Research Memoranda
Nummer 2 / 2016
Jaargang 11

Raad voor de
rechtspraak

Zwaarder gestraft?
Verder onderzoek naar etnisch gerelateerde straftoemeting: verschillende soorten en maten van sancties

Sigrid van Wingerden & Hilde Wermink

Colofon
Raad voor de rechtspraak
Postbus 90613
2509 LP Den Haag
Deze publicatie verschijnt in het kader van het wetenschappelijk onderzoeksprogramma
van de Raad voor de rechtspraak. Uitgave daarvan betekent niet dat de inhoud het
standpunt van de Raad voor de rechtspraak weergeeft.
Onderzoek in opdracht van de Raad voor de rechtspraak, uitgevoerd door
Instituut Strafrecht en criminologie, Universiteit Leiden
Onderzoekers
Dr. mr. S.G.C. ( Sigrid) van Wingerden
Instituut voor Strafrecht en criminologie,
Universiteit Leiden
Dr. H.T. ( Hilde) Wermink
Instituut voor Strafrecht en criminologie,
Universiteit Leiden

Voor leden van de rechterlijke organisatie zijn
gratis exemplaren beschikbaar.
Deze kunnen worden besteld bij:
Raad voor de rechtspraak
Secretariaat Directie Strategie & Ontwikkeling
Postbus 90613
2509 LP Den Haag
Tel. (070) 361 97 05
E-mail: researchmemoranda@rechtspraak.nl
De integrale tekst van dit rapport is gratis te
downloaden van:
www.rechtspraak.nl/Organisatie/Raad-VoorDe-Rechtspraak
Rubriek: wetenschappelijk onderzoek
Uitgever
Sdu Uitgevers bv, Den Haag
Vormgeving
Corps, Den Haag
Opmaak binnenwerk
LINE UP boek en media bv, Groningen
Oplage
500 stuks
Oktober 2016
© Staat der Nederlanden (Raad voor de rechtspraak)
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, in
een voor anderen toegankelijk gegevensbestand
­worden opgeslagen of worden openbaar gemaakt
zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de
Raad voor de rechtspraak. De toestemming wordt hierbij
verleend voor het verveelvoudigen, in een gegevens­
bestand toegankelijk maken of openbaar maken
­waarvoor geen geldelijke of andere tegenprestatie
wordt gevraagd en ontvangen en waarbij deze uitgave
als bron wordt vermeld.

﻿

Sigrid van Wingerden & Hilde Wermink

Universiteit Leiden
Instituut voor Strafrecht & Criminologie
In opdracht van de Raad voor de rechtspraak
Oktober 2016

Zwaarder gestraft?
Verder onderzoek naar etnisch gerelateerde
straftoemeting: verschillende soorten en maten van
sancties

Inhoudsopgave

Samenvatting

5

1

Inleiding

8

2

Onderzoeksvragen

11

3
3.1
3.2
3.3

Data en onderzoeksmethoden
Data
Berekening sanctiepunten
Analyse

13
13
14
15

4
4.1
4.2
4.3
4.4

Resultaten
Sanctiesoorten en -combinaties
Etniciteit en sanctietype
Etniciteit en sanctiehoogte
Etniciteit en combinaties van sancties

17
17
19
24
30

Conclusie

35

Discussie

38

Literatuur

42

Bijlagen
1
2
3
4

Samenhang tussen etniciteit en de kans op een straf
(regressieanalyses, volledige model)
Samenhang tussen etniciteit en strafmaat
(regressieanalyses, volledige model)
Samenhang tussen etniciteit en sanctiepunten
(regressieanalyses, volledige model)
Samenhang tussen etniciteit en de kans op voorarrest
(regressieanalyses, volledige model)
Over de auteurs

44
48
52
56
60

3

1

4

Samenvatting

In ons rapport ‘Etnisch gerelateerde verschillen in de straftoemeting’ dat begin 2015 verscheen, concludeerden wij dat straftoemetingsverschillen tussen herkomstgroepen
vooral verklaard kunnen worden door andere
kenmerken dan etniciteit: de onderscheiden
herkomstgroepen worden verschillend
gestraft omdat zij van elkaar verschillen in
voor de straftoemeting van belang zijnde
delict-, dader- en proceskenmerken. De ene
herkomstgroep pleegt zwaardere delicten dan
de andere, het aandeel vrouwen en jongeren
verschilt tussen de groepen, net als de aard
en omvang van de justitiële documentatie en
de sociale omstandigheden van de verdachte,
zoals die tot uiting komen in bijvoorbeeld
werkloosheid en hun sociale netwerk. Ten
slotte zijn de herkomstgroepen ook verschillend verdeeld over rechtbanken en verschillen
de herkomstgroepen in de frequentie en de
mate waarin voorlopige hechtenis is toegepast. Ook deze verschillen kunnen effect hebben op de straftoemeting. Wanneer in de analyses echter met deze kenmerken rekening
wordt gehouden, blijken de etnisch gerelateerde verschillen in straftoemeting niet helemaal verdwenen te zijn: zo hebben Turken van

1.

de tweede generatie nog altijd een grotere
kans op gevangenisstraf dan autochtone
daders, en krijgen Turken, Antillianen en
daders uit de categorie ‘Overig westers’ van
de eerste generatie een langere gevangenisstraf dan autochtone daders, net als
Marokkanen van de tweede generatie.
Een beperking van dat eerdere onderzoek
is dat de resultaten alleen zijn gebaseerd op
de toepassing van de onvoorwaardelijke
gevangenisstraf, waarbij het zowel gaat om de
kans dat een verdachte tot gevangenisstraf
wordt veroordeeld (ten opzichte van een
andere straf), als om de duur van de gevangenisstraf. Daardoor geven de resultaten een
onvolledig beeld van de straftoemetingspraktijk omdat er ook andere sancties opgelegd
kunnen worden dan de onvoorwaardelijke
gevangenisstraf. De vraag rijst daarom welke
rol de etniciteit van de verdachte speelt bij de
straftoemeting als niet alleen naar de onvoorwaardelijke gevangenisstraf wordt gekeken,
maar ook naar andere sancties.
In de huidige studie is daarom onderzocht
welke rol de etniciteit van de verdachte speelt
bij de oplegging van andere strafsoorten en
-modaliteiten.1 Om ook rekening te houden

Met modaliteit wordt bedoeld of de sanctie voorwaardelijk dan wel onvoorwaardelijk is opgelegd.

5

met combinaties van sancties is bovendien de
totale zwaarte van de aan een dader opgelegde sancties onderzocht. Hiervoor zijn verschillende sancties omgerekend naar sanctie­
punten.
De resultaten van dit onderzoek tonen aan
dat de rol die etniciteit speelt bij de straftoemeting verschilt voor de diverse strafsoorten
en -maten. Als in de analysemodellen alleen
naar de samenhang tussen etniciteit en sanctietype gekeken wordt, en nog geen rekening
wordt gehouden met andere straftoemetingsfactoren (delict-, dader- en proceskenmerken),
blijken alle onderscheiden allochtone groepen
weliswaar een grotere kans te hebben op een
onvoorwaardelijke gevangenisstraf dan
autochtonen, maar daar staat tegenover dat
zij bijna allemaal een kleinere kans hebben op
een (on)voorwaardelijke taakstraf en veelal
ook op een onvoorwaardelijke geldboete. Een
grotere kans op de ene strafsoort gaat dus
vaak hand in hand met een kleinere kans op
een andere strafsoort.
Wij zien echter ook dat etnisch gerelateerde verschillen in de straftoemeting grotendeels verklaard kunnen worden door
delict-, dader- en proceskenmerken. Dat betekent dat sommige herkomstgroepen wel
anders gestraft worden dan autochtonen,
maar dat de reden daarvan bijvoorbeeld is dat
de verdachten in de ene herkomstgroep voor
zwaardere delicten terechtstaan dan verdachten in de andere groep, of dat zij vaker problemen hebben op het gebied van werk en
opleiding of relaties. Als in de analysemodellen rekening wordt gehouden met die delict-,

6

dader- en proceskenmerken, blijkt dat de verschillen tussen herkomstgroepen veel kleiner
zijn. Toch zijn zij niet helemaal verdwenen.
Enkele allochtone groepen hebben een grotere kans op een onvoorwaardelijke gevangenisstraf of krijgen een langere gevangenisstraf
dan autochtonen, terwijl er bij de andere
straftypen steeds herkomstgroepen zijn die
een kleinere kans hebben om tot die andere
straftypen veroordeeld te worden, of bij wie
de sanctiemaat voor die andere sanctietypen
lager ligt dan bij autochtonen. Er zijn echter
geen herkomstgroepen aan te wijzen die stelselmatig voor alle sanctietypen significant
anders gestraft worden dan autochtonen; er is
geen duidelijk etnisch patroon in de
straftoemeting.
Aangezien sommige herkomstgroepen
meer kans hebben op de ene strafsoort of
-modaliteit en minder kans op een andere
strafsoort of -modaliteit en omdat zij voor het
ene sanctietype een langere of hogere straf
krijgen terwijl zij voor een ander sanctietype
een kortere of lagere straf krijgen, rijst de
vraag hoe die tegengestelde effecten tegen
elkaar opwegen: is de totale straf waartoe
allochtone groepen veroordeeld worden nu
zwaarder dan die van autochtonen? Om die
vraag te beantwoorden zijn de verschillende
sancties omgerekend naar sanctiepunten,
waardoor ook met het hele sanctiepakket en
combinaties van sancties rekening gehouden
kan worden. Ook hier blijkt dat allochtone
groepen weliswaar meer sanctiepunten hebben dan autochtonen, maar dat deze verschillen grotendeels kunnen worden ‘wegver-

Samenvatting

klaard’ doordat de herkomstgroepen
verschillen in delict-, dader- en proceskenmerken. Zo blijken er bij omrekensleutel A, waarin
een dag gevangenisstraf conform de wettelijke regels voor vervangende hechtenis gelijkgesteld is met een taakstraf van 2 uur en een
geldboete van 25 euro en waarin bovendien
de ISD- en tbs-maatregel (respectievelijk
maatregel Inrichting Stelselmatige Daders en
terbeschikkingstelling) zijn meegenomen in de
berekeningen, bij de sanctiepunten voor de
onvoorwaardelijke straffen geen verschillen
meer te bestaan tussen autochtonen en
allochtone groepen. Bij het aantal sanctiepunten voor voorwaardelijke sancties verschillen
enkele herkomstgroepen nog wel van elkaar.
Als de sanctiepunten voor de onvoorwaardelijke en voorwaardelijke sancties bij elkaar
opgeteld worden, blijken er bij omrekensleutel A tussen de herkomstgroepen geen verschillen meer te bestaan in de sanctiezwaarte.
Dit betekent dat een zwaardere bestraffing in
de vorm van de ene strafsoort of -modaliteit
gecompenseerd wordt door een minder zware
bestraffing bij een andere strafsoort of -modaliteit, waardoor uiteindelijk de totale sanctiezwaarte voor autochtonen niet significant verschilt van die van allochtonen.
Bij omrekensleutel B, waar de verhouding
tussen de verschillende sanctietypen meer
aansluit bij de maatschappelijke percepties
daarover, zijn er echter nog wel twee herkomstgroepen die significant zwaarder worden gestraft dan autochtonen: het totale aantal sanctiepunten voor Turken van de eerste
generatie is 9% hoger dan voor autochtonen

en dat van Marokkanen van de tweede generatie is 12% hoger.
Het is dus afhankelijk van de omrekensleutel of er etnisch gerelateerde verschillen in de
zwaarte van de totale straf zijn te signaleren.
Zowel in de onderzoeks- als in de rechtspraktijk is daarom meer aandacht voor de onderlinge verhouding tussen verschillende sancties
gewenst.

7

1

Inleiding

Begin 2015 verscheen ons rapport ‘Etnisch
gerelateerde verschillen in de straftoemeting’
over de rol die de herkomst van de verdachte
speelt bij de straftoemetingsbeslissing van de
rechter.1 Uit dit onderzoek blijkt dat allochtone
daders een grotere kans hebben om tot
gevangenisstraf veroordeeld te worden dan
autochtone daders. Ook de duur van de
gevangenisstraf is voor sommige allochtone
groeperingen langer dan voor autochtone
­daders. De onderscheiden herkomstgroepen
blijken echter ook te verschillen in delict-,
dader- en proceskenmerken. Allochtone
daders staan bijvoorbeeld vaker voor een
drugsdelict terecht, zijn vaker man, hebben
vaker al eens in de gevangenis gezeten, en
ontkennen het delict vaker. Als er in de analy-

semodellen rekening gehouden wordt met
die delict-, dader- en proceskenmerken, worden etnisch gerelateerde verschillen veel
­kleiner. Verschillen in straftoemeting tussen
herkomstgroepen worden dus grotendeels
verklaard door andere kenmerken dan etniciteit. Wanneer echter met heel veel van die
andere kenmerken rekening wordt gehouden,
blijken de verschillen niet helemaal verdwenen te zijn: zo hebben in een van de gebruikte
datasets (het RISc-bestand) Turken van de
tweede generatie nog altijd een grotere kans
op gevangenisstraf, en krijgen Turken,
Antillianen en daders uit de categorie ‘Overig
westers’ van de eerste generatie een langere
gevangenisstraf dan autochtone daders, net
als Marokkanen van de tweede generatie.2

1.

Wermink e.a. 2015.

2.

Omdat bij elke statistische toets hier een foutpercentage wordt gehanteerd van 5% (p < 0,05), kunnen we
met 95% zekerheid zeggen dat een gevonden verschil niet op toeval berust. Hoewel voor de meeste gevonden verschillen de p-waarden nog kleiner waren dan 0,05 – en we er dus nog zekerder van kunnen zijn dat de
gevonden verschillen niet op toeval berusten – is er net als bij iedere statistische toets altijd nog een kans dat
we ten onrechte concluderen dat een verschil niet op toeval berust. Hoe meer toetsen in een onderzoek verricht
worden, hoe groter de kans dat zich onder alle uitkomsten een resultaat bevindt waarvan we ten onrechte
hebben aangenomen dat het verschil niet op toeval berust.

