Beleidsonderzoek
Ruimtevaartbeleid 2007-2011
Eindrapport
Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
Rotterdam, 23 augustus 2012

Beleidsonderzoek
Ruimtevaartbeleid 2007-2011

Eindrapport

Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie

Rotterdam, 23 augustus 2012

Foto cover: Nederland vanuit ISS (bron ESA portal)

Over Ecorys

Met ons werk willen we een zinvolle bijdrage leveren aan maatschappelijke thema’s. Wij bieden
wereldwijd onderzoek, advies en projectmanagement en zijn gespecialiseerd in economische,
maatschappelijke en ruimtelijke ontwikkeling. We richten ons met name op complexe markt-,
beleids- en managementvraagstukken en bieden opdrachtgevers in de publieke, private en not-forprofit sectoren een uniek perspectief en hoogwaardige oplossingen. We zijn trots op onze 80-jarige
bedrijfsgeschiedenis. Onze belangrijkste werkgebieden zijn: economie en concurrentiekracht;
regio’s, steden en vastgoed; energie en water; transport en mobiliteit; sociaal beleid, bestuur,
onderwijs, en gezondheidszorg. Wij hechten grote waarde aan onze onafhankelijkheid, integriteit en
samenwerkingspartners. Ecorys-medewerkers zijn betrokken experts met ruime ervaring in de
academische wereld en adviespraktijk, die hun kennis en best practices binnen het bedrijf en met
internationale samenwerkingspartners delen.
Ecorys Nederland voert een actief MVO-beleid en heeft een ISO14001-certificaat, de internationale
standaard voor milieumanagementsystemen. Onze doelen op het gebied van duurzame
bedrijfsvoering zijn vertaald in ons bedrijfsbeleid en in praktische maatregelen gericht op mensen,
milieu en opbrengst. Zo gebruiken we 100% groene stroom, kopen we onze CO2-uitstoot af,
stimuleren we het OV-gebruik onder onze medewerkers, en printen we onze documenten op FSCof PEFC-gecertificeerd papier. Door deze acties is onze CO2-voetafdruk sinds 2007 met ca. 80%
afgenomen.

ECORYS Nederland BV
Watermanweg 44
3067 GG Rotterdam
Postbus 4175
3006 AD Rotterdam
Nederland
T 010 453 88 00
F 010 453 07 68
E netherlands@ecorys.com
K.v.K. nr. 24316726
W www.ecorys.nl

2

TR25314/PIE/PK/rap

Inhoudsopgave

Voorwoord

5

Samenvatting

6

Inleiding

6

Het Nederlandse ruimtevaartbeleid 2007-2011

6

Bevindingen

7

Aanbevelingen

10

Inleiding

13

1

1.1
1.2

1.3
2

3

13

Onderzoeksaanpak en beoordelingsmethodiek

14

1.2.1

Onderzoeksaanpak

14

1.2.2

Onderzoeksmethodiek

15

Leeswijzer

15

Ruimtevaartbeleid in de periode 2007-2011

17

2.1

Het Nederlandse ruimtevaartbeleid

17

2.2

De uitgaven aan ruimtevaart in 2007-2011

19

2.2.1

Totale uitgaven

19

2.2.2

Verdeling Ministeries

20

2.2.3

Geo-return

22

2.2.4

Nederlandse bijdrage aan ESA in internationaal perspectief

22

Onderzoek Programmering beleid 2007-2011
3.1

3.2

3.3
4

Aanleiding en vraagstelling

25

Programmering voorafgaand aan de ESA-MC 2008

25

3.1.1

Het programmeringsproces

25

3.1.2

Bevindingen Ecorys

27

Programmering na de ESA MC 2008

28

3.2.1

Het programmeringsproces

28

3.2.2

Bevindingen Ecorys

29

Conclusie

30

Onderzoek naar het beleid 2007-2011

31

4.1

31

Onderzoek van de vier beleidsdoelen
4.1.1

Behoud en versterking van die onderdelen van het wetenschappelijk,

industrieel en technologisch kunnen, waarin Nederland excelleert
4.1.2

31

Het zo goed mogelijk benutten door Nederland van de Europese

inspanningen m.b.t. het gebruik van ruimtevaartgegevens voor het oplossen van
maatschappelijke vraagstukken.
4.1.3

4.2

36

Het bevorderen van de toepassing van in de ruimtevaart ontwikkelde

technologie in andere sectoren en activiteiten.

41

4.1.4

44

Goed gastland zijn en blijven voor ESTEC

Organisatie en Communicatie

46

4.2.1

Organisatie

46

4.2.2

Communicatie

47

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

3

5

4

Conclusies

49

5.1

Inleiding

49

5.2

Conclusies

49

5.3

Aanbevelingen

52

Bijlage 1: Overzicht interviews

55

Bijlage 2: Begrippen en definities

57

Bijlage 3: Begeleidingscommissie

61

Bijlage 4: Buitenlandse klankbordgroep

63

Bijlage 5: Resultaten online enquête

65

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

Voorwoord

Ruimtevaart in Nederland staat volop in de publieke belangstelling met het verblijf van André
Kuipers in het ruimtestation ISS. Maar ruimtevaart is meer dan het verblijf van astronauten in de
ruimte en omvat een breed spectrum aan activiteiten van wetenschappelijk astrofysisch onderzoek,
tot aardobservatiesatellieten en hoogwaardige technologische toepassingen. Nederland voert een
eigen ruimtevaartbeleid, dat echter sterk is ingebed in het Europese ruimtevaartbeleid van de ESA
omdat ruimtevaart bij uitstek een internationale aangelegenheid is.
Dit rapport is het eindrapport van het beleidsonderzoek ruimtevaart 2007-2011. Dit onderzoek is
gestart op 2 april 2012. Interviews hebben plaatsgevonden in de periode 17 april – 14 mei 2012.
Wij danken de verschillende partijen die hebben meegewerkt aan de interviews en online enquête
en een waardevolle bijdrage hebben geleverd in het verkrijgen van inzicht voor dit onderzoek. Ook
bedanken we de begeleidingscommissie voor hun feedback tijdens het onderzoek.
De concept-resultaten zijn voorgelegd aan een buitenlandse klankbordgroep. De feedback van de
klankbordgroep is verwerkt in dit rapport.
Het onderzoek is onafhankelijk uitgevoerd door een team van adviseurs. We hechten eraan te
benadrukken dat de bevindingen van Ecorys niet noodzakelijkerwijs overeen hoeven te komen met
de standpunten van de Nederlandse overheid.
Rotterdam, augustus 2012
Ecorys

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

5

Samenvatting

Inleiding
Ruimtevaartbeleid is vooral Europees beleid. Het Nederlandse ruimtevaart beleid kan dan ook
alleen in deze context worden gezien en vindt dan ook in sterke mate plaats in Europese
samenwerkingsverbanden in het kader van ruimtevaartprogramma’s van de ESA, EUMETSAT en
de EU. Naast deze internationale ruimtevaartinspanningen is er nationaal flankerend beleid dat er
vooral op gericht is Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen een zo goed mogelijke positie te
laten verkrijgen in die internationale ruimtevaartprogramma’s.
Nederland staat aan de vooravond van een ESA-Ministerraad (ESA-MC 2012) waarin de
ruimtevaartprogramma’s voor de periode 2013-2015 worden besproken en vastgelegd.
Vooruitlopend op deze ESA-MC is het wenselijk lering te trekken uit het beleid, zoals dat is gevoerd
sinds de ESA-MC van 2008 en te beoordelen of de doelen zoals die vooraf waren gesteld zijn
behaald. Tevens dient het beleidsonderzoek vast te stellen in hoeverre de aanbevelingen van een
eerdere evaluatie (Berenschot, 2008) zijn toegepast.
Dit beleidsonderzoek beslaat de periode 2007-2011. Centraal in deze periode staat de ESA
Ministerraad in november 2008. Voor deze Ministerraad zijn door Nederland keuzes gemaakt ten
aanzien van het ruimtevaartbeleid, die hun effect hebben gehad in de periode 2009-2011. Hiervoor
zijn vier hoofddoelen vastgesteld voor het ruimtevaartbeleid:
1. Behoud en versterking van die onderdelen van het wetenschappelijk, industrieel en
technologisch kunnen, waarin Nederland excelleert.
2. Het zo goed mogelijk benutten door Nederland van de Europese inspanningen m.b.t. het
gebruik van ruimtevaartgegevens voor het oplossen van maatschappelijke vraagstukken.
3. Het bevorderen van de toepassing van in de ruimtevaart ontwikkelde technologie in andere
sectoren en activiteiten.
4. Goed gastland zijn en blijven voor ESTEC.
De evaluatie bouwt voort op de recente KNAW evaluatie (t.a.v. de wetenschapsdoelen in het
ruimtevaartbeleid). De evaluatie van het NSO valt buiten de evaluatie.

Het Nederlandse ruimtevaartbeleid 2007-2011
Het ruimtevaartbeleid in Nederland wordt door drie ministeries gefinancierd, namelijk het Ministerie
van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie, het Ministerie van Infrastructuur & Milieu en het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De jaarlijkse bijdrage aan het ruimtevaartbeleid
1

fluctueert. In de onderzoeksperiode is in totaal € 680 miljoen euro door de drie ministeries
gezamenlijk uitgegeven aan het ruimtevaartbeleid.
Het grootste gedeelte van dit budget wordt uitgegeven aan ESA. De bijdrage aan zowel de
verplichte als optionele programma’s bedraagt 75% van het budget en komt uit op € 513 miljoen
euro gedurende de onderzoeksperiode. Nederland is één van de 19 landen die lid zijn van de ESA.
De grootste betalers aan ESA in de periode 2007-2011 waren Duitsland en Frankrijk. Deze landen
1

6

Dit bedrag is exclusief de rechtstreekse bijdrage aan kennisinstellingen, zoals NLR, KNMI, SRON, TNO en universiteiten.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

betaalden minstens € 3 miljard euro in deze periode. Nederland is één van de middenmoters en
staat op de achtste plaats qua betalingen. Gerelateerd aan de omvang van het Bruto Nationaal
Product staat Nederland op de tiende plaats.
De tweede grote post is het nationaal flankerend beleid. Aan dit beleid werd in de
onderzoeksperiode € 106 miljoen uitgegeven. Dit komt neer op ongeveer 16% van het budget.
Binnen het flankerend beleid wordt het grootste gedeelte van het budget besteed aan TROPOMI.
Aan EUMETSAT is ongeveer € 42 miljoen gespendeerd. Dit is 6% van het beschikbare budget.
De grootste financiële bijdrage aan het ruimtevaartbeleid wordt door het Ministerie van EL&I
geleverd. Het ministerie besteedde in de periode 2007-2011 in totaal € 490 miljoen euro. De
belangrijkste uitgavenposten voor EL&I zijn de verplichte en optionele programma’s van ESA. De
bijdrage van het Ministerie van OCW (aandeel in de totale bijdrage van 21%) richt zich primair op
wetenschappelijk onderzoek. Tot slot wordt een bijdrage geleverd door het Ministerie van I&M. Het
grootste deel van het budget van I&M wordt besteed aan EUMETSAT. Vóór 2010 betaalde het
ministerie ook mee aan de optionele programma’s van ESA en het nationaal flankerend beleid
(TROPOMI). Deze bijdrage is sindsdien overgeheveld naar EL&I.
Verschillende acties en beleidsinstrumenten zijn ingezet in het ruimtevaartbeleid van Nederland.
Naast de bovengenoemde bestedingen aan ESA, EUMETSAT en nationaal flankerend beleid
middels TROPOMI, zijn er specifieke beleidsinstrumenten die de realisatie van de gestelde
beleidsdoelen dienen te bevorderen. Dit betreffen onder andere instrumenten die de specifieke
wetenschappelijke dan wel de industrieel/technologische positie van Nederland versterken (het
PEP, GO-W en het recente PIPP programma), de recente ontwikkeling van (een met “landbouw”gelden gefinancierd) data-portaal binnen het NSO, en verschillende activiteiten ter bevordering van
het gebruik van ruimtevaarttechnologie in andere sectoren (het Dutch Technology Transfer
Programma (tot 2009)), de jaarlijkse Space MATCH en de recente oprichting van ESA Business
Incubation Centre).
Nederland draagt daarnaast via de EU begroting bij aan de invulling van het EU ruimtevaartbeleid.
Dat EU ruimtevaartbeleid heeft de afgelopen jaren vooral in het teken gestaan van de
voorbereiding en realisatie van de Europese ‘vlaggenschepen’ van de ruimtevaart: Galileo en
GMES, en EGNOS. De doelstellingen van deze programma’s zijn door Nederland in 2007-2011
altijd ondersteund. Met de bijdrage aan TROPOMI wordt het belang dat Nederland hecht aan
GMES nog eens onderstreept.

Bevindingen
Beleidsdoelen zijn gesteld ….
De programmering van het ruimtevaartbeleid over de periode 2007-2011 is duidelijk verbeterd ten
opzichte van de periode 2001-2006. Er zijn een viertal hoofddoelstellingen geformuleerd voor het
beleid en er zijn eerste prioriteiten gesteld ten aanzien van wetenschap en technologie/industrie,
waarbij een aantal velden zijn benoemd die prioriteit hebben. Ook is duidelijk welke gebieden niet
langer prioriteit zijn.
Daarnaast zijn voor de doelen (VBTB) indicatoren vastgesteld. Wel moeten we constateren dat niet
voor elk doel meetbare en dekkende indicatoren vastgesteld zijn. Ook vindt niet voor alle doelen
een systematische monitoring plaats wat de meetbaarheid bemoeilijkt.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

7

Het gat tussen de vrij brede hoofddoelstellingen en de specifieke indicatoren is vrij groot. Naar onze
mening zou het zinvol zijn om in het vervolg heldere specifieke tussendoelen en daaruit afgeleide
criteria te formuleren om activiteiten te kunnen selecteren. Hierdoor worden de keuzes over de
invulling van het Nederlandse ruimtevaartbeleid beter afgewogen en onderbouwd. Specifieke
doelstellingen ontbreken nu en de keuzecriteria zijn niet even helder en niet volledig aan de
doelstellingen gerelateerd.
Dit zou verder versterkt kunnen worden door een heldere visievorming over de bredere rol van het
ruimtevaartbeleid in Nederland, in de oplossing van maatschappelijke thema’s of het versterken
van de concurrentiepositie van de Nederlandse industrie. Deze “inbedding” in een breder
flankerend beleid is nu minder sterk dan mogelijk is (in bijvoorbeeld de toepassing van
ruimtevaartgegevens).
Overigens is het “roadmap” proces dat is ingezet vanaf 2010 en het topsectoren beleid een stap in
de goede richting in het versterken van de programmering en het inbedden van het
ruimtevaartbeleid. Een verdere verbreding van dit proces met heldere (sturende) keuzes omtrent de
invulling ten aanzien van de gestelde doelen zou dit nog verder versterken.
… en voor een groot deel behaald
De resultaten per doel zijn vergeleken met de doelniveau‘s van de indicatoren die vooraf waren
vastgesteld. De belangrijkste conclusies ten aanzien van de mate van doelbereiking staan in
onderstaande tabel weergegeven.
Beleidsdoel

Doelstelling

Toelichting

behaald?
Behoud en versterken van
excellente onderdelen:
• Onderdeel wetenschap

●●●●

De positie als principal investigator is gerealiseerd (o.a.
door TROPOMI). De subdoelstelling ten aanzien van
planeetonderzoek is tot op heden niet behaald, maar
hiervoor was ook een langere periode voorzien. Wel
moet worden opgemerkt dat deze doelstelling mede is
behaald door middelen die formeel buiten het
ruimtevaartbeleid vallen (o.a. het SAFARI instrument).

