Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 470 XIII

Jaarverslag en slotwet Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat 2019

Nr. 1

JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN
KLIMAAT (XIII) 2019
Ontvangen 20 mei 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

1

INHOUDSOPGAVE
GEREALISEERDE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN

3

A.
1.
2.

ALGEMEEN
Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening
Leeswijzer

4
4
7

B.
3.
4.

BELEIDSVERSLAG
Beleidsprioriteiten
Beleidsartikelen
Beleidsartikel 1 Goed functionerende economie en markten
Beleidsartikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en duurzaam
ondernemen
Beleidsartikel 3 Toekomstfonds
Beleidsartikel 4 Een doelmatige energievoorziening en beperking
van de klimaatverandering
Beleidsartikel 5 Een veilig Groningen met perspectief
Niet-beleidsartikelen
Artikel 40 Apparaat
Artikel 41 Nog onverdeeld
Bedrijfsvoeringsparagraaf

11
11
25
25

5.

6.

32
49
55
74
82
82
86
87

C.
7.
8.
9.

JAARREKENING
90
Departementale verantwoordingsstaat
90
Samenvattende verantwoordingsstaat agentschappen
91
Jaarverantwoording baten-lastenagentschappen per 31 december
2019
92
Agentschap Telecom (AT)
93
Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
100
Nederlandse Emissieautoriteit (NEa)
107
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
118
10. Saldibalans
128
11. WNT-verantwoording 2019 Ministerie van Economische Zaken en
Klimaat
137
D.

BIJLAGEN
139
Bijlage 1: Toezichtrelaties Rechtspersonen met een Wettelijke Taak
(RWT's) en Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO's)
139
Bijlage 2: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek
140
Bijlage 3: Inhuur externen
147
Bijlage 4: Rapportage burgerbrieven
148
Lijst van afkortingen
150

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

2

GEREALISEERDE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN
Figuur 1 Gerealiseerde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en nietbeleidsartikelen (x € 1 mln). Totaal € 5.337,1
1. Goed functionerende
economie en markten

251,5

2. Bedrijvenbeleid:
innovatie en duurzaam
ondernemen

913,2

3. Toekomstfonds

124,3

4. Een doelmatige
energievoorziening en
beperking van de
klimaatverandering

2.925,0

5. Een veilig Groningen
met perspectief

825,0

Niet-beleidsartikelen

298,1

0

1.000

2.000

3.000

4.000

Figuur 2 Gerealiseerde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en nietbeleidsartikelen (x € 1 mln). Totaal € 3.454,6
1. Goed functionerende
economie en markten

19,6

2. Bedrijvenbeleid:
innovatie en duurzaam
ondernemen

122,0

3. Toekomstfonds

33,4

4. Een doelmatige
energievoorziening en
beperking van de
klimaatverandering

2.390,4

5. Een veilig Groningen
met perspectief

862,8

Niet-beleidsartikelen

26,4

0

500

1.000

1.500

2.000

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

2.500 3.000

3

A. ALGEMEEN
1. Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening
AAN de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de StatenGeneraal.
Hierbij bied ik, mede namens de Staatssecretaris van het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat en de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, het departementale jaarverslag van het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat (XIII) over het jaar 2019 aan.
Onder verwijzing naar de artikelen 2.37 en 2.40 van de Comptabiliteitswet
2016 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van
Economische Zaken en Klimaat decharge te verlenen over het in het jaar
2019 gevoerde financiële beheer.
Voor de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit verzoek tot
dechargeverlening stelt de Algemene Rekenkamer als externe controleur
op grond van artikel 7.14 van de Comptabiliteitswet 2016 een rapport op. Dit
rapport wordt op grond van artikel 7.15 van de Comptabiliteitswet 2016 door
de Algemene Rekenkamer aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport
bevat de bevindingen en het oordeel van de Algemene Rekenkamer over:
1. het gevoerde begrotingsbeheer, financieel beheer, materiële bedrijfs­
voering en de daartoe bijgehouden administraties van het Rijk;
2. de centrale administratie van de schatkist van het Rijk van het Ministerie
van Financiën;
3. de financiële verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen;
4. de totstandkoming van de niet-financiele verantwoordingsinformatie in
de jaarverslagen;
5. de financiële verantwoordingsinformatie in het Financieel jaarverslag
van het Rijk.
Bij het besluit tot dechargeverlening worden verder de volgende, wettelijk
voorgeschreven, stukken betrokken:
1. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2019;
2. het voorstel van de slotwet dat met het onderhavige jaarverslag
samenhangt;
3. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het onderzoek van de
centrale administratie van de schatkist van het Rijk en van het Financieel
jaarverslag van het Rijk;
4. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer over de in
het Financieel jaarverslag van het Rijk, over 2019 opgenomen rekening
van uitgaven en ontvangsten over 2019, alsmede over de saldibalans
over 2019 (de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 7.14, tweede
lid, van de Comptabiliteitswet 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

4

Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de
betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van
goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,

E. D. Wiebes

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

5

Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016
verklaart de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat
de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargever­
lening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van
De Voorzitter van de Tweede Kamer,
Handtekening:
Datum:
Op grond van artikel 2.40, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2016 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening
van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden
aan de voorzitter van de Eerste Kamer.
Dechargeverlening door de Eerste Kamer
Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016
verklaart de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat
de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargever­
lening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van
De Voorzitter van de Eerste Kamer,
Handtekening:
Datum:
Op grond van artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele
exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de
hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de Minister van
Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

6

2. Leeswijzer
De leeswijzer gaat in op de volgende onderwerpen:
1. Opbouw jaarverslag;
2. Ondergrenzen toelichtingen;
3. Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens;
4. Groeiparagraaf;
5. Grondslagen voor de vastlegging en de waardering;
6. Motie Schouw en motie Hachchi c.s..
1. Opbouw jaarverslag
Dit jaarverslag bevat het beleidsverslag, een jaarrekening, en diverse
bijlagen. Deze bevatten informatie over de in 2019 gerealiseerde beleidsre­
sultaten en de budgettaire realisatiegegevens van EZK.
Het onderdeel beleidsprioriteiten van het beleidsverslag betreft de verant­
woording over de beleidsagenda uit de EZK-begroting 2019. Naast een
macro-economisch beeld worden in het beleidsverslag de prioriteiten van
EZK voor 2019 toegelicht. Dit gebeurt via de volgende blokken:
1. Economisch beeld en uitdagingen voor EZK;
2. Ondernemend Nederland (o.a. Innovatie, MKB, Regionale ontwikkeling
en
Europese en internationale samenwerking, Economische veiligheid,
Digitalisering);
3. Duurzaam Nederland (o.a. Klimaatakkoord en Gaswinning).
De beleidsartikelen in dit jaarverslag hebben dezelfde opzet als de begroting
2019 (Kamerstuk 35 000 XIII, nrs. 1 en 2) en zijn conform de Rijksbegro­
tingsvoorschriften opgesteld (https://rbv.minfin.nl/2020). Elk beleidsartikel
bevat een paragraaf beleidsconclusies waarin voor de belangrijkste instru­
menten een oordeel wordt gegeven over de uitvoering van het beleid in
het afgelopen jaar. In beleidsartikel 4 (Een doelmatige energievoorziening
en beperking van de klimaatverandering) is net als in de begroting 2019
een totaaloverzicht opgenomen van alle maatregelen van alle ministeries
ten behoeve van het energieakkoord. De bedrijfsvoeringparagraaf doet
verslag van relevante aandachtspunten in de bedrijfsvoering van het
Ministerie van EZK.
De jaarrekening bestaat uit de departementale verantwoordingsstaten, de
samenvattende verantwoordingsstaten inzake de agentschappen, de
jaarverantwoordingen van de agentschappen, de saldibalans en de WNTverantwoording.
De volgende bijlagen zijn opgenomen: Toezichtrelaties en Zelfstandige
Bestuursorganen (ZBO’s) en Rechtspersonen met een Wettelijke Taak
(RWT’s), Afgerond evaluatie- en overig onderzoek, Externe inhuur, Europese
geldstromen, Rapportage burgerbrieven en een lijst van afkortingen.
2. Ondergrenzen toelichtingen
Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven,
ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde
begroting 2019 zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de
onderstaande tabel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

7

Omvang begrotingsartikel (stand ontwerpbegroting)
in € miljoen

Beleidsmatige
mutaties
(ondergrens in
€ miljoen)

Technische mutaties
(ondergrens in
€ miljoen)

< 50

1

2

=> 50 en < 200

2

4

=> 200 < 1000

5

10

=> 1000

10

20

In sommige gevallen, waar politiek relevant, worden ook posten toegelicht
beneden deze ondergrenzen.
De beleidsartikel 2 (Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam onder-nemen)
is in de huidige vorm voor het eerst verschenen in de begroting 2017 (zie
ook de toelichting in de leeswijzer van de begroting 2017). Er zijn daarom
alleen realisatiegegevens opgenomen met ingang van 2017.
3. Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens
Het jaarverslag bevat zowel financiële als niet-financiële gegevens
(kengetallen en indicatoren). Deze gegevens zijn aan verschillende contro­
lenormen onderhevig. De controle van financiële informatie is gebaseerd
op normen zoals deze voortvloeien uit de Comptabiliteitswet 2016 en de
Rijksbegrotingsvoorschriften 2020 (RBV). De controle van beleidsinformatie
en informatie over de bedrijfsvoering is gebaseerd op normen zoals deze
voortvloeien uit de RBV. Van een aantal indicatoren zijn de realisatiege­
gevens over 2019 nog niet bekend. In die gevallen is de meest recente
realisatie opgenomen.
4. Groeiparagraaf
Tijdens het wetgevingsoverleg van 12 juni 2019 over het Jaarverslag 2018
van het Ministerie van EZK heeft de Minister van EZK toegezegd om zich in
de begroting van 2020 in te spannen voor een betere toelichting op de
bijdragen van de ODE aan de uitgaven voor duurzame energie. Hiertoe
wordt in de begroting 2020 onder andere in een meerjarig overzicht
aangegeven wat de relatie is tussen de SDE+-uitgaven en de ODEontvangsten op de EZK-begroting. In het Jaarverslag 2019 wordt daarnaast
een overzichtstabel gepresenteerd van de realisatie van alle instrumenten
die betrekking hebben op duurzame energieproductie en wordt inzicht
verstrekt in de bedragen die als flankerend beleid vanuit het SDE+-budget
zijn overgeheveld naar andere departementen of overheden of naar
uitvoerende diensten ten behoeve van het toezicht op of de uitvoering of
monitoring van duurzame energieregelingen. Tenslotte wordt in een apart
overzicht de ontwikkeling van de begrotingsreserve Duurzame Energie
weergegeven.
De Tweede Kamer heeft onderuitputting aangemerkt als focusonderwerp.
In het jaarverslag is extra aandacht gegeven aan de onderuitputting door
een verbetering van de toelichting op de instrumenten bij de budgettaire
tabel in de artikelen.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) is met
ingang van 16 oktober 2019 beleidsverantwoordelijk voor het versterken van
gebouwen in Groningen en het bieden van een toekomstperspectief voor
de regio. Tot 16 oktober 2019 betrof dit de beleidsverantwoordelijkheid van
de Minister van Economische Zaken en Klimaat (EZK). Met nota van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

8

wijziging bij de begroting 2020 worden met ingang van 1 januari 2020 de
budgetten ten behoeve van de versterkingsoperatie van gebouwen in
Groningen evenals de budgetten voor het Nationaal Programma Groningen
van het Ministerie van EZK (XIII) toegevoegd aan de begroting van het
Ministerie van BZK (VII).
Voor 2019 vindt de uitvoering van dit beleid nog plaats via de EZK-begroting.
Om die reden wordt de nu voorliggende jaarverslag van EZK ondertekend
mede namens de Minister van BZK.
5. Grondslagen voor de vastlegging en de waardering
De verslaggevingsregels en waarderingsgrondslagen die van toepassing
zijn op de in dit jaarverslag opgenomen financiële overzichten zijn ontleend
aan de Comptabiliteitswet 2016 en de daaruit voortvloeiende regelgeving,
waaronder de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften 2020 en de Regeling
agentschappen. Voor de departementale begrotingsadministratie wordt
het verplichtingen-kasstelsel toegepast en voor de baten-lasten agent­
schappen het baten-lastenstelsel.
6. Motie Schouw en motie Hachchi c.s.
Motie Schouw
In juni 2011 is de motie Schouw ingediend en aangenomen. Deze motie zorgt
er voor dat de landenspecifieke aanbevelingen van de Raad op grond van
de nationale hervormingsprogramma’s een eigenstandige plaats krijgen in
de departementale begrotingen. Voor de beleidsterreinen van EZK is één
specifieke aanbeveling gedaan omtrent investeringen in onderzoek en
innovatie. De Europese Commissie stelt in de budgettaire aanbeveling voor
om met budgettair en structureel beleid de publieke en private investe­
ringen in onderzoek, ontwikkeling en innovatie te verhogen, met inacht­
neming van de budgettaire middellange-termijndoelstelling. Het kabinet
onderschrijft het belang van publieke en private investeringen in onderzoek
en innovatie voor toekomstige economische groei, de aanpak van
maatschappelijke uitdagingen en het bewerkstelligen van wetenschappe­
lijke doorbraken. Het kabinet wil daarom zicht houden op de doelstelling
voor R&D- investeringen in Nederland van 2,5% bbp en heeft daarom reeds
beleid ingezet in lijn met deze voorgestelde aanbeveling. Het kabinet
investeert vanaf 2020 structureel € 400 mln extra in fundamenteel en
toegepast onderzoek, plus een incidentele investering in de onderzoeksin­
frastructuur. Ook bevat het Regeerakkoord een aantal meer structuurgeo­
riënteerde beleidsveranderingen die nog worden uitgewerkt, onder andere
door de sterkere focus van de topsectoren op de economische kansen van
maatschappelijke thema’s en sleuteltechnologieën, en de voortzetting van
het Techniekpact. De sterkere focus van de topsectoren op maatschappelijke
thema’s en sleuteltechnologieën is in 2019 uitgewerkt in het Kennis- en
Innovatiecontract. Voorts zorgt de Nationale Wetenschapsagenda voor
structurele aandacht voor maatschappelijke uitdagingen en wetenschappe­
lijke doorbraken. Tezamen verhoogt dit de publieke investeringen in R&D
en draagt het bij aan excellente wetenschap, waarbij een deel van de
publieke investe-ringen ook een hefboomwerking zal hebben op private
R&D-investeringen. Het kabinet investeert ook aanvullend in sleuteltechno­
logie en ruimtevaart (€ 5 mln in 2019 tot oplopend € 10 mln vanaf 2021).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

9

Motie Hachchi c.s.
Ter uitvoering van de motie Hachchi c.s. (Kamerstuk 33 000 IV, nr. 28)
brengen departementen in kaart welke uitgaven zij doen in Caribisch
Nederland, uitgesplitst per instrument. Voor het opnemen van deze
uitgaven in de budgettaire tabellen geldt een ondergrens van € 1 mln. De
totale uitgaven (realisatie) van EZK voor Caribisch Nederland in 2019
bedroegen € 8,9 mln. Deze uitgaven zijn verdeeld over de beleidsartikelen
1 (€ 0,7 mln), 2 (€ 1,4 mln) en 4 (€ 6,8 mln).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

10

B. BELEIDSVERSLAG
3. Beleidsprioriteiten
Inleiding
Een duurzaam en ondernemend Nederland. Dat is waar het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat (EZK) voor staat. Samen met zijn partners
faciliteert, bevordert en stuurt EZK de duurzame welvaart van alle Neder­
landers, nu en later. Daarom werkt EZK structureel aan het versterken van
ons verdienvermogen op de lange termijn, aan innovatie en aan een
betrouwbare, betaalbare en duurzame energievoorziening. Dat is nodig om
ook in de toekomst onze collectieve arrangementen veilig te stellen en
bestedingsruimte voor huishoudens te creëren. En om dat ook op de lange
termijn te kunnen blijven doen staat EZK voor de opgave om Nederland
door transities te leiden op het gebied van klimaat, energie en digitalisering.
EZK werkt aan een Nederland waarbij duurzaam en ondernemend samen
gaan en elkaar versterken. Dat betekent niet dat verduurzaming geen kosten
met zich meebrengt voor burgers en ondernemers. Maar op lange termijn
kan de economie alleen groeien als dat niet ten koste gaat van onze leefom­
geving en van toekomstige generaties. Bovendien liggen er steeds vaker
economische kansen in een voorlopersrol bij transities op het gebied van
klimaat, energie en digitalisering. Door opgebouwde expertise of
technologie te exporteren naar landen die vroeg of laat zullen verduurzamen
en digitaliseren. Hieraan werkt EZK niet alleen, maar samen met alle
betrokken partijen.
Met een groeicijfer van 1,7% bbp in 2019 liet de Nederlandse economie
vooralsnog robuuste groeicijfers zien. Het groeicijfer was minder sterk dan
voorgaande jaren, maar is passend bij de stand van de conjunctuur. Met dit
groeicijfer groeit de Nederlandse economie nog steeds sterker dan het
eurogebied (1,2%). In 2019 bereikt de werkloosheid haar laagste punt en
deze zal ook in 2020 uitzonderlijk laag blijven. Op Verantwoordingsdag is
ook de tweede Monitor Brede Welvaart gepubliceerd, waarin de welvaart in
de volle breedte in kaart wordt gebracht. Sinds dit jaar is de rapportage over
de Sustainable Development Goals geïntegreerd in de Monitor.1
Tegelijk hebben veel mensen te weinig van de economische groei geprofiteerd in hun portemonnee. Groei in de afgelopen decennia ging voorna­
melijk op aan stijgende oudedagsvoorzieningen, zorg en het aflossen van
de staatsschuld. Als we niets doen is dit ook voor de komende jaren de
verwachting. Daarom heeft EZK in 2019 gewerkt aan de groeistrategie voor
Nederland op de lange termijn, waarin het kabinet aangeeft waar kansen
liggen om het duurzame verdienvermogen van Nederland te versterken.2
Op hoofdlijnen kan dit door verder te komen op zes gebieden: ontwikkeling
en doorontwikkeling van talent, iedereen mee laten doen, versterking van
onderzoeks- en innovatie-ecosystemen, verbeteren van de bereikbaarheid
en benutten van transities. In dit kader is ook gewerkt aan de opzet van
een investeringsfonds dat zich zal richten op investeringen die bijdragen aan
het verdienvermogen van Nederland op de lange termijn.

1
2

Kamerstuk 34 298, nr. 27
Kamerstuk 29 696, nr. 7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

11

Ondernemend Nederland
EZK staat voor een ondernemend Nederland. Dat is een Nederland vol
vernieuwers en toekomstbouwers, een vestigingsplaats voor het mkb,
innovatieve starters en grote, internationale bedrijven. Dat is een dynamisch
Nederland waarin we met innovatieve oplossingen komen, door nieuwe
technologieën toe te passen, door effectief op te schalen, en door het
onbekende aan te gaan. Al langer heeft EZK de ambitie dat Nederland tot
de top-5 van innovatieve economieën ter wereld blijft behoren. In 2019 stond
Nederland op plek vier in de Global Innovation Index. Daar bovenop heeft
het nu de ambitie om op digitaal vlak internationaal een koploperspositie
in te nemen en op het gebied van duurzaamheid nieuwe technologieën te
ontwikkelen en wereldwijd te vermarkten. Aan deze ambities heeft EZK ook
in 2019 gewerkt.
Innovatie
Innovatie draagt bij aan oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen, is
een belangrijke driver voor productiviteitsgroei en levert een belangrijke
bijdrage aan de versterking van onze concurrentiekracht. Het kabinet
stimuleert innovatie in eerste plaats generiek, bijvoorbeeld via de WBSO. In
2019 is de evaluatie van de WBSO voor de periode 2011 tot 2017 opgeleverd
en aan de Tweede Kamer gestuurd.3 De hoofdconclusie is dat de WBSO
een aantoonbaar positief effect heeft op de speur- en ontwikkelingswerkinspanningen van bedrijven. Rekening houdend met spillovereffecten
concludeert het rapport dat het aannemelijk is dat de baten van de WBSO
groter zijn dan de kosten.
In de tweede plaats stimuleert het kabinet innovatie door het aanbod van
risicodragende financiering voor innovatieve bedrijven en projecten. In
aanvulling op het bestaande instrumentarium is in 2019 de machtigingswet
oprichting Invest-NL in werking getreden.4 Dit is een zelfstandige ontwikke­
lings- en financieringsinstelling van het Rijk. Invest-NL maakt investeringen
in bedrijven en projecten mogelijk die vanwege hun onzekere risico-rende­
mentsverhouding of lange onzekere terugverdientijden onvoldoende financiering in de markt kunnen aantrekken. Daartoe krijgt Invest-NL in eerste
instantie een kapitaalstorting van in totaal € 1,7 mld, naast een jaarlijkse
subsidie van € 10 mln. van EZK voor de ontwikkelactiviteiten. In de voorbe­
reiding op de start heeft Invest-NL de energietransitie en financiering van
scale-ups als prioriteiten geïdentificeerd.
In de derde plaats stimuleert het kabinet innovatie door publiek-private
samenwerking tussen bedrijfsleven, overheden en kennisinstellingen te
bevorderen, bijvoorbeeld via het missiegedreven Topsectoren- en Innova­
tiebeleid. Daarin staan de economische kansen van maatschappelijke
uitdagingen en sleuteltechnologieën centraal. Het kabinet heeft in 2019 met
de topsectoren, kennisinstellingen, bedrijven, maatschappelijke organi­
saties en regionale overheden 25 maatschappelijke missies vastgesteld
binnen de vier thema’s Energietransitie & duurzaamheid, Landbouw/water/
voedsel, Gezondheid & zorg en Veiligheid.5 De gezamenlijke inzet van
verschillende partners is cruciaal om deze missies te realiseren.
De missies zijn de basis voor de Kennis- en Innovatieagenda’s die de
Topsectoren vervolgens voor elk van de vier thema’s hebben opgesteld.6
Voor sleuteltechnologieën (zoals fotonica, kunstmatige intelligentie, nano-,
3

Bijlage bij Kamerstuk 32 637, nr. 358
Kamerstuk 35 123, nr. 34
5
Kamerstuk 33 009, nr. 70
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

12

quantum- en biotechnologie) en overige onderwerpen die bijdragen aan
het verdienvermogen van Nederland zijn twee aparte agenda’s opgesteld.
De partners hebben hun voorgenomen financiële inzet hiervoor bekrachtigd
in het kennis- en innovatieconvenant, waarin circa € 4,9 mld aan jaarlijkse
publieke en private investeringen bijeen is gebracht.7 Omdat een goed
opgeleide beroepsbevolking bij dit alles cruciaal is, is hierbij ook een
gezamenlijke Roadmap Human Capital Topsectoren 2020 ‒ 2023 aan de
Tweede Kamer gestuurd.7
De Toegepast Onderzoek organisaties (TO2) hebben eind 2019 de eerste
editie van de jaarlijkse TO2-impactrapportage gepubliceerd.8 Hierin laten ze
zien hoe ze met de extra middelen uit het Regeerakkoord (75 mln. euro)
een bijdrage leveren aan maatschappelijke uitdagingen. Ook wil EZK in haar
eigen instrumentarium een bijdrage leveren aan (Internationaal)
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen.9 En in verband met de
introductie van het Europees octrooi met eenheidswerking en de komst van
het Eengemaakt Octrooigerecht is de Rijksoctrooiwet 1995 gewijzigd.10
Daarmee wordt de Nederlandse octrooiwetgeving in overeenstemming
gebracht met de regels die zullen gaan gelden voor het unitair octrooi.
Ook heeft EZK in 2019 binnen specifieke sectoren verschillende resultaten
te melden. In navolging op de Defensie Industrie Strategie is in 2019 een exante analyse naar de defensie-industrie uitgevoerd.11 Ook zijn bijvoorbeeld
specifieke handelsmissies uitgevoerd, en heeft EZK zich met DEF
ingespannen voor de Industriële Participatie van de F-35.12 De gerealiseerde
industriële participatie stijgt in omvang naar inmiddels meer dan € 300 mln
per jaar.13 Ook heeft EZK, binnen het Europese Ruimtevaartagentschap
(ESA), € 283,5 mln geïnvesteerd in met name in Aardobservatie, satelliet­
communicatie en het draagrakettenprogramma voor toegang tot de
ruimte.14 Voor ESA in totaal is het grootste budget ooit, € 12,5 mld,
vrijgemaakt. En om te zorgen dat postbezorging betaalbaar, beschikbaar en
betrouwbaar blijft in een sterk krimpende markt is onder strenge
voorwaarden toestemming verleend aan de overname van Sandd door
PostNL.15
MKB
In 2019 verscheen de eerste voortgangsrapportage van het MKB-actieplan.
16
De uitvoering van de acties ligt op koers. Zo is EZK gestart met MKB!dee
waarmee mkb-ondernemers worden gestimuleerd om meer te investeren
in de scholing en ontwikkeling van werkenden.17 In 2019 is de tender
uitgebreid naar het brede mkb, waarvoor € 7,8 mln beschikbaar is gesteld.
Van de 190 aanvragen zijn er 47 toegekend. En per 1 mei 2019 is de MKBtoets van toepassing op nieuwe wet- en regelgeving die substantiële regel­
drukgevolgen heeft voor het mkb.18

6

Kamerstuk 33 009, nr. 81
Bijlage bij Kamerstuk 33 009, nr. 82
8
TO2-impactrapportage
9
Kamerstuk 26 485, nr. 313 en 26 485, nr. 320
10
Kamerstuk 35 308-(R2132), nr. A
11
Kamerstuk 31 125, nr. 108
12
Kamerstuk 26 448, nr. 451
13
Kamerstuk 26 231, nr. 31
14
Kamerstuk 24 446, nr. 64 en 24 446, nr. 65
15
Kamerstuk 29 502, nr. 173
16
Kamerstuk 32 637, nr. 379
17
Kamerstuk 32 637, nr. 357
18
Kamerstuk 32 637, nr. 360
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

13

In het kader van het aanvullend actieplan mkb financiering uit 2014 is in 2019
de garantieovereenkomst voor het Nesec Shipping Debt Fund getekend.19
Dit is een sectorspecifiek fonds van € 250 mln gericht op hypothecaire
financiering van schepen. In 2019 is na een brede evaluatie van financieringsregelingen een beleidsvisie mkb financiering aan de Tweede Kamer
gestuurd, met aanvullende acties om toegang tot financiering voor mkbbedrijven te verbeteren.20
EZK heeft in 2019 een impuls van € 65 mln gegeven aan de inspanningen
om de positie van startups en scale-ups internationaal te versterken. Dit is
cruciaal voor de aanwas en doorgroei van technologiebedrijven. De ambitie
is om het Nederlandse startup en scale-up ecosysteem te ontwikkelen tot
één van de vijf sterkste ecosystemen ter wereld en het sterkste binnen
Europa. EZK spant zich hier in samenwerking met TechLeap.NL (als opvolger
van StartupDelta) bijvoorbeeld voor in door middel van maatregelen op
het gebied van financiering, internationalisering, talent en markten.
In 2019 heeft EZK met verschillende partners een gezamenlijke sectorvisie
Perspectief 2030 en een hierop volgende actieagenda vastgesteld voor de
toerismesector.21 Het toerisme groeit, ook in Nederland, waardoor ook de
druk op de leefbaarheid en het milieu op bepaalde plekken toeneemt.
Samen met partners wil EZK de gastvrijheidseconomie duurzaam verder
ontwikkelen. Ook is gewerkt aan de uitvoering van de Retailagenda, waarbij
overheden, betrokken organisaties en marktpartijen, samen werken aan
gezonde, toekomstbestendige en aantrekkelijke winkelgebieden in kernen
en steden.22 En het Actieprogramma Maatwerkaanpak Winkelambacht 2.0
is gestart en nagenoeg afgerond om samen met ondernemers knelpunten
in wet- en regelgeving te identificeren waar zij in hun dagelijkse praktijk
regeldruk van ervaren.23
Regionale ontwikkeling
Regionale partijen zijn belangrijk voor het realiseren van onze economische
doelen. De regioambassadeurs van EZK spelen in de verbinding van EZKbeleid met de regio een belangrijke rol. Denk aan samenwerking met de
regio aan het MKB-actieplan en het Missiegedreven Topsectoren- en
Innovatiebeleid. We geven uitwerking aan de mainportstatus van de regio
Eindhoven met de meerjarige Brainport Nationale Actieagenda, waarvan in
2019 de eerste voortgangsrapportage is gepubliceerd.24 De uitvoering van
deze agenda is goed van start gegaan, met bijvoorbeeld de aanpak van
het achterblijvend voorzieningenniveau en het tekort aan talent. EZK is ook
betrokken bij de Regio deals voor bijvoorbeeld de Windtunnel uit de Regio
Deal Noordelijk Flevoland.
Europese en internationale samenwerking
EZK werkt ook op Europees en internationaal niveau aan duurzaamheid en
ondernemerschap. Zo zijn crisisvoorbereidingen getroffen voor het geval
van een no deal Brexit. Met initiatieven als het Brexitloket.nl, de Brexit
Impact Scan en stakeholderbijeenkomsten heeft EZK, in samenwerking met
o.m. BZ, in 2019 sterk ingezet op voorlichting en ondersteuning van

19

Kamerstuk 32 637, nr. 399
Kamerstuk 32 637, nr. 386
21
Kamerstuk 26 419, nr. 75, Kamerstuk 26 419, nr. 81
22
Kamerstuk 27 838, nr. 27
23
Adviesrapport Maatwerkaanpak Winkelambacht 2.0
24
Kamerstuk 29 697, nr. 59
20

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

14

bedrijven, in het bijzonder het mkb.25 Ook zijn contingency maatregelen
gereed gemaakt, zoals via de (interdepartementale) Brexit Verzamelwet en
daarbij horende AMvBs op energiedomein.
Ook is gewerkt aan het beïnvloeden van Europese besluitvorming, bijvoor­
beeld ten aanzien van de toekomst van de interne markt. Ook is de
Nederlandse zienswijze op het versterken van de Europese concurrentie­
kracht verwoord en uitgedragen ter beïnvloeding van de nieuwe Europese
Commissie, het Europees Parlement en de Europese Raad.26 Voor de
Europese concurrentiekracht blijft openheid belangrijk, maar moet de EU
niet langer naïef acteren. De EU moet de randvoorwaarden scheppen voor
groei, inzetten op een missiegedreven innovatiebeleid en zorgen voor een
gelijk speelveld. Om dit gelijke speelveld te creëren heeft EZK gewerkt aan
een Level Playing Field Instrument, dat in Brussel en bij de andere lidstaten
is uitgedragen. Dit instrument moet zorgen voor een gelijk speelveld op
het gebied van staatssteun op de Interne Markt tussen Europese bedrijven
en bedrijven uit derde landen. En EZK heeft in 2019 meegewerkt aan de
interdepartementale China-notitie, waarin het kabinet een eenduidige
strategie voor de omgang met China voert.27
Een aantrekkelijk vestigingsklimaat is een belangrijke randvoorwaarde voor
het Nederlandse bedrijfsleven om internationaal te concurreren en voor
het aantrekken van buitenlandse bedrijven. Uit verschillende internationale
ranglijsten, waaronder de Global Competitiveness Index van het World
Economic Forum, komt het beeld dat Nederland een aantrekkelijk vesti­
gingsklimaat heeft. Via de ondersteuning van het Netherlands Foreign
Investment Agency (NFIA) hebben in 2019 268 buitenlandse bedrijven
gekozen om in Nederland te gaan investeren. Met deze projecten zijn naar
verwachting bijna 11.000 banen en een investeringsbedrag van € 4,1 mld
gemoeid. Bij ruim 10% van deze werkgelegenheid gaat het om behoud van
banen. Zo hebben het Amerikaanse Discovery en het van oorsprong ZuidAfrikaanse Prosus besloten internationale hoofdkantoren in Nederland te
vestigen en heeft het Japanse Fujifilm een uitbreiding aangekondigd voor
het produceren van celkweekmedia voor de biofarmaceutische industrie.
EZK werkt internationaal ook aan het bouwen van netwerken en de positie
van Nederland als ‘poort tot Europa’. Denk aan de Global Entrepreneurship
Summit, die in 2019 door de Nederlandse en Amerikaanse overheid in Den
Haag is georganiseerd, gericht op het wereldwijd bevorderen van onderne­
merschap. Of aan de India-NL Tech Summit, waar de Staatssecretaris van
EZK aan heeft deelgenomen, die plaats vond in het kader van het
Nederlandse Staatsbezoek aan India, met aansluitend een handelsmissie.
Hier is voor € 650 mln aan contracten getekend.
Tot slot stelt EZK jaarlijks via de Global Stars regeling middelen ter
beschikking om internationale innovatie samenwerking met landen
waarvoor geen ander Europees of Eureka innovatie-instrumentarium
beschikbaar is. In 2019 heeft deze regeling in totaal tien samenwerkingspro­
jecten met Brazilië en met Singapore mogelijk gemaakt. € 1,5 mln subsi­
diegeld van deze regeling is aangevuld met € 2,7 mln aan private R&D
investeringen van Nederlandse deelnemers.

25

Kamerstuk 23 987, nr. 362
Kamerstuk 30 821, nr. 73
27
Kamerstuk 35 207, nr. 1

26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

15

Economische veiligheid
De verwevenheid van economieën draagt enerzijds bij aan vreedzame
samenwerking, simpelweg omdat we elkaar nodig hebben, anderzijds
brengt het ook risico’s voor onze economische veiligheid met zich mee.
Daardoor is er een sterke roep om beschermende maatregelen in het kader
van veiligheid en langere termijn concurrentiekracht. Een zorgvuldige,
integrale afweging tussen economische, veiligheids- en politieke belangen
is daarvoor van belang. Het is geen nieuw thema, maar genoot in 2019 veel
aandacht. Binnen EZK is economische veiligheid als onderwerp verder
geïnstitutionaliseerd en is gewerkt aan het opbouwen van een team
Economische Veiligheid in termen van menskracht, expertise en
procedures.
Sinds 2019 werkt EZK samen met de NCTV aan de uitwerking van een brede
investeringstoets op risico’s voor de nationale veiligheid en de coherentie
tussen de bestaande sectorale investeringstoetsen.28 Hiermee samen­
hangend is gewerkt aan de uitwerking van de EU-verordening voor inves­
teringstoetsing. Deze verordening verplicht tot het realiseren van een
samenwerkingsmechanisme tussen lidstaten en heeft mede aanleiding
gegeven om vanuit EZK te starten met de oprichting van een contact-, infor­
matiepunt en screeningsunit. Aan deze maatregelen zal in 2020 verder
gewerkt worden.
Digitalisering
Nieuwe digitale technologieën veranderen onze maatschappij, economie en
ons dagelijks leven razendsnel. In 2019 is de eerste herijking van de
Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) gepresenteerd, om de kabinets­
brede aanpak op het gebied van digitalisering actueel te houden. Over deze
herijking is gesproken met wetenschappers en ondernemers tijdens de
Conferentie Nederland Digitaal. Dit heeft geresulteerd in een aantal
speerpunten: artificiële intelligentie (AI); het benutten van data voor
maatschappelijke opgaven en economische groei; digitale inclusie en
vaardigheden; de digitale overheid; digitale connectiviteit en weerbaarheid.
Deze speerpunten zijn verder uitgewerkt in de NDS 2.0, die de Staatssecre­
taris van EZK, met de Staatssecretaris van BZK en de Minister van JenV in
2019 aan de Tweede Kamer heeft gestuurd.29
In 2019 heeft EZK in de Nederlandse visie op datadeling tussen bedrijven
uitgesproken dat datadeling meer dan nu gebruikelijk moet worden.30 De
ambitie is om als Nederland voorop te lopen met verantwoorde verzilvering
van de maatschappelijke en economische kansen van datadeling tussen
bedrijven. Hierbij laat het kabinet zich leiden door drie principes: 1)
datadeling komt bij voorkeur vrijwillig tot stand, 2) datadeling komt zo nodig
verplicht tot stand en 3) mensen en bedrijven houden grip op gegevens.
Deze visie draagt EZK uit in Europa, waar de nieuwe Europese Commissie
de ambitie heeft om verder te komen op dit thema. Ook heeft EZK in
navolging hierop het initiatief genomen om een datadeelcoalitie te vormen,
om tot concrete afspraken te komen waarmee partijen uit verschillende
sectoren gemakkelijker data kunnen delen.
In 2019 heeft EZK ook het Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie
(SAPAI) vastgesteld.31 Dit actieplan bevat de overkoepelende aanpak van AI
van dit kabinet en bevat maatregelen om de maatschappelijke en
28

Kamerstuk 30 821, nr. 97
Bijlage bij Kamerstuk 26 643, nr. 623
30
Bijlage bij Kamerstuk 26 643, nr. 594
29

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

16

economische kansen van AI te benutten en hierbij de publieke belangen te
borgen. De verwachting is dat AI stevig zal bijdragen aan de toekomstige
economische groei, welvaart en welzijn van Nederland, fors zal helpen bij
maatschappelijke vraagstukken op het gebied van bijvoorbeeld de
vergrijzing. Tegelijkertijd zijn er uitdagingen, zoals de bescherming van
fundamentele rechten als privacy, non-discriminatie en autonomie. Hierop
gaat het kabinet dieper in in de beleidsbrief AI, publieke waarden en
mensenrechten en de brief Waarborgen tegen risico’s van data-analyses
door de overheid, die samen met SAPAI aan de Tweede Kamer zijn
gestuurd.31
EZK zet zich in voor het competitief houden van platformmarkten. In dat
verband heeft EZK in mei 2019 een brief naar de Tweede Kamer gestuurd
met een voorstel om de mededingingsregels aan te laten sluiten bij de
ontwikkelingen in de digitale economie, met name door de introductie van
een ex ante toezichtsinstrument voor platforms met een poortwachters­
functie.32 Dit voorstel is door de Europese Commissie met interesse
ontvangen.
Gekoppeld aan de opkomst van online platforms is het belangrijk dat
consumenten geïnformeerde beslissingen kunnen nemen over de
producten of diensten die ze afnemen en weten onder welke voorwaarden
ze dit doen. In november 2019 heeft EZK een update van de Consumenten­
agenda uit oktober 2018 gepresenteerd.33 De update vermeldt de start van
een bewustwordingscampagne voor consumenten over hun rechten en hoe
ze die kunnen verwezenlijken. EZK werkt daarnaast samen met Nederlandse
online platforms aan een overzicht met succesvolle praktijkvoorbeelden
voor consumentenvertrouwen.
In 2019 is de voortgangsrapportage Actieplan Digitale Connectiviteit
verschenen.34 Het sterk toegenomen gebruik van informatietechnologieën
vereist hoogwaardige digitale verbindingen. Inmiddels heeft 97% van de
huishoudens toegang tot vaste verbinding van ten minste 100 Mb per
seconde. Ook zijn de voorbereidingen voor frequentieveilingen, waaronder
voor 5G, in volle gang. Zo is de consultatie gestart van de conceptregel­
geving inzake de veiling van frequenties voor snelle mobiele communicatie
zoals 5G.35 Ook is het wetsvoorstel toegangsregulering replicatiebelemme­
ringen, overstappen en geografisch netwerkonderzoek, als onderdeel van
de implementatie van de richtlijn Telecomcode, bij de Tweede Kamer
ingediend.36 Met dit wetsvoorstel krijgt de ACM een aanvullend instrument
om toegangsverplichtingen voor telecomnetwerken op te leggen en worden
overstapdrempels om te wisselen van telecomaanbieders verder verlaagd.
Kleine ondernemers krijgen dezelfde bescherming als consumenten tegen
ongewenste overstap door de invoering van een schriftelijkheidsvereiste
voor telefonische verkoop.
Om ondernemers te helpen de kansen van digitalisering goed te benutten
brengt EZK binnen ‘MKB-Werkplaatsen Digitalisering’ onderwijs en bedrijfs­
leven samen. Een MKW-Werkplaats brengt onderwijs en bedrijfsleven
samen om het kleine, reguliere mkb te helpen innoveren op het gebied van
online sales & marketing, data en automatisering. Het mkb kan hier terecht
31

Bijlage bij Kamerstuk 26 643, nr. 640
Kamerstuk 27 879, nr. 71
33
Kamerstuk 27 879, nr. 73
34
Kamerstuk 26 643, nr. 654
35
Kamerstuk 24 095, nr. 492
36
Kamerstuk 35 368, nr. 2

32

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

17

voor praktische ondersteuning en advies in hun bedrijf, waarbij ze hulp
krijgen van het (beroeps)onderwijs. In 2019 heeft EZK geholpen zes MKBWerkplaatsen op te zetten. Er zijn onder andere werkplaatsen gestart in
Groningen, ’s-Hertogenbosch en Heerlen.
Ook stimuleert EZK, onder de noemer van ‘Smart Industry’, de ontwikkeling
en toepassing van digitalisering en robotisering in de Nederlandse
industrie. Het gaat met name om slim combineren van nieuwe en bestaand
(digitale) productieprocessen. Dit is nodig om internationaal concurrerend
te blijven en is cruciaal voor werkgelegenheid, toekomstige economische
groei en een duurzame industrie. In 2019 zijn zes nieuwe Smart Industry
Fieldlabs opgericht, is het Smart Industry Jaarevent georganiseerd en zijn
een data value center en een cyberweerbaarheidscentrum opgericht.
Duurzaam Nederland
De aarde warmt op, en de gevolgen hiervan zijn steeds groter en beter
merkbaar. EZK staat voor een duurzaam Nederland, waarin volgende
generaties tenminste dezelfde mogelijkheden hebben als de huidige. De
houdbaarheid van ons klimaat en milieu is hierin erg belangrijk. Een
transitie naar een klimaatneutrale economie is van groot belang om klimaat­
verandering en de impact ervan te beperken. Daarom scharen we ons achter
de afspraken uit het Akkoord van Parijs. En daarom leggen we de lat ook
hoger met een kabinetsambitie om de uitstoot van broeikasgassen te
reduceren tot 49 procent in 2030 en 95 procent in 2050 ten opzichte van
het uitstootniveau in 1990. En in de EU pleiten we voor een CO2-reductie­
doelstelling van 55% in 2030 en voor maatregelen als een CO2-minimum­
prijs.
Klimaat
In juni 2019 is het Klimaatakkoord, dat met inbreng van ruim 100 partijen tot
stand is gebracht, aan de Tweede Kamer gestuurd.37 De CO2-reductiedoel­
stellingen zijn in 2019 ook vastgelegd in de Klimaatwet, waarin ook de
borgingssystematiek is opgenomen.38 Invulling en uitvoering van de
afspraken van de doelstelling blijft zoveel mogelijk in handen van
deelnemende partijen, waaronder het Rijk. Als onderdeel van deze
borgingssystematiek is in 2019 ook voor het eerst de jaarlijkse Klimaat- en
Energieverkenning van het PBL verschenen.39 Dit rapport geeft jaarlijks
inzicht in de totale CO2-uitstoot in Nederland.
Het jaar 2019 stond ook in het teken van de start van de uitvoering van de
afspraken uit het Klimaatakkoord, die zoveel mogelijk wordt overgelaten
aan de partijen die ook meegewerkt hebben aan de totstandkoming van
het Klimaatakkoord.
In het Klimaatakkoord is de ambitie uitgesproken om de elektriciteitspro­
ductie uit hernieuwbare bronnen op te schalen tot 84 TWh in 2030. In dit
kader is in 2019 de tweede subsidievrije tender voor windenergie op zee
afgerond voor de kavels III en IV van het windenergiegebied Hollandse kust
(zuid).40 Dit windpark ter grootte van 700 megawatt zal vanaf 2022/23 in ruim
2,5% van het totale Nederlandse elektriciteitsgebruik voorzien en een half
procentpunt bijdragen aan het aandeel hernieuwbare energie van
Nederland. De SDE+ heeft in 2019 € 10 mld subsidie beschikbaar gesteld

37

Bijlage bij Kamerstuk 32 813, nr. H
Stb. 2019, nr. 253
39
Bijlage bij Kamerstuk 32 813, nr. 400
40
Kamerstuk 33 561, nr. 49

38

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

18

voor hernieuwbare energieprojecten.41 De voorjaarsronde heeft geresul­
teerd in een beschikking van € 3,9 mld aan projecten die bij volledige
realisatie goed zijn voor een productie van 17,6 PJ aan hernieuwbare energie
per jaar. Voor de najaarsronde zijn deze cijfers nog niet bekend.
In het Klimaatakkoord en daaraan verbonden integrale kennis- en innova­
tieagenda zijn zes missies voor innovatie vastgesteld, die zijn uitgewerkt in
dertien Meerjarige Missiegedreven InnovatieProgramma’s (MMIP’s).42
Tevens zijn de kennis- en innovatieagenda, onder meer voor het thema
Energietransitie & Duurzaamheid vastgesteld.43 Ook is de demonstratiere­
geling Energie- en Klimaatinnovatie (DEI) in 2019 verbreed naar CO2reducerende technieken in lijn met het Klimaatakkoord en omgedoopt tot
de DEI+.44
Enkele afspraken uit het Klimaatakkoord waren ook al in het Regeerakkoord
aangekondigd. In dit kader is in 2019 het wetsvoorstel Verbod op kolen bij
elektriciteitsproductie aangenomen.45 Op grond van deze wet is het
verboden om elektriciteit te produceren met behulp van kolen. Vier kolen­
centrales ontvangen nadeelcompensatie in de vorm van een overgangspe­
riode tot respectievelijk 2024 en 2029. Voor de Hemwegcentrale heeft het
verbod al per 1 januari 2020 effect. Ook is het concept wetsvoorstel voor
de omvorming van de salderingsregeling voor kleinverbruikers uitgewerkt
en ter consultatie aangeboden.46 Het wetsvoorstel zorgt ervoor dat voor
kleinverbruikers vanaf 2023 de invoeding van elektriciteit op het net voor
een steeds kleiner deel tegen hun afname van elektriciteit van het net wordt
gesaldeerd. In 2031 is de salderingsregeling in zijn geheel afgeschaft.
EZK is ook het verantwoordelijk ministerie voor de uitvoering van de
afspraken aan de industrietafel. Het betreft hier afspraken over het
bevorderen van innovatie, pilots en demo’s gericht op kostenreductie,
verbreding van de SDE+ naar CO2-reducerende technieken, regionale koplo­
persprogramma’s, Waterstofprogramma, Taskforce Infrastructuur en een
CO2-heffing als borgingsinstrument. Met deze brede set aan maatregelen
wordt de industrie gestimuleerd te investeren in de transitie in Nederland
en wordt tegelijkertijd zoveel mogelijk voorkomen dat banen en productie
worden verplaatst naar het buitenland.
In het kader van de uitvoering van het Urgenda-vonnis worden een aantal
maatregelen uitgevoerd om in 2020 CO2 te reduceren bij de industrie.47 Via
het uitvoeringsprogramma circulaire maakindustrie werkt EZK met de
industrie, kennisinstellingen en medeoverheden samen aan het realiseren
van projecten (o.a. grootschalige herwinning zink) en aan het inzetten van
instrumenten (o.a. circulaire productpaspoorten) om CO2 te reduceren,
leveringszekerheidsrisico’s te verkleinen en economische kansen te pakken.
Hiermee versnellen we de transitie naar een circulaire maakindustrie.
Ook in Europa wordt gewerkt aan de transitie naar een duurzame economie.
Op 11 december presenteerde de nieuwe Europese Commissie de European
Green Deal, een plan dat Europa naar een duurzame leefomgeving en
klimaatneutraliteit in 2050 moet gaan leiden.48 Tijdens de Europese Raad
41

Kamerstuk 31 239, nr. 307 en 31 239, nr. 308
Bijlage bij Kamerstuk 33 009, nr. 82
43
Kamerstuk 33 009, nr. 81 en 33 009, nr. 82
44
Kamerstuk 32 813, nr. 286
45
Stb. 2019, nr. 493
46
Kamerstuk 31 239, nr. 305
47
Kamerstuk 32 813, nr. 341

42

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

19

van december 2019 bereikten de regeringsleiders een akkoord over het doel
van een klimaatneutrale Unie in 2050, waarbij één lidstaat extra tijd krijgt
om zich aan dit doel te committeren.
Gaswinning
Het kabinet wil de gaswinning in Groningen zo snel mogelijk te beëindigen.
In 2019 is de Tweede Kamer geïnformeerd over aanvullende maatregelen
waarmee de gaswinning in gasjaar 2019/2020 onder het door Staatstoezicht
op de Mijnen geadviseerde niveau van 12 miljard kuub komt.49 Hiermee kan
de gaswinning in 2022 nihil zijn, uitgaande van een qua temperatuur
gemiddeld jaar.
Ook in 2019 is gewerkt aan de afhandeling van schades, het versterken van
de huizen in Groningen, en het publiekrechtelijk organiseren hiervan op
afstand van de NAM. De publieke schadeafhandeling door de Tijdelijke
Commissie Mijnbouwschade Groningen is versneld, bijvoorbeeld met de
Stuwmeerregeling.50 Ook is de Tijdelijke Wet Groningen aan de Tweede
Kamer aangeboden, waarmee onder andere het Instituut Mijnbouwschade
Groningen (IMG) wordt opgericht.51 Ten behoeve van de voorbereiding van
het IMG op haar toekomstige taken heeft de Minister van EZK twee adviezen
uitgevraagd over immateriële schade en waardedaling.52 De verantwoorde­
lijkheid voor de uitvoering van de versterkingsoperatie is in oktober 2019
overgeheveld naar BZK. Voor het onderdeel veiligheid blijft de Minister van
EZK verantwoordelijk, die daarin wordt geadviseerd door het eind 2019
ingestelde Adviescollege Veiligheid Groningen. Tot slot is gewerkt aan het
definitief op afstand plaatsen van de NAM. Zo is onder andere een overeen­
komst met de NAM gesloten waardoor de Nationaal Coordinator Groningen
(NCG) vanaf mei 2019 de operationele aansturing van het Centrum Veilig
Wonen (CVW) verricht.53 De NCG is ingericht als uitvoeringsorganisatie voor
de versterking en per 1 januari 2020 heeft het CVW daar geen rol meer in.
Daarmee is de NAM verder op afstand geplaatst van de versterkingsope­
ratie.
In het kader van de EU-verordening leveringszekerheid aardgas zijn het
Preventief Actieplan Gas en het Bescherm- en Herstelplan Gas opgesteld.54
Ook is er overeenstemming bereikt over een wijziging van de EU-gasrichtlijn
waardoor gaspijpleidingen met derde landen voortaan ook onder het EUenergierecht vallen. Een wetsvoorstel waarmee deze wijziging wordt
geïmplementeerd in de Gaswet is ingediend bij de Tweede Kamer.55
Tot slot
De Nederlandse economie presteert robuust. EZK zet zich met medeover­
heden, bedrijven en kennisinstellingen in voor verduurzaming en
vernieuwing. Transities op het gebied van klimaat, energie en digitalisering
hebben impact, en dus is het belangrijk dat alle Nederlanders zich betrokken
en gehoord voelen. Hieraan werkt EZK in grote, complexe trajecten zoals
het Klimaatakkoord. En met heel concrete initiatieven, zoals bij de oprichting
van MKB-werkplaatsen in diverse regio’s. Dit alles doen we om onze
welvaart en welzijn nu, en van onze toekomstige generaties, veilig te stellen.

