Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

28 345

Aanpak huiselijk geweld

Nr. 261

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 maart 2023
Hierbij bied ik u, mede namens de Minister voor Langdurige Zorg en
Sport, en de Minister voor Rechtsbescherming en in samenwerking met
de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) het onderzoeksrapport
aan naar laagdrempelige hulp voor slachtoffers en plegers van geweld in
afhankelijkheidsrelaties dat ik in januari jl. van het Verweij Jonker Instituut
ontving.

•

•

•

•

Het onderzoek geeft weer wat de daadwerkelijke behoeften van
slachtoffers en plegers zijn en laat zien hoe het aanbod beter aan
kan sluiten op deze behoeften.
Het huidige aanbod voorziet in laagdrempelige hulp voor alle
geweldsvormen: er is altijd een organisatie voor elk type geweld
of grensoverschrijdend gedrag bereikbaar.
De onderzoekers concluderen ook dat ondanks het enorme
aanbod, slechts een klein aantal van de slachtoffers van geweld
in afhankelijkheidsrelaties wordt bereikt en doen suggesties voor
verbeteringen.
De onderzoeksresultaten vind ik zeer waardevol. Omdat er bij de
hulp aan slachtoffers en plegers veel organisaties betrokken zijn,
is het belangrijk eerst samen met organisaties en gemeenten in
gesprek te gaan over hoe de resultaten kunnen worden benut
zodat het aanbod nog beter aansluit bij waar slachtoffers
behoefte aan hebben.

In deze begeleidende brief ga ik in op de aanleiding, doel en methoden
van het onderzoek, de belangrijkste opbrengsten en hoe we hiermee
verder gaan.

kst-28345-261
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 345, nr. 261

1

1. Aanleiding, doel, focus en methoden van het onderzoek
Aanleiding
Het onderzoek is uitgevoerd naar aanleiding van vier moties, een
toezegging en een maatregel uit de actieagenda Schadelijke Praktijken:
• de motie van het lid Wörsdörfer1 over het laagdrempelig kunnen
zetten van een eerste stap naar hulp in geval van mishandeling,
• de motie van de leden Kuik en Van der Graaf2 over het uitwerken van
een plan om de minst zichtbare groep van slachtoffers van mensenhandel en uitbuiting beter in beeld te krijgen door middel van
anonieme chatfuncties,
• de motie van het lid Van der Laan c.s.3 over een volledig onafhankelijk
Centrum Veilige Sport,
• de motie van het lid Van der Werf c.s.4 over één landelijke entree voor
kindermisbruik en seksueel geweld en de aankondiging naar aanleiding van deze motie door de Minister voor Rechtsbescherming, mede
namens de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
voor een onderzoek,
• de aankondiging in de actieagenda Schadelijke Praktijken5 dat er een
laagdrempelige meldstructuur komt voor slachtoffers van schadelijke
praktijken.
Doel
Het onderzoek is uitgevoerd door het Verwey Jonker Instituut en is gericht
op het verkrijgen van de volgende inzichten:
• Wat zijn de behoeften van slachtoffers en plegers als het gaat om
laagdrempelige hulpdiensten?
• Welke factoren werken drempelverhogend en welke factoren werken
drempelverlagend als het gaat om het zetten van de stap naar hulp?
• Hoe verhouden de behoeften van slachtoffers en plegers zich tot het
aanbod?
Scope
Het onderzoek richt zich op het brede scala aan laagdrempelige hulp. Dat
betekent dat het onderzoek kijkt naar laagdrempelige hulp met verschillende doelen, zoals het doen van een melding, het bieden van een
luisterend oor of het verlenen van of verwijzen naar hulp. Ook kijkt het
onderzoek naar de verschillende manieren waarop deze hulp bereikt kan
worden (telefonisch, chat, etc.) en naar het specialistisch en het algemene
aanbod dat landelijk beschikbaar is. Het onderzoek is gericht op huiselijk
geweld, seksueel geweld, ouderenmishandeling, mensenhandel en
schadelijke praktijken zoals eergerelateerd geweld, huwelijksdwang en
vrouwelijke genitale verminking. Hierbij is gekeken naar slachtoffers uit
bepaalde doelgroepen of binnen bepaalde contexten, zoals slachtoffers
van grensoverschrijdend gedrag in de sport, binnen een geloofsgemeenschap, en LHBTIQ+ personen. Ook is gekeken naar bepaalde doelgroepen
zoals jongeren, mensen met een migratieachtergrond, nieuwkomers in
Nederland en mensen met een lichamelijke of verstandelijke beperking.