• Onderdeel industrie /

●●●○

technologie

De gestelde doelen (return ESA contracten; de mate
waarin ESA opdrachten binnen de gestelde prioriteiten
vielen en specifieke doelen t.a.v. de effectiviteit van het
PEP programma) zijn grotendeels behaald. Alleen de
doelstelling ten aanzien van het doorlopen van PEP
voorstellen in ESA/EUMETSAT contracten is net niet
volledig behaald.

Gebruik ruimtevaartdata t.b.v.
maatschappij

●●○○/●●●○

Het is niet mogelijk hard vast te stellen of deze
doelstelling op alle indicatoren is behaald. De
doelstelling ten aanzien van de groei van ontwikkeling
en gebruik van applicaties, o.a. door overheid, wordt
niet gemonitord en is daarom niet te beoordelen.

Ook de indicator voor het gebruik van
satellietgegevens door de overheid, bedrijven en
instellingen wordt niet gemeten. Echter alleen al de

8

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

Beleidsdoel

Doelstelling

Toelichting

behaald?
gegevens van de groei van satelliet data bij het KNMI
geven aan dat het waarschijnlijk is dat deze indicator is
behaald.

Ruwe data zijn nog niet “zoveel mogelijk” vrij
beschikbaar. Deels ligt dit buiten de individuele
invloedsfeer van Nederland (EUMETSAT data), deels
is dit slechts gedeeltelijk ingevuld (via het data-portal
van NSO)
Bevorderen toepassen technologie

Niet vast te

Deze doelstelling is niet geoperationaliseerd en dus is

in andere sectoren

stellen

ook niet vast te stellen wat het doelniveau was en of dit
gehaald is.

Wel zijn er verschillende voorbeelden van succesvolle
spin-offs te vinden (o.a. bij ASML). Ook het Dutch
Technology Transfer programma (inmiddels
beëindigd), de SpaceMATCH en de start van het
Business Incubation Centre (gezamenlijke
ESTEC/EL&I investering) dragen positief bij aan deze
doelstelling
Goed gastland zijn en blijven voor
ESTEC

●●●○

Ook deze doelstelling was niet geoperationaliseerd en
is dus moeilijk “hard” te meten. Echter ESTEC geeft
aan dat Nederland een luisterend oor heeft voor de
verzoeken van ESTEC en dat er geen specifieke
knelpunten worden gesignaleerd.

Wel speelt er op een hoger niveau de discussie
rondom Nederland als vestigingsplaats voor ESA
activiteiten vanuit de grote ESA lidstaten, onder het
argument dat Nederland als kleine speler
“overbedeeld” is met ESTEC.

De beleidsinstrumenten dragen in belangrijke mate bij aan het realiseren van de
beleidsdoelen
De realisatie van de beleidsdoelen komt voor een groot deel op het conto van de
beleidsinspanningen en ESA inschrijvingen. De ingezette ruimtevaartmiddelen gedurende de
onderzoeksperiode zijn vrijwel volledig aangewend voor het eerste beleidsdoel. Voor de overige
drie beleidsdoelen zijn relatief weinig middelen vrijgemaakt.
De bijdrage aan de optionele programma’s is het belangrijkste instrument bij het realiseren van dit
eerste beleidsdoel. De gewogen return voor de periode 2000-2011 ligt voor de meeste optionele
programma’s boven de 94%. Veel van de keuzes voor inschrijving in optionele programma’s zijn te
relateren aan de drie prioriteitsgebieden (i) bouw van wetenschappelijke instrumenten, (ii)
producten en subsystemen voor satellieten en (iii) structuurdelen voor lanceervoertuigen. Alleen ten
aanzien van de optionele programmakeuze “bemande ruimtevaart” (€ 56 miljoen) is de relatie met
de prioriteitsgebieden niet voor de volledige inschrijving even duidelijk. Overigens leverde dit
programma wel veel positieve publiciteit op (rondom de missie van André Kuipers), en is er een
forse over-return op gerealiseerd.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

9

De bijdrage van TROPOMI in het realiseren van zowel de wetenschappelijke als de industriële
doelen is aanzienlijk. TROPOMI heeft geleid tot het realiseren van de PI rol op het gebied van
aardgericht ruimteonderzoek. Ook heeft het de positie van de industrie / technologie op het gebied
van optische instrumenten versterkt.
De PIPP regeling is pas sinds 2010 open. Het is nog te vroeg om te concluderen of deze regeling
een bijdrage zal leveren aan wetenschappelijk succes.
Er is geen directe bijdrage van het GO-W programma geweest aan het realiseren van de beide PI
rollen in deze evaluatieperiode. Dit was ook niet het doel van dit programma, dat vooral
ondersteuning biedt aan Nederlandse onderzoekers om toegang te krijgen tot in internationaal
verband ontwikkelde, en dus niet specifiek Nederlandse, grootschalige ruimte-infrastructuur. KNAW
is in haar evaluatie van het wetenschappelijk ruimteonderzoek in Nederland van mening dat het
programma over het geheel goed heeft gewerkt en voor de gebieden aardobservatie en
planeetonderzoek sterk heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van deze gebieden.
De organisatie van het ruimtevaartbeleid is verbeterd
De taakverdeling tussen ministeries in de afgelopen periode is helder. De overheveling van gelden
van het Ministerie van I&M naar EL&I heeft hierin een nuttige bijdrage geleverd. De oprichting van
NSO is een zinvolle stap geweest die volgde op de aanbevelingen van de eerdere evaluatie. Een
continue communicatie over de verschillende rollen (vooral naar eventuele nieuw spelers) lijkt op
zijn plaats.
Publiciteit richt zich nu vooral op grote, prestigieuze gebeurtenissen zoals de ruimtevaartmissie van
Andre Kuipers. Dit is goed. Het is beeld is echter dat de communicatie zich tot de grote events
beperkt. Het verdient aanbeveling ook andere aspecten van de Nederlandse ruimtevaart meer te
belichten. Zo kunnen bijvoorbeeld de activiteiten van ESTEC in Nederland en de toegevoegde
waarde hiervan voor Nederland beter uitgevent worden, de wetenschappelijke successen die
Nederland boekt middels TROPOMI en SAFARI meer voor het voetlicht gebracht worden, alsmede
de verwevenheid die ruimtevaart al heeft met het dagelijks functioneren van de maatschappij.

Aanbevelingen
Op basis van de bevindingen van het beleidsonderzoek doen wij een aantal aanbevelingen. Kern
bij het opstellen van onze aanbevelingen is hoe de impact van de bestede middelen in het
ruimtevaartbeleid geoptimaliseerd kan worden.
Startpunt hierbij is de observatie dat er binnen ESA verband geen sprake is van een echte markt.
Excelleren op specifieke velden leidt, door de gehanteerde evenredige ESA geo-return
uitgangspunten, niet tot een sterke marktpositie. Dit leidt tevens tot een mechanisme van “geleide
specialisatie” waarbij ieder land min of meer zijn eigen specialisaties heeft op basis waarvan de
opdrachten “verdeeld” worden.
Om de impact van het ruimtevaartbeleid te vergroten moet dus vooral worden gezocht naar een
versterking van de meerwaarde van investeringen in de ruimtevaart. Wij zien een aantal
mechanismes waarop deze meerwaarde kan worden gecreëerd. Deze vallen terug te voeren op
twee simpele begrippen: Kiezen en Verbinden.
• Versterken gebruik ruimtevaartgegevens (Verbinden). Dit reeds eerder benoemde doel zou
in de toekomst meer aandacht behoeven. Dit vraagt nadrukkelijk om meer aandacht voor
downstream services, en een continuering en uitbreiding van het beleid om data vrij ter

10

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

beschikking te stellen. Maar ook het activeren van gebruikspartijen door een actieve
uitwisseling van best practices ondersteund door business cases en pilots is hier behulpzaam in
(bevorderen van de vraagkant). Tot slot is het betrekken van gebruiksdepartementen (I&M en
landbouw, maar ook op een lager niveau via waterschappen, provincies en gemeentes) aan de
voorkant in het toepassen (en mede-ontwikkelen) van ruimtevaartgebaseerde applicaties, via
flankerend beleid versterkend. Tot slot wordt aanbevolen innovatiever aan te besteden waarbij
de mogelijkheid geboden wordt om applicaties gebaseerd op ruimtevaartgegevens in te zetten.
• Versterken export van Nederlandse ruimtevaarttechnologie buiten ESA (Kiezen). Daar
waar de ESA markt gelimiteerd is door de geo-return systematiek zou het beleid zich sterker
kunnen richten op het opbouwen van een positie op de niet-ESA markt. Dit is de commerciële
markt en de institutionele markt buiten Europa (zoals de VS: het land waar groeikansen voor de
ruimtevaart zijn), in ‘nieuwe’ ruimtevaartlanden, zoals Zuid-Korea, India, en Brazilië. Dit vraagt
om een heldere analyse van de terreinen waar Nederland een concurrerende positie in kan
nemen. Deels kan dit worden ingevuld door binnen ESA programma’s in te schrijven op velden
waar de kans op recurrent werk buiten ESA groter is. Hierbij kan worden gedacht aan de Next
Generation Launcher en Platform, en het Integrated Applications Programme. Voorgesteld
wordt om dit proces niet geheel en alleen te laten voeden door Nederlandse partijen zelf, maar
hier ook externe partijen een mening te laten vormen (introduceren van een soort
visitatie/audits) of om meningen van een individuele sectorpartij te toetsen door één of
meerdere andere partijen (versterken intersubjectiviteit).
• Versterken van de band tussen wetenschap en technologie (Verbinden). De keuzes binnen
de ruimtevaart wetenschap en technologie komen deels onafhankelijk van elkaar tot stand.
Soms is dit volstrekt gerechtvaardigd omdat niet alle wetenschap toegepaste wetenschap hoeft
te zijn en er ook ruimte dient te blijven voor fundamenteel onderzoek. Echter het nadrukkelijker
opzoeken van die velden waarop de wetenschappelijke excellentie de technologische
excellentie van Nederland versterkt lijkt de moeite waard. Een mooi voorbeeld hierin kan
worden gevonden in de ontwikkeling van TROPOMI. Maar ook het verbinden van
kennisinstellingen en applicatieontwikkelaars om de ontwikkeling van betrouwbare
toepassingen te bevorderen wordt geadviseerd.
• Beter gebruik maken van de ESTEC vestiging (Verbinden). De aanwezigheid van de ESTEC
vestiging in Noordwijk biedt unieke kansen om verder te benutten. De gezamenlijke oprichting
van het Business Incubation Centre is hierin een stap in de goede richting. Waar mogelijk wordt
aanbevolen de contacten tussen ESTEC, het Nederlandse bedrijfsleven en de wetenschap
verder uit te bouwen, zowel in de ruimtevaart sector zelf als in andere sectoren. Niet alleen
vergroot dit de meerwaarde van de aanwezigheid van ESTEC in ons land, maar ook zal het de
inbedding van ESTEC medewerkers in de Nederlandse ruimtevaart sterker worden, wat kan
bijdragen aan ESTEC interne marketing om bepaalde onderdelen in Nederland te behouden.
Bovenstaande richtingen vragen om de ontwikkeling van een heldere visie waarin dit wordt
uitgewerkt:
•

Welke velden bieden meerwaarde? Welke dwarsverbanden kunnen worden gelegd? Tot welke
keuzes leidt dit binnen de optionele programma’s van ESA? Wat is de potentiele afbreuk van
het richten op eventuele nieuwe velden (zal tijd kosten om hier een positie binnen ESA op te
bouwen) en is dit gerechtvaardigd vanuit de meerwaarde die op den duur (ook buiten ESA)
wordt gecreëerd?

•

Op basis hiervan kunnen de hoofddoelen worden uitgewerkt in concrete tussendoelen en
activiteiten. Die vervolgens vertaald kunnen worden in concrete indicatoren die ook de
meerwaarde meten.

•

Welke samenwerking vereist dit tussen verschillende actoren? Welke afstemming is
noodzakelijk tussen de verschillende departementen?

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

11

•

Hoe kan deze visie het meest effectief worden vormgegeven, ingevuld en uitgedragen in een
gezamenlijke, georkestreerde lobby van industrie, wetenschap en overheid in het benaderen
van relevante stakeholders (binnen ESA maar ook daar buiten). Wie vervult hierbij welke rol?

Het creëren van een gezamenlijke visie en maken van heldere keuzes zal de effectiviteit en
meerwaarde van het Nederlandse ruimtevaartbeleid vergroten. Daarnaast zal, en dit valt niet te
ontkennen, de omvang van de Nederlandse bestedingen een gevolg hebben op de effectiviteit
van het ruimtevaartbeleid, vanuit de volgende argumenten:
•

De omvang van binnen ESA in te zetten middelen heeft een direct effect op de hoogte van de
bijdrage aan optionele programma’s. Binnen die optionele programma’s is de beïnvloeding van
de aanwending ten aanzien van de Nederlandse inzet het grootst (anders dan in het verplichte
deel van ESA);

•

Nederland wordt gezien als een kleine speler die maar een beperkt belang hecht aan de
ruimtevaart. Deze beeldvorming wordt bevestigd door de buitenlandse partijen die in het kader
van deze evaluatie zijn geïnterviewd. Dit beeld wordt overigens bepaald door meer dan de
financiële bijdrage aan ESA, maar wordt ook beïnvloed door de zwaarte van de ambtelijke
representatie en de informele lobby invulling. Het ontbreken van een duidelijke (gefocuste) visie
en communicatie hiervan heeft naar verwachting tevens een effect op dit beeld.

•

Ondanks dat meer factoren een rol spelen (zoals de algemene geografische verdeling van
Europese instellingen) mag verwacht worden dat het niveau van bestedingen van Nederland
binnen ESA ook een gevolg heeft op de ESTEC vestiging in Nederland. Hoewel het
onwaarschijnlijk lijkt dat deze van de ene op de andere dag zal verdwijnen, kan het er wel toe
leiden dat er geen uitbreiding plaatsvindt of dat geleidelijk activiteiten vanuit Nederland naar
andere landen worden verplaatst. De druk hierop zal altijd aanwezig zijn vanuit de grotere ESA
landen die het argument hanteren dat Nederland “overbedeeld” is vanuit zijn rol binnen ESA,
maar wordt versterkt naarmate de Nederlandse bijdrage kleiner zou worden.