48

European Green Deal
Kamerstuk 33 529, nr. 678
Kamerstuk 33 529, nr. 668
51
Kamerstuk 25 250, nr. 2
52
Bijlage bij Kamerstuk 33 529, nr. 696
53
Kamerstuk 33 529, nr. 609
54
Kamerstuk 29 023, nr. 252 en 29 023, nr. 253
55
Kamerstuk 35 283, nr. 1
49

50

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

20

Realisatie beleidsdoorlichtingen
Tabel 1 Realisatie beleidsdoorlichtingen
Art.

Naam artikel

1

Goed functionerende economie en
markten

2

Bedrijvenbeleid: innovatie en
duurzaam ondernemen

3

Toekomstfonds

4

Een doelmatige energievoorziening
en beperking van de
klimaatverandering

5

Een veilig Groningen met
perspectief

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Geheel artikel?

x

ja

x

ja
ja

x

x1

ja

ja

1 Betreft de beleidsdoorlichting Klimaat die van IenW is overgegaan naar EZK (dit omvat slechts een deel van het oude artikel 19 van voormalig IenM).

In 2019 stond voor EZK geen beleidsdoorlichting ingepland.
Artikel 1: De beleidsdoorlichting van voormalig artikel 11 is in april 2016 aan
de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 30 991, nr. 31).
Artikel 2: De beleidsdoorlichting van voormalige artikelen 12 en 13 is in mei
2015 aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 30 991, nr. 23). Omdat
het beleid onder artikel 2 met de taakopdracht «Innovatieve Samenleving»
meeloopt in de «Brede Maatschappelijke Heroverwegingen», waarin de
RPE-vragen 11 t/m 14 ook worden beantwoord, komt de geplande beleids­
doorlichting in 2020 te vervallen.
Artikel 3: Dit artikel (voormalig artikel 19) en is in 2015 aan de begroting
toegevoegd. Omdat het beleid onder artikel 3 met de taakopdracht
«Innovatieve Samenleving» meeloopt in de «Brede Maatschappelijke
Heroverwegingen», waarin de RPE-vragen 11 t/m 14 ook worden
beantwoord, komt de geplande beleidsdoorlichting in 2020 te vervallen.
Artikel 4: De beleidsdoorlichting van voormalig artikel 14 is in december
2014 aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 30 991, nr. 17). De
beleidsdoorlichting Klimaat is in december 2018 aan de Tweede Kamer
aangeboden (Kamerstuk 30 991, nr. 34).
Artikel 5: Dit artikel is in 2016 aan de begroting toegevoegd en zal voor het
eerst in 2021 worden doorgelicht. Dit onder voorbehoud in verband met
het mogelijk samenvallen met de parlementaire enquête gaswinning
Groningen.
Voor het meest recente overzicht van de programmering van beleidsdoor­
lichtingen, klik op deze link.
Voor de realisatie van andere onderzoeken, zie bijlage 2 «Afgerond
evaluatie- en overig onderzoek».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

21

Overzicht van risicoregelingen
Tabel 2 Overzicht verstrekte garanties (bedragen x € 1.000)
Artikel

Uitstaande
garanties
2018

Verleend
2019

Vervallen
2019

Uitstaande
garanties
2019

Garantie­
plafond

1.858.920

537.515

528.104

1.868.331

765.000

108.333

Garantie
Ondernemingsfinanciering (GO)

597.902

40.925

317.915

320.912

400.000

71.210

Groeifaciliteit

103.684

11.308

23.799

91.193

135.000

Garantie MKBfinanciering

68.200

200.000

Microkredieten

99.980

25.000

Omschrijving

Artikel 2 Bedrijvenbeleid:
innovatie en duurzaam
BMKB
ondernemen

Artikel 4 Een doelmatige
energievoorziening en
beperking van de
klimaatverandering

58.906

268.200

Totaal
plafond

24.546
268.200

124.980

Totaalstand
risicovoor­
ziening

9.696

130.000

13.431

45.475

66.600

21.974

883.249

2.719.091

1.366.600

398.200

235.759

Uitgaven Ontvangsten
2019
2019

Saldo 2019

Totaalstand
mutatie volume
risicovoor­
ziening 2019 en
(2018)

Garantieregeling
Aardwarmte

Totaal

2.787.592

814.748

Tabel 3 Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties (bedragen x € 1.000)
Artikel

Omschrijving

Artikel 1 Bedrijvenbeleid:
BMKB
innovatie en duurzaam
ondernemen

Uitgaven Ontvangsten
2018
2018

22.176

35.017

12.841

23.682

37.196

13.514 16.877 (21.676)

Garantie
Ondernemingsfinanciering (GO)

109

7.764

7.655

3.245

7.763

4.518

4.098 (2.060)

Groeifaciliteit

483

4.099

3.616

2.017

3.012

995

1.767 (4.466)

220

220

253

253

435 (220)

Garantie MKBfinanciering
Microkredieten
Artikel 4 Een doelmatige
energievoorziening en
beperking van de
klimaatverandering
Totaal

Saldo 2018

1.019

0

182

182

‒ 1.019

420

420

48.826

19.882

420 (-1.019)

Garantieregeling
Aardwarmte
23.787

47.100

23.313

28.944

Een risicovoorziening is een begrotingsreserve die altijd gekoppeld is aan
een risicoregeling en wordt door de verantwoordelijke ministerie op een
afzonderlijke rekening-courant bij het Ministerie van Financiën
aangehouden. In de tabel ‘Overzicht verstrekte garanties’ wordt met
‘totaalstand risicovoorziening’ het saldo van de betreffende begrotingsre­
serve ultimo 2018 bedoeld. In de tabel ‘Overzicht uitgaven en ontvangsten
garanties’ wordt met ‘mutatie risicovoorziening’ de storting (+) dan wel de
onttrekking (-) aan deze begrotingsreserve bedoeld. De mutaties op de
begrotingsreserves worden in het betreffende beleidsartikel toegelicht.
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en duurzaam ondernemen
BMKB
De BMKB is bedoeld voor bedrijven die te weinig zekerheden (onderpand)
kunnen bieden aan een bank. De bank vindt het risico dat het bedrijf zijn
lening niet kan terugbetalen dan vaak te hoog. Via de BMKB staat de
overheid borg voor het deel van de lening waar het bedrijf geen onderpand

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

22

voor heeft. De bank kan voor dat deel dus terugvallen op de overheid. Op
grond van de Regeling nationale EZK- en LNV-subsidies kunnen financiers
kredieten die zij verstrekken aan MKB-ondernemers onder de werking van
de regeling brengen. Hierdoor stelt de Staat zich voor 90% borg ten behoeve
van de financier voor de terugbetaling van deze kredieten (de zogenaamde
bedrijfsborgstellingskredieten). Eén van de voorwaarden die de regeling
hieraan stelt, is dat de financier gelijktijdig met het verstrekken van een
bedrijfsborgstellingskrediet, aan de MKB-ondernemer een ander krediet
verstrekt, waarvoor deze borgstelling van de Staat niet geldt. Als hoofdregel
geldt dat het bedrijfsborgstellingskrediet ten minste even groot moet zijn
als het daarmee gelijktijdig afgesloten andere krediet. Het laatstgenoemde
krediet bedraagt daarmee ten minste 100% van het bedrijfsborgstellings­
krediet (verhouding 1:1). Voor starters en het innovatieve MKB gelden
andere verhoudingen. Om de kredietverlening te stimuleren is per
1 november 2013 het maximum van het borgstellingskrediet verhoogd van
€ 1 mln naar € 1,5 mln en geldt voor bestaande bedrijven met een borgstel­
lingskrediet tot maximaal € 200.000 de ruimere startersfaciliteit.
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
Met het instrument GO kunnen banken een 50% Staatsgarantie krijgen op
(middel)grote leningen vanaf € 1,5 mln. Door de verstrekking van een
Staatsgarantie wordt het risico voor de bank op de ondernemingsfinanciering gereduceerd. Dit vergroot de mogelijkheden om te voorzien in de
financieringsbehoefte bij het Nederlandse bedrijfsleven. In 2013 is de GO,
naast de al bestaande mogelijkheid om bankgaranties onder de GO te
brengen, ook opengesteld voor alternatieve aanbieders van garanties aan
bedrijven.
Groeifaciliteit
Met de Groeifaciliteit worden bedrijven geholpen bij het aantrekken van
risicodragend vermogen door een 50% Staatsgarantie te verstrekken op
achtergestelde leningen van banken (ten hoogste € 5 mln) en op aandelen
van participatiemaatschappijen (ten hoogste € 25 mln). De Groeifaciliteit
kan ondernemingen in een groeifase, bij bedrijfsovernames en bij herstruc­
tureringen helpen bij het aantrekken van risicokapitaal. In de brief van
15 februari 2018 (Kamerstuk 28 165, nr. 281) is aangekondigd dat de Groei­
faciliteit per 1 juli 2020 zal worden uitgefaseerd en afgeschaft, omdat
verwacht wordt dat de doelen van deze faciliteit ook via de Investeringstak
van Invest-NL bereikt kunnen worden. Om marktpartijen genoeg tijd te
geven om in te spelen op het uitfaseren en afschaffen van de Groeifaciliteit
en om een goed alternatief op te zetten bij Invest-NL, zal de regeling van
kracht blijven tot de huidige termijn van uiterlijk 1 juli 2020, of zoveel eerder
als de doelen via Invest-NL bereikt kunnen worden.
Garantie MKB-financiering
In het kader van het Actieplan MKB-financiering uit 2014 is inmiddels in
totaal € 68,2 mln aan garanties verstrekt aan alternatieve financiers van
het MKB.
Microkredieten
In het Aanvullend Actieplan MKB-financiering uit 2014 is € 100 mln
beschikbaar gesteld voor Microkredieten. Hierop is een garantie van € 86,7
mln verstrekt aan de Europese Investeringsbank voor de funding van de
Stichting Qredits van € 100 mln voor de verdere groei van de dienstver­
lening van Qredits (micro- en MKB-krediet tot € 150.000) als de nieuwe
dienstverlening van Qredits (werkkapitaal en de hogere MKB kredieten tot
€ 250.000). In 2017 is in dit kader een garantie van € 13,3 mln verstrekt aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

23

de Council of Europe Bank (CEB) voor de funding van Qredits. In 2019 is
daarnaast een garantie verstrekt van € 25 mln aan de Bank Nederlandse
Gemeenten voor de funding van Qredits.
Artikel 4 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
Garantieregeling Aardwarmte
De garantieregeling Aardwarmte heeft als doel het afdekken van het
financiële risico indien een boring van een put voor de toepassing van
aardwarmte voor de borende partij minder oplevert dan verwacht. De
garantieregeling dekt het risico dat een boring niet in een goede watervoe­
rende laag uitkomt, waardoor het vermogen dat vooraf verwacht werd, niet
wordt behaald. In dat geval wordt voor een deel van de gemaakte kosten
een subsidie uitgekeerd, gerelateerd naar de mate waarin de aardwarmte­
boring mislukt is. Er wordt een premie van 7% gevraagd. De regeling richt
zich zowel op gewone als diepe aardwarmte-projecten (dieper dan 3.500
meter).
Tabel 4 Overzicht verstrekte leningen (bedragen x € 1.000)
Artikel

Omschrijving

Uitstaande lening

Looptijd lening

Totaalstand risicovoor­
ziening 2018

Totaalstand mutatie
volume risicovoor­
ziening 2019 en 2018

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief Microkrediet
en duurzaam ondernemen
Nederland

46.296

tot 1 april 2045

Artikel 4 Een doelmatige en
duurzame energievoorziening

Energieonderzoek
Centrum Nederland

78.154

tot en met 2026

Artikel 4 Een doelmatige en
duurzame energievoorziening

Pallas

41.702

tot 1 juli 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

24

4. Beleidsartikelen
Beleidsartikel 1 Goed functionerende economie en markten
A. Algemene doelstelling
Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende economie
en goed functionerende markten, waaronder de markt voor elektronische
communicatie.
Goed functionerende markten dragen in belangrijke mate bij aan de
economische groei en innovatie. In een goed functionerende markt
reageren vraag en aanbod effectief op elkaar. Consumenten en bedrijven
profiteren daarvan. Op goed functionerende markten ontstaat een optimale
prijs – kwaliteitverhouding van goederen en diensten en hebben gebruikers
keuzevrijheid. Het slim benutten van en zorgdragen voor hoogwaardige
elektronische communicatienetwerken en digitale infrastructuren waar de
Nederlandse samenleving op kan bouwen én vertrouwen draagt bij aan
het economisch groeivermogen en een goed functionerende economie.
B. Rol en Verantwoordelijkheid
De Minister van EZK is op grond van de Telecommunicatiewet verantwoor­
delijk voor het stellen van regels voor vaste en mobiele communicatienet­
werken. Daarnaast ziet de Minister van EZK het als een taak eventuele
belemmeringen voor het goed functioneren van markten te verminderen of
weg te nemen en heeft een systeemverantwoordelijkheid voor de statis­
tische informatievoorziening van rijkswege. Hieruit vloeien de volgende
verantwoordelijkheden voort:
Stimuleren
• Het stimuleren van een goede balans tussen de belangen van bedrijven
en consumenten met generiek consumentenbeleid waarbij de Wet
handhaving consumentenbescherming centraal staat.
Financieren
• Het bijdragen aan het goed functioneren van markten door het financieren
van een deel van de exploitatie van de Autoriteit Consument en Markt
(ACM), van TenderNed (het elektronisch aanbestedingssysteem) en diverse
organisaties op het gebied van metrologie, normalisatie, accreditatie en
markttoezicht.
• Het financieren van een deel van de exploitatie van het Agentschap
Telecom en het verrichten van uitgaven voor opdrachten inzake beleids­
voorbereiding en evaluaties voor frequentiebeleid en veiligheid.
• Het financieren van het CBS om het van overheidswege verrichten van
statistisch onderzoek ten behoeve van praktijk, beleid en wetenschap en
het openbaar maken van de op grond van zodanig onderzoek samenge­
stelde statistieken mogelijk te maken.
(Doen) uitvoeren
• Het tegengaan van mededingingsbeperkende gedragingen met de
Mededingingswet, mededingingsbeleid in alle sectoren van de
Nederlandse economie.
• Het reguleren van de postmarkt met de Postwet 2009, waardoor een
toegankelijke en betaalbare basisvoorziening voor de post is gewaarborgd
(universele postdienst).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

25

• Het opstellen van verkeersregels voor het gebruik van de ether, door
afspraken te maken in internationaal verband voor harmonisatie en door –
in geval van schaarste – te bepalen op welke wijze het spectrum wordt
verdeeld.
• Het inzetten op het realiseren van hoogwaardige en innovatieve breed­
bandige mobiele communicatie en omroeptoepassingen door verruiming
van gebruiksmogelijkheden van het spectrum en door de uitgifte van
beschikbare frequentieruimte.
Regisseren
• Het bevorderen van goed functionerende markten door het scheppen van
randvoorwaarden via wet- en regelgeving.
• Het scheppen van voorwaarden waarbinnen concurrentie kan plaats­
vinden door middel van de Waarborgwet, de Winkeltijdenwet, de Aanbe­
stedingswet 2012, de Wet aanwijzing nationale accreditatie-instantie en de
Metrologiewet.
• Het op basis van de middellange termijnvisie op de ontwikkeling van
telecommunicatie, media en internet verder moderniseren van de
regelgeving om deze te kunnen laten meegroeien met de ontwikkelingen in
de markt en de behoeftes in de samenleving.
C. Beleidsconclusies
Uitvoering Actieplan Digitale Connectiviteit ligt op schema
In 2019 zijn de meeste acties uit het Actieplan Digitale Connectiviteit
uitgevoerd. Zo is de Nota Mobiele Communicatie (Kamerstuk 24 095, nr.
478) gepubliceerd en zijn gesprekken gevoerd met meer dan 200 gemeen­
teambtenaren om het lokale beleid ten aanzien van mobiele en vaste inter­
netverbindingen te stroomlijnen. Ten behoeve van dit laatste is tevens de
website overalsnelinternet.nl gelanceerd. Ook is in de Nota Mobiele
Communicatie nadere invulling gegeven aan het uitgifteleid van de 3,5 GHzband. De Kamer is in december 2019 over de voortgang van het Actieplan
geïnformeerd (Kamerstuk 26 643, nr. 654). De nog openstaande acties uit
het Actieplan zullen in 2020 worden uitgevoerd. Zo vindt de multiband­
veiling in het tweede kwartaal van 2020 plaats. De Kamer wordt voor de
zomer 2020 weer over de voortgang van het Actieplan Digitale Connecti­
viteit geïnformeerd als onderdeel van de voortgangsrapportage van de
Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS).
Omzetting nieuwe Europese regels voor elektronische communicatie
Na publicatie van de herziening van het Europese telecomkader
(Telecomcode) eind december 2018 is het wetsvoorstel ter implementatie
van de Telecomcode volgens planning medio 2019 geconsulteerd. Het
wetsvoorstel zal naar verwachting in de tweede helft van 2020 worden
aangeboden aan de Tweede Kamer.
Evaluatie Digital Trust Center
Het Digital Trust Center (DTC) is in januari 2018 gestart en kent als
hoofdtaken informatie en advies geven aan niet-vitale bedrijven op het
gebied van veilig digitaal ondernemen en het aanjagen van samenwer­
kingsverbanden. Eind 2019 heeft er een evaluatie plaats gevonden van het
DTC. Deze evaluatie geeft een positief beeld van de resultaten van het DTC.
De voor 2019 gestelde doelstellingen zijn gerealiseerd en de stakeholders
en partners zien duidelijk de toegevoegde waarde van het DTC. In
(Kamerstuk 26 643, nr. 616) zijn de resultaten gemeld incl. het besluit de
activiteiten van het DTC te continueren en de organisatie structureel in te
bedden binnen het Ministerie van EZK.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

26

Voortgangsrapportage Roadmap Digitaal Veilige Hard- en Software naar
de Tweede Kamer
In het kader van de Roadmap Digitaal Veilige Hard- en Software wordt
gewerkt aan het bevorderen van het algehele niveau van digitale veiligheid
van ICT-producten en diensten waaronder het Internet of Things. De
roadmap geeft mede invulling aan de Nederlandse Cyber Security Agenda.
Een voortgangsrapportage van de maatregelen in de Roadmap Digitaal
Veilige Hard- en Software is op 20 juni 2019 naar de Tweede Kamer gestuurd
(Kamerstuk 26 643, nr. 618).
Europese Cyber Seurity Act van kracht geworden
In 2019 is de Europese Cyber Security Act van kracht geworden. Deze
verordening creëert een Europees stelsel van cybersecurity-certificering
voor ICT-producten, -diensten en -processen.
Publiekscampagne digitale veiligheid van slimme apparaten gestart
Om de weerbaarheid van consumenten te bevorderen, is in het najaar van
2019 een publiekscampagne gestart over de digitale veiligheid van slimme
apparaten, ‘Doe je updates’. Informatie en handelingsperspectief wordt via
sociale media de campagnesite doejeupdates.nl aan consumenten
geboden. Deze campagne krijgt begin 2020 een vervolg.
Computer Security Incident Response Team van start gegaan. Op basis van
de Wbni geldt er met betrekking tot EZK-sectoren een meldplicht van ictincidenten en zorgplicht voor de vitale aanbieders uit de sectoren digitale
infrastructuur en energie en voor de (niet-vitale) digitale dienstverleners.
Voor de (niet-vitale) digitale dienstverleners is per 1 januari 2019 een
Computer Security Incident Response Team (CSIRT) van start gegaan. De
Kamer is hierover op 17 juni 2019 geïnformeerd (Kamerstuk 26 643, nr. 616).
Parlement debatteert over het Wetsvoorstel ongewenste zeggenschap
telecommunicatie
De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat heeft op 4 maart
2019 het wetsvoorstel ongewenste zeggenschap telecommunicatie
ingediend bij de Tweede Kamer (Kamerstukken 35 153, nr. 2). Met dit
wetsvoorstel krijgt de overheid de bevoegdheid om overnames in de
Nederlandse telecommunicatiesector te verbieden dan wel terug te draaien
indien deze overname een bedreiging vormt voor de openbare orde of
nationale veiligheid. In de loop van 2019 is het Besluit veiligheid en
integriteit van netwerken opgesteld en gepubliceerd (5 december 2019),
alsmede het Besluit ongewenste zeggenschap telecommunicatie geconsul­
teerd (19 december 2019). Dit heeft geleid tot aanpassing en nadere
inkleuring van het wetsvoorstel, waarna de nota naar aanleiding van het
verslag aan de Tweede Kamer kon worden gestuurd. De Tweede Kamer
heeft plenaire behandeling van het wetsvoorstel geagendeerd voor het
voorjaar 2020.
Kengetal digitale economie
Tabel 5 Kengetal digitale economie
Kengetal1
Penetratiegraad van digitale radio ontvangers in
huishoudens

Referentiewaarde
2013

Waarde 2016

Realisatie 2019

Streefwaarde

Planning

3%

6%

15%

35%

2022

1 Bron: CBS

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

27

Een indicatie voor het succes van de introductie van digitale radio is de
penetratiegraad van digitale radio-ontvangers in huishoudens. Dit wordt
gemonitord door het CBS. Belangrijke graadmeter voor dit succes is het
percentage huishoudens dat over een DAB+ ontvanger beschikt (in huis en/
of in de auto) en daarmee toegang heeft tot digitale radio. Het percentage
draagt bij aan het bepalen van een afschakeldatum voor de analoge FM.
EZK presenteert visie op toekomstig mededingingsinstrumentarium in
relatie tot online platforms
We zien wereldwijd steeds meer grote online platforms ontstaan. EZK zet
zich in voor het competitief houden van markten en voor eerlijke onderlinge
verhoudingen tussen digitale platforms en ondernemers die daarvan
gebruik maken. In 2019 is de Europese «platform-to-business» verordening
(Verordening 2019/1150) gepubliceerd, die zorgt voor transparantie en
effectieve geschilbeslechting in de relatie tussen platforms en ondernemers.
Daarnaast heeft EZK in mei 2019 een brief naar de Tweede Kamer gestuurd
met een voorstel om de mededingingsregels aan te laten sluiten bij deze
ontwikkeling, met name door de introductie van een ex ante toezichtsin­
strument voor platforms met een poortwachtersfunctie (Kamerstuk 27 879,
nr. 71). Dit voorstel is ook door de Europese Commissie met interesse
ontvangen. In de digitale strategie die de Europese Commissie op
19 februari 2020 heeft gepubliceerd, kondigt ze aan opties voor ex ante
regelgeving voor poortwachtersplatforms te gaan verkennen en in het
vierde kwartaal van 2020 met een voorstel te komen.56
Vooruitgang geboekt met uitvoering Consumentenagenda
Gekoppeld aan de opkomst van online platforms is het belangrijk dat
consumenten geïnformeerde beslissingen kunnen nemen over de
producten of diensten die ze afnemen en weten onder welke voorwaarden
ze dit doen. In november 2019 heeft EZK een update van de Consumenten­
agenda uit oktober 2018 gepresenteerd (Kamerstuk 27 879, nr. 73). De
update vermeldt de start van een bewustwordingscampagne voor
consumenten over hun rechten en hoe ze die kunnen verwezenlijken. EZK
werkt daarnaast samen met Nederlandse online platforms aan een overzicht
met succesvolle praktijkvoorbeelden voor consumentenvertrouwen. In EU
verband werkt EZK aan de introductie van minimale veiligheidseisen voor
apparaten die draadloos met het internet verbonden zijn.
Publiekscampagne directe import gelanceerd
Om aandacht te vragen voor de risico’s die zijn verbonden aan directe import
uit derde landen, is eind november een online campagne gelanceerd. De
campagne probeert met name de jonge, kwetsbare consument bewust te
maken van problemen die kunnen optreden met productveiligheid en
consumentenbescherming indien zij direct uit derde landen bestellen.
Wet ruimte voor duurzaamheidsinitiatieven ingediend bij de Tweede Kamer
Als onderdeel van het stimuleren van een duurzame economie is de Wet
Ruimte voor duurzaamheid naar de Kamer gestuurd zodat duurzaamheids­
initiatieven die anders op mededingingsbezwaren zouden zijn gestuit toch
op een snelle en transparante manier in regelgeving kunnen worden
omgezet (Kamerstuk 35 247, nr. 2). Hierdoor wordt bedrijven en maatschap­
pelijke organisaties meer ruimte geboden om initiatieven op het gebied van
duurzame economie en bedrijfsvoering te ontplooien.

56

Shaping Europe's Digital Future

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

28

EZK staat fusie PostNL/Sandd toe in belang van de postmarkt
Post heeft lange tijd een essentiële rol gespeeld, zowel in het sociaalmaatschappelijke verkeer als bij de ontwikkeling van de economie en het
(inter)nationale handelsverkeer. Veranderende communicatiebehoeften en
technologische ontwikkelingen zorgen echter al jaren voor een sterk
dalende vraag naar brievenpost. De krimpende postmarkt zet de
houdbaarheid van de postvoorziening in toenemende mate onder druk.
Tegelijkertijd ontstaan, gedreven door e-commerce, parallelle netwerken
waarmee goederen van A naar B worden vervoerd. Er is sprake van
groeiende stromen van pakket- en levensmiddelenbezorging. Onderzoek
van EZK wijst uit dat poststromen op termijn waarschijnlijk opgaan in een
bredere bezorgmarkt, waar logistieke netwerken steeds verder verknoopt
raken.
Totdat zich een brede bezorgmarkt heeft ontwikkeld, is er sprake van een
transitiefase. Overheidsregulering en beleidskeuzes die in 2019 zijn gemaakt
zijn er op gericht om de belangen van gebruikers en bedrijven in deze fase
afdoende te beschermen, zodat iedereen de transitie naar een brede
bezorgmarkt kan maken. Het verzoek van de twee landelijke spelers (PostNL
en Sandd) om te fuseren en de goedkeuring daarvan door de Staatssecre­
taris van EZK past in deze toekomstvisie.
EZK kijkt naar rechtsbescherming bij aanbesteden
Op 12 juli 2019 zijn het onderzoek rechtsbescherming bij aanbesteden,
inclusief de evaluatie van de Commissie van aanbestedingsexperts (verder:
CvAE), en de voorgenomen beleidsmaatregelen naar de Tweede Kamer
gestuurd (Kamerstuk 34 252, nr. 13) Uit het onderzoek blijkt dat
ondernemers aangeven dat de meerderheid van de aanbestedende
diensten zich professioneel opstelt. Hier staat tegenover dat er ook een
groep aanbestedende diensten is waarbij het functioneren van klachtenaf­
handeling en de rechtsbescherming als onvoldoende ervaren wordt. De
ervaren problemen zien op (i) wij/zij denken tussen ondernemers en aanbe­
stedende diensten, (ii) geringe impact van klachtafhandeling, (iii) rechtsver­
werkingsclausules en (iv) beperkte mogelijkheden hoger beroep. De
beleidsmaatregelen -aangevuld in de beantwoording van de Kamervragen
van 29 oktober 2019 (Aanhangsel Handelingen 2019-2020, nr. 582) zien op
verdere professionalisering van de aanbestedingspraktijk en klachtafhan­
deling op lokaal niveau, het inperken van het extreme gebruik van rechts­
verwerkingsclausules en de functie van de CvAE. Daarnaast is een
wetswijziging van de Aanbestedingswet 2012 voorzien waardoor er meer
ruimte is voor rechterlijke toetsing, het hebben van een klachtenloket
verplicht wordt en een nieuwe rol van de CvAE wordt vastgelegd. Voor de
uitwerking van de maatregelen wordt ook gebruik gemaakt van de klank­
bordgroep rechtsbescherming.
Aangewezen instanties Metrologiewet voeren taken doeltreffend uit
Op basis van de Metrologiewet aangewezen instanties stellen vast of een
meetinstrument voldoet aan de eisen die de wet daaraan stelt en geven dan
een certificaat af waarmee de fabrikant toegang krijgt tot de markt. In
Nederland zijn NMi-Certin B.V., Kalibra International B.V., SGS Nederland
B.V., Kiwa B.V. en KEMA B.V. aangewezen. Het evaluatierapport van KWINK
laat zien dat de aangewezen instanties in Nederland hun taken over het
algemeen doeltreffend uitvoeren. KWINK geeft geen overkoepelend
oordeel over de doelmatigheid van de aangewezen instanties, hetgeen
vanwege de private status van deze instanties ook niet tot de opdracht
behoorde. KWINK geeft wel aan dat er indicaties zijn dat de prijs-kwaliteits­
verhouding voor conformiteitsbeoordelingen naar behoren is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

29

D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 6 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 1 (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Verplichtingen

Vastge­
stelde
begroting

Verschil

2015

2016

2017

2018

2019

2019

2019

197.904

193.012

212.076

200.563

265.347

197.060

68.287

Waarvan garantieverplichtingen
Waarvan overige verplichtingen

197.904

193.012

212.076

200.563

265.347

197.060

68.287

Uitgaven

200.072

194.204

208.677

201.785

251.492

196.389

55.103

236

517

400

117

236

517

400

117

Subsidies

900

600

488

Digitalisering regionale radio

900

600

488

Cyber security

0

Opdrachten

8.575

6.825

6.400

6.156

54.511

11.545

42.966

Onderzoek en Opdrachten

2.961

2.244

1.366

2.197

1.710

2.543

‒ 833

PIANOo/TenderNed

1.040

477

69

Beleidsvoorbereiding en evaluaties Frequenties en
Veiligheid

4.574

4.104

4.965

3.795

6.204

6.347

‒ 143

164

125

1.122

‒ 997

901

1.533

Digital trust centre

0

Cyber security
Terugbetaling boetes ACM

45.571

‒ 632
45.571

Bijdragen aan agentschappen

20.074

23.260

29.523

39.124

34.814

26.846

7.968

Agentschap Telecom

12.021

14.571

17.747

27.195

23.576

18.090

5.486

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

996

1.145

11.746

11.929

11.238

8.756

2.482

DICTU

7.057

7.544

30

Bijdragen aan ZBO’s /RWT’s

166.532

159.720

168.613

152.738

157.720

153.794

3.926

Metrologie

14.268

10.182

9.615

9.335

9.480

9.338

142

Raad voor Accreditatie

190

231

210

209

235

195

40

ACM

645

637

641

737

614

714

‒ 100

CBS

151.429

148.670

158.147

142.457

147.391

143.547

3.844

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties

3.991

3.799

3.653

3.531

3.931

3.804

127

Nederlands Normalisatie Instituut (NEN)

1.234

1.144

1.172

1.124

1.157

1.130

27

Internationale organisaties

2.757

2.655

2.481

2.407

2.774

2.674

100

Ontvangsten

52.224

103.840

90.318

16.599

19.559

31.062

‒ 11.503

162

162

162

0

Ontvangsten ACM

0

High Trust

31.880

30.568

71.143

15.194

17.486

30.200

‒ 12.714

Diverse ontvangsten

20.344

73.272

19.175

1.243

1.910

700

1.210

E. Toelichting op de instrumenten
Verplichtingen
Agentschap Telecom
De hogere bijdrage aan het Agentschap Telecom € 5,4 mln betreft onder
andere de verhoging bij de 1e suppletoire begroting 2019 van € 2,7 mln voor
de jaarlijkse opdrachten aan het agentschap en vanwege de centralisatie
van de budgetten voor de toezichts- en inspectietaken van het agentschap

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

30

is € 1,4 mln structureel overgeboekt van artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie
en duurzaam ondernemen naar artikel 1 Goed functionerende economie en
markten.
Bij de 2e suppletoire begroting 2019 is de bijdrage met € 1,3 mln verhoogd
voor onder andere een bijdrage voor de Algemene Verordening Gegevens­
voorziening, loon en prijsbijstelling en een aanvullende opdracht voor 2019.
Uitgaven
Opdrachten
Terugbetaling boetes ACM
In 2017 heeft de ACM de NS een boete van € 41 mln opgelegd. In 2019 heeft
de rechter in de beroepsprocedure die de NS hiertegen was gestart, de
opgelegde boete vernietigd. De ACM heeft hierdoor in 2019 de NS inclusief
rente € 42,5 mln moeten terugbetalen. Dit zou hebben geleid tot een
negatieve stand van de boete-ontvangsten. In afstemming met het
Ministerie van Financiën worden werkelijke boete-ontvangsten en terugbe­
talingen van boetes door de ACM apart verantwoord.
Bijdragen aan agentschappen
Agentschap Telecom
De hogere bijdrage aan het Agentschap Telecom € 5,4 mln betreft o.a de
verhoging bij de 1e suppletoire begroting 2019 van € 2,7 mln voor de
jaarlijkse opdrachten aan het agentschap en vanwege de centralisatie van
de budgetten voor de toezichts- en inspectietaken van het agentschap is
€ 1,4 mln structureel overgeboekt van artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie
en duurzaam ondernemen naar artikel 1 Goed functionerende economie en
markten.
Bij de 2e suppletoire begroting 2019 is de bijdrage met € 1,3 mln verhoogd
voor onder andere een bijdrage voor de Algemene Verordening Gegevens­
voorziening, loon en prijsbijstelling en een aanvullende opdracht voor 2019.
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
De hogere bijdrage aan de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
betreft de verhoging bij de 1e suppletoire begroting 2019 van € 2,5 mln voor
de jaarlijkse opdrachten aan het agentschap
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
CBS
Het verschil tussen de ontwerpbegroting en realisatie van het CBS betreft
loon- en prijsbijstelling.
Ontvangsten
High Trust
De High Trust-ontvangsten bestaan voornamelijk uit door de ACM
ontvangen boetes. Die fluctueren door de jaren heen. Dit komt onder andere
door het aantal en de hoogte van door de ACM opgelegde boetes. De ACM
is hierin volledig onafhankelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

31

Beleidsartikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en duurzaam ondernemen
A. Algemene doelstelling
Met het bedrijvenbeleid werkt EZK aan een uitmuntend concurrerend onder­
nemings- en vestigingsklimaat dat bedrijven stimuleert om duurzaam en
innovatief te ondernemen. Nederland behoort tot de mondiale top 5 van
de meest dynamische en concurrerende kenniseconomieën in de wereld en
is tevens ook één van de landen met de hoogste arbeidsproductiviteit ter
wereld. Het kabinet zet er met het bedrijvenbeleid op in deze toppositie te
behouden en verder te versterken in een wereld waarin digitalisering,
verduurzaming en internationalisering nieuwe economische kansen
bieden. Innovatie en duurzaam en succesvol ondernemerschap, zowel in
het grootbedrijf als bij de verschillende type MKB-ondernemers in ons land,
zijn cruciaal voor ons toekomstig verdienvermogen.
Om deze toppositie te handhaven en te versterken zet het kabinet in op
het realiseren van de volgende vier strategische doelen:
1. Stimuleren van (duurzame) innovatie;
2. Versterken van het groei- en aanpassingsvermogen van bedrijven en in
het bijzonder het Midden- en Kleinbedrijf (MKB);
3. Ontwikkelen en benutten van hoogwaardig (internationaal) publiek
gefinancierd onderzoek en technologie, inclusief publiek-private
programma’s voor onderzoek, innovatie en menselijk kapitaal;
4. Waarborgen van goede randvoorwaarden voor ondernemerschap en
innovatie, onder meer in de vorm van lastenluwe en innovatievriendelijke
regelgeving en met een adequate overheidsdienstverlening voor
ondernemers.
1) Stimuleren van (duurzame) innovatie
Innovatie is één van de belangrijkste bronnen voor economische groei en
welvaart. Succesvolle innovaties creëren niet alleen economische
toegevoegde waarde, maar bieden ook (deel)oplossingen voor de grote
maatschappelijke uitdagingen van deze tijd, bijvoorbeeld op het gebied van
medische zorg, watermanagement en duurzaam energie- en materiaalge­
bruik. Om bedrijven aan te zetten tot innovatie, stimuleert en financiert de
overheid onderzoek en ontwikkeling (R&D) bij publieke kennisinstellingen
en bedrijven. Het kabinet houdt vast aan de in Europees verband
vastgelegde Nederlandse ambitie om een R&D-intensiteit van 2,5% van
het BBP te realiseren (Kamerstuk 33 009, nr. 63). Investeren in R&D is echter
geen doel in zichzelf, maar vormt één van de fundamenten voor het
innovatief vermogen van een land, naast een goed ondernemingsklimaat,
een goede kennisinfrastructuur, kennissamenwerking, een goed werkende
financieringsmarkt en het beschikbaar zijn van bekwaam personeel.
Succesvol innoveren vereist bovendien niet alleen technologische
vernieuwing, maar ook investeringen in software en databases, nieuwe
verdienmodellen, organisatorisch en menselijk kapitaal en nieuwe
logistieke concepten. Met de klimaatambities van het kabinet zal innovatie
zich ook nadrukkelijk gaan richten op het realiseren van een CO2-arme en
innovatieve industrie in 2050.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

32

2) Versterken van groei- en aanpassingsvermogen bedrijven en in het
bijzonder het MKB
Marktdynamiek en concurrentievermogen zijn gebaat bij een grote
verscheidenheid aan bedrijvigheid in zowel grootbedrijf als MKB. Het MKB
kent ook deze grote verscheidenheid. Zo behoren tot het MKB ondermeer
grote, kennisintensieve en multinationaal opererende ondernemingen,
maar ook kleine bedrijven, startende bedrijven, éénpitters die vooral
(flexibel) hun arbeidsinzet leveren, en ook het «brede» reguliere MKB zoals
in de detailhandel.
Het Nederlandse MKB staat er, naar internationale maatstaven gemeten,
goed voor, maar er komt veel op deze bedrijven af. De economie is in
transitie door de voortgaande digitalisering, internationalisering en
verduurzaming van productie en consumptie. Dat stelt nieuwe en extra
eisen aan de wendbaarheid en het aanpassingsvermogen van het MKB.
Door hun beperkte schaalgrootte worden zij voor extra uitdagingen gesteld,
bijvoorbeeld bij het verkrijgen van financiering, of het toepassen van
(nieuwe) regelgeving en technologie.
In het MKB-actieplan (Kamerstuk 32 637, nr. 316) heeft het kabinet voor het
MKB een samenhangende beleidsaanpak gepresenteerd op de terreinen
van menselijk kapitaal, financiering, innovatie, internationaal ondernemen,
regelgeving, fiscaliteit, economische samenwerking tussen Rijk en regio en
digitalisering in het MKB. Het doel daarvan is om de aanpassing van de
verschillende soorten MBK-bedrijven aan de nieuwe marktcondities te
versnellen en te ondersteunen, onder meer bij de digitale transitie van de
economie. In de Nationale Digitaliseringsstrategie (Kamerstuk 26 643, nr.
541) streeft het kabinet er naar om digitale koploper van Europa te worden.
Nederland moet zich ontwikkelen als proeftuin op het gebied van digitale
innovatie.
3) Ontwikkelen en benutten van hoogwaardig (internationaal) publiek
gefinancierd onderzoek en technologie, inclusief publiek-private
samenwerking
Voor innovatie en vernieuwend ondernemerschap is de benutting en
toepassing van wetenschappelijke kennis en nieuwe technologie één van
de belangrijkste voorwaarden. Het maatschappelijk rendement van publiek
gefinancierde onderzoeksinstellingen kan worden vergroot door bedrijven
en kennisinstellingen meer te laten samenwerken bij de uitvoering van
onderzoek; in het bijzonder op het terrein van de maatschappelijke thema’s
en sleuteltechnologieën. Niet alleen de ondernemer en zijn omgeving staat
daarom centraal in het bedrijvenbeleid, maar ook het stelsel van toegepast
onderzoek en de interactie en publiek-private onderzoeksamenwerking
tussen bedrijven, kennisinstellingen en overheden (nationaal, regionaal en
Europees) in het relevante innovatienetwerk. Daartoe faciliteert EZK met
het bedrijvenbeleid ook een responsief stelsel van (toegepast) onderzoek.
In de brief «Naar missiegedreven innovatie met impact» (Kamerstuk 33 009,
nr. 63) heeft het kabinet de vernieuwde aanpak van de topsectorenaanpak
uiteengezet. De publiek-private R&D-samenwerking in de Topconsortia voor
Kennis en Innovatie (TKI) hebben er de afgelopen jaren toe geleid dat met
publieke kennisinvesteringen additionele private kennisinvesteringen en
cofinanciering zijn gerealiseerd. Door deze PPS-werkwijze zijn de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

33

beschikbare publieke en private investeringen voor onderzoek en ontwik­
keling toegenomen. Met de nieuwe aanpak geeft het kabinet aan die
hefboom een nieuwe impuls.
4) Het waarborgen van goede randvoorwaarden voor ondernemerschap en
innovatie, onder meer in de vorm van lastenluwe en innovatievriendelijke
regelgeving en een adequate overheidsdienstverlening voor ondernemers.
Om ondernemers de ruimte te geven om succesvol te kunnen ondernemen
en hun positie zowel regionaal, nationaal als internationaal te versterken
biedt EZK (veelal samen met andere departementen) verschillende publieke
diensten aan. De geboden informatie en dienstverlening is veelzijdig: van
informatie over wetgeving, belastingregels en maatschappelijk
verantwoord ondernemen tot subsidies en directe (financiële) onder­
steuning bij regionale en (inter)nationale activiteiten van ondernemers uit
binnen- en buitenland. Toegankelijke en kwalitatief hoogwaardige publieke
diensten verhogen de kwaliteit van het ondernemerschap en bespaart
ondernemers kostbare tijd. Om de (hoge) kwaliteit van het Nederlandse
vestigings- en ondernemingsklimaat op peil te houden werkt EZK nauw
samen met haar internationale, Europese en regionale partners en andere
vakdepartementen. Hierbij besteedt het kabinet aandacht voor het
vergroten van experimenteerruimte in wet- en regelgeving, betere
regelgeving en het wegnemen van belemmeringen voor innovatie
(Kamerstuk 32 637, nr. 314).
B. Rol en verantwoordelijkheid
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de belangrijkste rollen en
verantwoordelijken die de Minister van Economische Zaken en Klimaat
heeft in het Bedrijvenbeleid. In de tekst onder de tabel wordt verder
toegelicht wat deze rollen en verantwoordelijkheden behelzen en op welke
van de vier hierboven onderscheiden strategische doelen ze betrekking
hebben.
In dit begrotingsartikel ligt de nadruk, zoals aangegeven, op overheidsin­
terventies met financiële gevolgen voor de begroting. Naast financiële
interventies spelen in het Bedrijvenbeleid echter ook niet-financiële inter­
venties een belangrijke rol bij het realiseren van de strategische doelen,
bijvoorbeeld op het terrein van wet- en regelgeving, maar ook en vooral bij
het organiseren van publiek-private samenwerking (bijvoorbeeld binnen
de vernieuwde topsectoren aanpak en op regionaal niveau). Niet alleen de
ondernemer en zijn omgeving staat centraal in het beleid, maar ook de
interactie en publiek-private samenwerking tussen bedrijven, kennisinstel­
lingen en overheden in het relevante innovatienetwerk (innovatiesysteemen systeemperspectief).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

34

Tabel 7 Rol en verantwoordelijkheid
Stimuleren
Stimuleren van (duurzame) innovatie

√

Versterken van groei- en aanpassingsvermogen bedrijven en in het
bijzonder het MKB

√

Ontwikkelen en benutten van hoogwaardig (internationaal) publiek
gefinancierd onderzoek en technologie, inclusief publiek-private
samenwerking

√

Het waarborgen van goede randvoorwaarden voor ondernemerschap en
innovatie, onder meer in de vorm van lastenluwe en innovatievriendelijke
regelgeving en een adequate overheidsdienstverlening voor
ondernemers.

√

Financieren

Regisseren

√

√

√

(Doen) uitvoeren

√

Stimuleren van (duurzame) innovatie
De Minister stimuleert een concurrerend, innovatief en duurzaam bedrijfs­
leven door:
• private investeringen in R&D onder meer te bevorderen via de WBSO en
het inrichten van een effectief en efficiënt werkend stelsel van intellec­
tueel eigendom;
• samen met de provincies de R&D-samenwerking in het midden- en
kleinbedrijf binnen de Topsectoren te stimuleren via de regeling MKBinnovatiestimulering Topsectoren (MIT);
• internationale samenwerking op het terrein van R&D te faciliteren, onder
meer via Internationaal Innoveren en Eurostars;
• cofinanciering van de EFRO-programma’s (Europees Fonds Regionale
Ontwikkeling (EFRO); voor de EFRO-programma’s binnen Nederland
draagt de Minister systeemverantwoordelijkheid;
• het bevorderen van innovatiegericht inkopen door overheden;
• samen met de (regionale) partners van het «Techniekpact» te zorgen voor
voldoende technisch personeel;
• in samenwerking met bedrijfsleven, maatschappelijke middenveld, de
vakbeweging, het Ministerie van Buitenlandse Zaken en andere
ministeries door middel van Internationaal Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen (IMVO) convenanten in te zetten op het
identificeren, voorkomen en verminderen van IMVO-risico’s in de
waardeketens van het Nederlands bedrijfsleven.
Daarnaast heeft de Minister ook een uitvoerende rol bij het verlenen van
Nederlandse octrooien volgens de in de Rijksoctrooiwet 1995 geformu­
leerde voorwaarden. Naast stimulering van private investeringen in R&D
richt deze zich ook op valorisatie van publiek gefinancierde kennis.
Versterken van groei- en aanpassingsvermogen bedrijven en in het
bijzonder het MKB
De Minister stimuleert het groei- en aanpassingsvermogen van bedrijven
en in het bijzonder het MKB door:
• het versnellen van de toepassing van digitalisering door het MKB via
de programma’s «versnelling digitalisering MKB», «smart industry» de
verlenging van de «retailagenda» en het identificeren en helpen
opschalen van (regionale of sectorale) best practices op het gebied van
digitalisering;
• het versterken van de samenwerking tussen het MKB en HBO/MBOinstellingen, zodat de toegang tot personeel verbetert en het toezien op
belangrijke hervormingen van de arbeidsmarkt als het gaat om de in
het Regeerakkoord aangekondigde aanpassing van de verplichting tot
loondoorbetaling bij ziekte;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

35

•

•

•

•

•

de toegang tot financiering te verbeteren door nieuwe financieringsinitiatieven (formules) als overheid actief te stimuleren zoals «financieringstafels» en «fintech», door garant te staan voor in de kern gezonde
bedrijven en door het verbeteren van toegang tot (risico)kapitaal in
cruciale fases in de levenscyclus van bedrijven;
het aanbieden van een pakket van fiscale ondernemersstimulering
gericht op zelfstandig ondernemerschap, bedrijfsoverdrachten en
bedrijfsinvesteringen; daarnaast wordt gewerkt aan de oprichting van
Invest-NL. Dit om gewenste investeringen in bedrijven en projecten
mogelijk te maken die onvoldoende financiering in de markt kunnen
aantrekken;
eerlijk en verantwoord handelsverkeer te bevorderen via afspraken,
gedragscodes of regelgeving (corporate governance, franchise,
betaalme.nu);
MKB-ondernemers beter bij wet- en regelgeving betrekken via MKBtoets waarvoor in de zomer van 2018 een platform wordt ingesteld en
het toegankelijker maken van aanbestedingen voor het MKB via de
actieagenda «beter aanbesteden»;
het inschakelen van de Nederlandse industrie en instituten bij de
productie en ontwikkeling van militair materieel (industriële partici­
patie).

Ontwikkelen en benutten van hoogwaardig (internationaal) publiek
gefinancierd onderzoek en technologie, inclusief publiek-private
samenwerking
De Minister van EZK en de bewindspersonen van OCW coördineren en
borgen de publieke kennisinfrastructuur voor toegepast, praktijkgericht en
fundamenteel onderzoek. De Minister financiert en regisseert het
ontwikkelen en benutten van hoogwaardig (internationaal) publiek gefinancierd onderzoek en technologie, inclusief publiek-private samenwerking
door:
• de TO2-instituten TNO (inclusief ECN per 1 april 2018), Deltares, Marin
en NLR te financieren.
• gezamenlijke regie met OCW op de publiek-private samenwerking via
NWO, waarbij EZK specifiek NWO-TTW (voorheen STW) subsidieert.
Sinds de oprichting van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedsel­
kwaliteit is de Minister van LNV verantwoordelijk voor de aansturing van
het onderzoek van Wageningen Research. De Minister van LNV verleent
de subsidie aan dit instituut in overleg met de Minister van EZK vanuit diens
systeemverantwoordelijkheid voor toegepast onderzoek.
Daarnaast heeft de Minister een stimulerende rol met:
• de PPS-toeslag, voor het stimuleren van private deelname aan publiekprivate onderzoeksinitiatieven vanuit de Topconsortia voor Kennis en
Innovatie (TKI’s);
• de financiële bijdrage aan het ruimtevaartbeleid, met name in Europees
verband.
Tot slot heeft de Minister een regisserende rol bij het tot stand komen van
publiek-private samenwerking binnen het bedrijvenbeleid.
Waarborgen van goede randvoorwaarden in de vorm van lastenluwe en
innovatievriendelijke regelgeving en excellente overheidsdienstverlening
voor ondernemers.
De Minister biedt overheids- en informatiediensten aan ter ondersteuning
van ondernemers op regionaal, nationaal en internationaal niveau door:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

36

•

•
•

•

toegang tot overheidsdiensten (financieel en/of door middel van kennis)
via:
(a) de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland;
(b) het aansturen van het Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA)
met als oogmerk het aantrekken van buitenlandse investeerders naar
Nederland, samen met de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwik­
kelingssamenwerking; en
(c) het Innovatie Attaché Netwerk ter ondersteuning van topsectoren,
ondernemers en kennisinstellingen uit binnen- en buitenland bij hun
internationale R&D en innovatie-ambities;
samenwerking met de relevante regionale netwerken en partners.
informeren en ondersteunen van ondernemers (van het starten van
een bedrijf tot het vinden van een opvolger) via de Kamer van
Koophandel (KvK).
het regisseren en uitvoeren van het Programma «Merkbaar betere
regelgeving en dienstverlening 2018–2019».