8

Inleiding

De gevonden verschillen tussen de herkomstgroepen kunnen ofwel verklaard worden
doordat de rechter deze mensen (bewust dan
wel onbewust) anders behandelt,3 ofwel
­doordat er nog andere verschillen tussen de
­herkomstgroepen zijn. Het gaat hier om verschillen die samenhangen met de straftoemetingsbeslissing van de rechter, maar die niet in
dit onderzoek zijn betrokken, zoals de houding van de verdachte op de zitting en de
kenmerken van het slachtoffer. Maar de verschillen in straftoemeting kunnen mogelijk
ook verklaard worden doordat het onderzoek
zich alleen heeft gericht op de onvoorwaardelijke gevangenisstraf als afhankelijke variabele.
Dat is een belangrijke beperking van het
onderzoek omdat de zwaarte van de straf niet
alleen bepaald wordt door de onvoorwaardelijke gevangenisstraf, maar ook door andere
sanctiesoorten en -modaliteiten: de sanctie
kan voorwaardelijk of onvoorwaardelijk zijn.
Ook kan de rechter naast, of in plaats van een
vrijheidsstraf een vrijheidsbenemende maat­
regel opleggen zoals ISD of tbs.
In 2014 verscheen een straftoemetings­
studie waarin wel rekening werd gehouden
met andere sancties.4 Uit deze studie bleek

3.

dat veel straftoemetingsfactoren, zoals de
sociaal-demografische kenmerken van de
dader, voor het ene sanctietype weliswaar
straf­verzwarend werken, maar voor het andere
sanctie­type strafverzachtend. Er vindt dus ‘uitruil’ van straffen plaats: een grotere kans op of
een langere onvoorwaardelijke gevangenisstraf gaat vaak hand in hand met een kleinere
kans op of een kortere onvoorwaardelijke
taakstraf. Verschillen in de oplegging van de
onvoorwaardelijke gevangenisstraf zouden
dus gecompenseerd kunnen worden door verschillen in de oplegging van (combinaties van)
de andere sancties.
Conclusies over de rol van het geboorteland van de dader bij de straftoemeting blijken in die studie uit 2014 te veranderen als
het onderzoek zich niet beperkt tot onvoorwaardelijke gevangenisstraf, maar uitgebreid
wordt naar (combinaties van) andere sancties:
verschillen in straftoemeting tussen daders die
in Nederland geboren zijn en daders die in
een ander westers land geboren zijn blijken
weg te vallen. Deze daders worden dus niet
zozeer zwaarder, maar anders gestraft. De
andere categorie daders, die in een niet-­
westers land geboren zijn, blijkt als het hele

De rechter moet zijn straftoemetingsbeslissing nemen, terwijl onzeker is hoe groot de recidivekans van de verdachte exact is en hoe groot het gevaar voor de maatschappij is als de verdachte op vrije voeten wordt gesteld.
Om met deze onzekerheid om te gaan vallen rechters (net als alle mensen) volgens de focal concerns theory of
sentencing terug op patterned responses of perceptual shorthands (Crow 2005; Steffensmeier, Ulmer & Kramer
1998): bij de inschatting van de recidivekans en het gevaar voor de maatschappij maakt de rechter bewust of
onbewust gebruik van stereotype beelden op basis van onder andere het geslacht, de leeftijd, de etniciteit en de
sociale klasse van de verdachte. Straftoemetingsverschillen tussen herkomstgroepen kunnen dus (mede) ontstaan
doordat rechters bewust of onbewust terugvallen op stereotypering.

4.

Van Wingerden & Van Wilsem 2014.

9

1
sanctiepakket in ogenschouw wordt genomen
niet zwaarder, maar zelfs lichter bestraft te
worden dan daders die in Nederland geboren
zijn – zij het dat dit verschil in sanctiezwaarte
heel klein is. Kortom: uit deze studie blijkt dat
er bij etniciteit niet zozeer sprake is van zwaardere straffen voor daders die in het buitenland
geboren zijn, maar van andere straffen.
In het rapport ‘Etnisch gerelateerde verschillen in de straftoemeting’ luidt een van de
aanbevelingen dan ook dat ook andere
sanctie­typen en -modaliteiten in het onderzoek betrokken zouden moeten worden. Aan
die aanbeveling geeft onderhavige studie
gehoor: het is een vervolgonderzoek waarin
niet alleen de onvoorwaardelijke gevangenisstraf, maar het gehele sanctiepakket voorwerp

5.

van onderzoek is.5 De straftoemetingsbeslissing wordt zodoende in een breder perspectief geplaatst dat meer recht doet aan de
­variaties in de praktijk van de straftoemeting.
Het doel van het onderhavige onderzoek is
dan ook het vergroten van het inzicht in de rol
van etniciteit bij de straftoemeting door het
straftoemetingsonderzoek uit 2015 voor een
van de onderzoeksbestanden te herhalen,
maar dan gericht op het gehele sanctie­
pakket. Op die manier kunnen de etnisch
gerelateerde verschillen in de oplegging van
onvoorwaardelijke vrijheidsstraffen die gevonden zijn in de studie uit 2015, nader in het
perspectief van de totale straftoemeting worden geplaatst.

Onder het gehele sanctiepakket wordt hier verstaan alle onvoorwaardelijke en voorwaardelijke hoofdstraffen,
de maatregel terbeschikkingstelling (tbs) en de plaatsing in een inrichting voor stelselmatige daders (ISD).
Bijzondere voorwaarden bij voorwaardelijke sancties, bijkomende straffen en overige maatregelen kunnen niet
in het onderzoek worden betrokken omdat de precieze inhoud van de bijzondere voorwaarden niet in OM-data
geregistreerd staat, en omdat bijkomende straffen als ontzetting van bepaalde rechten en verbeurdverklaring
nog moeilijker kwantificeerbaar zijn, net als bijvoorbeeld een ontzegging van de rijbevoegdheid of het stilleggen
van een onderneming.

10

Onderzoeksvragen

De hoofdvraag in dit onderzoek luidt: in hoeverre is er in het RISc-bestand van de studie
uit 2015 nog sprake van etnisch gerelateerde
verschillen als niet alleen naar de onvoorwaardelijke gevangenisstraf, maar ook naar (combinaties van) andere sancties wordt gekeken?
Om deze hoofdvraag te beantwoorden,
zijn verschillende deelvragen opgesteld. Ten
eerste wordt onderzocht welke rol de etniciteit van de dader speelt bij de oplegging van
de onvoorwaardelijke hoofdstraffen.1
Daarvoor zijn de volgende deelvragen
opgesteld:
1. Wat is de rol van de etniciteit van de
dader bij de oplegging van de onvoorwaardelijke gevangenisstraf (kans op
gevangenisstraf en duur)?2, 3
2. Wat is de rol van de etniciteit van de
dader bij de oplegging van de onvoor-

1.

2
waardelijke taakstraf (kans op taakstraf en
duur)?
3. Wat is de rol van de etniciteit van de
dader bij de oplegging van de onvoorwaardelijke geldboete (kans op geldboete
en hoogte)?
Ten tweede wordt onderzocht welke rol etniciteit speelt bij de oplegging van voorwaardelijke sancties. De deelvragen daarbij luiden:
4. Wat is de rol van de etniciteit van de
dader bij de oplegging van voorwaardelijke gevangenisstraf (kans op gevangenisstraf en duur)?
5. Wat is de rol van de etniciteit van de
dader bij de oplegging van de voorwaardelijke taakstraf (kans op taakstraf en
duur)?

Voor de tbs- en de ISD-maatregel worden geen aparte analyses verricht omdat deze niet vaak genoeg in de
dataset voorkomen om door middel van ons regressiemodel onderzocht te kunnen worden; het aantal ‘events
per variable’ is hier te laag (zie Peduzzi e.a. 1996).

2.

In dit onderzoek wordt onder gevangenisstraf (art. 9a lid 1 sub 1 Sr) tevens hechtenis (art. 9a lid 1 sub 2 Sr)
verstaan.

3.

Dit is de vraag die centraal stond in het onderzoek uit 2015, maar voor de volledigheid van de huidige studie
wordt deze vraag wederom in het onderzoek betrokken.

11

1
De rol van de etniciteit van de dader bij de
oplegging van de voorwaardelijke geldboete
kan in deze studie niet worden onderzocht
omdat de voorwaardelijke geldboete te weinig in het databestand voorkomt.4
Om ook rekening te kunnen houden met
combinaties van sancties wordt ten slotte
onderzocht welke rol etniciteit speelt bij de
oplegging van het totale sanctiepakket.
Hiertoe worden de verschillende sanctietypen
en -modaliteiten omgerekend naar sanctiepunten. De deelvragen die hierbij horen zijn:
6. Wat is de rol van de etniciteit van de
dader bij de ‘in totaal opgelegde onvoorwaardelijke sancties‘ waarbij verschillende
onvoorwaardelijke sanctietypen zijn omgerekend naar sanctiepunten?
7. Wat is de rol van de etniciteit van de
dader bij de ‘in totaal opgelegde voorwaardelijke sancties‘ waarbij verschillende
voorwaardelijke sanctietypen zijn omgerekend naar sanctiepunten?
8. Wat is de rol van de etniciteit van de
dader bij de ‘in totaal opgelegde sancties‘
waarbij verschillende sanctietypen en
-modaliteiten zijn omgerekend naar sanctiepunten?

4.

12

Het aantal ‘events per variable’ is hier te laag om regressieanalyses te kunnen verrichten (zie Peduzzi e.a. 1996).

Data en onderzoeksmethoden

3.1 Data
Voor dit onderzoek wordt gebruikgemaakt van
een van de drie bestanden waar het onderzoek uit 2015 op gebaseerd is: het RIScbestand.1 Dit bestand betreft verdachten bij
wie de reclassering in de periode 2005-2007
het risicotaxatie-instrument RISc (recidive
inschattingsschalen) voorafgaand aan de
terechtzitting heeft afgenomen en bevat informatie over onder andere de woonsituatie, het
werk, de financiële situatie, relaties en middelengebruik van de verdachte. Dit RISc-bestand
is gekoppeld aan OM-data die informatie
bevatten over de beslissingen die in het strafproces tegen de verdachte zijn genomen.2
Het RISc-bestand is bij uitstek geschikt voor
dit onderzoek omdat het veel gedetailleerde

3

informatie bevat over de sociale omstandigheden van de verdachte die van belang kunnen zijn voor de straftoemeting.
Het bestand is ook gekoppeld aan gegevens uit de gemeentelijke basisadministratie
bij het Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS), zodat aan de hand van het geboorteland van de ouders de etniciteit van de verdachte bepaald kon worden en onderscheid
gemaakt kon worden tussen eerstegeneratieen tweedegeneratieallochtonen en autochtonen. Van de 24.338 verdachten in onze data
lukte het bij 177 niet om de koppeling met
CBS-gegevens te maken. Er bleven daarom
gegevens van 24.161 verdachten over voor
het onderzoek.3

1.

Zie het rapport uit 2015 voor meer informatie over het bestand.

2.

OM-data is afgeleid van COMPAS, het computerprogramma waarin de arrondissementsparketten en de griffies
van de rechtbanken op arrondissementsniveau zaak-, feit- en afdoeningsgegevens registreren. Deze data worden
ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek door het Parket-Generaal aan het Wetenschappelijk Onderzoeken Documentatiecentrum (WODC) verstrekt.

3.

Als bij één verdachte in de betreffende periode meermalen een RISc is afgenomen in verschillende strafzaken, zit
deze persoon dubbel in het bestand. Dit komt 697 keer voor.

13

3.2 Berekening sanctiepunten
Bij een analyse van combinaties van de
diverse sanctietypen en -modaliteiten dienen
deze in één maat omgezet te worden. We
rekenen deze daarom om naar ‘sanctiepunten’. Aangezien de omrekensleutel altijd
enigszins arbitrair is, hanteren we twee verschillende omrekensleutels.4 Voor omrekensleutel A sluiten wij aan bij de regelingen
omtrent vervangende hechtenis. In art. 22d lid
3 Sr (Wetboek van Strafrecht) wordt één dag
gevangenisstraf gelijkgesteld aan twee uur
taakstraf en in art. 24c lid 3 Sr wordt één dag
gevangenisstraf gelijkgesteld aan 25 euro.
Voor de omrekensleutel B sluiten wij meer aan
bij maatschappelijke percepties over de
weging van verschillende sanctietypen. Uit
onderzoek van Ruiter en Tolsma blijkt dat burgers een dag gevangenisstraf niet relateren
aan een taakstraf van twee uur, maar aan een
taakstraf van acht uur.5 En uitgaande van het
minimumloon (bruto 8,66 euro per uur) kan de

4.

waarde van acht uur taakstraf worden gelijkgesteld aan ongeveer 70 euro. De tweede
omrekensleutel is op deze waarden
gebaseerd.
Voor beide omrekensleutels berekenen wij
voorts de sanctiezwaarte van voorwaardelijke
sancties door de sanctiezwaarte, als de straf
onvoorwaardelijk zou zijn, te vermenigvuldigen met de kans dat een dader binnen twee
jaar recidiveert.6 Dat is voor volwassen daders
0,275.7 Ten slotte betrekken we ook de maatregelen van ISD en tbs bij de berekening van
de sanctiezwaarte. Omdat de ISD-maatregel
in de regel twee jaar duurt, wordt ISD gelijkgesteld aan een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf van twee jaar (730 dagen). Tbs wordt
gelijkgesteld aan een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf van 1.864 dagen: de gemiddelde
verblijfsduur in de periode 2005-2007 van
5,1 jaar.8 De omrekensleutels die voor dit
onderzoek worden gehanteerd, luiden
daarom:

Wij hebben ook nog gerekend met een derde omrekensleutel die aansloot bij de oriëntatiepunten voor straftoemeting van het Landelijk Overleg Vakinhoud Strafrecht (LOVS), waaruit herleid kan worden dat één dag gevangenisstraf overeenkomt met twee uur taakstraf en 50 euro geldboete. Omdat de resultaten bij deze omrekensleutel
niet afweken van die van de eerste omrekensleutel, worden deze verder niet gerapporteerd. Zij kunnen worden
opgevraagd bij de auteurs.

5.

Ruiter & Tolsma 2010.

6.

Recidive betekent immers dat de dader de algemene voorwaarden bij de voorwaardelijke sanctie heeft overtreden en dat de voorwaardelijke straf ten uitvoer gelegd zou kunnen worden.

14

7.

Wartna e.a. 2011.

8.

Nagtegaal, Van der Horst & Schönberger 2011.

Data en onderzoeksmethoden

Omrekensleutel A
Sanctiepunten A =
[dagen onv gev] +

[uren onv taakstraf] [euro's onv geldboete]
+
+ [onv ISD] * 730 + [tbs] * 1864
2
25

+ 0,275 * [dagen vw gev] +

[uren vw taakstraf] [euro’s vw geldboete]
+
+ [vw ISD] * 730
2
25

Omrekensleutel B
Sanctiepunten B =
[dagen onv gev] +

[uren onv taakstraf] [euro's onv geldboete]
+
+ [onv ISD] * 730 + [tbs] * 1864
8
70

+ 0,275 * [dagen vw gev] +

[uren vw taakstraf] [euro’s vw geldboete]
+
+ [vw ISD] * 730
8
70

onv = onvoorwaardelijk
vw = voorwaardelijk
gev = gevangenisstraf

3.3 Analyse
Het onderzoek wordt op dezelfde wijze uitgevoerd als in de studie uit 2015. Dat betekent
dat de rol van de etniciteit van de dader bij
de straftoemeting wordt onderzocht met
behulp van multivariabele regressieanalyses
(logistische en Ordinary Least Square (OLS)).

9.

De modellen hebben dezelfde verklarende
variabelen (delict-, dader- en proceskenmerken) als die uit de eerdere studie, maar naast
de kans op en de duur van de onvoorwaardelijke gevangenisstraf worden nu ook andere
sancties onderzocht: de onvoorwaardelijke
taakstraf en geldboete en de voorwaardelijke
gevangenisstraf en taakstraf.9 Bij de analyses

Als delictkenmerken zijn meegenomen: de maximale strafdreiging en het type delict. Als daderkenmerken zijn
naast etniciteit meegenomen: het geslacht, de leeftijd, het strafrechtelijk verleden en de leefgebieden van de
RISc (wonen, opleiding en werk, financiën, relaties met partner en familie, relaties met vrienden, drugsgebruik,
alcoholgebruik, emotioneel welzijn, denkpatronen, gedrag en vaardigheden en houding. Als proceskenmerken
zijn meegenomen: het arrondissement waarin de zaak berecht is, of de verdachte het delict ontkent, of er voorlopige hechtenis is toegepast, en wat de duur van de voorlopige hechtenis is. Zie de studie uit 2015 voor meer
informatie over deze variabelen.