Vanuit bovenstaande argumentatie wordt aanbevolen voorzichtig om te gaan met een verdere
reductie van de ESA bijdrage of, indien dit wel gerealiseerd wordt, bewust te zijn van potentiële
gevolgen ervan.

12

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en vraagstelling
Op 14 maart 2008 heeft Berenschot een evaluatie gepresenteerd van het gevoerde
ruimtevaartbeleid over de periode 2001-2006. De aanbevelingen uit die evaluatie hebben in het
voorjaar van 2008 geresulteerd in een beleidsbrief aan de Tweede Kamer (Kamerstuk 24446, nr.
37) en hebben een rol gespeeld bij de keuzes die gemaakt zijn ten behoeve van de Nederlandse
inzet bij de ESA-MC 2008 en bij het beleid in de jaren nadien.
Op 20 en 21 november 2012 is de eerstvolgende ESA-Ministerraad (ESA-MC 2012) voorzien. Daar
worden de ruimtevaartprogramma’s voor de periode 2013-2015 besproken en vastgesteld. Ter
voorbereiding hierop wordt het wenselijk geacht lering te trekken uit het beleid, zoals dat is gevoerd
sinds de ESA-MC van 2008. Deze lessen dienen mede om te bepalen waarop de Nederlandse
beleidsinzet bij de ESA-MC 2012 gericht dient te worden. Het ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie (EL&I) heeft Ecorys daarom gevraagd een beleidsonderzoek te verrichten
naar het ruimtevaartbeleid van Nederland over de periode 2007-2011. Het ministerie van EL&I is
het eerstverantwoordelijke ministerie voor het ruimtevaartbeleid. Dit beleid wordt door het ministerie
van EL&I samen met de ministeries van OCW en I&M bepaald.
Onderwerp van dit beleidsonderzoek betreft met name het Nederlandse ruimtevaartbeleid, zoals
vormgegeven in het kader van ESA, de EU en het nationaal flankerend beleid. De kernvragen, die
beantwoord moeten worden, zijn:
•

In hoeverre zijn de geformuleerde doelstellingen van het Nederlandse ruimtevaartbeleid bereikt
en in hoeverre hebben de ontplooide initiatieven daaraan bijgedragen (effectiviteit/efficiency)?

•

Zijn de aanbevelingen uit het Berenschot-rapport van 14 maart 2008 adequaat opgevolgd? Zijn

•

Welke conclusies zijn te trekken en welke aanbevelingen kunnen worden gedaan, op basis van

daarbij de gemaakte beleidskeuzes helder onderbouwd?
de uitkomsten van het onderzoek en van recente ontwikkelingen in de Europese ruimtevaart?
Ter beantwoording van deze kernvragen zijn specifieke onderzoeksvragen opgesteld die in het
beleidsonderzoek moeten worden beantwoord. Deze specifieke vragen hebben betrekking op het
verleden en de toekomst. De specifieke onderzoeksvragen ten aanzien van het verleden zijn:
•

In welke mate zijn de in 2008 geformuleerde beleidsdoelstellingen, zoals geformuleerd in eerder
genoemde Kamerbrieven behaald, gelet op de ontwikkelingen in de Nederlandse en Europese
ruimtevaart sinds 2007?

•

In welke mate is er gescoord op de bestaande VBTB-indicatoren en in hoeverre valt dit te
kwalificeren als gunstig of ongunstig?

•

Op welke wijze zou de voortgang in de implementatie van het ruimtevaartbeleid zo adequaat
mogelijk kunnen worden aangetoond of gemeten?

•

Zijn de doelen van de beleidsinzet voor de ESA-MC 2008 gerealiseerd?

•

Op welke wijze dragen de inschrijvingen in ESA-programma’s bij aan het bereiken van de
doelstellingen van het Nederlandse ruimtevaartbeleid?

•

Hoe is de ontwikkeling van de relatieve positie van Nederland aan ESA-programma’s in

•

In hoeverre vervult Nederland de rol van ‘goed gastland’ voor de ESA-vestiging te Noordwijk

vergelijk met de andere ESA-lidstaten (= graadmeter politieke dimensie)?
(ESTEC) op adequate wijze vanuit het perspectief van behoud en versterking van deze
vestiging?

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

13

•

Hoe verloopt de samenwerking tussen belanghebbenden in de Nederlandse ruimtevaartsector?

•

Vindt er voldoende interactie plaats tussen wetenschappers, ondernemers en de overheid voor
een adequate participatie in ESA-programma’s en voor het stimuleren van (maatschappelijk)
gebruik van ruimtevaartgegevens?

•

Welke conclusies en aanbevelingen uit eerdere onderzoeken behoeven aandacht in het kader
van dit beleidsonderzoek?

De specifieke onderzoeksvragen ten aanzien van de toekomst zijn:
•

Welke lessen zijn er te leren?

•

Wat zijn de sterke punten die zeker moeten worden voortgezet?

•

Op welke punten zou het ruimtevaartbeleid moeten worden bijgesteld?

•

Wat zijn de aanbevelingen voor de toekomst, mede in het licht van het nieuwe beleid voor het
bedrijfsleven/topsectoren?

1.2

Onderzoeksaanpak en beoordelingsmethodiek

1.2.1 Onderzoeksaanpak
Hieronder presenteren we het plan van aanpak op hoofdlijnen, zoals we dit hebben toegepast in
het beleidsonderzoek. Hierbij maken we onderscheid tussen een processpoor, de inhoudelijke
stappen en de activiteiten.
Figuur 1.1 Plan van aanpak op hoofdlijnen

14

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

1.2.2 Onderzoeksmethodiek
Dit beleidsonderzoek van het Nederlandse ruimtevaarbeleid is een ex-post evaluatie. Ex-post
evaluatieonderzoek kan worden gedefinieerd als: een systematisch onderzoek naar de effecten van
bestaand beleid, de wijze waarop beleid wordt uitgevoerd en/of de kosten en kwaliteit van
2

geleverde producten en diensten. Het is hierbij van belang eerst vast te stellen wat de doelen
waren van het Nederlandse ruimtevaartbeleid. De vervolgvraag is dan welke acties geformuleerd
zijn en tot welk resultaat die hebben geleid (effectiviteit/doeltreffendheid) en de wijze waarop
(efficiëntie of doelmatigheid). Hierin zijn een aantal elementen van belang, zoals in onderstaand
schema is aangegeven.

1.3 Leeswijzer
In the volgende hoofdstukken wordt eerst ingegaan op de uitgaven aan het ruimtevaartbeleid in de
onderzoeksperiode. Dit wordt in hoofdstuk 3 gevolgd door een evaluatie van het
programmeringsproces, aangezien dit van wezenlijke invloed is op de koers en richting van de
bestede gelden. In hoofdstuk 4 wordt het beleid geëvalueerd aan de hand van de vier hoofddoelen
van het beleid. Hoofdstuk 5 bevat conclusies en aanbevelingen.

2

De tegenhanger van een ex-post evaluatie is een ex-ante evaluatie. Beleidsonderzoek ex ante is toekomstgericht. Het
doel is om de kosten en baten van alternatieve beleidsvoornemens in kaart te brengen en tegen elkaar af te wegen.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

15

2 Ruimtevaartbeleid in de periode 2007-2011

2.1 Het Nederlandse ruimtevaartbeleid
Ruimtevaartbeleid is vooral Europees beleid. Al in een vroeg stadium van beleidsontwikkeling (ver
voor 2007) heeft Nederland besloten dat het niet efficiënt is een zelfstandig beleid te voeren los van
andere partners. De logische keuze was samenwerking met Europese partners in het kader van de
ESA, EUMETSAT en de EU in internationale ruimtevaartprogramma’s. Daarnaast is er nationaal
flankerend beleid dat er vooral op gericht is Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen een zo
goed mogelijke positie te laten verkrijgen in die internationale ruimtevaartprogramma’s.
Dit beleidsonderzoek beslaat de periode 2007-2011. Centraal in deze periode staat de ESA
ministerraad in november 2008. Voor deze ministerraad zijn door Nederland keuzes gemaakt ten
aanzien van het ruimtevaartbeleid, die hun effect hebben gehad in de periode 2009-2011. Het
beleid in de periode 2007 tot november 2008 is grotendeels een uitvloeisel van keuzes die zijn
gemaakt in de aanloop naar de vorige ESA Ministerraad van december 2005 in Berlijn, en vallen
daarmee buiten de periode van dit beleidsonderzoek.
Het beleid in de jaren 2007 en 2008
Het gevoerde beleid in 2007 en 2008 is, zoals hierboven gememoreerd, een uitvloeisel van de
keuzes die gemaakt zijn voor de ESA Ministerraad in 2005 in Berlijn. Deze keuzes werden gemaakt
op basis van het Actieplan Ruimtevaart dat in 2004 was opgesteld. In dat Actieplan wordt
uitwerking gegeven aan drie dimensies van ruimtevaartbeleid:
•

de politieke dimensie

•

de gebruikersdimensie

•

de industrieel/technologische dimensie

Deze 3 dimensies zijn uitgewerkt in vijf zwaartepunten en bijbehorende ambities. Daarbij wordt
nauwe samenwerking nagestreefd tussen de wetenschap, kennisinstellingen, bedrijfsleven en
gebruikers.
Op deze conferentie in 2005 stemde Nederland in met de verplichte bijdragen waarin het aandeel
van Nederland 4,5% bedroeg. Daarnaast tekende Nederland gemiddeld voor 1,7% (aandeel in
totaal) van de optionele programma’s in. Dit is een daling ten opzichte van voorgaande jaren. Deze
daling is een gevolg van de in 2003 ingevoerde structurele bezuiniging van 10 miljoen euro per jaar
op de begroting van het toenmalige ministerie van EZ. Het Kabinet heeft in een brief aan de Kamer
van 27 juni 2006 laten weten dat het kabinet bij de Voorjaarsnota 2006 heeft besloten tot een
substantiële structurele verhoging van de middelen voor ruimtevaart op de begroting van EZ. Met
ingang van 2008 bedroeg deze ophoging 20 miljoen euro op jaarbasis. Maar ook voor de jaren
2006 en 2007 was extra budget beschikbaar gesteld; respectievelijk 10 en 15 miljoen euro. Deze
verhoging diende primair voor de versterking van de Nederlandse positie in ESA. De verhogingen
van 2006 en 2007 (samen 25 miljoen euro), zijn gebruikt voor de ophoging van inschrijvingen op
programma’s die in Berlijn gedaan zijn, alsmede voor de nationale component in het ruimtevaart
beleid.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

17

Het beleid in de jaren 2009-2011
Het beleid dat is gevoerd in 2009-2011 is een gevolg van de inzet voor de ESA MC2008. Hiervoor
zijn vier hoofddoelen vastgesteld voor het ruimtevaartbeleid, die ook centraal staan in dit
beleidsonderzoek:
1. Behoud en versterking van die onderdelen van het wetenschappelijk, industrieel en
technologisch kunnen, waarin Nederland excelleert.
2. Het zo goed mogelijk benutten door Nederland van de Europese inspanningen m.b.t. het
gebruik van ruimtevaartgegevens voor het oplossen van maatschappelijke vraagstukken.
3. Het bevorderen van de toepassing van in de ruimtevaart ontwikkelde technologie in andere
sectoren en activiteiten
4. Goed gastland zijn en blijven voor ESTEC.
ESA inschrijving MC2008
In Kamerstuk 24446-43 werd aangegeven dat er tijdens de MC 2008 voor € 409,1 miljoen
ingeschreven zou worden voor de periode 2009-2013. Dit bedrag bevat zowel de bijdrage aan de
verplichte als de optionele programma’s. In dit bedrag zit ook de bijdrage aan TROPOMI (zowel het
deel dat via ESA wordt gefinancierd als het gedeelte dat als flankerend beleid gefinancierd is,
zijnde € 68.5 miljoen). Na afloop van de MC bleek er iets minder ingeschreven te zijn dan van
tevoren was gepland. Het ingeschreven bedrag (inclusief TROPOMI) komt uit op € 402,7 miljoen.
In de kamerbrief werd aangegeven dat er op de verplichte ESA programma’s voor € 175,2 miljoen
zou worden ingeschreven. Uiteindelijk is er ingeschreven voor € 173,4 miljoen. Onderstaande tabel
geeft een overzicht van de verdeling over de programma’s:
Tabel 2.1 Overzicht Nederlandse inschrijving in verplichte programma’s (in € miljoenen)
Voorgenomen

Daadwerkelijke

inschrijving

inschrijving

% Nederland

Algemeen budget

54,2

50,6

4,67

Science programma

106,9

108,7

4,67
3,32

CSG Kourou

14,1

14,1

Totaal

175,2

173,4

Bron: Tweede Kamer, kamerstuk 24 446 nr. 45

Bovenstaande tabel laat zien dat er minder is ingeschreven op het algemeen budget. Echter, er is
meer ingeschreven op het science programma dan van te voren was neergelegd in de Kamerbrief.
In totaal is er minder ingeschreven dan was voorzien.
Op de MC2008 is ook ingeschreven in optionele programma’s. Voorafgaand aan de ministerraad
was aangegeven dat er voor € 233,9 miljoen zou worden ingeschreven op de diverse programma’s.
Dit bedrag is inclusief de Nederlandse bijdrage aan TROPOMI. Wanneer dit niet wordt
meegenomen in de berekening bedroeg de voorgenomen inschrijving in optionele programma’s €
165,2 miljoen. Uiteindelijk is voor € 229,3 miljoen ingeschreven in de optionele programma’s plus
TROPOMI, waarvan de inschrijving in optionele programma’s € 160,7 miljoen bedroeg.
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de verdeling tussen de verschillende programma’s.