Om – aanvullend op de begroting – de Kamer te informeren over voortgang
en effecten van beleid treft u op de website https://www.bedrijvenbeleidin­
beeld.nl informatie aan over de indicatoren en kengetallen. Deze website is
te zien als een digitale bijlage van de EZK-begroting.
C. Beleidsconclusies
Nederland behoort tot de mondiale top van de meest dynamische en
concurrerende kenniseconomieën in de wereld en is ook één van de landen
met de hoogste arbeidsproductiviteit ter wereld. Het kabinet zet er met
het bedrijvenbeleid op in deze toppositie te behouden en verder te
versterken en onze welvaart duurzaam veilig te stellen voor de toekomstige
generaties in een wereld die sterk in beweging is. Dat blijkt ook uit de
voortgang op de hieronder verder toegelichte positie op ranglijsten en
beleidsinitiatieven.
Nederland voor het eerst meest concurrerende economie in Europa
Nederland staat in 2019 op de vierde plaats op de ranglijst van meest
concurrerende economieën. Dit blijkt uit de jaarlijkse ranglijst van het Global
Competitiveness Report die is opgesteld door het World Economic Forum
(WEF). Nederland is hiermee de meest concurrerende economie in Europa
en is Zwitserland voorbijgestreefd. De Nederlandse economie is volgens
de WEF veel wendbaarder geworden door een ondernemende cultuur,
platte organisaties en groei van innovatieve bedrijven.
Omvang middelen publiek-private samenwerkingsprojecten neemt verder
toe
Voor innovatie en daarmee economische groei is de ontwikkeling, kwaliteit,
en benutting van wetenschappelijke en toegepaste kennis een van de
belangrijkste voedingsbronnen. Het draait hierbij om kenniscreatie en
kennisdiffusie. Het verspreiden en delen van kennis vindt onder meer plaats
als publieke kennisinstellingen samenwerken met bedrijven bij het
programmeren en uitvoeren van onderzoek en innovatie. De omvang van
de publiek-private R&D-samenwerking (PPS) die plaatsvindt binnen het
kader van Topconsortia voor Kennis & Innovatie (TKI’s) blijft zich positief
ontwikkelen. De omvang van de middelen voor PPS-projecten bedroeg in
2018 ongeveer € 1.282 mln, ruim € 700 mln meer dan in 2013 en ongeveer
€ 75 mln hoger dan in 2017. Voorlopige resultaten over 2019 komen later dit
jaar beschikbaar en worden gepresenteerd in de begroting van EZK voor
2021.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

37

Gunstiger beeld Nederlandse R&D-positie door revisie R&D-statistiek
Een doelstelling van het kabinet is om de R&D-inspanningen in Nederland
op 2,5 % van het bbp te brengen. Volgens voorlopige cijfers van het CBS
bedroegen de totale R&D-uitgaven in Nederland in 2018 2,16 % van het bbp.
Door een revisie van de R&D-statistiek door het CBS, ingegeven door
wijzigingen in de internationale richtlijnen voor het samenstellen van de
R&D-statistiek (OECD, Frascati Manual 2015), scoort Nederland nu
aanzienlijk hoger bij de R&D-uitgaven. Eerder werd nog uitgegaan van
een niveau van 1,99 % van het bbp in 2017 voor de totale R&D-uitgaven.
Een belangrijk instrument dat zich direct richt op R&D-bevordering is de
WBSO. Dit instrument is in 2018-2019 geëvalueerd57. De evaluatie duidt op
doeltreffendheid en op kostenefficiëntie wat betreft de uitvoeringskosten
van het instrument. De onderzoekers schatten in dat de economische baten
van de WBSO groter zijn dan de economische kosten, mede vanwege de
spillovereffecten die aan R&D verbonden zijn.
Invulling instrumentarium voor verduurzaming industrie
In het Regeerakkoord heeft het kabinet in navolging van het internationale
Klimaatakkoord van Parijs in 2015 een ambitieus klimaatdoel gesteld: een
reductie van 49 % broeikasgasemissies in 2030 ten opzichte van 1990. Voor
de industrie geldt het indicatieve doel van 59 % reductie. Volgens het CBS
is in 2018 een reductie van 30 Mton CO2-equivalanten (34%) gerealiseerd
ten opzichte van 1990. In het Klimaatakkoord van 28 juni 2019 is afgesproken
dat de industrie de uitstoot richting 2030 met indicatief 19,4 Mton CO2equivalenten verder moet reduceren. Daarvan volgt 5,1 Mton uit het
Energieakkoord 2013 en 14,3 Mton uit het Klimaatakkoord. Om deze opgave
te realiseren zet het kabinet complementaire instrumenten in die het aanbod
van schone technologie voortstuwen (o.a. met missiegedreven innovatie­
programma’s). Het kabinet zorgt ook voor bevordering van de vraag ernaar,
onder meer door de introductie van een nationale CO2-heffing in 2021. Voor
demonstratie, uitrol en opschaling van emissiereducerende technologie in
de industrie verbreedt het kabinet de DEI- en de SDE+-regelingen (zie
beleidsartikel 4). De bijdrage die EZK levert aan de circulaire maakindustrie
in het kader van het interdepartementale programma Circulaire Economie
draagt hier mede aan bij.
Eerste resultaten MKB-actieplan
In het MKB-actieplan heeft het kabinet in 2018 voor het mkb een samen­
hangende beleidsaanpak gepresenteerd op de terreinen van menselijk
kapitaal, financiering, de toepassing van innovatie, internationaal
ondernemen, regelgeving, fiscaliteit, economische samenwerking tussen
Rijk en regio en digitalisering in het mkb. Het doel van het MKB-actieplan is
om de aanpassing van de verschillende soorten mkb-bedrijven aan de
nieuwe marktcondities te versnellen en te ondersteunen, onder meer bij
de digitale transitie van de economie. Op 11 juli 2019 is de eerste voort­
gangsrapportage van het MKB-actieplan gepresenteerd (Kamerstuk nr. 32
637, nr. 379). In deze rapportage is de voortgang weergegeven op alle acties
en maatregelen uit het MKB-actieplan, zoals bijvoorbeeld de start van MKB!
dee, de regionale Smart Industry Hubs en de MKB-werkplaatsen voor de
digitalisering van het brede mkb. De conclusie is dat er reeds veel resultaat
geboekt is en er ook nog veel op de rol staat voor de komende jaren. Er
wordt gewerkt aan een verdere monitoring van het MKB-actieplan, waarvan
dit jaar de eerste uitkomsten worden verwacht.

57

Kamerstuk 32 637, nr. 358

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

38

Missiegedreven Topsectoren- en Innovatiebeleid: missies en
meerjarenprogramma’s sleuteltechnologieën vastgesteld
Het kabinet heeft in april 2019 (Kamerstuk nr. 33 009, nr. 70) 25 missies
binnen vier maatschappelijke thema’s (Energietransitie en duurzaamheid;
Landbouw/water/voedsel; Gezondheid en zorg; Veiligheid) geformuleerd
om richting te geven aan de gezamenlijke innovatieprogrammering van
bedrijven en kennisinstellingen in de negen Topsectoren. De missies richten
zich op meer gezonde levensjaren, voldoende schoon water en veilig
voedsel, minder uitstoot van broeikasgassen, betaalbare duurzame energie
en een veilig Nederland om in te wonen en te werken. Daarnaast is er een
plan van aanpak uitgewerkt om voor sleuteltechnologieën meerjarenpro­
gramma’s op te stellen, zoals in 2018 is aangekondigd. In 2019 is vervolgens
een porfolio van Meerjarenprogramma’s sleuteltechnologieën uitgewerkt
door de industrie en kennisinstellingen en deze vormt de basis voor de
Kennis- en innovatieagenda sleuteltechnologieën. Nieuwe innovatieve
toepassingen en ook sleuteltechnologieën vormen de technologische
(kennis)basis voor de vernieuwing op al deze maatschappelijke terreinen.
De toepassing van deze nieuwe technologieën maken oplossingen mogelijk
die nu niet voor handen zijn. De komende tijd zal verder gewerkt worden
aan het in beeld brengen van de voortgang van dit beleid rond missies en
sleuteltechnologieën.
Acties in het kader van de Nederlandse digitaliseringsstrategie zijn gestart
In 2019 heeft het kabinet de ‘NDS 2.0’ naar de Kamer gestuurd. Hierin is
de voortgang van de Nederlandse digitaliseringstrategie opgenomen. Ook
zijn er een zestal prioriteiten benoemd, waaraan een extra impuls wordt
gegeven: kunstmatige intelligentie, digitale overheid, data, digitale vaardig­
heden & inclusie, digitale connectiviteit en digitale weerbaarheid. Eén van
de gerealiseerde acties in 2019 is de lancering van het strategisch actieplan
AI (SAPAI) en de AI coalitie. In het actieplan zijn acties opgenomen om de
kansen van AI op verantwoorde wijze te benutten. Inmiddels zijn ruim 200
organisaties lid van de AI-coalitie.
Kennis- en innovatieagenda Cybersecurity uitgewerkt en van start gegaan
Het jaar 2019 heeft voornamelijk in het teken gestaan van het proces rond
de uitwerking van een Kennis- en innovatieagenda voor het onderwerp
Cybersecurity, binnen de missie gedreven aanpak Topsectoren. Er zijn
prioritaire thema’s vastgesteld die in de publiek private aanpak zullen
worden uitgewerkt. Vervolgens zijn er drie analyses uitgevoerd. Het betrof
een analyse naar de sterktes en zwaktes van het kennisveld rond cyberse­
curity in Nederland, een analyses rond de werking van de valorisatieketen
van cybersecurity en er is een behoefteanalyse gemaakt door het cyberse­
curity bedrijfsleven. Tot slot hebben de deelnemende ministeries, onder
leiding van EZK, een besluit genomen over de ontwikkeling van een nieuw
samenwerkingsplatform waarbinnen de concrete uitwerking van de KIA
thema’s, vanuit een keten georiënteerde en thematische aanpak worden
uitgewerkt. Uit het beschikbare budget hebben er diverse impulsen ter
versterking van de nationale kennisbasis plaatsgevonden middels onder­
zoekscalls in samenwerking met NWO, TNO, bedrijfsleven en andere depar­
tementen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

39

D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 8 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 2 (bedragen x € 1.000)1
Realisatie

Verplichtingen

Verschil

Vastge­
stelde
begroting

2017

2018

2019

2019

2019

1.654.654

1.555.400

1.745.131

2.135.414

‒ 390.283
‒ 485.252

Waarvan garantieverplichtingen

805.621

714.964

814.748

1.300.000

Waarvan overige verplichtingen

849.033

840.436

930.383

835.414

94.969

Uitgaven

843.401

875.705

913.165

937.668

‒ 24.504

Subsidies

97.343

91.402

102.042

146.319

‒ 44.277

Lucht- en Ruimtevaart

1.587

107

MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)

15.818

14.036

15.496

Eurostars

0

0

34.747

‒ 19.251

13.325

15.432

16.530

17.958

‒ 1.428

Bevorderen Ondernemerschap

7.465

12.058

18.367

14.301

4.066

Groene Groei en Biobased Economy

1.147

131

8

0

8

Cofinanciering EFRO, inclusief INTERREG

37.356

31.016

24.709

27.464

‒ 2.755

Bijdrage aan ROM's

5.375

4.956

5.661

5.507

154

8.216

12.588

43.900

‒ 31.312

Verduurzaming industrie
Startup-beleid

3.637

3.637

Urgendamaatregelen industrie

386

386

Invest-NL

1.010

1.010

Overige subsidies

15.270

5.450

3.650

2.442

Garanties
BMKB

58.916

51.190

52.121

56.892

‒ 4.771

34.818

22.176

23.682

36.375

‒ 12.693

Storting reserve BMKB

11.147

21.676

16.877

Groeifaciliteit

4.216

483

2.017

8.772

‒ 6.755

Storting reserve Groeifaciliteit

2.144

4.466

1.767

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)

1.610

109

3.245

11.745

‒ 8.500

Storting reserve GO

4.940

2.060

4.098

4.098

41

220

435

435

Opdrachten

29.971

17.708

13.989

19.578

‒ 5.589

Onderzoek en opdrachten

4.255

4.245

3.655

3.898

‒ 243

190

2.725

976

1.237

‒ 261

16.834

7.488

4.863

5.871

‒ 1.008

Regeldruk

735

901

1.380

2.206

‒ 826

Mainport Rotterdam

7.537

Regiekosten regionale functie

263

261

Invest-NL

157

1.009

Storting reserve MKB Financiering

Caribisch Nederland
ICT beleid

16.877
1.767

94

0

0

650

‒ 556

381

0

381

2.209

3.216

‒ 1.007

1.079

431

2.500

‒ 2.069

Cyber security
Small Business Innovation Research

1.208

Bijdragen aan agentschappen

107.074

97.132

100.232

94.099

6.133

Bijdrage RVO.nl

98.351

89.754

91.771

78.499

13.272

Bijdrage Agentschap Telecom

3.240

1.880

474

1.949

‒ 1.475

Bijdrage Logius

2.672

706

700

887

‒ 187

Invest-NL

2.811

4.792

7.287

12.764

‒ 5.477

Bijdragen aan ZBO’s /RWT’s

268.831

314.877

321.274

296.809

24.465

Bijdrage aan TNO

138.926

160.517

171.636

152.551

19.085

Kamer van Koophandel

109.969

128.721

124.494

120.821

3.673

NWO TTW

19.936

25.639

25.144

23.437

1.707

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

40

Realisatie

Bijdragen aan medeoverheden

2.045

Sterke Regio's en Nota Ruimte

2.045

Verschil

Vastge­
stelde
begroting
0

5.000

0

5.000

5.000

0

5.000

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties

279.221

303.396

318.506

323.971

‒ 5.465

Internationaal Innoveren

36.499

40.990

35.978

46.336

‒ 10.358

PPS-toeslag

100.804

123.069

144.922

142.950

1.972

TO2 (exclusief TNO)

32.348

42.181

48.914

45.355

3.559

Topsectoren overig

31.193

13.393

1.897

6.285

‒ 4.388

Ruimtevaart (ESA)

66.599

70.480

73.878

68.610

5.268

Bijdrage NBTC

8.694

8.860

9.036

8.860

176

Bijdragen organisaties

3.084

4.423

3.881

5.575

‒ 1.694

Ontvangsten

134.101

119.980

121.961

113.157

8.804

BMKB

37.316

35.017

37.196

33.000

4.196

Groeifaciliteit

5.510

4.099

3.012

8.000

‒ 4.988

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)

9.132

7.764

7.762

13.000

‒ 5.238

Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering
(GSF)

178

Onttrekking reserve GSF

0

10.136

MKB Financiering

41

0
220

435

435

Luchtvaartkredietregeling

13.507

7.052

2.879

9.906

‒ 7.027

Rijksoctrooiwet

40.260

40.839

46.811

36.312

10.499

Eurostars

1.629

586

7.724

5.094

2.630

F-35

2.009

2.289

2.755

5.000

‒ 2.245

Diverse ontvangsten

14.383

22.114

13.384

2.845

10.539

1 Artikel 2 in deze vorm is voor het eerst verschenen in de begroting 2017.

E. Toelichting op de instrumenten
Verplichtingen
Garantieverplichtingen
De garantieverplichtingen zijn voor ca. € 462 mln niet benut. Dit is het saldo
van een onderbenutting van € 485 mln op de garantieverplichtingen en
stortingen in de begrotingsreserves van € 23,2 mln.
De onderbenutting van ca. € 485 mln betreft in het bijzonder de volgende
regelingen: BMKB ‒ € 227,5 mln; Groeifaciliteit ‒ € 93,7 mln; Garantie
Ondernemingsfinanciering ‒ € 359,1 mln en hogere garantieverplichtingen
voor MKB-financiering € 195 mln. In het kader van MKB-financiering is
namelijk een garantie verstrekt van € 200 mln ten behoeve van het NESEC
Shipping Debt Fund. Een garantie van € 5 mln aan de Council of Europe
Bank ten behoeve van de funding van Qredits, was voor 2019 geraamd, maar
zal in 2020 worden afgerond.
Daarnaast werden enkele stortingen verricht in de begrotingsreserves van
de garantieregelingen voor in totaal een bedrag van € 23,2 mln. Dit betrof
de volgende bedragen: BMKB (€ 16,9 mln), Groeifaciliteit (€ 1,8 mln),
Garantie Ondernemingsfinanciering (€ 4,1 mln); MKB-financiering (€ 0,4
mln).
Naast de onderuitputting op de garantieverplichtingen zijn de belangrijkste
mutaties ten opzichte van het geraamde verplichtingenbudget:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

41

Overige verplichtingen
Naast de garantieverplichtingen is per saldo voor ca. € 72 mln meer aan
verplichtingen aangegaan dan de oorspronkelijke begroting. De belang­
rijkste oorzaken hiervoor zijn:
– In 2019 werd de subsidie van in totaal € 35 mln voor een periode van vier
jaar aan Techleap.NL verstrekt voor het nieuwe programma dat bestaat
uit een expertisecentrum voor het ecosysteem en een groeiprogramma
om de groei van potentiële scale-ups te bevorderen.
– Na oprichting van Invest-NL in december 2019 is de subsidie voor de
ontwikkeltaak in 2020 van € 10 mln aan Invest-NL gecommitteerd.
– Ophoging van het verplichtingenbudget van TNO met € 24,2 mln. Dit
komt met name door een bijdrage van € 4,7 mln van het Ministerie van
SZW voor het Kennisontwikkelingsprogramma Werkgeversinterventies
Arbeidsintegratie, kennisontwikkeling van de Inspectie SZW door TNO
en het Maatschappelijk Programma Arbeidsomstandigheden, een
bijdrage van € 2,4 mln van het Ministerie van J&V voor de programma­
lijnen crisisbeheersing en intelligence en werkzaamheden op het
beleidsterrein van J&V, € 1 mln voor de uitvoering van het amendement
Amhaouch/Wörsdörfer (Kamerstuk 35 000 XIII, nr. 13), een bijdrage van
€ 4,7 mln van het Ministerie van BZK als aanvulling op het GIP
programma 2019, € 4,2 mln aan loon- en prijsbijstelling en een verhoging
van € 4,4 mln ten behoeve van de opdrachtverlening voor 2020.
– Een verhoging van het budget voor de PPS-toeslag met € 23,1 mln. Dit
betrof een ophoging met € 11,1 mln ten behoeve van een project uit 2018
dat niet meer in 2018 verleend kon worden. Dit budget uit 2018 ad € 11,1
mln is daarom opnieuw toegevoegd aan de begroting 2019. Daarnaast
is een verhoging van het verplichtingenbudget doorgevoerd van € 8,3
mln omdat hogere verplichtingen werden verwacht op basis van het
private commitment in 2018. Tot slot is € 2,9 mln prijsbijstelling
uitgekeerd.
Uitgaven
Subsidies
MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)
Dit betreft overboekingen naar het Provinciefonds ten behoeve van de
decentrale uitvoering van de MIT van in totaal € 20,5 mln. Daarnaast droeg
het Ministerie van LNV van € 0,4 mln bij ten behoeve van MIT-haalbaar­
heidsprojecten voor visserij.
Verduurzaming Industrie
De lagere realisatie dan begroot wordt grotendeels verklaard door een
overheveling van budget naar RVO voor ondersteuning en uitvoerings­
kosten van diverse subsidieregelingen (€ 3,8 mln), een budgetoverheveling
naar beleidsartikel 4 voor de Programmatische aanpak waterstof (€ 10 mln),
een overheveling naar beleidsartikel 4 ten behoeve van een specifieke
maatregel voor de Industrie in het kader van Urgenda (€ 11 mln) en onder­
uitputting als gevolg van een tegenvallend beroep op de subsidieregeling
DEI+ voor de Industrie en de Topsector Energiestudies regeling voor preengineering en haalbaarheidsonderzoek ter bevordering van CCSprojecten. Dit heeft onder andere te maken met de éénjarige bestedingseis
die voor deze regelingen in 2019 nog gold en projecten die vertraging
opliepen vanwege de stikstofproblematiek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

42

Garanties
De schadedeclaraties voor de BMKB vielen fors lager uit dan de raming in
de begroting vanwege het lage aantal faillissementen. Hierdoor was het
mogelijk om € 16,9 mln als saldo van ontvangsten, schadedeclaraties en
beschikbare begrotingsmiddelen af te storten in de begrotingsreserve
BMKB. Ook voor de Groeifaciliteit (GF) en de Garantieondernemingsfinanciering (GO) werden nauwelijks schades gedeclareerd, respectievelijk € 6,8
mln en € 8,5 mln lager dan geraamd. Hierdoor kon voor de GF € 1,8 mln en
voor de GO € 4,1 mln worden gestort in de begrotingsreserves. Voor de
garanties MKB-financiering werd € 0,4 mln gestort in de begrotingsreserve.
Opdrachten
Caribisch Nederland
Dit budget is ingezet voor de beleidondersteunende unit bij het Rijkskantoor
Caribisch Nederland (RCN) op Bonaire. Daarnaast is een opdracht verstrekt
aan CBS voor het verrichten van de zogenaamde additionele statistieken op
het gebied van BBP, werk en inkomen. Deze statistieken zijn een belangrijke
input voor het economisch en sociale beleid op de eilanden. Tenslotte
verricht CBS in opdracht van EZK een zogenaamde exit survey onder
vertrekkende toeristen.
Naast deze uitgaven is in het kader van Bevorderen Ondernemerschap (in
de categorie subsidies) een subsidie verstrekt aan de Kamer van
Koophandel van Sint Eustatius en Saba die een belangrijke rol speelt in
het stimuleren van ondernemerschap op Caribisch Nederland. Omdat de
Kamer door de kleine schaal van de eilandeconomie niet over voldoende
financiële middelen beschikt om een goed functioneren te waarborgen,
verstrekt EZK een jaarlijkse subsidie ter grootte van ca. € 0,1 mln. Daarnaast
verstrekte EZK eenmalig een subsidie van circa € 0,4 mln aan de Kamer van
Koophandel Bonaire voor de aanschaf van een nieuw Handelsregister ITsysteem voor Caribisch Nederland (Bonaire, Sint Eustatius en Saba). De
noodzaak hiertoe hangt samen met een op handen zijnde wijziging van de
Wet op de Kamers van Koophandel en Nijverheid BES en de Handelsregis­
terwet 2009 BES, en het feit dat het huidige Handelsregister IT-systeem sterk
verouderd is. Een goed functionerend Handelsregister IT-systeem is voor
beide KvK’s nodig om de wettelijke taken te kunnen uitvoeren.
Bijdragen baten lasten diensten
RVO
Dit betreft de uitgekeerde loon- en prijsbijstelling van € 2,2 mln. Ook werd
in de suppletoire begrotingen voor € 13,5 mln budget beschikbaar gesteld
voor een uitvoeringsopdracht aan RVO in 2019 voor onder meer de uitvoe­
ringskosten voor: de transitieagenda en uitvoeringsprogramma circulaire
economie in de maakindustrie, Green Deals, Maatschappelijk verantwoord
Inkopen (MVI), Eureka, Programma verduurzaming industrie, MKB!dee,
Nationaal Landingspunt, Startup Delta, Ideas from Europe, Fast Lane,
Hannover Messe, Holland Lounge en Ruimte in regels. Daarnaast werd € 2,5
mln overgeheveld naar het Ministerie van Buitenlandse Zaken ten behoeve
van de kosten van lokaal personeel van het Innovatie Attaché Netwerk.
Invest-NL
In 2019 werd € 5,5 mln minder uitgegeven aan Invest-NL in opbouw. Dit
betrof een lagere bijdrage van € 3,7 mln voor de ontwikkel- en financieringstaak omdat de organisatie van Invest-NL nog in opbouw was.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

43

Daarnaast is € 1,7 mln minder ter beschikking gesteld voor de transitie­
kosten samenhangend met Invest-NL en de instelling voor internationale
financieringsactiviteiten omdat het zwaartepunt van de transitiekosten ligt
bij de overgang van medewerkers en regelingen van RVO naar de interna­
tionale investeringsinstelling die op een later moment zal plaatsvinden.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
TNO
Dit komt met name door een bijdrage van € 4,7 mln van het Ministerie van
SZW voor het Kennisontwikkelingsprogramma Werkgeversinterventies
Arbeidsintegratie, kennisontwikkeling van de Inspectie SZW door TNO en
het Maatschappelijk Programma Arbeidsomstandigheden, een bijdrage van
€ 2,4 mln van het Ministerie van J&V voor de programmalijnen crisisbe­
heersing en intelligence en werkzaamheden op het beleidsterrein van J&V,
€ 1 mln voor de uitvoering van het amendement Amhaouch/Wörsdörfer
(Kamerstuk 35 000 XIII, nr. 13), een bijdrage van € 4,7 mln van het Ministerie
van BZK als aanvulling op het GIP programma 2019 en € 4,2 mln aan loonen prijsbijstelling.
Bijdrage aan medeoverheden
Sterke Regio’s
In het kader van de Regionale Investeringssteun Groningen is een specifieke
uitkering verstrekt aan de provincie Groningen van € 5 mln.
Bijdragen aan (inter-)nationale organisaties
Internationaal Innoveren
Dit betreft een verlaging van het budget vanwege een lagere uitfinanciering
op de reeds aangegane verplichtingen (€ 8,4 mln) en een overboeking naar
de bijdrage aan TNO en NLR van elk € 1 mln ten behoeve van de uitvoering
van het amendement Amhaouch/Wörsdörfer (Kamerstuk 35 000 XIII, nr. 13).
Ruimtevaart
Overeenkomstig de motie Amhaouch (Kamerstuk 24 446, nr. 68) is de € 5
mln voor economische ontwikkeling en technologie ingezet voor een
verhoging van de Nederlandse inschrijving in ESA-programma’s tijdens
de ministeriële ESA-conferentie in november 2019.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

44

Kengetallen
Strategisch doel 1 Stimuleren van (duurzame) innovatie
Tabel 9 Kengetallen behorend bij strategisch doel 1
Kengetallen

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Bron
RVO.nl

MIT
Aantal bedrijven dat deelneemt aan MIT

707

662

1.206

1.287

1.434

1.407

1.6921

Omvang private R&D-uitgaven ondersteund met MIT
(x € 1 mln)

26

61

86

83

96

102

112

49

20

69

75

72

72

68

RVO.nl

Eurostars
Aantal Nederlandse deelnemers aan Eurostars
waarvan bedrijven

37

13

50

52

49

55

43

81%

100%

96%

90%

98%

93%

88%

13

7

32

28

30

36

30

Aantal Nederlandse deelnemers aan H2020

1.544

449

712

984

1.388

1.576

1.8532

waarvan bedrijven

1.185

298

500

713

1.003

1.148

1.378

Omvang H2020-middelen voor Nederlandse
deelnemers (retour in mln euro)

3.403

538

1.016

1.644

2.272

3.026

4.001

waarvan hightech MKB (%)
Door Eurostars ondersteunde private R&D-uitgaven
van Nederlandse deelnemers (x € 1 mln)

RVO.nl/EC

Horizon2020

waarvan bedrijven (%)

21%

31%

28%

25%

27%

26%

25%

Retourpercentage voor Nederland (%)

7,5%

8,1%

7,7%

7,5%

7,6%

7,6%

7,7%

Aantal bedrijven dat gebruik maakt van WBSO

22.640

22.974

22.980

22.330

21.265

20.279

20.046

Door WBSO ondersteunde private R&D-uitgaven
(S&O-loon, x € 1 mln)

3.917

3.997

3.868

3.930

4.008

4.042

4.291

RVO.nl

WBSO

Emissieregistratie

Verduurzaming industrie
Broeikasgasemissies voor industrie inclusief afval
(Mton CO2-eq)

56,9

55,8

56,4

56,5

57,5

56,8

n.n.b.

1 De realisatiecijfers van de MIT over 2019 betreffen voorlopige cijfers. In de ontwerpbegroting 2021 zullen de definitieve cijfers over 2019 worden opgenomen.
2 De realisatiecijfers zijn cumultief en gebaseerd op peilmoment december 2019.

Strategisch doel 2 Versterken groei- en aanpassingsvermogen bedrijven en
in het bijzonder het MKB
Tabel 10 Kengetallen behorend bij strategisch doel 2
Kengetallen

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Bron
RVO.nl

BMKB
Verstrekte garanties BMKB, x € 1 mln1

309

335

401

591

502

527

538

1.983

1.949

2.545

3.688

3.299

3.094

2.751

Verstrekte garanties Groeifaciliteit, x € 1 mln

8

32

19

37

21

19

10

Totaal aantal verstrekte garanties

16

20

14

17

8

10

9

Verstrekte garanties GO, x € 1 mln

103

82

137

58

91

56

45

Totaal aantal verstrekte garanties

51

39

76

36

80

54

31

1.020

1.192

1.373

1.750

2.238

3.557

4.245

Totaal aantal verstrekte garanties

RVO.nl

Groeifaciliteit

RVO.nl

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)

Qredits

Qredits
Aantal verstrekte kredieten

1 Deze cijfers wijken af van de realisatiecijfers die de afgelopen jaren zijn gepresenteerd. De afgelopen jaren werd 100% van het gerealiseerde borgstellingskrediet
gerapporteerd, terwijl de borgstelling van de Staat 90% van het borgstellingskrediet afdekt. Vanaf heden wordt daarom 90% van het borgstellingskrediet als realisatie
gerapporteerd. Dit is met terugwerkende kracht ook voor de voorgaande jaren gecorrigeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

45

Strategisch doel 3 Ontwikkelen en benutten van hoogwaardig
(internationaal) publiek gefinancierd onderzoek en technologie, inclusief
publiek-private samenwerking
Tabel 11 Kengetallen behorend bij strategisch doel 3
Kengetallen

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Bron
RVO.nl/
TKI’s

TKI's
Omvang middelen PPS-programma’s TKI (x € 1 mln)

571

814

970

1.060

1.207

1.282

n.n.b.1

waarvan private middelen (%)

35%

44%

49%

48%

46%

45%

n.n.b.

Klanttevredenheid Deltares

8

7,9

8,7

8,6

8,2

8,7

9,2

Deltares

Klanttevredenheid Marin

8,8

9

8,8

8,9

8,6

8,8

8,6

Marin

Klanttevredenheid NLR

8,5

8,7

8,8

8,7

8,7

8,7

8,7

NLR

Klanttevredenheid TNO

8,2

8,3

8,4

8,6

8,6

8,8

8,7

TNO

TO2

Kennisbenutting Deltares

96%

97%

93%

95%

88%

Deltares

Kennisbenutting Marin

97%

100%

100%

100%

97%

Marin

Kennisbenutting NLR

99%

99,5%

99%

96%

97%

NLR

Kennisbenutting TNO

98%

98%

98%

99%

96%

TNO

552

121

121

136

160

n.n.b.

1,14

1,02

1,18

1,16

1,11

n.n.b.

Europese Ruimtevaartorganisatie (ESA)
Aantal Nederlandse bedrijven dat deelneemt aan
ruimtevaartprogramma’s ESA
Ruimtevaart geo-return/retour (%)

1,1

ESA
ESA

1 De voorlopige realisatie voor 2019 is beschikbaar in de zomer 2020 en wordt opgenomen in de begroting 2021.

Strategisch doel 4 Waarborgen van goede randvoorwaarden in de vorm van
lastenluwe en innovatievriendelijke regelgeving en excellente
overheidsdienstverlening voor ondernemers
Tabel 12 Kengetallen behorend bij strategisch doel 4
Kengetallen

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Geformaliseerde samenwerkingsverbanden

67

115

78

97

60

57

37

Klanttevredenheid

8,6

8,8

8,6

8,1

8,2

8

8,6
NFIA/
RVO.nl

Netherlands Foreign Investment Agency
Projecten

Bron
IAN/RVO.nl

Innovatie Attaché Netwerk

193

187

207

227

224

248

268

Investeringsomvang (€ mln)

1.658

3.185

1.765

1.467

1.227

2.760

4.105

Werkgelegenheid (arbeidsplaatsen)

8.435

6.304

7.779

7.570

8.158

8.475

10.866

7,1

7,1

7,2

‒ 10

‒ 10

‒5

51%

52%

55%

55%

54%

n.b.2

KvK

KvK/Ondernemerspleinen
Waardering Kamer van Koophandel1
Bereik Kamer van Koophandel

1 Vanaf 2017 wordt een net promotor score berekend: het percentage van de ondervraagden dat een rapportcijfer van 9 of hoger geeft minus het percentage van de
ondervraagden dat een rapportcijfer 6 of minder geeft.
2 Het bereik Kamer van Koophandel wordt vanaf 2019 niet meer als percentage gemeten, waardoor geen realisatiewaarde kon worden opgenomen.

Ontvangsten
Voor de GO en de GF is minder ontvangen dan geraamd. Dit wordt
veroorzaakt doordat de afgelopen jaren de benutting voor beide regelingen
onder het maximaal beschikbare garantieplafond lag, waardoor de
ontvangsten ook lager uitvallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

46

Luchtvaartkrediet
De ontvangsten in het kader van de luchtvaartkredieten vielen in 2019 lager
uit omdat enkele projecten niet succesvol zijn beëindigd waardoor er ook
geen aflossing meer zal plaatsvinden op het verstrekte krediet.
Octrooiontvangsten
De octrooiontvangsten in Nederland berusten voor het overgrote deel op
de in Nederland gevalideerde Europese octrooien die zijn verleend door
het Europees Octrooibureau (EOB). Deze octrooiontvangsten op basis van
Europees verleende octrooien bestaan voor 90-95% uit de jaarlijks te betalen
(per jaar oplopende) instandhoudingstaksen. Het EOB heeft zijn octrooiver­
leningsprocessen efficiënter gemaakt en heeft de afgelopen jaren
aanzienlijk méér octrooien verleend, met als gevolg ook méér Europese
octrooien die hier gevalideerd zijn en in stand worden gehouden (met meer
ontvangsten). Sinds 2013 is een trend waarneembaar dat octrooien via
betaling van (jaarlijks hogere) instandhoudingstaksen bovendien langer
(ook tussen het 15e en 20e levensjaar) in stand worden gehouden, met als
gevolg méér en hogere ontvangsten (voortvloeiend uit zowel gevalideerde
Europese octrooien alsook Nederlandse Rijksoctrooien).
Diverse ontvangsten
Dit betrof onder andere een ontvangst van € 3 mln in het kader van de
uitvoeringsopdracht aan RVO over 2017. Er werd een bijdrage ontvangen
van het Ministerie van Defensie en de provincie Noord-Brabant (samen € 3,3
mln) in het kader van een lening voor het realiseren van een logistieke
oplossing voor de Europese distributie van reserve-onderdelen voor de F-35
in Woensdrecht. Door LIOF werd een lening afgelost van € 2 mln. Daarnaast
is in het kader van de vaststelling van subsidies voor innovatie en onder­
nemerschap € 2,2 mln aan te veel uitgekeerde voorschotten terugont­
vangen.
Toelichting op de begrotingsreserves
De begrotingsreserves zijn ervoor bedoeld inkomsten uit premies en
uitgaven voor schades, die over de jaren kunnen fluctueren, te verevenen.
De reserve wordt aangehouden om als buffer te dienen voor uitgaven door
EZK indien bedrijven niet aan hun terugbetalingsverplichtingen kunnen
voldoen inzake leningen bij financieringsinstellingen waarop EZK een
borgstelling heeft afgegeven. Gegeven het huidige, gunstige, economisch
klimaat wordt de komende jaren een groei van de buffers verwacht, als
saldo van enerzijds stortingen (uit inkomsten premies en/of bijdragen uit
de EZK-begroting) en anderzijds onttrekkingen (schades uit borgstellingen).
Daarmee ontstaat een buffer voor jaren waarin het economisch klimaat
minder gunstig is.
Er zijn begrotingsreserves voor de BMKB, de regeling Garantie Onderne­
mingsfinanciering (GO), de Groeifaciliteit (GF) en de garanties voor nieuwe
aanbieders van MKB-financiering. De GO, GF en de garanties voor alterna­
tieve aanbieders van MKB-financiering betreffen kostendekkende garanties,
waarvan de te realiseren premieontvangsten toereikend zijn voor het
afdekken van eventuele verliesdeclaraties. Ultimo begrotingsjaar wordt op
basis van de gerealiseerde ontvangsten en uitgaven vastgesteld of een
onttrekking of storting dient plaats te vinden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

47

Tabel 13 Begrotingsreserve Borgstelling MKB-kredieten (BMKB)
(bedragen x € 1 mln)
Stand 1/1/2019

91,5

+ Storting

16,9

– Onttrekking
Stand per 31/12/2019

108,3

Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de beschikbare middelen
op de begroting en de gerealiseerde ontvangsten is € 16,9 mln gestort in
de begrotingsreserve BMKB.
Tabel 14 Begrotingsreserve Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
(bedragen x € 1 mln)
Stand 1/1/2019

67,1

+ Storting

4,1

– Onttrekking
Stand per 31/12/2019

71,2

Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de beschikbare middelen
op de begroting en de gerealiseerde ontvangsten is € 4,1 mln gestort in
de begrotingsreserve Garantie Ondernemingsfinanciering.
Tabel 15 Begrotingsreserve Groeifaciliteit (bedragen x € 1 mln)
Stand 1/1/2019

22,8

+ Storting

1,8

– Onttrekking
Stand per 31/12/2019

24,6

Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de beschikbare middelen
op de begroting en de gerealiseerde ontvangsten is € 1,8 mln gestort in
de begrotingsreserve Groeifaciliteit.
Tabel 16 Begrotingsreserve Garantie MKB-financiering (bedragen x € 1
mln)
Stand 1/1/2019

9,3

+ Storting

0,4

– Onttrekking
Stand per 31/12/2019

9,7

Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de beschikbare middelen
op de begroting en de gerealiseerde ontvangsten is € 0,4 mln gestort in
de begrotingsreserve Garantie MKB-financiering.
Tabel 17 Budgetflexibiliteit begrotingsreserves (bedragen x € 1.000)
Waarvan
juridisch
verplicht

Stand begrotingsreserves per 31 december 2019
Borgstelling MKB-kredieten (BMKB)

108.333

100%

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)

71.210

100%

Groeifaciliteit

24.546

100%

Garantie MKB-financiering

9.696

100%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

48

Beleidsartikel 3 Toekomstfonds
A. Algemene doelstelling
Versterken van de innovatieve kracht van Nederland door het beschikbaar
stellen van financiering voor innovatief en snelgroeiend MKB en voor
fundamenteel en toegepast onderzoek en het behouden van vermogen voor
toekomstige generaties.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van Economische Zaken en Klimaat is rijksbreed verantwoor­
delijk voor versterking van het innovatievermogen, in het bijzonder gericht
op het bedrijfsleven en verantwoordelijk voor het scheppen van randvoor­
waarden voor een excellent ondernemingsklimaat.
De Minister van EZK en de bewindslieden van OCW coördineren en borgen
de publieke kennisinfrastructuur voor toegepast en fundamenteel
onderzoek.
Vanuit deze verantwoordelijkheden heeft de Minister een financierende en
faciliterende rol, samenhangend met de stimulerende, regisserende en
faciliterende rollen zoals vermeld in artikel 2 van deze begroting:
Financieren/faciliteren
• Het mede-financieren van investeringen in R&D en innovatie;
• Het faciliteren van toegang tot en financieren van (risico)kapitaal voor
bedrijven;
• Het mede-financieren van Europese en internationale samenwerking op
het gebied van onderzoek en innovatie.
Om – aanvullend op de begroting – de Kamer te informeren over voortgang
en effecten van beleid treft u op de website https://www.bedrijvenbeleidin­
beeld.nl informatie aan over de indicatoren en kengetallen. Deze website is
te zien als een digitale bijlage van de EZK-begroting.
C. Beleidsconclusies
Start-ups en mkb-financiering
Het deel start-ups en mkb-financiering van het Toekomstfonds is erop
gericht om de beschikbaarheid van risicokapitaal voor startups en
snelgroeiende en innovatieve bedrijfsleven in Nederland te vergroten. Een
goede toegang tot financiering ondersteunt ondernemingen in hun groei­
strategie en daarmee het economische groeivermogen.
Na de evaluaties van de individuele risicokapitaalinstrumenten in 2018 heeft
Onderzoeksbureau Dialogic in 2019 een uitgebreide analyse van de financieringsmarkt verricht om te bezien in hoeverre de beleidsmix van EZK nog
passend en effectief is. Daaruit komt een positief beeld naar voren dat het
instrumentarium van EZK goed heeft bijgedragen aan de mkb-financieringsmarkt in Nederland. De hoofdconclusie van de analyse van Dialogic is
dat het financieringsinstrumentarium (noodzakelijkerwijs) divers is, maar
niet alle knelpunten afdekt. Zo blijkt dat met name ondernemers die relatief
kleine bedragen risicodragend vermogen zoeken, moeite hebben om dit
kapitaal te vinden en te verkrijgen. Dit terwijl de vraag naar dit soort kapitaal
alsmaar toeneemt, gezien o.a. de transitieopgaven en digitalisering van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

49

bedrijven. De toegang tot risicokapitaal voor startups, scale-ups en
innovatieve ondernemingen vraagt om een goed ontwikkelde risicokapi­
taalmarkt (Kamerstukken II 2019/20, 32 637, nr. 386).
Het kabinetsbeleid daartoe, gericht op het beschikbaar komen van risicoka­
pitaal voor kleine, startende en vaak innovatieve mkb (zoals de Vroegefa­
sefinanciering, Seed Capital Regeling, Seed Business Angel-faciliteit,
ROM’s, Invest-NL, Dutch Venture Initiative), is de afgelopen jaren geïnten­
siveerd. Blijvende inzet op het beschikbaar stellen van risicokapitaal in de
verschillende fasen van nieuwe (innovatieve) ondernemingen blijft zeer van
belang.
Investeren in fundamenteel en toegepast onderzoek
De regelingen in het kader van investeren in fundamenteel en toegepast
onderzoek zijn gericht op ondersteuning van kennisproductie, -verspreiding
en -toepassing. In 2019 is hierin een nieuwe revolverende regeling
opengesteld, de Thematische Technology Transferregeling. Deze regeling
was reeds aangekondigd (Kamerstukken II 2014/15, 34 000 XIII, nr. 150).
De regeling bevordert de (thematische) samenwerking tussen kennisinstel­
lingen en stelt startkapitaal ter beschikking voor kennisstarters die actief zijn
op het thema waarop de kennisinstellingen samenwerken. Hiermee wordt
een bijdrage geleverd aan economische én maatschappelijk relevante
thema’s (regeneratieve geneeskunde, smart systems, circulaire toepas­
singen) in aansluiting op het missiegedreven innovatiebeleid. Gezien de
kwaliteit en het aantal aanvragen voor deze regeling die de verwachtingen
overtroffen, is besloten hiervoor een tweede tender open te stellen en de tot
en met 2020 nog resterende middelen in dit deel van het Toekomstfonds
hiervoor ter beschikking te stellen (Kamerstukken II 2019/20, 32637, nr. 389).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

50

D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 18 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 3 (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Verschil

Vastge­
stelde
begroting

2015

2016

2017

2018

2019

2019

2019

194.439

166.591

198.306

117.494

132.206

145.275

‒ 13.069

Waarvan overige verplichtingen

194.439

166.591

198.306

117.494

132.206

145.275

‒ 13.069

Uitgaven

78.451

125.418

130.371

124.189

124.308

177.977

‒ 53.669

Subsidies

0

0

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

224

1.860

1.050

1.081

‒ 31

Smart Industry

168

324

254

281

‒ 27

Haalbaaarheidsstudies STW

56

1.536

796

800

‒4

Thematische Technology Transfer
Leningen

0
72.401

118.571

122.593

114.442

114.532

170.284

‒ 55.752

3.000

26.000

13.500

28.500

28.000

25.851

2.149

15.144

15.001

8.835
5.000

10.154

‒ 5.154

Startups / MKB financiering
Volledig revolverend
Fund to Fund
ROM's
Co-investment venture capital instrument / EIF

10.000

Smart Industry

0

337

0

Deels revolverend
Innovatiekrediet

45.178

39.910

44.802

41.208

40.954

52.997

‒ 12.043

Risicokapitaal Seed Capital

14.856

16.538

18.461

21.535

27.617

32.971

‒ 5.354

Vroegefasefinanciering / informal investors

9.367

10.555

11.676

10.303

10.736

15.335

‒ 4.599

Startups / MKB

10.928

‒ 10.928

NL-Califonië Duurzaam E-mobility fund

2.539

‒ 2.539

16.500

‒ 14.768

2.500

‒ 2.500

509

‒ 16

Investeringen in fundamenteel en toegepast
onderzoek
Met vermogensbehoud
Fundamenteel en toegepast onderzoek

10.424

8.816

2.802

Onco research

615

Smart Industry

644

1.732
493

Thematische Technology Transfer

0

Bijdrage aan agentschappen

6.050

6.847

7.554

7.887

8.724

6.612

2.112

Bijdrage RVO.nl

6.050

6.847

7.554

7.887

8.724

6.612

2.112

Ontvangsten

49.428

138.847

52.632

31.440

33.448

28.500

4.948

Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen

10.000

114.567

10.500

5.835
2.900

‒ 2.900

5.981

0

5.981

0

Fund to Fund
Investeringen in fundamenteel en toegepast
onderzoek

2.840

1.846

Innovatiekrediet

24.920

13.806

26.812

10.639

10.585

17.000

‒ 6.415

Seed Capital

14.508

10.467

12.413

13.028

14.156

8.600

5.556

7

67

92

2.725

0

2.725

Vroege fase financiering

E. Toelichting op de instrumenten
Verplichtingen
De verplichtingenrealisatie in 2019 was € 13 mln lager dan de raming. De
belangrijkste oorzaken hiervan zijn:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

51

–

–

–

–

–

In 2019 is een leningovereenkomst aangegaan ten behoeve van het
investeringsfonds Oncode Oncology Bridge Fund van Oncode B.V. Dit
fonds behoort bij de valorisatieactiviteiten van het Oncode Institute.
Oncode Institute richt zich op de omzetting van wetenschappelijk
oncologisch onderzoek naar betaalbare oplossingen voor de patiënt .
In 2019 werd de niet benutte ruimte van het Innovatiekrediet uit 2018
toegevoegd aan de begroting 2019 (€ 9,3 mln). Hiervan werd € 5,5 mln
doorgeschoven naar 2020. De benutting van regeling lag in 2019 echter
ca. € 22,5 mln onder het beschikbare verplichtingenbudget.
De realisatie van de Seed Capital lag hoger dan de oorspronkelijke
raming omdat onder meer de onderbenutting 2018 aan het budget is
toegevoegd (€ 32,5 mln) en het verplichtingenbudget meerjarig in de tijd
is verschoven (- € 17,3 mln) en het budget voor de Seed Business Angels
niet volledig werd benut (- € 8,3 mln).
Vanuit het budget voor Startups/MKB is in 2019 € 5,1 mln overgeheveld
naar beleidsartikel 2 voor de openstelling en de uitvoering van de
regeling MKB!dee. Het resterend gereserveerde budget voor onder
meer de digitalisering van het MKB en de MKB-deals (in totaal € 5,8 mln)
zal naar verwachting in 2020 worden besteed.
De bijdrage aan RVO lag € 2,1 mln hoger dan de raming voor onder meer
de opdracht ten behoeve van de uitvoering van de Seed Capital
regelinig, de regeling Vroegefasefinanciering, Oncode Institute en de
regeling Thematische Technology transfer.

Uitgaven
Leningen
Startups/MKB financiering
Volledig revolverend
Fund of fund (Dutch Venture Initiative)
De omvang en het moment van de uitgaven in het kader van het Dutch
Venture Initiative worden bepaald door de investeringen en terugont­
vangsten van de fondsen bij hun portfolio-bedrijven. Deze investeringen en
ontvangsten fluctueren in aantal en omvang. Vooraf zijn deze fluctuaties niet
precies te ramen.
Co-investment venture capital instrument/EIF
Voor het Co-investeringsfonds met het EIF werd € 5,2 mln minder
uitgegeven op basis van de liquiditeitsbehoefte van de onderliggende
ondernemingen waarin wordt deelgenomen.
Gedeeltelijk revolverend
Innovatiekrediet
Voor het Innovatiekrediet is € 12 mln minder uitgegeven dan geraamd. De
kasuitgaven op het Innovatiekrediet fluctueren jaarlijks door individuele
uitbetalingsafspraken met bedrijven op basis van afgesproken mijlpalen.
Daarnaast werden in 2018 en 2019 minder verplichtingen aangegaan dan
de in totaal opengestelde € 70 mln. Dit heeft ook doorwerking gehad in de
kasuitgaven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

52

Seed Capital Regeling
Voor de Seed Capital regeling werd € 5,4 mln minder uitgegeven dan
geraamd. Deze onderbenutting van het kasbudget werd onder andere
veroorzaakt doordat er een lager dan begroot aantal toekenningen is
gedaan voor de Seed Business Angels waardoor de kasrealisatie lager was
dan oorspronkelijk geraamd. Daarnaast vindt de uitfinanciering van de
verplichtingen plaats op basis van liquiditeitsbehoefte van de Seedfondsen.
Dit kan van jaar op jaar fluctueren.
Vroegefasefinanciering
Voor de Vroegefasefinanciering werd € 4,6 mln minder uitgegeven dan
geraamd. Dit wordt onder meer veroorzaakt doordat in 2019 op de regeling
die door RVO.nl wordt uitgevoerd minder verplichtingen zijn aangegaan dan
conform de openstelling mogelijk was.
Startups MKB
Zie toelichting onder de verplichtingen.
NL-Californië Duurzaam E-mobility fund
Het budget is in de 1e suppletoire begroting 2019 aan de Seed Capital
regeling toegevoegd voor de in 2019 gehouden duurzaamheidstender.
Investeringen in fundamenteel en toegepast onderzoek (met
vermogensbehoud)
Fundamenteel en toegepast onderzoek
Voor Fundamenteel en toegepast onderzoek werd € 14,8 mln minder
uitgegeven dan geraamd. De oorzaak hiervoor is dat voor de TOF-regeling
op de projecten € 9,3 mln minder aan voorschot werd verstrekt dan
oorspronkelijk geraamd, onder meer op basis van de liquiditeitsbehoefte
van de projecten. Daarnaast is het resterende beschikbare budget gereser­
veerd voor de regeling Thematische Technology Transfer waarvoor in 2020
de verplichtingen worden aangegaan en de uitfinanciering zal starten.
Oncode
Voor Oncode Institute is € 2,5 mln minder uitgegeven dan geraamd. De
belangrijkste reden hiervan is dat het in 2019 vanwege de kaders van de
Rijksbegroting niet mogelijk was het kasbudget meerjarig in het juiste
kasritme te spreiden.
Bijdrage aan agentschappen
Bijdrage RVO
Zie toelichting onder de verplichtingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

53

Tabel 19 Kengetallen
Kengetallen

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Bron
RVO.nl

Innovatiekrediet
Aantal bedrijven dat Innovatiekrediet gebruikt

39

40

33

32

29

31

29

Omvang private R&D-uitgaven ondersteund met een
Innovatiekrediet (x € 1 mln)

156

123

119

136

159

173

139

Aantal participaties via Seed Capital en Fund of Funds

44

32

50

81

95

125

1461

Omvang gestimuleerd risicokapitaal voor innovatieve
bedrijven door Seed Capital en Dutch Venture
Initiative/Fund of Funds (x € 1 mln)

390

257

553

744

182

1.606

351

RVO.nl/EIF

Seed Capital en Fund of funds

RVO.nl/
NWO-TTW

Vroegefasefinanciering
Aantal ondernemers dat Vroege Fase Financiering
gebruikt

40

37

41

40

33

1 De cijfers van het Dutch Venture Initiative betreffen de periode tot en met 30 september 2019. De realisatiecijfers van de Seed over 2019 betreffen voorlopige cijfers. De
definitieve cijfers worden opgenomen in de ontwerpbegroting 2021.