15

1
van de kans op een bepaalde strafsoort of
-modaliteit wordt steeds onderzocht wat de
kans op die straf is ten opzichte van de kans
op een andere straf.10 Ten slotte worden analyses verricht op het totale aantal sanctiepunten waarin verschillende straffen en maatregelen via de twee genoemde omrekensleutels
met elkaar zijn gecombineerd. Omdat de

strafmaat niet normaal verdeeld is, nemen we
van de duur van de straffen en van de sanctiepunten de natuurlijke logtransformatie, zodat
de scheve verdeling wordt genormaliseerd en
er rekening mee wordt gehouden dat een
extra sanctiepunt een andere ‘impact’ heeft
voor verschillende sanctiezwaarten.

10. Bij de taakstraf bestaat de vergelijkingsgroep dus zowel uit daders die een gevangenisstraf hebben gekregen
als uit daders die een geldboete hebben gekregen. Het is daarom moeilijk om te zeggen of daders die tot een
taakstraf worden veroordeeld ‘lichter’ bestraft worden, omdat het ten opzichte van de geldboete een zwaardere
straf is. Bij de geldboete bestaat de vergelijkingsgroep enkel uit daders die zwaardere strafsoorten hebben
gekregen, waardoor een kleinere kans op de geldboete betekent dat er sprake is van een ondervertegenwoordiging in de lichtste strafsoort. Er is dan voor dit type straf sprake van een lichtere bestraffing, maar het zegt
niets over of de dader uiteindelijk lichter bestraft wordt omdat aan hem ook andere (zwaardere) strafsoorten
opgelegd kunnen zijn.

16

4

Resultaten

4.1 Sanctiesoorten en -combinaties
Deze paragraaf beschrijft eerst welke sancties
de rechter heeft opgelegd uitgaande van
onze data. Tabel 1 geeft aan hoe vaak een
bepaalde hoofdstraf onvoorwaardelijk of voorwaardelijk is opgelegd aan de 24.161 verdachten. De voorwaardelijke en de onvoorwaardelijke gevangenisstraf zijn de straffen die
het vaakst zijn opgelegd (respectievelijk aan
54% en 40% van de verdachten). Geldboetes
komen relatief weinig voor in onze data.1 In
totaal zijn er 35.465 hoofdstraffen opgelegd.
Hieruit kan worden afgeleid dat combinaties
van sancties ook veelvuldig voorkomen. Tabel
2 geeft weer dat 72% van de daders die tot
één onvoorwaardelijke sanctie worden veroordeeld daarnaast tot één of meer voorwaardelijke sancties wordt veroordeeld. Van de
daders die tot twee of meer onvoorwaarde-

1.

lijke sancties worden veroordeeld, krijgt 80%
daarvan tevens een voorwaardelijke straf
opgelegd. Nadere besturing van de opgelegde sancties wijst uit dat een onvoorwaardelijke gevangenisstraf in drie kwart van de
gevallen gecombineerd wordt met een
andere onvoorwaardelijke of voorwaardelijke
hoofdstraf.2
De hoeveelheid sancties die naast de
onvoorwaardelijke gevangenisstraf wordt
opgelegd en de combinaties van deze sancties staven de gedachte dat straftoemetingsonderzoek tekortschiet als het zich alleen
richt op de onvoorwaardelijke gevangenisstraf. In de volgende paragrafen wordt
daarom uiteengezet wat de samenhang van
de etniciteit van de verdachte is met de
oplegging van andere sanctiesoorten, -modaliteiten en -combinaties.

Dat kan verklaard worden doordat onze dataset verdachten betreft bij wie de reclassering een RISc heeft afgenomen. Dit gebeurt voornamelijk in strafzaken waarin men verwacht dat de rechter een vrijheidsbenemende sanctie
of een sanctie met reclasseringstoezicht oplegt. In een strafzaak waarin men een geldboete verwacht, zal niet
snel een RISc worden afgenomen. Deze lichtere zaken zitten daarom niet in ons bestand.

2.

Zie Van Wingerden & Van Wilsem (2014) voor meer informatie over hoe in het RISc-bestand straffen in combinatie met elkaar zijn opgelegd.

17

Tabel 1

Aantal opgelegde hoofdstraffen (N = 35.465) aan 24.161 verdachten

Hoofdstraf

Percentage van de 24.161
verdachten dat de straf
heeft gekregen

N straffen

Onvoorwaardelijk
Gevangenisstraf

9.741

40

Taakstraf

8.519

35

Geldboete

1.073

4

Totaal onvoorwaardelijk

19.333

75 ^

Gevangenisstraf

13.001

54

Taakstraf

2.450

10

Voorwaardelijk

Geldboete
Totaal voorwaardelijk

681

3

16.132

67 ^^

De percentages tellen niet op tot 100% omdat een dader kan worden veroordeeld tot
meerdere strafsoorten of -modaliteiten.
^
Dit is het percentage verdachten dat tot minstens 1 onvoorwaardelijke straf is veroordeeld.
^^
Dit is het percentage verdachten dat tot minstens 1 voorwaardelijke straf is veroordeeld.

Tabel 2

Kruistabel van aantal onvoorwaardelijke en voorwaardelijke hoofdstraffen

Percentage
voorwaardelijke straffen

18

Totaal

Aantal onvoorwaardelijke straffen

0

1 of meer

%

N

0

51

49

100

5.930

1

28

72

100

16.493

2 of meer

20

80

100

1.738

Totaal

33

67

100

24.161

Resultaten

4.2 Etniciteit en sanctietype
Uit ons eerdere onderzoek naar de oplegging
van de onvoorwaardelijke gevangenisstraf
bleek dat allochtonen een grotere kans hebben om die straf te krijgen dan autochtonen.
Tabel 3 geeft die kansen ook weer voor
andere sanctietypen en -modaliteiten. Nietwesterse allochtonen krijgen vaker een gevangenisstraf, maar minder vaak een taakstraf of
een geldboete dan autochtonen. Ook als specifieker naar de verschillende herkomstgroepen gekeken wordt, blijken er grote verschillen te zijn.3 Waar 45% van de autochtonen tot
een onvoorwaardelijke taakstraf wordt veroordeeld, is dit voor Marokkanen van de eerste
en tweede generatie maar 31%. Marokkaanse
daders worden bovendien relatief weinig tot
een (on)voorwaardelijke geldboete veroordeeld. Bij de voorwaardelijke gevangenisstraf
zijn de verschillen tussen de herkomstgroepen

3.

weliswaar niet heel groot, maar toch hebben
bijna alle herkomstgroepen een grotere kans
op een voorwaardelijke gevangenisstraf dan
autochtonen. Surinamers van de tweede
generatie hebben de grootste kans op een
voorwaardelijke gevangenisstraf: 72% van hen
krijgt deze straf, tegenover 61% van de
autochtonen.
Uit de tabel blijkt niet alleen dat er bij alle
sanctietypen en -modaliteiten verschillen
bestaan tussen de herkomstgroepen, sommige sanctietypen blijken ook elkaars tegenpolen te zijn: hoe groter de kans op een
onvoorwaardelijke gevangenisstraf, hoe kleiner de kans op een taakstraf en op een geldboete. Andersom betekent dit dat autochtonen weliswaar de kleinste kans hebben om tot
een onvoorwaardelijke gevangenisstraf te
worden veroordeeld, maar dat zij de grootste
kans hebben op een (on)voorwaardelijke
taakstraf.

Deze verschillen zijn voor alle strafsoorten en -modaliteiten statistisch significant (respectievelijk: χ2 (12, 20.840) =
713,00, p < 0,001; χ2 (12, 20.840) = 230,89, p < 0,001; χ2 (12, 20.840) = 84,73, p < 0,001; χ2 (12, 20.840) = 49,80,
p < 0,001; χ2 (12, 20.840) = 108,98, p < 0,001; χ2 (12, 20.840) = 64,88, p < 0,001)).

19

Tabel 3

De kans op een bepaald straftype naar etniciteit

N

Onv.
gev.
straf

Onv.
taak­
straf

Onv.
geld­
boete

Vw.
gev.
straf

Vw.
taak­
straf

Vw.
geld­
boete

Autochtoon

12.213

40%

45%

6%

61%

13%

4%

1e en 2e westers

1.812

48%

38%

5%

63%

11%

3%

1e en 2e niet-westers

6.815

58%

35%

3%

64%

9%

2%

1e Turks

592

48%

34%

5%

63%

9%

4%

1e Marokkaans

914

62%

31%

2%

65%

9%

1%

1e Surinaams

1.212

54%

37%

4%

64%

11%

2%

1e Antilliaans/Arubaans

946

62%

31%

3%

63%

7%

1%

1e overig westers

704

47%

33%

7%

61%

13%

4%

Herkomst

Herkomst en generatie

1e overig niet-westers

1.100

51%

37%

4%

59%

12%

3%

2e Turks

413

59%

40%

^

66%

9%

^

2e Marokkaans

638

72%

31%

2%

64%

5%

^

2e Surinaams

692

63%

36%

4%

72%

8%

^

2e Antilliaans/Arubaans

134

61%

35%

^

64%

10%

^

1.108

48%

41%

5%

65%

10%

3%

174

56%

39%

9%

64%

8%

17%

20.840

47%

41%

5%

62%

12%

3%

2e overig westers
2e overig niet-westers
Totaal
^

20

 r zijn in onze data 10 of minder Turken en Antillianen van de tweede generatie die tot een
E
onvoorwaardelijke geldboete zijn veroordeeld. Het CBS staat dan niet toe dat die gegevens
in de tabel worden opgenomen vanwege het onthullingsrisico. Deze Turken en Antillianen
zijn daarom in deze tabel ingedeeld bij ‘tweede generatie overig niet-westers’. Bij de
voorwaardelijke geldboete zijn de Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen/Arubanen
van de tweede generatie om dezelfde reden ingedeeld bij ‘tweede generatie overig
niet-westers’.

Resultaten

Deze straftoemetingsverschillen kunnen veroorzaakt worden doordat de herkomstgroepen verschillen in delict-, dader- en proceskenmerken. In de studie uit 2015 is
bijvoorbeeld beschreven dat de groepen van
elkaar verschillen in het percentage vrouwen
en in de gemiddelde leeftijd. Ook zijn er verschillen in strafrechtelijk verleden: Turken en
Surinamers van de eerste en tweede generatie hebben een korter strafblad dan autochtonen, terwijl de andere herkomstgroepen juist
een zwaarder strafrechtelijk verleden hebben.
Autochtonen hebben relatief vaker problemen
op het gebied van alcoholgebruik en emotioneel welzijn, maar op de andere leefgebieden
die de RISc in kaart brengt hebben autochtonen meer problemen. Naast verschillen in
daderkenmerken zijn er ook verschillen in kenmerken van het delict: Surinamers van de eerste generatie staan relatief vaak voor opiumdelicten terecht, Turken relatief vaak voor
mishandeling en Marokkanen vaak voor diefstal. Gemiddeld staan allochtonen voor zwaardere delicten terecht dan autochtonen. Ten
slotte zijn er verschillen tussen de herkomstgroepen waar het de proceskenmerken
betreft. Zo zitten allochtone verdachten vaker
en langer in voorarrest dan autochtone verdachten en nemen zij vaker een ontkennende
proceshouding aan.4
Omdat deze delict-, dader- en proceskenmerken een rol kunnen spelen bij de straftoemeting – en zodoende de straftoemetingsverschillen uit tabel 3 (mede) kunnen verklaren
– zijn logistische regressieanalyses verricht.

Om goed te kunnen zien in hoeverre delict-,
dader- en proceskenmerken de samenhang
tussen etniciteit en straftoemeting verklaren,
geeft tabel 4 eerst de resultaten van de
modellen waarin (net als in tabel 3) geen rekening is gehouden met delict-, dader- en proceskenmerken, en vervolgens geeft tabel 5 de
resultaten weer van de regressieanalyses
waarin wel gecontroleerd is voor dader-,
delict- en proceskenmerken.
De getallen in de tabel zijn odds ratio’s. Dit
zijn voor de verschillende herkomstgroepen
de kansverhoudingen om tot een bepaalde
straf veroordeeld te worden ten opzichte van
de kans om niet tot die straf veroordeeld te
worden. Wanneer de odds ratio groter is
dan 1, dan heeft de betreffende herkomstgroep een grotere kans(verhouding) om tot
die straf veroordeeld te worden dan de groep
autochtonen. Als de odds ratio kleiner is dan
1, is die kans(verhouding) kleiner. De sterretjes
achter de odds ratio geven aan dat het
gevonden verschil statistisch significant is. Dat
betekent dat we met (minstens) 95% zekerheid kunnen stellen dat het gevonden verschil
niet op toeval berust, maar ‘echt’ is.5 Uit tabel
4 blijkt bijvoorbeeld dat de kans om een
onvoorwaardelijke gevangenisstraf te krijgen
voor Turken van de eerste generatie 1,38 keer
zo groot is als voor autochtonen; hun kansverhouding is dus 38% hoger.
De resultaten van tabel 4 en tabel 5 laten
zien dat de straftoemetingsverschillen tussen
de herkomstgroepen sterk verminderd zijn in
de gecontroleerde modellen: waar in tabel 4

4.

Zie hoofdstuk 6 van het rapport uit 2015.

5.

Bij één sterretje kunnen we met 95% zekerheid stellen dat het gevonden verschil niet op toeval berust. Bij twee
sterretjes kunnen we dat met 99% zekerheid stellen, en bij drie sterretjes met 99,9% zekerheid.

21

voor heel veel herkomstgroepen de kans6 op
een bepaalde straf significant verschilt van die
van autochtonen, zijn in tabel 5 de meeste
verschillen niet meer statistisch significant.7 De
verschillen in straftoemeting tussen autochtonen en diverse allochtone groepen zijn echter
nog niet helemaal verdwenen: vergeleken met
autochtonen hebben Turken van de tweede
generatie nog altijd een grotere kans op
onvoorwaardelijke gevangenisstraf, Turken en
daders uit de categorie ‘Overig westers’ van
de eerste generatie hebben een kleinere kans
op een onvoorwaardelijke taakstraf,
Marokkanen van de eerste generatie hebben
een kleinere kans op een onvoorwaardelijke

geldboete, Surinamers van de tweede generatie hebben een grotere kans op een voorwaardelijke gevangenisstraf en ten slotte
­hebben ­Turken van de eerste generatie,
Antillianen/Arubanen van de eerste generatie
en tweedegeneratiedaders uit de categorie
‘Overig westers’ een kleinere kans op een
voorwaardelijke taakstraf dan autochtonen. Er
zijn dus nog verschillen tussen herkomstgroepen, maar er is geen duidelijk patroon waarneembaar: er is niet één bepaalde herkomstgroep aan te ­wijzen die structureel voor alle
sanctietypen significant anders gestraft wordt
dan autochtonen.

6.

Omwille van de leesbaarheid spreken we over kansen, waar het eigenlijk odds ratio’s betreffen.

7.