18

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

Tabel 2.2 Overzicht Nederlandse inschrijvingen in optionele programma’s (in miljoenen)
Voorgenomen

Daadwerkelijke

inschrijving

inschrijving

% Nederland

Aardobservatie 3

25,6

25,6

1,4

Human Spaceflight

41,4

39,1

1,8

Exploration

0,5

0,5

0,2

Launchers

24,0

21,8

2,1

Telecom

62,3

62,3

5,9

GNSS evolution

0,9

0,9

1,2
1,6

GSTP-5

10,5

10,5

Totaal

165,2

160,7

Bron: Tweede Kamer, kamerstuk 24 446 nr. 45

Bovenstaande tabel laat zien dat voor de meeste optionele programma’s het geplande bedrag is
ingeschreven. Alleen voor de programma’s ‘Human Spaceflight’ en ‘Launchers’ is minder
ingeschreven dan van te voren was vastgelegd.
Uit de inschrijvingen van Nederland blijkt dat de inschrijving in optionele programma’s en de
verplichte bijdrage grofweg in evenwicht zijn. Het totale ESA budget wordt voor circa 15% gefund
via de verplichte bijdragen en voor ongeveer 85% via de bijdragen in optionele programma’s. Dit
betekent dat andere ESA lidstaten een hogere optionele bijdrage hebben dan hun verplichte
bijdrage. Hieruit kan geconcludeerd worden dat Nederland relatief weinig inschrijft op optionele
programma’s.
Relatie met het EU ruimtevaartbeleid
Nederland draagt via de EU begroting bij aan de invulling van het EU ruimtevaartbeleid. Dat EU
ruimtevaartbeleid heeft de afgelopen jaren vooral in het teken gestaan van de voorbereiding en
4

5

realisatie van de Europese ‘vlaggenschepen’ van de ruimtevaart: Galileo en GMES , en EGNOS .
De doelstellingen van programma’s zijn door Nederland in 2007-2011 altijd ondersteund. Met de
bijdrage aan TROPOMI wordt het belang dat Nederland hecht aan GMES nog eens onderstreept.
De implementatie van het EU ruimtevaartprogramma wordt deels vormgegeven door de inzet van
middelen uit het Europese Kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling op gebied van
ruimtevaart. Nederlandse bedrijven en instellingen hebben in de periode 2007-2011 hieraan
deelgenomen. Evaluatie van de Nederlandse deelname in het EU Kaderprogramma valt buiten
deze evaluatie.

2.2 De uitgaven aan ruimtevaart in 2007-2011
2.2.1 Totale uitgaven

6

Het ruimtevaartbeleid wordt door drie ministeries gefinancierd, namelijk het Ministerie van
Economische Zaken, Landbouw & Innovatie, het Ministerie van Infrastructuur & Milieu en het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De jaarlijkse bijdrage aan het ruimtevaartbeleid

3

4
5

6

GMES maakt onderdeel uit van het aardobservatie programma. Binnen GMES vallen ook de betalingen aan TROPOMI.
Het grootste deel van de kosten voor TROPOMI wordt buiten de ESA om betaald. Slechts een klein gedeelte (15,4
miljoen) wordt via ESA inschrijvingen betaald. Dit gedeelte is meegenomen in de berekeningen.
Global Monitoring for Environment and Security, het Europese aardobservatieprogramma.
European Geostationary Navigation Overlay Service, verbetert de nauwkeurigheid van positiebepaling door het versturen
van correctiesignalen die het GPS signaal corrigeren,
De bedragen zijn gebaseerd op informatie aangeleverd door de ministeries van EL&I, OCW en I&M.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

19

7

fluctueert. In de onderzoeksperiode is in totaal € 680 miljoen euro door de drie ministeries
gezamenlijk uitgegeven aan het ruimtevaartbeleid.
Het grootste gedeelte van dit budget wordt uitgegeven aan ESA. De bijdrage aan zowel de
verplichte als optionele programma’s bedraagt 75% van het budget en komt uit op € 513 miljoen
euro in de onderzoeksperiode. Het ministerie van EL&I levert de grootste bijdrage aan de
financiering van de ESA-programma’s, gevolgd door het ministerie van OCW.
De tweede grote post is het nationaal flankerend beleid. Aan dit beleid werd in de
onderzoeksperiode € 106 miljoen uitgegeven. Dit komt neer op ongeveer 16% van het budget. De
bijdrage van EL&I aan dit gedeelte van het beleid is de afgelopen jaren fors toegenomen van € 7,8
tot 39,8 miljoen euro per jaar. Dit komt deels doordat de bijdrage van I&M sinds 2010 is
overgeheveld naar EL&I en deels door een eenmalige hoge bijdrage aan TROPOMI door EL&I in
2011.
Aan EUMETSAT is ongeveer € 42 miljoen gespendeerd. Dit is 6% van het beschikbare budget.
I&M betaalt het meeste aan EUMETSAT gevolgd door OCW. EL&I draagt nagenoeg niet bij aan dit
programma. Tot slot is er bijna € 20 miljoen uitgegeven aan organisatorische kosten. Het gaat
onder andere om uitgaven aan het NIVR, later NSO. De kosten worden voornamelijk door EL&I
betaald. Overigens draagt ook NWO bij aan de kosten voor NSO.
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de uitgaven per programma per jaar.
Tabel 2.3 Overzicht van de uitgaven aan het ruimtevaartbeleid (in miljoenen)
2007

2008

2009

2010

2011

Totaal

ESA

99,9

103,9

120,0

85,7

103,5

513,0

Flankerend beleid

12,4

10,4

16,2

21

46,3

106,3

EUMETSAT

8,2

7,0

8,6

9,8

7,9

41,5

Organisatorische kosten

2,9

3,2

4,11

4,8

4,6

19,4

Totaal

123,5

124,5

149,0

121,3

162,2

680,5

Bron: Uitgavenoverzicht opgesteld door de ministeries van EL&I, I&M en OCW

2.2.2 Verdeling Ministeries
EL&I
De grootste bijdrage aan het ruimtevaartbeleid wordt door het Ministerie van EL&I geleverd. Het
ministerie besteedde in de periode 2007-2011 in totaal € 490 miljoen euro. De belangrijkste
uitgavenposten voor EL&I zijn de verplichte en optionele programma’s van ESA. EL&I besteedde €
91,5 miljoen euro aan de verplichte programma’s van ESA. De belangrijkste post binnen de
verplichte programma’s is het algemene budget. In de periode 2007-2011 werd er daarnaast €
301,6 miljoen besteed aan de optionele programma’s.
Binnen het flankerend beleid wordt het grootste gedeelte van het budget besteed aan TROPOMI. In
totaal heeft EL&I € 40 miljoen euro aan dit instrument uitgegeven. In totaal is er € 79,5 miljoen euro
uitgegeven aan het flankerend beleid. Daarnaast betaalt EL&I voor de organisatiekosten van het
NSO (voorheen NIVR). De totale organisatiekosten komen voor de periode 2007-2011 uit op 18,2
miljoen.

7

20

Dit bedrag is exclusief de rechtstreekse bijdrage aan kennisinstellingen, zoals NLR, KNMI, SRON, TNO en universiteiten.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

OCW
8

Het ministerie van OCW droeg in de periode 2007-2011 21% bij aan het ruimtevaart budget . Dit
komt neer op een totale bijdrage van € 145 miljoen euro.
OCW draagt bij aan de verplichte en optionele programma’s van ESA. Daarnaast draagt OCW aan
het flankerend beleid en EUMETSAT bij. De totale bijdrage aan de verplichte programma’s van
ESA bedroeg € 101 miljoen euro. De bijdrage gaat geheel naar het Science programma. De OCW
bijdrage aan de optionele programma’s bedroeg € 13,8 miljoen euro.
De totale bijdrage aan het flankerend beleid bedroeg € 22,4 miljoen euro. Binnen het flankerend
beleid wordt het grootste gedeelte van het budget besteed aan het GO-wetenschap programma (€
13 miljoen euro). Sinds 2008 betaalt het ministerie mee aan de ontwikkeling van TROPOMI. OCW
draagt jaarlijks bij aan de bureaukosten van NSO (gemiddeld circa € 250 miljoen per jaar). Tot slot
draagt OCW ook jaarlijks bij aan EUMETSAT. De totale bijdrage was € 6,9 miljoen euro.
I&M
De rest van het budget wordt door het ministerie van I&M bijgedragen. In de periode 2007-2011
heeft het ministerie in totaal € 44 miljoen euro betaald. Dit is ongeveer 7% van het totale
ruimtevaartbudget. Het grootste deel van het budget wordt besteed aan EUMETSAT. Voor 2010
betaalde het ministerie ook mee aan de optionele programma’s van ESA en het nationaal
flankerend beleid. Sinds 2009 zijn deze ESA en nationaal flankerend beleid bijdragen (inclusief een
overheveling van € 18 miljoen voor TROPOMI) overgeheveld naar EL&I.
Figuur 2 geeft de percentuele verdeling van het budget voor de drie ministeries weer. De linker
figuur geeft de budgetverdeling voor de periode 2001-2006 weer en de rechter figuur geeft de
verdeling in de periode 2007-2011. De figuur laat zien dat EL&I het grootste deel van de
financiering voor haar rekening neemt. Het aandeel van EL&I is in de periode 2007-2011 fors
gestegen ten opzichte van de voorgaande periode. De toename in het aandeel van EL&I kan
verklaard worden vanuit de afspraken over de herverdeling van het ruimtevaartbudget die in 2009
zijn gemaakt. Sinds 2009 is een groot gedeelte van het budget van I&M overgeheveld naar het
budget van EL&I. Het ministerie van I&M levert sinds dat jaar hoofdzakelijk een bijdrage aan
EUMETSAT. De I&M bijdragen aan ESA en het flankerend beleid zijn sinds 2009 overgeheveld
naar EL&I.
Figuur 2.1 Verdeling inzet per ministerie

Bron: Linker grafiek: Berenschot (2008), Evaluatie van het Nederlandse Ruimtevaartbeleid 2001-2006. Rechter grafiek:
Uitgavenoverzicht opgesteld door de ministeries van EL&I, I&M en OCW. Bewerkingen gemaakt door Ecorys.

8

Exclusief de bijdrage aan SRON

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

21

2.2.3 Geo-return
ESA berekent voor ieder land wat de geo-return op de ESA betalingen is. ESA heeft als stelregel
dat de return per land minsten 94% moet zijn voor optionele programma’s en 84% voor verplichte
programma’s. Dit betekent dat voor iedere euro die aan ESA betaald wordt er minimaal 94 eurocent
terug moet vloeien in de nationale economie van het land dat die euro betaald heeft na aftrek van
de kosten door ESA. Een geo-return boven 1 betekent dat het betaalde land meer terug krijgt dan
het betaald heeft. Het land kan dan gezien worden als een netto-ontvanger. Dit betekent wel dat er
ook landen zijn die een netto-betaler zijn. Dit zijn landen die minder ontvangen dan dat zij betalen.
ESA streeft actief naar een georeturn van 1,0 voor alle lidstaten. Dit betekent dat landen met een
overreturn tijdelijk minder kans maken op contracten ten gunste van aanbieders uit lidstaten met
een onderreturn. Een structurele overreturn kan ook resulteren in de verplichting om lidstaten met
een onderreturn financieel te compenseren.
De ontwikkeling van de Nederlandse geo-return is weergegeven in de volgende tabel. Dit betreft de
cumulatieve geo-return vanaf het jaar 2000, die door ESA wordt opgesteld. In de tabel is ook het
absolute returnsaldo opgenomen. Het betreft de zogenaamde gewogen return, waarbij rekening
wordt gehouden met de hoogwaardigheid van de opdrachten (schoonmaken bij ESTEC wordt
bijvoorbeeld niet gezien als een hoogwaardig ESA contract en hierin niet meegenomen).
Tabel 2.4 Nederlandse gewogen geo-return, cumulatief vanaf 2000
2000-2006

2000-2007

2000-2008

2000-2009

2000-2010

2000-2011

Geo-return

1.18

1.15

1.15

1.11

1.09

1.09

Returnsaldo (mln.

+53,0

+51,3

+57,0

+46,5

+42,0

+44,9

€)
Bron: NSO

Uit de tabel blijkt dat Nederland aan het begin en eind van de evaluatieperiode een positieve georeturn heeft indien dit cumulatief vanaf het jaar 2000 wordt gemeten. Op basis van bovenstaande
tabel kan de geo-return voor de onderzoeksperiode 2007-2011 worden bepaald. Dit staat hieronder
weergegeven. Er blijkt dat het returnsaldo met circa € 8 miljoen is gedaald tussen 2007 en 2011.
Dit wordt onder andere verklaard doordat er actief beleid is geweest van ESA om de returnpositie
van Nederland en andere landen met een overreturn te verlagen richting het doelniveau (84% voor
verplichte programma’s en 94% voor optionele programma’s).
Tabel 2.5 Nederlandse geo-return per jaar
2007-2011
Geo-return

0.96

Returnsaldo (mln. €)

-8,1

Bron: NSO, bewerking Ecorys.

2.2.4 Nederlandse bijdrage aan ESA in internationaal perspectief
9

Nederland is één van de 19 landen die lid zijn van de ESA. De grootste betalers aan ESA in de
periode 2007-2011 waren Duitsland en Frankrijk. Deze landen betaalden minstens € 3 miljard euro
in deze periode. Nederland is één van de middenmoters en staat op de achtste plaats qua
betalingen, met een bijdrage van ruim € 450 miljoen. Tsjechië levert de kleinste bijdrage aan ESA.
Echter moet wel opgemerkt worden dat Tsjechië pas sinds 2009 lid is en dus voor de jaren 2007-

9

22

NB. Ten tijde van de onderzoeksperiode 2007-2011 telde ESA 18 leden. Sinds eind 2011 is ook Roemenië lid van ESA.
Daarnaast neemt Canada zitting in de Raad. Hongarije, Polen, Estland en Slovenië nemen deel aan het Plan for
European Cooperation States (PECS). Bron: http://www.esa.int/esaMI/About_ESA/SEMP936LARE_0.html

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

2008 geen bijdrage heeft betaald. De onderstaande figuur geeft een overzicht van de totaal
betalingen aan ESA per lidstaat.
Figuur 2.2 Totale betalingen aan ESA per lidstaat (2007-2011)

Wanneer de bijdrage per lidstaat wordt gerelateerd aan het bruto nationaal product van het land,
verandert het bovenstaande plaatje enigszins. Onderstaande figuur laat zien dat België dan relatief
gezien de hoogste bijdrage aan ESA levert. Nederland is nog steeds een middenmoter, maar
neemt nu positie nummer 10 in in plaats van positie 7 als grote bijdrager. Ook Luxemburg draagt
relatief gezien veel bij aan ESA.
Figuur 2.3 Relatieve betalingen aan ESA per lidstaat (2007-2011)

Daarnaast is het relevant om de Nederlandse geo-returnpositie, zoals weergegeven in de vorige
subparagraaf, in internationaal perspectief te plaatsen. In onderstaande figuur zijn de gewogen
geo-returns weergegeven (dus uitsluitend hoogwaardige opdrachten), cumulatief voor 2000-2007
en 2000-2011. De figuur laat zien dat Nederland de grootste ontvanger is met een geo-return van
1,09. Naast Nederland ontvangen Frankrijk, Duitsland en Italië ook meer dan dat deze landen
betalen, waarbij Frankrijk en Italië een negatieve trend laten zien net als Nederland. Zoals eerder
opgemerkt is er actief beleid van ESA om landen op of rond de 1 te krijgen. Spanje is van een

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

23

overreturnsituatie nu naar een evenwichtsituatie gegaan en het Verenigd Koninkrijk van een
onderreturnsituatie naar een evenwichtssituatie. De overige landen hebben een geo-return lager
dan 1. Landen die het minst terugkrijgen zijn Griekenland en Tsjechië, waarbij Griekenland een
forse toename laat zien.
Figuur 2.4 Gewogen geo-return per lidstaat, cumulatief 2000-2007 en 2000-2011

24

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

3 Onderzoek Programmering beleid 2007-2011

Het onderzoek naar de programmeringsfase van het beleid 2007-2011 betreft de visievorming en
prioritering. In de evaluatieperiode zijn twee programmeringsmomenten te onderscheiden:
1. De programmering voorafgaand aan de ESA-MC in 2008.
2. De programmering na de ESA-MC in 2008, voor zover deze in de onderzoeksperiode heeft
plaatsgevonden. Dit betreft voornamelijk het ingezette roadmap proces.
In eerste instantie wordt gekeken naar de eerste programmeringsfase omdat die van directe
invloed is geweest op de uitvoering van het beleid (waar is geld aan besteed) in de afgelopen
periode. Op basis hiervan worden conclusies getrokken over wat goed ging en waar ruimte is voor
verbetering. Tot op zekere hoogte mag verwacht worden dat een aantal aspecten in de huidige
programmeringsronde zijn geadresseerd. Waar dit het geval is wordt dit aangegeven.

