTEL)
Limietgassen I2H Limietgassen I2E
Voorstel
ENTRY LNB

EN437 2009

EN437 2009

49,9 - 54, 0

48,3 - 57,8

43,2 - 57,8

39,5 - 44,0
0,555 - 0, 700

0 - 13

0 - 13

0 - 23

0 - 23

0

0

-

<3

< 2,0

< 0,5

< 0,5

< 0,5 (RTL)

<5

<5

<5

< 16

< 10

<6

10

10 - 36

0

< 30

< 30

-

-

Waterdauwpunt (bij geleverde druk) [C]

< -8 (bij geleverde druk)

< -8 (bij elke druk)

< -8 (73 bara)

Condensaatdauwpunt (bij geleverde druk) [C]

< -2 (bij geleverde druk)

< 5 mg/m3n bij -3 C (bij elke druk)

< 5 mg/m3n bij -3 C(bij elke
druk)

Aansluitvoorwaarden Gas - LNB
limitgassen volgens EN 347

33,6 - 47,8
0,443 - 0,684

< 0,02

< 45

Siloxanen [ ppm]
Aromatische koolwaterstoffen [mol %]

33,6 - 47,8
0,443 - 0,684

< 0,025

Idem, t.b.v. netbeheerder landelijk gastransportnet en aangeslotene (centrales en industrie)
extreme testgassen waar een toestel bij de keuring aan wordt onderworpen

Definitieve versie

-90-

66970153- GCS 11.R.61755

BIJLAGE B TABELLEN MET VOORBEELDEN VAN
GASSAMENSTELLING VAN WWW.HOEZOANDERGAS.NL