Ontvangsten
Er is per saldo € 4,9 mln meer ontvangen dan bij ontwerpbegroting
geraamd. Dit komt met name door de volgende oorzaken:
Dutch Venture Initiative
De ontvangsten voor het Dutch Venture Initiative van € 2,9 mln konden in
2019 niet worden gerealiseerd. Naar verwachting zullen in 2020 de eerste
ontvangsten op de EZK-begroting worden gerealiseerd.
Fundamenteel en toegepast onderzoek
In het kader van fundamenteel en toegepast onderzoek is € 5,9 mln
ontvangen omdat een project is beëindigd en het reeds verstrekte voorschot
is terugbetaald (€ 5,6 mln). Daarnaast zijn enkele aflossingen ontvangen
(€ 0,3 mln).
Innovatiekrediet
Voor het Innovatiekrediet is € 6,4 mln minder ontvangen dan geraamd. De
ontvangsten van het Innovatiekrediet kunnen fluctueren. Het is moeilijk
vooraf in te schatten wanneer de terugontvangsten precies plaats zullen
vinden.
Seed Capital regeling
In het kader van de Seed Capital regeling werd € 5,6 mln meer ontvangen
dan de raming. De geraamde terugontvangsten Seed Capital regeling zijn
gebaseerd op een inschatting. Het is moeilijk vooraf in te schatten wanneer
de terugontvangsten precies plaats zullen vinden. Dit hangt af van het
tijdstip dat participaties van het startersfonds worden verkocht.
Vroegefasefinanciering
Voor de Vroegefasefinanciering werd € 2,7 mln ontvangen. Dit betrof met
name een terugontvangst van NWO-TTW met betrekking tot de afwikkeling
van het teveel betaalde voorschot voor de openstellingen van de regeling
Vroegefasefinanciering in 2014 en 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

54

Beleidsartikel 4 Een doelmatige energievoorziening en beperking van de
klimaatverandering
A. Algemene doelstelling
De doelstelling bij artikel 4 is om in het kader van het klimaatbeleid in inter­
nationaal verband bij te dragen aan het realiseren van de doelen van de
klimaatovereenkomst van Parijs en, in Europees verband, het beperken van
de uitstoot van broeikasgassen in 2030 met minstens 40% ten opzichte van
1990. Samen met andere lidstaten streven naar een ambitieuzer klimaat­
beleid; klimaatneutraliteit in 2050 in de EU en daarvan afgeleid een reduc­
tiedoel van 55% voor 2030.
Nationaal worden de doelen uit de Klimaatwet nagestreefd:
• een reductie van de emissies van broeikasgassen van 49% in 2030 ten
opzichte van 1990
• een reductie van de emissies van broeikasgassen met 95% in 2050 ten
opzichte van 1990
• een volledige CO2-neutrale elektriciteitsproductie in 2050.
In het kader van het energiebeleid werken we toe naar een CO2-arme
energievoorziening die veilig, betrouwbaar en betaalbaar is, op zodanige
wijze dat economische kansen worden verzilverd en energie in het ruimtelijk
beleid is geïntegreerd. De belangrijkste maatschappelijke uitdaging waarop
gefocust wordt is de klimaat- en energietransitie.
Op de korte termijn stuurt het kabinet op de energiedoelstellingen, zoals
overeengekomen in het Energieakkoord: 14% duurzame energie in 2020 en
16% in 2023; gemiddeld 1,5% energiebesparing per jaar en 100 PJ in 2020;
creëren van ten minste 15.000 voltijdsbanen. De inzet voor 2030 en verder
is gericht op de totstandkoming en uitvoering van de afspraken uit het
Klimaatakkoord en het Klimaatplan, in lijn met de doelen uit de Klimaatwet.
In het Klimaatplan worden de maatregelen benoemd om de doelstellingen
uit de Klimaatwet te bereiken. Een belangrijk deel van deze maatregelen
komt voort uit het Klimaatakkoord. De maatregelen vormen een samen­
hangend pakket dat door verschillende partijen in verschillende sectoren
wordt uitgevoerd. De maatregelen zijn er onder andere op gericht om CO2reducerende technieken verder uit te rollen en rendabel te maken,
knelpunten die een transitie naar een CO2-arme economie in de weg staan
op te lossen en regionale en lokale samenwerking en participatie rond de
transitie te versterken.
Om deze doelstellingen te bereiken zet EZK financiële instrumenten in zoals
subsidies en garanties, maar ook niet-financiële instrumenten zoals het
stroomlijnen van energieregelgeving om de werking van de energiemarkt
te verbeteren, de regeldruk te verminderen en efficiënter toezicht mogelijk
te maken.
In de kamerbrief met betrekking tot het Lentepakket Europees Semester
2019 heeft het kabinet gereageerd op de landspecifieke aanbevelingen 2019
van de Europese Commissie (Kamerstuk, 21 501-20, nr. 1467). Als onderdeel
van de investeringsaanbeveling beveelt de Commissie aan om het investe­
ringsbeleid meer te focussen op investeringen in hernieuwbare energie,
energie-efficiëntie en het terugdringen van de emissie van broeikasgassen.
De Commissie constateert daarbij dat Nederland op koers ligt om het doel
voor broeikasgasreductie in de non-ETS sectoren in 2020 te halen. Ook stelt
de Commissie dat het doel voor hernieuwbare energie in 2020 waarschijnlijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

55

niet gehaald wordt zonder aanvullende maatregelen. Het kabinet staat voor
een ambitieus klimaat- en energiebeleid. Het kabinet blijft inzetten op het
realiseren van de doelen uit het Energieakkoord. Daarnaast worden
maatregelen genomen om in 2030 49% broeikasgasreductie te realiseren
ten opzichte van 1990. Hiervoor heeft het kabinet in het Regeerakkoord en
het Klimaatakkoord aanvullende middelen beschikbaar gesteld, onder
andere via de SDE+ en de Klimaatenvelop. Daarnaast heeft het kabinet bij
Najaarsnota 2018 nog € 500 mln beschikbaar gesteld om de klimaatdoelen
voor 2020 te halen. Voor een totaaloverzicht van alle middelen die vanuit
het Energieakkoord, het Klimaatakkooord en de reserve maatregelen CO2reductie beschikbaar zijn gesteld wordt verwezen naar de overzichtstabel
aan het einde van dit artikel.
B. Rol en verantwoordelijkheid
Op het gebied van het klimaatbeleid regisseert de Minister van EZK, op basis
van de Klimaatwet, het nationale klimaatbeleid en de inhoudelijke lijn voor
de nationale inbreng in de ontwikkeling van het Europese en het mondiale
klimaatbeleid.
De Minister van EZK is verder op grond van de Elektriciteitswet 1998, de
Gaswet en de Mijnbouwwet verantwoordelijk voor het energiebeleid.
Hieruit vloeien de volgende verantwoordelijkheden voort:
Klimaatbeleid
Regisseren
• Regisseren van het nationale klimaatbeleid op basis van de nationale
doelen en de werkwijze zoals deze is vastgelegd in de Klimaatwet, met
het oog op het door Nederland nakomen van de (onder andere) in United
Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) en EUverband gemaakte afspraken over het reduceren van CO2 en overige
broeikasgasemissies. Hieronder valt ook het emissiehandelssysteem,
waarin CO2-emissierechten worden toegewezen en geveild.
• De regie op de internationale aspecten van het klimaatbeleid, inclusief
het politieke optreden en de vertegenwoordiging in de betreffende inter­
nationale gremia. Daaronder vallen onder andere de Europese
Transport- en Milieuraad en relevante VN-bijeenkomsten.
(Doen)Uitvoeren
• De coördinatie van de Nederlandse inzet in internationaal kader bij de
vaststelling van normen en plafonds, de vertaling daarvan naar
Nederlandse wet- en regelgeving en de verdeling van doelstellingen
over sectoren en milieuthema’s. De doelen en normen hebben
betrekking op het reduceren van CO2-emissies van motorvoertuigen, op
brandstofkwaliteit, op de productie en de inzet van duurzame biobrand­
stoffen, op de mondiale uitfasering van ozonlaagafbrekende stoffen en
van gefluorideerde broeikasgassen en op de handel in CO2-emissie­
rechten (Emissions Trading System/ETS).
• De opdracht aan de Nederlandse Emissieautoriteit (NEa) voor het
handelssysteem in CO2-emissierechten, waaronder het toewijzen en
doen veilen van CO2-emissierechten. Ook de registratie van
hernieuwbare energie voor het verkeer en de rapportage hierover ter
controle van de duurzaamheid en de CO2-prestatie en het toezicht op
de bijstook van duurzame biomassa bij energiecentrales zijn hier
onderdeel van.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

56

Stimuleren
Om de klimaatdoelen te behalen worden maatschappelijke partners
proactief betrokken. De Minister van EZK stimuleert het in stand houden,
aangaan en organiseren van allianties met en tussen bedrijven, branches,
overheden, burgers en kennisorganisaties rondom de doelen uit de
Overeenkomst van Parijs, het Klimaatakkoord en het Energieakkoord.
Energiebeleid
Regisseren
• Het regisseren van de realisatie van grote energie-infrastructuurpro­
jecten die onder de Rijkscoördinatieregeling (RCR) vallen; dit betekent
als projectminister, samen met de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK), verantwoordelijk voor de ruimtelijke inpassing
van projecten en voor de coördinatie van benodigde vergunningen;
• Het versneld uitrollen van windenergie op zee richting 2030 en verder;
• Het actief participeren in Europese en internationale netwerken ten
behoeve van energy governance, kennis brengen naar en leren van
andere landen en instellingen;
• Het creëren van randvoorwaarden waardoor de energievoorziening
internationaal kan concurreren en het verdienpotentieel van de energie­
sector in relatie tot de energietransitie ten volle wordt benut;
• Het creëren van randvoorwaarden voor een doelmatige, veilige en
verantwoorde winning van onze bodemschatten;
• Het bieden van mogelijkheden aan, en het faciliteren van, lokale
duurzame energie-initiatieven;
• Het coördineren van het energiebesparingsbeleid via de verschillende
vakministers;
• Het creëren van randvoorwaarden voor de ontwikkeling van innovatieecosystemen;
• Het uitvoeren van de vergunningverlening voor de mijnbouw;
• Het creëren van randvoorwaarden voor een goede nucleaire
(kennis)infrastructuur en veilige uraniumverrijking, met inbegrip van
de taken die hierover zijn opgenomen in internationale verdragen, met
het oog op de bewaking en beveiliging van de hierbij betrokken kennis
en technologie.
Financieren
Het voeren van het financieel instrumentarium op de beleidsterreinen
hernieuwbare energie, energiebesparing, mijnbouwklimaat en klimaat- en
energie-innovatie gericht op het realiseren van CO2-reductie en een goed
werkend energiesysteem.
Stimuleren
• Het vergroten van het aandeel hernieuwbare energie (conform
afspraken Energieakkoord resp. Klimaatakkoord en de Richtlijn
Hernieuwbare Energie (RED));
• Het stimuleren van energiebesparing (conform afspraken Energieak­
koord resp. Klimaatakkoord en de Europese Energie-Efficiency Richtlijn
(EED)).
• Het stimuleren van de ontwikkeling en gebruik van klimaat- en energieinnovaties;
• Het stimuleren van de verdergaande reductie van CO2-uitstoot van en
energiebesparing bij energiebedrijven en industrie;
• Het stimuleren van een goed werkende Europese energiemarkt met
een adequate infrastructuur en bijbehorende wetgeving;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

57

•

Het stimuleren van de transitie naar een duurzame en betrouwbare
energievoorziening, inclusief de bijdrage aan het internationale oliecri­
sisbeleid.

Tabel 20 Indicator Duurzame energieproductie
Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2015

Realisatie
2016

Realisatie
2017

Realisatie
2018

Streef­
waarde

Planning

4,50%

2013

5,80%

6,00%

6,60%

7,40%

16,00%

2023

Indicator
Duurzame energieproductie1
1 Bron: CBS

Tabel 21 Uitstoot broeikasgassen (mld CO2-equivalenten)
1

1990

2004

2018

Doel 2030

Industrie

87,0

68,9

57,2

35,7

Energiebedrijven

39,6

54,9

45,2

12,4

Verkeer en vervoer

32,3

39,6

35,6

25,0

Landbouw

32,9

26,0

26,9

22,2

Gebouwde omgeving

29,9

31,1

24,4

15,3

Totaal2

221,7

220,5

189,3

110,6

1 De definitieve uitstootcijfers over 2019 komen in januari 2021 via de emissieregistratie beschikbaar.
2 Bron: CBS, RIVM/Emissieregistratie

Kengetal HHI en C3
De C3 is het gezamenlijk marktaandeel van de drie grootste leveranciers.
De mate van concentratie op de kleinverbruikersmarkt voor elektriciteit en
gas vormt een indicatie voor de concurrentie op die markten. Een indicator
hiervoor is de Herfindahl-Hirschman Index (HHI). Een markt met een HHI
onder de 1.800 punten wordt gezien als een competitieve markt en een
markt met een index tussen de 1.800 en 8.000 punten wordt gezien als
een geconcentreerde markt. Het is vele jaren beleid van het ministerie
geweest om de concentratiegraad te verlagen en dat beleid is nu geëffec­
tueerd, zodat er geen actief beleid meer op gevoerd wordt. Wel wordt de
concentratiegraad nog jaarlijks door ACM gemonitord.
Tabel 22 Kengetal HHI en C3
Kengetal1

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

20192

- HHI

2.338

2.276

2.230

2.152

1.992

1.822

1.951

2.021

- C3

83%

81%

81%

79%

75%

72%

74%

75%

- HHI

2.258

2.204

2.171

2.052

1.895

1.821

1.949

2.046

- C3

81%

79%

79%

77%

74%

72%

74%

75%

1. Concentratiegraad in de retailsector elektriciteit

2. Concentratiegraad in de retailsector gas

1 Bron: ACM
2 De concentratiegraad in zowel de elektriciteits- als de gassector neemt sinds 2018 weer licht toe door enkele fusies en overnames.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

58

Figuur 3 Kengetal: Elektriciteitsstoringen in minuten per jaar
40

34
30

33

27

27
23

23

21

20

20

24

27
20

10
2009

2010

2011

2012

2013

2014

Opgetreden elektriciteitsstoring

2015

2016

2017

2018

2019

Gemiddelde 2009-2019

Bron: Netbeheer Nederland
C. Beleidsconclusies
Klimaatakkoord goed ontvangen
Het kabinet heeft op 28 juni 2019 het Klimaatakkoord gepresenteerd
(Kamerstuk 32 813, nr. 342). In het Klimaatakkoord zijn maatregelen in alle
sectoren opgenomen die gericht zijn op het behalen van het doel van 49%
CO2-reductie in 2030 ten opzichte van 1990. Na de zomer van 2019 is de
uitvoering van start gegaan, waarvoor ook een nieuwe uitvoeringsstructuur
is ingericht. Uit de Klimaat- en Energieverkenning (KEv) 2019 en de bijbe­
horende analyse over het Klimaatakkoord van het Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) (kamerstuk 32 813, nr. 400) blijkt dat de verschillende
sectoren hun indicatieve opgaves kunnen halen met de afgesproken
maatregelen, maar dat door veranderde externe omstandigheden het doel
van 49% nog niet binnen bereik is. In reactie op de KEv heeft het kabinet
toegelicht dat komende jaren via de monitorings- en borgingscyclus uit de
Klimaatwet gestuurd zal worden op het behalen van het reductiedoel voor
2030.
Salderingsregeling
Het kabinet heeft besloten om de omvorming van de salderingsregeling,
zoals in het Regeerakkoord is afgesproken, niet vorm te geven als een
terugleversubsidie maar door de huidige regeling fiscaal af te bouwen
(Kamerstuk 239, nr. 299). Een terugleversubsidie bleek bij nadere uitwerking
niet uitvoerbaar te zijn (Kamerstuk 31 239, nr. 296). Ook heeft het kabinet
besloten de huidige regeling tot en met 2022 ongewijzigd te laten en vanaf
2023 te gaan afbouwen. Daartoe wordt een wetsvoorstel voorbereid dat
eind 2019 ter consultatie is aangeboden (Kamerstuk 31 239, nr. 305) en in
de zomer van 2020 in de Tweede Kamer zal worden behandeld.
Beleidsdoorlichting artikel Klimaat leidt tot pilot
De kabinetsreactie is op december 2018 naar de Tweede Kamer gestuurd.
De monitoring en evaluatie van het Klimaatbeleid is in 2019 tot één van de
pilots benoemd onder de kabinetsbrede operatie Inzicht in Kwaliteit.
Goede voortgang op gebied aardwarmte
In 2019 is goede voortgang gemaakt met de uitvoering van de beleidsbrief
geothermie (Kamerstuk 31 239, nr. 282). De aanpassing van de
Mijnbouwwet en -regelgeving specifiek voor aardwarmte zal naar
verwachting conform planning 1 januari 2021 in werking treden. Daarin zal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

59

ook de deelname van EBN in aardwarmteprojecten wettelijk worden
geregeld (Kamerstuk 32 239, nr. 298). In 2019 is de seismische campagne
gestart om de kennis van de ondergrond te vergroten met als doel de
kansen te verhogen op een succesvol aardwarmteeproject.
Wetsvoorstel en uitrol wind op zee op schema
Het wetsvoorstel voor de wijziging van de Wet windenergie op zee is op
4 april 2019 naar de Kamer gestuurd (Kamerstuk 35 092, nr. 6). De Kamer
heeft na twee rondes van schriftelijke vragen (Kamerstuk 35 092, nr. 7 en nr.
8) de wetswijziging aangemeld voor plenaire behandeling. Vooralsnog is
de behandeling in de Kamer nog niet ingepland.
De uitrol van windenergie op zee ligt geheel op schema en was ook dit jaar
vrij van subsidie. In het gebied Borssele is de bouw begonnen van de eerste
twee windparken op zee uit de routekaart 2023. De tender voor windkavel
Hollandse Kust (zuid) III&IV is met succes uitgevoerd en heeft geleid tot
vergunningverlening voor het windpark zonder subsidie (Kamerstuk 33 561,
nr. 49). Daarnaast is het kavelbesluit voor windkavel Hollandse Kust (noord)
V op 9 mei 2019 vastgesteld (Stcrt., 2019, 24545) en is de Regeling voor de
vergunningverlening van het windpark op dit kavel gepubliceerd
(Kamerstuk 33 561, nr. 50, Stcrt., 2019, 68472).
Uitvoering Energieakkoord onverkort voortgezet, nog niet alle doelen
binnen bereik
Het Energieakkoord heeft de afgelopen jaren een grote versnelling in de
energietransitie in Nederland teweeg gebracht. Uit de Klimaat- en Energie­
verkenning 2019 die op 1 november 2019 is gepubliceerd (Kamerstuk 32 813,
nr. 400) blijkt dat twee doelen van het Energieakkoord ondanks alle inspan­
ningen nog niet binnen bereik zijn: het doel van 14% hernieuwbare energie
in 2020 en het realiseren van 100 PJ extra energiebesparing in 2020. Het
kabinet heeft extra maatregelen aangekondigd rond hernieuwbare energie.
Ook de maatregelen die het kabinet heeft aangekondigd voor de uitvoering
van het Urgenda-vonnis dragen bij aan verhoging van het aandeel
hernieuwbare energie en extra energiebesparing. De uitvoering van deze
maatregelen en de bestaande Energieakkoord-maatregelen wordt
onverkort voortgezet, maar vanaf 2020 binnen de context van het Klimaat­
akkoord (Kamerstuk 32 813, nr. 443). De Borgingscommissie Energieak­
koord is daarmee eind 2019 opgeheven.
Randvoorwaarden CCS geformuleerd, Porthos-project kent goede
voortgang
In het Klimaatakkoord is de rol voor CCS verduidelijkt, maar is tegelijkertijd
ook de inzet van CCS met een aantal maatregelen begrensd. Zo zal er enkel
SDE++-subsidie worden verleend indien er geen kosteneffectief alternatief
is, zal circa maximaal 10 Mton CO2-opslag worden gesubsidieerd en is
aangegeven dat na 2035 geen nieuwe SDE++-beschikkingen meer voor
(fossiele) CCS worden afgegeven. Met deze maatregelen wordt enerzijds
de ruimte geboden om de CO2-emissies op een kosteneffectieve wijze te
reduceren in de industrie, terwijl anderzijds een duidelijk signaal wordt
afgegeven dat de inzet van CCS tijdelijk is en er alternatieven ontwikkeld
moeten worden. In 2019 heeft het CCS-project Porthos goede voortgang
gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

60

Verbreding van de SDE+ gerealiseerd, Wet ODE in werking getreden
In 2019 is de Tweede Kamer geïnformeerd over de verbreding van de SDE+
en het ontwerp van de SDE++ (Kamerstuk 31 239, nr. 300) die volgt uit het
Regeerakkoord. PBL heeft voor zowel hernieuwbare energie als CO2reducerende technieken een marktconsultatie gehouden en een eindadvies
opgesteld. Verder is de Wet Opslag Duurzame Energie (ODE) volgens
planning aangepast, zodat ook CO2-reducerende opties met ODE-middelen
kunnen worden gestimuleerd. Deze Wet Opslag Duurzame Energie en
Klimaattransitie (ODEK) is zowel door de Tweede als Eerste Kamer
behandeld en per 1 januari 2020 in werking getreden. De wijziging van het
Besluit SDE en de implementatie en uitvoering van de SDE++, waarbij de
eerste openstellingsronde voor het najaar van 2020 is voorzien, ligt op
schema. Tot slot is een extra openstellingsronde van de SDE+ aangekondigd
voor het voorjaar van 2020, dit met het oog op de stimulering van
hernieuwbare energie en het doel van 14% hernieuwbare energie in 2020.
Follow up evaluatie energie-innovatieregelingen
In 2019 is het energie-innovatie instrumentarium voor 2020 in lijn met het
Klimaatakkoord succesvol missiegedreven ingericht (Kamerstuk 33 009, nr.
70 en nr. 81 en nr. 82). Concreet is de DEI-regeling verbreed naar CO2reducerende technieken en is bij wijze van pilot een missiegedreven tender
binnen de Tenderregeling Energie-innovatie (TSE) vorm gegeven en
succesvol afgerond. In deze pilot werden partijen in de gebouwde omgeving
uitgedaagd om in een breed samenwerkingsverband tot concrete aardgas­
vrije oplossingen te komen en zo een aanzienlijke versnelling te creëren
(Kamerstuk 32 813, nr. 286). Deze pilot vormt de basis voor een nieuw
ontwikkeld instrument binnen de TSE, de Missiegedreven Onderzoek en
Ontwikkeling Innovatie-regeling. Deze regeling zal begin februari 2020
worden gepubliceerd. Daarnaast is in 2019 de verbrede DEI+ gedeeltelijk
meerjarig opengesteld (Kamerstuk 32 813, nr. 336). Dit om vooruitlopend
op het definitieve Klimaatakkoord snel invulling te geven aan ambities van
het kabinet op het gebied van klimaat en energie en aan te sluiten bij de
behoefte van uit het bedrijfsleven.
Evaluatie subsidieregeling indirecte emissiekosten ETS: huidige regeling
gehandhaafd
In het Energieakkoord (2013) is afgesproken dat het kabinet aan bedrijven
die gevoelig zijn voor carbon leakage en die deelnemen aan een convenant
ter bevordering van de energie-efficiëntie voor de periode 2013 tot en met
2020 compensatie biedt voor de indirecte emissiekosten als gevolg van
het EU emissiehandelssysteem (ETS). Hiermee is het internationale gelijke
speelveld gewaarborgd. Met de subsidieregeling indirecte emissiekosten
ETS wordt invulling gegeven aan deze afspraak. De regeling is in 2017
geëvalueerd. Mede naar aanleiding van deze evaluatie is besloten de
regeling in de huidige vorm te handhaven. Gedurende 2019 is de regeling
voor € 45 mln opengesteld en is er voor ruim € 40 mln compensatie
uitgekeerd.
De eventuele voortzetting van de regeling na 2021 is niet in de onderhan­
delingen van het Klimaatakkoord aan de orde gekomen. Hiervoor is het
belangrijk om te kijken naar de Europese regelgeving en het internationale
speelveld waar de bedrijven op opereren en in hoeverre concurrenten een
tegemoetkoming krijgen als compensatie van de ETS-kosten. Dit wordt de
komende maanden nader bepaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

61

Wijzigingen EIA succesvol doorgevoerd
In 2019 is de Energielijst van de EIA conform de eerdere planning succesvol
aangepast. Naast stimulering van energiebesparing is ruimte gecreëerd
voor verdere verbreding van de regeling in de richting van broeikasgasre­
ducerende technieken. Het gaat daarbij onder andere om de productie en
het bijmengen van waterstof in bestaande installaties, CO2-afvang voor
permanente opslag van CO2 en conversie van elektrische energie naar
waterstof (Power to gas). Daarnaast worden meerdere typen Lithium-accu’s
vanaf 2019 ondersteund.
Het aantal aanvragen in 2019 bedraagt naar verwachting ongeveer 18.000 ‒
20.000. Dat is iets meer dan in 2018. Een definitief beeld is bekend na afloop
van het eerste kwartaal van 2020. De uitvoering van de regeling valt onder
RVO en verloopt volgens plan.
Belangrijke stappen gezet op voortgang Europese dossiers
De Tweede Kamer is geïnformeerd over de voortgang in de onderhande­
lingen tussen de Raad, het Europees Parlement en de Europese Commissie
(trilogen). Dit betreft het voorstel van de Commissie voor de ACERverordening en de positie van Nederland daarbij (Kamerstuk 21501-33, nr.
741). Nederland heeft het akkoord gesteund. Bij brief van 25 november 2019
(Kamerstuk 32 813, nr. 406), is het Integrale Nationale Energie- en
Klimaatplan (INEK) inclusief bijlagen, de Langetermijnstrategie en het
concept-Klimaatplan aan de Kamer verzonden. Het INEK volgt, net als de
Langetermijnstrategie, uit de Europese Verordening inzake de governance
van de energie-unie en de klimaatactie, en is een strategisch planningsin­
strument. Het INEK is gebaseerd op de doelstellingen en onderliggende
afspraken en maatregelen uit het nationale Klimaatakkoord.
De Europese Raad heeft in december 2019 een akkoord bereikt over het doel
van een klimaatneutrale Unie in 2050 in lijn met de doelstellingen van het
akkoord van Parijs. Polen kon zich als enige lidstaat nog niet committeren
aan de uitvoering van deze doelstelling. De ER zal daarom in juni 2020 op
klimaat terugkomen (Kamerstuk 21 501-20, nr. 1508). Met het akkoord is
een belangrijke stap gezet, waarmee de EU het eerste klimaatneutrale
continent ter wereld kan worden. Dit is in lijn met de inzet die Nederland
heeft geformuleerd.
De Europese Commissie heeft via haar Green Deal aangekondigd dat zij
het doel voor 2030 wil ophogen naar 50 ‒ 55%. De plannen van de Europese
Commissie sluiten daarbij nauw aan bij de Nederlandse inzet van 55% in
2030. Daarbij werkt Nederland nauw samen met een kopgroep van klimaat­
ambitieuze landen.
Na het vaststellen van klimaatneutraliteit voor 2050 is nu ook het aantal
landen dat pleit voor een dergelijk hoger getal voor 2030 gegroeid naar acht
(Kamerstuk 21 501-08, nr. 186, Kamerstuk 31 793, nr. 189, Kamerstuk 35 377,
nr. 2). De Nederlandse inzet voor ophoging van het 2030-doel naar 55% wint
duidelijk aan terrein in de EU.
Maatregelen uitbreiding netcapaciteit in gang gezet
In de brief van 28 juni 2019 (Kamerstuk 20 196, nr. 669) van de Minister van
EZK aan de Tweede Kamer is aangekondigd welke maatregelen zijn
voorzien om de problematiek rond het gebrek aan capaciteit op het elektri­
citeitsnet aan te pakken. Inmiddels is een aantal van deze maatregelen in
gang gezet. Zo is er de AMvB n-1 ter consultatie aangeboden en toegestuurd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

62

aan de Staten-Generaal. Ook is voor het verkrijgen van een SDE+beschikking sinds het najaar van 2019 een transportindicatie van de netbe­
heerders vereist.
Extra maatregelen genomen voor de uitvoering van het Urgenda-vonnis
Op 28 juni 2019 heeft het kabinet een uitgebreid pakket aan maatregelen
aangekondigd om uitvoering te geven aan het vonnis in de zaak van
Urgenda tegen de Staat (Kamerstuk 32 813, nr. 341). In alle sectoren zijn
maatregelen aangekondigd: in de industrie wordt versneld lachgasuitstoot
gereduceerd en wordt energiebesparing extra gestimuleerd, in de
landbouw wordt de regeling voor de warme sanering van de varkenshou­
derij versneld en verhoogd en wordt extra energie-efficiëntie in de
glastuinbouw ondersteund, in de gebouwde omgeving worden extra
maatregelen genomen om energiebesparing door huiseigenaren te
stimuleren, en in de mobiliteit worden enkele gedragsmaatregelen extra
onder de aandacht gebracht. Ook is de oudste kolencentrale van Nederland
vervroegd gesloten. Naast dit pakket aan maatregelen dragen ook de
maatregelen die genomen zijn voor stikstofreductie (Kamerstuk 35 334, nr.
1) bij aan uitvoering van het vonnis. Op 20 december 2019 heeft de Hoge
Raad de Staat in het ongelijk gesteld in de cassatie die het kabinet tegen
het vonnis van het gerechtshof had ingesteld, waarmee het vonnis onher­
roepelijk is. Het kabinet heeft in reactie hierop aangekondigd begin 2020
met aanvullende maatregelen te zullen komen (Kamerstuk 32 913, nr. 442).
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 23 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 4 (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Verplichtingen

Vastgestelde
begroting

Verschil

2015

2016

2017

2018

2019

2019

2019

6.494.697

17.514.501

8.618.677

11.778.791

10.752.857

10.686.729

66.128

Waarvan garantieverplichtingen

31.873

28.900

11.050

0

0

71.300

‒ 71.300

Waarvan overige verplichtingen

6.462.824

17.485.601

8.607.627

11.778.791

10.752.857

10.615.429

137.428

Uitgaven

1.557.919

1.824.624

1.887.248

2.875.719

2.925.027

2.878.275

46.752

Subsidies

1.347.519

1.621.186

1.635.472

2.450.444

2.669.323

2.637.199

32.124

Tenderregeling Energie-Innovatie

36.543

38.935

38.791

63.400

57.589

71.490

‒ 13.901

SDE+ projecten (hernieuwbare energie)

21.138

31.497

30.934

30.665

26.535

50.000

‒ 23.465

Energie-efficiency

17.300

16.190

7.098

7.092

3.281

2.368

913

Green Deals

1.809

2.660

4.997

3.903

118

500

‒ 382

Demonstratie regeling Energie-Innovatie
(DEI)

10.153

19.329

21.931

28.193

42.139

41.000

1.139

860

1.392

3.300

‒ 1.908

Subsidieregeling Duurzame Scheepsbouw
(SDS)
Projecten Klimaat en Energieakkoord

478

562

733

3.628

1.708

6.400

‒ 4.692

362.995

288.426

149.960

25.492

1.515

47.025

‒ 45.510

SDE

207.832

443.837

552.127

615.295

559.025

652.451

‒ 93.426

SDE+

115.227

187.446

321.514

486.646

706.742

1.550.434

‒ 843.692

Storting in begrotingsreserve Duurzame
Energie

503.423

473.061

377.819

537.740

993.682

21.000

20.000

15.000

MEP

Bijdrage aan ECN

993.682

40.000

0

Aardwarmte
ISDE-regeling

5.000

18.018

50.927

69.864

84.368

100.000

‒ 15.632

Compensatie Energie-intensieve bedrijven
(ETS)

31.765

45.008

53.477

36.895

40.313

61.000

‒ 20.687

Carbon Capture and Storage (CCS)

2.500

171

865

1.438

6.586

3.080

3.506

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

63

Realisatie
5.822

Subidieregeling Energiebesparing en
duurzame energie sportaccommodaties
(EDS)

Vastgestelde
begroting

6.170

7.809

36

Hoge Flux Reactor

7.250

14.500

7.250

7.250

Elektrisch rijden

1.541

844

538

232

42

Caribisch Nederland

17.108

8.472

574

3.042

Overige subsidies

10.457

908

2.517

Storting begrotingsreserve maatregelen
voor CO2-reductie

0

0

Lening Pallas

‒ 401

6.791

3.000

3.791

0

16.711

22.500

‒ 5.789

500.000

11.000

0

11.000

82.500

0

82.500

3.000

0

3.000

9.000

19.840

9.000

19.840

Lening EBN
Garanties

42

0
3.000

1.922

Verliesdeclaratie aardwarmte
Storting in begrotingsreserve aardwarmte

36

7.651

Maatregelen voor CO2-reductie
Leningen

2.242

833

1.230

1.019

420

1.019

0

833

3.000
4.700

‒ 4.280

420

4.700

‒ 4.280
‒ 5.639

0

1.922

1.012

Opdrachten

19.813

13.029

9.188

9.053

6.718

12.357

Onderzoek mijnbouwbodembeweging

12.651

2.614

2.123

2.410

1.937

1.816

Joint Implementation

252

5

434

Straling

50

1.368
879

Uitvoeringsagenda Klimaat

373

Klimaat mondiaal

92
6.860

121
1.368
0

SodM onderzoek

Onderzoek en opdrachten

Verschil

2.500

‒ 2.500

288

823

‒ 535

120

359

‒ 239

10.410

6.631

5.299

3.005

6.859

‒ 3.854

Bijdrage aan agentschappen

41.805

46.026

52.877

65.341

75.957

53.069

22.888

Bijdrage aan RVO.nl

40.168

44.400

51.050

56.675

66.634

40.621

26.013

Bijdrage aan KNMI

956

950

1.114

1.147

1.419

1.193

226

5.594

5.962

7.875

‒ 1.913

Bijdrage aan NEA
Bijdrage aan NVWA

721

703

720

‒ 17

Bijdrage aan RIVM

681

676

713

0

0

1.467

‒ 1.467

Bijdrage aan RWS

1.204

1.239

1.193

46
12.821

Bijdrage aan ZBO's/RWT's

107.423

113.356

116.403

150.348

142.831

130.010

Doorsluis COVA-heffing

106.074

108.179

110.263

110.760

110.088

111.000

‒ 912

37.809

31.637

17.269

14.368

TNO kerndepartement
TNO-SodM
Bijdrage aan medeoverheden

1.349

5.177

6.140

1.779

1.106

1.741

‒ 635

0

0

24.380

20.988

15.978

24.356

‒ 8.378

24.380

20.988

15.978

24.356

‒ 8.378

Uitkoopregeling
Bijdragen aan (inter)nationale organisaties

39.437

28.785

39.095

158.686

10.800

16.584

‒ 5.784

Bijdrage aan ECN

38.819

27.982

38.519

158.040

9.008

15.135

‒ 6.127

618

803

576

646

1.792

1.449

343
158.188

Internationale contributies
Ontvangsten

6.851.765

2.546.908

3.202.936

3.201.275

2.390.399

2.232.211

Ontvangsten COVA

106.074

108.179

110.264

110.760

110.088

111.000

‒ 912

Opbrengst heffing ODE (SDE+)

278.861

421.036

626.953

1.033.046

1.631.970

1.730.000

‒ 98.030

2.399

2.511

‒ 112

Aardgasbaten

6.424.910

1.926.754

2.373.989

1.461.955

Ontvangsten zoutwinning

2.342

2.510

2.525

2.599

Onttrekking reserve Duurzame Energie

20.000

77.000

77.000

ETS-ontvangsten

0

73.000

78.000

78.000

0

504.215

440.136

300.000

140.136

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

64

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Onttrekking begrotingsreserve maatregelen
voor CO2-reductie
Diverse ontvangsten

115.790
19.578

11.429

12.205

15.700

12.016

Verschil
115.790

10.700

1.316

E. Toelichting op de instrumenten
Verplichtingen
Garantieregeling aardwarmte
Voor de garantieregeling aardwarmte zijn in 2019 geen garantieverplich­
tingen afgegeven, zodat het garantieplafond in zijn geheel niet is benut
Overige verplichtingen
Het hogere bedrag aan verplichtingen (+ € 137 mln) heeft een aantal
oorzaken. De belangrijkste hiervan zijn:
• Bij Incidentele Suppletoire Begroting (ISB) zijn Urgenda-middelen uit
de begrotingsreserve maatregelen CO2-reductie toegevoegd aan het
budget op artikel 4. Hierop is uiteindelijk € 82,5 mln aan verplichtingen
aangegaan.
• Daarnaast is € 11 mln aan ongebruikte begrotingsmiddelen op artikel
2 die samenhingen met Urgenda-uitgaven in de begrotingsreserve
maatregelen CO2-reductie gestort. Omdat elke storting in een reserve
leidt tot een verplichting, heeft dit tot een hogere verplichtingenrealisatie
geleid.
• Het plafond voor de ISDE is gedurende 2019 opgehoogd: uiteindelijk is
€ 36,3 mln meer aan verplichtingen aangegaan dan bij Ontwerpbe­
groting geraamd.
• Om EBN in staat te stellen deel te nemen aan aardwarmteprojecten is
aan EBN een lening verstrekt, die uit het budget van de DEI+ gedekt is.
Om de lening in één keer te kunnen verstrekken is een verplichtingens­
chuif van € 45 mln van 2020 e.v. naar 2019 doorgevoerd.
• Zowel voor de Demonstratieregeling Energie-Innovatie (DEI+) als voor
de Tenderregeling Energie-innovatie (TSE) zijn zowel door het Ministerie
van BZK als vanuit artikel 2 van de EZK-begroting Klimaatenveloppemiddelen overgeheveld. Dit heeft uiteindelijk tot zo'n € 34 mln aan extra
verplichtingen geleid.
• Om EBN in staat te stellen deel te nemen aan de voorbereidende fase
van het Porthos-project in de Rotterdamse haven is € 9,8 mln verplich­
tingenbudget aan het artikel toegevoegd.
• Tegenover deze ophogingen van het verplichtingenbudget staat dat er
voor ruim € 87 mln minder aan verplichtingen is aangegaan voor de SDE
+ dan oorspronkelijk was voorzien.
Uitgaven
Subsidies
Tenderregeling Energie-innovatie (TSE)
Vanuit het budget voor de Tenderregeling Energie-Innovatie (TSE), waar
de Klimaatenveloppemiddelen aan zijn toegevoegd, is per saldo € 12,1 mln
overgeheveld naar het budget voor de Demonstratieregeling EnergieInnovatie (DEI). Daarnaast is uit de Klimaatenveloppemiddelen € 1 mln
overgeheveld naar artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en duurzaam
ondernemen voor de pilot en demoregeling CO2-reductie Industrie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

65

SDE+-projecten (Hernieuwbare Energie Regeling, HER)
Door vertraging en uitval van projecten zijn de kasuitgaven op de
Hernieuwbare Energie Regeling (HER) lager uitgevallen. Op de openstelling
van de HER zijn daarnaast in 2019 minder verplichtingen aangegaan dan
geraamd, dit heeft eveneens tot lagere kasrealisatie geleid. De nietgebruikte middelen zijn in de begrotingsreserve Duurzame Energie gestort.
Milieukwaliteit van de Elektriciteitsproductie (MEP)
Het budget voor uitfinanciering van de MEP is bij het afsluiten van het
Energieakkoord meerjarig vastgesteld en is tussentijds niet meer gewijzigd.
Uiteindelijk bleken de laatste betalingen in 2019 veel lager uit te vallen dan
in 2013 geraamd, waardoor het grootste deel van het budget niet is gerea­
liseerd. De niet-gebruikte middelen zijn in de begrotingsreserve Duurzame
Energie gestort.
SDE/ SDE+
Bij de SDE en SDE+ zijn de uitgaven lager dan de in de begroting
beschikbare middelen. Dit is voor een belangrijk deel toe te schrijven aan
een tragere realisatie van de subsidiabele productie dan was voorzien bij
het opstellen van de ramingen in 2013. De bij de SDE+ uitgevallen productie
zal voor een groot deel in latere jaren alsnog worden gerealiseerd en gesub­
sidieerd via dezelfde of vervangende projecten. De niet-gebruikte middelen
zijn in de begrotingsreserve Duurzame Energie gestort.
Storting in begrotingsreserve Duurzame Energie
De hierboven genoemde onderuitputting op de HER (- € 23,5 mln), de MEP
(- € 45,5 mln) en de SDE/SDE+ (- € 937,1 mln) en de hieronder genoemde
onderuitputting op de ISDE (€ 15,6 mln) is in de begrotingsreserve
Duurzame Energie gestort. Het verschil met de storting wordt verklaard
doordat gedurende 2019 zo’n € 27,5 mln aan SDE+-budget is overgeheveld
naar andere overheidsdiensten en departementen als flankerend beleid
voor de SDE+, zoals uitvoerings-, monitorings- en toezichtskosten en
bijdragen om obstakels voor SDE+-projecten weg te nemen. Voor een
specificatie van deze uitgaven wordt verwezen naar tabel 24. Zie ook de
toelichting bij de reserves.
Tabel 24 Begroting/realisatie instrumenten begrotingsreserve Duurzame Energie (bedragen x € 1.000)
Ontwerpbe­
groting

Najaarsnota

Realisatie

Verschil

47.025

1.236

1.515

279

0

1.137

1.416

279

47.025

99

99

0

SDE

652.451

650.051

559.025

‒ 91.026

SDE+

1.550.434

688.817

706.742

17.925

Waarvan SDE+-regeling

1.487.434

603.873

616.945

13.072
4.853

MEP
Waarvan Overgangsregeling MEP
Waarvan MEP

Waarvan flankerend beleid SDE+

0

24.625

29.478

Waarvan TenneT aanleg net op zee

63.000

60.319

60.319

0

HER

50.000

29.259

26.535

‒ 2.724

ISDE

‒ 15.632

100.000

100.000

84.368

Projecten Energieakkoord

0

500

628

128

Storting in reserve DE

0

902.632

993.682

91.050

2.399.910

2.372.495

2.372.495

0

Totaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

66

De realisatie op de instrumenten die gelinkt zijn aan de begrotingsreserve
Duurzame Energie was in 2019 € 27,4 mln lager dan oorspronkelijk begroot.
Dit verschil is te verklaren doordat diverse uitgaven voor het flankerende
beleid SDE+ vanuit het SDE+-budget zijn overgeheveld naar andere depar­
tementen of naar uitvoerende diensten.
In onderstaande tabel is weergegeven welke uitgaven aan flankerend beleid
in 2019 tot een budgetoverheveling en daarmee tot een lagere realisatie op
het artikel hebben geleid.
Tabel 25 Verschil tussen Ontwerpbegroting en Najaarsnota is € 27.415
(bedragen x € 1.000)
Overgeheveld naar Provinciefonds: bijdrage gebiedfonds De Drentse Monden en
Oostermoer (DDOM)

‒ 2.100

Overgeheveld naar Defensie: bijdrage kantelen schietinrichting Petten

‒ 3.146

Overgeheveld naar I&W: kosten RWS voor Wind op zee

‒ 1.931

Overgeheveld naar Provinciefonds: bijdrage garantiefonds geothermie Provincie
Noord-Holland

‒ 1.500

Overgeheveld naar I&W: kosten 2019 RWS voor MIVSP

‒ 12.423

Overgeheveld naar I&W: kosten RWS aanpassing radar Wemeldinge

‒ 1.825

Overgeheveld naar NEa: dekking kosten toezicht bijstook biomassa

‒ 320

Overgeheveld naar I&W: kosten SDE+-review PBL
Overgeheveld naar RVO.nl: extra uitvoeringskosten SDE+, ISDE, RED
Overgeheveld vanuit Klimaatenveloppemiddelen: kosten projecten Energieakkoord
2019
Totaal per saldo overgeheveld vanuit SDE+-domein

‒ 10
‒ 4.660
500
‒ 27.415

Aardwarmte
Door een hogere meewerkvergoeding voor agrariërs voor het gebruik van
hun land voor proefboringen om de potentie van de ondergrond voor
aardwarmte in kaart te brengen vallen de uitgaven voor het SCANprogramma (Seismische Campagne Aardwarmte Nederland) € 5 mln hoger
uit dan geraamd.
Regeling Investerings Subsidie Duurzame Energie (ISDE)
Bij de in 2019 afgegeven beschikkingen voor de ISDE is sprake van
vertraging in de uitbetaling van voorschotten, waardoor de realisatie zo’n
€ 15,6 mln lager is uitgevallen dan bij Ontwerpbegroting geraamd. Het
overgebleven budget is in de begrotingsreserve Duurzame Energie gestort.
Het niet-uitgekeerde bedrag zal naar verwachting in 2020 alsnog uitbetaald
worden.
Compensatie Energie-intensieve bedrijven (ETS)
Voor de compensatie van de indirecte kosten bij elektriciteitsgrootge­
bruikers in het kader van het Europees emissiehandelssysteem (ETS) zijn
er minder goedgekeurde aanvragen geweest dan dat er bij het openstellen
van de regeling was geraamd.
Caribisch Nederland
De overschrijding van het budget voor Caribisch Nederland heeft verschil­
lende oorzaken:
– Het verzoek tot vaststelling van de subsidie aan de Statia Utility
Company (Stuco) voor de 2e fase van de zonneweide op Sint-Eustatius
is al in 2019 ingediend, terwijl verwacht werd dat dat pas in 2020 zou
gebeuren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

67

–

Aan de energiebedrijven van Saba, Bonaire en Sint-Eustatius zijn fors
hogere netbeheersubsidies uitgekeerd, nadat de bezwaren die de
energiebedrijven van Bonaire en Sint-Eustatius hadden ingediend tegen
de afgegeven netbeheersubsidies deels zijn gehonoreerd.