3.1 Programmering voorafgaand aan de ESA-MC 2008
3.1.1 Het programmeringsproces
De vorige evaluatie ruimtevaart over de periode 2001-2006 is het vertrekpunt geweest voor het
Kabinet bij de opstelling van de visie ten aanzien van de ruimtevaart en de hieruit volgende
prioritering van gebieden en bijbehorende allocatie van middelen. De vorige evaluatie gaf onder
andere aan dat het ruimtevaartbeleid voor 2007 te weinig visie bevatte wat tot onvoldoende keuzes
leidde.
De visie van het Kabinet op het Ruimtevaartbeleid is beschreven in de brief van de Minister van
10

Economische Zaken d.d. 14 april 2008 . Hierin wordt gesteld dat ruimtevaartbeleid in Europees
verband wordt ontwikkeld en uitgevoerd, en dat Nederland hieraan bijdraagt. De vier beleidsdoelen
die centraal staan in voorliggende beleidsevaluatie worden in deze brief geïntroduceerd.
1. Behoud en versterking van die onderdelen van het wetenschappelijk, industrieel en
technologisch kunnen, waarin Nederland excelleert.
2. Het zo goed mogelijk benutten door Nederland van de Europese inspanningen m.b.t. het
gebruik van ruimtevaartgegevens voor het oplossen van maatschappelijke vraagstukken.
3. Het bevorderen van de toepassing van in de ruimtevaart ontwikkelde technologie in andere
sectoren en activiteiten.
4. Goed gastland zijn en blijven voor ESTEC.
De brief geeft daarnaast aan samenhangende keuzes te maken binnen de wetenschap, het
maatschappelijk gebruik en de infrastructuur. Deze keuzes zijn:
•

Wetenschap: er wordt prioriteit gegeven aan (i) astronomisch ruimteonderzoek, (ii) aardgericht
ruimteonderzoek en (iii) planeetonderzoek. Er wordt geen prioriteit meer gegeven aan het
microgewichtsonderzoek.

•

Maatschappelijk gebruik: Nederland kiest ervoor om deel te nemen aan GALILEO en GMES.
Ten aanzien van GMES heeft Nederland lucht en water aangewezen als prioriteiten. Daarnaast
blijft Nederland investeren in weer en klimaat en zijn er verschillende initiatieven op het gebied
van landbouw, verkeer en vervoer.

10

Tweede Kamer, kamerstuk 24446-37

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

25

•

Infrastructuur: er wordt prioriteit gegeven aan drie clusters, te weten (i) (wetenschappelijke)
instrumentenbouw in het bijzonder ten behoeve van atmosfeeronderzoek, astrofysica en
planetaire exploratie, (ii) satellietonderdelen en (iii) onderdelen voor lanceervoertuigen.

Deze keuzes door het kabinet zijn gebaseerd op het advies dat het toenmalige NIVR en SRON
11

hebben uitgebracht. In de kamerbrief van 10 november 2008 , worden deze keuzes bevestigd, en
wordt ook expliciet aangeven dat op een vijftal technologieën geen middelen meer worden ingezet.
In de novemberbrief wordt uiteengezet hoe de keuzes worden ingevuld, middels:
•

Inschrijvingen in ESA-programma’s bij de ESA MC 2008.

•

Een in ESA verband ingekaderde leidende rol in het TROPOMI programma

•

Nederlandse wetenschappers, bedrijven en kennisinstellingen door middel van een flankerend
beleid goed voorbereiden op hun deelname in Europese programma’s.

In deze brief wordt verder ook ingegaan op de noodzaak om de reeds bestaande VBTB indicatoren
aan te scherpen. Het kabinet stelt indicatoren voor om het ruimtevaartbeleid op een drietal
terreinen te kunnen beoordelen:
•

Het verkrijgen van vooraanstaande rollen bij wetenschappelijk ruimteonderzoek op de drie
prioriteitsgebieden.

•

De toename van het gebruik van ruimtevaart voor maatschappelijke toepassingen door
overheid, instituten en bedrijven.

•

De hoeveelheid opdrachten die de Nederlandse industrie binnenhaalt op de aangegeven
prioriteitsgebieden. De positie van de industrie in het krijgen van opdrachten in EU en
EUMETSAT kader.

Ten slotte informeert het kabinet de Tweede Kamer met de novemberbrief ook over de vorming van
het NSO.
Zoals hierboven aangegeven, zijn de keuzes van het kabinet ten aanzien van de
technologiegebieden gebaseerd op het advies van NIVR/SRON uit 2008. Hierbij vormde de
Technology Tree van ESA het startpunt. Op basis hiervan is door NIVR/SRON gekeken welke
Nederlandse projecten en ambities hierin vielen, die zijn geclusterd. Daarnaast zijn 12 criteria
ontwikkeld, die onder meer betrekking hadden op Europese onafhankelijkheid, Toepassingen
(Gebruik), Recurring productie en Markt:
•

EU onafhankelijkheid = bijdrage aan infrastructuur

•

EU gebruik data / handhaving verdragen

•

Technologische meerwaarde / ondersteuning ESTEC

•

Promotie bèta studies

•

Internationaal aanzien van Nederland

•

Draagt bij aan wetenschappelijke excellentie

•

Draagt bij aan institutioneel gebruik

•

Draagt bij aan behoud expertise / ‘heritage’

•

Kansen op recurring producten op ESA markt

•

Kansen op de commerciële markt

•

Spin-off mogelijkheden / commercieel gebruik op andere markt

•

Kansen voor het Nederlandse midden- en kleinbedrijf (MKB)

De clusters zijn op deze criteria gescoord, waaruit een bepaalde prioriteit ontstond. NIVR/SRON
geeft aan dat in dit proces extra gewicht kon worden gegeven aan een bepaald cluster dat een zeer

11

26

Tweede Kamer, kamerstuk 24446-43

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

specifieke positie innam, bijvoorbeeld op basis van opgebouwde ‘heritage’. De uiteindelijke
rangschikking is met de sector besproken, en alle bedrijven en instituten hebben inzicht gekregen
in hun eigen scores. Deze score is de basis geworden voor technologische en industriële keuzes in
het NIVR/SRON advies.
Ten slotte is in de twee brieven aan de kamer aangekondigd dat het op te zetten NSO een
meerjarenprogramma Ruimtevaart zal opstellen.

3.1.2 Bevindingen Ecorys
In het ruimtevaartbeleid in aanloop naar de ESA ministerraad 2008 is een duidelijke vooruitgang
geboekt ten opzichte van de situatie voor 2007:
•

Er zijn een viertal doelen geformuleerd

•

Er zijn keuzes gemaakt wat prioriteitsgebieden zijn en welke wetenschaps- en
technologievelden duidelijk geen prioriteit meer zijn.

•

In de beschikbare documentatie wordt daarbij beschreven waarom bepaalde technologievelden
geen prioriteit meer zijn, waarbij een relatie met de doelen wordt gelegd.

We hebben echter ook een aantal kritische kanttekeningen bij de programmering van destijds.
Allereerst is de door Berenschot aanbevolen visievorming beperkt tot een viertal doelen voor de
periode 2008-2011. Een echte lange termijnvisie over de rol van ruimtevaart in de Nederlandse
wetenschap, industrie en het technologisch areaal ontbreekt. Er wordt niet afdoende duidelijk
gemaakt waarom ruimtevaart belangrijk is op de korte en lange termijn, welke problemen hierbij
spelen (probleemanalyse) en waarom er een ruimtevaartbeleid gevoerd moet worden. Dit leidt er
onder meer toe dat er slechts beperkt aansluiting wordt gecreëerd met andere beleidsterreinen,
zoals breder industriebeleid of de toepassing van ruimtevaartgegevens in andere beleidsvelden
onvoldoende bewust wordt ingevuld middels flankerend (niet ruimtevaart) beleid. Daarnaast mist
hierdoor een duidelijke koers hoe de onderlinge doelen samenhangen en elkaar onderling kunnen
versterken. Tot slot wordt het beleid hiermee relatief wat sterker volgend (wat zijn onze huidige
sterktes ) en minder sturend (welke sterktes willen we opbouwen op basis van toekomstig
marktpotentieel). Dat dit ook anders kan wijst het voorbeeld van België uit dat bewust heel sterk
heeft ingezet op het opbouwen van een positie in de ruimtevaart gerelateerde telecomsector en dit
inmiddels ook heeft gerealiseerd. Wel moet bedacht worden dat hier ook limieten bestaan vanuit de
typische structuur van de markt voor ESA opdrachten, waarbij geo-return (een evenredige return op
de ingelegde gelden als uitgangspunt geldt). Hierbij bestaat de neiging voort te bouwen op eerder
12

opgebouwde specialisaties, omdat er geen sprake is van een echte markt .
Er ontbreken schakels in de reeks algemene beleidsdoelen, hieronder liggende specifieke
beleidsdoelen, activiteiten en keuzecriteria om activiteiten te prioriteren. Het formuleren van het
viertal doelstellingen wordt als positief beoordeeld. Naar de mening van Ecorys zijn de
doelstellingen op een vrij algemeen niveau geformuleerd en mist hieronder een laag van specifieke
doelstellingen om concreet te maken hoe deze algemene doelstellingen moeten worden
gerealiseerd. De geïntroduceerde indicatoren reflecteren weliswaar ten dele een specifiek doel,
echter dit is niet geëxpliciteerd. Voor twee van de vier doelstellingen (behoud en versterking
excellente onderdelen en de maatschappelijke gebruiksdoelstelling) zijn een aantal input en output
indicatoren ontwikkeld, echter deze dekken niet de volledige vlag van de doelstelling. Ook de door
NIVR/SRON gehanteerde set van keuzecriteria heeft daarbij geen volledige relatie met de gestelde
doelen, maar alleen met het eerste beleidsdoel.

12

Een van de ge-interviewde personen duidde dit aan als een “geleide specialisatie”

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

27

Er is duidelijk door NIVR/SRON een analyse gemaakt om te prioriteren ten aanzien van
technologieën, om op basis hiervan te komen tot een voorgestelde programmering. Op basis van
dit advies is een uiteindelijke programmering vastgesteld door de betrokken ministeries. Deze
programmering bestond uit een allocatie van middelen aan ESA programma’s en aan een nationaal
programma, beide met een verdeling over subprogramma’s / instrumenten. Dit is niet op een
transparante wijze gebeurd. Er lijkt geen analyse gemaakt te zijn of deze programmering de best
mogelijke programmering is om de beleidsdoelen te realiseren. Dit geldt ook voor de keuze om in
TROPOMI te investeren. De afweging om € 78 miljoen in dit instrument te stoppen versus deze
middelen aan te wenden voor andere activiteiten teneinde de best mogelijke score op de
beleidsdoelen te halen, lijkt niet te zijn gemaakt. Ook is hier destijds geen advies gevraagd aan
NIVR/SRON.
Nederland nam toentertijd deel aan de Council Working Group om op uitnodiging van ESA mee te
denken aan de programma-ontwikkeling middels twee vertegenwoordigers van het ministerie van
EZ. Er lijkt beperkte sturing te kunnen zijn gegeven aan de programmaformulering van ESA, om zo
het uiteindelijke programma van ESA voor Nederland interessanter te kunnen laten worden. Dit
komt doordat de visie en daaraan gekoppelde beleidsdoelen nog ontbraken. Daarbij geldt dat de
bijdrage van Nederland aan de optionele programma’s laag is, waardoor de invloed gewoonweg
beperkter is.
Ten slotte concluderen we dat het aangekondigde innovatieprogramma Ruimtevaart niet is
geïmplementeerd doordat de stuurgroep NSO hiervoor geen middelen ter beschikking heeft
gesteld. Dit hangt samen met de in 2010 ingezette beleidswijzigingen rond het beleid gericht op het
bedrijfsleven en innovatie, waarbij de bestaande innovatieprogramma’s zijn beëindigd. In plaats
daarvan is het satelliet dataportaal opgezet.

3.2 Programmering na de ESA MC 2008
3.2.1 Het programmeringsproces
Bovenstaande programmering die is vastgesteld op de ESA MC 2008 is vanaf 2009
geïmplementeerd. Parallel hieraan zijn door NSO een ruimtevaartvisie en strategie opgesteld en is
een het roadmapproces gestart, te weten Roadmap 2.0. Deze roadmaps vormen de basis voor de
roadmap Space in het innovatiecontract van de topsector HTSM. Met het topsectorenbeleid heeft
een omslag plaatsgevonden ten aanzien van het beleid om bedrijven te ondersteunen.
13

Kern van de door NSO opgestelde visie is :
•

Ruimtevaart zit in een overgangsfase:

•

Meerwaarde ruimtevaart is drijfveer:

- Van technologie gedreven naar behoeften gestuurd.
- Gebruik centraal;
- Benutting technologische en industriële capabiliteit;
- Synergie tussen deelsectoren binnen en buiten de ruimtevaartsector.
14

Het Roadmap 2.0 proces is om de volgende redenen door NSO gestart :
•
•

Input voor nationale prioriteitstelling;

•

Input voor Meerjarenplan Ruimtevaart;

13
14

28

Input voor NSO strategiediscussie en implementatie;

NSO Ruimtevaart Visie en Strategie, 29 oktober 2010
NSO, Roadmap 2.0, 29 oktober 2010

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

•

Input voor ESA MC 2012 (NSO advies);

•

Focus en massa aanbrengen;

•

Betere link tussen Nederlandse upstream- en downstream activiteiten;

•

Beslissen welke technologische ontwikkelingen NSO zal stimuleren.