Bij een stapsgewijze opbouw van het analysemodel viel op dat allochtone groepen – ook als rekening gehouden
is met delict- en daderkenmerken – nog altijd een significant grotere kans hebben op een onvoorwaardelijke
gevangenisstraf en op een onvoorwaardelijke taakstraf dan autochtone daders. Pas als aan het model wordt
toegevoegd of en hoe lang de verdachte in voorarrest is geweest, zijn de meeste verschillen tussen autochtonen
en allochtone groepen niet meer significant. Om meer inzicht te krijgen in de rol van de etniciteit van de verdachte bij het voorarrest zijn nadere regressieanalyses verricht. Deze wijzen uit dat de etniciteit van de verdachte
samenhangt met de kans op voorarrest – ook als gecontroleerd is voor delict-, proces- en daderkenmerken.
Deze resultaten zijn weergegeven in bijlage 4: alle eerstegeneratieallochtonen hebben een grotere kans om tijd
in voorarrest door te brengen dan autochtonen. Alleen bij Antillianen van de eerste generatie is dit verschil niet
statistisch significant. Van de tweedegeneratieallochtonen hebben de Turken en de Marokkanen een significant
grotere kans om tijd in voorarrest door te brengen dan autochtonen. Het voorarrest blijkt dus een belangrijk
aandeel te hebben in het verklaren van etnisch gerelateerde straftoemetingsverschillen.

22

Resultaten

Tabel 4

Samenhang tussen etniciteit en de kans op een straf (regressieanalyses, ongecontroleerd voor
andere dader-, delict- en proceskenmerken)

Effectparameters (odds ratio’s)
Onv. gev.
straf

Onv.
taakstraf

Onv.
geldboete

Vw. gev.
straf

Vw.
taakstraf

-

-

-

-

-

1e Turks

1,38 ***

0,63 ***

0,85

1,05

0,68 **

1e Marokkaans

2,48 ***

0,55 ***

0,38 ***

1,18 *

0,61 ***

1e Surinaams

1,77 ***

0,71 ***

0,61 **

1,10

0,77 **

1e Antilliaans/Arubaans

2,43 ***

0,56 ***

0,42 ***

1,05

0,48 ***

1e overig westers

1,32 ***

0,61 ***

1,10

0,96

0,95

1e overig niet-westers

1,58 ***

0,73 ***

0,72 *

0,89

0,90

2e Turks

2,16 ***

0,84

0,30 ***

1,24 *

0,68 *

2e Marokkaans

3,81 ***

0,56 ***

0,37 ***

1,12

0,35 ***

2e Surinaams

2,55 ***

0,68 ***

0,58 **

1,60 ***

0,56 ***

2e Antilliaans/Arubaans

2,38 ***

0,67 *

0,60

1,13

0,76

2e overig westers

1,40 ***

0,85 *

0,76

1,17 *

0,75 **

2e overig niet-westers

1,90 ***

0,79

0,27 *

1,13

0,57 *

Nagelkerkes R2

0,05

0,02

0,01

0,00

0,01

Herkomst en generatie
Autochtoon (ref.)

* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001.

23

Tabel 5

Samenhang tussen etniciteit en de kans op een straf (regressieanalyses, gecontroleerd voor
andere dader-, delict- en proceskenmerken)

Effectparameters (odds ratio’s)
Onv. gev.
straf

Onv.
taakstraf

Onv.
geldboete

Vw. gev.
straf

Vw.
taakstraf

-

-

-

-

-

Herkomst en generatie
Autochtoon (ref.)
1e Turks

1,04

0,78 *

1,05

1,11

0,71 *

1e Marokkaans

1,30

0,89

0,60 *

1,15

0,87

1e Surinaams

1,01

1,04

0,88

1,09

0,88

1e Antilliaans/Arubaans

1,26

0,94

0,76

0,98

0,75 *

1e overig westers

1,11

0,71 ***

1,24

1,05

0,98

1e overig niet-westers

1,24

0,98

0,93

0,91

0,96

2e Turks

1,70 **

0,94

0,56

0,99

0,94

2e Marokkaans

1,35

0,84

0,88

0,92

0,75

2e Surinaams

1,36

0,95

1,27

1,41 ***

0,79

2e Antilliaans/Arubaans

1,62

0,81

1,07

0,95

1,10

2e overig westers

1,27

0,98

0,95

1,13

0,78 *

2e overig niet-westers

0,93

0,78

0,39

0,90

0,87

Nagelkerkes R2

0,83

0,43

0,26

0,19

0,31

* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001.
De resultaten van het volledige regressiemodel zijn weergegeven in bijlage 1.

4.3 Etniciteit en sanctiehoogte
Hiervoor is beschreven hoe de etniciteit van
de verdachte samenhangt met de kans om tot
een bepaalde strafsoort te worden veroordeeld. In deze paragraaf onderzoeken we de
samenhang tussen etniciteit en de strafmaat.

8.

Tabel 6 toont voor de verschillende herkomstgroepen de zwaarte van de onvoorwaardelijke
gevangenisstraf, taakstraf en geldboete en
van de voorwaardelijke gevangenisstraf en
taakstraf. De verschillen in strafhoogte tussen
de herkomstgroepen zijn voor alle sancties
statistisch significant, behalve voor de duur

Kruskal-Wallis-toetsen laten voor de verschillende sanctiesoorten respectievelijk zien:
H = 48,78, 12 d.f., p < 0,001; H = 46,73, 12 d.f., p < 0,001; H = 29,54, 10 d.f., p < 0,001;
H = 57,61, 12, d.f., p < 0,001; H = 6,55, 12 d.f., p = 0,89.

24

Resultaten

van de voorwaardelijke taakstraf.8 De duur van
de onvoorwaardelijke gevangenisstraf
bedraagt voor autochtonen gemiddeld 314
dagen. Voor westerse allochtonen duurt deze
straf gemiddeld 55 dagen langer en voor
niet-westerse allochtonen 32 dagen langer.
Het verschil in strafduur is het grootst met
Turken van de eerste generatie: zij krijgen
gemiddeld 460 dagen gevangenisstraf. Dat is
146 dagen langer dan de straf voor autochtonen. Maar er zijn ook herkomstgroepen die
een kortere gevangenisstraf krijgen dan
autochtonen. Zo is de gemiddelde strafduur
voor Antillianen van de tweede generatie 282
dagen. Dat is 32 dagen korter dan de straf
voor autochtonen.
Voor de andere sanctietypen zijn er ook
steeds herkomstgroepen die zwaarder worden
bestraft dan autochtonen, maar ook groepen
die voor dat specifieke sanctietype lichter
bestraft worden, zij het dat de verschillen klein
zijn.9 De gemiddelde hoogte van de straf ligt
voor autochtonen steeds (net) hoger dan het
gemiddelde voor de niet-westerse herkomstgroepen. Bij westerse allochtonen is het beeld
niet eenduidig: zij krijgen een kortere taakstraf
dan autochtonen, maar een hogere geldboete
en een langere voorwaardelijke
gevangenisstraf.
De uitkomsten van de regressieanalyses
voor de samenhang tussen herkomst en strafhoogte zijn weergegeven in tabel 7. Hier is
nog niet gecontroleerd voor delict-, dader- en
proceskenmerken. Uit de tabel blijkt dat de
duur van de onvoorwaardelijke gevangenisstraf voor Turken, Surinamers, Antillianen en

9.

daders uit de categorie ‘Overig westers’ van
de eerste generatie significant langer is in vergelijking met de strafduur voor autochtonen.
Van de tweedegeneratieallochtonen krijgen
alleen Surinamers een significant langere straf
dan autochtonen. De duur van de onvoorwaardelijke taakstraf laat een ander beeld
zien. Hier duurt de straf voor bijna alle eerstegeneratieallochtonen korter dan voor autochtonen. De strafduur van tweedegeneratieallochtonen verschilt niet significant van die van
autochtonen. De geldboete blijkt voor
Antillianen van de eerste generatie en daders
uit de categorie ‘Overig niet-westers’ van de
eerste generatie en voor Marokkanen van de
tweede generatie significant lager te zijn dan
voor autochtonen. Bij de duur van de voorwaardelijke gevangenisstraf is het beeld verdeeld. Turken, Marokkanen en daders uit de
categorie ‘Overig niet-westers’ van de eerste
generatie krijgen een kortere voorwaardelijke
straf dan autochtonen, terwijl de straf bij
Marokkanen en Surinamers van de tweede
generatie langer is dan die van autochtonen.
Deze verschillen zouden echter verklaard kunnen worden doordat de verschillende herkomstgroepen andere delict-, dader- en proceskenmerken hebben. In tabel 8 worden
daarom de resultaten van de regressieanalyses gepresenteerd waarin wel gecontroleerd is
voor die kenmerken.
Ook als gecontroleerd is voor delict-,
dader- en proceskenmerken is de duur van de
onvoorwaardelijke gevangenisstraf voor
Turken, Antillianen en daders uit de categorie
‘Overig westers’ van de eerste generatie en

NB. Een lichtere bestraffing op een bepaald sanctietype betekent hier niet een lichtere bestraffing in het algemeen, omdat hier geen rekening wordt gehouden met combinaties van sancties: daders kunnen naast een straf
van de ene soort of modaliteit ook nog tot straffen van andere soorten of modaliteit zijn veroordeeld.

25

voor Marokkanen van de tweede generatie
nog altijd 8 tot 19% langer dan voor autochtonen. Zowel bij de duur van de onvoorwaardelijke en voorwaardelijke taakstraf als bij de
hoogte van de geldboete blijken de verschillen tussen de herkomstgroepen niet langer
statistisch significant te zijn. Dit betekent dat
de verschillen die zichtbaar waren in tabel 7
verklaard kunnen worden doordat de herkomstgroepen van elkaar verschillen in delict-,
dader- en proceskenmerken. Er zijn nog wel
straftoemetingsverschillen bij de duur van de
voorwaardelijke gevangenisstraf. Marokkanen,
Surinamers, Antilianen en daders uit de categorie ‘Overig niet-westers’ van de eerste
generatie krijgen een kortere voorwaardelijke
gevangenisstraf dan autochtonen. Voor tweedegeneratieallochtonen zijn er geen significante verschillen.
Samenvattend: ook als gecontroleerd is
voor delict-, dader- en proceskenmerken krij-

26

gen sommige herkomstgroepen een langere
onvoorwaardelijke gevangenisstraf dan
autochtonen. Daarentegen is de duur van de
voorwaardelijke gevangenisstraf voor bijna
alle groepen eerstegeneratieallochtonen juist
korter dan die van autochtonen. De verschillende straffen laten soms dus een spiegelbeeldige relatie zien: meer van het ene
straftype hangt vaak samen met minder van
het andere straftype. Autochtonen hebben
bijvoorbeeld een kleinere kans op een
onvoorwaardelijke gevangenisstraf, maar een
grotere kans om tot een andere straf veroordeeld te worden dan sommige allochtone
groepen. In de volgende paragraaf wordt
onderzocht wat dit betekent voor de totale
sanctiezwaarte: heffen de tegengestelde
effecten bij de verschillende straffen elkaar
op, of blijven er ook verschillen in sanctiezwaarte bestaan als naar het hele sanctiepakket wordt gekeken?

Resultaten

Tabel 6

Gemiddelde strafmaat voor de daders die tot die straf zijn veroordeeld

Onv. gev.straf
(dagen)

Onv. taakstraf
(uren)

Onv. geldboete
(euro’s)

Vw. gev.straf
(dagen)

Vw. taakstraf
(uren)

Mean

N

Std.
dev.

Mean

N

Std.
dev.

Mean

N

Std.
dev.

Mean

N

Std.
dev.

Autochtoon

314

4.868

483

106

5.472

72

881

745

2.939

105

7.501

90

49 1.629

29

1e en 2e generatie
westers

369

863

653

103

686

71

984

99

3.719

109

1.147

97

46

205

25

1e en 2e generatie
niet-westers

346

3.967

506

99

2.361

70

777

229

2.174

101

4.353

84

46

616

25

1e Turks

460

283

775

87

201

65

537

31

918

90

370

84

48

56

29

1e Marokkaans

290

568

444

92

283

64

866

22

2.101

94

596

81

44

78

21

1e Surinaams

345

655

488

101

443

72

1.579

46

4.951

100

771

85

47

128

28

1e Antilliaans/Arubaans

420

584

593

93

294

69

279

25

196

104

592

87

45

65

24

1e overig westers

434

329

958

97

233

71

1.570

47

7.240

111

426

103

45

90

23

1e overig niet-westers

352

563

508

96

411

70

858

49

3.539

93

646

80

47

134

24

2e Turks

316

243

564

97

167

67

-

-

-

101

274

88

46

39

27

2e Marokkaans

299

457

377

112

200

75

226

15

128

115

409

82

46

33

22

2e Surinaams

329

435

446

113

247

78

481

25

426

114

497

86

43

55

21

2e Antilliaans/Arubaans

282

82

301

95

47

70

-

-

-

112

86

86

48

14

24

2e overig westers

328

534

465

106

453

71

454

52

536

108

721

94

47

115

26

2e overig niet-westers

315

97

567

113

68

71

324

16

283

106

112

78

61

14

32

Totaal

332

9.698

520

104

8.519

71

868 1.073

3.169

104

13.001

89

48 2.450

28

Mean

N

Std.
dev.

Herkomst

Herkomst en generatie

27

Tabel 7

Samenhang tussen etniciteit en strafmaat (regressieanalyses, ongecontroleerd voor andere dader-,
delict- en proceskenmerken)

Effectparameters
Duur
onv. gevange­
nisstraf

Duur
onv.
taakstraf

Hoogte
onv.
geldboete

Duur
vw.
gevangenis­
straf

-

-

-

-

1e Turks

1,30 ***

0,82 ***

0,80

0,86 **

0,98

1e Marokkaans

1,01

0,89 *

0,85

0,92 *

0,94

1e Surinaams

1,18 **

0,94

1,13

0,98

0,97

1e Antilliaans/
Arubaans

1,36 ***

0,88 **

0,57 **

1,01

0,93

1e overig westers

1,24 **

0,90 *

1,03

0,98

0,95

1e overig niet-westers

1,10

0,90 **

0,75 *

0,88 **

0,98

2e Turks

0,98

0,91

0,65

0,99

0,95

2e Marokkaans

1,12

1,05

0,51 **

1,21 ***

0,99

2e Surinaams

1,15 *

1,05

0,91

1,15 **

0,91

2e Antilliaans/
Arubaans

1,07

0,89

0,60

1,16

1,00

2e overig westers

1,05

1,00

0,83

1,02

0,98

2e overig niet-westers

1,05

1,11

0,57

1,09

1,28

R2

0,01

0,01

0,02

0,00

0,00

Duur
vw.
taakstraf

Herkomst
Autochtoon (ref.)

* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001.