Overige subsidies
De lagere realisatie bij de overige subsidies is vooral ontstaan doordat € 6
mln is overgeheveld naar het RVO-uitvoeringsbudget voor de uitvoering
van het Expertisecentrum Warmte (ECW).
Storting in begrotingsreserve maatregelen voor CO2-reductie
In 2019 is € 11 mln aan ongebruikte begrotingsmiddelen op artikel 2 die
samenhingen met Urgenda-uitgaven in de begrotingsreserve maatregelen
CO2-reductie gestort. Deze middelen zijn gedurende 2019 van artikel 2 naar
artikel 4 overgeheveld en waren dus niet bij Ontwerpbegroting voorzien. Zie
verder de toelichting bij de reserves.
Maatregelen voor CO2-reductie
Voor de sluiting van de Hemweg-kolencentrale in Amsterdam en CO2reducerende maatregelen op het Chemelot-terrein in Geleen is in 2019 door
middel van een Incidentele Supplotoire Begroting (ISB) in totaal € 94,4 mln
aan Urgenda-middelen uit de begrotingsreserve maatregelen CO2-reductie
toegevoegd aan artikel 4 van de EZK-begroting. De onderhandelingen over
de nadeelcompensatie door de sluiting van de Hemwegcentrale zijn in
november 2019 afgerond: de nadeelcompensatie is € 11,9 mln lager
uitgevallen dan waar bij het opstellen van de ISB op was gerekend.
Bijdragen aan agentschappen
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
De bijdrage aan RVO.nl is hoger uitgevallen doordat budget is toegevoegd
voor de uitvoeringskosten die gemoeid zijn met de besteding van de
Klimaatenveloppemiddelen, de Renewable Energy Directive (RED) en het
Extractive Industries Transparency Initiative (EITI). Daarnaast is budget
toegevoegd voor de hogere uitvoeringskosten van de Tenderregeling
Energie-Innovatie (TSE), de Subsidieregeling Duurzame Scheepsbouw
(SDS), de Hernieuwbare Energie Regeling (HER), de SDE+-regeling en de
ondersteuning van RCR-projecten. Daarnaast is de loon- en prijsbijstelling
2019 aan het budget toegevoegd.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
TNO Kerndepartement
De bijdrage aan ECN-TNO is met een bedrag van € 7,1 mln opgehoogd om
een investeringssubsidie ter verbetering van de kennisinfrastructuur te
kunnen verstrekken. Daarnaast is de bijdrage aan ECN-TNO met € 3,5 mln
verhoogd, omdat door de toevoeging van ECN aan TNO ECN-TNO BTWplichtig werd. De opdracht aan TNO-AGE is, vooral door meer werkzaam­
heden voor advisering vergunningverlening en aardwarmte, € 2,7 mln
hoger uitgevallen dan bij Ontwerpbegroting geraamd. Tenslotte is er zowel
aan ECN-TNO als TNO-AGE loon- en prijsbijstelling uitgekeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

68

Bijdragen aan medeoverheden
Uitkoopregeling
In 2019 zijn minder aanvragen ingediend dan geraamd in het kader van de
uitkoopregeling voor huiseigenaren met woningen die loodrecht onder
een hoogspanningsverbinding staan.
Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
Energieonderzoek Centrum Nederland/Nuclear Research and Consultancy
Group (ECN/NRG)
De bijdrage aan ECN-NRG is in 2019 lager uitgevallen dan bij Ontwerpbe­
groting was geraamd. Uit het vrijgevallen budget is onder andere een
aanvullende opdracht aan ACM voor het jaar 2019 van € 1,1 mln gefinancierd: dit bedrag is overgeheveld naar artikel 1 van de EZK-begroting. In 2019
is er ook geen uitbetaling gedaan op de aan ECN-NRG verstrekte lening,
waardoor het hiervoor gereserveerde budget van € 2,6 mln niet is besteed.
Tenslotte heeft een kasschuif van € 1,4 mln van 2019 naar 2020 plaatsge­
vonden ter financiering van de bijdrage aan ECN-NRG in dat jaar.
Ontvangsten
Opbrengst heffing ODE (SDE+)
De inkomsten uit de Opslag Duurzame Energie (ODE) zijn € 98 mln achter­
gebleven bij de in de begroting geraamde inkomsten. Dit is 5,7% lager dan
geraamd. Bij de bepaling van de ODE-tarieven dienen vooraf inschattingen
te worden gemaakt voor onder andere het elektriciteits- en gasverbruik.
Aangezien het gerealiseerde verbruik daarvan kan afwijken, zullen de
daadwerkelijke opbrengsten in het algemeen afwijken van de geraamde
opbrengsten.
ETS-Ontvangsten
Ten opzichte van eerdere ramingen is de verwachte gemiddelde prijs van
ETS-rechten in 2019 sterk gestegen, waardoor de ETS-ontvangsten € 140
mln hoger zijn uitgevallen dan geraamd. De ontvangsten zijn echter lager
dan in 2018, ondanks een hogere prijs. Dat komt omdat in 2019 een deel van
de emissierechten niet geveild is, maar in marktstabiliteitsreserve (MSR) is
geplaatst. De relatieve stijging van de prijs was minder dan de relatieve
daling van het aantal geveilde rechten.
Toelichting op de begrotingsreserves
Tabel 26 Stand begrotingsreserves per 31 december 2019 (bedragen x
€ 1.000)
Waarvan
juridisch
verplicht
Begrotingsreserve Aardwarmte
Begrotingsreserve Duurzame Energie

21.974

100%

3.155.088

100%

Begrotingsreserve ECN verstrekte leningen

6.600

0%

Begrotingsreserve maatregelen CO2-reductie

395.210

51%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

69

Tabel 27 Begrotingsreserve Aardwarmte (bedragen x € 1 mln)
Stand 1/1/2019

21,6

+ Storting

0,4

– Onttrekking
Stand per 31/12/2019

22,0

De begrotingsreserve voor de garantieregeling Aardwarmte is bedoeld om
het budget voor deze regeling meerjarig in te kunnen zetten en een
eventuele mismatch in de tijd tussen inkomsten en uitgaven op te vangen.
Om gebruik te kunnen maken van de garantieregeling Aardwarmte betalen
marktpartijen een premie aan de uitvoerder van de regeling (RVO.nl) die
wordt gestort in de begrotingsreserve. In 2019 zijn geen nieuwe verliesde­
claraties op basis van de garantieregeling door RVO.nl ingediend. Wel is
voor een bedrag van € 420.000 aan provisies ontvangen, dit bedrag is in
de begrotingsreserve gestort.
Uit het toetsingskader van de garantieregeling Aardwarmte blijkt dat, gelet
op het risicoprofiel van de aardwarmtegaranties (tussen de 1,4% kans op
volledige en 7,6% op gedeeltelijke mislukking), de huidige omvang van de
begrotingsreserve samen met de over de verstrekte garanties te ontvangen
provisies (7%) benodigd is om de komende jaren een gemiddeld garantie­
plafond van € 66,6 mln per jaar mogelijk te maken. Gelet op de uitstaande
garanties en het genoemde risicoprofiel is de gehele reserve benodigd om
mogelijke verliesdeclaraties op te kunnen vangen en is daarmee voor 100%
juridisch verplicht.
Tabel 28 Begrotingsreserve Duurzame Energie (bedragen x € 1 mln)
Stand 1/1/2019

2.239,4

+ Storting

993,7

– Onttrekking

‒ 78,0

Stand per 31/12/2019

3.155,1

De begrotingsreserve Duurzame Energie is bestemd voor onbesteed
gebleven middelen als gevolg van vertraging bij projecten waaraan reeds
subsidie is toegekend en reeds verplichte projecten die niet tot uitvoering
komen en door andere projecten moeten worden vervangen met het oog
op het bereiken van de doelstelling voor duurzame energieproductie. Het
gaat hier om middelen ten behoeve van de MEP, SDE, SDE+, ISDE en de
HER. Via de begrotingsreserve blijven de middelen beschikbaar tot het
moment dat ze alsnog zullen worden uitbetaald. In 2019 is € 993,7 mln in
de reserve gestort en € 78 mln aan de reserve onttrokken (Kamerstuk 34 210
XIII, nr. 4, antwoord op vraag 5).
Tabel 29 Specificatie stortingen/onttrekkingen begrotingsreserve Duurzame Energie (bedragen x € 1 mln)
2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Totaal Juridisch
verplicht

MEP (algemene middelen)

23

16

2

34

‒2

0

73

100%

SDE (algemene middelen)

143

220

297

191

63

16

91

1.021

100%

‒ 20

‒ 77

‒ 77

‒ 73

‒ 78

‒ 325

Tijdelijke onttrekking (MEP/SDE)
SDE+ (ODE gefinancierd)

59

134

204

282

281

523

903

2.386

100%

Totaal

225

370

483

396

301

464

916

3.155

100%

Eind 2019 bedraagt de stand van de reserve € 3.155,1 mln. Daarvan is 100%
juridisch verplicht. Bij de huidige inzichten is de in de meerjarencijfers
beschikbare uitgavenruimte voorlopig toereikend voor de kasuitloop van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

70

de afgegeven beschikkingen. Naar de huidige inzichten zal de begrotings­
reserve Duurzame Energie in 2020 nog toenemen, zij het in mindere mate
dan in 2019 (indicatief: + € 780 mln).
Tabel 30 Ontwikkeling begrotingsreserve Duurzame Energie (bedragen x
€ 1 mln)
Stand 1/1/2020

3.155,1

– Geplande onttrekking 2020 (tijdelijke onttrekking)

‒ 73,0

– Geplande onttrekking 2020 (financiering uitbreiding ISDE t.b.v. MKB)

‒ 100,0

– Geplande onttrekking 2023-2028 (toevoeging aan SDE+-budget)
+ Geplande storting 2021-2026 (terugboeken tijdelijke onttrekking 2015-2020)
Resterend voor SDE/SDE+-beschikkingen

‒ 1.700,0
398,0
1.680,1

Tabel 31 Begrotingsreserve ECN verstrekte leningen (bedragen x € 1 mln)
Stand 1/1/2019

6,6

+ Storting

0

– Onttrekking

0

Stand per 31/12/2019

6,6

De middelen in de begrotingsreserve risicopremie ECN/NRG zullen worden
aangesproken als ECN – al dan niet tijdelijk – (gedeeltelijk) niet kan voldoen
aan de terugbetalingsverplichtingen volgens de in 2014 afgesloten lenings­
overeenkomst. De lening heeft een looptijd tot 1 juli 2023.
Deze reserve betreft uitsluitend een zekerstelling binnen de rijksbegroting.
Derden kunnen geen beroep op deze middelen doen en daarmee zijn de
middelen op deze reserve niet juridisch verplicht.
Tabel 32 Begrotingsreserve maatregelen CO2-reductie (bedragen x € 1
mln)
Stand 1/1/2019
+ Storting

500,0
11,0

– Onttrekking

‒ 115,8

Stand per 31/12/2019

395,2

Om tegemoet te komen aan het Urgenda-vonnis heeft het kabinet
additionele maatregelen genomen om aanvullende CO2-reductie te
realiseren. Omdat de aard, omvang en timing van de aanvullende
maatregelen in 2018 nog onzeker waren, heeft het kabinet besloten deze
maatregelen via een tijdelijke begrotingsreserve met een omvang van € 500
mln financieel mogelijk te maken. Ook LNV, IenW en BZK kunnen een
beroep doen op deze reserve voor CO2-reducerende maatregelen. De in
de begrotingsreserve beschikbare middelen zijn in 2019 met Incidentele
Suppletoire Begrotingen (ISB’s) aan de begrotingen van de vier betrokken
departementen toegevoegd. Uiteindelijk is van de voor 2019 beschikbare
middelen € 115,8 mln door de vier departementen besteed. Daarnaast heeft
EZK € 11 mln aan begrotingsmiddelen die gekoppeld waren aan de
Urgenda-middelen in de reserve gestort, omdat het project dat met deze
gezamenlijke middelen gefinancierd zou worden vertraagd is.
Van het nog resterende bedrag in de reserve van € 395,2 mln is 51% juridisch
verplicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

71

Omdat de Urgenda-middelen via vier begrotingen lopen en er dus ook van
vier departementen budget in de reserve zit, is uitvraag gedaan bij de
betrokken departementen wat van hun aandeel van de reserve juridisch
verplicht is.
Tabel 33 Overzicht maatregelen ten behoeve van het Energieakkoord (bedragen x € 1.000)
Realisatie
2015

Realisatie
2016

Realisatie
2017

Realisatie
2018

Realisatie
2019

Begroting
2019

Verschil

ENERGIEBESPARING
MJA3 / MEE (EZK, art. 4)
EIA (FIN, fiscaal)
Compensatie indirecte kosten ETS (EZK, art.
4)

3.061

4.242

3.053

3.799

3.281

2.368

913

106.000

147.000

124.000

157.000

130.0001

147.000

‒ 17.000

31.765

45.008

53.477

36.895

40.313

61.000

‒ 20.687

5.822

6.170

7.809

36

0

36

21.000

20.000

15.000

5.000

0

16.711

22.500

‒ 5.789

Subsidieregeling Energiebesparing en
duurzame energie sportaccommodaties
(EZK, art. 4)
Aardwarmte (SCAN-programma EBN) (EZK,
art. 4)
Overige subsidies (Warmterotonde,
Expertisecentrum Warmte) (EZK, ar.t 4)

262

Demo Schoon en Zuinig (LNV, art. 11)

911

1

0

0

0

0

Innovatieagenda Energie (LNV, art. 11)

640

1.096

1.102

3.010

5.956

541

5.415

Marktintroductie energie innovaties (MEI)
(LNV, art. 11)

4.768

3.537

3.290

4.471

3.131

5.539

‒ 2.408

Energie-efficieency glastuinbouw (LNV, art.
11)

3.275

6.124

3.984

4.233

8.4212

1.400

7.021

Wet Milieubeheer energiebesparing (IenW,
art. 19)

3.913

1.066

2.141

0

0

0

Openbare verlichting decentrale overheden
(IenW, art. 19)

17

0

0

0

Revolverend fonds EGO (BZK, art. 4)

35.000

Nationaal Energiebespaarfonds (NEF) (BZK,
art. 4)
Bijdragen aan agentschappen (BZK, art. 4)

11.745

6.132

Energiebesparing huursector (BZK, art.4)
Beleidsprogramma Energiebesparing
(Subsidies en opdrachten) (BZK, art. 4)

5.000

4.000

Energiebesparing Koopsector (BZK, art. 4)

7.383

Fonds Duurzaam Funderingsherstel (BZK,
art. 4)

0

0

0

0

18.000

35.000

‒ 17.000

3.847

3.761

5.813

6.000

‒ 187

816

105.676

134.309

130.477

3.832

6.500

6.923

0

5.000

‒ 5.000

3.935

8.090

3.512

4.578

0

2.640

0

0

0

39.900

3.348

3.664

13.000

‒ 9.336

20.000

0

0

0

0

Energietransitie en duurzaamheid
(Subsidies en opdrachten) (BZK, art. 4)
Revolverend fonds Energiebesparing
verhuurders (BZK, art. 4)

25.000

HERNIEUWBARE ENERGIE
MEP (EZK, art. 4)

362.995

288.426

149.960

25.492

1.515

47.025

‒ 45.510

SDE/SDE+, incl. flankerend beleid en Net op
zee (EZK, art.4)

323.059

614.493

873.641

1.101.941

1.265.767

2.202.885

‒ 937.118

Storting in begrotingsreserve Duurzame
Energie (EZK, art. 4)

503.423

473.061

377.819

537.740

993.682

0

993.682

Storting in begrotingsreserve
Garantieregeling Aardwarmte (EZK, art. 4)

1.922

1.012

833

0

420

4.700

‒ 4.280

18.018

50.927

69.864

84.368

100.000

‒ 15.632

12.588

43.900

‒ 31.312

38.915

38.791

63.400

57.589

71.490

‒ 13.901

InvesteringsSubsidie Duurzame Energie
(EZK, art.4)
ENERGIE-INNOVATIE
Verduurzaming industrie (EZK, art. 2)
Tenderregeling Energie-innovatie (EZK, art.
4)

36.516

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

72

Realisatie
2015
Demonstratieregeling Energie-innovaties
(EZK, art. 4)

10.153

Realisatie
2016
19.330

Realisatie
2017
21.931

Subsidieregeling Duurzame Scheepsbouw
(EZK, art. 4)
Innovatiemiddelen SDE+ (EZK, art. 4)

21.138

31.497

30.934

1.541

844

538

Realisatie
2018

Realisatie
2019

Begroting
2019

Verschil

28.193

42.139

41.200

939

860

1.392

3.300

‒ 1.908

27.957

26.535

50.000

‒ 23.465

MOBILITEIT
Elektrisch rijden (EZK, art. 4)

232

42

0

42

Elektrisch rijden (IenW, art. 19)

800

0

800

‒ 800

Elektrisch rijden (IenW, art. 21)

1.861

0

0

0

1.498

0

1.498

0

0

0

0

35

0

0

0

Elektrisch rijden (IenW, art. 14)
Lean and Green Personal Mobility (IenW, art.
14)

540

Meerjaren bewustwordingscampagne
«Hopper» (IenW, art. 14)

50

Organisatiekosten Green Deal Autodelen
(IenW, art. 14)

60

54

20

67

30

50

‒ 20

Campagne veilige, zuinige, stille banden op
spanning (IenW, art. 19)

172

98

13

2.000

0

0

0

Nationale benchmark duurzame mobiliteit
(IenW, art. 14)

42

42

25

17

Diverse beleidsonderzoeken duurzame
mobiliteit (IenW, art. 14)

50

50

50

0

Werkgeversaanpak mobiliteit (IenW, art. 14)

216

36

50

Klimaatenveloppe 2019 (IenW, art. 14)

54

100

‒ 46

16.823

0

16.823

URGENDA-MAATREGELEN
Urgenda en industrie (EZK, art. 2)

386

0

386

Maatregelen CO2-reductie (EZK, art. 4)

82.500

0

82.500

Storting begrotingsreserve maatregelen
voor CO2-reductie (EZK, art. 4)

11.000

0

11.000

Subsidieregeling energiebesparing eigen
huis (SEEH+) en Programma reductie
energieverbruik (PRE) (BZK, art. 4)

3.285

0

3.285

0

0

0

219

0

219

Stimulering van CO2-reducerende
maatregelen Circulaire Economie (IenW, art.
21 via DEI+)

1.190

0

1.190

Maatregelen in de Grond-Weg- en
Waterbouw (IenW, art. 21)

1.000

0

1.000

836

0

836

Campagne het nieuwe rijden (IenW, art. 14)

0

0

0

Versterken overige gedragsmaatregelen,
monitoring en evaluatie (IenW, art. 14)

54

0

54

Subsidieregeling sanering
varkenshouderijen (LNV, art. 11)
Stimulering van Recycling en biobased
kunststoffen en textile (IenW, art. 21, via
DEI+)

Campagne veilige, zuinige, stille banden op
spanning (IenW, art. 14)

OVERIGE
Bijdrage RVO.nl uitvoeringslasten
Energieakkoord (EZK, art. 4)

5.200

5.200

6.263

5.434

4.987

5.000

‒ 13

Bijdrage RVO.nl uitvoeringslasten MEP/SDE/
SDE+/ISDE/HER (EZK, art. 4)

7.551

13.118

19.178

19.840

20.971

18.528

2.443

Uitvoeringskosten Revolverend Fonds
Energiebesparing Verhuurders (RVO.nl)
(BZK, art. 4)

353

88

61

8

0

0

0

1 Voorlopige cijfers van Financiën.
2 Hiervan is € 1.500 uit de Urgenda-maatregelen gefinancierd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

73

Beleidsartikel 5 Een veilig Groningen met perspectief
A. Algemene doelstelling
De inwoners van Groningen hebben dagelijks te maken met de gevolgen
van de gaswinning. Dit brengt gevoelens van angst, frustratie en
onzekerheid met zich mee. Voor het kabinet staan de veiligheid, het goed
afhandelen van schade en het creëren van perspectief voor de inwoners
voorop.
Het kabinet werkt hieraan langs drie sporen:
1. Beëindiging van de gaswinning uit het Groningenveld
In 2018 heeft het kabinet besloten de gaswinning uit het Groningenveld op
zo kort mogelijke termijn volledig te beëindigen (Kamerstuk 33 529, nr.
457). In navolging van adviezen van Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) is
afgelopen jaar besloten de sluiting van het Groningenveld te versnellen
(brief van 28 mei 2019, van SodM aan Minister van EZK). Om deze
versnelling mogelijk te maken werd afgelopen jaar een Interim Akkoord
gesloten met Shell en Exxon.
2. Goede afhandeling van de negatieve gevolgen van de gaswinning
Vanaf 19 maart 2018 tot eind 2019 zijn in totaal 27.800 schademeldingen
afgehandeld. Daarnaast werd onder meer het Groninger Zorgakkoord
gesloten, waarbij versterking en toekomstbestendig maken van de zorgge­
bouwen wordt gecombineerd, en het Convenant 1588, waardoor gestart kan
worden met de versterking van de gebouwen in batch 1588.
3. Een Nationaal Programma om Groningen perspectief te bieden
In maart 2019 is het Nationaal Programma Groningen officieel van start
gegaan. In totaal is op dit moment € 200 mln toegekend aan verschillende
programma’s en projecten.
B. Rol en verantwoordelijkheid
Het Rijk werkt samen met provincie en gemeenten voor een veilig
Groningen met perspectief.
In lijn met de aanpassing van de Mijnbouwwet (artikel 52g, derde lid, in
werking getreden op 1 januari 2019) heeft de Minister van EZK de verant­
woordelijkheid om alle maatregelen te nemen die redelijkerwijs van hem
gevergd kunnen worden om te voorkomen dat als gevolg van de
gaswinning uit het Groningenveld de veiligheid wordt geschaad. De
Minister van EZK wordt daarin geadviseerd door het Adviescollege
Veiligheid Groningen, dat in 2019 is ingesteld.
Sinds 1 januari 2019 ligt de regie voor de uitvoering van de versterkings­
opgave bij de Nationaal Coördinator Groningen (NCG). Over de publieke
aansturing van de versterkingsoperatie hebben de regionale bestuurders,
kabinet en maatschappelijke organisaties in maart 2019 afspraken gemaakt.
Deze zijn vastgelegd in het Besluit Versterken Gebouwen Groningen. In
navolging van dit besluit is op 16 oktober jl. de verantwoordelijkheid voor
de uitvoering van de versterking overgedragen aan de Minister van BZK
(Kamerstuk 33 529, nr. 695). In november is het wetsvoorstel versterken in
consultatie gebracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

74

Op 5 oktober 2018 is het Nationaal Programma Groningen (NPG) gestart,
een samenwerkingsverband van Rijk, provincie en gemeenten. Het NPG is
gericht op het realiseren van projecten in Groningen, zoals projecten die
bijdragen aan de leefbaarheid in diverse gemeenten of aan de verduur­
zaming van de industrie in de Eemsdelta. Op 11 maart 2019 is de bestuurs­
overeenkomst Een programma dat groeit gesloten. Hierin zijn
vervolgafspraken gemaakt over de structuur van het programma en de start
van de eerste projecten in 2019. De coördinerende verantwoordelijkheid
voor het NPG is in oktober 2019 ook overgedragen van het Ministerie van
EZK naar het Ministerie van BZK.
C. Beleidsconclusies
Beëindiging van de gaswinning uit het Groningenveld
Het kabinet blijft zoeken naar maatregelen om de gaswinning in Groningen
zo snel als mogelijk te reduceren. Op 10 september 2019 heeft het kabinet
besloten de sluiting van het Groningenveld te versnellen (Kamerstuk 33 529,
nr. 678). Door verschillende maatregelen (extra stikstofinkoop, hogere
stikstofinzet, belevering exportpunt Oude Statenzijl met pseudo-Gronin­
gengas en Norg vullen met pseudo-Groningengas) is het gaswinningniveau
in gasjaar 2019-2020 vastgesteld op 11,8 miljard kuub. Bovendien kan door
de genoemde maatregelen de gaswinning in Groningen vanaf medio 2022
in een gemiddeld jaar nihil zijn. Het kabinet onderzoekt hoe het Gronin­
genveld zo snel mogelijk definitief kan worden gesloten. Met Shell en
ExxonMobil is op 9 september 2019 een Interim-akkoord gesloten voor het
gebruik van Norg en herstel van de balans uit het Akkoord op Hoofdlijnen,
het betreft een voorlopig bedrag (zie toelichting budgettaire tabel). Het
wetsvoorstel Wijziging van de Gaswet betreffende het beperken van de
vraag naar laagcalorisch gas van grote afnemers is ingediend bij de Tweede
Kamer.
Goede afhandeling van de negatieve gevolgen van de gaswinning
Ook in 2019 is gewerkt aan de afhandeling van schades, het versterken van
de huizen in Groningen, en het publiekrechtelijk organiseren hiervan op
afstand van de NAM. De aardbevingen van 22 mei bij Westerwijtwerd en
9 juni bij Garrelsweer met een kracht van 3,4 respectievelijk 2,5 op de schaal
van Richter onderstrepen het blijvende belang hier van.
De publieke schadeafhandeling door de Tijdelijke Commissie Mijnbouw­
schade Groningen is versneld, door onder meer de Stuwmeerregeling
(Kamerstuk 33 529, nr. 668). Ook is de Tijdelijke Wet Groningen aan de
Tweede Kamer aangeboden, waarmee onder andere het Instituut
Mijnbouwschade Groningen (IMG) wordt opgericht (Kamerstuk 25 250, nr.
2). Deze wet is begin 2020 met algemene stemmen door beide Kamers
aangenomen. Ten behoeve van de voorbereiding van het IMG op haar
toekomstige taken heeft de Minister van EZK twee adviezen aan
hoogleraren uitgevraagd over immateriële schade en waardedaling (bijlage
bij Kamerstuk 33 529, nr. 696).
Het opnemen, beoordelen en versterken van gebouwen is doorgegaan. In
mei is overeenstemming met de regio bereikt over het Besluit Versterking
Gebouwen Groningen, waarmee een belangrijke stap werd gezet naar
uitvoering die volledig in publieke handen is met daarbij een formele rol
voor gemeenten. Eerder dat voorjaar werd het Groninger Zorgakkoord
gesloten, waarbij versterking en toekomstbestendig maken van de zorgge­
bouwen wordt gecombineerd. Ook werd het Convenant 1588 gesloten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

75

tussen Rijk, gemeenten en de betrokken woningcorporaties, waardoor
gestart kan worden met de uitvoering van de gebouwen in batch 1588. De
verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de versterkingsoperatie is in
oktober 2019 overgeheveld naar de Minister van BZK. Voor het onderdeel
veiligheid blijft de Minister van EZK verantwoordelijk, die daarin wordt
geadviseerd door het eind 2019 ingestelde Adviescollege Veiligheid
Groningen. In november is het wetsvoorstel versterken in consultatie
gebracht.
Tot slot is gewerkt aan het definitief op afstand plaatsen van de NAM. Zo is
onder andere een overeenkomst met de NAM gesloten waardoor de
Nationaal Coördinator Groningen (NCG) vanaf mei 2019 de operationele
aansturing van het Centrum Veilig Wonen (CVW) kreeg (Kamerstuk 33 529,
nr. 609). De NCG is ingericht als uitvoeringsorganisatie voor de versterking
en per 1 januari 2020 heeft het CVW daar geen enkele rol meer in. Daarmee
is de NAM verder op afstand geplaatst van de versterkingsoperatie.
Een Nationaal Programma om Groningen perspectief te bieden
In 2019 zijn de kaders van het NPG vastgelegd. De governance is
vastgesteld, er liggen programmakaders en er is een financiële verdeling
op hoofdlijnen. In een structuur met een algemeen bestuur en een dagelijks
bestuur besluiten Rijk, provincie, gemeenten en maatschappelijke partijen
over de investeringen die uit het NPG gedaan worden. Het gaat om inves­
teringen in economische structuurversterking, energietransitie en het
verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid in de regio. Hiervoor
is in totaal € 1,15 mld beschikbaar. De provincie en gemeenten werken op
dit moment een samenhangend programma uit, waarbij zij in nauw overleg
staan met allerlei maatschappelijke partijen.
In totaal is op dit moment € 200 mln toegekend aan verschillende
programma’s en projecten waarvan € 50 mln in 2018 en € 150 mln in 2019.
Denk aan de programma’s voor erfgoed, zorg, emotionele en sociale onder­
steuning en inwonersinitiatieven. Aan 100 projecten is budget toegekend,
waaronder verschillende dorpscentrumplannen, vergroening van de
chemie en waterstof. Ook is in 2019 het programma ‘Toukomst’ gestart.
Hierbinnen kunnen de inwoners van de provincie Groningen zelf aangeven
welke grote projecten zij gerealiseerd zouden willen zien. Het budget
hiervoor bedraagt € 100 mln.
De coördinerende verantwoordelijkheid voor het NPG is op 16 oktober 2019
overgedragen van het Ministerie van EZK naar het Ministerie van BZK. EZK
blijft vanzelfsprekend wel samenwerken met het NPG op onderwerpen die
het beleid van EZK aangaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

76

D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 34 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 5 (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Verschil

Vastge­
stelde
begroting

2015

2016

2017

2018

2019

2019

2019

Verplichtingen

0

23.005

58.215

93.427

834.537

140.111

694.426

Waarvan garantieverplichtingen

0

0

0

0

0

0

0

Waarvan overige verplichtingen

0

23.005

58.215

93.427

834.537

140.111

694.426

Uitgaven

0

8.470

47.098

80.908

825.005

140.471

684.534

Subsidies

0

0

33.918

5.536

121.826

25.790

96.036

33.916

150

314

10.273

‒ 9.959

4.036

111

10.517

‒ 10.406

Verduurzamingsopgave uit aardgasbaten
Verduurzamingsopgave (plafond relevante
uitgaven)
Bijdrage aan Nationaal Programma Groningen

108.385

Instrumentarium Woningmarkt
Inkomensoverdrachten

0

0

1.350

13.016

5.000

8.016

0

7.710

136.572

57.500

79.072

7.710

136.572

57.500

79.072

Schadevergoedingen
Opdrachten

0

108.385

2

8.320

13.132

18.540

468.679

13.105

455.574

Onderzoek en compensatie gemeenten en
provincie

2.404

5.450

4.002

2.841

7.111

‒ 4.270

Werkbudget

5.916

7.682

14.538

18.783

5.994

12.789

Versterken

84.055

0

84.055

Interim Akkoord met Shell en Exxon

363.000

0

363.000

Bijdrage aan agentschappen

0

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

150

48

49.122

97.927

44.076

53.851

150

48

47.493

96.400

41.991

54.409

1.629

1.527

2.085

‒ 558

Tijdelijke Commissie Mijnbouwschade Groningen
Ontvangsten

34.185

862.757

1.749.491

‒ 886.734

Schadevergoedingen

0

0

0

2.397

55.527

57.500

‒ 1.973

Uitvoeringskosten Schade

21.568

79.360

41.991

37.369

577.867

1.650.000

‒ 1.072.133

Aardgasbaten
Ontvangsten NCG

10.220

Bijdrage aan Nationaal Programma Groningen

2

2

150.000

150.000

E. Toelichting op de instrumenten
Algemeen
De instrumenten verduurzamingsopgave uit aardgasbaten, instrumen­
tarium woningmarkt, onderzoek en werkbudget beschikken over een 100%
eindejaarsmarge. Dit houdt in dat budget dat in een bepaald jaar niet wordt
benut, kan worden meegenomen naar volgende jaren en derhalve
beschikbaar blijft om in te zetten voor Groningen. Op deze wijze heeft het
kabinet rekening gehouden met de complexe en deels onvoorspelbare
opgave waar wij in Groningen voor staan en wordt de nodige flexibiliteit
geboden zodat het budget meerjarig optimaal kan worden aangewend
(Kamerstuk 33 529, nr. 256).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

77

Het instrument verduurzamingsopgave overig kent geen 100% eindejaars­
marge. Het budget blijft binnen de BZK-begroting voor toekomstige jaren
beschikbaar voor de uitvoering van de subsidieregeling energiebesparing
bij versterking.
Verplichting en uitgaven
Subsidies
Verduurzamingsopgave uit aardgasbaten
De verduurzamingsopgave uit aardgasbaten financiert de waardevermeer­
deringsregeling waarbij bij een schade van € 1.000 of meer een subsidie
beschikbaar is tot maximaal € 4.000 voor het verduurzamen van de woning.
Het Samenwerkingsverband Noord Nederland (SNN) voert deze regeling
uit. Deze regeling is gekoppeld aan de schadeafhandelingen.Vanaf 2017 tot
en met eind 2019 is er voor de waardevermeerderingsregeling in totaal
€ 25,8 mln aan subsidie uitgekeerd aan 6.904 aanvragers. Er zijn nog
voldoende middelen beschikbaar bij SNN voor de uitvoering van deze
regeling. Overigens kunnen gedupeerden maar één keer een subsidie
ontvangen uit de waardevermeerderingsregeling, ook al hebben zij
meerdere toegekende schades.
Verduurzamingsopgave (plafond relevante uitgaven)
Omdat de versterking in 2019 niet goed op gang is gekomen, zijn er
nauwelijks subsidies uitgekeerd voor duurzaamheid in combinatie met
versterking. Deze middelen blijven meerjarig beschikbaar voor
duurzaamheid in combinatie met versterking.
Bijdrage aan Nationaal Programma Groningen
Het Nationaal Programma Groningen (NPG) is een gezamenlijk plan van Rijk
en regio met daarbij passende meerjarige financiering van € 1,15 mld. Het
NPG wordt gefinancierd door Rijk en NAM. In het Akkoord op Hoofdlijnen
met Shell en Exxon is afgesproken dat de NAM in totaal € 500 mln bijdraagt
aan het NPG. In 2019 heeft de NAM een bijdrage van € 150 mln gestort. Dit
bedrag was doorgeschoven van 2018 naar 2019. Vanuit het NPG is dit jaar
voor circa € 150 mln aan projecten toegekend. Hiervan is € 42 mln
verantwoord onder het kopje versterken met als toelichting de batch 1588
en € 108 mln is voor goedgekeurde projecten overgemaakt aan provincie en
gemeenten via een drietal specifieke uitkeringen.
Op 12 juli 2019 is de regeling van de Minister van Economische Zaken en
Klimaat houdende een specifieke uitkering (Stcrt. 2019, 40228) voor de
gemeenten Appingedam, Delfzijl, Groningen, Hogeland, Loppersum,
Midden-Groningen en de provincie Groningen in verband met de uitvoering
van het Nationaal Programma Groningen gepubliceerd in de Staatscourant.
Op 3 september 2019 is de regeling van de Minister van Economische Zaken
en Klimaat, houdende een wijziging van de specifieke uitkering (Stcrt. 2019,
49943) voor de gemeenten Appingedam, Delfzijl, Groningen, Hogeland,
Loppersum, Midden-Groningen en de provincie Groningen in verband met
de uitvoering van het Nationaal Programma Groningen gepubliceerd in
de Staatscourant.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

78

Op 6 december 2019 is de regeling van de Minister van Economische Zaken
en Klimaat, houdende een specifieke uitkering (Stcrt. 2019, 66468) voor de
gemeenten Appingedam, Hogeland, Midden-Groningen en de provincie
Groningen in verband met de uitvoering van het Nationaal Programma
Groningen gepubliceerd in de Staatscourant.
Instrumentarium Woningmarkt
In 2019 is het woonbedrijf opgericht om woningen in het gebied te kopen.
De NAM heeft voor de opkoop maximaal € 30 mln beschikbaar gesteld. Dit
budget loopt rechtsreeks via het woonbedrijf. Voor de operationele kosten
van het woonbedrijf is vanuit de rijksbegroting circa € 10 mln cumulatief
beschikbaar. In 2019 is een bedrag van € 2,9 mln overgemaakt aan het
woonbedrijf voor de operationele kosten. Daarnaast is op 5 juni 2019 in
het Bestuurlijk overleg afgesproken dat de opkoopregeling wordt doorgezet
tot 2024 en dat hiervoor € 20 mln vanuit de rijksbegroting extra wordt
vrijgemaakt voor opkoop van woningen. Van de Aanvullende Post is in 2019
hiervoor de eerste € 10 mln overgemaakt aan het woonbedrijf.
Inkomensoverdrachten
Schadevergoedingen
De stijging van de uitgaven aan schadevergoedingen komt voornamelijk
door de stuwmeerregeling en de versnellingen van de Tijdelijke Commissie
Mijnbouwschade Groningen (TCMG) waardoor uiteindelijk meer schades
zijn afgehandeld dan oorspronkelijk gepland. Tussen 19 maart 2018 en
31 december 2019 zijn nu 22.371 schades toegekend voor een totaalbedrag
van € 148,7 mln waarvan € 136,6 mln in 2019. De schadevergoedingen
worden gedeclareerd aan de NAM.
Opdrachten
Onderzoek en compensatie gemeenten en provincies
De jaarlijkse compensatie aan gemeenten is betaald uit het werkbudget van
de NCG waardoor op dit budget € 4,3 mln minder is uitgegeven dan
gepland.
Werkbudget
In de ontwerpbegroting was de stand van het werkbudget € 5,9 mln, na
toevoeging uit de 100% eindejaarsmarge was de Voorjaarsnota stand € 9,3
mln. Uit de Aanvullende Post is aan het werkbudget € 6 mln toegevoegd
voor compensatie provincie en gemeenten, € 4 mln voor organisatiekosten
NCG, € 0,8 mln voor het gasloos maken van extra woningen en € 4 mln voor
het werk en onderzoeksbudget van de directie Groningen bovengrond van
EZK. Daarmee kwam de stand van het werkbudget op circa € 24,5 mln. De
€ 6 mln compensatie is overgemaakt naar de gemeenten en provincie
waardoor de gemeenten en provincie in 2019 € 10 mln aan compensatie voor
hun werkzaamheden hebben ontvangen. Bij Najaarsnota zijn de € 4 mln
organisatiekosten overgeheveld naar het apparaatsartikel 40.
Versterken
Voor de batch 1588 hebben de Ministers van EZK en BZK, namens het
kabinet met de regiobestuurders en woningcorporaties, afspraken gemaakt
om de versterking van de 1588 adressen in deze batch door te laten gaan
op basis van de versterkingsadviezen. Dit project bestaat uit een gezamen­
lijke financiering door de NAM, regio (het NPG), woningcorporaties en Rijk
met een totaalbedrag van € 420 mln. In 2019 is er respectievelijk € 42 mln
vanuit het Nationaal Programma Groningen en € 42 mln vanuit de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

79

Aanvullende Post, in totaal dus € 84 mln, overgemaakt aan vier gemeenten
via een specifieke uitkering. Op 19 juni 2019 is de regeling van de Minister
van Economische Zaken en Klimaat, houdende een specifieke uitkering
(Stcrt. 2019, 34667) voor de gemeenten Appingedam, Delfzijl, MiddenGroningen en Groningen in verband met de versterking van de gebouwen
in batch 1588, gepubliceerd in de Staatscourant. Het restant van de
middelen wordt naar gelang van de voortgang van de werkzaamheden in
de komende jaren aan de vier gemeenten overgemaakt. Dit loopt vanuit
de begroting van BZK.
Interim Akkoord met Shell en Exxon
In mei 2019 adviseerde SodM om de gaswinning uit het Groningenveld voor
het gasjaar 2019/2020 te verminderen tot minder dan 12 bcm. Om dit
mogelijk te maken heeft de Minister van EZK een Interim Akkoord gesloten
met Shell en Exxon. De Kamer is op 10 september geïnformeerd over het
sluiten van het Interim Akkoord. Onderdeel van dit akkoord was de betaling
van een voorlopig bedrag aan NAM van netto € 90 mln. Belastingen en
winstafdrachten aan de Staat waren van toepassing op deze betaling,
waardoor het brutototaal € 363 mln bedroeg (Kamerbrief over een aantal
onderwerpen van de begrotingsbehandeling, 14 november 2019). Over de
totstandkoming van het Interim Akkoord met Shell en Exxon heeft een
vertrouwelijke technische briefing plaatsgevonden (op 20 februari 2020).
Bijdrage aan agentschappen
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
De hogere bijdrage aan RVO.nl is veroorzaakt door hogere uitvoerings­
kosten van de schadeafhandeling, als gevolg van het grote aantal schade­
afhandelingen in 2019. Deze uitvoeringskosten worden gedeclareerd bij de
NAM. Aan de andere kant is het teveel aan RVO betaalde voorschot voor
de afhandeling van het schadeproces Groningen in 2018 in mindering
gebracht op de opdracht van 2019.
Ontvangsten
Uitvoeringskosten Schade
De bijdrage van de NAM voor uitvoeringskosten van de schadeafhandeling
is in 2019 met € 66 mln toegenomen. RVO.nl voert voor de TCMG de schade­
afhandeling uit. EZK is opdrachtgever voor RVO.nl en declareert de hogere
uitvoeringskosten van € 53 mln bij de NAM. Daarnaast heeft de NAM in 2019
nog € 13 mln betaald voor de uitvoeringskosten over het 4e kwartaal 2018.
Aardgasbaten
In de raming van de gasbaten zijn de volgende wijzigingen doorgevoerd:
bijstelling op basis van de meest recente prijsverwachting en de versnelling
van de afbouw van de gaswinning in Groningen conform Kamerbrief van
8 februari 2019 (Kamerstuk 33 529, nr. 580). In totaal was de bijstelling
hiervoor ‒ € 570 mln en zijn de aardgasbaten tegen het einde van het jaar
circa € 200 mln extra lager uitgevallen. Verder werd het eigen vermogen van
EBN met € 450 mln versterkt in 2019. Dit gebeurde via een lagere dividendafdracht aan EZK. Deze versterking geeft EBN een robuustere buffer voor
de afnemende inkomsten door de afbouw van de Groningen gaswinning en
hoge verplichtingen voor aardbevingsschade- en opruimkosten. Daarnaast
zijn de aardgasbaten opgehoogd met € 150 mln als gevolg van de brutovergoeding van € 363 mln aan de NAM naar aanleiding van het Interim
Akkoord met Shell en Exxon ter snellere beëindiging van de Groninger
gaswinning.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

80

Tabel 35 Kengetallen aardgasbaten
Kengetallen

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

1. Gewonnen volume aardgas
kleine velden (in Nm3)1

26 mld Nm3

26 mld Nm3

24 mld Nm3

22 mld Nm3

20 mld Nm3

18 mld Nm3

16 mld Nm3

14 mld Nm3

2. Aantal boringen exploratie
onshore en offshore1

16

9

21

16

4

6

5

4

3. Aantal boringen productie
onshore en offshore1

19

18

32

17

16

8

7

7

4. Productie aardgas totaal (in
Nm3)1

74 mld Nm3

80 mld Nm3

66 mld Nm3

50 mld Nm3

48 mld Nm3

42 mld Nm3

35 mld Nm3

29 mld Nm3

5. Euro/dollarkoers2

1,28

1,33

1,33

1,11

1,11

1,13

1,18

1,12

6. Olieprijs (dollar/vat)2

111,7

108,7

101,4

52,5

43,3

54,0

70,9

61,0

7. Beursprijs van TTF-gas
(eurocent/ m3)3

24,0

26,0

21,3

19,8

13,6

16,6

21,5

14,9

1 Bron: TNO
2 Bron: CPB
3 Bron: Gasterra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

81

5. Niet-beleidsartikelen
Artikel 40 Apparaat
Op dit artikel zijn de personele en materiële uitgaven en ontvangsten van
EZK geraamd, voor zover die betrekking hebben op het kerndepartement
(directoraten-generaal en stafdirecties) en de diensten van EZK (ACM58, CPB
en SodM). De uitgaven externe inhuur, de uitgaven aan ICT en bijdragen
aan shared service organisaties (SSO's) zijn apart inzichtelijk gemaakt.
Tevens bevat dit artikel onder SSO DICTU de realisatiegegevens voor de
bijdrage aan agentschappen voor zover het opdrachten betreft ten behoeve
van het kernministerie EZK.
Tabel 36 Apparaatsuitgaven Kerndepartement Budgettaire gevolgen (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2015

2016

2017

2018

2019

2019

2019

374.245

423.578

403.194

297.577

298.069

278.382

19.687

Uitgaven

374.245

423.578

403.194

297.577

298.069

278.382

19.687

Personele uitgaven

248.694

265.798

258.940

203.759

214.956

190.251

24.705

waarvan eigen personeel

199.484

215.140

225.316

165.163

179.851

165.146

14.705

waarvan inhuur externen

8.364

10.205

11.127

20.279

19.505

7.607

11.898

waarvan overige personele
uitgaven

40.846

40.453

22.497

18.317

15.600

17.498

‒ 1.898

Materiele uitgaven

Verplichtingen

125.551

157.780

144.254

93.818

83.112

88.131

‒ 5.019

waarvan ICT1

6.255

9.137

7.451

3.200

8.284

20.278

‒ 11.994

waarvan bijdrage aan SSO's
(exclusief DICTU)

38.878

36.899

32.257

13.914

14.794

15.738

‒ 944

waarvan DICTU

53.500

55.228

60.949

55.491

32.148

26.285

5.863

waarvan overige materiële
uitgaven

26.918

56.516

43.597

21.213

27.886

25.830

2.056

Ontvangsten

42.425

27.742

25.893

28.284

26.426

25.426

1.000

1 Het totaal van de ICT-uitgaven van het kerndepartement en de buitendiensten bestaat uit de ICT-uitgaven geraamd onder de post materiële uitgaven en de bijdrage aan
SSO DICTU.

Toelichting op de verplichtingen en uitgaven
Personeel
Eigen personeel
Bij de eerste suppletoire begroting is extra personeelsbudget toegekend
voor het eigen personeel van het Ministerie van EZK. Dit is met name voor
de voorlichting over de Brexit (€ 1,1 mln) en personeelsgerelateerde
uitgaven. Daarnaast is in de tweede suppletoire begroting het p-budget van
de NCG verhoogd met (€ 5 mln). Bij eerste en tweede suppletoire begroting
is verspreid over de directies van het kerndepartement personeelsbudget
toegevoegd (€ 3,5 mln). Ook zijn er extra personeelsuitgaven die gedekt
worden door IenW voor de kosten van het toezicht dat de ACM uitoefent op
de vervoerssectoren spoor, loodsen, luchtvaart en personen (€ 2,3 mln).
Tevens is er een verhoging van de personele budgetten van de directie
Bedrijfsvoering vanwege aan de herinrichting gerelateerde aanpassingen
(€ 2,5 mln).

58

De leden van het bestuur van ACM vormen een ZBO. De uitgaven voor dit ZBO zijn geraamd op
beleidsartikel 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

82

Externe inhuur
De uitgaven voor externe inhuur zijn in 2019 hoger dan verwacht. Dit komt
voornamelijk door extra inhuur voor ICT en organisatieadvies. Daarnaast is
er meer ingehuurd dan in eerdere jaren doordat vacatures niet direct
konden worden ingevuld vanwege de krapte op de arbeidsmarkt.
Materieel
ICT
Budget voor AVG (€ 5,6 mln) is verspreid over de andere materiële uitgaven
gerealiseerd. Zo zijn deze middelen onder andere gebruikt voor een
opdracht aan DICTU.
Toelichting op de ontvangsten
De realisatie op de ontvangsten van het apparaat van EZK in 2019 is € 26,4
mln. Dit is € 1 mln hoger ten opzichte van de Ontwerpbegroting. Belang­
rijkste oorzaak is dat SodM hogere ontvangsten heeft gerealiseerd (€ 0,6
mln). Dit is een inhaalslag geweest op de kosten die zijn doorberekend aan
de markt voor vergunningverlening/retributies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

83

Tabel 37 Totaaloverzicht apparaatsuitgaven/kosten inclusief agentschappen en Zelfstandige Bestuursorganen/
Rechtspersonen met een wettelijke taak (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2015

2016

2017

2018

2019

2019

2019

Totaal apparaatsuitgaven
Ministerie

374.244

423.578

403.194

297.577

298.069

278.382

19.687

Kerndepartement (beleid en staf)

291.083

327.705

308.055

202.092

192.549

186.685

5.864

Apparaatsuitgaven diensten:
Centraal Planbureau (CPB)

14.877

17.668

15.963

16.467

17.271

14.575

2.696

Autoriteit Consument en Markt
(ACM)

57.950

65.479

69.392

65.405

73.092

63.013

10.079

Staatstoezicht op de Mijnen
(SodM)

7.811

9.021

9.784

13.613

15.157

14.109

1.048

PIANOo (exclusief Programma)

2.523

3.705

727.611

777.510

852.895

880.425

1.019.206

811.898

207.308

Totaal apparaatskosten
agentschappen
Agentschap Telecom (AT)

32.081

40.578

47.271

43.843

48.703

46.184

2.519

Dienst ICT Uitvoering (DICTU)

227.332

235.923

258.790

256.227

271.254

253.450

17.804

5.349

7.5611

8.480

9.663

‒ 1.183

Nederlandse Emissieautoriteit
(NEa)
Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO)

468.198

501.009

541.485

574.143

690.769

502.601

188.168

Totaal apparaatskosten ZBO's en
RWT's

819.569

792.514

813.071

845.606

861.037

850.499

10.538

Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS)

180.159

181.329

185.596

187.362

187.3622

185.185

2.177

Stichting COVA

1.448

1.402

1.314

1.375

1.410

1.640

‒ 230

Raad voor de Accreditatie

13.968

13.856

13.572

14.415

14.374

9.707

4.667

375

637

641

737

614

736

‒ 122

TNO

432.819

418.787

426.367

426.367

426.3673

421.683

4.684

Kamer van Koophandel (KvK)

190.800

176.503

185.581

215.350

230.910

231.548

‒ 638

Bestuur Autoriteit Consument en
Markt (ACM)

1 Aangepast voor vergelijkingsdoeleinden vanwege foutherstel en herrubricering.
2 Realisatie 2019 van CBS is nog niet beschikbaar. Hierdoor is het bedrag van een jaar eerder opgenomen.
3 Realisatie 2019 van TNO is nog niet beschikbaar. Hierdoor is het bedrag van een jaar eerder opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

84

Tabel 38 Extracomptabele tabel invulling taakstelling (bedragen x € 1.000)
2016

2017

Departementale taakstelling (totaal)

41.025

69.565

91.089

2018 Structureel
91.089

Totaal kerndepartement en diensten1

17.206

24.631

35.089

35.089

3.193

5.506

7.422

7.422

289

552

845

845

9.823

15.665

19.551

19.551

180

269

269

13.305

21.903

28.087

28.087

4.627

10.556

12.869

12.869

555

1.113

1.330

1.330

TNO

3.026

6.903

8.416

8.416

KvK

1.618

3.691

4.500

4.500

overig

688

768

798

798

10.514

23.031

27.913

27.913

Agentschappen
DICTU
AT
RVO.nl
NEa
Totaal agentschappen
ZBO's en RWT's
CBS
Verispect/VSL

Totaal ZBO's en RWT's

1 De departementale taakstelling van het kerndepartement en diensten zijn zowel van toepassing op EZK als LNV.
Deze taakstelling is verder niet uitgesplitst en ook zo opgenomen in het jaarverslag van LNV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

85

Artikel 41 Nog onverdeeld
Dit niet-beleidsartikel bevat de posten prijsbijstelling, loonbijstelling en
onvoorzien.
Tabel 39 Nominaal en onvoorzien: opbouw verplichtingen, uitgaven en ontvangsten van de vastgestelde
begroting 2019, realisatie en het verschil (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2015

2016

2017

2018

2019

2019

2019

Verplichtingen

0

0

0

0

0

0

0

Uitgaven

0

0

0

0

0

0

0

Loonbijstelling

0

0

0

0

0

0

0

Prijsbijstelling

0

0

0

0

0

0

0

Onvoorzien

0

0

0

0

0

0

0

Ontvangsten

0

0

0

0

0

0

0

Op dit artikel is geen sprake van realisatie. Bij de 1e suppletoire begroting
2019 is de loon- en prijsbijstellingstranche 2019 uitgekeerd. Deze bijstel­
lingen zijn bij 2e suppletoire begrotingswet 2019 toebedeeld naar de
relevante onderdelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

86

6. Bedrijfsvoeringsparagraaf
Inleiding
In de bedrijfsvoeringparagraaf (BVP) wordt verslag gedaan van relevante
aandachtspunten in de bedrijfsvoering. De informatie opgenomen in de BVP
is tot stand gekomen vanuit het departementale management control
systeem en informatie uit audits van de Auditdienst Rijk (ADR). Deze
bedrijfsvoeringparagraaf omvat drie paragrafen:
1. uitzonderingsrapportage voor vier onderdelen: (a) rechtmatigheid, (b)
totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie, (c)
financieel en materieel beheer en (d) overige aspecten van de bedrijfs­
voering;
2. rijksbrede bedrijfsvoeringonderwerpen en
3. belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering.
1. Uitzonderingsrapportage voor vier onderdelen
a. Rechtmatigheid
Vanuit de bij EZK bekende informatie zijn er fouten en onzekerheden in de
rechtmatigheid van de verantwoordingsinformatie die gerapporteerd
moeten worden.
Uit de statistische steekproef van de ADR blijkt een bedrag aan waarschijn­
lijke fouten en onzekerheden in afgerekende voorschotten van € 51.940.205,(kolom 6 tabel). Deze fouten bestaan uit onrechtmatigheden omdat niet aan
alle subsidievoorwaarden is voldaan en onzekerheden bij de afwikkeling
van voorschotten uit voorgaande jaren waarbij niet alle benodigde stukken
konden worden achterhaald. Afgezet tegen het bedrag aan afgerekende
voorschotten van € 1.124.398.000,- (kolom 2 tabel) blijft dit bedrag aan
waarschijnlijke fouten beneden de norm van 5% (kolom 3 tabel). De ADR
hanteert een statistische berekening die op basis van deze constateringen
resulteert in een bedrag aan maximale (theoretische) fouten en onzeker­
heden dat wel de tolerantiegrens van € 56.220.000,- (=5%, kolom 3 tabel)
overschrijdt. Om die reden moet de meest waarschijnlijke fout hier worden
toegelicht.
1) Rapporterings-tolerantie

(2) Verantwoord (3) Rapporteringstolerantie voor
bedrag in
€ (omvangsbasis) fouten en onzeker­
heden in €

(4) Bedrag aan
fouten in €

(5) Bedrag aan
(6) Bedrag aan (7)Percentage aan
onzekerheden in € fouten en onzeker­ fouten en onzeker­
heden t.o.v.
heden in €
verantwoord
bedrag = (6)/
(2)*100%

Saldibalans
Afgerekende voorschotten

1.124.398.000

56.220.000

30.312.000

21.628.205

51.940.205

4,6%

b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
Vanuit de bij EZK bekende informatie zijn er geen tekortkomingen in de
totstandkoming van niet-financiële verantwoordingsinformatie die gerap­
porteerd moeten worden.
c. Financieel en materieel beheer
Opvolging aanbevelingen Algemene Rekenkamer
De Algemene Rekenkamer (AR) heeft in haar rapport bij het jaarverslag 2018
het subsidiebeheer bij het kerndepartement en RVO.nl als onvolkomen­
heden aangemerkt. Hierop zijn verbeteracties uitgezet onder andere door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

87

dossier-vorming te verbeteren, controlebevindingen beter vast te leggen,
het controle-protocol voor externe accountants te verduidelijken en meer
reviews uitvoeren.
Nationale verklaring
Met de Nationale Verklaring geeft de Minister van Financiën, namens het
kabinet, jaarlijks aan de Europese Commissie en de Tweede Kamer een
verklaring af over het financieel beheer van middelen uit de Europese
fondsen en de rechtmatigheid van financiële transacties en openstaande
vorderingen (tot op het niveau van begunstigden). De onderliggende
deelverklaring van EZK voor het Europees Fonds voor Regionale Ontwik­
keling (EFRO) is op 11 maart 2020 afgegeven aan de Minister van Financiën
en bevat geen beperkingen.
d. Overige aspecten van de bedrijfsvoering
Informatiebeveiliging
EZK heeft, conform de richtlijnen van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, op 14 februari 2020 een «Informatiebeveiligingsbeeld» afgegeven
waar de status van de informatiebeveiliging in 2019 is omschreven. Zo zijn
alle kritieke informatiesystemen van EZK beoordeeld op conformiteit met
de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO). Uit die beoordeling blijkt
dat er geen sprake is van zeer hoge risico's. Voor de als hoog gekwalificeerde risico's, zoals het actualiseren van risicoanalyses voor kritieke infor­
matiesystemen en incidentmanagement, zijn maatregelen benoemd.
2. Rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen
Beleid ter voorkoming van misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidies
Uit actuele risicoanalyses blijkt dat voor alle subsidieregelingen
opgenomen in de Regeling nationale EZK- en LNV-subsidies het (rest)risico
van misbruik- of oneigenlijk gebruik door begunstigden als laag/
aanvaardbaar is gekwalifi-ceerd. Bestaande maatregelen om subsidie­
fraude te bestrijden zijn onder andere: de tijdige opstelling van risicoana­
lyses ter bestrijding van misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidies door
begunstigden, het in voorkomende gevallen opvragen van controleverkla­
ringen bij subsidieverantwoordingen, het bijhouden van een register van
ernstige onregelmatigheden en het via de fraudecoördinator van RVO.nl
melden van vermoedens van fraude bij het OM.
In 2019 is het departementale beleid ter voorkoming van misbruik en
oneigelijk gebruik (M&O) van subsidies door subsidieontvangers in lijn
gebracht met de kabinetsafspraken over het inrichten van een centraal
M&O-register met een interdepartementale verwijsindex bij RVO.nl en de
AVG.
Grote ICT projecten
Het Ministerie van BZK informeert de Tweede Kamer periodiek over depar­
tementale grote ICT-projecten. Deze projecten worden op het Rijks ICTdashboard openbaargemaakt en minimaal éénmaal per jaar geactualiseerd.
Deze rapportageplicht geldt voor alle ICT-projecten waarvan de kosten
tenminste € 5 mln bedragen. Lopende ICT-projecten zijn:
• AMRI (vernieuwing bancair systeem ten behoeve van garantstellingen
RVO.nl);
• Kern Gezond (KvK);
• MIVSP (Maritiem informatievoorzieningsplatform bij DG K&E);
• DigiAT (Zaakgerichtwerken bij AT);

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

88

•
•

Phoenix+ (CBS);
Nieuw rekencentrum (CBS).