Op verzoek van de stuurgroep NSO legt NSO het opstellen van de Roadmaps bij de sector neer.
Dit betreft roadmaps voor 14 technologieclusters. Eind 2011 zijn deze roadmaps door de sector bij
NSO aangeleverd. Op basis hiervan heeft NSO een ranking gemaakt, die als basis zal dienen voor
het NSO advies ten behoeve van de ESA MC 2012 in november van dit jaar. De ranking maakt
onderscheid tussen drie categorieën “High Tech Instrumentation”, “High Tech Systems and
Components” en een kraamkamer voor nieuwe veelbelovende technologieën.

3.2.2 Bevindingen Ecorys
Het programmeringsproces is gestart in 2010 en is momenteel nog in volle gang. Dit betekent dat
een groot deel van het programmeringsproces in de onderzoeksperiode valt, terwijl de huidige
programmeringsactiviteiten in 2012 formeel buiten de onderzoeksperiode vallen. Dit is echter lastig
te scheiden. Op basis van de beschrijvingen van NSO van het roadmapproces en gesprekken met
de stakeholders hebben we de volgende bevindingen:
•

De afwegingscriteria die worden toegepast om tot een ranking te komen van technologieën zijn
onduidelijk. Ook is het niet duidelijk wat de relatie is tussen deze afwegingscriteria en de in het
ruimtevaartbeleid gestelde visie en doelen.

•

Het roadmapproces wordt aangestuurd door NSO, waarbij de daadwerkelijke opstelling van de
roadmaps bij de ruimtevaartsector ligt. Dit is aan de ene kant logisch, aangezien de
ruimtevaartsector over de grootste domeinkennis beschikt. De vraag is echter wel of NSO met
dit proces de distantie kan creëren om de gevestigde belangen van de ruimtevaartsector, die in
de roadmaps zijn verwerkt, te objectiveren om zo te komen tot een zuivere prioritering die recht
doet aan de strategie en doelstellingen.

•

NSO moet voor haar advies aan de ministeries ten aanzien van de nieuwe inschrijving rekening
houden met diverse scenario’s die uitgaan van verschillende beschikbare middelen. Dit is een
verbetering ten opzichte van de adviesaanvraag voor ESA MC2008. De bandbreedte van de
scenario’s is echter nogal fors.

•

Het is onduidelijk of de door Berenschot geadviseerde focus, waarmee in 2008 een start is
gemaakt, wordt doorgezet en of binnen de opzet van clusters daadwerkelijk keuzes worden
gemaakt.

•

Het roadmapproces dat door NSO is opgezet is volledig upstream georiënteerd. Er is (nog)
geen roadmap(proces) voor downstream noch een link naar downstream. In de roadmap Space
van HTSM speelt downstream een zeer beperkte rol. Het is daarom de vraag of er een goede
afweging gemaakt kan worden ten aanzien van de inzet van middelen tussen upstream of
downstream technologieën. Hieraan gekoppeld is dat duidelijke interdepartementale
beleidsdoelen over de rol van satellietdata van de gebruiksdepartementen ontbreken.

•

Nederland neemt wederom deel in de Council Working Group om mee te denken over de ESA
programma ontwikkeling, middels een vertegenwoordiger van het ministerie van EL&I en een
vertegenwoordiger van NSO. Dit is een verbetering ten opzichte van de vorige
programmeringsperiode, omdat de vertegenwoordiger van NSO op de hoogte is van het
lopende keuzeproces (de roadmaps). Keerzijde is dat het keuzeproces nog volop gaande is,
zodat er geen sprake kan zijn van een optimale invloed ten aanzien van het ESA programma
die volledig is afgestemd op de Nederlandse focusgebieden.

•

Nederland lijkt in het informele lobbycircuit niet met de grote industrie op te trekken om de
programmering gunstig voor Nederland te beïnvloeden, zo blijkt op basis van gesprekken met
stakeholders. Ecorys pleit voor het bewaren van distantie met het bedrijfsleven tijdens het

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

29

Nederlandse programmeringsproces. Echter, nadat hierin keuzes zijn gemaakt, kan het van
toegevoegde waarde zijn om invloedrijke spelers uit de sector te betrekken in de informele
lobby binnen ESA om die keuzes zo goed mogelijk te realiseren.

3.3 Conclusie
Ecorys concludeert dat de programmering van het ruimtevaartbeleid over de periode 2007-2011 is
verbeterd ten opzichte van de periode 2001-2006. Er zijn een viertal hoofddoelstellingen
geformuleerd voor het beleid en er zijn eerste prioriteiten gesteld ten aanzien van wetenschap en
technologie/industrie, waarbij een aantal velden zijn benoemd die prioriteit hebben. Ook is duidelijk
welke gebieden niet langer prioriteit hebben.
Echter, naar de mening van Ecorys heeft er aan het begin van de onderzoeksperiode geen
duidelijke visievorming plaatsgevonden die aangeeft welke problemen en uitdagingen er zijn waar
ruimtevaart een rol bij speelt of kan spelen en waarvoor een ruimtevaartbeleid noodzakelijk is om
deze problemen en uitdagingen aan te pakken, bijvoorbeeld bij de oplossing van maatschappelijke
thema’s of het versterken van de concurrentiepositie van de Nederlandse industrie. Deze
“inbedding” in een breder flankerend beleid is nu minder sterk dan mogelijk is (in bijvoorbeeld de
toepassing van ruimtevaartgegevens). Het ingezette roadmapproces vanaf 2010 en het
topsectorenbeleid waar ruimtevaart onderdeel is van topsector HTSM brengt hier verbetering in,
maar gaan nog steeds niet in op de vraag welke problemen met ruimtevaart worden opgelost en
wat de rol van het beleid hierin is. Ook ontbreekt downstream in het roadmapproces.
We constateren daarnaast dat de relatie tussen de algemene doelen die gesteld zijn, de specifieke
doelen die hier aan bij moeten dragen, de activiteiten die hiervoor worden gedefinieerd en de
keuzecriteria om de inzet van deze activiteiten af te wegen nog niet optimaal is. Specifieke
doelstellingen ontbreken en de keuzecriteria zijn niet even helder en niet volledig aan de
doelstellingen gerelateerd.
Verder merken we op dat het advies dat ten grondslag ligt aan de prioritering van technologieën
sterker sector-afhankelijk is geworden. Het is hierbij de vraag of gevestigde belangen voldoende uit
de sectorinput gefilterd kunnen worden om een zo optimaal mogelijke prioritering van
technologieën ten behoeve van het realiseren van de beleidsdoelen te verkrijgen. Een aanbeveling
is om externe partijen een mening te laten vormen over de keuzes die door Nederlandse partijen
worden voorgesteld (introduceren van een soort visitatie/audits) of om meningen van een
individuele sectorpartij te toetsen door één of meerdere andere partijen (versterken
intersubjectiviteit).
Nederland is aanwezig bij de diverse programmeringscommissies van ESA, waarbij het de positie
van Nederland zoveel mogelijk probeert te laten gelden. De invloed van Nederland binnen ESA
moet niet worden overschat vanwege de relatief beperkte bijdrage aan de optionele programma’s.
We concluderen wel dat de invloed van Nederland op de ESA programmering niet optimaal kan zijn
vanwege het feit dat het keuzeproces binnen de Nederlandse programmering (in 2007 en het
huidige roadmapproces) nog niet gereed is. Verder blijkt uit interviews met meerdere stakeholders
dat Nederland in het informele ESA circuit meer met de grote Nederlandse ruimtevaartspelers zou
kunnen optrekken om de Nederlandse belangen zoveel mogelijk voor het voetlicht te brengen. Als
dit gebeurt nadat de keuze is gemaakt voor bepaalde prioriteitsgebieden (waarbij voldoende
distantie met de sector gewenst is), kan dit tot meer invloed leiden binnen ESA.

30

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

4 Onderzoek naar het beleid 2007-2011

4.1 Onderzoek van de vier beleidsdoelen
In 2007-2011 stonden vier beleidsdoelen centraal. Deze zijn hiervoor reeds geïntroduceerd. In dit
hoofdstuk onderzoeken we of deze doelen zijn behaald. Volledigheidshalve worden de doelen
nogmaals vermeld.
1. Behoud en versterking van die onderdelen van het wetenschappelijk, industrieel en
technologisch kunnen, waarin Nederland excelleert.
2. Het zo goed mogelijk benutten door Nederland van de Europese inspanningen m.b.t. het
gebruik van ruimtevaartgegevens voor het oplossen van maatschappelijke vraagstukken.
3. Het bevorderen van de toepassing van in de ruimtevaart ontwikkelde technologie in andere
sectoren en activiteiten.
4. Goed gastland zijn en blijven voor ESTEC.

4.1.1 Behoud en versterking van die onderdelen van het wetenschappelijk, industrieel en technologisch
kunnen, waarin Nederland excelleert
Activiteiten
De activiteiten die zijn verricht ten aanzien van de wetenschappelijke component van dit
beleidsdoel zijn vierledig:
•

De verplichte bijdrage aan het ESA Science programma,

•

Het instellen van het PIPP programma,

•

Het aangaan van de TROPOMI verplichting,

•

Het handhaven van het GO-W programma.

In de kamerbrief van november 2008

15

werd daarnaast melding gemaakt dat het ministerie van

EL&I jaarlijks € 10 miljoen ter beschikbaar zal stellen voor nationale instrumenten, bovenop de
hierboven genoemde activiteiten. Dit is voor zover Ecorys heeft kunnen nagaan, niet gebeurd.
De activiteiten die zijn verricht ten aanzien van de industrieel / technologische component van dit
beleidsdoel zijn drieledig:
•

De bijdrage van Nederland aan de optionele ESA programma’s,

•

Het handhaven van het PEP programma,

•

Het aangaan van de TROPOMI verplichting.

Indicatoren / resultaten
Wetenschap
Beoordeling van het wetenschappelijk ruimteonderzoek valt buiten de onderzoeksopdracht van
Ecorys. Wij gaan hiervoor uit van de bevindingen van KNAW, dat in juli 2011 een evaluatie heeft
16

verricht naar het wetenschappelijk ruimteonderzoek in Nederland voor de periode 2006-2011 .
Hierin wordt onder andere geconcludeerd dat Nederland uitstekend scoort – dankzij SRON en
KNMI – in de rol van principal investigator (PI) van ruimte-instrumenten voor astrofysica en
aardgericht onderzoek. Nederland beschikt ook over internationaal zeer hoog aangeschreven

15
16

Tweede Kamer, kamerstuk 24446-43
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Evaluatie wetenschappelijk ruimteonderzoek 2006-2011, juli 2011.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

31

onderzoekersgemeenschappen voor exploitatie van de data. Mede op basis van de competenties
op deze twee gebieden kan voorzien worden dat Nederland ook een aansprekende rol kan spelen
op het zich snel ontwikkelende gebied van planeetonderzoek. Ecorys merkt hierbij op dat ook de
industriële resultaten op dit terrein, in de vorm van de Life Marker Chip van Lionix en Dutch Space
die zal worden toegepast op de ExoMars missie of het TROPOMI instrument waarvoor DutchSpace
hoofdaannemer is, een duw in de rug voor de wetenschap op dit terrein kunnen zijn.
Ten aanzien van de wetenschap waren de volgende VBTB indicatoren opgesteld. Op alle
indicatoren is goed gescoord, behalve op de indicator voor planeetonderzoek. Hier dient uiteraard
te worden opgemerkt dat voor planeetonderzoek een lange periode werd voorgesteld om dit doel te
realiseren.
Indicator

Doelstelling

Opmerking

behaald?
Input

NL-bijdrage aan wetenschappelijke ESA

●●●●

programma’s op de aangegeven
prioriteiten
Output

Astrofysica: over een periode van 8-12 jaar

●●●●

SRON is PI o.a. met SAFARI

minstens 1 Nederlandse PI in een groot

instrument en bijvoorbeeld de

internationaal instrument (röntgen en/of

PI-rol in het HIFI project.

IR/sub-mm)
Output

Aardgericht ruimteonderzoek: over een

●●●●

periode van 4-8 jaar minstens 1

KNMI is PI met TROPOMI,

Nederlandse (co-)PI voor een missie of

SRON is co-PI

instrument (atmosfeer en/of vaste aarde)
Output

Planeetonderzoek: over een periode van

○○○○

Tot op heden niet, maar de

8-12 jaar minstens 1 Nederlandse (co-)PI

termijn voor het behalen van

voor een missie of instrument

de doelstelling is nog niet op
de helft.

Industrie/technologie
Nederland heeft sinds 2000 een aanzienlijke overreturn op de ESA bijdrage opgebouwd, ook
zonder de bestedingen van ESTEC in Nederland. De gewogen return (cumulatief) voor Nederland
voor de periode 2000-2011 bedroeg € 44,9 miljoen euro. Zoals in paragraaf 2.2.3 is toegelicht,
heeft Nederland in de onderzoeksperiode 2007-2011 een negatieve return behaald van € -8 miljoen
(0.96), onder andere als gevolg van actief beleid van ESA om landen met een overreturn
structureel op een return van rond de 1 te krijgen. Op basis van deze overreturn tussen 2000 en
2011 kan worden geconcludeerd dat Nederland het in de loop der jaren goed heeft gedaan, wat
kan worden toegeschreven aan de beleidsinzet en aan de concurrentiepositie van de Nederlandse
ruimtevaartindustrie in ESA verband. Sinds 2006, is de Nederlandse positie dichter bij 1.0
gekomen, de streefwaarde van ESA.
Ecorys maakt hierbij wel de kanttekening dat de doelstelling is uitgewerkt in activiteiten die zich
volledig op ESA richten. De prestaties op de niet-ESA markt, bijvoorbeeld op de institutionele markt
buiten Europa of op de commerciële markt, zijn niet in de doelstelling vervat. Deze prestaties van
de Nederlandse industrie zijn nog relatief beperkt. Vooral in het licht van teruglopende ESA
uitgaven is er een noodzaak voor de Nederlandse ruimtevaartsector om een grotere positie op de
niet-ESA / niet-NSO markt te verwerven. Overigens moet wel opgemerkt worden dat in veel
gevallen ook deze markten niet worden gekenmerkt door een volledig open concurrentie waardoor
er wel beperkingen zullen blijven bestaan. Ook zijn kennisinstellingen sterk vertegenwoordigd in de

32

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

Nederlandse ruimtevaartsector, voor wie export / commercieel gaan niet tot de kernactiviteiten
behoren.
Ten aanzien van industrie / technologie waren de volgende VBTB indicatoren opgesteld.
Indicator

Doelstelling

Opmerking

behaald?
Input

NL-bijdrage aan ESA programma’s voor

●●●●

infrastructuur (zoals Ariane, ISS) en
technologieontwikkeling (zoals ARTES,
GSTP)
Input

Minimaal 70% van inzet van middelen voor

●●●●

infrastructuur/technologie -activiteiten per
jaar (ESA + Nationaal) in de aangegeven
prioriteitsgebieden.
Output

Output

Een minimale return van ESA contracten

●●●●

De return in de periode

van 94% van de inschrijving over de

2007-2011 bedraagt 96%

periode tot de volgende ESA MC

(zie tabel 5 in hoofdstuk 2)

70% van de PEP voorstellen loopt door in

●●●○

Het aantal PEP voorstellen

een ESA of EUMETSAT contract voor de

dat doorloopt in een

periode tot de volgende ESA MC.

