4
Vragenuur: Vragen Verhoeven
Vragen van het lid Verhoeven aan de minister van Veiligheid
en Justitie over het bericht dat Russische veiligheidsdiensten de Onderzoeksraad Voor Veiligheid probeerden te
hacken.

Westen volgens het kabinet een structureel doelwit van de
Russen geworden?
De voorzitter:
Dan geef ik graag het woord aan de minister van Veiligheid
en Justitie.

Voorzitter: Elias
De voorzitter:
Ga uw gang.

De heer Verhoeven (D66):
Voorzitter. Afgelopen vrijdag stond in de NRC dat de
Nederlandse Onderzoeksraad Voor Veiligheid (OVV) op 29
september 2015 doelwit is geweest van een Russische
poging tot hacken. Deze spear-phishing-aanval vond plaats
twee weken voordat het OVV-rapport over de ramp met de
MH17 zou worden gepubliceerd, een cruciaal moment,
omdat de Russen graag wilden weten wat er in dat rapport
stond.
Dit was al bekend, maar deze hackpoging blijkt nu exemplarisch te zijn voor de constante, herhaalde pogingen van
Rusland om het onderzoek naar de toedracht van deze ramp
te frustreren. Deze hackpoging was identiek aan de wijze
waarop de Russen erin geslaagd zijn om de conventie van
de Democratische Partij in de Verenigde Staten, de DNC,
te hacken. In tegenstelling tot bij de Amerikaanse DNC
slaagde deze poging gelukkig niet. Dat was te danken aan
de oplettendheid van de betrokken OVV-medewerker. Desondanks benadrukte de voorzitter van de OVV, de heer
Tjibbe Joustra, in NRC dat onderschatting gevaarlijk is. Hij
zei letterlijk: te veel Nederlandse overheden denken "dat
hacken, dat loopt zo'n vaart niet". Dit terwijl Rusland volgens
onder meer de inlichtingendiensten in Duitsland en Frankrijk
steeds agressiever is in het beïnvloeden van buitenlandse
discussies.

Minister Van der Steur:
Voorzitter. Dank aan de heer Verhoeven voor het stellen
van deze vragen. Terecht zegt hij dat het nieuws dat aanleiding was voor het stellen van zijn vragen, ruim bekend is.
Volgens mij heeft de Onderzoeksraad Voor Veiligheid in
2015 zelf bekendgemaakt dat er een poging was gedaan
om zijn computers binnen te treden. Naar ik heb begrepen
van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid is die poging destijds niet geslaagd. In juni 2016 heeft de NOS nieuws
gebracht op dit terrein, namelijk dat de Duitse inlichtingendienst zou hebben gezegd dat de Russen erachter zouden
zitten. Diezelfde Duitse inlichtingendienst heeft in datzelfde
artikel van 9 juni 2016 gezegd dat zij daar geen bewijs voor
heeft. Voor zover ik weet, heeft de Onderzoeksraad Voor
Veiligheid nooit bevestigd dat hij weet wie er achter de
poging om zijn computers binnen te komen, zou hebben
gezeten. Wel weet ik dat de onderzoeksraad heeft opgemerkt dat hij heel recent daarvoor de beveiliging van zijn
computers heeft opgeschroefd omdat de onderzoeksraad
rekening hield met de mogelijkheid dat men zou proberen
in zijn computers te komen.

De heer Verhoeven (D66):
De Onderzoeksraad Voor Veiligheid. Ik heb de afkorting net
ook al genoemd, voorzitter, toen u hier nog niet zat. Hoe
beoordeelt de minister het dat de OVV-hack nagenoeg op
dezelfde manier heeft plaatsgevonden als de Russische
hackers volgens de Amerikaanse inlichtingendiensten de
Amerikaanse Democratische Partij hebben gehackt? Is het

De vragen van de heer Verhoeven over wat ik daar allemaal
van vind, zijn lastig voor mij te beantwoorden, omdat ik
natuurlijk zelf als minister van Veiligheid en Justitie niet
over de activiteiten van andere landen dan Nederland ga.
Dat is immers de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, die verantwoordelijk is voor de inlichtingendiensten, of de minister van Buitenlandse Zaken, die
verantwoordelijk is voor de relaties met het buitenland. Wel
kan ik melden dat ik het geheel eens ben met de heer
Joustra, geciteerd door de heer Verhoeven, die zegt dat
onderschatting gevaarlijk is. Dat is de reden dat we niet
alleen in mijn begroting — daar kan ik dan wel over spreken
— extra investeren in het nationaal detectienetwerk. Het
betreft hier een forse structurele investering voor de
komende jaren omdat het nationaal detectienetwerk nodig
is om de cyberaanvallen vanuit Nederland, vanuit Nederland
via het buitenland of vanuit criminele achtergrond, op een
goede manier op te sporen. Daarnaast investeren we extra
in de cybercrime- en cybersecurityweerbaarheid, ook bij
de nationale politie. De heer Verhoeven zal ongetwijfeld
gezien hebben dat de afgelopen week daarvoor 150 man
is vrijgemaakt door de korpschef om op dit terrein ook actief
te zijn. Ten slotte verwijs ik de heer Verhoeven graag naar
het Cybersecuritybeeld Nederland 2015; in dat document
dat recentelijk door de staatssecretaris van Veiligheid en
Justitie als verantwoordelijke voor cybersecurity naar deze
Kamer is gestuurd, geven we aan dat de Nederlandse nationale veiligheid en economie bedreigd wordt door statelijke
actoren en dat digitale aanvallen een aantrekkelijk alternatief
zijn voor conventionele militaire en spionagemiddelen. Dat
betekent ook dat we ons daarvan bewust zijn en dat we ook
maatregelen treffen om ons daartegen teweer te stellen.