28

-

Resultaten

Tabel 8

Samenhang tussen etniciteit en strafmaat (regressieanalyses, gecontroleerd voor andere dader-,
delict- en proceskenmerken)

Effectparameters
Duur
onv. gevange­
nisstraf

Duur
onv.
taakstraf

Hoogte
onv.
geldboete

Duur
vw. gevangenis­
straf

Duur
vw.
taakstraf

-

-

-

-

-

Herkomst
Autochtoon (ref.)
1e Turks

1,19 ***

0,94

0,87

0,94

1,00

1e Marokkaans

1,01

0,96

0,80

0,91 **

0,95

1e Surinaams

1,02

0,95

0,98

0,90 ***

0,99

1e Antilliaans/
Arubaans

1,08 *

0,95

0,78

0,92 **

0,93

1e overig westers

1,14 **

0,93

0,86

0,94

0,98

1e overig niet-westers

1,04

0,95

0,82

0,89 ***

1,02

2e Turks

1,05

0,92

0,94

0,96

0,95

2e Marokkaans

1,14 **

0,93

0,70

1,04

0,92

2e Surinaams

0,97

0,97

1,20

0,95

0,93

2e Antilliaans/
Arubaans

1,04

0,97

0,68

1,01

1,04

2e overig westers

0,99

0,99

0,97

0,96

0,95

2e overig niet-westers

1,04

0,96

0,56

0,98

1,10

R2

0,60

0,38

0,38

0,50

0,15

* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001.
De resultaten van het volledige regressiemodel zijn weergegeven in bijlage 2.

29

4.4 Etniciteit en combinaties van sancties
In de voorgaande paragrafen is uiteengezet
hoe etniciteit samenhangt met de kans op
bepaalde (on)voorwaardelijke straffen en met
de strafmaat van die specifieke straffen. Uit de
resultaten blijkt dat er tegengestelde effecten
worden gevonden. Waar bepaalde herkomstgroepen bijvoorbeeld meer kans hebben op
een onvoorwaardelijke gevangenisstraf, hebben zij minder kans op andere straftypen. De
belangrijke vraag die daarbij rijst, is wat dit
betekent voor de totale sanctiezwaarte:
wegen de tegengestelde effecten bij de verschillende straffen tegen elkaar op, met als
eindresultaat dat de ene herkomstgroep geen
zwaardere sanctie krijgt dan de andere herkomstgroep? Of blijven er ook verschillen in
sanctiezwaarte bestaan als naar het hele sanctiepakket wordt gekeken?
Tabel 9 laat zien wat het gemiddelde aantal
sanctiepunten is voor de verschillende
herkomst­groepen. Daarbij zijn drie soorten
sanctiepunten berekend: ten eerste de sanctie­
punten op basis van de onvoorwaardelijke
sancties, ten tweede de sanctiepunten op
basis van de voorwaardelijke sancties en ten
derde de sanctiepunten op basis van zowel de
onvoorwaardelijke als de voorwaardelijke
sancties. Deze drie soorten sanctiepunten zijn
bovendien steeds op twee manieren berekend: aan de hand van omrekensleutel A,
waar de onderlinge verhouding tussen de
straffen gebaseerd is op wetgeving rondom
de vervangende hechtenis, en aan de hand
van omrekensleutel B die meer aansluit bij de

30

maatschappelijke percepties van de verhouding tussen de straffen.
Van alle herkomstgroepen blijken autochtonen voor de onvoorwaardelijke sancties
gemiddeld de minste sanctiepunten te hebben en niet-westerse allochtonen de meeste.
Dat geldt zowel voor omrekensleutel A als B.
Het hoogste aantal sanctiepunten is opgelegd
aan Antillianen van de eerste generatie. Deze
groep krijgt gemiddeld 115 (omrekensleutel
A) en 123 (omrekensleutel B) sanctiepunten
meer dan de autochtone daders. Als we
alleen naar de sanctiepunten voor de voorwaardelijke sancties kijken, blijken autochtonen met 68 en 66 sanctiepunten voor omrekensleutel A en B heel gemiddeld te scoren.
Eerstegeneratiedaders uit de categorie
‘Overig niet-westers’ scoren met 58 en 55
sanctiepunten gemiddeld het laagst, terwijl
Surinamers van de tweede generatie met respectievelijk 84 en 83 sanctiepunten het
hoogst scoren. Deze gegevens zijn moeilijk te
interpreteren omdat bijvoorbeeld een voorwaardelijke gevangenisstraf zowel een lichter
substituut voor een onvoorwaardelijke gevangenisstraf kan zijn, als een zwaarder substituut
voor een onvoorwaardelijke taakstraf. Daarom
is het van belang om naar het totale sanctiepakket te kijken. De laatste twee kolommen
van tabel 9 tonen aan dat de totale strafzwaarte voor autochtonen met een score van
188 (omrekensleutel A) en 168 (omrekensleutel B) het laagst is. Antillianen van de eerste
generatie scoren met respectievelijk 302 en
291 sanctiepunten het hoogst. Deze verschillen zouden echter verklaard kunnen worden

Resultaten

doordat de verschillende herkomstgroepen
andere delict-, dader- en proceskenmerken
hebben. Om dit te onderzoeken worden net
als in de voorgaande paragrafen regressieanalyses verricht. Daarbij worden eerst weer analyses gedaan waarin geen rekening gehouden
wordt met de verschillen in delict-, dader- en
proceskenmerken, en vervolgens worden diezelfde analyses verricht maar dan wordt er wel
voor die kenmerken gecontroleerd.
In tabel 10 zijn de resultaten weergegeven
van de regressieanalyses waarin geen rekening
is gehouden met verschillen in delict-, daderen proceskenmerken. Bij de sanctiepunten van
de onvoorwaardelijke sancties worden bijna
alle herkomstgroepen significant zwaarder
gestraft dan de autochtone daders. Voor wat
betreft de voorwaardelijke sancties blijken bij
omrekensleutel A de Turken, Antillianen en
daders uit de categorie ‘Overig, niet-westers’
van de eerste generatie significant minder
sanctiepunten te krijgen dan autochtonen,
maar Surinamers van de tweede generatie krijgen er juist meer. Bij omrekensleutel B zijn
alleen de verschillen met de laatste twee
genoemde groepen significant. Uit de laatste
twee kolommen van de tabel blijkt dat het aantal sanctiepunten voor het totale sanctiepakket
voor bijna alle herkomstgroepen significant
zwaarder is dan voor autochtonen.
Als echter gecontroleerd wordt voor verschillen in delict-, dader- en proceskenmerken,
blijken de meeste verschillen tussen de
autochtone en allochtone daders niet langer
statistisch significant (zie tabel 11). Als omrekensleutel A wordt gehanteerd, is er voor wat

betreft de sanctiepunten van de onvoorwaardelijke sancties geen enkel significant verschil
meer tussen de herkomstgroepen. Als omrekensleutel B wordt gebruikt, blijken alleen
Turken en Marokkanen van de tweede generatie nog significant meer sanctiepunten te krijgen dan autochtonen.
Voor het aantal sanctiepunten voor de
voorwaardelijke straffen krijgen zowel bij
omrekensleutel A als B Antillianen en daders
uit de categorie ‘Overig, niet-westers’ van de
eerste generatie nog altijd significant minder
sanctiepunten dan autochtonen. Surinamers
van de tweede generatie krijgen nog altijd
meer sanctiepunten dan autochtonen.
Voor het totale sanctiepakket blijkt bij omrekensleutel A dat het aantal sanctiepunten van
de diverse herkomstgroepen statistisch niet significant verschilt van het aantal sanctiepunten
van autochtone daders. De verschillen tussen
herkomstgroepen uit tabel 10 zijn dus te verklaren doordat de herkomstgroepen andere
delict-, dader- en proceskenmerken hebben.
Als wordt gekeken naar het aantal sanctiepunten dat is berekend aan de hand van omrekensleutel B, dan blijkt het aantal sanctiepunten van
de meeste herkomstgroepen niet meer significant te verschillen van die van autochtone
daders. Er zijn echter twee uitzonderingen:
Turken van de eerste generatie en Marokkanen
van de tweede generatie worden significant
zwaarder gestraft dan autochtone daders. Het
aantal sanctiepunten voor de Turkse daders van
de eerste generatie is 9% hoger dan dat van
autochtonen, dat van Marokkanen van de
tweede generatie is 12% hoger.

31

Tabel 9

Gemiddeld aantal sanctiepunten (N = 20.840)

Onvoorwaardelijk
Omreken­
sleutel A

Voorwaardelijk

Omreken­
sleutel B

Omreken­
sleutel A

Totaal

Omreken­
sleutel B

Omreken­
sleutel A

Omreken­
sleutel B

N

Mean

Std.
dev.

Mean

Std.
dev.

Mean

Std.
dev.

Mean

Std.
dev.

Mean

Std.
dev.

Mean

Std.
dev.

Autochtoon

12.213

169

416

150

419

68

85

66

87

188

420

168

423

1e en 2e generatie westers

1.812

209

542

193

545

72

92

70

93

228

545

212

548

1e en 2e generatie
niet-westers

6.815

227

444

213

448

67

81

65

82

245

448

231

452

1e Turks

592

242

588

230

592

59

78

57

79

258

589

246

593

1e Marokkaans

914

205

431

194

434

64

78

62

79

223

434

211

437

1e Surinaams

1.212

215

422

200

425

67

82

65

83

233

426

217

429

1e Antilliaans/Arubaans

946

284

533

273

537

67

84

65

85

302

535

291

539

1e overig westers

704

229

711

214

710

71

94

68

96

248

713

232

713

1.100

206

420

192

423

58

74

55

76

222

424

207

427

2e Turks

413

215

481

200

485

70

85

68

86

234

485

219

489

2e Marokkaans

638

232

339

219

344

75

85

74

86

253

345

239

350

2e Surinaams

692

233

403

218

409

84

88

83

89

256

408

240

413

2e Antilliaans/Arubaans

134

189

265

177

270

75

86

73

87

210

278

197

283

1.108

196

434

179

439

73

90

71

91

216

439

199

444

174

198

444

181

449

71

79

69

80

217

447

200

451

20.840

191

442

174

446

68

85

66

86

210

446

192

449

Herkomst

Herkomst en generatie

1e overig niet-westers

2e overig westers
2e overig niet-westers
Totaal

32

Resultaten

Tabel 10

Samenhang tussen etniciteit en sanctiepunten (regressieanalyses, ongecontroleerd voor andere
dader-, delict- en proceskenmerken)

Effectparameters
Onvoorwaardelijk

Voorwaardelijk

Totaal

Omrekensleutel

Omrekensleutel

Omrekensleutel

A

B

A

B

A

B

Herkomst
Autochtoon (ref.)

-

-

-

-

1e Turks

1,12

1,28 **

0,84 *

0,88

1,13

1,27 **

1e Marokkaans

1,58 ***

1,96 ***

0,90

0,97

1,40 ***

1,71 ***

1e Surinaams

1,44 ***

1,65 ***

0,95

0,99

1,32 ***

1,49 ***

1e Antilliaans/
Arubaans

1,93 ***

2,36 ***

0,81 **

0,90

1,65 ***

2,01 ***

1e overig westers

1,06

1,21 *

0,93

0,94

1,06

1,19 *

1e overig niet-westers

1,20 **

1,37 ***

0,78 ***

0,80 ***

1,12 *

1,23 ***

2e Turks

1,73 ***

1,94 ***

1,03

1,10

1,45 ***

1,65 ***

2e Marokkaans

2,55 ***

3,26 ***

0,92

1,04

1,98 ***

2,51 ***

2e Surinaams

2,05 ***

2,43 ***

1,36 ***

1,49 ***

1,75 ***

2,08 ***

2e Antilliaans/
Arubaans

1,71 **

2,04 ***

1,07

1,12

1,50 **

1,73 ***

2e overig westers

1,27 ***

1,35 ***

1,06

1,11

1,18 ***

1,28 ***

2e overig niet-westers

1,62 **

1,82 ***

0,97

1,06

1,45 **

1,66 ***

R

0,01

0,02

0,00

0,00

0,02

0,02

2

-

-

* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001.

33

1
Tabel 11

Samenhang tussen etniciteit en sanctiepunten (regressieanalyses, gecontroleerd voor andere
dader-, delict- en proceskenmerken)

Effectparameters
Onvoorwaardelijk

Voorwaardelijk

Totaal

Omrekensleutel

Omrekensleutel

Omrekensleutel

A

B

A

-

-

-

1e Turks

0,99

1,03

1e Marokkaans

0,97

1,03

1e Surinaams

1,01

1e Antilliaans/Arubaans
1e overig westers

B

A

B

-

-

-

0,90

0,95

1,02

1,09 *

0,98

1,01

0,97

1,02

1,01

0,93

0,95

0,98

0,99

1,02

1,05

0,84 **

0,87 *

1,00

1,03

0,95

1,01

0,98

0,99

0,97

1,03

1e overig niet-westers

0,99

1,05

0,81 ***

0,82 ***

0,97

1,00

2e Turks

1,08

1,14 *

0,94

0,95

1,02

1,07

2e Marokkaans

1,05

1,18 ***

0,88

0,91

1,02

1,12 **

2e Surinaams

1,02

1,06

1,18 *

1,22 **

1,00

1,05

2e Antilliaans/Arubaans

1,01

1,10

0,96

0,97

1,00

1,06

2e overig westers

1,04

1,06

1,00

1,03

1,00

1,02

2e overig niet-westers

0,90

0,97

0,83

0,85

0,92

0,99

R

0,61

0,73

0,15

0,18

0,69

0,75

Herkomst
Autochtoon (ref.)

2

* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001.
De resultaten van het volledige regressiemodel zijn weergegeven in bijlage 3.

34

Conclusie

In de studie uit 2015 onderzochten we de rol
van de etniciteit van de verdachte bij de toepassing van de onvoorwaardelijke gevangenisstraf: zijn er allochtone groepen die een
grotere kans hebben op een onvoorwaardelijke gevangenisstraf of op een langere gevangenisstraf dan autochtonen? De resultaten
toonden aan dat Turken van de tweede generatie – ook als rekening werd gehouden met
verschillen in delict-, dader-, en proceskenmerken – een grotere kans op gevangenisstraf
hebben. Een langere gevangenisstraf dan
autochtone daders kregen Turken, Antillianen
en daders uit de categorie ‘Overig westers’
van de eerste generatie, net als Marokkanen
van de tweede generatie.
Het huidige onderzoek borduurt voort op
die studie door ook andere sancties in het
onderzoek te betrekken. De vraag is in hoeverre er in de data van het RISc-bestand van
de studie uit 2015 nog sprake is van etnisch
gerelateerde verschillen in de straftoemeting
als niet alleen naar de onvoorwaardelijke
gevangenisstraf, maar ook naar (combinaties
van) andere sancties en sanctiemodaliteiten
wordt gekeken. De resultaten van dit onderzoek tonen aan dat de rol die etniciteit speelt

bij de straftoemeting verschilt voor de diverse
strafsoorten en -maten. Als in de analysemodellen alleen naar de samenhang tussen etniciteit en sanctietype gekeken wordt, en nog
geen rekening wordt gehouden met andere
straftoemetingsfactoren (delict-, dader- en
proceskenmerken), blijken alle onderscheiden
allochtone groepen weliswaar een grotere
kans te hebben op een onvoorwaardelijke
gevangenisstraf dan autochtonen, maar daar
staat tegenover dat zij bijna allemaal een kleinere kans hebben op een (on)voorwaardelijke
taakstraf en veelal ook op een onvoorwaardelijke geldboete. Een grotere kans op de ene
strafsoort gaat dus hand in hand met een kleinere kans op een andere strafsoort.
Wij zien echter ook dat etnisch gerelateerde verschillen in de straftoemeting grotendeels verklaard kunnen worden door
delict-, dader- en proceskenmerken. Dat betekent dat sommige herkomstgroepen wel
anders gestraft worden dan autochtonen,
maar dat de reden daarvan bijvoorbeeld is dat
de verdachten in de ene herkomstgroep voor
zwaardere delicten terechtstaan dan verdachten in de andere groep, of dat zij vaker problemen hebben op het gebied van werk en

35

opleiding of relaties. Als in de analysemodellen rekening wordt gehouden met die delict-,
dader- en proceskenmerken, blijkt dat de verschillen tussen herkomstgroepen veel kleiner
zijn, maar dat zij niet helemaal verdwijnen.
Tabel 12 bevat een overzicht waarin voor de
verschillende strafsoorten en -maten en voor
het totale aantal sanctiepunten is aangegeven
welke herkomstgroepen significant anders
worden bestraft dan autochtonen. Hieruit
blijkt dat een aantal allochtone groepen een
grotere kans heeft om tot een onvoorwaardelijke gevangenisstraf veroordeeld te worden,
of tot een langere gevangenisstraf dan
autochtonen, maar dat er bij de andere straffen bij ieder straftype een of meer herkomstgroepen blijken te zijn die een kleinere kans
hebben om tot dat straftype veroordeeld te
worden, of bij wie de sanctiemaat – voor dat
specifieke straftype – lager is dan bij autochtonen. Er zijn echter geen herkomstgroepen
aan te wijzen die stelselmatig voor alle sanctietypen significant anders gestraft worden dan
autochtonen.
De vraag is nu: hoe wegen die tegengestelde effecten tegen elkaar op? Worden

1.