ESA/EUMETSAT contract:
2007-2009: 67%
2003-2009: 63%

Output

70% van ESA opdrachten per jaar in de

●●●●

Varieert tussen de 77,7%

aangegeven prioriteitsgebieden voor de

(in 2009) en de 97,0% (in

periode tot de volgende ESA MC

2010)

Bij bovenstaande tabel dient het volgende te worden opgemerkt:
•

De return op de ESA inschrijving is sinds 2000 teruggelopen. Er was in de periode 2007-2011
een situatie van onderreturn. De behaalde return is wel boven de doelstelling.

•

Het gestelde doelniveau voor de PEP voorstellen is net niet gehaald. Er kan wel worden gesteld
dat sinds de vorige onderzoeksperiode er relatief meer PEP voorstellen in een ESA of
EUMETSAT contract doorloopt. Ook dient te worden opgemerkt dat voorstellen die zijn
ingediend in 2010 en 2011 nog niet beoordeeld zijn.

Conclusies
Dit beleidsdoel is, gemeten aan de hand van de gestelde VBTB indicatoren waarvoor data
beschikbaar is, niet volledig gerealiseerd.
Nederland heeft 2 wetenschappelijke PI rollen, en de return op de ESA inbreng is boven het
gestelde doel. Hierbij dient wel te worden aangetekend dat Nederland in de onderzoeksperiode een
onderreturn had. Ten aanzien van industrie / technologie kan de vraag worden gesteld of de
formuleerde VBTB indicatoren niet te eenzijdig ESA gericht zijn. Versterking van de excellente
onderdelen op het gebied van industrie en technologie kan ook vanuit de niet-ESA markt
gerealiseerd worden.
De bijdrage van de beleidsinstrumenten aan het realiseren van dit doel varieert. Ten aanzien van
de wetenschap kan het volgende worden geconcludeerd:
•

De PIPP regeling is pas sinds 2010 open. Het is nog te vroeg om te concluderen of deze
regeling een bijdrage zal leveren aan wetenschappelijk succes.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

33

•

Er is geen directe bijdrage van het GO-W programma geweest aan het realiseren van de beide
PI rollen in deze evaluatieperiode. Dit was ook niet het doel van dit programma, dat vooral
ondersteuning biedt aan Nederlandse onderzoekers om toegang te krijgen tot in internationaal
verband ontwikkelde, en dus niet specifiek Nederlandse, grootschalige ruimte-infrastructuur.
KNAW is in haar evaluatie van het wetenschappelijk ruimteonderzoek in Nederland van mening
dat het programma over het geheel goed heeft gewerkt en voor de gebieden aardobservatie en
planeetonderzoek sterk heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van deze gebieden. KNAW
adviseert binnen het GO-programma middelen te reserveren om na de toekenning van de PI-rol
op gebied van aardobservatie de wetenschappelijke exploitatie van de data te ondersteunen op
een niveau dat past bij de bijzondere mogelijkheden van de PI. KNAW adviseert ook om de
GO-W middelen voor microgravitatie geen tenders meer te starten en deze middelen te
herverdelen binnen het GO-programma. Stakeholders geven aan het dat het GO-W programma
bijdraagt aan het realiseren van de beleidsdoelstellingen van het Nederlandse
ruimtevaartbeleid.

•

TROPOMI heeft geleid tot het realiseren van de PI rol op het gebied van aardgericht
ruimteonderzoek.

•

De PI rol van SRON op het gebied van astrofysica (SAFARI instrument) is te danken aan
funding van NWO/OCW uit het programma Grootschalige onderzoeksfaciliteiten dat los staat
van de Ruimtevaart. Het ESA Science programma heeft hiermee slechts indirect bijgedragen
aan het realiseren van het beleidsdoel, via een bijdrage vanuit het Science programma aan de
Japanse missie waar de SAFARI instrument op komt. Los hiervan participeren Nederlandse
wetenschappers in het Science programma van ESA en draagt dit op deze manier zeker bij aan
de wetenschappelijke prestaties van de ruimtevaartwetenschap.

•

KNAW concludeert verder:
- de ambitie om steeds tenminste één PI-rol te vervullen op de gebieden astrofysica,
planeetonderzoek en aardgericht onderzoek dient gehandhaafd te worden. Deze ambitie kan
niet uitsluitend met het basisbudget gerealiseerd worden. De praktijk van de afgelopen jaren
waarbij tijdig projectgelden werden toegekend voor dit soort missies moet daarom
gehandhaafd worden.
- het onderzoekveld signaleert een mismatch tussen de investeringen in ruimtemissies en de
exploitatie van de data door Nederlandse gebruikers. Het KNAW rapport doet een aantal
aanbevelingen om dit probleem te verlichten.
- KNAW pleit desondanks voor minder focus op de koppeling tussen investeerder en gebruiker.
Het gaat hier om een bijdrage aan de internationale wetenschappelijke infrastructuur, die in
vele takken van wetenschap ook internationaal gebruikt wordt zonder een dergelijke
koppeling.
- KNAW acht het succesvol realiseren van een PI-rol op zichzelf reeds een technischwetenschappelijke prestatie van formaat, zeker als deze leidt tot wereldwijd gebruik van de
data zoals dat het geval is bij de instrumenten waarvoor Nederland de PI leverde.

Ten aanzien van industrie/technologie is het beleidsdoel niet volledig gerealiseerd, waarbij
daarnaast de eerder gemaakte kanttekening geldt dat er een eenzijdige focus op de ESA markt is.
De geo-return van Nederland ligt boven het gestelde doel, hoewel deze dalende is. Echter, het
gestelde doel dat de PEP voorstellen moeten doorlopen in een ESA of EUMETSAT contract, is net
niet behaald. Overigens is het de vraag of het gebruik van de indicator over de return een goede is,
aangezien ESA in principe streeft naar een return van 1. Het hanteren van een ondergrens lijkt
hierbij echter toch zinvol omdat dit een indicatie geeft of ESA in staat is om redelijkerwijs een return
te realiseren of dat de competitieve positie van Nederland te zwak hiervoor is. Ook constateren we
dat dit doel en de middelen zeer sterk upstream gericht is, en er weinig links met downstream zijn.
Tot slot constateren we dat inspanningen ten aanzien van wetenschap en industrie/technologie
geïsoleerd van elkaar plaatsvinden. Een inspanning die de wetenschappelijke inspanningen en de

34

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

technologieontwikkeling door de industrie combineert (een mooi voorbeeld hiervan is te vinden in
de ontwikkeling en toepassing van TROPOMI) kan potentieel een meerwaarde creëren. Dat wil niet
zeggen dat dit ook in alle gevallen plaats dient te vinden omdat niet alle wetenschappelijk
onderzoek een direct toepassingsgericht karakter heeft.
De bijdrage van de beleidsinstrumenten aan het realiseren van dit doel varieert. Ten aanzien van
de industrie/technologie kan het volgende worden geobserveerd:
•

De bijdrage aan de optionele programma’s is het belangrijkste instrument bij het realiseren van
dit beleidsdoel. De gewogen return voor de periode 2000-2011 ligt voor de meeste optionele
programma’s boven de 94%. Programma’s met een zeer hoge return zijn ‘Manned space’
(130%) en ‘Navigation’ (eveneens 130%). Programma’s die minder dan 94% return genereren
zijn ‘Science’ (93%) en ‘Robotic Exploration’ (41%).

•

Veel van de keuzes voor inschrijving in optionele programma’s zijn te relateren aan de drie
prioriteitsgebieden (i) bouw van wetenschappelijke instrumenten, (ii) producten en subsystemen
voor satellieten en (iii) structuurdelen voor lanceervoertuigen. Alleen ten aanzien van de
optionele programmakeuze “bemande ruimtevaart” (€ 56 miljoen) is de relatie met de
prioriteitsgebieden niet voor de volledige inschrijving even duidelijk. Overigens leverde dit
programma wel veel positieve publiciteit op (rondom de missie van André Kuipers), en is er een
forse over-return op gerealiseerd.

•

De bijdrage van de PEP regeling is redelijk. In de onderzoekperiode zijn per jaar gemiddeld 46
aanvragen ingediend. Hiervan zijn er 27 per jaar toegekend. De slagingskans was in de jaren
2007, 2008 en 2010 60% of hoger. In 2011 was de slagingskans 45%, doordat meer projecten
meedongen naar de beperkte beschikbare middelen.

•

67% van de PEP voorstellen loopt door in een ESA of EUMETSAT contract. Dit is lager dan het
gestelde doelniveau, maar nog steeds een behoorlijk aantal (47 projecten in absolute termen).

•

Een groot deel van de totale groep respondenten van de online survey achten de PEP
essentieel voor de verwerving van opdrachten van ESA en EUMETSAT of staan hier neutraal
tegenover. Van de respondenten die deelnemen in de PEP achten alle respondenten op één na
de PEP essentieel voor de verwerving van ESA/EUMETSAT opdrachten.

•

De bijdrage van TROPOMI is aanzienlijk. Dit versterkt de positie van de industrie / technologie
op het gebied van optische instrumenten.

Aanbevelingen
Ecorys doet de volgende aanbevelingen:
•

Aanpassen van de beleidsinstrumenten (PIPP, GO-W, maar ook een specifiekere ESA
inschrijving) om de geambieerde PI rol op gebied van planeetonderzoek beter mogelijk te
maken. Deze PI rol is nog niet gerealiseerd, terwijl deze ten aanzien van astrofysica en
aardgericht onderzoek wel zijn gerealiseerd. Weliswaar staan de programma’s open voor
planeetonderzoek maar wordt hier niet een aparte call voor uitgeschreven. Dit laatste zou
kunnen helpen om explicieter de aandacht op planeetonderzoek te richten en daarmee een
voortrekkersrol (en toekomstige PI-rol) uit te bouwen.

•

Handhaving van de PEP-regeling ter verwerving van ESA/EUMETSAT opdrachten. Hierbij
bevelen we aan te onderzoeken of een shortlisting proces kan worden ingebouwd om de
negatieve effecten van de gedaalde slaagkans (verloren proposal inspanning door de sector)
weg te nemen.

•

Een sterkere focus aanbrengen in het beleid gericht op het opbouwen van een positie op de
niet-ESA markt. Dit is de commerciële markt en de institutionele markt buiten Europa (zoals de
VS: het land waar groeikansen voor de ruimtevaart zijn), in ‘nieuwe’ ruimtevaartlanden, zoals
Zuid-Korea, India, en Brazilië. Deze aanbeveling is mede gebaseerd op de analyse dat het
cumulatieve geo-returnsaldo 2000-2011 van Nederland in ESA nog steeds relatief hoog is en
niet verwacht wordt verder te stijgen. Een verdere groei/versterking van de positie van

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

35

Nederland zou dan ook vooral uit andere markten moeten komen. Wel kan gerichter worden
ingeschreven op ESA programma’s waarvan de kans op recurrent werk buiten ESA groter is.
Hierbij kan worden gedacht aan de next generation launcher en platform, en het Integrated
Applications Programme.
-

Gerelateerd aan de aanbevelingen ten aanzien van de programmering lijkt het zinvol de
keuzes ten aanzien van de beleidsdoelen en beleidsinstrumenten ten aanzien van
wetenschap, industrie/technologie, gebruik van data en toepassing van
ruimtevaarttechnologie in andere sectoren zoveel mogelijk met elkaar te verbinden om de
effectiviteit van het Nederlandse ruimtevaartbeleid te optimaliseren (zie ook opmerkingen in
hoofdstuk 3 ten aanzien van een ruimtevaartbeleidsvisie).

Daarnaast doet KNAW nog een aantal aanbevelingen ten aanzien van de wetenschap:
•

Voorkomen van de mismatch tussen de initiële investering in een PI-rol en de daarop volgende
wetenschappelijke exploitatie van de data door Nederlandse gebruikers door:
-

als bij de aanvraag voor een missie naast de investering ook een passend exploitatiekrediet
wordt meegenomen;

-

als de aanvraag voor een investering niet eerder gehonoreerd wordt dan na commitment
van de betreffende community om voldoende bestaande middelen in de exploitatie te
steken;

-

als het GO-programma na toekenning van een investering een deel van de middelen
reserveert voor exploitatie van de betreffende missie (met handhaving van de competitie
binnen het gereserveerde deel).

•

Op gebied van microgravitatie geen tenders meer te starten en deze middelen te herverdelen
binnen het GO-programma.

4.1.2 Het zo goed mogelijk benutten door Nederland van de Europese inspanningen m.b.t. het gebruik
van ruimtevaartgegevens voor het oplossen van maatschappelijke vraagstukken.
Activiteiten
De beleidsbrieven uit 2008 geven aan, aan te willen sluiten bij de internationale ontwikkeling om het
gebruik van ruimtevaartgegevens te willen stimuleren. Deze doelstelling richt zich daarbij op het
maatschappelijk gebruik van satelliettoepassingen en de bewerking van satellietgegevens door
bedrijven (value adding). De beleidsbrief uit november 2008

17

geeft aan dat de overheid vooral

voorwaardenscheppend bezig zal zijn. Daarnaast wordt gestreefd naar een sterker gebruik door de
overheid van deze satellietgegevens en wordt aangegeven in te willen zetten op een sterkere keten
wetenschap-technologie-gebruik. De mogelijkheid van de overheid als “ launching customer” wordt
18

geopperd .
De activiteiten die in het kader van deze doelstelling tijdens de evaluatieperiode zijn ontplooid, zijn:
•

Ontwikkeling van het NSO dataportaal dat in maart 2012 is gestart. Via dit dataportaal zijn
satelliet data voor Nederland, met name land(bouw) georiënteerd, voor de komende 3 jaar
gratis beschikbaar, zodat Nederlandse bedrijven overheden en kennisinstellingen deze data
kunnen gebruiken om applicaties te ontwikkelen. De verwachting is dat deze data daarna via
GMES beschikbaar komen. Dit portaal is gefinancierd met geld uit de ‘landbouwpot’ van EL&I.

•

NSO heeft in opdracht van de toenmalige ministeries V&W en EZ SpacePlaza ontwikkeld, een
website met een set van voorbeeldtoepassingen van gebruik van satellietdata.

•
17
18

36

De jaarlijkse verplichte bijdrage aan EUMETSAT. Zie paragraaf 2.1 voor de exacte bedragen.
Tweede Kamer, kamerstuk 24446-43
Tweede Kamer, kamerstuk 24446-37

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

•

I&M interne workshop over de mogelijkheden die ruimtevaart biedt voor beleidsdirecties I&M.