Tweede Kamer

17 januari 2017
TK 40

Ik heb daarom met terugwerkende kracht over dit nieuwsbericht betreffende de situatie in 2015 de volgende vragen
aan de minister van Veiligheid en Justitie. Op 23 oktober
2015 schreef de NOS al over Operation Pawn Storm en
pogingen tot het hacken van de OVV. Gaat het Trend Microrapport van januari 2016 waarover NRC dit weekend schreef,
over dezelfde hackaanval? Of zijn er meerdere hackaanvallen geweest?
De voorzitter:
Waarbij "OVV" staat voor?

Vragenuur: Vragen Verhoeven

40-4-1

De heer Verhoeven (D66):
De minister zegt eigenlijk: we wisten het al en we zijn alert.
Enerzijds ziet hij dat onderschatting gevaarlijk is, wat
eigenlijk alle deskundigen de afgelopen weken ook zeiden,
maar anderzijds is hij vrij laconiek, wat mij toch niet op z'n
plaats lijkt. Rusland heeft niet alleen de Democratische
Partij in de Verenigde Staten gehackt maar ook de Poolse
regering en vorig jaar de Duitse Bondsdag. Rusland probeert al jaren op allerlei manieren politieke discussies te
beïnvloeden. Nederland is vanwege het Oekraïnereferendum en de MH17 ook een potentieel zeer interessant doelwit. Ik zou zelfs zeggen dat het zonneklaar is dat de Russen
gaan proberen om de verkiezingen in Nederland op 15
maart te beïnvloeden. De NCTV zegt zelfs dat Ruslandvriendelijke politici mogelijk hun intrede in de politiek gaan doen.
Ook onze eigen veiligheidsdiensten hebben gewaarschuwd.
Premier Rutte zei op 16 december dat Nederland alert is.
Mijn vraag aan de minister is waarom dit kabinet dan zo
weinig doet. Waarom blijft het kabinet op zijn handen zitten?
De minister zegt dat hij een veiligheidsbeeld heeft en wat
extra geld in het Nationaal Detectie Netwerk steekt. Het
gaat om 16 miljoen, terwijl de Duitsers en de Britten meer
dan 1 miljard uittrekken voor extra maatregelen. Dus
onderschat het kabinet deze zaak niet? Wat doet het kabinet
tot 15 maart concreet om te zorgen voor veilige verkiezingen
in Nederland die niet gehackt worden?
Minister Van der Steur:
Ik denk dat uit mijn woorden niet kan worden opgemaakt
dat wij het risico onderschatten. Ik herken niet het beeld
dat de heer Verhoeven schetst, als hij zegt dat er door mij
laconiek over wordt gedaan. Wij hebben juist de afgelopen
jaren in alle documenten, ook in het dreigingsbeeld waarnaar ik zojuist verwees en dat door de staatssecretaris is
gepresenteerd, heel duidelijk aangegeven dat wij ons
ongelooflijk bewust zijn van het risico. De minister-president
heeft dat afgelopen vrijdag ook nog eens bevestigd. Boven
op de investeringen die wij al deden en boven op het geld
dat al beschikbaar is, stellen wij extra geld ter beschikking
voor het detectienetwerk dat nodig is om adequaat te kunnen reageren. Wij hebben al heel erg lang een heel succesvolle publiek-private samenwerking met het Cyber Security
Centrum, dat overigens ook de Onderzoeksraad Voor Veiligheid heeft bijgestaan in dit proces. Wij zijn zeer, zeer alert
op de verkiezingen in Nederland omdat wij, zoals de
minister-president ook heeft aangegeven, de mogelijkheid
niet uitsluiten dat andere actoren daar iets mee willen. Wij
zijn zeer druk bezig, ook met de individuele politieke partijen, om ervoor te zorgen dat het verkiezingsproces in
Nederland ongestoord en veilig kan verlopen. Dat geldt dus
ook voor de digitale veiligheid.
De voorzitter:
De heer Verhoeven ten slotte.
De heer Verhoeven (D66):
De Duitsers en de Britten trekken dus 1 miljard uit en
Nederland 16 miljoen. Ik vind dat een nogal groot verschil.
Ik zou bijna willen zeggen dat het er toch echt op lijkt dat
het kabinet dit wel onderschat, in ieder geval als je kijkt
naar de bedragen en investeringen in meer veiligheid.