Externe inhuur
Het kabinet heeft de norm voor externe inhuur gesteld op maximaal 10%
van de personele uitgaven. Voor EZK is het inhuurpercentage 24,2% (2018
EZK en LNV samen: 19,8%). De overschrijding wordt veroorzaakt door
inhuur bij DICTU en RVO.nl. Het inhuurpercentage voor EZK over 2019
zonder DICTU en RVO.nl komt uit op: 9,5%. Bij DICTU is de aanleiding met
name de behoefte aan specifieke ICT-expertise, vooral bij ontwikkeling van
nieuwe applicaties. In geval van RVO.nl is de aanleiding een flexibele schil,
om in spelen op fluctuaties in het opdrachtenpakket van diverse ministeries
en de afhandeling van de schadeloosstellingsdossiers Groningen.
Maatregelen zijn onder meer verscherpt toezicht op de duur van inhuur,
interne trainingen, Rijkstrainee-programma’s en samenwerking met
hogescholen en universiteiten.
Activiteiten Audit Committee
Het Audit Committee (AC) adviseert het departementaal management over
de bedrijfsvoering waaronder het auditbeleid. Het AC is in 2019 viermaal
bijeengekomen. Het AC bestond in 2019 uit de secretaris-generaal
(voorzitter), de plaatsvervangend SG, twee directeuren-generaal, de Chief
Economist, de algemeen directeur van de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland en twee (vanaf 1 november 2019: drie) externe leden, de directeur
Financieel-Economische Zaken (FEZ) en de ADR ondersteunen het AC. De
Algemene Rekenkamer is agenda lid. Onderwerpen van overleg in 2019
waren: de auditplanning en controle-aanpak 2019 door de ADR, toezicht­
rapportages van FEZ over het financieel en materieel beheer, uitkomsten
van ADR- en AR-controles en 4 strategische onderwerpen.
3. Belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering
Schadeloosstellingen Groningen
Per 1 juli 2020 neemt het bij ministerieel besluit in te stellen Instituut
Mijnbouwschade Groningen (IMG) als zelfstandig bestuursorgaan het
afhandelen van aardbevings-schadedossiers over van de Tijdelijke
Commissie Mijnbouwschade Groningen (TCMG). De uitvoering blijft bij
RVO.nl.
Versterkingsoperatie Groningen
Vanaf 16 oktober 2019 is de uitvoering van de versterkingsoperatie een
verantwoordelijkheid van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

89

278.382

Niet-beleidsartikelen

41 Nog onverdeeld

0

278.382

140.111

0

278.382

278.382

140.471

177.977
2.878.275

937.668

196.389

4.330.780

145.275

Een veilig Groningen met
perspectief

40 Apparaat

Uitgaven
4.609.162

10.686.729

5

3

2.135.414

4

Toekomstfonds

2

Een doelmatige
energievoorziening en beperking
van de klimaatverandering

Bedrijvenbeleid: innovatie en
duurzaam ondernemen

1

13.304.589

Beleidsartikelen
197.060

13.582.971

Verplichtingen

0

25.426

25.426

1.749.491

2.232.211

28.500

113.157

31.062

4.154.421

4.179.847

0

298.069

298.069

834.537

10.752.857

132.206

1.745.131

265.347

13.730.078

14.028.147

Ontvangsten Verplichtingen

(1) Vastgestelde begroting

Totaal

Omschrijving

Goed functionerende economie en
markten

Art.

0

298.069

298.069

825.005

2.925.027

124.308

913.165

251.492

5.038.997

5.337.066

Uitgaven

(2) Realisatie

0

26.426

26.426

862.757

2.390.399

33.448

121.961

19.559

3.428.124

3.454.550

0

19.687

19.687

694.426

66.128

‒ 13.069

‒ 390.283

68.287

425.489

445.176

Ontvangsten Verplichtingen

0

19.687

19.687

684.534

46.752

‒ 53.669

‒ 24.503

55.103

708.217

727.904

Uitgaven

0

1.000

1.000

‒ 886.734

158.188

4.948

8.804

‒ 11.503

‒ 726.297

‒ 725.297

Ontvangsten

(3) = (2) - (1) Verschil realisatie en vastgestelde
begroting

Tabel 40 Departementale verantwoordingsstaat 2019 van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (XIII) (bedragen x € 1.000)

7. Departementale verantwoordingsstaat

C. JAARREKENING

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

90

8. Samenvattende verantwoordingsstaat agentschappen
Tabel 41 Samenvattende verantwoordingsstaat 2019 inzake de baten-lastenagentschappen van het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat (XIII) (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

(1) Vastgestelde begroting

(2) Realisatie

(3)=(2)-(1) Verschil realisatie
en vastgestelde begroting

(4) Realisatie 2018

Agentschap Telecom
Totale baten

48.713

49.480

767

46.696

Totale lasten

48.713

50.700

1.987

46.578

0

‒ 1.220

‒ 1.220

118

Totale kapitaaluitgaven

7.113

6.043

‒ 1.070

3.675

Totale kapitaalontvangsten

6.000

3.535

‒ 2.465

6.653

Totale baten

284.200

309.923

25.723

285.894

Totale lasten

284.200

304.591

20.391

283.718

0

5.332

5.332

2.176

Totale kapitaaluitgaven

52.200

43.386

‒ 8.814

55.023

Totale kapitaalontvangsten

23.000

15.955

‒ 7.045

25.457

Totale baten

10.116

9.506

‒ 610

8.5831

Totale lasten

10.116

9.101

‒ 1.015

8.003

0

405

405

5801

Totale kapitaaluitgaven

1.700

140

‒ 1.560

140

Totale kapitaalontvangsten

1.300

31

‒ 1.269

0

Totale baten

514.005

703.664

189.659

596.381

Totale lasten

514.005

703.243

189.238

588.361

0

421

421

8.020

Totale kapitaaluitgaven

20.499

13.247

‒ 7.252

12.800

Totale kapitaalontvangsten

12.500

8.239

‒ 4.261

8.526

Saldo van baten en lasten

Dienst ICT Uitvoering

Saldo van baten en lasten

Nederlandse
Emissieautoriteit

Saldo van baten en lasten

Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland

Saldo van baten en lasten

1 Aangepast voor vergelijkingsdoeleinden vanwege foutherstel en herrubricering.

De Regeling agentschappen en de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften
2020 laten enige ruimte voor interpretatie ten aanzien van de vraag wat als
omzet van een baten-lastenagentschap kan of dient te worden aangemerkt.
In bepaalde gevallen is hieraan daarom via de begrotingswet nadere
invulling gegeven. Bij de herziening van de regelgeving in 2020 e.v. zullen
verduidelijkingen worden aangebracht, zodat voortaan alleen bijdragen die
een directe relatie hebben met geleverde producten/diensten als omzet
kunnen worden verantwoord en het niet meer nodig is in de begrotingswet
nadere duiding te geven aan het begrip omzet. Om dit over 2020 mogelijk
te maken, zullen door de regering voorstellen worden ingediend om de
inmiddels door de Staten-Generaal goedgekeurde begrotingen bij
suppletoire wet aan te passen in lijn met deze voorgenomen herziening. Om
ook over 2019 een transparant beeld te geven, is in de toelichting bij de
jaarrekening van elk agentschap een nadere specificatie opgenomen van
de gerealiseerde omzet, waaruit aard en omvang duidelijk blijken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

91

9. Jaarverantwoording baten-lastenagentschappen per 31 december 2019
Aansluiting realisatie agentschappen van het Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat met financiering door moederdepartement
Door een vergelijking van de «bijdrage moederdepartement (EZK)» uit tabel
A met de bijdragen die vermeld zijn in de tabel B is de aansluiting te maken
tussen de realisaties in de agentschapsparagraaf en de bijdragen die op
de beleidsartikelen zijn gerealiseerd.
Tabel 42 A - Realisatie agentschappen 2019 (bedragen x € 1.000)
Bijdrage moederde­
partement (EZK)

Bijdrage overige
departementen

Bijdrage derden

Overige baten

Totale baten

Agentschap Telecom

23.378

1.455

23.121

1.526

49.480

Dienst ICT Uitvoering

218.515

89.925

1.483

0

309.923

Nederlandse Emissieautoriteit

5.927

3.401

0

178

9.506

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

300.815

365.040

34.508

3.301

703.664

Totaal

548.635

459.821

59.112

5.005

1.072.573

Tabel 43 B - Bijdragen aan agentschappen per beleidsartikel (realisatie
2019) (bedragen x € 1.000)
Realisatie
Agentschap Telecom

24.050

art. 1 Goed functionerende economie en markten

23.576

art. 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
Dienst ICT Uitvoering

474
218.515

art. 40 Apparaat

29.361

Bijdrage agentschappen en diensten

189.154

Nederlandse Emissieautoriteit
art. 4 Een doelmatige energievoorziening en beperking van de klimaatverandering
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

5.962
5.962
283.328

art. 1 Goed functionerende economie en markten

11.238

art. 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen

91.771

art. 3 Toekomstfonds

8.724

art. 4 Een doelmatige energievoorziening en beperking van de klimaatverandering

66.634

art. 5 Een veilig Groningen met perspectief

96.400

art. 40 Apparaat
Subtotaal
af: doorbelasting aan agentschappen door DICTU
Totale bijdrage EZ-begroting

8.561
531.855
‒ 189.154
342.701

Opmerkingen bij verschillen tussen realisatiestanden in tabel A en tabel B
Agentschap Telecom
Het verschil van € 0,7 mln wordt veroorzaakt doordat voor enkele projecten
waarvoor bevoorschotting heeft plaatsgevonden de werkzaamheden later
in de tijd worden uitgevoerd.
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
Het verschil bij RVO wordt voornamelijk veroorzaakt door het volgende:
• DG Groningen Bovengronds financiert een meerwerkopdracht van € 8,0
mln door het restant van de bevoorschotting 2018.
• Een deel van de bijdrage aan RVO voor Inkoop Uitvoering Centrum wordt
gefinancierd vanuit beleidsartikel LNV (€ 7,2 mln).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

92

Agentschap Telecom (AT)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap AT per 31 december
2019
Agentschap Telecom staat voor de beschikbaarheid en betrouwbaarheid
van de IT- en telecommunicatienetwerken, zodat Nederland veilig
verbonden is. De economische en maatschappelijke afhankelijkheid van en
verwevenheid met deze infrastructuren groeit. Het agentschap signaleert
dat de doorontwikkeling van 4G mobiele netwerken en de komst van 5G
leidt tot een telecomtransitie. Het agentschap draagt met haar kernactivi­
teiten bij aan de doelstellingen van het kabinet, zoals onder andere
benoemd in het Actieplan digitale connectiviteit, door te zorgen voor
randvoorwaarden voor goede continuïteit van telecommunicatie in
Nederland.
In deze jaarverantwoording voor u het inzicht in de financiële staat van het
agentschap.
Tabel 44 Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap AT (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

(1) Vastgestelde
begroting

(2) Realisatie (3)=(2)-(1) Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

(4) Realisatie
2018

Baten
Omzet

48.713

47.954

‒ 759

43.522

waarvan omzet moederdepartement

24.526

23.378

‒ 1.148

18.866

waarvan omzet overige departementen

1.232

1.455

223

1.423

waarvan omzet derden

22.955

23.121

166

23.233

Vrijval voorzieningen

0

0

0

0

Bijzondere baten

0

1.524

1.524

3.174

Rentebaten

0

2

2

0

Totaal baten

48.713

49.480

767

46.696

Apparaatskosten

46.184

48.703

2.519

43.843

Personele kosten

28.801

31.270

2.469

28.812

waarvan eigen personeel

23.872

25.543

1.671

24.039

waarvan inhuur externen

2.652

3.280

628

2.971

waarvan overige personele kosten

2.277

2.447

170

1.802

Materiële kosten

17.383

17.433

50

15.031

Lasten

waarvan apparaat ICT

0

225

225

0

9.532

13.338

3.806

9.969

waarvan overige materiële kosten

7.851

3.870

‒ 3.981

5.062

Afschrijvingskosten

2.404

1.935

‒ 469

2.293

Materieel

1.775

1.586

‒ 189

2.153

0

435

435

0

Immaterieel

629

348

‒ 281

140

Dotaties voorzieningen

75

236

161

62

Overige kosten

0

0

0

0

Bijzondere lasten

0

‒ 220

‒ 220

358

waarvan bijdrage aan SSO's

waarvan apparaat ICT

Rentelasten

50

46

‒4

22

Totaal lasten

48.713

50.700

1.987

46.578

Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening

0

‒ 1.220

‒ 1.220

118

Agentschapsdeel Vpb-lasten

0

0

0

0

Saldo van baten en lasten

0

‒ 1.220

‒ 1.220

118

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

93

Toelichting op het saldo van baten en lasten
Het boekjaar 2019 is afgesloten met een verlies van € 1,2 mln. Dit bedrag
komt voor € 0,7 mln op rekening van Caribisch Nederland en maakt
onderdeel uit van de afbouw van de post ‘te verrekenen met Caribisch
Nederland’. Deze post op de balans van het agentschap geeft, in overeen­
stemming met de gehanteerde werkwijze in voorgaande jaren, het bedrag
weer dat met de tarieven voor Caribisch Nederland moet worden verrekend.
Het resultaat AT bedraagt, na aftrek van het resultaat Caribisch Nederland,
‒ € 0,5 mln.
Toelichting op de baten
Tabel 45 Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting 2019

Realisatie 2019 Verschil realisatie
en vastgestelde
begroting

Realisatie 2018

Structurele bijdragen moederdepartement
Beleidsopdrachten

6.310

6.120

‒ 190

7.050

Toezichttaken

12.490

14.143

1.653

10.077

Subtotaal structurele bijdragen

18.800

20.263

1.463

17.127

Incidentele bijdragen

0

0

0

0

Projecten

5.726

3.115

‒ 2.612

1.739

Subtotaal projecten

5.726

3.115

‒ 2.612

1.739

Totaal omzet moederdepartement

24.526

23.378

‒ 1.148

18.866

De omzet moederdepartement bestaat uit de structurele vergoedingen die
worden ontvangen van EZK voor de uitvoering van beleidsopdrachten en
toezichtstaken. De toename ten opzichte van de begroting wordt verklaard
door de nominale stijging van het uurtarief in 2019 met 9,33%.
De incidentele bijdragen bestaan uit projecten die worden uitgevoerd voor
beleidsdirecties. In 2019 zijn de materiele kosten voor de uitvoering van deze
projecten lager dan begroot.
Voorbeelden van beleidsprojecten zijn: Uitgifte radiovergunningen, Multi­
bandveiling, Onderzoek Windturbines en Structurele implementatie LSA.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

94

Tabel 46 Omzet derden (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting 2019

Realisatie 2019 Verschil realisatie
en vastgestelde
begroting

Realisatie 2018

Vergunninghouders en overige

18.996

18.930

‒ 66

18.757

- vaste verbindingen

2.388

2.084

‒ 304

2.541

- mobiele communicatie

4.714

4.988

274

4.356

- (openbare) (mobiele) elektronische communicatie

1.954

2.056

102

2.013

- radiodeterminatie

44

4

‒ 40

33

- radiozendamateurs

5

5

0

6

5.689

5.044

‒ 645

5.410

1

0

‒1

0

147

169

22

147

- omroep
- overige/verlengingen
- examens
- verklaringen, keuringen en erkenningen

0

6

6

2

- randapparatuur

1.901

1.791

‒ 110

1.769

- registratie RZAM en Maritiem

2.480

2.156

2.783

627

Satellietoperators

485

489

4

380

Ministerie van Defensie

1.314

1.411

97

1.314

Ministerie van V&J

305

335

30

305

Ministerie van I&M

507

558

51

507

1.200

1.325

125

1.927

Caribisch Nederland (CN)
WELMEC secretariaat

0

0

0

0

Hercontrole meetinstrumenten

50

59

9

44

Subsidie 5G

98

14

‒ 84

0

22.955

23.121

166

23.233

Totaal omzet derden

De gerealiseerde omzet derden is in het algemeen in overeenstemming met
de vastgestelde begroting. Er is overall sprake van een afwijking kleiner dan
1%. Het toepassen van tariefdifferentiatie per vergunningscategorie
(variantie + of ‒ 10%) bij het opstellen van de Regeling vergoedingen 2019
heeft tot gevolg dat er een aantal verschillen is ontstaan ten opzichte van
de agentschapsbegroting.
Bijzondere baten
De realisatie in 2019 bestaat uit de vrijval van vooruit ontvangen gelden voor
de financiering van de kosten voor Digi-AT. Daarnaast is besloten om, in
het kader van het kostendekkend werken op Caribisch Nederland, de
frequentievergoedingen 2017 en 2018 voor een bedrag van € 1,1 mln niet
meer in rekening te brengen bij de houders van een mobiele concessie.
Toelichting op de lasten
Personele kosten
De personele kosten zijn € 2,5 mln hoger dan de vastgestelde begroting. In
hoeveelheid (q) wordt dit vooral veroorzaakt door de uitvoering van een
bovengemiddeld aantal incidentele projecten (in uren) voor de opdracht­
gevers. De gerealiseerde gemiddelde bezetting in fte inclusief externe
inhuur bedraagt 335,0 fte (begroot: 327,6 fte). De gerealiseerde gemiddelde
loonsom (intern- en extern personeel) is 6,0% hoger dan de begroting, ten
gevolge van CAO-loonbijstellingen en doordat de nieuwe taken van het
agentschap zeer specialistisch personeel (hogere schalen) vergen. Het
percentage externe inhuur bedraagt 11%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

95

Materiële kosten
In het kader van uniformiteit binnen de verantwoording van EZK heeft het
agentschap een aantal wijzigingen aangebracht in de presentatie. Dit is
onder meer terug te zien in de post ‘waarvan bijdrage aan SSO’s’ die om die
reden afwijkt van de agentschapsbegroting. De materiële kosten zijn op
hoofdlijnen in overeenstemming met de agentschapsbegroting. Meer in
detail is er sprake van een duidelijke toename van de reguliere beheers­
kosten ICT. De materiele kosten voor de uitvoering van projecten voor
opdrachtgevers, m.n. Multibandveiling, zijn lager.
Rentelasten
De rentelasten zijn in overeenstemming met de begroting.
Afschrijvingskosten
De afschrijvingskosten zijn lager dan begroot doordat de in 2018
voorgenomen investeringen voor een deel niet zijn gerealiseerd. Ook de
gerealiseerde investeringen in 2019 liggen 25% onder de begroting. Een
aantal investeringen is door diverse omstandigheden niet meer in 2019
gerealiseerd (o.a. inbouw 12 peilauto’s, PAN6000).
Overige lasten
De overige lasten bestaan uit dotaties op de voorzieningen ambtsjubileum,
dubieuze debiteuren en de subsidieverlening voor Caribisch Nederland.
Daarnaast is er een correctie geboekt op de inkoopfacturen 2018.
Tabel 47 Balans per 31 december 2019 (bedragen x € 1.000)
Balans 2019

Balans 2018

Vaste activa

11.051

8.629

Immateriële vaste activa

5.474

3.133

Materiële vaste activa

5.577

5.496

Activa

waarvan grond en gebouwen
waarvan installaties en inventarissen
waarvan projecten in uitvoering

0
74

0

0

827

5.422

19.412

22.805

waarvan overige materiële vaste activa
Vlottende activa

0
4.750

Voorraden en onderhanden projecten
Debiteuren

0

7

4.270

2.893

Overige vorderingen en overlopende activa

1.851

1.345

Liquide middelen

13.291

18.560

Totaal activa

30.463

31.434

Eigen Vermogen

‒ 496

1.035

Exploitatiereserve

724

916

Passiva

Onverdeeld resultaat

‒ 1.220

119

567

596

Langlopende schulden

10.053

9.933

Leningen bij het Ministerie van Financiën

10.053

9.933

Kortlopende schulden

20.339

19.870

Crediteuren

2.605

4.031

Voorzieningen

Belastingen en premies sociale lasten
Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën

0

0

1.720

6.603

Overige schulden en overlopende passiva

16.014

9.236

Totaal passiva

30.463

31.434

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

96

Activa
Immateriële vaste activa
De toename in immateriële vaste activa wordt verklaard door de investe­
ringen van het agentschap in het kader van ICT-projecten (o.a. Digi-AT).
Materiele vaste activa
In het kader van uniformiteit binnen de verantwoording van EZK heeft het
agentschap een aantal wijzigingen aangebracht in de presentatie. Dit
verklaart de verschuiving van overige materiele vaste activa naar installaties
en inventarissen.
Liquide middelen
De afname in liquide middelen wordt veroorzaakt door vrijval van vooruit
ontvangen gelden voor projecten die in 2018 zijn gefinancierd waarvan de
uitvoering in 2019 is gerealiseerd.
Passiva
Tabel 48 Ontwikkeling eigen vermogen (bedragen x € 1.000)
2017

2018

2019

Omzet, excl. rente- en bijzondere baten

40.671

43.522

47.954

Gemiddelde omzet over 3 jaar

37.914

40.759

44.049

Stand eigen vermogen na resultaatsbestemming

‒ 187

289

Eenmalige storting moederdepartement

1.103

435

Exploitatiereserve

958

916

724

Resultaat

‒ 2.409

119

‒ 1.220

Eigen vermogen

‒ 1.451

1.035

‒ 496

Het eigen vermogen van het agentschap na resultaatsbestemming 2018
bedraagt € 0,3 mln. Voor de post ‘te verrekenen met Caribisch Nederland’
is dat een bedrag van € 2,7 mln (op de balans onderdeel van Overige
schulden en overlopende passiva). In 2019 heeft AT een eenmalige storting
ontvangen van het moederdepartement voor de kosten AVG. De exploita­
tiereserve heeft daarmee een omvang van € 0,7 mln.
Het resultaat 2019 van ‒ € 1,2 mln bestaat uit een verlies op Caribisch
Nederland van € 0,7 mln en een verlies van € 0,5 mln bij het agentschap.
Het voornemen is om het verlies Caribisch Nederland te verrekenen met
de post ‘te verrekenen met Caribisch Nederland’ en het verlies van het
agentschap af te boeken op het eigen vermogen.
Tabel 49 Voorzieningen (bedragen x € 1.000)
Boekwaarde
1-1-2019

Dotaties

Onttrekkingen

Vrijval

Boekwaarde
31-12-2019
539

Dubieuze debiteuren

274

264

0

0

Ambtsjubilea

596

‒ 28

0

0

567

Totaal

870

236

0

0

1.106

Leningen bij het Ministerie van Financiën
Voor de investeringen in vaste activa leent het agentschap bij het Ministerie
van Financiën. De toename in de omvang van de leningen is vooral ontstaan
door de financiering van de ICT-projecten van het agentschap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

97

Kortlopende schulden
De post kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën bestaat
uit de aflossingen op de lopende leningen bij het Ministerie van Financiën
voor het boekjaar 2020.
Tabel 50 Aandeel moederdepartement, overige departementen en derden
in vorderingen en schulden (bedragen x € 1.000)
Moederdepartement

Overige
departe­
menten/
agent­
schappen

Derden

Debiteuren

0

0

4.270

Overige vorderingen en overlopende activa

0

0

1.851

Liquide middelen

13.291

0

0

Totaal vorderingen

13.291

0

6.121
2.605

Crediteuren

0

0

Overige schulden en overlopende passiva

5.721

1.306

8.987

Totaal schulden

5.721

1.306

11.592

Tabel 51 Kasstroomoverzicht over 2019 (bedragen x € 1.000)
(1) Vastgestelde
begroting

1. Rekening-courant RHB 1 januari 2019 + stand depositorekeningen
Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)
Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)

(2) Realisatie (3)=(2)-(1) Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

5.815

18.559

12.744

48.713

47.284

‒ 1.429

‒ 46.309

‒ 50.044

‒ 3.735

2. Totaal operationele kasstroom

2.404

‒ 2.760

‒ 5.164

Totaal investeringen (-/-)

‒ 6.000

‒ 4.439

1.561

0

0

0

‒ 6.000

‒ 4.439

1.561

Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)

0

‒ 344

‒ 344

Eenmalige storting door het moederdepartement (+)

0

435

435

Aflossingen op leningen (-/-)

‒ 1.113

‒ 1.260

‒ 147

Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
3. Totaal investeringskasstroom

Beroep op leenfaciliteit (+)

6.000

3.100

‒ 2.900

4. Totaal financieringskasstroom

4.887

1.931

‒ 2.956

5. Rekening-courant RHB 31 december 2019 + stand depositorekeningen (=1+2+3+4), de
maximale roodstand is 0,5 miljoen €.

7.106

13.291

6.185

Toelichting kasstroomoverzicht
Het kasstroomoverzicht geeft een analyse van de liquiditeitsontwikkeling.
Operationele kasstroom
De operationele kasstroom bestaat uit het geraamde saldo van baten en
lasten, gecorrigeerd voor afschrijvingen en mutaties in de voorzieningen en
het werkkapitaal.
Investeringskasstroom
In 2019 heeft het agentschap voor een bedrag van € 4,4 mln geïnvesteerd in
materiële vaste activa, zoals elektronische apparatuur en antennes en in
immateriële vaste activa voor onder meer het project Digi-AT.
Financieringsstroom
AT heeft in 2019 van het moederdepartement een eenmalige storting
ontvangen voor de financiering van de kosten AVG. Voor de financiering van
de begrote investeringen is een beroep gedaan op de leenfaciliteit bij het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

98

Ministerie van Financiën. Het verschil tussen de investeringen en het beroep
op de leenfaciliteit wordt verklaard doordat voor het project Digi-AT al in
2018 is geleend.
Tabel 52 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2019
Omschrijving generiek deel

Realisatie

Vastgestelde
begroting

2016

2017

2018

2019

2019

Kostprijzen per product (wijziging tarieven Regeling
Vergoedingen)

‒ 3,68%

‒ 2,33%

0,64%

1,30%

5,00%

Tarieven/uur

‒ 1,22%

‒ 1,86%

‒ 2,45%

6,91%

7,45%

FTE-totaal (excl. externe inhuur)

296,2

294,3

299,2

303,8

294,9

Saldo van baten en lasten (%)

7%

‒ 6%

0%

‒ 2%

0%

Personeelskosten per fte

€ 73.048

€ 77.102

€ 79.506

€ 85.912

€ 80.960

Percentage declarabiliteit

70,7%

73,0%

73,5%

74,6%

75,2%

Percentage afgehandelde vergunningaanvragen binnen 8 weken

96%

97%

98%

98%

95%

Percentage eerste contact met melder storingsklachten van
levensbelang < 4 uur

100%

100%

100%

100%

100%

Percentage eerste contact met melder storingsklachten van
maatschappelijk belang < 12 uur

100%

95%

100%

93%

98%

Percentage eerste contact met melder storingsklachten van
individueel belang < 3 werkdagen

100%

98%

97%

97%

90%

5%

4%

2%

8%

5%

7

9

7

8

7

4,7%

5,8%

3,3%

3,4%

4,1%

Percentage gegrond verklaarde bezwaarschriften
Aantal klachten
Verzuimpercentage

Toelichting
Personeelskosten per FTE
De gerealiseerde gemiddelde personeelskosten per FTE zijn circa € 5.000
hoger dan de begroting. Dit is vanwege CAO-loonbijstellingen en doordat
de nieuwe taken van het agentschap zeer specialistisch (extern) personeel
vergen (hogere schalen en uurtarieven).
Vitaliteit en verzuim: blijvende aandacht
Het agentschap heeft blijvend aandacht voor vitaliteit en verzuim. In 2017 is
een aanpak gekozen die geleid heeft tot een dalende trend in het verzuim­
percentage. Om deze dalende lijn vast te houden en verzuim in de toekomst
te voorkomen zijn verschillende afspraken gemaakt of gecontinueerd. Zo
worden de verzuimcijfers maandelijks besproken in het directieoverleg en
met een vertegenwoordiger van de OR en HRM.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

99

Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap DICTU per
31 december 2019
Tabel 53 Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap DICTU (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

(1) Vastgestelde
begroting

(2) Realisatie (3)=(2)-(1) Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

(4) Realisatie
2018

Baten
Omzet

284.200

309.923

25.723

285.062

waarvan omzet moederdepartement

202.700

218.515

15.815

240.425

waarvan omzet overige departementen

81.200

89.925

8.725

44.349

waarvan omzet derden

300

1.483

1.183

288

Vrijval voorzieningen

0

0

0

832

Bijzondere baten

0

0

0

0

Rentebaten

0

0

0

0

Totaal baten

284.200

309.923

25.723

285.894

Apparaatskosten

253.450

271.254

17.804

256.227

Personele kosten

148.550

174.194

25.644

158.572

waarvan eigen personeel

71.000

69.174

‒ 1.826

61.018

waarvan inhuur externen

77.550

104.451

26.901

97.254

0

569

569

300

Materiële kosten

104.900

97.060

‒ 7.840

97.655

waarvan apparaat ICT

23.200

22.965

‒ 235

36.484

waarvan bijdrage aan SSO's

17.500

19.105

1.605

13.561

waarvan overige materiële kosten

64.200

54.990

‒ 9.210

47.610

Afschrijvingskosten

29.200

30.481

1.281

25.737

Materieel

11.700

15.618

3.918

11.302

waarvan apparaat ICT

11.700

15.618

3.918

0

Immaterieel

17.500

14.863

‒ 2.637

14.435

Dotaties voorzieningen

Lasten

waarvan overige personele kosten

1.500

2.847

1.347

1.746

Overige kosten

0

0

0

0

Bijzondere lasten

0

0

0

0

Rentelasten

50

9

‒ 41

8

Totaal lasten

284.200

304.591

20.391

283.718

Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening

0

5.332

5.332

2.176

Agentschapsdeel Vpb-lasten

0

0

0

0

Saldo van baten en lasten

0

5.332

5.332

2.176

Toelichting op de baten
De omzet op totaalniveau komt € 25,7 mln hoger uit dan begroot, waarbij
vooral de omzet moederdepartement met € 15,8 mln boven de vastgestelde
begroting uitkomt. Ten opzichte van 2018 is een verschuiving zichtbaar
tussen de posten waarvan omzet moederdepartement en waarvan omzet
overige departementen. Deze verschuiving wordt veroorzaakt door de
splitsing tussen de departementen Economische Zaken en Klimaat (EZK) en
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). Hierbij wordt de omzet van
de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA) niet langer onder
waarvan omzet moederdepartement maar onder waarvan omzet overige
departementen verantwoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

100

De verdeling per productgroep wordt in de onderstaande tabel
weergegeven.
Tabel 54 Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting 2019

Realisatie 2019 Verschil realisatie
en vastgestelde
begroting

Realisatie 2018

Applicatiebeheer

35.800

27.492

‒ 8.308

Ontwikkelopdrachten

40.500

49.386

8.886

36.325
47.630

Infrabeheer

41.000

40.793

‒ 207

46.919

Werkplekservices

35.100

38.323

3.223

38.480

Overige omzet

8.300

17.596

9.296

22.225

Generieke eBS

6.500

4.933

‒ 1.567

6.788

Indirect

35.500

39.992

4.492

42.058

Totaal

202.700

218.515

15.815

240.425

De verschuiving ten opzichte van 2018 van de omzet van de producten
applicatiebeheer, infrabeheer en werkplekservices moederdepartement en
overige departementen is het gevolg van de splitsing van de departementen
Economische Zaken en Klimaat (EZK) en Landbouw, Natuur en Voedsel­
kwaliteit (LNV). De hogere omzet dan begroot bij het product ontwikkelop­
drachten komt door de aanschaf van licenties voor een nieuw
documentatiesysteem voor het kerndepartement, ontvlechting EZK-LNV
fase 2 en een hogere omzet voor de dienst ToegangsVerleningsService bij
RVO.nl. De hogere omzet dan begroot bij het product overige omzet (€ 9,3
mln) wordt met name veroorzaakt door de ontwikkeling van de dienst
Rijkszaak bij Agentschap Telecom en het Kerndepartement.
Tabel 55 Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting 2019

Realisatie 2019 Verschil realisatie
en vastgestelde
begroting

Realisatie 2018

Applicatiebeheer

6.400

16.985

10.585

10.355

Ontwikkelopdrachten

8.800

11.763

2.963

5.261

Infrabeheer

24.200

13.288

‒ 10.912

4.245

Werkplekservices

14.600

13.825

‒ 775

154

Overige omzet

11.200

16.002

4.802

16.576

Generieke eBS

1.800

1.608

‒ 192

0

Indirect

14.200

16.454

2.254

7.758

Totaal

81.200

89.925

8.725

44.349

De hogere omzet dan begroot bij overige departementen van € 8,7 mln komt
met name door een hogere omzet bij de Nederlandse Voedsel- en Warenau­
toriteit (NVWA) van LNV voor het programma Procesvernieuwing,
Informatie en ICT (PI&I). Daarnaast is een hogere omzet gerealiseerd bij
het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport voor de implementatie
van Rijkszaak bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en het CIBG. DICTU verantwoordt
in deze tabel Zaak Gericht Werken op de regel Overige omzet.
Omzet derden
De omzet derden is € 1,2 mln hoger dan begroot. Dit betreft een opdracht
voor de uitrol van Rijkszaak bij de Centrale Commissie voor Mensgebonden
Onderzoek (CCMO).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

101

Toelichting op de lasten
Personele Kosten
De personele kosten zijn € 25,6 mln hoger dan begroot. De lagere realisatie
dan begroot bij de post eigen personeel wordt veroorzaakt doordat het
lastig is gebleken om vacatures voor specialistische ICT-functies te
vervullen. DICTU is er wel in geslaagd om het eigen personeelsbestand ten
opzichte van 2018 netto met 58 fte te laten groeien, waarmee de doelstelling
om meer kennis binnen het ambtenarenbestand te borgen is gehaald. De
stijging van externe inhuur komt door een grotere behoefte dan voorzien
aan tijdelijke capaciteit om te voldoen aan de gestegen vraag van klanten
van DICTU voor de uitrol van Rijkszaak en beheer Cloudwerkplek. De hogere
kosten van externe inhuur zijn met name gemaakt in de eerste helft van
2019. In de tweede helft van 2019 zijn deze kosten gedaald.
Materiele kosten
De materiële kosten vallen lager uit dan begroot. Dit wordt met name
veroorzaakt door een daling van de post waarvan overige materiële kosten.
Dit komt doordat licenties goedkoper zijn aangeschaft dan verwacht en
onderhoudskosten CloudWerkplek lager zijn uitgevallen.
Dotaties voorzieningen
Dotaties aan voorzieningen valt hoger uit doordat een nieuwe voorziening
is getroffen van € 2,5 mln voor de afwikkeling van enkele verlieslatende
contracten.
Het resultaat van DICTU over het jaar 2019 is € 5,3 mln positief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

102

Tabel 56 Balans per 31 december 2019 (bedragen x € 1.000)
Balans 2019

Balans 2018

Vaste activa

67.758

81.626

Immateriële vaste activa

33.362

37.778

Materiële vaste activa

34.396

43.848

Activa

waarvan grond en gebouwen
waarvan installaties en inventarissen

0

0

29.496

36.183

waarvan projecten in uitvoering

0

0

waarvan overige materiële vaste activa

4.900

7.665

Vlottende activa

70.218

73.136

Voorraden en onderhanden projecten

0

0

Debiteuren

17.984

33.757

Overige vorderingen en overlopende activa

33.358

19.953

Liquide middelen

18.876

19.426

Totaal activa

137.976

154.762

Passiva
Eigen Vermogen

13.310

7.978

Exploitatiereserve

7.978

5.802

Onverdeeld resultaat

5.332

2.176

Voorzieningen

3.383

1.000

Langlopende schulden

43.716

56.272

Leningen bij het Ministerie van Financiën

43.716

56.272

Kortlopende schulden

77.567

89.512

Crediteuren

3.431

12.141

Belastingen en premies sociale lasten
Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën

0

0

27.877

26.138

Overige schulden en overlopende passiva

46.259

51.233

Totaal passiva

137.976

154.762

Tabel 57 Specificatie Debiteuren (bedragen x € 1.000)
Realisatie
2019

Realisatie
2018

Debiteuren

19.239

35.566

Voorziening debiteuren

‒ 1.255

‒ 1.800

Nog te verwerken ontvangsten
Totaal

0

‒9

17.984

33.757

De doelstelling voor 2019 om de debiteurenstand ten opzichte van 2018 te
verlagen is behaald. DICTU heeft het afgelopen jaar veel geïnvesteerd in
het aanmanen van opdrachtgevers waardoor het saldo openstaande
facturen na vervaldatum aanmerkelijk lager is.
Tabel 58 Specificatie Debiteurenrekening naar klantgroepen (bedragen x
€ 1.000)
Realisatie
2019

Realisatie
2018

Moederdepartement

11.379

26.590

Overige departementen

7.714

8.901

Derden

146

75

Totaal

19.239

35.566

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

103

Tabel 59 Specificatie Overige vorderingen en overlopende activa
(bedragen x € 1.000)
Realisatie
2019

Realisatie
2018

Moederdepartement

2.045

2.334

Overige departementen

2852

325

Derden

28.461

17.294

Totaal

33.358

19.953

Onder de balanspost Overige vorderingen en overlopende activa worden
de nog te factureren omzet en de vooruitbetaalde kosten verantwoord. De
hogere post Overige departementen wordt veroorzaakt door de eerderge­
noemde splitsing van de departementen EZK en LNV. De hogere post
Derden in 2019 betreft vooral meerjarige contracten met softwareleveran­
ciers, waarvan eind 2019 diverse zijn vernieuwd.
Tabel 60 Voorzieningen (bedragen x € 1.000)
Boekwaarde
1-1-2019
Voorziening reorganisatiekosten
Overige Voorzieningen

Dotaties

Onttrekkingen

Vrijval

Boekwaarde
31-12-2019

1.000

182

‒ 343

0

839

0

2.544

0

0

2.544

Er is een nieuwe voorziening getroffen voor de afwikkeling van enkele
verlieslatende contracten.
Tabel 61 Tabel vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
2016

2017

2018

2019

1. Eigen vermogen per 1/1

259

1.392

5.802

7.978

2. Saldo baten en lasten

1.133

4.410

2.176

5.332

0

0

0

0

3. Directe mutaties in het eigen vermogen
‒ 3a Uitkering aan moederdepartement
‒ 3b Bijdrage door moederdepartement ter versterking eigen vermogen
‒ 3c Overige mutaties
4. Eigen vermogen per 31/12
Omzet
Vermogensplafond (5%)

1.392

5.802

7.978

13.310

253.844

283.343

285.061

309.923

11.559

12.957

13.704

14.639

Het eigen vermogen van DICTU bedraagt ultimo 2019 € 13,3 mln, zijnde 4,5%
van de gemiddelde omzet over de afgelopen drie jaar. De omvang van het
eigen vermogen blijft daarmee binnen de kaders die de Regeling Agent­
schappen hieraan stelt (maximaal 5%).
Tabel 62 Specificatie Crediteuren (bedragen x € 1.000)
Realisatie
2019

Realisatie
2018

Moederdepartement

806

1.170

Overige departementen

32

578

Derden

2.593

10.393

Totaal

3.431

12.141

De post crediteuren is aanzienlijk lager dan eind 2018, vooral ten gevolg van
de verbeterde betaaldiscipline van DICTU. Over heel 2019 is 98,4% van de
facturen binnen 30 dagen betaald, ruim boven de norm van 95%. Daarnaast
zijn lang openstaande facturen opgeschoond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

104

Tabel 63 Specificatie Overige verplichtingen en overlopende passiva
(bedragen x € 1.000)
Realisatie
2019

Realisatie
2018

Moederdepartement

17.317

33.522

Overige departementen

31.219

27.582

Derden

25.600

16.267

Totaal

74.136

77.371

Tabel 64 Kasstroomoverzicht over 2019 (bedragen x € 1.000)
(1) Vastgestelde
begroting

1. Rekening-courant RHB 1 januari 2019 + stand depositorekeningen
Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)
Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)

(2) Realisatie (3)=(2)-(1) Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

19.158

19.426

268

284.200

302.679

18.479

‒ 255.000

‒ 275.801

‒ 20.801

2. Totaal operationele kasstroom

29.200

26.594

‒ 2.606

Totaal investeringen (-/-)

‒ 23.000

‒ 17.248

5.752

0

635

635

‒ 23.000

‒ 16.329

6.671

Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)

0

0

0

Eenmalige storting door het moederdepartement (+)

0

0

0

‒ 29.200

‒ 26.138

3.062

Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
3. Totaal investeringskasstroom

Aflossingen op leningen (-/-)
Beroep op leenfaciliteit (+)

23.000

15.320

‒ 7.680

4. Totaal financieringskasstroom

‒ 6.200

‒ 10.818

‒ 4.618

5. Rekening-courant RHB 31 december 2019 + stand depositorekeningen (=1+2+3+4), de
maximale roodstand is 0,5 miljoen €.

19.158

18.873

‒ 285

Toelichting kasstroomoverzicht
De liquiditeitspositie van DICTU is eind 2019 € 0,3 mln lager dan begroot.
Dit is het resultaat van de volgende kasstromen:
Operationele kasstroom
Het saldo van de ontvangsten en uitgaven is € 2,6 mln lager dan begroot.
Investeringskasstroom
Het investeringsniveau is € 6,7 mln lager dan begroot doordat er minder
investeringen zijn gedaan dan voorzien. Daarnaast zijn enkele activa
versneld afgeschreven.
Financieringskasstroom
In 2019 is er voor € 26,1 mln aan leningen afgelost. Daarnaast is er voor € 15,3
mln aan nieuwe leningen afgesloten. Per saldo is de financieringskasstroom
€ 4,6 mln lager dan begroot. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt doordat er
een kleiner beroep op de leenfaciliteit is gedaan dan begroot.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

105

Tabel 65 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2019
Omschrijving generiek deel

Realisatie

Vastgestelde
begroting

2016

2017

2018

2019

2019

2.520

2.520

2.602
3.637

3.746

3.061

Kostprijzen per product (groep)
a. Basistarief werkplek VKA
b. Basistarief werkplek CW
Tarieven/uur
a. Senior medew. (ontwikkeling)

92

96

100

101

101

b. Medior medew. (bouw)

72

76

78

80

80

c. Junior medew. (test en Beheer)

62

65

67

69

68

Indicatoren
FTE-totaal (excl. externe inhuur)1

562

643

710

775

768

Saldo van baten en lasten (%)2

0,40%

1,60%

0,80%

1,75%

0,00%

Aantal werkplekken VKA

13.178

11.552

6.599
6.868

13.343

13.000

44,70%

49,80%

52,30%

54%

Aantal werkplekken CW3
Verambtelijking4
1 Gemiddeld aantal fte gedurende het jaar.
2 Saldo als percentage van de baten.
3 Aantal ultimo het jaar.
4 Betreft het aantal fte ambtelijk personeel gedeeld door het totaal aantal fte, ultimo het jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

106

Nederlandse Emissieautoriteit (NEa)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap NEa per 31 december
2019
Tabel 66 Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap NEa ( bedragen x € 1.000)
(1) Vastgestelde
begroting

(2) Realisatie

(3)=(2)-(1) Verschil (4) Realisatie 2018
realisatie en
vastgestelde
begroting

Baten
Omzet

10.116

9.328

‒ 788

8.0191

waarvan omzet moederdepartement

7.760

5.927

‒ 1.833

4.9011

waarvan omzet overige departementen

2.356

3.401

1.045

3.1181

waarvan omzet derden

0

0

0

0

Vrijval voorzieningen

0

0

0

0

Bijzondere baten

0

178

178

564

Rentebaten

0

0

0

0

Totaal baten

10.116

9.506

‒ 610

8.5831

Apparaatskosten

9.663

8.480

‒ 1.183

7.5611

Personele kosten

6.819

6.265

‒ 554

5.5351

waarvan eigen personeel

5.974

5.177

‒ 797

5.0261

waarvan inhuur externen

565

461

‒ 104

329

waarvan overige personele kosten

280

627

347

180

2.844

2.215

‒ 629

2.0261

Lasten

Materiële kosten
huur gebouwen RVB

0

0

0

263

waarvan apparaat ICT

825

477

‒ 348

221

waarvan bijdrage aan SSO's

990

865

‒ 125

9771

1.029

873

‒ 156

565

453

618

165

441

Materieel

0

0

0

0

waarvan apparaat ICT

0

0

0

0

453

618

165

441

Dotaties voorzieningen

0

0

0

0

Overige kosten

0

0

0

0

Bijzondere lasten

0

3

3

0

Rentelasten

0

0

0

1

Totaal lasten

10.116

9.101

‒ 1.015

8.003

Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening

0

405

405

5801

Agentschapsdeel Vpb-lasten

0

0

0

0

Saldo van baten en lasten

0

405

405

5801

waarvan overige materiële kosten
Afschrijvingskosten

Immaterieel

1 Aangepast voor vergelijkingsdoeleinden vanwege foutherstel en herrubricering.

Foutherstel en herrubricering 2018
In 2019 heeft de NEa geconstateerd dat reeds ultimo 2017 het eigen
vermogen hoger was dan het toegestane percentage van 5% over de
gemiddelde omzet over de laatste drie jaar. Het surplus bedraagt € 0,587
mln en moet aan de voormalige eigenaar van de NEa, het Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat (IenW), worden uitgekeerd. Deze door de
Regeling agentschappen voorgeschreven uitkering was echter niet als
schuld in de jaarrekening 2018 opgenomen. Hiervoor is in de jaarrekening
2019 foutherstel toegepast. Dit foutherstel is retrospectief verwerkt waarbij
de vergelijkende cijfers 2018 zijn aangepast. Het effect op het eigen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

107

vermogen per 31 december 2018 is € 0,587 mln negatief (directe vermo­
gensmutatie). Daartegenover staat een hoger bedrag ultimo 2018 voor
«Overige schulden en overlopende passiva» van € 0,587 mln voor de
uitkering van het surplus eigen vermogen 2017 aan de voormalige eigenaar
IenW. De daadwerkelijke uitbetaling hiervan heeft niet in 2019 plaatsge­
vonden, maar vindt plaats in 2020.
Daarnaast is ook in 2019 vastgesteld dat het niet-gerealiseerde deel van
de opdrachten van 2017 van IenW en EZK, dat alsnog met toestemming van
de opdrachtgevers ingezet mocht worden in 2018, niet bij de omzet 2018 in
ogenschouw was genomen. Tevens was de afrekening van de geleverde
prestaties over 2018 met deze opdrachtgevers abusievelijk niet verwerkt in
de jaarrekening 2018 van de NEa. Ook hiervoor is in de jaarrekening 2019
foutherstel toegepast en retrospectief verwerkt waarbij de vergelijkende
cijfers 2018 zijn aangepast. Per saldo leidt deze correctie tot een hogere
omzet 2018, hoger resultaat 2018 en hoger eigen vermogen ultimo 2018 van
€ 0,284 mln (€ 0,343 mln heeft betrekking op IenW en -/- € 0,059 mln op EZK).
Daartegenover staat een lager bedrag ultimo 2018 voor «Overige schulden
en overlopende passiva» van € 0,284 mln.
Het cumulatieve effect op het eigen vermogen van het bovenstaande
foutherstel bedraagt € 0,303 mln (negatief).
Om vergelijking met de cijfers van 2019 mogelijk te maken zijn de cijfers
voor 2018 als volgt aangepast.
Tabel 67 Ontwikkeling eigen vermogen (bedragen x € 1.000)
2018 gecor­ 2018 eerder
rigeerd
vastgesteld

mutatie

Eigen vermogen op 1 januari

973

973

0

Saldo van baten en lasten

580

296

284

‒ 587

0

‒ 587

966

1.269

‒ 303

2018 gecor­ 2018 eerder
rigeerd
vastgesteld

mutatie

Directe mutaties in het eigen vermogen:
- uitkering aan moederdepartement
Stand op 31 december

Tabel 68 Onverdeeld resultaat (bedragen x € 1.000)

Stand op 1 januari

592

592

‒ 592

‒ 592

0

Toevoeging uit resultaat

580

296

284

Stand 31 op december

580

296

284

2018 gecor­ 2018 eerder
rigeerd
vastgesteld

mutatie

Toevoeging aan exploitatiereserve

0

Tabel 69 Exploitatiereserve (bedragen x € 1.000)

Stand op 1 januari

973

973

0

Toevoeging onverdeeld resultaat

580

296

284

‒ 587

0

‒ 587

966

1.269

‒ 303

Directe vermogensmutaties
Stand op 31 december

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

108

Tabel 70 Overige schulden en overlopende passiva (bedragen x € 1.000)
2018 gecor­ 2018 eerder
rigeerd vastgesteld
Te betalen BTW verlegd 21%

mutatie

0

0

0

Reservering vakantiegeld

160

160

0

Reservering verlofdagen

129

129

0

Reservering eindejaarsuitkering

23

23

0

Te betalen interest Min. van Financiën

0

0

0

Vooruit ontvangen bedragen (foutherstel)

1.895

2.179

‒ 284

Nog te betalen bedragen

1.102

1.102

0

Nog te ontvangen facturen

48

48

0

Af te dragen surplus eigen vermogen aan IenW (foutherstel)

587

0

587

Af te dragen bestuurlijke boetes en inleggelden

1.811

1.811

0

Kortlopend deel leenfaciliteit

140

140

0

5.895

5.592

303

2018 gecor­ 2018 eerder
rigeerd vastgesteld

mutatie

Saldo per 31 december

Tabel 71 Baten (bedragen x € 1.000)

Omzet moederdepartement (EZK)

4.901

4.960

‒ 59

Omzet overige departementen (IenW)

3.118

2.775

343

Omzet derden

0

0

0

Rentebaten

0

0

0

564

564

0

8.583

8.299

284

2018 gecor­ 2018 eerder
rigeerd vastgesteld

mutatie

Bijzondere baten
Totaal baten

Tabel 72 Saldo van baten en lasten (bedragen x €1.000)

Saldo baten en lasten

580

296

284

2018 gecor­ 2018 eerder
rigeerd
vastgesteld

mutatie

Tabel 73 Personele kosten (bedragen x €1.000)

Eigen personeel

5.026

5.703

‒ 677

Externe inhuur

329

329

0

Overige personele kosten

180

180

0

Totaal personele kosten

5.535

6.212

‒ 677

In 2018 waren onder de personele kosten de kosten van SSO DICTU
geschaard (€ 0,07 mln) en daarnaast ook de kosten die de NEa betaald had
aan SSO IBI (€ 0,60 mln) voor de administratieve ondersteuning.
Tabel 74 Specificatie personele kosten (bedragen x € 1.000)
2018 gecor­ 2018 eerder
rigeerd
vastgesteld
Lonen en salarissen

mutatie

3.561

4.004

‒ 443

Pensioenlasten

627

627

0

Overige sociale lasten

438

438

0

Opleidings- en scholingskosten

75

75

0

Inhuur

329

329

0

Overige personele kosten

505

739

‒ 234

Totaal personele kosten

5.535

6.212

‒ 677

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

109

Vanwege vergelijkingsdoeleinden zijn de personele kosten van 2018
aangepast voor de bedragen aan IBI voor de administratieve verwerking ad
€ 0,60 mln en de kosten van SSO DICTU ad € 0,07 mln. Daarnaast heeft er
een verschuiving van de opbrengst van de detacheringskosten plaatsge­
vonden. Dit bedrag ad € 0,44 mln is in mindering gebracht op de lonen en
salarissen. De kosten van SSO IBI en DICTU zijn naar materieel SSO
verschoven.
Tabel 75 Materiële kosten (bedragen x € 1.000)
2018 gecor­ 2018 eerder
rigeerd
vastgesteld

mutatie

Huur gebouwen RVB

263

263

Apparaat ICT

221

221

0
0

Bijdrage SSO’s

977

300

677

Overige materiële kosten

565

565

0

Totaal materiële kosten

2.026

1.349

677

Door herrubricering zijn de kosten voor SSO DICTU (€ 0,07 mln) en voor
SSO IBI (€ 0,60 mln) uit de personele kosten gehaald en toegevoegd aan
de materiële kosten.
Toelichting op de baten
Omzet
De gerealiseerde omzet komt lager uit dan begroot: € 9,3 mln ten opzichte
van € 10,1 mln begroot. Het verschil van € 0,8 mln wordt grotendeels
veroorzaakt door een lagere opdrachtwaarde voor de werkzaamheden in
het kader van de opdracht CO2-minimumprijs, omzet moederdepartement.
Daartegenover staan nieuwe opdrachten in het kader van de vierde handels­
periode en CO2-heffing, en daarnaast een aanvulling van de opdrachtbud­
getten voor de reguliere taken ETS en EV (omzet overige departementen).
Tabel 76 Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
2019

2018

4.718

4.528

Vierde handelsperiode

641

91

Opdracht beleidsadvies minimum CO2-prijs

39

88

CO2-heffing

209

0

Opdracht bijstook biomassa

320

194

5.927

4.9011

Opdracht CO2- emissiehandel

Totaal omzet moederdepartement EZK
1 Aangepast voor vegelijkingsdoeleinden vanwege foutherstel.