1

Kamerstuk 28 345, nr. 248.
Kamerstuk 35 570 VI, nr. 50.
Kamerstuk 30 234, nr. 281.
4
Kamerstuk 31 015, nr. 230.
5
Bijlage bij Kamerstukken 28 345 en 31 015, nr. 228.
2
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 345, nr. 261

2

Methoden van onderzoek
Het Verwey Jonker Instituut heeft gebruik gemaakt van literatuuronderzoek, deskresearch, focusgroepen en interviews met 60 slachtoffers, 3
plegers en 12 professionals.
2. Belangrijkste opbrengsten
In deze paragraaf wordt ingegaan op elementen die van belang blijken
voor slachtoffers en plegers als het gaat om laagdrempelige hulpverlening. Daarna wordt kort ingegaan op het huidige aanbod en vervolgens
worden beide met elkaar vergeleken en worden aan de hand daarvan
conclusies getrokken.
Behoeften slachtoffers en plegers
De achterliggende reden – Het onderzoek laat zien dat veel slachtoffers
hulp zoeken voor klachten die een gevolg zijn van het meegemaakte
geweld. Dat kunnen slaapproblemen, depressieve of suïcidale gevoelens
zijn. Zij zoeken niet expliciet hulp voor de situatie die ten grondslag ligt
aan deze klachten, namelijk het geweld dat heeft plaatsgevonden. Voor
veel slachtoffers is het van belang dat professionals de impact begrijpen
van de context waarbinnen het geweld heeft plaatsgevonden. Daarom is
het essentieel dat professionals directe vragen stellen over de context van
de slachtoffers en de impact van het soort geweld. Maar ook als ernaar
wordt doorgevraagd, geven slachtoffers aan soms bewust het praten over
de geweldservaringen te vermijden, onder meer omdat zij bang zijn voor
de mogelijke consequenties als het geweld bekend wordt.
Fasen – In het zoekgedrag van slachtoffers naar hulp onderscheiden de
onderzoekers grofweg drie fasen. Deze fasen zijn onafhankelijk van het
type geweld waarmee slachtoffers te maken hebben gehad of specifieke
kenmerken van de slachtoffers. Niet elk slachtoffer doorloopt deze drie
fasen.
1. In de eerste fase herkennen slachtoffers niet dat hen iets grensoverschrijdends is overkomen. Het niet herkennen van het probleem zorgt
ervoor dat in deze eerste fase een hulpvraag vaak ontbreekt. Ook
hebben zij behoefte aan bescherming en rust om te kunnen reflecteren
op hun situatie.
2. In de tweede fase zoeken slachtoffers bij voorkeur anoniem en digitaal
naar informatie over hetgeen hen is overkomen. Zij proberen te duiden
wat er is gebeurd, wat dit betekent en wat ze nu moeten doen.
Drempels om hulp te zoeken bestaan er in deze fase veelal uit dat
slachtoffers loyaliteit met en afhankelijkheid van de pleger ervaren. Dit
gaat vaak gepaard met angst voor zichzelf of hun naasten als zij er wel
over praten.
3. In de derde fase zoeken slachtoffers daadwerkelijk hulp. Veelal zoeken
zij eerst naar informele hulp. Zij gaan bijvoorbeeld in gesprek met een
vriend, vriendin, partner of familielid. Daarna komen zij pas bij formele
hulpinstanties terecht.
(On)bekende – Er is een groep slachtoffers die vrijwel meteen nadat zij te
maken hebben gehad met geweld of grensoverschrijdend gedrag, hulp
zoeken of aangifte doen. Dit zijn voornamelijk slachtoffers van geweld bij
wie de pleger een onbekende is. Er is in dat geval dus geen sprake van
een afhankelijkheidsrelatie. De groep slachtoffers die niet direct hulp zoekt
of aangifte doet, is echter veel groter. Voor hen is het proces van hulp
zoeken veelal een complex en langdurig proces dat weken, maanden of
jaren in beslag kan nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 345, nr. 261