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Verhoeven

Ik heb nog een ander punt. Een maand geleden heeft D66
het kabinet gevraagd om in een brief uit te leggen welke
concrete stappen het kabinet gaat zetten om beïnvloeding
van onze verkiezingen door Russische hacks, door trollen
en door nepnieuws te voorkomen. Dat is een maand geleden. Die brief hebben wij nog steeds niet gekregen. Wanneer komt die brief? Ik hoop echt dat die nog deze week
komt. Dan kunnen wij in ieder geval zo snel mogelijk kijken
of daarover in de Kamer een debat kan plaatsvinden. Dan
kunnen wij bekijken welke concrete maatregelen nodig zijn,
voor 15 maart nog te treffen, om te voorkomen dat de
politieke partijen op dezelfde manier als in de Verenigde
Staten worden gehackt. Daar is het gebeurd omdat de FBI,
die er bovenop zat, het gewoon onderschatte. Dan hoeven
wij niet op 16 maart te zeggen: goh, ja, toch stom dat we
hier niet wat meer aan hebben gedaan. Nu kan het nog.
Dus graag snel een reactie en brief van het kabinet, zodat
de Kamer in ieder geval een debat kan voeren en de
minister wat meer kan aanjagen.
Minister Van der Steur:
Die Kamervragen zijn gesteld door de Kamercommissie
voor Binnenlandse Zaken aan de minister van Binnenlandse
Zaken en aan mij. De minister van Binnenlandse Zaken zal
als verantwoordelijke voor het verkiezingsproces de vragen
beantwoorden. Ik heb van hem begrepen dat hij verwacht
dit zeer binnenkort te kunnen doen. Dat zal vermoedelijk
nog deze week gebeuren, anders is het zeker begin volgende week. Voor het overige merk ik op dat de analyse
van de heer Verhoeven van de investeringen die Nederland
in totaal doet op het gebied van cybersecurity en cybercrime, niet klopt omdat het ging om extra geld dat wij er
bovenop doen, alleen voor het Nationaal Detectie Netwerk.
Maar er gebeurt in Nederland gelukkig nog heel veel meer
dan dat. Dat wil niet zeggen dat dit voor de komende jaren
genoeg zal zijn. Dat wil ik heel gauw in de richting van de
heer Verhoeven beamen. Ik ga ervan uit — wij hebben dat
al heel vaak met elkaar gewisseld in debatten — dat cybersecurity en cybercrime, zoals de daarvoor verantwoordelijke
staatssecretaris al heeft aangegeven, echt een aandachtspunt zullen blijven in de toekomst. Daaraan zal zonder
twijfel de komende jaren nog veel moeten gebeuren.
Mevrouw Oosenbrug (PvdA):
Het klopt dat het Cyber Security Centrum er vooral is om
het netwerk in de gaten te houden, maar daarna? Ik krijg
ongelooflijk veel vragen binnen van mensen die gehackt
zijn, vervolgens aangifte doen bij de politie en niet geholpen
worden. Wat doen wij daarmee? Iedereen snapt inmiddels
wel hoe het zit met het hacken als je computer gehackt is.
Het gaat om de volgende stap. Wat gaat de politie ermee
doen?
Minister Van der Steur:
Ik maak me samen met mevrouw Oosenbrug zorgen over
de aangiftebereidheid bij digitale misdaad. We zien de
laatste jaren dat het aantal aangiften op het gebied van
cybercrime daalt, terwijl wij eigenlijk verwachten dat de
cybercrime is toegenomen. Daar zit echt een punt van zorg,
zoals ik heb aangegeven in de brieven die ik de Kamer
daarover heb gestuurd. De Kamer zegt terecht dat het
moeilijk is. Het is niet makkelijk. We hebben natuurlijk het
Team High Tech Crime, dat zich heel actief inzet op dit punt,

17 januari 2017
TK 40

40-4-2

ondersteund door de teams uit de regio. Dat is precies de
reden waarom de korpschef heeft aangekondigd dat hij 150
mensen extra vrijmaakt om hiertegen op te treden. Ook de
korpschef ziet dat dit nodig en nuttig is.
Ik merk wel op dat het probleem niet zozeer de aangifte is,
maar vooral het feit dat mensen geen aangifte doen. Heel
veel mensen schijnen het vooral stom van zichzelf te vinden.
Ik doe hierbij dus de volgende oproep: ook al vindt u het
misschien stom van uzelf, doet u wel vooral aangifte. Dat
helpt ons om onze inspanningen in de juiste richting te
ontwikkelen.
De voorzitter:
Dank u zeer, mijnheer de minister.

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Verhoeven

17 januari 2017
TK 40

40-4-3