Tabel 77 Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000)
Opdrachten Energie voor Vervoer (EV)
Advies, ontwikkeling en implementatie (EV)
Totaal omzet overige departementen

2019

2018

3.191

2.775

210

343

3.401

3.1181

2019

2018

1 Aaangepast voor vergelijkingsdoeleinden vanwege foutherstel.

Tabel 78 Bijzondere baten (bedragen x € 1.000)
Bijdrage moederdepartement inzake AVG

0

33

Bijdrage moederdepartement inzake huisvestings- en facilitaire kosten

0

531

Bijzondere baten als gevolg van correcties voorgaande boekjaren

178

0

Totaal bijzondere baten

178

564

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

110

Bijzondere baten
De bijzondere baten zijn de baten die voortvloeien uit correcties van
voorgaande boekjaren. Dit zijn baten (€ 0,17 mln) vanuit het opschonen van
een aantal balansrekeningen van de afgelopen jaren.
Toelichting op de lasten
De totale lasten zijn € 1,0 mln lager uitgekomen dan in de oorspronkelijke
begroting over 2019 is opgenomen. Hieronder staan per categorie de
belangrijkste verschillen.
Personele kosten
De personele kosten zijn € 0,55 mln lager dan begroot en de salariskosten
van eigen medewerkers zijn € 0,79 mln lager dan begroot. Bij de vaststelling
van de begroting is gerekend met hogere personele kosten in het kader van
nieuwe opdrachten.
In 2019 heeft de NEa € 0,1 mln minder uitgegeven aan externe inhuur ten
opzichte van de begroting. De overige personele kosten zijn in 2019 € 0,34
mln hoger dan de begroting, vanwege een herrubricering in 2019. Verder
heeft de NEa in 2019 minder kosten gehad aan opleidingen en cursussen
dan was begroot.
Personeelsbestand
Bij de NEa waren in 2019 gemiddeld 59,3 fte’s in dienst (2018: 56,6 fte’s).
De begroting ging uit van 64 fte.
Materiële kosten
De totale materiële kosten zijn € 0,6 mln lager dan begroot. Dit komt voort
uit het feit dat er vanuit de begroting meer materiële kosten waren voorzien
in het kader van nieuwe opdrachten.
Apparaat ICT
De ICT kosten in 2019 zijn € 0,35 mln lager dan begroot. In de begroting
voorziene projectkosten en overdrachtskosten naar een nieuwe ICTleverancier hebben uiteindelijk niet in 2019 plaatsgevonden.
Bijdrage aan SSO’s
De kosten aan SSO IBI onder het Ministerie van IenW voor het voeren van
de financiële administratie, inkoopadvies en archiefdiensten zijn € 0,12 mln
lager dan begroot. Daarnaast zijn de kosten van FMH ten opzichte van de
begroting wel gestegen.
Overige materiële kosten
In de begroting waren kosten voorzien voor een onderzoek naar de positi­
onering van de financiële administratie van de NEa. Deze kosten zijn in 2019
niet gemaakt. Daarnaast heeft de NEa een lagere realisatie op de kosten van
abonnementen en contracten.
Afschrijvingskosten
De afschrijvingen zijn hoger dan begroot. Dit wordt veroorzaakt doordat
het in gebruik nemen van het Register Energie voor Vervoer fase 2 niet was
opgenomen. Het in gebruik nemen was afhankelijk van de beslissing van
de Eerste Kamer, waarvan niet bekend was wanneer deze genomen zou
worden. Dit zorgt voor € 0,16 mln aan hogere afschrijvingskosten.
Het resultaat van de NEa over het jaar 2019 is € 0,4 mln positief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

111

Tabel 79 Balans per 31 december 2019 (bedragen x € 1.000)
Balans 2019

Balans 2018

Vaste activa

1.217

1.835

Immateriële vaste activa

1.217

1.835

Materiële vaste activa

0

0

waarvan grond en gebouwen

0

0

waarvan installaties en inventarissen

0

0

waarvan overige materiële vaste activa

0

0

5.816

5.178

Activa

Vlottende activa
Voorraden en onderhanden projecten

0

0

Debiteuren

73

113

Overige vorderingen en overlopende activa

530

4

Liquide middelen

5.213

5.061

Totaal activa

7.033

7.013

Eigen Vermogen

1.402

9661

Exploitatiereserve

966

3861

Vermogensmutatie

31

0

Onverdeeld resultaat

405

5801

Passiva

Voorzieningen

0

0

Langlopende schulden

0

140

Leningen bij het Ministerie van Financiën
Kortlopende schulden

0

140

5.631

5.9071

Crediteuren

16

12

Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën

140

140

Overige schulden en overlopende passiva

5.475

5.7551

Totaal passiva

7.033

7.013

1 Aangepast voor vergelijkingsdoeleinden vanwege foutherstel.

Tabel 80 Specificatie Debiteuren (bedragen x € 1.000)
Realisatie
2019

Realisatie
2018

Debiteuren

73

113

Totaal

73

113

Tabel 81 Specificatie Debiteurenrekening naar klantgroepen (bedragen x
€ 1.000)
Realisatie
2019

Realisatie
2018

Overige departementen

35

8

Derden

37

105

Totaal

72

113

De post Debiteuren 2019 bestaat uit een factuur van € 0,035 mln voor een
gedetacheerde medewerker bij I-Interim Rijk en een vooruit gefactureerde
fee 2020 van € 0,038 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

112

Tabel 82 Specificatie Overige vorderingen en overlopende activa
(bedragen x € 1.000)
Realisatie
2019

Realisatie
2018

Moederdepartement EZK

341

0

Overige departementen

139

0

Derden

17

0

Vooruitbetaalde posten

33

4

Totaal

530

4

De vordering moederdepartement is het gevolg van een onjuiste afboeking
door EZK in het kader van huisvestingskosten.
De vordering overige departementen bestaat uit bedragen die nog dienen
te worden ontvangen in het kader van detacheringsovereenkomsten vanuit
NEa.
Tabel 83 Tabel vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
2016

2017

20181

2019

1.Eigen Vermogen per 1/1

299

1.020

973

966

2. Saldo Baten en Lasten

721

592

580

405

3. Directe mutaties in het Eigen Vermogen

0

‒ 639

‒ 587

31

‒ 3a Uitkering aan moederdepartement

0

‒ 639

0

0

‒ 3b Additionele bijdrage van
moederdepartement

0

0

0

31

‒ 3c Overige Mutaties

0

0

‒ 587

0

4. Eigen vermogen per 31/12

1.020

973

966

1.402

Omzet

8.079

7.412

8.019

9.328

380

386

392

413

Vermogensplafond (5%)

1 Saldo van baten en lasten (€ 0,580 mln) en overige mutaties (€ 0,587 mln) zijn vanwege foutherstel aangepast.

Het eigen vermogen einde boekjaar is het totaal van de exploitatiereserve
en het onverdeeld resultaat (zijnde het exploitatieresultaat) over het
boekjaar.
Het eigen vermogen einde boekjaar bedraagt € 1,402 mln. Dit is 17% van
de gemiddelde jaaromzet over de laatste drie jaar, terwijl maximaal 5% is
toegestaan. Het eigen vermogen is derhalve € 0,99 mln te hoog. Dit bedrag
zal in 2020 worden terugbetaald aan het moederdepartement.
Tabel 84 Specificatie Crediteuren (bedragen x €1.000)
Realisatie
2019

Realisatie
2018

Overige departementen

0

5

Derden

16

7

Totaal

16

12

De post crediteuren 2019 bestaat uit een drietal facturen die nog niet betaald
waren ultimo december. De facturen zijn meegegaan in een betaalronde in
januari 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

113

Tabel 85 Overige schulden en overlopende passiva (bedragen x € 1.000)
2019

2018

Moederdepartement EZK

1.704

4.668

Voormalig moederdepartement IenW

2.879

5871

Overige departementen

112

140

Derden

780

360

Totaal

5.475

5.7551

1 Aangepast voor vergelijkingsdoeleinden vanwege foutherstel.

Tabel 86 Specificatie overige schulden en overlopende passiva
(bedsragen x € 1.000)
2019

2018

Reservering vakantiegeld

225

160

Reservering verlofdagen

226

129

Reservering eindejaarsuitkering

33

23

Te betalen interest ministerie van Financiën

0

0

Vooruit ontvangen bedragen

0

1.8951

Af te dragen bestuurlijke boetes en inleggelden

0

1.811

Af te dragen moederdepartement EZK:
-af te dragen bestuurlijke boetes en inleggelden

1.507

0

-afrekening opdrachtgelden 2018

59

0

-overig

138

0

1.921

0

371

0

-af te dragen surplus eigen vermogen aan IenW (foutherstel)

587

5871

Overig departement BZK

112

0

Nog te betalen bedragen

296

1.102

Af te dragen overige departementen:
-af te dragen bestuurlijke boetes en inleggelden IenW
-afrekening opdrachtgelden IenW
-gepresenteerde afrekening 2017 +522
-foutherstel 2018 ‒ 343
-daadwerkelijke afrekening 2018 +179
-vrijval naar 2019 ‒ 110
-afdracht opdrachtgelden 2019 +302

Nog te ontvangen facturen
Totaal overige schulden en overlopende passiva

0

48

5.475

5.7551

1 Aangepast voor vergelijkingsdoeleinden vanwege foutherstel.

De NEa valt met ingang van 2018 onder het Ministerie van EZK. De schuld
aan het moederdepartment bestaat onder andere uit nog af te dragen
bestuurlijke boetes en inleggelden. Daarnaast is een bedrag opgenomen
dat aan het voomalig moederdepartement moet worden betaald. In 2019 is
een nadere uitsplitsing gemaakt van vooruit ontvangen bedragen van
moederdepartement en overige departementen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

114

Tabel 87 Kasstroomoverzicht over 2019 (bedragen x € 1.000)
(1) Vastgestelde
begroting

1. Rekening-courant RHB 1 januari 2019 + stand depositorekeningen
Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)
Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)
2. Totaal operationele kasstroom
Totaal investeringen (-/-)
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
3. Totaal investeringskasstroom

(2) Realisatie (3)=(2)-(1) Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

1.086

5.060

3.974

6.978

9.020

2.042

‒ 6.678

‒ 8.759

‒ 2.081

300

261

‒ 39

‒ 1.300

0

1.300

0

0

0

‒ 1.300

0

1.300

Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)

0

0

0

Eenmalige storting door het moederdepartement (+)

0

31

31

Aflossingen op leningen (-/-)

‒ 400

‒ 140

260

Beroep op leenfaciliteit (+)

1.300

0

‒ 1.300

4. Totaal financieringskasstroom

900

‒ 109

‒ 1.009

5. Rekening-courant RHB 31 december 2019 + stand depositorekeningen (=1+2+3+4), de
maximale roodstand is € 0,5 miljoen.

986

5.212

4.226

Toelichting kasstroomoverzicht
Operationele kasstroom
Bij het bepalen van de operationele kasstroom is uitgegaan van het saldo
van baten en lasten, dat is gecorrigeerd voor de afschrijvingen en de
mutaties in de balansposten kortlopende activa en passiva.
InvesteringskasstroomI
In 2018 is het Register Energie voor Vervoer fase 2 (€ 1,5 mln) overgeboekt
van immateriële vaste activa in ontwikkeling naar de immateriële vaste
activa. Voor de kasstroom levert dit in 2019 geen mutatie op.
Financieringskasstroom
Op de leenfaciliteit is in 2019 € 0,14 mln afgelost. Dit is conform het
saldobiljet 2019 van de Rijkshoofdboekhouding. Daarnaast heeft er een
eenmalige storting van € 0,03 mln plaatsgevonden in het kader van de AVG.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

115

Tabel 88 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2019
Omschrijving generiek deel

Realisatie

Vastgestelde
begroting

2016

2017

Naleving ETS (per BKG installatie)

10.311

10.439

10.436

14.281

9.516

Naleving EV (per deelnemersrol)

12.537

11.294

14.529

39.547

10.704

Laag

74

69

69

68

68

Midden

94

90

90

92

90

Hoog

120

106

109

116

106

Doelmatigheidsindicatoren

2018

2019

2019

Kostprijzen per product (groep)

Tarieven/uur

FTE-totaal (excl. externe inhuur)
Saldo van baten en lasten (%)

49

56,9

56,6

59,3

64

8,80%

8,46%

3,56%

4,26%

0,00%

4.743

4.614

4.493

5.568

4.320

39

3.000

320

320

Omzet per productgroep (PxQ)
Naleving ETS
CO2 -minimumprijs
Bijstook Biomassa
Nationale verplichtingen onder EU en VN
Naleving EV
Advies, ontwikkeling en implementatie EV

123

119

115

1

120

2.207

2.361

2.479

3.191

2.210

329

248

296

210

139

501

0

0

415

0

7

Projecten
Overige

747

Totaal

8.149

7.342

8.299

9.328

10.116

100%

100%

100%

100%

90%

Kwaliteitsindicatoren
Naleving ETS
% Vergunningsaanvragen binnen wettelijke termijn
afgehandeld
% BKG's waarvoor toezichtactiviteit heeft
plaatsgevonden

0,12

% Meldingen binnen wettelijke termijn afgehandeld

0,93

0,93

0,77

0,92

0,8

74%

80%

93%

100%

91%

92%

89%

80%

Opleveringsdatum rapportage Naleving
jaarverplichting 2019 EV en brandstoffen
luchtverontreiniging

20-jun

4-7-2018

6-7-2019

< 15 juli

% Jaarlijks toezichtprogramma is uitgevoerd

142%

120%

144%

100%

% Vragen binnen de gestelde termijn afgerond

86%

85%

83%

80%

% Jaarlijks uitgevoerd toezicht programma
% Tijdig ingeleverde rechten Emissie ETS stationair
% Vragen binnen de gestelde termijn afgerond

92%

Naleving EV

Algemeen
Aantal formele klachten

0

0

0

1

0

% Gegronde bezwaarprocedures waarbij de NEa
onjuist gehandeld heeft

0

0

0

0

0

Aantal fraude gevallen EU-register die NEa had
kunnen voorkomen

0

0

0

0

0

48%

64%

68%

58%

>70%

Directe uren/totaal aantal gewerkte uren
1 Is in 2019 opgenomen in de reguliere opdracht naleving ETS.

Kostprijs en tarieven
Bij de naleving van ETS is de opdracht in 2019 ongeveer € 1,2 mln (+27%)
boven de begroting uitgekomen. Dit is voornamelijk het gevolg van extra
beslag op de capaciteit voor het opstarten van nieuwe opdrachten en
advisering van beleid.
Bij de naleving van EV is sprake van een grote overschrijding (+44%). Dit
wordt vooral veroorzaakt door een aanvullende opdracht die gedurende
2019 is verleend. Hierdoor steeg de omzet overige departementen met € 0,9
mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

116

Kwaliteitsindicatoren
Bij de naleving ETS is de uitkomst van de indicatoren nagenoeg gelijk aan
de beoogde doelstelling. Twee van de drie doelstellingen zijn ruimschoots
behaald.
Bij de naleving EV zijn de gestelde doelstellingen voor 2019 ruimschoots
behaald. De kosten EV per deelnemersrol zijn gestegen. De NEa heeft in 2019
minder deelnemersrollen, maar de werkzaamheden per deelnemersrol zijn
toegenomen en daarmee ook de kosten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

117

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap RVO.nl per
31 december 2019
Tabel 89 Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap RVO.nl (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

(1) Vastgestelde
begroting

(2) Realisatie (3)=(2)-(1) Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

(4) Realisatie
2018

Baten
Omzet

514.005

700.363

186.358

593.269

waarvan omzet moederdepartement

197.997

300.815

102.818

213.815

waarvan omzet overige departementen

288.298

365.040

76.742

341.277

27.710

34.508

6.798

38.177

Vrijval voorzieningen

0

1.344

1.344

12

Bijzondere baten

0

1.901

1.901

3.095

waarvan omzet derden

Rentebaten

0

56

56

5

Totaal baten

514.005

703.664

189.659

596.381

Lasten
Apparaatskosten

502.601

690.769

188.168

574.143

Personele kosten

296.800

392.597

95.797

345.457

waarvan eigen personeel

243.456

302.058

58.602

266.950

waarvan inhuur externen

41.012

68.847

27.835

58.526

waarvan overige personele kosten

12.332

21.692

9.360

19.981

Materiële kosten

205.801

298.172

92.371

228.686

waarvan apparaat ICT

0

3.187

3.187

3.773

waarvan bijdrage aan SSO's

112.500

161.294

48.794

134.473

waarvan overige materiële kosten

93.301

133.691

40.390

90.440

Afschrijvingskosten

11.379

11.220

‒ 159

12.888

Materieel

2.121

934

‒ 1.187

1.021

0

0

0

0

9.528

10.286

1.028

11.867

Dotaties voorzieningen

0

26

26

871

Overige kosten

0

0

0

0

Bijzondere lasten

0

1.045

1.045

310

waarvan apparaat ICT
Immaterieel

Rentelasten

25

183

158

149

Totaal lasten

514.005

703.243

189.238

588.361

Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening

0

421

421

8.020

Agentschapsdeel Vpb-lasten

0

0

0

0

Saldo van baten en lasten

0

421

421

8.020

Toelichting op de baten
Algemeen
De baten zijn ten opzichte van de begroting met 36,9% gestegen. Hieronder
worden de baten toegelicht.
Omzet moederdepartement
De gerealiseerde omzet van het moederdepartement is ten opzichte van
de oorspronkelijke begroting 51,9% hoger uitgevallen, wat grotendeels
verklaard wordt door een hogere opdracht van het DG Groningen
Bovengronds. Het DG Energie, Telecom en Mededinging is voor een groot
gedeelte opgegaan in het nieuwe DG Klimaat en Energie. Een gedeelte van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

118

het DG Energie, Telecom en Mededinging op het gebied van mededinging
is overgegaan in Dienst Chief Economist, wat nog niet bekend was ten tijde
van het opstellen van de begroting.
Tabel 90 Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
Vastge­
stelde
begroting
2019

Realisatie
2019

Verschil
realisatie
en vastge­
stelde
begroting

Realisatie
2018

DG Bedrijfsleven en Innovatie

95.487

DG Energie, Telecom en Mededinging

49.371

103.010

7.523

91.694

0

‒ 49.371

61.737

0

58.973

58.973

0

DG Groningen Bovengronds

41.991

106.485

64.494

40.733

DG Groningen Bovengronds kosten commissie

2.084

1.416

‒ 668

0

0

10.829

10.829

0

Overig

9.064

20.102

11.038

19.651

Totaal

197.997

300.815

102.818

213.815

DG Klimaat en Energie

Dienst Chief Economist

De omzet voor het DG Bedrijfsleven & Innovatie is hoger dan de ontwerp­
begroting. Gedurende het jaar is er sprake geweest van meerwerk en
aanvullende opdrachten, wat in totaal een effect heeft gehad van € 7,5 mln.
De grootste aanvullende opdracht betreft de oprichting van Invest-NL (€ 6,2
mln).
De omzet voor het DG Klimaat en Energie is gestegen omdat de definitieve
opdracht 2019 hoger is uitgevallen dan oorspronkelijk geraamd. Bij het
opstellen van de begroting was de omvang van de opdracht DG Klimaat en
Energie nog niet volledig bekend. Meerwerk gedurende het jaar was er met
name voor het Expertise Centrum Warmte (€ 5,0 mln) en de Klimaatenve­
loppe (€ 3,0 mln).
De gerealiseerde omzet op de opdracht van het DG Groningen Bovengronds
(€ 106,5 mln) is hoger dan begroot (€ 42,0 mln). De begroting is gebaseerd
op de uitvoeringskosten van 2018. Onder andere door twee aardbevingen
in Groningen in 2019, zijn er significant meer schademeldingen afgehandeld
dan in 2018. Hierdoor zijn in het jaar 2019 ook aanzienlijk meer kosten
gemaakt voor onder andere de schade-experts. De omzet voor de Tijdelijke
Commissie in 2019 was € 1,4 mln.
Op 1 januari 2019 is Dienst Chief Economist opgericht. Hiervoor voert RVO.nl
opdrachten uit die voorheen uitgevoerd werden voor het DG Energie,
Telecom en Mededinging, maar niet gelieerd zijn aan het DG Klimaat en
Energie. Dit betreft onder andere de CE-markering, Raad van Deskundigen
voor de nationale meetstandaarden, PIANOo en TenderNed. De omzet op
dit pakket bedraagt € 10,8 mln.
De hogere omzet onder Overig is grotendeels te verklaren door aanvullende
bijdragen voor het Inkoop Uitvoering Centrum (€ 7,2 mln) en DB-Unit
omgevingskennis (€ 1,0 mln). Daarnaast is er meerwerk verricht op de
opdracht Tijdelijk Instituut Versterking (€ 1,5 mln).
Omzet overige departementen
De omzet overige departementen betreft de uitvoering van opdrachten voor
diverse ministeries, waarvan 55,8% afkomstig is van het Ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

119

Tabel 91 Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000)
Vastge­
stelde
begroting
2019

Realisatie
2019

Verschil
realisatie
en vastge­
stelde
begroting

Realisatie
2018

Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit

155.148

203.537

48.389

203.931

Ministerie van Buitenlandse Zaken

96.670

104.397

7.727

94.093

Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

19.500

26.556

7.056

21.934

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

12.000

17.986

5.986

13.863

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

3.600

4.256

656

3.698

Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

229

206

‒ 23

232

Ministerie van Justitie en Veiligheid

730

604

‒ 126

557

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport

420

6.565

6.145

1.801

Overig

0

933

933

1.168

Totaal

288.298

365.040

76.742

341.277

De omzet vanuit het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
valt € 48,4 mln hoger uit dan begroot, onder andere doordat de definitieve
opdracht van 2019 hoger is dan oorspronkelijk geraamd. Gedurende het jaar
is er meerwerk verstrekt voor een bedrag van € 21,4 mln. Dit betrof onder
andere opdrachten voor het Meststoffen 6e Actieprogramma, Fosfaat­
stelsel, Uitspraak CBb Fosfaatrechtstelsel, Implementatie BGT Check en
Saneringsregeling Varkenshouderij. Ook werd een aanvang gemaakt met
de voorbereiding van het vernieuwde Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
2021-2027.
De omzet vanuit het Ministerie van Buitenlandse Zaken valt € 7,7 mln hoger
uit dan begroot, onder andere doordat de definitieve opdracht van 2019
hoger is uitgevallen dan oorspronkelijk geraamd. Ook is er gedurende het
jaar meerwerk verricht op het gebied van ontwikkelingssamenwerking,
bijvoorbeeld in het Land-at-Scale programma.
De opdracht vanuit het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijks­
relaties stijgt met € 7,1 mln ten opzichte van de begroting. De toename is te
verklaren doordat de definitieve opdracht hoger is dan geraamd en door
de aanvullende opdrachten voor onder andere de Subsidie Energie
Besparing Huis 2 (€ 1,1 mln), Aardgasvrij (€ 1,0 mln), Regeling Vermindering
Verhuurderheffing Verduurzaming (€ 0,9 mln) en overige opdrachten (€ 1,7
mln).
De opdracht vanuit het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat stijgt met
€ 6,0 mln doordat de definitieve opdracht hoger is dan geraamd en door
aanvullende opdrachten met betrekking tot de uitvoering van het Urgendavonnis en de Klimaatenveloppe. Het betreft onder andere aanvullende
opdrachten voor Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (€ 1,1 mln),
Duurzame Mobiliteit (€ 0,7 mln) en Circulaire Economie (€ 0,6 mln).
De omzet vanuit het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap is
€ 0,7 mln hoger dan begroot. Deze omzet heeft betrekking op de regeling
Praktijkleren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

120

De omzet vanuit het Ministerie van Justitie en Veiligheid is € 0,1 mln lager
dan begroot. Dit is te verklaren door een lagere inzet op de opdracht Wet
Tegemoetkoming Schade Rampen en Zware Ongevallen.
De hogere omzet vanuit het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport wordt grotendeels veroorzaakt door een hogere bijdrage aan het
programma e-Overheid voor Bedrijven (€ 4,4 mln).
De omzet Overig is hoger dan verwacht ten tijde van de oorspronkelijke
begroting. Deze stijging wordt voornamelijk veroorzaakt door aanvullende
bijdragen voor de Concordaten en opdrachten voor de Nederlandse Voedsel
en Warenautoriteit.
Tabel 92 Omzet derden (bedragen x € 1.000)

Europese Unie
Leges dierregistraties
Leges grondkamers

Vastge­
stelde
begroting
2019

Realisatie
2019

Verschil
realisatie
en vastge­
stelde
begroting

Realisatie
2018

2.610

2.385

‒ 225

2.225

0

0

0

0

2.300

0

‒ 2.300

2.302

Leges mest

0

0

0

777

Provincies

21.710

29.111

7.401

28.132

Overig

1.090

3.012

1.922

4.741

Totaal

27.710

34.508

6.798

38.177

Omzet derden
De omzet derden heeft betrekking op opdrachten voor met name de
Europese Unie en de provincies. Van de totale omzet derden heeft 84,4%
betrekking op de opdrachten van provincies. De leges mest en grondkamers
zijn in 2019 niet langer door RVO.nl geïnd, deze worden rechtstreeks
afgedragen aan het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
De omzet provincies is € 7,4 mln hoger dan begroot. Er zijn aanvullende
opdrachten voor het Subsidiestelsel Natuur en Landbouw en vanuit het
Plattelands Ontwikkelingsprogramma 3 verstrekt.
De omzet Overig betreft met name de inzet op de opdracht Dier Gezond­
heidsfonds (€ 1,9 mln).
Vrijval voorzieningen
De vrijval van voorzieningen van € 1,3 mln heeft betrekking op de
voorziening dubieuze debiteuren en een reorganisatievoorziening.
Bijzondere baten
In 2019 zijn bijzondere baten ontvangen voor een bedrag van € 1,9 mln. Dit
betreft een vrijval van beleidsgelden (€ 1,3 mln) en een tegemoetkoming
voor de herinrichting EZK/LNV (€ 0,6 mln).
Toelichting op de lasten
Algemeen
De lasten zijn ten opzichte van de begroting met 36,8% gestegen. Hieronder
worden de lasten toegelicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

121

Personele kosten
De personele kosten vallen, vooral door een hoger werkpakket, in totaal
32,3% (€ 95,8 mln) hoger uit dan begroot.
De begrote bezetting voor 2019 was 3.686 fte, waarvan 3.170 fte ambtelijk
personeel en 516 fte externe inhuur. Gemiddeld in 2019 was er 3.670 fte in
ambtelijke dienst, per ultimo december 2019 was dit 3.906 fte. De
gemiddelde bezetting externe inhuur bedroeg 572 fte in 2019, per ultimo
december was dit 578 fte.
De kosten voor eigen personeel zijn € 58,6 mln hoger dan geraamd, als
gevolg van een groter opdrachtenpakket. De gemiddelde loonkosten per fte
ambtelijk bedragen in 2019 € 82.300. De stijging van de loonkosten is vooral
te verklaren door een loonsverhoging ten gevolge van nieuwe CAO
afspraken.
De kosten van externe inhuur zijn € 27,8 mln hoger dan begroot. Dit is
voornamelijk te verklaren door een stijging van het opdrachtenpakket.
Daarnaast zijn ook de gemiddelde kosten per fte externe inhuur gestegen
naar € 120.400 per jaar.
Materiële kosten
De materiële kosten zijn in totaal 44,9% (€ 92,4 mln) hoger uitgevallen dan
begroot. De stijging wordt onder meer veroorzaakt door de hogere
bijdragen aan Shared Service Organisaties van € 48,8 mln. Daarnaast zijn
op basis van voortschrijdend inzicht automatiseringskosten (niet zijnde
DICTU kosten) die voorheen onder bijdrage aan SSO’s vielen, nu gepresen­
teerd onder apparaat ICT. Hiermee komt het totaal van de hoger gereali­
seerde automatiseringskosten op € 52,0 mln.
Ook zijn er hogere overige materiële kosten (€ 40,4 mln) als gevolg van
een groter opdrachtenpakket. Zo heeft de extra opdracht vanuit de Tijdelijke
Commissie Mijnbouwschade Groningen kosten meegebracht die ten tijde
van de begroting nog niet bekend waren.
Afschrijvingskosten
De afschrijvingskosten voor materiële vaste activa zijn € 1,2 mln lager
uitgevallen dan begroot. Verder zijn de afschrijvingskosten voor de
immateriële vaste activa € 1,0 mln hoger uitgevallen dan begroot.
Dotaties voorzieningen
In 2019 is € 0,03 mln gedoteerd aan de voorziening debiteuren.
Bijzondere lasten
In 2019 hebben zich voor € 1,0 mln aan bijzondere lasten voorgedaan. Dit
betreft met name gedeeltelijke buiten werking stelling van de software
Carmen.
Saldo van baten en lasten
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland sluit het jaar met een positief
resultaat van € 0,4 mln. In dit resultaat zijn éénmalige bijzondere baten en
lasten verwerkt, met per saldo € 0,9 mln aan baten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

122

Tabel 93 Balans per 31 december 2019 (bedragen x € 1.000)
Balans 2019

Balans 2018

Vaste activa

23.626

30.403

Immateriële vaste activa

21.339

27.292

Materiële vaste activa

2.287

3.111

waarvan grond en gebouwen

1.013

1.478

waarvan installaties en inventarissen

1.256

1.612

Activa

waarvan projecten in uitvoering

0

0

waarvan overige materiële vaste activa

18

21

145.697

152.465

Vlottende activa
Voorraden en onderhanden projecten
Debiteuren

0

0

1.796

3.924

Overige vorderingen en overlopende activa

34.816

22.635

Liquide middelen

109.085

125.906

Totaal activa

169.323

182.868

Eigen Vermogen

28.299

26.367

Exploitatiereserve

27.878

18.347

Onverdeeld resultaat

421

8.020

Voorzieningen

400

925

14.326

17.492

Passiva

Langlopende schulden
Leningen bij het Ministerie van Financiën

14.326

17.492

Kortlopende schulden

126.298

138.084

Crediteuren

7.600

6.795

Belastingen en premies sociale lasten

706

546

8.766

7.676

Overige schulden en overlopende passiva

109.226

123.067

Totaal passiva

169.323

182.868

Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën

Toelichting op de balans
Debiteuren en nog te ontvangen bedragen
Onder de debiteuren en de nog te betalen bedragen zijn de volgende
bedragen begrepen voor schulden aan het moederdepartement, overige
departementen en derden (exclusief voorziening dubieuze debiteuren van
€ 0,5 mln):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

123

Tabel 94 Debiteuren en nog te ontvangen bedragen (bedragen x € 1.000)
2019

2018

Moederdepartement

4.046

341

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

12.134

561

Agentschap DICTU

0

0

Agentschap NVWA

19

547

Agentschap Telecom

0

6

1.355

543

Belastingdienst Centrum Facilitaire Dienstverlening

0

55

Belastingdienst Centrale Administratie

0

10

Bureau Inspectieraad

79

79

Centraal Planbureau

6

4

Logius

0

179

Agentschap RVO.nl (beleidsadministratie)

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

63

216

1.714

1.601

Ministerie van Defensie

71

68

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

34

20

Ministerie van Financiën

0

14

Ministerie van Justitie en Veiligheid

141

392

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

30

72

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

30

111

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

810

384

Ministerie van Buitenlandse Zaken

Immigratie en Naturalisatie Dienst

0

0

1.767

108

Dienst Publiek en Communicatie

0

89

Rijkswaterstaat

38

63

Derden

14.787

22.338

Totaal

37.124

27.801

Rijksvastgoedbedrijf

Eigen vermogen
Het eigen vermogen bedraagt ultimo 2019 € 28,3 mln. De maximale
toegestane omvang van het eigen vermogen bedraagt € 30,9 mln, zijnde 5%
van € 618,2 mln, de gemiddelde omzet over 2017, 2018 en 2019. Het eigen
vermogen ultimo jaar 2019 is € 2,6 mln lager dan het toegestane maximum.
Onder de Directe mutaties in het eigen vermogen is de bijdrage van het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat van € 1,5 mln voor de
Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) opgenomen.
Voorgaand jaar is deze bijdrage ook ontvangen en in overeenstemming met
de verslaggevingsvoorschriften verwerkt als bijzondere bate.
Tabel 95 Vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
2016

2017

2018

2019

1. Eigen vermogen per 1/1

18.305

18.008

18.347

26.367

2. Saldo van baten en lasten

‒ 297

339

8.020

421

3. Directie mutaties in het eigen vermogen

0

0

0

1.511

‒ 3a uitkering aan moederdepartement

0

0

0

0

‒ 3b bijdrage moederdepartement ter versterking eigen vermogen

0

0

0

1.511

‒ 3c overige mutaties
4. Eigen vermogen per 31/12

0

0

0

0

18.008

18.347

26.367

28.299

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

124

Tabel 96 Verloop en stand van de voorzieningen (bedragen x € 1.000)
Boekwaarde
1-1-2019

Dotaties

Onttrekkingen

Vrijval

Boekwaarde
31-12-2019

Stand voorziening Herbeleggen Facilitaire Dienst
(HFD)

925

0

0

525

400

Totaal voorziening HFD

925

0

0

525

400

Crediteuren en nog te betalen bedragen
Onder de crediteuren en de nog te betalen bedragen zijn de volgende
bedragen begrepen voor schulden aan het moederdepartement EZK,
overige departementen en derden:
Tabel 97 Crediteuren en nog te betalen bedragen (bedragen x 1.000)
Moederdepartement EZK
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
Agentschap DICTU
Agentschap NVWA

2019

2018

28.730

30.354

0

13.604

607

0

4.431

6.826

924

568

Ministerie van Buitenlandse Zaken

6.450

13.762

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

10.145

8.972

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

1.599

1.260

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Ministerie van Financiën
Ministerie van Justitie en Veiligheid

487

489

9.255

8.110

246

165

Belastingdienst

1.347

2.195

Rijkswaterstaat

194

220

0

5

Rijksdienst voor Wegverkeer
Dienst Publiek en Communicatie

460

5

Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI)

0

49

Uitvoeringsorganisatie Bedrijfsvoering Rijk (UBR)

344

32

1.698

128

Ministerie van Defensie

130

30

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

33

20

De Autoriteit Consument & Markt

0

0

Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), Dienst Geest. Verz. (DGV) en BBA

18

0

Centraal Justitieel Incasso Bureau

2

0

Dienst Uitvoering Onderwijs

21

0

Interdepartementale Post- en Koer.dienst IPKD

30

10

Rijksvastgoedbedrijf

Derden

59.147

51.280

Totaal

126.298

138.084

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

125

Tabel 98 Kasstroomoverzicht over 2019 (bedragen x € 1.000)
(1) Vastgestelde
begroting

(2) Realisatie

1. Rekening-courant RHB 1 januari 2019 + stand depositorekeningen
Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)
Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)
2. Totaal operationele kasstroom
Totaal investeringen (-/-)
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
3. Totaal investeringskasstroom

(3)=(2)-(1) Verschil
realisatie en vastge­
stelde begroting

60.086

125.906

65.820

511.005

692.268

181.263

‒ 502.626

‒ 704.081

‒ 201.455

8.379

‒ 11.813

‒ 20.192

‒ 12.500

‒ 5.570

6.930

0

1.128

1.128

‒ 12.500

‒ 4.442

8.058

Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)

0

0

0

Eenmalige storting door het moederdepartement (+)

0

1.511

1.511

Aflossingen op leningen (-/-)

‒ 7.999

‒ 7.677

322

Beroep op leenfaciliteit (+)

12.500

5.600

‒ 6.900

4. Totaal financieringskasstroom

4.501

‒ 566

‒ 5.067

5. Rekening-courant RHB 31 december 2019 + stand depositorekeningen
(=1+2+3+4), de maximale roodstand is 0,5 miljoen €.

60.466

109.085

48.619

Toelichting kasstroomoverzicht
De gerealiseerde operationele kasstroom is € 20,2 mln lager dan begroot.
De gerealiseerde investeringskasstroom is € 8,1 mln lager dan verwacht. In
2019 is geïnvesteerd in immateriële vaste activa, dit betreft software en
licenties (€ 9,9 mln) en activa in aanbouw (€ 5,5 mln). In materiële activa is
geïnvesteerd in installaties en inventarissen (€ 0,1 mln) en in overige
materiële vaste activa is niet geïnvesteerd.
Het beroep op de leenfaciliteit is € 6,9 mln lager geweest dan begroot als
gevolg van een lager investeringsniveau.
Tabel 99 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2019
Omschrijving generiek deel

Realisatie

Vastgestelde
begroting

2016

2017

2018

2019

87%

88%

89%

83%

84%

Tariefindex in reëele termen

99,8%

99,9%

101,3%

100,0%

100,0%

Totaal aantal ambtelijk fte werkzaam excl. externe
inhuur

3.055

3.229

3.556

3.906

3.170

Saldo van baten en lasten als percentage van totale
lasten

‒ 0,1%

0,1%

1,3%

0,0%

Verhouding direct/indirect personeel

Klanttevredenheid
Gehonoreerde bezwaarschriften

2019

7,2

7,2

7,3

7,4

7,3

36%

34%

36%

36%

25%

Toelichting
Inputindicatoren
De verhouding van de gerealiseerde inzet van direct en indirect personeel
(83%/17%) wijkt 1% af ten opzichte van de begroting (84%/16%).
Outputindicatoren
Het aantal ambtelijke fte ultimo 2019 is 3.906 fte, dit is hoger dan begroot.
De bezetting is hoger dan begroot vanwege de toename van het opdrach­
tenpakket van RVO.nl. Daarnaast is in de begroting van 2019 de inzet voor
de opdracht van het DG Groningen Bovengronds, circa 230 ambtelijke fte,
niet meegenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

126

Kwaliteitsindicatoren
De klanttevredenheid wordt jaarlijks gemeten en is met een score van 7,4
hoger dan de begroting 2019.
Het percentage gehonoreerde bezwaarschriften (36%) is hoger dan de
begroting 2019 (25%). In totaal zijn in 2019 10.793 bezwaren afgehandeld,
waarvan 3.910 bezwaren gegrond zijn verklaard. Van de afgehandelde
bezwaren hadden er 4.726 betrekking op de fosfaatregelingen (32,1%
gegrond) en 1.451 betrekking op de basisbetalingsregeling (46,5%
gegrond). Beide regelingen vertegenwoordigen een groot aandeel in het
totaalbeeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

127

10. Saldibalans
Tabel 100 Saldibalans per 31 december 2019 van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (XIII)
(bedragen x € 1.000)
Activa

31-12-2019

01-01-2019

Passiva

31-12-2019

01-01-2019

5.337.063

5.355.124

2

15.127

17.491

Ontvangsten ten gunste van de begroting 3.454.547

3.560.360

Intra-comptabele posten
1

Uitgaven ten laste van de begroting

3

Liquide middelen

4

Rekening-courant RHB1

0

0

4a

5

Rekening-courant RHB Begrotingsreserve 3.792.656

6

Vorderingen buiten begrotingsverband

8

Kas-transverschillen

Subtotaal intra-comptabel

0

0

Rekening-courant RHB

1.835.405

2.392.724

3.792.656

2.958.167

99.651

86.702

9.182.259

8.997.954

2.958.167

5a

Begrotingsreserves

37.413

667.172

7

Schulden buiten begrotingsverband

9.182.259

8.997.954

Subtotaal intra-comptabel

Extra-comptabele posten
9

Openstaande rechten

10

Vorderingen

11a Tegenrekening schulden
12

Voorschotten

0

0

2.263.455

1.854.498

9a

Tegenrekening openstaande rechten

10a Tegenrekening vorderingen

0

0

7.845.293

6.285.363

11

12a Tegenrekening voorschotten

0

0

2.263.455

1.854.498

Schulden

0

0

7.845.293

6.285.363

13a Tegenrekening garantieverplichtingen

3.467.092

3.657.592

13

Garantieverplichtingen

3.467.092

3.657.592

14a Tegenrekening andere verplichtingen

55.741.495

50.209.460

14

Andere verplichtingen

55.741.495

50.209.460

15

Deelnemingen

1.411.921

1.411.921

1.411.921

1.411.921

Subtotaal extra-comptabel

70.729.256

63.418.834

15a Tegenrekening deelnemingen
Subtotaal extra-comptabel

70.729.256

63.418.834

Totaal

79.911.515

72.416.788

Totaal

79.911.515

72.416.788

1 Rijkshoofdboekhouding

Toelichting op de saldibalans
Algemeen
De balansposten zijn bepaald en gewaardeerd overeenkomstig de geldende
voorschriften van de Comptabiliteitswet. Indien van de geldende
voorschriften is afgeweken is dit nader toegelicht.
Alle bedragen zijn opgenomen in duizenden euro's tenzij anders vermeld.
In de tabel van de saldibalans zijn de bedragen overeenkomstig de
voorschriften naar boven afgerond. In de tabellen van de toelichting zijn
de bedragen op de standaard wijze afgerond en opgeteld. Door de verschil­
lende wijze van afronden kan de som van de overige tabellen afwijken van
de bedragen van de tabel van de saldibalans.
De vergelijkende cijfers in de saldibalans zijn anders gepresenteerd dan
de rijksbegrotingsvoorschriften voorschrijven. In plaats van de standen per
31 december voorgaand jaar toont de saldibalans de standen per 1 januari
van het lopende jaar. Dit komt voort uit de besluiten genomen in oktober
2017 met betrekking tot het instellen van het Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit en de naamswijziging van het Ministerie van
Economische Zaken in het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat.
Het verslagjaar 2019 is het eerste jaar dat beide departementen een eigen
begrotingsadministratie voeren met de daarbij behorende saldibalansposten. Met betrekking tot de vergelijkende cijfers is er voor gekozen om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

128

de beginbalansen van beide departementen te presenteren zodat de infor­
matiewaarde van de saldibalans per departement beter is. De beginba­
lansen van beide departementen sluiten aan op de eindbalans 2018 van
het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat.
Bij het samenstellen van de beginbalansen van beide departementen
ontstaat er een financiële verhouding. Het Ministerie van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit verkrijgt immers balansposten uit de balans van het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. De hierdoor ontstane schuld
van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit aan het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat is in de loop van 2019
verrekend en bedroeg € 635,5 mln. In de saldibalans is dit bedrag bij het
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit opgenomen onder
de schulden buiten begrotingsverband en bij het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat onder de vorderingen buiten begrotings­
verband.
Saldibalanspost 8, kas-transverschillen, is niet van toepassing voor het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat.
Balanspost 1
Uitgaven ten laste van de begroting 2019

5.337.063

De uitgaven over 2019 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van EZK
(hoofdstuk XIII), onderdeel uitgaven, artikelen 1 t/m 5, en 40.
Balanspost 2
Ontvangsten ten gunste van de begroting 2019

3.454.547

De ontvangsten over 2019 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van EZK
(hoofdstuk XIII), onderdeel ontvangsten, artikelen 1 t/m 5, en 40.
Balanspost 3
Liquide Middelen

15.127

De post liquide middelen is opgebouwd uit de saldi van banken en contante gelden.

De post liquide middelen bestaat uit de aanwezige banksaldi bij de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) voor de uitvoering van
de regeling Borgstelling Midden en Klein Bedrijf Kredieten.
Balanspost 4
Rekening-Courant Rijkshoofdboekhouding

1.835.405

Op de rekening-courant Rijkshoofdboekhouding is de financiële verhouding tussen EZK en de
Rijksschatkist van het Ministerie van Financiën geadministreerd.

Het bedrag op de saldibalans is overeenkomstig de saldo opgave per
31 december 2019 van het Ministerie van Financiën.
Balanspost 5
Begrotingsreserves

3.792.656

Een begrotingsreserve is een meerjarige budgettaire voorziening binnen de begroting
die EZK aanhoudt op een afzonderlijke rekening-courant bij het Ministerie van
Financiën. De reserve blijft meerjarig beschikbaar voor het doen van uitgaven in latere
jaren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

129

EZK maakt gebruik van de mogelijkheid om begrotingsreserves aan te
houden. In het jaarverslag is bij de betreffende begrotingsartikelen
informatie over deze reserves opgenomen eventueel aangevuld met
relevante ontwikkelingen. De toevoegingen en onttrekkingen die respectie­
velijk ten laste of ten gunste van de begroting hebben plaatsgevonden
worden in het jaarverslag toegelicht.
Tabel 101 Begrotingsreserves
Specificatie begrotingsreserves:

Saldo 01-01-2019

Toevoegingen

Onttrekkingen

Saldo 31-12-2019

Artikel

Garantie Ondernemersfinanciering

67.112

4.098

71.210

2

Borgstelling MKB-kredieten (BBMKB)

91.456

16.877

108.333

2

Groeifaciliteit

22.779

1.767

24.546

2

Garantie MKB-financiering

9.261

435

9.696

2

ECN verstrekte leningen

6.600

6.600

4

Aardwarmte

21.554

420

21.974

4

2.239.406

993.682

78.000

3.155.088

4

Maatregelen CO2 reductie

500.000

11.000

115.790

395.210

4

Totaal

2.958.168

1.028.279

193.790

3.792.657

Duurzame Energie

Balanspost 6
Vorderingen buiten begrotingsverband

37.413

Onder de vorderingen buiten begrotingsverband zijn bedragen opgenomen die nog
van derden moeten worden ontvangen.

Tabel 102 Vorderingen buiten begrotingsverband
De vorderingen buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Opdracht derden

31.795

Nog te ontvangen van LNV

3.118

Salarisvorderingen

748

Vorderingen in verband met detacheringen

607

Overige vorderingen

1.144

Totaal

37.412

Opdrachten derden
RVO.nl voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt
door publieke, particuliere en Europese organisaties. Het openstaande
bedrag zal RVO.nl in rekening brengen bij de betreffende opdrachtgevers.
Nog te ontvangen van LNV
In de loop van 2019 zijn diverse uitgaven en ontvangsten van EZK en LNV
niet op de juiste Rekening-courant Rijkshoofdboekhouding afgewikkeld.
Het saldo van deze bedragen tussen beide ministeries is verrekend in 2020.
Salarisvorderingen
Dit betreft betalingen aan personeel inzake salarissen en diverse vergoe­
dingen in afwachting van definitieve verrekening.
Vorderingen in verband met detacheringen
Diverse EZK medewerkers zijn gedetacheerd bij andere ministeries of
gemeenten. De door EZK aan deze medewerkers betaalde salariskosten
worden periodiek verrekend met de inlenende organisaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

130

Balanspost 7
Schulden buiten begrotingsverband

99.651

Onder de schulden buiten begrotingsverband zijn de bedragen opgenomen die nog
ten gunste van derden moeten worden gebracht.

Tabel 103 Schulden Buiten Begrotingsverband
De schulden buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Opdrachten derden

61.584

Te betalen loonheffingen, pensioenpremies en IPAP premies

23.877

RVO.nl af te dragen gelden aan derden

13.009

Overige schulden

1.180

Totaal

99.650

Opdrachten derden
RVO.nl voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt
door publieke, particuliere en Europese organisaties. RVO.nl zal de
betreffende gelden overeenkomstig opdracht of overeenkomst aan begun­
stigden verstrekken.
Te betalen loonheffingen, pensioenpremies en IPAP premies
De verschuldigde loonheffing aan de Belastingdienst en de pensioen­
premies en IPAP premies aan het ABP over de maand december 2019 zijn in
2020 betaald.
RVO.nl af te dragen gelden aan derden
Door RVO.nl geinde bedragen voor derden. Deze dienen nog verrekend te
worden, het betreft onder andere het Europees Octrooibureau (EOB).
Balanspost 9
Rechten

0

Rechten onstaan doordat op grond van wettelijke regelingen, in de toekomst
aanspraak bestaat op gelden van derden.

Balanspost 10
Vorderingen

2.263.455

De vorderingen hebben betrekking op te ontvangen bedragen voor de begroting van
EZK.

Tabel 104 Vorderingen
De vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Direct opeisbare vorderingen

69.983

Op termijn opeisbare vorderingen

993.177

Geconditioneerde vorderingen

1.200.294

Totaal

2.263.454

Tabel 105 Direct opeisbare vorderingen
De direct opeisbare vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Vorderingen inzake beleid

66.595

Opgelegde boetes ACM

838

Diversen

2.550

Totaal

69.983

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

131

Vorderingen inzake uitvoering beleid
EZK heeft vorderingen opgelegd voortkomend uit subsidie vaststellingen
van diverse regelingen en het verstrekken van vergunningen en het
opleggen van heffingen voor diverse economische activiteiten.
Opgelegde boetes ACM
Voor de uitvoering van de mededingingswet heeft ACM boetes opgelegd.
Tabel 106 Op termijn opeisbare vorderingen
De op termijn opeisbare vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Kredietregelingen RVO.nl

386.432

Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. (perspectief voor de regio)

350.000

Leningen

233.414

Opgelegde boetes ACM

22.080

Wettelijke rente opgelegde boetes ACM

911

Overige vorderingen

340

Totaal

993.177

Kredietregelingen RVO.nl
RVO.nl voert regelingen uit waarbij kredieten beschikbaar worden gesteld
voor ontwikkelingen en innovatie op het gebied van technologie, nieuwe
producten etc. Voor het terugbetalen van deze kredieten zijn betalingsrege­
lingen getroffen. Dit geldt ook voor een aantal vorderingen die voortkomen
uit subsidie vaststellingen van diverse regelingen en verstrekte vergun­
ningen en heffingen.
Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.
Dit betreft de nog door de NAM te betalen bijdragen ten behoeve van
perspectief voor de regio.
Tabel 107 Leningen
De leningen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Energieonderzoek Centrum Nederland

78.154

Microkrediet Nederland

46.296

Pallas

41.702

Fibrant

30.000

Biopartner

13.524

Stg. Woonbedrijf Aardbevingsgebied Groningen

10.000

One Logistics

5.000

Ambigo

4.080

Energie Beheer Nederland B.V.