3

Drempels – In iedere fase spelen andere factoren een rol die drempelverhogend en drempelverlagend werken in het zetten van de stap naar hulp.
Het Verweij Jonker Instituut heeft de opbrengsten in dit kader schematisch
weergegeven in tabellen zodat duidelijk is welke factoren in welke fase
een rol spelen bij welk type geweld en bij welke specifieke kenmerken van
slachtoffers. De verschillende factoren worden buiten deze overzichtelijke
tabellen uitgebreid toegelicht. In het onderzoek komt naar voren dat de
inzet van ervaringsdeskundigen of lotgenotencontact de drempel tot hulp
kan verlagen.
Context – Daarnaast blijkt zowel de aard als de context van het geweld
essentieel te zijn voor het zoek- en verwerkingsproces. Voor veel
slachtoffers is het van belang dat professionals de impact begrijpen van
de context waarbinnen het geweld heeft plaatsgevonden. Met name in die
situaties waarin het geweld of misbruik langdurig en soms chronisch is en
waar sprake is van een afhankelijkheidsrelatie ten opzichte van de pleger.
Kennis over de context van het geweld en de achtergrond van de
slachtoffers kan voorkomen dat verkeerde aannames gemaakt worden of
dat sprake is van secundaire victimisatie omdat de vragen van hulpverleners het gevoel van het slachtoffer bevestigt dat zij mede de oorzaak zijn
van het ongewenste geweld.
Algemene of specifieke toegang – Het onderzoek maakt duidelijk dat er
een enorm verschil is in de beleving van slachtoffers van bijvoorbeeld
seksueel geweld, van mensenhandel of arbeidsuitbuiting. Slachtoffers
willen de hulp die bij die beleving aansluit. De meeste slachtoffers zijn van
mening dat het belangrijker is dat hulpverleners kennis hebben over hun
specifieke situatie dan dat er een specifieke ingang is voor de verschillende doelgroepen. Helder moet zijn waar je terecht kan voor informatie
over je eigen probleem of een luisterend oor en waar je terecht kan voor
directe hulp die aansluit bij de leefsituatie van de slachtoffers. Daarnaast
zijn er ook bepaalde groepen die het wel prettig zouden vinden als er een
specifieke ingang is voor hun situatie zoals slachtoffers van schadelijke
praktijken. Tenslotte geven bepaalde groepen van slachtoffers zoals
mensen met een migratieachtergrond, LHBTIQ+ personen of jongeren aan
dat zij het wenselijk vinden dat gender en cultuursensitieve hulp geboden
wordt, maar vinden dat dit een kwaliteit van alle hulpverleners zou
moeten zijn en niet van een specifieke organisatie of via een specifieke
toegangsroute.
Vertrouwenspersoon – Een intermediair in de vorm van een vertrouwenspersoon is van belang voor degenen die niet rechtstreeks toegang tot de
zorg en hulp hebben met name voor slachtoffers die zich nog in een
onveilige situatie bevinden, zoals mensen met een migratieachtergrond of
zonder verblijfsstatus die niet bekend zijn met het Nederlandse systeem.
Maar ook voor ouderen of mensen met een lichamelijke handicap kan het
sociaal netwerk of de zorg vanuit de huisarts of de wijkverpleegkundige
een belangrijke signalerende functie hebben ten aanzien van de onveilige
situatie waarin deze slachtoffers zich nog bevinden en een intermediair
zijn in de toegang tot de zorg.
Na de eerste stap – Als slachtoffers en plegers eenmaal de stap naar hulp
hebben gezet, dan is het belangrijk dat ze gelijk goed verder geholpen
worden. Zeker omdat het proces dat eraan voorafgaat vaak lang is, veel
drempels kent en mensen anders kunnen afhaken. Slachtoffers geven aan
dat het voor hen geen zin heeft de toegang goed te organiseren als de
zorg daarna niet geboden kan worden doordat er een verkeerde diagnose
gesteld wordt of dat zij geconfronteerd worden met lange wachtlijsten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 345, nr. 261