Turken van de tweede generatie nog steeds
zwaarder gestraft als ook die andere sancties
en combinaties van sancties worden meegenomen in de analyses? In de laatste twee
kolommen van tabel 12 is te zien dat het antwoord op die vraag afhangt van de omrekensleutel die wordt gehanteerd. Bij omrekensleutel A, die gebaseerd is op hoe de straffen zich
bij vervangende hechtenis tot elkaar verhouden, blijken de verschillen te zijn verdwenen.
Dit betekent dat verschillen in de toepassing
van de onvoorwaardelijke gevangenisstraf
gecompenseerd worden in de toepassing van
(combinaties van) andere sanctiesoorten,
waardoor uiteindelijk de totale sanctiezwaarte
voor autochtonen niet significant verschilt van
die van allochtonen. Bij omrekensleutel B echter, waar de verhouding tussen de verschillende sanctietypen meer aansluit bij de maatschappelijke percepties daarover, zijn er nog
wel twee herkomstgroepen die significant
zwaarder worden gestraft dan autochtonen:
Turken van de eerste generatie en
Marokkanen van de tweede generatie.1

Dit verschil in uitkomsten tussen omrekensleutel A en B kan verklaard worden doordat de taakstraf en de geldboete bij omrekensleutel B minder gewicht hebben ten opzichte van de gevangenisstraf dan bij omrekensleutel
A. Bij omrekensleutel B weegt gevangenisstraf dus zwaarder. Turken van de eerste generatie en Marokkanen
van de tweede generatie worden hier zwaarder gestraft vanwege de langere gevangenisstraffen die zij kregen
opgelegd.

36

Conclusie

Tabel 12

Overzicht van de herkomstgroepen die bij de verschillende sanctiesoorten, -modaliteiten en
combinaties een grotere (+) of kleinere (-) kans op de straf hebben of een grotere (+) of kleinere
(-) sanctiemaat hebben dan autochtonen

Duur

Vw.
geld­
boete
Kans

Duur

Vw.
taak­
straf
Kans

Duur

Vw.
gev.
straf
Kans

Duur

-

Onv.
geld­
boete
Kans

+

Duur

Kans

Onv.
taak­
straf

Duur

Kans

Onv.
gev.
straf

Sanctie­
punten
(totaal)

A

B

Herkomst en generatie
Autochtoon (ref.)
1e Turks
1e Marokkaans

-

-

1e Surinaams

-

1e Antilliaans/Arubaans

+

1e overig westers

+

-

2e Marokkaans
2e Surinaams

-

-

1e overig niet-westers
2e Turks

+

+
+

+
+

2e Antilliaans/Arubaans
2e overig westers

-

2e overig niet-westers

37

Discussie

Uit dit onderzoek blijkt dat het beeld dat in de
studie uit 2015 werd geschetst over de rol van
de etniciteit van de verdachte bij de toepassing van de onvoorwaardelijke gevangenisstraf ook opgaat voor andere straffen: er zijn
etnische verschillen in de toepassing van die
straffen, maar die verschillen worden kleiner,
of zijn niet langer statistisch significant als
rekening gehouden wordt met delict-, daderen proceskenmerken. Desalniettemin zijn er
bij bijna alle specifieke straftypen en -modaliteiten een of meerdere allochtone groepen
die nog altijd significant zwaarder of lichter
gestraft worden dan autochtonen. Met min-

stens 95% zekerheid kan gesteld worden dat
deze verschillen niet op toeval gebaseerd
zijn.1
Uit deze studie blijkt ook dat sommige
sanctietypen elkaars tegenpolen zijn: een kleinere kans op het ene straftype hangt vaak
samen met een grotere kans op het andere
straftype – en andersom. Opvallend is, dat er
geen duidelijk patroon waarneembaar is: er is
niet één bepaalde herkomstgroep aan te wijzen die structureel voor alle sanctietypen significant anders gestraft wordt dan
autochtonen.2

1.

Bij de analyses is immers een p < 0,05 gehanteerd.

2.

Hierbij kan een rol spelen dat in het onderzoek een foutmarge is gehanteerd van 5%. Daardoor is er steeds 5%
kans dat we van een gevonden verschil ten onrechte aannemen dat het een ‘echt’ verschil is dat niet op toeval
berust (fout van de eerste soort). Van de statistisch significante effecten zoals die in tabel 12 zijn samengevat, zou
echter op basis van kansberekening (een foutmarge van 0,05 x 18 significante verschillen = 0,9) maar 1 gevonden
verschil ten onrechte als een ‘echt’ verschil zijn geduid. Dit zorgt niet voor een heel ander patroon. De foutmarge
kan ook de andere kant op werken: dat wij onterecht aannemen dat er geen verschil is (fout van de tweede
orde). Om na te gaan in hoeverre dit een rol speelt bij het gegeven dat een duidelijk patroon in tabel 12 ontbreekt, is van alle uitkomsten nagegaan of de herkomstgroepen wel significant samenhangen met de straftoemeting als een foutmarge van 10% wordt geaccepteerd. Bij de kans op een onvoorwaardelijke en voorwaardelijke
gevangenisstraf zijn er dan respectievelijk 3 en 2 herkomstgroepen die nu wel een significant grotere kans op die
straf hebben dan autochtonen. Bij de duur van de onvoorwaardelijke taakstraf en bij de duur van de voorwaardelijk gevangenisstraf zijn er respectievelijk 4 en 2 herkomstgroepen die tot een kortere straf veroordeeld worden
dan autochtonen. Ook wanneer deze verschillen in tabel 12 zouden worden opgenomen, komt er echter nog
altijd geen duidelijk patroon naar voren. Het is dus niet aannemelijk dat het ontbreken van een duidelijk patroon
in de rol van etniciteit bij de straftoemeting aan de foutmarges geweten kan worden.

38

Discussie

Uit de resultaten van deze studie kan verder worden afgeleid dat er bij omrekensleutel
A geen verschillen meer zijn in de totale sanctiezwaarte waartoe de onderscheiden herkomstgroepen zijn veroordeeld, maar dat het
sanctiepakket voor de diverse herkomstgroepen is opgebouwd uit andere strafsoorten en
-modaliteiten. Blijkbaar zijn rechters dus goed
in staat om een uitruil te maken tussen verschillende strafsoorten, aangezien er uiteindelijk bij omrekensleutel A (de ‘juridische’ omrekensleutel) tussen de herkomstgroepen geen
significante verschillen meer bestaan in de
totale sanctiezwaarte.
Hoewel er bij omrekensleutel A geen straftoemetingsverschillen tussen herkomstgroepen zijn, bestaan die er bij omrekensleutel B
nog wel: Turken van de eerste generatie en
Marokkanen van de tweede generatie worden
zwaarder bestraft dan autochtonen. Dit verschil met omrekensleutel A maakt duidelijk
dat de uitkomsten van het onderzoek afhangen van de gehanteerde omrekensleutel.
Hoewel wij verschillende omrekensleutels
hebben gebruikt (één die de onderlinge verhouding tussen straffen op het juridisch kader
van de vervangende hechtenis baseert, en
één die meer aansluit bij maatschappelijke
percepties over de verhouding tussen straffen)
blijft een omrekensleutel enigszins arbitrair.3
Daar komt bij dat we in deze studie wel veel
soorten sancties hebben meegenomen, maar

3.

niet alle. Het hele sanctiepakker is moeilijk in
het onderzoek te betrekken: wat houden de
bijzondere voorwaarden bijvoorbeeld in als de
dader zich aan de aanwijzingen van de reclassering moet houden? En hoe zwaar moet het
meewegen dat een voorwerp verbeurd is verklaard, of dat een dader de bevoegdheid om
een motorrijtuig te besturen is ontzegd? Om
aan deze bezwaren tegemoet te komen zou in
toekomstig onderzoek de omrekensleutel ook
gebaseerd kunnen worden op de ervaren
strafzwaarte, door bijvoorbeeld eerst te bestuderen hoe veroordeelden, rechters en de
bevolking in het algemeen de zwaarte van
bepaalde sancties ervaren.
Een ander aandachtspunt voor toekomstig
onderzoek is de rol van het voorarrest bij het
verklaren van etnische verschillen in de straftoemeting. Tijdens ons onderzoek bleek dat
verschillen in de straftoemeting met name
verdwijnen op het moment dat aan het onderzoeksmodel wordt toegevoegd of en hoe lang
de verdachte in voorarrest heeft gezeten.
Etnische verschillen in de straftoemeting kunnen dus grotendeels worden verklaard door
etnische verschillen in de toepassing van het
voorarrest. Toekomstige studies zouden zich
daarom ook moeten richten op de vraag
waarom sommige herkomstgroepen een grotere kans hebben om in voorarrest genomen
te worden, of om langer in voorarrest te zitten
dan andere herkomstgroepen.

Zelfs voor de ‘juridische’ omrekensleutel die geldt voor de omzetting van taakstraffen en geldboetes naar
vervangende hechtenis, is het maar de vraag in hoeverre deze geschikt is om opgelegde straffen naar één sanctiezwaarte om te rekenen. De zware omrekenfactor voor een onverrichte taakstraf (voor iedere twee uur taakstraf
staat één dag vervangende hechtenis), behelst een punitief element: als een zware stok achter de deur moet de
vervangende hechtenis de dader motiveren om de taakstraf te volbrengen. Dit punitieve element speelt bij de
oplegging of ‘uitruil’ van verschillende strafsoorten in principe geen rol.

39

Deze waaromvraag moet niet alleen ten
aanzien van de toepassing van de voorlopige
hechtenis gesteld worden, maar ook ten aanzien van de straftoemeting zelf: waarom krijgt
de ene herkomstgroep vaker een gevangenisstraf en de andere groep vaker een taakstraf?
Mogelijk liggen hier praktische redenen aan
ten grondslag. Een voorbeeld is dat daders
die geen vaste woon- of verblijfsplaats in
Nederland hebben niet in aanmerking komen
voor een taakstraf of voor een voorwaardelijke
straf waarbij reclasseringstoezicht is vereist,
simpelweg omdat de reclassering deze dader
dan niet goed kan bereiken.4 Praktische problemen bij de tenuitvoerlegging van dergelijke sancties worden ook voorzien als de
dader de Nederlandse taal niet machtig is,
bijvoorbeeld omdat er bij de tenuitvoerlegging van taakstraffen geen tolk aanwezig is.5
Kortom: er kunnen legitieme redenen zijn om
de ene dader tot een andere strafsoort te veroordelen dan de andere, maar dit onderzoek
was niet gericht op beantwoording van de
vraag waarom een bepaalde straf vaker aan
de ene dan aan de andere herkomstgroep
wordt opgelegd. Voor verklaringen op dat
gebied is ander onderzoek nodig.
Samengevat tonen de resultaten van dit
onderzoek aan dat diverse herkomstgroepen
significant anders gestraft worden dan autochtonen, maar dat deze verschillen grotendeels
verklaard kunnen worden doordat de groepen
andere delict-, dader- en proceskenmerken
hebben. Als voor die kenmerken gecontroleerd wordt, zijn de verschillen in de straftoemeting veel kleiner, maar niet helemaal ver-

40

4.

Zie bijvoorbeeld: ECLI:NL:GHAMS:2016:172.

5.

Wermink, De Keijser & Schuyt 2012.

dwenen. Bij bijna iedere strafsoort zijn er nog
herkomstgroepen aan te wijzen die anders
gestraft worden dan autochtonen. Waar sommige allochtone groepen meer kans hebben
op een onvoorwaardelijke gevangenisstraf,
blijken zij een kleinere kans te hebben om tot
een ander straftype veroordeeld te worden.
Over het algemeen laat dit onderzoek zien
dat bepaalde herkomstgroepen van de eerste
en tweede generatie meer kans hebben op de
zwaarste strafsoort, en juist ondervertegenwoordigd zijn in de lichtere strafsoorten zoals
taakstraf en geldboete. Als alle sancties bij
elkaar opgeteld worden door ze om te rekenen naar sanctiepunten, blijken er bij de ene
omrekensleutel helemaal geen etnisch gerelateerde straftoemetingsverschillen meer te
bestaan, terwijl er bij de andere omrekensleutel nog twee herkomstgroepen zijn die significant zwaarder bestraft worden dan autochtone daders. Net als in de studie uit 2015
blijkt het ook in dit vervolgonderzoek niet
mogelijk om etnisch gerelateerde verschillen
in de straftoemeting volledig te verklaren uit
de opgenomen delict-, dader- en proces­
kenmerken.
Tot slot zij nog eens benadrukt dat ons
onderzoek alleen de samenhang toont tussen
etniciteit en straf; het kan niets zeggen over
causaliteit. De verschillen tussen herkomstgroepen die we vonden in de oplegging van
de verschillende strafsoorten hoeven dus niet
rechtstreeks veroorzaakt te zijn door etniciteit
omdat verschillen ook veroorzaakt kunnen zijn
door andere factoren die wij niet in ons onderzoek hebben kunnen betrekken. Dergelijke

Discussie

ongemeten factoren zijn bijvoorbeeld de houding van de verdachte ter zitting, de materiële
ernst van het delict (de ene diefstal is bijvoorbeeld de andere niet) en kenmerken van het
slachtoffer. Om erachter te komen of etniciteit
een causale relatie heeft met de straftoemeting, is een ander soort onderzoek nodig, bijvoorbeeld onderzoek met een experimenteel
design.