3.000

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)

1.400

NESEC

258

Totaal

233.414

Opgelegde boetes ACM
Voor de uitvoering van de mededingingswet heeft ACM boetes opgelegd.
Voor deze vorderingen zijn door ACM betalingsregelingen getroffen.
Wettelijke rente opgelegde boetes ACM
Dit betreft de per 31 december 2019 verschuldigde wettelijke rente over de
door ACM opgelegde boetes.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

132

Tabel 108 Geconditioneerde vorderingen
De geconditioneerde vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Nederlandse Defensie Industrie

435.031

Kredietregelingen

255.816

Borgstelling MKB-kredieten

183.798

Participatie Maatschappij Oost Nederland bv

128.073

Garantieregelingen

64.648

Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN)

40.000

Provincie Limburg

15.882

European Investment Fund (EIF)

15.000

Stichting voor Technische Wetenschappen (STW)

13.008

NV NOM

10.000

Nedermaas

8.542

Overige vorderingen

30.496

Totaal

1.200.294

Nederlandse Defensie Industrie
Deze vordering geeft weer welke bedragen de Nederlandse overheid tegoed
heeft van de industrie voor deelname in de ontwikkelingsfase van de JSF.
Kredietregelingen
RVO.nl voert een aantal regelingen uit waarbij kredieten voor diverse
beleidsdoelstellingen beschikbaar worden gesteld. Het gaat hier onder
andere om kredieten voor technische ontwikkeling, elektronische diensten
ontwikkeling, milieugerichte productontwikkeling, technische ontwikke­
lingsprojecten, startende ondernemingen en vroege fase financiering. De
aanvragers kunnen een vooraf overeengekomen tijd over deze kredieten
beschikken en betalen de kredieten terug als bepaalde verwachte ontwik­
kelingen en of condities zich hebben voorgedaan zoals het behalen
bepaalde omzet, winst, rendementen, aandelenverkoop, etc.
Borgstelling MKB-kredieten
Op basis van het besluit Borgstelling Midden Kleinbedrijf (BBMKB)
verstrekken deelnemende banken krediet aan een ondernemer onder
garantie (borgstelling) van de Staat. Op het moment dat de bank de garantie
aanspreekt betaalt RVO.nl de claim uit aan de bank. Hierdoor ontstaat er
voor RVO.nl een vordering op de onderneming die wordt opgenomen in
de debiteurenadministratie. De bank heeft conform de regeling een
volgplicht. Wanneer een ondernemer een voorstel tot afkoop bij de bank
indient legt de bank dit ter beoordeling voor aan RVO.nl. Na instemming
van RVO.nl zorgt de bank voor afwikkeling van de overeengekomen regeling
en maakt het aan RVO.nl toekomende bedrag over.
Garantieregelingen
Met deze regelingen worden ondernemers in staat gesteld om bankle­
ningen te verkrijgen zodat ondernemen mogelijk blijft. EZK staat garant voor
de leningen waardoor het risico voor de bank op de bedrijfsfinanciering
kleiner wordt. Bij aanspraak van de bank op de garantie betaalt RVO.nl de
bank. Hierdoor ontstaat er voor RVO.nl een vordering op de onderneming
die wordt opgenomen in de debiteurenadministratie. Wanneer een
ondernemer een voorstel tot afkoop bij de bank indient legt de bank dit ter
beoordeling voor aan RVO.nl. Na instemming van RVO.nl zorgt de bank voor
afwikkeling van de overeengekomen regeling en maakt het aan RVO.nl
toekomende bedrag over.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

133

Balanspost 11
Schulden

0

De schulden hebben betrekking op bedragen die ten gunste van de begroting van EZK
zijn ontvangen.

Balanspost 12
Voorschotten

7.845.293

Voorschotten zijn bedragen die aan derden zijn betaald vooruitlopend op later
definitief vast te stellen of af te rekenen bedragen.

Tabel 109 Voorschotten ouderdomsoverzicht
Beleidsartikelen
01. Goed functionerende
economie en markten
02. Bedrijvenbeleid: innovatie en
duurzaam ondernemen
03. Toekomstfonds

2015 en eerder

2016

2017

2018

2019

Totaal

0

147

530

9.497

167.261

177.434

369.431

122.326

196.846

244.716

662.219

1.595.537

32.073

28.400

28.524

35.490

39.183

163.671

1.026.166

671.696

977.396

1.401.354

1.507.882

5.584.493

05. Een veilig Groningen met
perspectief

0

363

35.279

9.084

211.823

256.549

Buiten begrotingsverband

525

390

4.848

5.763

56.082

67.608

1.428.195

823.322

1.243.423

1.705.903

2.644.450

7.845.293

04. Een doelmatige
energievoorziening en
beperking van de
klimaatverandering

Totaal

Tabel 110 Verloopstaat voorschotten
Verloop van voorschotten gedurende het dienstjaar 2019
Beginstand 1 januari 2019
Verstrekte voorschotten

Bedrag
6.285.363
2.684.328

Eindafgerekende voorschotten

‒ 1.124.398

Eindstand 31 december 2019

7.845.293

De mutaties buiten begrotingsverband hebben betrekking op voorschotten
die namens EZK zijn verstrekt maar waarvan financiering door derden
plaatsvindt. De voorschotten die EZK heeft verstrekt namens de volgende
opdrachtgevers zijn niet in de openstaande voorschotten buiten begrotings­
verband meegenomen:
• Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koningkrijksrelaties;
• Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat;
• Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid;
• Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport;
• Ministerie van Buitenlandse Zaken;
• Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap;
• Ministerie van Justitie en Veiligheid;
• De provincies.
Balanspost 13
Garantieverplichtingen

3.467.092

De garantieverplichtingen zijn voorwaardelijke financiële verplichtingen. Deze
verplichtingen komen op een later moment tot uitbetaling als bij de werderpartij die
de garantie heeft ontvangen zich bepaalde omstandigheden voordoen, bijvoorbeeld
een bepaald risico of een onzekere gebeurtenis.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

134

Tabel 111 Verloop van de garantieverplichtingen
Beleidsartikelen

Stand per In 2019 aangegaan
01-01-2019
+

01. Goed functionerende economie en markten
02. Bedrijvenbeleid: innovatie en duurzaam
ondernemen

Bijstellingen -/-

Uitgaven -/-

Stand per
31-12-2019

50.000

0

50.000

0

0

2.728.686

814.747

840.872

28.945

2.673.616

03. Toekomstfonds

0

0

0

0

0

04. Een doelmatige energievoorziening en
beperking van de klimaatverandering

878.906

0

85.431

0

793.475

05. Een veilig Groningen met perspectief

0

0

0

0

0

3.657.592

814.747

976.303

28.945

3.467.091

Totaal

Onder de post garantieverplichtingen zijn ook opgenomen de garantiever­
plichtingen die vallen onder het domein van het schatkistbankieren van
het Ministerie van Financiën. Dit is aan de orde bij de artikelen 1 en 4 (COVA).
Balanspost 14
Andere verplichtingen

55.741.495

Het gaat hier om financiële verplichtingen ten opzichte van een wederpartij die op
een later moment tot betaling zal leiden. Indien de wederpartij alle gestelde
voorwaarden nakomt zal de verplichting volledig tot betaling komen.

Tabel 112 Verloop van de andere verplichtingen
Beleidsartikelen
01. Goed functionerende economie en markten
02. Bedrijvenbeleid: innovatie en duurzaam
ondernemen
03. Toekomstfonds

Stand per In 2019 aangegaan
01-01-2019
+

Bijstellingen -/-

Uitgaven -/-

Stand per
31-12-2019

8.012

265.346

1.424

251.492

20.443

1.058.065

930.383

13.271

884.220

1.090.957

439.617

132.205

8.233

124.307

439.281

04. Een doelmatige energievoorziening en
beperking van de klimaatverandering

48.417.442

10.752.856

2.349.070

2.925.026

53.896.202

05. Een veilig Groningen met perspectief

34.554

834.536

520

825.004

43.565

0

298.068

0

298.068

0

251.770

52.965

1.156

52.533

251.046

50.209.460

13.266.360

2.373.675

5.360.650

55.741.494

40. Apparaat EZK
Buiten begrotingsverband
Totaal

Voor het verantwoorden van de verplichtingen van apparaatsuitgaven op
artikel 40 in bovenstaande tabel wordt het principe verplichtingen is gelijk
aan kas toegepast. Het verplichtingensaldo wordt gelijk gesteld aan het
uitgavensaldo waardoor er per saldo op 31 december geen openstaande
verplichtingen worden verantwoord.
Voor de andere verplichtingen is voor wat betreft het onderdeel buiten
begrotingsverband dezelfde verantwoordingswijze toegepast als bij de
openstaande voorschotten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

135

Niet uit de balans blijkende bestuurlijke verplichtingen
Niet uit de saldibalans blijkende bestuurlijke verplichtingent zijn onder meer
bestuursovereenkomsten of bestuursconvenanten die afgesloten worden tussen het Rijk en
derden, bijvoorbeeld decentrale overheden, functionele overheden of belangenorganisaties.
Dergelijke bestuurlijke verplichtingen worden alleen voor het deel waarvoor een juridische
verplichting is aangegaan opgenomen in de saldibalans. Tot het moment waarop een juridische
verplichting wordt aangegaan, zijn deze bestuurlijke verplichtingen nog niet administratief
vastgelegd. Interne procedurese borgen dat de financiële gevolgen bekend zijn voordat een
bestuurlijke overeenkomst wordt ondertekend. De uitgaven die het gevolg zijn van deze bestuurlijke
verplichtingen kunnen op dat moment worden geraamd, en afhankelijk van het bedrag, toegelicht
bij het betreffende begrotingsartikel en in kamerbrieven over het betreffende onderwerp. Op deze
wijze wordt geborgd dat de financiële gevolgen van bestuurlijke afspraken niet alleen beleidsmatig,
maar ook budgettair, door de Tweede Kamer kunnen worden geautoriseerd, ook al vindt de
vastlegging van de verplichting pas op een later moment plaats.

Regio Deals
In 2018 en 2019 zijn onder regie van LNV diverse Regio Deals gesloten.
Investeringen in de Regio Deal voor ESTEC en de Windtunnel uit de Regio
Deal Noordelijk Flevoland zullen in de komende jaren, waar relevant, in door
EZK in de financiële administratie vast te leggen verplichtingen worden
omgezet. Eind 2019 zijn nieuwe voorstellen voor de derde tranche Regio
Deals ingediend. EZK is één van vakdepartementen die betrokken is bij de
beoordeling.
Ruimtevaart
Tijdens de ESA-raad in Sevilla van 27 en 28 november 2019 is voor € 283,5
mln ingeschreven op verplichte en optionele ESA-programma’s. Het EZKdeel hiervan bedraagt € 67 mln voor verplichte programma’s en € 139,5 mln
voor optionele programma’s. Zie Kamerstuk 24 446, nr. 70. Deze verplich­
tingen worden in de komende jaren in de financiële administratie
vastgelegd.
MIT
Het instrument MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT) kent naast
het landelijk deel dat door RVO.nl wordt uitgevoerd ook een decentraal deel
dat wordt uitgevoerd samen met de provincies. De cofinanciering die EZK
hiervoor nog aan de provincies ter beschikking zal stellen ten laste van 2020
en 2021 bedraagt € 13,4 mln.
Balanspost 15
Deelnemingen

1.411.921

Onder de post deelnemingen worden alle deelnemingen in besloten-, naamloze-,
commanditaire vennootschappen en internationale instellingen opgenomen.

Tabel 113 Deelnemingen
Naam deelneming

Nominaal

Betaald

Ultimo 2018

Ultimo 2019

Ultimo 2018

Ultimo 2019

Deelnemings
percentage

NV. NOM

25.950

25.950

25.950

25.950

50,0

N.V. BOM

16.587

16.587

20.501

20.501

49,9

ROM Innovation Quarter B.V.

25.000

25.000

25.000

25.000

40,2

N.V. LIOF

26.625

26.625

26.625

26.625

50,0

GasTerra B.V.

18.000

18.000

18.000

18.000

10,0

EBN N.V.

128.138

128.138

1.242.281

1.242.281

100,0

Oost N.V.

32.751

32.751

45.716

45.716

54,6

NPEX B.V.

14

14

1.347

1.347

20,4

Investeringsfonds Zeeland B.V.

2

2

6.500

6.500

47,3

273.067

273.067

1.411.920

1.411.920

Totaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

136

11. WNT-verantwoording 2019 Ministerie van Economische Zaken en
Klimaat
De Wet normering topinkomens (WNT) bepaalt dat de bezoldiging en
eventuele ontslaguitkeringen van topfunctionarissen in de publieke en
semi-publieke sector op naamsniveau vermeld moeten worden in het
financieel jaarverslag. Deze publicatieplicht geldt tevens voor topfunctio­
narissen die bij een WNT-instelling geen - al dan niet fictieve - dienstbe­
trekking hebben of hadden. Daarnaast moeten van niet-topfunctionarissen
de bezoldiging (zonder naamsvermelding) gepubliceerd worden indien
deze het wettelijk bezoldigingsmaximum te boven gaan. Niet-topfunctiona­
rissen zonder dienstverband vallen echter buiten de reikwijdte van de wet.
Voor dit departement heeft de publicatieplicht betrekking op onderstaande
functionarissen. De bezoldigingsgegevens van de leden van de Top
Management Groep zijn opgenomen in het jaarverslag van het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het algemeen bezoldigingsmaximum bedraagt in 2019 € 194.000.
Nieuw in 2019 is, dat een topfunctionaris die stopt met zijn werkzaamheden
als topfunctionaris, maar een dienstverband behoudt bij dezelfde WNTinstelling toch nog vier jaar aangemerkt blijft als topfunctionaris.
Naast de hieronder vermelde functionarissen, zijn er geen andere functio­
narissen die in 2019 een bezoldiging boven het toepasselijke WNTmaximum hebben ontvangen, of waarvoor in eerdere jaren een vermelding
op grond van de WOPT of de WNT heeft plaatsgevonden of had moeten
plaatsvinden. Er zijn in 2019 geen ontslaguitkeringen betaald, die op grond
van de WNT dienen te worden gerapporteerd. Er zijn in 2019 geen leiding­
gevende topfunctionarissen die op grond van de WNT in verband met de
cumulatie van dienstbetrekkingen dienen te worden gerapporteerd. Er zijn
geen uitkeringen geweest wegens beëindiging dienstverband aan topfunc­
tionarissen met of zonder dienstbetrekking alsmede degenen die op grond
van hun voormalige functie nog 4 jaar als topfunctionaris worden
aangemerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

137

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

138

E.F. van
Galen

Nea
Bestuur

Bestuurslid

Bestuurslid

Datum einde
dienstverband
(indien van
toepassing)

0,09 (0,09)

0,09 (0,09)

0,33 (0,38)3

1,00 (1,00)

0,87 (0,92)

1,00 (1,00)

nee

nee

nee

nee

nee

nee

15.688 (14.956)

15.688 (14.956)

58.120 (47.973)

170.251 (166.113)

155.398 (156.234)

166.668 (51.371)

20.957 (19.338)

18.443 (18.012)

20.934 (6.463)

15.688 (14.956)

15.688 (14.956)

58.120 (47.973)

191.208 (185.451)

173.841 (174.246)

187.601 (57.834)

17.460

17.460

64.020

194.000

168.780

194.000

3 Mevr. D. Corbey heeft het eerste kwartaal van 2019 een dienstverband van 0,4 fte en daarna 0,30 fte gedurende 2019. Voor 2019 is een gewogen gemiddelde genomen.

2 Dhr. F.J.H. Don valt onder het overgangsrecht (vóór 2013 afspraken gemaakt).

2

Op
Dienstverband in fte
Beloning plus onkosten­
Voorzieningen t.b.v.
Totale bezoldiging in IndividueelMotivering
externe vergoedingen (belast) (+ beloningen betaalbaar
(+ tussen haakjes
2019 (+ tussen
toepas­
(indien
omvang in 2018) inhuurbasis tussen haakjes bedrag in
op termijn (+ tussen
haakjes bedrag in
selijk overschrijding)
(nee; <=
2018)
haakjes bedrag in 2018)
2018)
bezoldi­
12 kalender-mnd;
gingsma­
>
ximum1
12 kalender-mnd)

1 WNT-grens van € 194.000 geldt voor mensen die vanaf 1-1-2015 in dienst zijn getreden. Voor wie vóór 2013 al in dienst was dan wel met wie voor vóór 2013 afspraken zijn gemaakt, geldt overgangsrecht.

A.B.M.
Hoff

D. Corbey Voorzitter

Nea
Bestuur

Nea
Bestuur

C.M.L.
Hijmans
van den
Berg

ACM
Bestuur

Bestuurslid

F.J.H. Don Bestuurslid

ACM
Bestuur

Voorziter
RVB

Datum aanvang
dienstverband
(indien van
toepassing)

T.M.
Snoep

Functie

ACM
Bestuur

Naam
Naam
instelling topfuncti­
onaris

Tabel 114 Bezoldiging van topfunctionarissen

D. BIJLAGEN
Bijlage 1: Toezichtrelaties Rechtspersonen met een Wettelijke Taak (RWT's)
en Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO's)
Tabel 115 Overzichtstabel inzake RWT’s en ZBO’s van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (bedragen
x € 1.000).
Gerealiseerde bijdrage
moederdepartement
aan RWT/ZBO

Begrote bijdrage
moederdepartement
aan RWT/ZBO
Centraal Bureau voor de
Statistiek

143.547

147.391

Begrote bijdrage
Gerealiseerde bijdrage Bijzonderheden
overige departementen overige departementen

2.212

3.629

Edelmetaal Waarborg
Nederland

Nee

Examinerende instanties
als bedoeld in artikel
19 van de
Examenregeling
frequentiegebruik 2008
Kamer van Koophandel

Nee

Nee
115.585

118.709

10.518

10.483

Nee

Keuringsinstanties als
bedoeld in artikel 10.3
Telecommunicatiewet

Nee

Nederlandse
Emissieautoriteit

Nee

Raad voor de
Accreditatie
Bestuur Autoriteit
Consument en Markt
(ACM)

195

235

Nee

714

614

Nee

Stichting COVA

111.000

110.088

Nee

TNO

150.095

171.636

Nee

VSL

9.338

9.480

Nee

De in het kader van de
Metrologiewet art. 11 en
12 aangewezen
instanties en erkende
keurders

Nee

WaarborgHolland

Nee

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

139

Bijlage 2: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek
Tabel 116 Artikel 1 Goed functionerende economie en markten
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van Vindplaats
afronding

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Goed functionerende economie en markten

2021

1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid
Commissie van Aanbestedingsexperts

2019

Kamerstuk 34 252, nr. 13

Evaluatie van de aangewezen instanties metrologiewet

2019

Kamerstuk 33 159, nr. 3

Evaluatie van de instellingen onder de waarborgwet

2022

Evaluatie is uitgesteld tot de
nieuwe Waarborgwet 2019
twee jaar in werking is.
(verwachte inwerkingtreding
op 1 juli 2020).

Agentschap Telecom

2020

De doorlichting is gestart.
Verwachte oplevering in
2020.

Aanbestedingswet op defensie- en veiligheidsgebied

2018

Kamerstuk 32 768, nr. 11

2. Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
2a. MKBA's
2b. Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid
3. Overig onderzoek

Samenvatting afgeronde evaluaties 2019 artikel 1
Commissie van Aanbestedingsexperts / Rechtsbescherming bij
aanbesteden
Op 12 juli 2019 zijn het onderzoek rechtsbescherming bij aanbesteden,
inclusief de evaluatie van de Commissie van aanbestedingsexperts (verder:
CvAE), en de voorgenomen beleidsmaatregelen naar de Tweede Kamer
gestuurd (Kamerstuk 34 252, nr. 13). Uit het onderzoek blijkt dat
ondernemers aangeven dat de meerderheid van de aanbestedende
diensten zich professioneel opstelt. Hier staat tegenover dat er ook een
groep aanbestedende diensten is waarbij het functioneren van klachtenaf­
handeling en de rechtsbescherming als onvoldoende ervaren wordt. De
ervaren problemen zien op (i) wij/zij denken tussen ondernemers en aanbe­
stedende diensten, (ii) geringe impact van klachtafhandeling, (iii) rechtsver­
werkingsclausules en (iv) beperkte mogelijkheden hoger beroep. De
beleidsmaatregelen -aangevuld in de beantwoording van de Kamervragen
van 29 oktober 2019 (Aanhangsel Handelingen 2019-2020, nr. 582)- zien op
verdere professionalisering van de aanbestedingspraktijk en klachtafhan­
deling op lokaal niveau, het inperken van het extreme gebruik van rechts­
verwerkingsclausules en de functie van de CvAE. Daarnaast is een
wetswijziging van de Aanbestedingswet 2012 voorzien waardoor er meer
ruimte is voor rechterlijke toetsing, het hebben van een klachtenloket
verplicht wordt en een nieuwe rol van de CvAE wordt vastgelegd. Voor de
uitwerking van de maatregelen wordt ook gebruik gemaakt van de klank­
bordgroep rechtsbescherming.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

140

Evaluatie van de aangewezen instanties metrologiewet
Op basis van de Metrologiewet aangewezen instanties stellen vast of een
meetinstrument voldoet aan de eisen die de wet daaraan stelt en geven dan
een certificaat af waarmee de fabrikant toegang krijgt tot de markt. In
Nederland zijn NMi-Certin B.V., Kalibra International B.V., SGS Nederland
B.V., Kiwa B.V. en KEMA B.V. aangewezen. Het evaluatierapport van KWINK
laat zien dat de aangewezen instanties in Nederland hun taken over het
algemeen doeltreffend uitvoeren. KWINK geeft geen overkoepelend
oordeel over de doelmatigheid van de aangewezen instanties, hetgeen
vanwege de private status van deze instanties ook niet tot de opdracht
behoorde. KWINK geeft wel aan dat er indicaties zijn dat de prijs-kwaliteits­
verhouding voor conformiteitsbeoordelingen naar behoren is.
Tabel 117 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en duurzaam ondernemen
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van Vindplaats
afronding

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Doorlichting artikel 21
1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid
Eureka / Eurostars / JTI’s

2020

Is uitgesteld naar 2020.

Ruimtevaart

2018

Kamerstuk 24 446, nr. 62

Intellectueel Eigendomsbeleid

2018

Kamerstuk 30 635, nr. 5

Groeifaciliteit

2018

Kamerstuk 32 637, nr. 344

Garantiefaciliteit Ondernemersfinanciering

2020

Is uitgesteld naar 2020.

Groene Groei

2020

Is uitgesteld naar begin 2020.
De evaluatie door RVO.nl is
vrijwel afgerond.

Toerisme / NBTC

2019

Kamerstuk 26 419, nr. 75

Valorisatieprogramma

2018

Kamerstuk 32 637, nr. 317

WBSO/RDA

2019

Kamerstuk 32 637, nr. 358

Evaluatie NFIA

2020

Is uitgesteld naar begin 2020.

2. Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
2a. MKBA's
2b. Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid
3. Overig onderzoek
1 Omdat het beleid onder artikel 2 met de taakopdracht «Innovatieve Samenleving» meeloopt in de «Brede Maatschappelijke Heroverwegingen», waarin de RPE-vragen 11 t/
m 14 ook worden beantwoord, komt de geplande beleidsdoorlichting in 2020 te vervallen.

Samenvatting afgeronde evaluaties 2019 artikel 2
Toerisme / NBTC
Het Ministerie van EZK verstrekt jaarlijks subsidie aan NBTC, voor het
bevorderen van inkomend toerisme en zakelijk bezoek. Dialogic heeft
onderzocht wat de legitimiteit, doeltreffendheid en doelmatigheid is van
de activiteiten die NBTC in het kader van deze subsidie heeft uitgevoerd in
de periode 2016-2019. In de evaluatie wordt geconcludeerd dat overheids­
ingrijpen en de taken die NBTC momenteel uitvoert zijn te legitimeren
vanuit diverse soorten marktfalen. Het gaat hierbij onder andere om activi­
teiten op het gebied van de promotie van de bestemming Nederland, maar
ook om nieuwe activiteiten gelieerd aan de kennis- en datafunctie en de
bovenregionale en –sectorale rol op het gebied van aanbodontwikkeling. Er
wordt geconstateerd dat het publiek-private samenwerkings- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

141

financieringsmodel er mede toe leidt dat NBTC haar middelen op een
efficiënte wijze inzet en zij hierbij zowel publieke als private partijen een rol
geeft in de invulling van activiteiten. Tot slot geven de onderzoekers aan dat
NBTC op koers ligt om tenminste vier van de vijf afgesproken streefwaarden
te halen. Er wordt echter ook geconstateerd dat de wijze waarop de effect­
meting op dit moment wordt uitgevoerd het niet (goed) mogelijk maakt om
de additionaliteit van de activiteiten van NBTC goed te meten. Komende
maanden zal EZK samen met NBTC afspraken maken voor de nieuwe
subsidie periode (2020-2023). Belangrijke verbeterpunten, zoals een meer
kwalitatieve toepassing van de effectmeting zullen hierbij worden mee
genomen.
WBSO/RDA
Op 11 april 2019 is de evaluatie van de WBSO, in combinatie met de
voormalige RDA (2012-2015), naar de Tweede Kamer gestuurd. Hierbij is
een beleidsreactie gegeven door de Staatssecretaris van Economische
Zaken en Klimaat. De evaluatie is uitgevoerd door een consortium
bestaande uit Dialogic, APE en UNU-MERIT. Er is gebruikgemaakt van kwali­
tatieve en kwantitatieve onderzoeksmethoden. Het zwaartepunt van de
evaluatie lag bij het onderzoeken in welke mate de WBSO van invloed is op
de uitgaven aan speur- en ontwikkelingswerk (S&O) door bedrijven. Econo­
metrische schattingen hebben als resultaat opgeleverd dat een euro WBSO
gemiddeld genomen 0,90 euro extra S&O-loonuitgaven oplevert bij
bedrijven. Door onvoldoende beschikbaarheid van data over overige S&Ouitgaven (materiële uitgaven en uitgaven aan kapitaalgoederen) kon het
effect op de totale S&O-uitgaven niet worden gekwantificeerd. De onder­
zoekers merken op dat het effect op de totale S&O-uitgaven aanzienlijk
hoger kan zijn dan het effect op de S&O-loonuitgaven door complementa­
riteit tussen S&O-loonuitgaven en overige S&O-uitgaven. De onderzoekers
beoordelen de WBSO verder als een kostenefficiënte regeling qua uitvoe­
ringskosten en schatten in dat de economische baten van de WBSO groter
zijn dan de economische kosten, mede vanwege de spillovereffecten die aan
S&O verbonden zijn. Het kwantificeren van de effecten van de RDA (afzon­
derlijk van de WBSO) bleek niet goed mogelijk door beperkingen in de data.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

142

Tabel 118 Artikel 3 Toekomstfonds
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van Vindplaats
afronding

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Doorlichting artikel 31
1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid
Innovatiekrediet

2018

Kamerstuk 32 637, nr. 344

Seed-regeling

2018

Kamerstuk 32 637, nr. 344

Dutch Venture Initiative

2018

Kamerstuk 32 637, nr. 344

Business Angels / Informal investors

2018

Kamerstuk 32 637, nr. 344

Vroege fase financiering

2018

Kamerstuk 32 637, nr. 344

Meta-evaluatie financieringsinstrumenten

2019

Kamerstuk 32 637, nr. 386

2. Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
2a. MKBA's
2b. Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid
3. Overig onderzoek
1 Omdat het beleid onder artikel 3 met de taakopdracht «Innovatieve Samenleving» meeloopt in de «Brede Maatschappelijke Heroverwegingen», waarin de RPE-vragen 11 t/
m 14 ook worden beantwoord, komt de geplande beleidsdoorlichting in 2020 te vervallen.

Samenvatting afgeronde evaluaties 2019 artikel 3
Meta-evaluatie financieringsinstrumenten
Het mkb-financieringsbeleid heeft tot doel het wegnemen van knelpunten
op de mkb-financieringsmarkt voor ondernemers met goede ondernemers­
plannen, maar die in de markt geen financiering daarvoor kunnen
verkrijgen. EZK heeft door Dialogic, Rotterdam School of Management
(RSM) en het Erasmus Centre for Entrepreneurship (ECE) een onderzoek
laten uitvoeren naar de mate waarin de mix aan financieringsinstrumenten
en de beleidsaanpak van het ministerie nog past bij de huidige ontwikke­
lingen en werking van de MKB-financieringsmarkt. De meeste recente
evaluaties van de financieringsinstrumenten zijn in het onderzoek
meegenomen. Het onderzoek laat zien dat de markt voor mkb-financiering
met name voor de doelgroep klein mkb (het hoogste risicosegment) diverse
knelpunten kent waar het huidige mkb-financieringsbeleid goed op
aangrijpt, maar waar nog aanvullende inzet op mogelijk is. Specifiek voor
kredietverlening geldt dat het mkb in Nederland minder financiering
verkrijgt dan het Europees gemiddelde, mogelijk als gevolg van een lagere
financieringsbehoefte van bedrijven en de markconcentratie op de mkbfinancieringsmarkt. Het instrumentarium is noodzakelijkerwijs gevarieerd
om aan te sluiten op een ingewikkelde markt. De instrumenten grijpen aan
op reële knelpunten in de markt waarvoor overheidsingrijpen gerecht­
vaardigd lijkt. Het overkoepelende beeld dat hierbij ontstaat, is dat het
beleid voor spill-overs relatief rijk is. Alleen in de proof-of-concept en
preseed-fase kent de beleidsmix weinig interventie (wel regionale initia­
tieven). Minder rijk is het beleid voor coördinatie en ontwikkeling van
vaardigheden. Tot slot kan de invloed van verdere digitalisering in de
toekomst grote gevolgen hebben, zowel voor aanbieders van financiering
als de mkb’ers, maar vooralsnog is de impact hiervan onduidelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

143

Tabel 119 Artikel 4 Een doelmatige energievoorziening en beperking van de klimaatverandering
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van Vindplaats
afronding

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Klimaat1

2018

Kamerstuk 30 991, nr. 34

Proeftuinen Smart Grids

2019

Kamerstuk 31 530, nr. 2

Wet voorraadvorming Aardolieproducten (Wva 2012)

2018

Kamerstuk 32 849, nr. 131

Energie Investeringsaftrek (EIA)

2018

Kamerstuk 34 785, nr. 91

Pallas

2019

De
beleidsverantwoordelijkheid
is overgegaan naar VWS.

Postcoderoosregeling

2018

Kamerstuk 31 239, nr. 287

Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE)

2019

Kamerstuk 31 239, nr. 306

IBO Grondvergoedingen

2019

Kamerstuk 32 813, nr. 403

Tussenevaluatie energie-audits (o.b.v. Europese EnergieEfficiency richtlijn (EED))

2018

Kamerstuk 31 209, nr. 220

Derde structuurschema Elektriciteitsvoorziening (SEV III)

2019

De evaluatie is inmiddels
gereed en zal in het voorjaar
van 2020 met de startnotitie
Programma
energiehoofdstructuur aan
de Kamer worden
aangeboden.

Tussenevaluatie Regeling Duurzame Scheepsbouw

2019

Kamerstuk 35 000 XIII, nr. 83

Een doelmatige energievoorziening en beperking van de
klimaatverandering2
1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid

2. Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
2a. MKBA's
2b. Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid
3. Overig onderzoek

1 Betreft de beleidsdoorlichting Klimaat die van IenW is overgegaan naar EZK (dit omvat slechts een deel van het oude artikel 19 van voormalig IenM).
2 De opzet van een evaluatiestructuur voor het (nationaal) klimaatbeleid in het kader van de Operatie Inzicht in Kwaliteit komt in de plaats van de geplande beleidsdoorlichting
van artikel 4 in 2021 (zie: Kamerstuk 31 865, nr. 126).

Samenvatting afgeronde evaluaties 2019 artikel 4
Proeftuinen Smart Grids
Deze regeling was onderdeel van het Innovatie Agenda Energie die in 2016
door RVO is geëvalueerd en door SEO is beoordeeld. Het programma Intel­
ligente netten wilde ondernemers samen met andere partijen in staat stellen
om in een realistische gebruiksomgeving te leren over de mogelijkheden
van intelligente toepassingen die optimaal kunnen bijdragen aan de
realisatie van belangrijke maatschappelijke baten. Het gaat om projecten
met een technisch, economisch en/of maatschappelijk risico. Daartoe werd
in 2011 de tender Intelligente netten gepubliceerd. Samenwerkingspro­
jecten met bedrijven als penvoerder konden via deze regeling 40 procent
van de meerkosten tegen een maximum van € 4 mln per project subsidie
ontvangen. Met de regeling was in totaal € 16 mln gemoeid. Er zijn
12 projecten uitgevoerd. Daarin deden mee: MKB (18 actoren), Grootbedrijf
(97 actoren), Kennis-instellingen (15 actoren), Overig (17 actoren). In de
evaluatie is gekeken naar de criteria:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

144

–

–

–

Potentieel: Heeft het innovatieprogramma potentie? Is er een duidelijke
beschrijving van doel, doelgroep en aanpak? Zijn de randvoorwaarden
voor uitvoering bekend? Is er sprake van een goed uitgewerkte
maatschappelijke relevante, en vooral specifieke op de looptijd van het
programma gerichte doelstelling waardoor de effectiviteit op voorhand
goed is in te schatten.
Veelbelovend: Is het programma in theorie effectief? Hiervoor wordt
vanuit de theorie de legitimiteit van het programma onderzocht. In
hoeverre verkleinen de gekozen interventies het markt-, transformatiefen systeemfalen?
Doelbereiking: Welke resultaten zijn met het programma bereikt? Welke
doelgroep is bereikt? Wat is de omvang van het ingezette budget (publiek
en privaat)? Wat is de mate van diversiteit van de gefinancierde
projecten en komt dit overeen met de focus van het programma?

Op alle drie de criteria scoorde het programma ‘redelijk'.
De leerervaringen van de projecten waren input voor het vormgeven
(speerpunten) van het innovatieprogramma van de TKI Urban Energy
(programmalijnen ‘flexibele energie-infrastructuur’ en ‘energieregelsys­
temen en -diensten’) en het Meerjarig Missiegedreven Innovatie
Programma 5 (Het nieuwe energiesysteem in de gebouwde omgeving in
evenwicht) van de Integrale Kennis- en Innovatieagenda (IKIA).
Evaluatie ISDE
In 2016 is de Investeringssubsidie Duurzame Energie (ISDE) geïntroduceerd
als middel om ook voor particulieren en kleine bedrijven kleinschalige
hernieuwbare energie-opties te stimuleren. SEO Economisch Onderzoek
(SEO) heeft de beleidsevaluatie uitgevoerd. Belangrijkste resultaten: De
ISDE beoogt een grootschalige uitrol van bewezen technieken op een
eenvoudige wijze. Uit de evaluatie blijkt dat er vanaf de openstelling in 2016
in toenemende mate gebruik is gemaakt van de ISDE. In de periode 2016 tot
en met 2018 is € 215 mln subsidie verstrekt, waarmee een bijdrage is
geleverd aan de aanschaf van 114 duizend apparaten. Deze apparaten
produceren in totaal circa 5,3 PJ hernieuwbare energie per jaar en daarmee
wordt een jaarlijkse CO₂-reductie van ongeveer 0,3 megaton bereikt. De
evaluatie is positief over de beperkte administratieve lasten voor het
bedrijfsleven en de relatief lage uitvoeringskosten van de ISDE.
IBO Grondvergoedingen
Het IBO Grondvergoeding Energievoorzieningen had ten doel om meer
inzicht te verschaffen in hoe de grondmarkt voor hernieuwbare energie
werkt en het effect dat de SDE+-regeling op deze markt heeft. Het onderzoek
concludeert dat de bestaande systemen voldoende naar wens werken maar
dat de ruimte in Nederland voor wind- en zonne-energie schaars is. Deze
bevinding vormt voor het kabinet de aanleiding om het programma
«Hernieuwbare Energieopwekking op Rijksvastgoed» uit te werken die nu
in oprichting is. In het programma zullen Rijksvastgoedbeheerders circa 80
locaties in kaart brengen waar hernieuwbare energieopwekking realistisch
en kansrijk wordt geacht. Binnen de kaders van de Regionale Energiestra­
tegieën (RES) zullen lokale overheden een deel van de voorgestelde locaties
kiezen om ontwikkeld te worden. Deze locaties worden opengesteld via
een tendersystematiek voor geïnteresseerde marktpartijen. Hiermee draagt
het Rijk concreet bij aan duurzaam opgewekte energie op land.
Tussenevaluatie Subsidieregeling Duurzame innovatieve Scheepsbouw
Bij de behandeling van de EZK-begroting 2019 is naar aanleiding van het
amendement Bruins/Veldman aangegeven dat de Subsidieregeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

145

Duurzame innovatieve Scheepsbouw (SDS) in 2019 tussentijds wordt
geëvalueerd alvorens een besluit te nemen over het perspectief van de SDS
na 2019. De SDS geeft ondersteuning aan scheepswerven die een scheeps­
bouwinnovatieproject willen uitvoeren dat een bijdrage levert aan
duurzame ontwikkeling. In de evaluatie is onderzocht in hoeverre de SDS
legitiem, doeltreffend en doelmatig is. Omdat is voortgebouwd op de
uitkomsten van de externe evaluatie van de vergelijkbare SIS-regeling, de
voorloper van de SDS, en vanwege de beperkte omvang van het project­
enportfolio van de SDS is gekozen voor een interne evaluatie in
samenspraak met branchevereniging Netherlands Maritime Technology
(NMT). Om de kwaliteit te borgen zijn de opzet en uitkomsten van de
evaluatie extern gevalideerd door prof. dr. C. Koopmans van de Vrije Univer­
siteit (VU). De belangrijkste bevindingen uit de SDS evaluatie zijn:
–

–

–

–

De SDS is als regeling doeltreffend in de zin dat de beoogde doelgroep
wordt bereikt en dat er in 2017 en 2018 in totaal zestien uiteenlopende
duurzame schepen worden ontwikkeld die op termijn in gebruik zullen
worden genomen. Alle SDS-projecten dragen in potentie bij aan
emissiereductie.
Over de doeltreffendheid kunnen vooralsnog geen harde conclusies
worden getrokken. De analyse van het projectenportfolio maakt goed
inzichtelijk tot welke duurzame innovaties de sector in staat is en welke
ontwikkelrisico’s die met zich mee brengen. De risico’s die de scheeps­
werven bij de ontwikkeling van deze schepen lopen, wijken niet af van
de gebruikelijke ondernemingsrisico’s van dit type bedrijven (system
integrator) in dit soort markten (kapitaalintensieve projecten in kleine
series) en vormen op zichzelf dan ook geen legitimering voor overheids­
ingrijpen.
De verkenning van het Europese speelveld laat zien dat alleen Duitsland
een vergelijkbare regeling als de SDS heeft waarbij directe ordersteun
aan scheepswerven wordt verleend.
Omdat er in deze fase van de SDS nog geen harde conclusies getrokken
kunnen worden met betrekking tot de doeltreffendheid, is er geen
uitspraak mogelijk over de doelmatigheid van de regeling.

Tabel 120 Artikel 5 Een veilig Groningen met perspectief
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van Vindplaats
afronding

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Doorlichting artikel 51

2021

1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid
2. Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
2a. MKBA's
2b. Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid
3. Overig onderzoek
1 Onder voorbehoud in verband met het mogelijk samenvallen met de parlementaire enquête gaswinning Groningen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

146

Bijlage 3: Inhuur externen
Tabel 121 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat verslagjaar 2019
(bedragen x € 1.000)
Programma- en apparaatskosten
1. Interim-management
2. Organisatie- en Formatieadvies
3. Beleidsadvies

6.795
38
1.134

4. Communicatieadvisering

1.963

Beleidsgevoelig (som 1 t/m 4)

9.930

5. Juridisch Advies

2.312

6. Advisering opdrachtgevers automatisering

96.098

7. Accountancy, financiën en administratieve organisatie

6.817

(Beleids)ondersteunend (som 5 t/m 7)

105.227

8. Uitzendkrachten (formatie & piek)

84.200

Ondersteuning bedrijfsvoering

84.200

Totaal uitgaven inhuur externen

199.357

Toelichting op het inhuurpercentage 2019
Het kabinet hanteert, naar aanleiding van de motie Roemer, een norm voor
externe inhuur van 10% van de totale personeelskosten. Evenals over
voorgaande jaren wordt ook dit jaar deze norm overschreden. Het inhuur­
percentage voor EZK komt over de periode 1 januari 2019 tot en met
31 december 2019 uit op 24,2%. De overschrijding van de norm voor inhuur
van extern personeel is vooral veroorzaakt door DICTU en RVO.nl. Het
inhuurpercentage voor EZK over de periode 1 januari 2019 tot en met
31 december 2019 zonder DICTU en RVO.nl komt uit op: 9,5 %.
Bij DICTU wordt de overschrijding van de norm veroorzaakt door de
behoefte aan specifieke (ICT-)expertise. Zelf alle kennis in huis hebben
dikwijls niet mogelijk en ook lang niet altijd zinvol is, mede gezien de snelle
ontwikkelingen op ICT-gebied en de wisselende expertise die dit vraagt.
Daarnaast bemoeilijkt de krappe arbeidsmarkt voor ICT-ers de werving van
eigen ICT-personeel.
Bij RVO.nl is de aanleiding met name de «flexibele schil», waarmee
ingespeeld wordt op fluctuaties in het gevarieerde opdrachtenpakket en
waarvoor gespecialiseerde kennis nodig is zoals voor het dossier Groningen
en opdrachten van diverse ministeries gericht op ondernemend Nederland
bij duurzaam, agrarisch, innovatief, internationaal ondernemen en de
afhandeling van de schadeloos-stellingsdossiers Groningen.
Rapportage overschrijding maximumuurtarief externe inhuur buiten
mantelcontracten
In onderstaande tabel wordt weergegeven in hoeveel gevallen in 2019 door
het ministerie buiten de mantelcontracten om externe krachten zijn
ingehuurd boven het voor de organisaties van het rijk afgesproken
maximumtarief van € 225 (exclusief BTW).
Tabel 122 Inhuur externen buiten raamovereenkomsten
Inhuur externen buiten raamovereenkomsten
Aantal overschrijdingen maximumuurtarief

2019
0

Toelichting

n.v.t.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

147

Bijlage 4: Rapportage burgerbrieven
1 Inleiding
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) rapporteert hierbij
over de correspondentie van het kerndepartement, Agentschap Telecom
(AT) en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland59(RVO.nl) met burgers
voor het kalenderjaar 2019. In deze rapportage wordt een beeld geschetst
van de omvang van de correspondentie tussen burgers en EZK en binnen
welke termijn deze correspondentie wordt afgehandeld.
Onder de term "burgerbrief» wordt volgens de definitie van de Nationale
ombudsman verstaan: elk schriftelijk stuk dat een overheidsinstantie van
een burger ontvangt. Het medium (brief, fax of e-mail) maakt daarbij niet
uit. Ook het begrip burger is breed. Hieronder worden niet alleen individuele
burgers begrepen, maar ook groepen en organisaties.
2. Aantallen60
Tabel 123 Aantal burgerbrieven
Categorie

2018

2019

a. Bezwaarschriften (als bedoeld in de AwB)

1.646

2.298

b. Klaagschriften
c. Overige brieven en e-mails
d. Wob-verzoeken

76

61

2.9521

2.470

177

359

1 In voorgaande jaren waren ook de aantallen van de NVWA opgenomen.

a. Bezwaarschriften
Het kerndepartement, Agentschap Telecom en RVO.nl ontvingen in 2019
het volgende aantal bezwaarschriften:
Tabel 124 Aantal bezwaarschriften
Aantal bezwaarschriften
Kerndepartement EZK
RVO.nl
AT

Afgehandeld binnen
verdaagde (wettelijke)
termijn

2018

2019

2018

81

141

87%

85%

1.325

1.908

93,80%

90,60%

240

249

96%

94%

2019

b. Klaagschriften
Het kendepartement, Agentschap Telecom en RVO.nl ontvingen in 2019
het volgende aantal klaagschriften:

59
60

Het aantal hebben alleen betrekking op EZK.
De cijfers van 2018 waren gezamenlijke cijfers van EZK & LNV omdat het toen nog niet mogelijk
was deze te scheiden. De cijfers van EZK betreffen, naast alle EZK-directies, ook de onderdelen
van KD die als ‘gedeelde dienst’ voor zowel EZK en LNV werken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

148

Tabel 125 Aantal klaagschriften
Aantal klaagschriften

Afgehandeld binnen de
(verdaagde) wettelijke
termijn

2018

2019

2018

2019

Kerndepartement EZK

23

15

76%

80%

RVO.nl

46

38

96%

93%

AT

7

8

100%

100%

c. Overige brieven en e-mails
Het kerndepartement, Agentschap Telecom en RVO.nl ontvingen in 2019
het volgende aantal overige brieven en e-mails:
Tabel 126 Aantal «overige brieven» en e-mails
Aantal «overige
brieven» en e-mails
Kerndepartement EZK
AT

Tijdig afgehandeld

2018

2019

2018

2.946

2.470

77%

2019
83%

6

n.v.t.1

100%

n.v.t.

1 Overige brieven en e-mails worden bij RVO.nl niet apart geregistreerd.

d. Wob-verzoeken
Het kerndepartement, Agentschap Telecom en RVO.nl ontvingen in 2019
het volgende aantal Wob-verzoeken:
Tabel 127 Aantal Wob-verzoeken
Aantal Wob-verzoeken

Afgehandeld binnen de (verdaagde)
wettelijke termijn

Ingebrekestellingen

2018

2019

2018

2019

2018

2019

Kerndepartement EZK

94

106

89%

66%

5

8

RVO.nl

55

81

94%

100%

3

0

AT

28

172

94%

9%

n.v.t.

2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

149

Lijst van afkortingen
Tabel 128 Lijst van afkortingen
ACM

Autoriteit Consument en Markt

AMvBs

Algemene maatregel van bestuur

AVG

Algemene Verordening Gegevensbescherming

BBP

Bruto Binnenlands Product

BEE

Biodiverstiteit, Ecosystemen en Economie

BES

Bonaire, Sint Eustatius, Saba

BMKB

Borgstellingsregeling Midden- en Kleinbedrijf

BNP

Bruto Nationaal Product

BZ

Ministerie van Buitenlandse Zaken

BZK

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

CCS

Carbon Capture Storage

CEPT

Europese Commissie en de Europese Conferentie van administraties
voor Post en Telecommunicatie

CIP

Concurrentiekracht en Innovatieprogramma

COVA

Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten

CPB

Centraal Plan Bureau

CVaE

Commissie van Aanbestedingsexperts

DAB

Digital Audio Broadcasting+B20

DGB&I

Directoraat-Generaal Bedrijfsleven en Innovatie

DICTU

Dienst ICT Uitvoering

DUO

Dienst Uitvoering Onderwijs

ECN

Energieonderzoek Centrum Nederland

EFRO

Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling

EIA

Energie- Investeringsaftrek

EIF

Europees Investeringsfonds

ESA

European Space Agency

ESTEC

European Space Research and Technology Centre

ETS

Emission Trading Scheme

EU

Europese Unie

EZK

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

GO

Garantie Ondernemingsfinanciering

HBO

Hoger Beroeps Onderwijs

HHI

Herfindahl Hirschman Index

HTSM

HighTech Systems & Materials

I&W

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

IAEA

International Atomic Energy Agency

ICT

Informatie Communicatie Technologie

IEA

International Energy Agency

IPC

Innovatieprestatiecontract

IPO

Interprovinciaal Overleg

ISB

Incidentele Suppletoire Begroting

JSF

Joint Strike Fighter

JTI

Joint Technology Initiatives

J&V

Ministerie van Justitie & Veiligheid

KP7

Zevende kaderprogramma voor onderzoek en technologische
ontwikkeling

KvK

Kamer van Koophandel

LNV

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

MARIN

Maritime Research Institute Netherlands

MBO

Middelbaar beroepsonderwijs

MEP

Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

150

MEV

Macro-Economische Verkenning

MIP

Meerjaren Investerings Programma

MIT

MKB innovatiestimulering Topsectoren

MKB

Midden- en Kleinbedrijf

MVO

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

NAM

Nederlandse Aardolie Maatschappij

NBTC

Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen

NCG

Nationaal Coördinator Groningen

NEN

Nederlands Normalisatieinstituut

NFIA

Netherlands Foreign Investment Agency

NIPO

Nederlands Instituut voor Publieke Opinie

NLR

Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratoruim

NRG

Nuclear Research Group

NSO

Netherlands Space Office

NSFO

Nederlandse Schapen- en geitenfokkers Organisatie

NURG

Nadere Uitwerking Rivierengebied

NVWA

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

NWO

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

NWO-TTW

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk OnderzoekToegepaste en Technische Wetenschappen

O&O

Onderzoek en Ontwikkeling

OCW

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

OPTA

Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit

PAS

Programmatische Aanpak Stikstof

PBL

Plan Bureau voor de Leefomgeving

PBO

Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie

PIANOo

Professioneel en Innovatief Aanbesteden Netwerk voor
Overheidsopdrachtgevers

PJ

Petajoule

PPS

Publiek-Private Samenwerking

R&D

Research and Development

RDA

Research & Development Aftrek

RIVM

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

ROAD

Rotterdam Opslag en Afvang Demonstratieproject

ROM

Regionale Ontwikkelingsmaatschappij

RVB

Rijksvastgoedbedrijf

RVO.nl

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

RWT

Rechtspersoon met Wettelijke Taak

SBB

Staatsbosbeheer

SDa

Stichting Diergeneesmiddelen autoriteit

SDE

Stimulering Duurzame Energieproductie

SER

Sociaal-Economisch Raad

SNN

Samenwerkingsverband Noord Nederland

SodM

Staatstoezicht op de Mijnen

SSO

Shared Service Organisatie

SZW

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

TCMG

Tijdelijke Commissie Mijnbouwschade Groningen

TIVO

Tijdelijk Instituut Versterkingsopgave

TKI

Topconsortia voor Kennis en Innovatie

TNO

Nederlandse Organisatie voor toegepast natuurwetenschappelijk
onderzoek

TOP

Technische Ontwikkelprojecten

TSE

Transmissible Spongiform Encephalopathies

TTF

Title Transfer Facility

TTI

Technologisch Topinstituut

TWh

Terawattuur

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

151

UNWTO

United Nations World Tourism Organization

UPD

Universele Postdienst

VMBO

Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs

VSL

Van Swinden Laboratorium

VWS

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

WBSO

Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk

Wbni

Wet beveiliging netwerk- en informatiesystemen

WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatie Centrum

ZBO

Zelfstandig Bestuursorgaan

ZZP

Zelfstandige Zonder personeel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470 XIII, nr. 1

152