4

Plegers – In het onderzoek is slechts met een beperkt aantal mannelijke
plegers van huiselijk geweld en seksueel geweld gesproken. De fasen die
in het hulpzoekgedrag van deze plegers te onderscheiden zijn, zijn gelijk
aan de fasen die zijn te onderscheiden bij slachtoffers. Ook bij plegers is
sprake van specifieke factoren die drempelverhogend of drempelverlagend werken. Ook deze factoren zijn overzichtelijk weergegeven in een
tabel. Plegers blijken met name behoefte te hebben aan gendersensitief
en traumasensitief werkende hulpverleners en waarderen de inzet van
ervaringsdeskundigen.
Aanbod
Het huidige aanbod voorziet in laagdrempelige hulp voor alle geweldsvormen: er is altijd een organisatie voor elk type geweld of grensoverschrijdend gedrag bereikbaar. Algemene lokale ingangen spelen hierin
een belangrijke rol met 24/7 bereikbare telefoonnummers of chatfuncties.
Er is veel overlap in het algemene aanbod, met name voor huiselijk
geweld, kindermishandeling en seksueel geweld.
In bijlage 2 van het onderzoeksrapport wordt een uitgebreid overzicht
weergegeven van organisaties die laagdrempelige hup bieden en landelijk
opereren. Er zijn geen precieze cijfers bekend over het aantal slachtoffers
dat hier gebruik van maakt.
Conclusies behoeften versus aanbod
De onderzoekers concluderen dat ondanks het enorme aanbod, slechts
een klein aantal van de slachtoffers van geweld in afhankelijkheidsrelaties
wordt bereikt. Om het aanbod te optimaliseren zijn een aantal zaken
helpend:
1. Meer eenduidige «wegwijzers». Er is een overweldigend aanbod van
verschillende soorten «wegwijzers», omdat veel organisaties een eigen
wegwijzer maken. Hierdoor kan het voor slachtoffers lijken dat ze bij
deze organisatie terecht kunnen, maar kan het zijn dat de betreffende
organisatie alleen in een bepaalde regio actief is en blijft het onduidelijk waar zij in eigen regio’s terecht kunnen. Het helpt als dergelijke
websites standaard verwijzen naar de landelijke informatiewebsite
voor hulp in de eigen regio.
2. Meer begeleiding bieden naar de juiste hulp na een eerste melding. Dit
gaat verder dan een overzicht bieden van mogelijke organisaties waar
het slachtoffer naar toe kan. Slachtoffers zoeken iemand die hen
informeert over de mogelijke vervolgstappen in hun specifieke situatie
en soms ook advies en begeleiding.
3. Optimaliseren van het aanbod voor bepaalde specifieke doelgroepen,
waaronder plegers, mensen met een lichamelijke of verstandelijke
beperking, mensen die de Nederlandse taal niet machtig zijn en/of
migratieachtergrond hebben. Voor de christelijke doelgroep zijn
relatief veel specifieke organisaties, niet bekend is of andere religieuze
groeperingen ook behoefte hebben aan organisaties met specifieke
religieuze achtergrond. Ook is niet bekend in hoeverre bepaalde
verenigingen, zoals studentenverenigingen of hobbyclubs, voldoende
hebben aan het huidige aanbod. Het is van waarde als organisaties
expliciet aangeven dat zij expertise hebben met betrekking tot
specifieke doelgroepen.
4. Uitbreiding van bepaalde hulpfuncties, waaronder informatie over en
ervaringsverhalen met grensoverschrijdend gedrag en meer outreachende hulp voor mensen die (in de derde fase) op zoek zijn naar
hulp maar professionals liever in hun eigen omgeving treffen dan naar
hulpinstanties te moeten reizen. Ook hebben veel slachtoffers behoefte