41

Literatuur

Crow 2005
M.S. Crow, Florida’s evolving sentencing policy. An analysis of the impact of sentencing guidelines
transformations (diss. Florida State University), Electronic theses, treatises and dissertations, paper
2995, 2005.
Nagtegaal, Van der Horst & Schönberger 2011
M.H. Nagtegaal, M.P. van der Horst & H.J.M. Schönberger, Inzicht in de verblijfsduur van tbsgestelden. Cijfers en mogelijke verklaringen. Den Haag: WODC/Boom Juridische uitgevers 2011.
Peduzzi e.a. 1996
P. Peduzzi e.a., ‘A simulation study of the number of events per variable in logistic regression analysis’.
Journal of Clinical Epidemiology 1996, 49(12), p. 1373-1379.
Ruiter & Tolsma 2010
S. Ruiter & J. Tolsma, ‘Taakstraffen langs de lat. Strafopvattingen van Nederlanders’. Rechtstreeks,
2010, 3.
Steffensmeier, Ulmer & Kramer 1998
D. Steffensmeier, J.T. Ulmer & J.H. Kramer, ‘The interaction of race, gender, and age in criminal
sentencing. The punishment cost of being young, black, and male’. Criminology, 1998, 36, p.
763-797.
Wartna e.a. 2011
B.S.J. Wartna, N. Tollenaar, M. Blom, S.M. Alma, I.M. Bregman & A.A.M. Essers, Recidivebericht 20022008. Ontwikkelingen in de strafrechtelijke recidive van Nederlandse justitiabelen. Den Haag: WODC
2011.

42

Literatuur

Wermink e.a. 2012
H. Wermink, J.W. de Keijser, & P.M. Schuyt (2012), ‘Verschillen in straftoemeting in soortgelijke zaken.
Een kwantitatief onderzoek naar de rol van specifieke kenmerken van de dader’. Nederlands
Juristenblad, 87, 726-733.
Wermink e.a. 2015
H. Wermink, S.G.C. van Wingerden, J.A. van Wilsem & P. Nieuwbeerta, Etnisch gerelateerde
verschillen in de straftoemeting. Research Memoranda 2015/1. Den Haag: Raad voor de rechtspraak
2015.
Van Wingerden & Van Wilsem 2014
S.G.C. van Wingerden & J.A. van Wilsem, ‘Straffen omvat meer dan gevangenisstraf. De effecten van
daderkenmerken op de straftoemeting voor het gehele sanctiepakket’. Tijdschrift voor Criminologie,
2014, (56)1, p. 3-23.

43

Bijlage 1
Samenhang tussen etniciteit en de
kans op een straf (regressieanalyses,
volledige model)

Effectparameters (odds ratio’s)
Onv. gev.
straf

Onv.
taakstraf

Onv.
geldboete

Vw. gev.
straf

Vw.
taakstraf

1e Turks

1,04

0,78 *

1,05

1,11

0,71 *

1e Marokkaans

1,30

0,89

0,60 *

1,15

0,87

1e Surinaams

1,01

1,04

0,88

1,09

0,88

1e Antilliaans/Arubaans

1,26

0,94

0,76

0,98

0,75 *

1e overig westers

1,11

0,71 ***

1,24

1,05

0,98

1e overig niet-westers

1,24

0,98

0,93

0,91

0,96

2e Turks

1,70 **

0,94

0,56

0,99

0,94

2e Marokkaans

1,35

0,84

0,88

0,92

0,75

2e Surinaams

1,36

0,95

1,27

1,41 ***

0,79

2e Antilliaans/Arubaans

1,62

0,81

1,07

0,95

1,10

2e overig westers

1,27

0,98

0,95

1,13

0,78 *

2e overig niet-westers

0,93

0,78

0,39

0,90

0,87

Herkomst
(autochtoon = ref)

Wordt vervolgd

44

Bijlage 1

Vervolg bijlage 1
Effectparameters (odds ratio’s)
Onv. gev.
straf

Onv.
taakstraf

Onv.
geldboete

Vw. gev.
straf

Vw.
taakstraf

0-1 jaar

0,54 *

0,27 ***

8,77 ***

0,32 ***

1,79 ***

1-2 jaar

0,62 *

0,69 **

1,83 *

0,48 ***

1,35

2-4 jaar

0,67 **

0,55 ***

1,85 **

0,59 ***

1,54 ***

4-6 jaar

0,82

1,04

1,66 *

0,90

1,12

Maximumstraf
onbekend

0,78

0,31 ***

6,75 ***

0,24 ***

1,12

Bedreiging

1,25

0,66 **

1,20

1,30 *

1,01

Diefstal met geweld

1,45 *

1,05

0,52

1,41 ***

0,71

Zeden

1,80 ***

1,18

0,27 ***

1,94 ***

0,43 ***

Levensdelicten

1,27

1,29 *

0,82

1,12

0,37 ***

Overige geweldsdelicten

1,00

0,93

0,43

1,41

0,69

Valsheidsmisdrijven

1,38

1,47 **

0,94

1,35 *

0,53 ***

Eenvoudige diefstal

1,79 ***

1,21

1,05

1,13

0,50 ***

Gekwalificeerde diefstal

1,21

1,09

0,33 ***

1,05

0,89

Overige vermogensdelicten

1,76 ***

2,12 ***

0,53 **

1,48 ***

0,64 **

Vernieling

0,74

0,52 ***

2,29 **

0,48 ***

0,98

Openbare orde

1,01

1,45 ***

0,37 ***

1,24 **

0,83

Opiumwet

1,32

1,85 ***

0,92

1,69 ***

0,54 ***

WVW

1,63

1,74 ***

1,55 *

0,59 ***

0,18 ***

Overige delicten

1,19

2,07 ***

0,45 ***

2,62 ***

0,49 ***

Aantal delicten

1,15 ***

1,29 ***

1,08

1,23 ***

1,01

Delictkenmerken
Maximale strafdreiging
(> 6 jaar = ref)

Delicttype ernstigste delict
(mishandeling = ref)

Wordt vervolgd

45

Vervolg bijlage 1
Effectparameters (odds ratio’s)
Onv. gev.
straf

Onv.
taakstraf

Onv.
geldboete

Vw. gev.
straf

Vw.
taakstraf

Voorarrest (j/n)

2,39 ***

2,01 ***

0,42 ***

2,86 ***

0,82 ***

Duur van het voorarrest in
maanden

9,51 ***

0,40 ***

0,84 ***

0,90 ***

0,27 ***

Ontkent

1,05

0,77 ***

1,16

0,71 ***

0,89

Alkmaar

0,89

1,19

1,21

0,73 **

1,48 *

Almelo

1,16

1,15

0,56 *

1,24

0,76

Amsterdam

0,56 ***

0,94

1,15

0,73 ***

1,56 **

Arnhem

0,66 *

0,90

0,69

0,70 ***

1,40 *

Assen

1,05

0,72 **

1,07

0,78 *

0,78

Breda

0,93

1,35 *

0,70

1,20

0,79

Den Bosch

0,90

0,98

1,29

1,16

0,57 ***

Den Haag

0,92

1,34 **

0,78

1,06

1,10

Dordrecht

0,92

1,06

0,96

1,94 ***

0,14 ***

Groningen

0,88

1,17

0,76

0,67 ***

1,38 *

Haarlem

1,18

0,96

1,18

0,76 **

1,22

Leeuwarden

1,38

1,17

0,66

0,73 **

0,72

Maastricht

0,55 **

1,22

1,11

0,67 ***

1,47 *

Middelburg

1,11

1,30

1,06

0,54 ***

2,03 ***

Roermond

1,27

0,88

0,58

0,75 *

1,17

Rotterdam

0,89

0,78 *

0,86

1,16

0,58 ***

Zutphen

1,10

0,98

1,09

1,04

0,80

Zwolle

0,74

1,00

0,88

0,71 ***

1,16

Proceskenmerken

Arrondissement
(Utrecht = ref)

Wordt vervolgd

46

Bijlage 1

Vervolg bijlage 1
Effectparameters (odds ratio’s)
Onv.
gev.straf

Onv.
taakstraf

Onv.
geldboete

Vw. gev.
straf

Vw.
taakstraf

0,80 *

0,87 *

0,65 ***

0,79 ***

1,44 ***

18-21 jaar

0,88

1,29 ***

0,93

1,05

1,19 *

31-40 jaar

1,00

0,90 *

1,00

1,04

0,94

41-50 jaar

0,83

0,77 ***

1,15

0,93

1,10

51+

0,99

0,54 ***

1,44 **

1,00

0,84

voor vermogensdelicten

1,03

0,97

0,96

1,01

1,01

voor geweldsdelicten

1,03

0,99

0,91

1,04

0,87 *

voor overige delicten

1,02

1,00

1,02

1,01

0,97

Aantal eerdere gevangenisstraffen

1,05 ***

0,96 ***

0,97 *

0,96 ***

0,95 ***

Wonen

1,58 ***

0,66 ***

0,98

1,02

0,89

Wonen onbekend

1,45 *

0,77 **

1,36

0,83 ***

0,83

Opleiding en werk

1,08

0,98

1,10

1,01

0,88 *

Financiën

1,11

1,17 ***

0,44 ***

1,12 **

0,98

Relaties met partner en familie

0,95

0,95

0,78 **

1,07 *

1,19 ***

Relaties met vrienden

1,15

1,05

1,38 **

0,97

0,70 ***

Drugsgebruik

1,02

0,87 **

0,96

1,04

0,87 *

Alcoholgebruik

1,05

1,26 ***

1,08

1,13 ***

1,00

Emotioneel welzijn

0,91

0,67 ***

0,82 *

1,14 ***

0,96

Denkpatronen, gedrag en vaardigheden

1,12

0,89

0,59 ***

1,29 ***

1,22 *

Houding

1,23 *

0,89 *

1,36 **

0,75 ***

0,78 ***

0,03 ***

1,90 ***

0,10 ***

0,78 *

0,32 ***

0,83

0,43

0,26

0,19

0,31

Daderkenmerken
Vrouw (man = ref)
Leeftijd (21-30 = ref)

Aantal eerdere veroordelingen in de
afgelopen 5 jaar

Sociale omstandigheden van de
dader

Constant
Nagelkerke R

2

* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001.

47

Bijlage 2
Samenhang tussen etniciteit en
strafmaat (regressieanalyses,
volledige model)

Effectparameters
Onv. gev.
straf

Onv.
taakstraf

Onv.
geldboete

Vw. gev.
straf

Vw.
taakstraf

1e Turks

1,19 ***

0,94

1e Marokkaans

1,01

0,96

0,87

0,94

1,00

0,80

0,91 **

0,95

1e Surinaams

1,02

0,95

0,98

0,90 ***

0,99

1e Antilliaans/Arubaans
1e overig westers

1,08 *

0,95

0,78

0,92 **

0,93

1,14 **

0,93

0,86

0,94

0,98

1e overig niet-westers

1,04

0,95

0,82

0,89 ***

1,02

2e Turks

1,05

0,92

0,94

0,96

0,95

2e Marokkaans

1,14 **

0,93

0,70

1,04

0,92

2e Surinaams

0,97

0,97

1,20

0,95

0,93

2e Antilliaans/Arubaans

1,04

0,97

0,68

1,01

1,04

2e overig westers

0,99

0,99

0,97

0,96

0,95

2e overig niet-westers

1,04

0,96

0,56

0,98

1,10

Herkomst
(autochtoon = ref)

Wordt vervolgd

48

Bijlage 2

Vervolg bijlage 2
Effectparameters
Onv. gev.
straf

Onv.
taakstraf

Onv.
geldboete

Vw. gev.
straf

Vw.
taakstraf

0-1 jaar

0,45 ***

0,40 ***

0,78

0,41 ***

0,71 ***

1-2 jaar

0,64 ***

0,68 ***

1,05

0,67 ***

0,84 *

2-4 jaar

0,56 ***

0,61 ***

1,11

0,60 ***

0,79 ***

4-6 jaar

0,72 ***

0,85 ***

1,07

0,82 ***

0,92

Maximumstraf onbekend

0,87

0,69 ***

1,25

0,74 ***

0,64 ***

Bedreiging

0,95

0,89 *

0,97

0,87 *

0,90

Diefstal met geweld

1,65 ***

1,21 ***

1,17

1,41 ***

1,14

Zeden

1,60 ***

1,52 ***

2,41 ***

1,92 ***

1,04

Levensdelicten

2,10 ***

1,49 ***

0,71

1,77 ***

1,14

Overige geweldsdelicten

1,66 ***

1,35 **

1,31

1,51 ***

1,23

Valsheidsmisdrijven

1,78 ***

1,78 ***

12,01 ***

1,89 ***

1,41 ***

Eenvoudige diefstal

1,00

0,94

1,00

0,89 **

0,87 *

Gekwalificeerde diefstal

1,16 ***

1,13 ***

1,55 *

1,04

1,00

Overige vermogensdelicten

1,40 ***

1,63 ***

1,50 *

1,54 ***

1,34 ***

Vernieling

0,75 *

0,74 ***

0,90

0,65 ***

0,83 *

Openbare orde

1,19 ***

1,10 **

1,54 **

1,22 ***

1,03

Opiumwet

1,40 ***

1,49 ***

3,54 ***

1,41 ***

1,27 **

WVW

3,30 ***

1,60 ***

2,50 ***

1,94 ***

1,08

Overige delicten

1,36 ***

1,78 ***

1,86 ***

1,99 ***

1,25 ***

Aantal delicten

1,16 ***

1,12 ***

1,11 **

1,12 ***

1,07 ***

Delictkenmerken
Maximale strafdreiging
(> 6 jaar = ref)

Delicttype ernstigste delict
(mishandeling = ref)

Wordt vervolgd

49

Vervolg bijlage 2
Effectparameters
Onv. gev.
straf

Onv.
taakstraf

Onv.
geldboete

Vw. gev.
straf

Vw.
taakstraf

Voorarrest (j/n)

0,66 ***

1,23 ***

1,15

1,37 ***

1,11 ***

Duur van het voorarrest in
maanden

1,28 ***

1,04 ***

1,08 *

1,12 ***

1,04

Ontkent

0,96

0,95 **

0,95

0,93 ***

1,03

Alkmaar

1,09

1,02

1,16

1,29 ***

1,06

Almelo

1,06

1,01

0,87

1,10 **

0,86 *

Amsterdam

1,03

1,05 *

1,01

1,07 **

1,00

Arnhem

1,18 ***

1,06

1,01

1,26 ***

1,15 **

Assen

1,37 ***

1,05

1,04

1,13 **

0,88 *

Breda

1,03

1,04

0,77

0,92 *

0,93

Den Bosch

1,06

1,01

0,94

1,06 *

1,06

Den Haag

1,48 ***

1,13 **

1,02

1,21 ***

0,70 *

Dordrecht

1,03

1,08 *

0,90

1,20 ***

0,98

Groningen

1,15 ***

1,01

0,99

1,09 ***

1,05

Haarlem

1,33 ***

1,25 ***

0,81

1,26 ***

0,87

Leeuwarden

1,31 ***

1,07

1,01

1,30 ***

0,89 *

Maastricht

1,03

1,02

0,57 **

1,08

1,02

Middelburg

1,23 ***

1,18 ***

1,10

1,52 ***

1,00

Roermond

0,99

0,97

0,97

1,03

1,06

Rotterdam

1,08

0,96

1,02

0,96

0,97

Zutphen

1,06

0,94

0,88

1,15 ***

1,00

Zwolle

1,02

0,91 **

0,84

1,07

0,92

Proceskenmerken

Arrondissement
(Utrecht = ref)

Wordt vervolgd

50

Bijlage 2

Vervolg bijlage 2
Effectparameters
Onv.
gev.straf

Onv.
taakstraf

Onv.
geldboete

Vw. gev.
straf

Vw.
taakstraf

0,83 ***

0,96

0,83 *

1,00

1,05

18-21 jaar

0,89 ***

0,94 **

0,66 ***

0,95 **

0,97

31-40 jaar

1,05 *

1,00

1,03

1,04 *

0,98

41-50 jaar

1,08 **

0,98

1,17

1,04

0,98

51+

1,07

0,95

1,11

1,08 **

1,00

voor vermogensdelicten

0,99

0,98

0,98

0,99

1,01

voor geweldsdelicten

1,01

0,99

0,99

0,99

1,00

voor overige delicten

1,00

1,00

1,02

0,99 *

0,98 *

Aantal eerdere gevangenisstraffen

1,00

1,00

0,97 *

1,00

1,00

Wonen

1,02

0,97

0,88

0,94 ***

1,01

Wonen onbekend

1,27 ***

1,05

1,20

1,08 ***

1,13

Opleiding en werk

1,01

0,95 **

0,85 *

0,93 ***

0,95 *

Financiën

1,12 ***

1,03

0,91

1,04 *

1,01

Relaties met partner en familie

0,97

0,92 ***

1,02

0,99

1,00

Relaties met vrienden

1,18 ***

1,10 ***

0,90

1,07 ***

1,02

Drugsgebruik

0,93 ***

0,96 *

0,91

0,96 **

1,00

Alcoholgebruik

0,93 ***

0,97 *

1,07

0,95 ***

1,00

Emotioneel welzijn

0,93 ***

1,02

1,00

1,06 ***

1,03

Denkpatronen, gedrag en vaardigheden

0,92 **

0,94 **

0,97

0,98

1,05

Houding

1,02

0,99

0,94

0,95 **

0,94 *

Constant

55,43 *** 75,95 ***

251,75 ***

35,75 ***

44,87 ***

R

0,60

0,38

0,50

0,15

Daderkenmerken
Vrouw (man = ref)
Leeftijd (21-30 = ref)

Aantal eerdere veroordelingen in
de afgelopen 5 jaar

Sociale omstandigheden van de
dader

2

0,38

* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001.

51

Bijlage 3
Samenhang tussen etniciteit en
sanctiepunten (regressieanalyses,
volledige model)

Effectparameters
Onvoorwaardelijk

Voorwaardelijk

Totaal

Omrekensleutel

Omrekensleutel

Omrekensleutel

A

B

A

B

A

B

-

-

-

-

-

-

1e Turks

0,99

1,03

0,90

0,95

1,02

1,09 *

1e Marokkaans

0,97

1,03

0,98

1,01

0,97

1,02

1e Surinaams

1,01

1,01

0,93

0,95

0,98

0,99

1e Antilliaans/Arubaans

1,02

1,05

0,84 **

0,87 *

1,00

1,03

1e overig westers

0,95

1,01

0,98

0,99

0,97

1,03

1e overig niet-westers

0,99

1,05

0,81 ***

0,82 ***

0,97

1,00

2e Turks

1,08

1,14 *

0,94

0,95

1,02

1,07

2e Marokkaans

1,05

1,18 ***

0,88

0,91

1,02

1,12 **

2e Surinaams

1,02

1,06

1,18 *

1,22 **

1,00

1,05

2e Antilliaans/Arubaans

1,01

1,10

0,96

0,97

1,00

1,06

2e overig westers

1,04

1,06

1,00

1,03

1,00

1,02

2e overig niet-westers

0,90

0,97

0,83

0,85

0,92

Herkomst
(autochtoon = ref)

0,99
Wordt vervolgd

52

Bijlage 3

Vervolg bijlage 3
Effectparameters
Onvoorwaardelijk

Voorwaardelijk

Totaal

Omrekensleutel

Omrekensleutel

Omrekensleutel

A

B

A

B

A

B

0-1 jaar

0,29 ***

0,33 ***

0,35 ***

0,30 ***

0,32 ***

0,31 ***

1-2 jaar

0,53 ***

0,51 ***

0,46 ***

0,43 ***

0,57 ***

0,51 ***

2-4 jaar

0,45 ***

0,48 ***

0,55 ***

0,50 ***

0,51 ***

0,50 ***

4-6 jaar

0,81 ***

0,76 ***

0,76 ***

0,76 ***

0,81 ***

0,77 ***

Maximumstraf onbekend

0,36 ***

0,44 ***

0,29 ***

0,27 ***

0,31 ***

0,33 ***

Delictkenmerken
Maximale strafdreiging
(> 6 jr = ref)

Delicttype ernstigste delict
(mishandeling = ref)
Bedreiging

0,80 **

0,93

1,10

1,13

0,85 **

0,99

Diefstal met geweld

1,81 ***

1,90 ***

1,44 ***

1,55 ***

1,79 ***

1,97 ***

Zeden

1,94 ***

1,78 ***

1,88 ***

2,14 ***

2,03 ***

2,17 ***

Levensdelicten

2,38 ***

2,27 ***

1,20 *

1,32 ***

2,37 ***

2,50 ***

Overige geweldsdelicten

1,71 ***

1,76 ***

1,58 ***

1,67 ***

1,70 ***

1,83 ***

Valsheidsmisdrijven

2,32 ***

2,13 ***

1,34 **

1,53 ***

2,23 ***

2,25 ***

Eenvoudige diefstal

1,32 ***

1,33 ***

0,70 ***

0,82 **

1,06

1,16 ***

Gekwalificeerde diefstal

1,28 ***

1,36 ***

0,97

1,02

1,20 ***

1,30 ***

Overige vermogensdelicten

2,50 ***

2,20 ***

1,29 ***

1,46 ***

2,05 ***

2,07 ***

Vernieling

0,60 ***

0,74 ***

0,59 ***

0,55 ***

0,55 ***

0,61 ***

Openbare orde

1,32 ***

1,28 ***

1,18 **

1,25 ***

1,31 ***

1,32 ***

Opiumwet

1,93 ***

1,94 ***

1,50 ***

1,67 ***

1,81 ***

1,96 ***

WVW

4,59 ***

3,44 ***

0,45 ***

0,62 ***

2,74 ***

2,43 ***

Overige delicten

2,25 ***

1,94 ***

2,18 ***

2,57 ***

2,14 ***

2,25 ***

Aantal delicten

1,26 ***

1,22 ***

1,25 ***

1,26 ***

1,23 ***

1,23 ***

Wordt vervolgd

53

Vervolg bijlage 3
Effectparameters
Onvoorwaardelijk

Voorwaardelijk

Totaal

Omrekensleutel

Omrekensleutel

Omrekensleutel

A

B

A

B

A

B

Voorarrest

2,20 ***

2,23 ***

1,96 ***

2,31 ***

1,84 ***

2,14 ***

Duur voorarrest in
maanden

1,34 ***

1,49 ***

0,94 ***

0,95 ***

1,27 ***

1,37 ***

Ontkent

0,90 ***

0,94 **

0,69 ***

0,70 ***

0,90 ***

0,91 ***

Alkmaar

1,08

1,08

0,97

0,93

1,09 **

1,08 *

Almelo

0,99

1,05

1,06

1,11

1,03

1,11 **

Amsterdam

0,85 ***

0,87 ***

0,90 *

0,86 **

0,91 ***

0,89 ***

Arnhem

0,91 *

0,94

0,94

0,90

1,02

1,02

Assen

0,99

1,09

0,76 ***

0,78 ***

0,99

1,06

Breda

1,05

1,04

0,94

0,97

1,03

1,03

Den Bosch

0,99

1,02

0,96

1,01

1,01

1,06 *

Den Haag

1,39 ***

1,47 ***

1,16

1,34 ***

1,35 ***

1,55 ***

Dordrecht

1,01

1,03

0,88

0,84 *

1,01

0,99

Groningen

1,01

1,10 **

0,87 **

0,85 **

1,03

1,07 *

Haarlem

1,36 ***

1,40 ***

0,75 ***

0,79 **

1,25 ***

1,29 ***

Leeuwarden

1,09

1,09

0,91

0,88

1,10 *

1,07

Maastricht

1,05

1,07

0,76 **

0,70 ***

1,00

0,97

Middelburg

1,00

1,09

0,95

0,94

1,15 ***

1,22 ***

Roermond

0,82 ***

0,89 ***

0,94

1,00

0,89 ***

0,98

Rotterdam

0,97

1,04

0,88 *

0,90

0,98

1,04

Zutphen

0,98

1,03

0,99

1,02

1,02

1,07

Zwolle

0,86 **

0,88 **

0,76 ***

0,75 ***

0,89 ***

0,90 **

Proceskenmerken

Arrondissement
(Utrecht = ref)

Wordt vervolgd

54

Bijlage 3

Vervolg bijlage 3
Effectparameters
Onvoorwaardelijk

Voorwaardelijk

Totaal

Omrekensleutel

Omrekensleutel

Omrekensleutel

A

B

A

B

A

B

0,75 *** 0,77 ***

1,01

0,95

0,82 *** 0,80 ***

18-21 jaar

0,96

0,92 ***

1,06

1,05

0,95 **

0,90 ***

31-40 jaar

0,97

0,99

1,05

1,05

0,99

1,01

41-50 jaar

0,88 *** 0,92 **

1,05

1,01

0,94 **

0,96 *

51+

0,75 *** 0,84 ***

1,11 *

1,09

0,88 *** 0,94 *

voor vermogensdelicten

0,98

0,99

1,00

1,00

0,99

0,99

voor geweldsdelicten

1,01

1,03

0,99

1,00

1,01

1,03 *

voor overige delicten

1,00

1,00

0,99

1,00

1,00

1,00

Aantal eerdere gevangenisstraffen

1,01 **

1,01 ***

0,96 ***

0,96 ***

1,00

1,01 ***

Wonen

1,02

1,13 ***

0,95

0,96

1,00

1,07 ***

Wonen onbekend

1,30 *** 1,52 ***

0,85 ***

0,87 **

1,23 *** 1,38 ***

Opleiding en werk

0,98

0,91 ***

0,93 **

0,96 **

Financiën

1,12 *** 1,13 ***

1,10 **

1,11 ***

1,11 *** 1,12 ***

Relaties met partner en familie

0,91 *** 0,91 ***

1,10 ***

1,08 **

0,96 **

Relaties met vrienden

1,21 *** 1,21 ***

0,92 *

0,95

1,16 *** 1,19 ***

Drugsgebruik

0,95 *

0,98

0,99

0,94 *** 0,95 ***

Alcoholgebruik

1,09 *** 1,06 ***

1,04

1,05 *

1,04 **

Emotioneel welzijn

0,78 *** 0,83 ***

1,15 ***

1,15 ***

0,90 *** 0,95 **

Denkpatronen, gedrag en
vaardigheden

0,90 **

0,94 *

1,23 ***

1,22 ***

0,96

1,00

Houding

1,06 *

1,05 *

0,72 ***

0,73 ***

1,00

1,00

Constant

13,25 *** 5,40 *** 15,91 *** 10,65 *** 23,24 *** 9,21 ***

R2

0,61

Daderkenmerken
Vrouw (man = ref)
Leeftijd (21-30 = ref)

Aantal eerdere veroordelingen in
de afgelopen 5 jaar

Sociale omstandigheden van de
dader

1,01

0,96 *

0,73

0,15

0,18

0,69

0,99
0,96 **

1,02

0,75

* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001.

55

Bijlage 4
Samenhang tussen etniciteit en de
kans op voorarrest (regressieanalyses,
volledige model)

Effectparameters
(odds ratio’s)
voorarrest
Herkomst (autochtoon = ref)
1e Turks

1,48 ***

1e Marokkaans

1,40 **

1e Surinaams

1,35 ***

1e Antilliaans/Arubaans

1,16

1e overig westers

1,34 **

1e overig niet-westers

1,23 *

2e Turks

1,92 ***

2e Marokkaans

1,80 ***

2e Surinaams

1,23

2e Antilliaans/Arubaans

1,32

2e overig westers

1,07

2e overig niet-westers

1,53
Wordt vervolgd

56

Bijlage 4

Vervolg bijlage 4
Effectparameters
(odds ratio’s)
voorarrest
Delictkenmerken
Maximale strafdreiging (> 6 jaar = ref)
0-1 jaar

0,05 ***

1-2 jaar

0,15 ***

2-4 jaar

0,16 ***

4-6 jaar

0,52 ***

Maximumstraf onbekend

0,19 ***

Delicttype ernstigste delict (mishandeling = ref)
Bedreiging

1,57 **

Diefstal met geweld

2,66 ***

Zeden

0,67 ***

Levensdelicten

2,96 ***

Overige geweldsdelicten

2,71 **

Valsheidsmisdrijven

0,31 ***

Eenvoudige diefstal

0,90

Gekwalificeerde diefstal

1,17

Overige vermogensdelicten

1,95 ***

Vernieling

0,50 ***

Openbare orde

1,05

Opiumwet

2,66 ***

WVW

0,18 ***

Overige delicten

1,42 ***

Aantal delicten

1,71 ***
Wordt vervolgd

57

Vervolg bijlage 4
Effectparameters
(odds ratio’s)
voorarrest
Proceskenmerken
Ontkent

1,28 ***

Arrondissement (Utrecht = ref)
Alkmaar

0,29 ***

Almelo

1,04

Amsterdam

0,70 **

Arnhem

0,66 ***

Assen

0,30 ***

Breda

0,57 ***

Den Bosch

0,65 ***

Den Haag

0,55 ***

Dordrecht

0,69 *

Groningen

0,31 ***

Haarlem

0,61 ***

Leeuwarden

0,43 ***

Maastricht

0,37 ***

Middelburg

0,67 *

Roermond

0,76

Rotterdam

0,90

Zutphen

0,84

Zwolle

0,37 ***
Wordt vervolgd

58

Bijlage 4

Vervolg bijlage 4
Effectparameters
(odds ratio’s)
voorarrest
Daderkenmerken
Vrouw (man = ref)

0,55 ***

Leeftijd (21-30 = ref)
18-21 jaar

0,95

31-40 jaar

0,86 **

41-50 jaar

0,79 ***

51+

0,75 ***

Aantal eerdere veroordelingen in de afgelopen 5 jaar
voor vermogensdelicten

1,07 *

voor geweldsdelicten

1,19 ***

voor overige delicten

0,97

Aantal eerdere gevangenisstraffen

1,10 ***

Sociale omstandigheden van de dader
Wonen

1,66 ***

Wonen onbekend

22,39 ***

Opleiding en werk

0,90 *

Financiën

1,12 *

Relaties met partner en familie

1,14 **

Relaties met vrienden

1,51 ***

Drugsgebruik

1,02

Alcoholgebruik

1,11 **

Emotioneel welzijn

0,70 ***

Denkpatronen, gedrag en vaardigheden

1,41 ***

Houding

0,80 ***

Constant

2,69 ***

R

0,48

2

* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001.

59

Over de auteurs

Dr. mr. Sigrid van Wingerden is universitair
docent bij het Instituut voor Strafrecht en
Criminologie van de Universiteit Leiden.
­Eerder publiceerde zij onder andere over de
praktijk van de schadevergoeding voor
­slachtoffers, de straftoemeting bij moord en
doodslag en de rol van het recidiverisico bij
de straftoemeting.

60

Dr. Hilde Wermink is universitair docent bij
het Instituut voor Strafrecht en Criminologie
van de Universiteit Leiden. Eerder publiceerde
zij onder andere over de effecten van straffen
op recidive en over het incapacitatie-effect
van gevangenisstraffen. Samen met andere
auteurs heeft zij eerder gepubliceerd over
determinanten van straftoemeting.