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 345, nr. 261

5

aan contact met ervaringsdeskundigen of lotgenoten en is verdere
uitbreiding van het aanbod van waarde.
3. Eerste stap: bespreken onderzoeksresultaten met betrokken
organisaties
Vanuit het belang van slachtoffers hecht ik eraan dat hulp laagdrempelig
en goed vindbaar is. Ik vind de onderzoeksresultaten zeer waardevol. Er
wordt door ketenpartners, gemeenten, vanuit de rijksoverheid en door
vele professionals en vrijwilligers al veel geïnvesteerd in een laagdrempelig hulpaanbod. Ieder doet dit met de bedoeling slachtoffers en plegers
te helpen. Het onderzoek geeft weer wat de daadwerkelijke behoeften van
slachtoffers en plegers zijn en laat zien hoe het aanbod beter aan kan
sluiten op deze behoeften.
De opbrengsten en conclusies van het onderzoek zijn erg behulpzaam
voor het verbeteren van het aanbod voor zowel slachtoffers als plegers.
Daarbij realiseer ik me dat opvolging niet eenvoudig is. Er zijn vele
partijen betrokken bij het laagdrempelige hulpaanbod, belangen en
zienswijzen kunnen uiteenlopen. Daarnaast kunnen de mogelijkheden
beperkt zijn, vanwege onder meer personele en financiële uitdagingen. Ik
vind het van belang het veld goed te betrekken bij de beleidsvorming op
dit onderwerp. Daarom ga ik in de komende maanden de onderzoeksresultaten bespreken met gemeenten en ketenpartners.
Dit onderzoek kan niet los worden gezien van de aanbevelingen die zijn
gedaan in het eindrapport van de Tijdelijke Onderzoekscommissie
Georganiseerd Sadistisch Misbruik van Minderjarigen (Commissie
Hendriks) dat uw Kamer op 21 december jl. heeft ontvangen. Ook dat
onderzoek is uitgevoerd naar aanleiding van diverse Kamervragen en
moties. De commissie beveelt onder meer aan een algemeen, landelijk
georganiseerd meldpunt voor seksueel misbruik in te richten voor alle
vormen van seksueel misbruik met ook specifieke kennis over bijvoorbeeld georganiseerd sadistisch misbruik (met rituele kenmerken). Daarom
zullen wij deze aanbeveling in voornoemde gesprekken met het veld
meenemen.
De onderzoeksresultaten zullen ook worden opgepakt in samenhang met
de aanpak van grensoverschrijdend gedrag in de sport, de herijking van
het programma Samen tegen Mensenhandel en de vervolgaanpak
Schadelijke Praktijken. Over de wijze waarop de onderzoeksresultaten
worden benut in deze specifieke gevallen, zult u vanuit de verschillende
programma’s en trajecten worden geïnformeerd. In het najaar wordt u in
de voortgangsrapportage huiselijk geweld en kindermishandeling
geïnformeerd over de uitkomsten en gezette vervolgstappen.
4. Slotwoord
Naast de meer infrastructurele vraag levert het onderzoek waardevolle
inzichten op voor organisaties en uitvoerende professionals en vrijwilligers die laagdrempelige hulp bieden zoals ook de aandacht voor
diversiteit en taal. Ik zal er zorg voor dragen dat de inzichten breed
gedeeld worden. Ik kijk uit naar de effecten van de verbeteringen voor
slachtoffers en plegers en voor ieder die zich inzet voor het bieden van
effectieve hulp.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M. van Ooijen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 345, nr. 261

6