Er werd aangekondigd de mogelijkheden te onderzoeken om een innovatieprogramma op te zetten
19

om het gebruik van ruimtevaartdata te vergroten . Een voorstel voor een dergelijk
innovatieprogramma is weliswaar in 2011 door NSO voorgelegd aan de stuurgroep NSO, maar is
niet geïmplementeerd vanwege de in 2010 ingezette beleidswijzigingen rond het beleid gericht op
het bedrijfsleven en innovatie, waarbij de bestaande innovatieprogramma’s zijn beëindigd.
Indicatoren / resultaten
Voor dit tweede beleidsdoel zijn 3 VBTB indicatoren bepaald. Zie hiervoor de volgende tabel.
Indicator

Doelstelling

Opmerking

behaald?
Input

In Europees verband redelijke NL-bijdrage

●●●●

Nederland heeft

leveren aan totstandkoming van

ingeschreven op de

infrastructuur voor gebruik via ESA, EU en

relevante programma’s

EUMETSAT (bijv. GMES en Galileo) en
aan Europese programma’s die gebruik
stimuleren (bijv. GSE, IAP, KP7)
Output

5% toename op jaarbasis tot 2013 van het

●●●●

De toename kan alleen al

gebruik van satellietgegevens door de

door de groei van

overheid bij uitoefening van taken en door

satellietdata bij KNMI

bedrijven en instellingen (uitgezonderd

positief worden
geëvalueerd.

wetenschappelijke instellingen).

De indicator wordt niet
gemonitord, waardoor
kwantitatieve gegevens
voor een beoordeling
hiervan ontbreken.
Output

5% toename op jaarbasis tot 2013 van de

Niet vast te stellen

De indicator wordt niet

ontwikkeling en het gebruik van

gemonitord, waardoor

applicaties t.b.v. van Nederlandse

kwantitatieve gegevens

(overheids)markt, die ontwikkeld zijn in

voor een beoordeling

internationale programma’s zoals Galileo

hiervan ontbreken 20. Ook op

en GMES.

basis van interviews en
workshop valt moeilijk te
beoordelen of deze
doelstelling wordt
gerealiseerd.

Output

‘ruwe’ data van satellieten t.b.v.

●●○○

Deels (via dataportal)

maatschappelijke toepassingen in

In 2012 is het dataportaal

Europees verband zoveel mogelijk vrij

door NSO opengesteld

beschikbaar stellen

(formeel is dit na de
evaluatieperiode). Het
portaal bevat alleen landdata, geen water of

19
20

Tweede Kamer, kamerstuk 24446-37 en 43
NSO heeft in 2010 onderzoek verricht naar de satellietaardobservatiedienstensector. Hieruit blijkt dat de omzet van de sector
gestaag groeit, vooral door export van diensten naar het buitenland.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

37

Indicator

Doelstelling

Opmerking

behaald?
atmosfeer data.
EUMETSAT data zijn niet
geheel vrij beschikbaar

Uit de tabel blijkt dat de inputindicator inderdaad is gerealiseerd. Nederland heeft middels de
optionele ESA programma’s en de verplichte bijdrage aan EUMETSAT een bijdrage geleverd.
Ten aanzien van de outputindicatoren ‘gebruik van satellietgegevens’ en ‘ontwikkeling en gebruik
van applicaties’ dient allereerst het volgende te worden opgemerkt. Er zijn geen aanwijzingen dat
de ontwikkeling of de startwaarde uit 2008 om de ontwikkeling aan te relateren door enige instantie
wordt gemonitord. Dit betekent dat het nog steeds lastig is om te meten of de doelstelling
daadwerkelijk is gerealiseerd.
In het kader van het beleidsonderzoek is een workshop georganiseerd met aan het ministerie van
I&M gelieerde beleidsdirecties, die potentiële gebruikers zijn van ruimtevaartgegevens. Uit deze
workshop bleek dat vooral bij het KNMI er de afgelopen vijf jaar een zeer grote groei is geweest in
het gebruik van aardobservatiedata en meteo data. Klimaatmodellen zijn steeds beter toegerust om
aardobservatiedata te verwerken en bij de meteorologische tak worden satellietdata steeds meer
de primaire inputbron en in-situ data steeds meer een validatiebron (wat voorheen andersom was).
Op basis van deze ontwikkeling alleen al is de inschatting dat de outputindicator ‘5% toename op
jaarbasis tot 2013 van het gebruik van satellietgegevens door de overheid bij uitoefening van taken
en door bedrijven en instellingen (uitgezonderd wetenschappelijke instellingen)’ door het KNMI
wordt gerealiseerd. Voor de ontwikkeling in datagebruik door het bedrijfsleven bestaan geen
concrete gegevens om dit vast te kunnen stellen.
Er dient verder te worden opgemerkt dat GALILEO en GMES beide nog niet operationeel zijn. De
indicator ‘5% toename op jaarbasis tot 2013 van de ontwikkeling en het gebruik van applicaties ten
behoeve van Nederlandse (overheids)markt, die ontwikkeld zijn in internationale programma’s,
zoals Galileo en GMES’ dient dan ook breder gezien te worden dan binnen het operationele GMES
en GALILEO programma. Hierbij valt te denken aan FP7 research programma’s ten behoeve van
GMES en GALILEO, waar voor beide vlaggenschepen reeds een aantal jaar specifiek wordt
ingezet op applicatieontwikkeling. Echter, zoals hiervoor reeds aangegeven, wordt de ontwikkeling
van deze indicator niet gemonitord. Wel zijn er terreinen waar de inzet van satellietdata in
toepassingen potentie biedt. Zo is er in de luchtvaart een internationale ontwikkeling om
plaatsbepalingsgegevens van satellieten veel meer te gebruiken, en is dit opgenomen in het
21

Europese masterplan voor modernisering van de luchtverkeersleiding (SESAR) . Dit sluit aan bij
22

het beleid van het ministerie van Infrastructuur en Milieu, zoals verwoord in de Luchtruimvisie . Dit
illustreert het toenemend belang van ruimtevaarttoepassingen in andere sectoren.
De Nederlandse downstream sector bestaat uit één relatief grotere speler (BMT Argoss) en verder
uit vooral kleinere bedrijven. Een aantal downstream bedrijven zijn gevestigd rond het Geomatics
Business Park in Marknesse. Een aantal nieuwe downstream bedrijven zijn opgestart in de
afgelopen periode, zoals Hansje Brinker en eLEAF. Zij hebben nieuwe applicaties ontwikkeld, net
als BMT Argoss. Of hiermee de gestelde doelstelling van 5% groei in het aantal applicaties wordt

21
22

38

http://www.eurocontrol.int/articles/navigation-developments-sesar
Bijlagerapport 4, Technologische en operationele ontwikkelingen op het gebied van ATM, Maart 2012.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

ingevuld valt niet te beoordelen, ook omdat er geen nulmeting is opgesteld om deze indicator te
monitoren.
Ten aanzien van de derde outputindicator ‘ruwe’ data van satellieten ten behoeve van
maatschappelijke toepassingen in Europees verband zoveel mogelijk vrij beschikbaar stellen het
volgende. Er is in Europa een tendens te zien van het gratis beschikbaar stellen van satellietdata
(zie bijv. de huidige discussie in Europa rond GMES. Ook GALILEO signalen zullen (deels) gratis
zijn). De Nederlandse beleidsinzet internationaal is er ook een geweest van vrije datapolitiek.
Echter, sec kijkend naar de indicator, waarin staat dat in Europees verband data zoveel mogelijk
vrij beschikbaar wordt gesteld, moet worden vastgesteld dat dit nog niet volledig wordt
gerealiseerd. Zo hanteert METEOSAT geen beleid van volledig vrije datapolitiek (een deel van de
data is vrij verkrijgbaar). Het dataportaal van NSO, geopend in 2012, stelt wel data vrij ter
beschikking. Echter dit betreft alleen landgerichte data. Het is het voornemen daar water of
atmosfeer data aan toe te voegen.
In diverse beleidsstukken krijgt vraaggestuurd beleid en het belang van de eindgebruiker steeds
meer aandacht. De ondersteuning van downstream activiteiten vanuit de Nederlandse overheid
was in de afgelopen periode in financiële termen echter nog zeer beperkt. Het grootste deel van het
Nederlandse ruimtevaart budget gaat nog steeds naar upstream activiteiten.
Voor de downstream markt in Nederland is het een nadeel dat Nederland al zeer goed bemeten is.
Dat maakt het moeilijker nieuwe diensten te introduceren op basis van space data, omdat data
deels al beschikbaar zijn. Voor het succesvol ontwikkelen van downstream diensten is het daardoor
vaak niet voldoende om alleen naar Nederlandse klanten te kijken, maar moet men altijd naar de
buitenlandse marktmogelijkheden kijken. Weliswaar kan het gebruik van ruimtevaartgegevens tot
een goedkopere en efficiëntere wijze van informatieverstrekking leiden. Echter, ten aanzien van het
gebruik door overheidsdiensten moet worden opgemerkt dat de huidige wijze van
budgetfinanciering van dataverzameling niet automatisch leidt tot vernieuwing/innovatie in de
vervanging van de huidige methode van land-based data verzameling door space based
dataverzameling (geen prikkel tot efficiëntie verhoging). Immers, het geld is beschikbaar via de
begroting voor bestaande methoden die bekend zijn.
Voor bedrijven die applicaties ontwikkelen in de downstream markt zijn ontwikkeltijden van 10 jaar
of langer voor samenstellen van datareeksen vaak te lang. Voor bepaalde diensten moet er soms
een tijdreeks van wel 10 of 20 jaar aan metingen opgebouwd worden, voordat een zinvolle en
betrouwbare dienst kan worden aangeboden. De meeste bedrijven baseren zich bij hun activiteiten
op bestaande diensten (en data), of diensten die op korte termijn beschikbaar komen. Doordat
downstream bedrijven rechtstreeks werken met de eindgebruiker van satelliet data in verschillende
sectoren, kunnen zij een brug vormen tussen de eindgebruiker en de (upstream)
ruimtevaartindustrie en sectorspecifieke kennis inbrengen (brugfunctie tussen eindgebruiker en
industrie).
Om satellietdata te kunnen interpreteren en te gebruiken in toepassingen zijn modellen en veel
inhoudelijke kennis nodig. Dit is ook nodig om betrouwbare producten/diensten te kunnen bieden.
Intensivering van universiteiten en kennisinstellingen en het bedrijfsleven in bijvoorbeeld pilot
projecten kan zorgen voor een betere kennisuitwisseling en kennisopbouw binnen het bedrijfsleven.
Continuïteit van datavoorziening is voor downstream bedrijven vaak van cruciaal belang.
Downstream bedrijven zouden zich bij het ontwikkelen van diensten minder moeten richten op het
gebruiken van ESA satelliet data, die afkomstig zijn van vaak eenmalige wetenschappelijke

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

39

missies, maar meer op data die op continue wijze beschikbaar komen via bijv. EUMETSAT en in de
nabije toekomst GMES en GALILEO van de Europese Commissie.
Conclusies
De activiteiten van de overheid ten aanzien van het gebruik van ruimtevaartgegevens zijn beperkt
geweest. Het initiatief voor het dataportaal is zeker positief. Echter, de financiële bijdrage aan
downstream is uiterst beperkt en betreft niet de uitgaven aan deze portal (feitelijk sinds 2012, na de
evaluatieperiode, en niet gefinancierd uit het ruimtevaartbudget) en de verplichte bijdrage aan
EUMETSAT (jaarlijks gemiddeld 5% van de ruimtevaartuitgaven). Wel wordt geld besteed aan de
databronnen voor de downstream sector, bijvoorbeeld middels inschrijvingen in de optionele
programma’s Earth Observation Envelop program en Envisat, en via de GMES Space Component
Data Access, maar wat nog steeds tot de upstream kant van aardobservatie kan worden gerekend.
Het KNMI liet in de afgelopen jaren een forse toename in het gebruik van ruimtevaartgegevens
door de overheid zien. Echter, bij andere overheidsdiensten is het gebruik van ruimtevaartdata niet
of nauwelijks gegroeid, of zijn de mogelijkheden die ruimtevaart biedt überhaupt weinig bekend.
We concluderen verder dat er een aantal nieuwe downstream spelers zijn opgestaan in de
afgelopen jaren, maar dat er ook een aantal beperkingen zijn ten aanzien van de ontwikkeling van
nieuwe applicaties, voor de overheidsmarkt maar ook in het algemeen: een goede ‘bemetenheid’
van Nederland, de complexiteit van satellietdata, continuïteit van de datavoorziening en het gebrek
aan prikkel bij overheden om te investeren in nieuwe applicaties door de wijze van budgetteren.
De indicator ten aanzien van het vrij beschikbaar stellen van ruwe data is niet volledig behaald. Wel
is het dataportal van NSO een goede start in de facilitering van de downstream sector ten aanzien
van satellietdata.
Het innovatieprogramma ter bevordering van het gebruik van ruimtevaartdata is weliswaar in
concept voorgelegd aan de stuurgroep NSO, maar niet geïmplementeerd. Dit hangt samen met de
in 2010 ingezette beleidswijzigingen rond het beleid gericht op het bedrijfsleven en innovatie,
waarbij de bestaande innovatieprogramma’s zijn beëindigd.
Aanbevelingen
•

Om het ontwikkelen van applicaties voor maatschappelijk gebruik te stimuleren, verdient het
aanbeveling pilots voor gemeenten op te zetten met de VNG. Op deze manier kunnen de
gemeenten dan zelf ervaren wat de toegevoegde waarde van downstream applicaties kan zijn.

•

Naast het ontwikkelen van een specifieke applicatie, is het ook belangrijk om aandacht te
besteden aan de business case. Zeker in deze tijd van bezuinigingen en kostenreducties, heeft
een positieve business case een belangrijke toegevoegde waarde voor de klant, naast de
applicatie zelf.

•

Om satelliet data te kunnen gebruiken ter aanvulling van in-situ metingen bij projecten voor de
overheid is het vaak nodig om protocollen aan te passen, zodat satelliet data daadwerkelijk
gebruikt mogen worden. De Nederlandse overheid zou wet- en regelgeving kunnen aanpassen
om gebruik van satelliet data toepassingen mogelijk te maken.

•

Er wordt aanbevolen om na te gaan hoe het gebruik van ruimtevaartdata vervat kan worden in
het innovatieve aanbestedingsproces van de overheid, bijvoorbeeld meer output gericht, zoals
ook bij wegen en infrastructuur gebeurt. Hierbij wordt niet meer voorgeschreven hoe de
opdracht exact moet worden gedaan, maar worden vooral kwaliteitseisen gesteld aan het op te
leveren product. De opdrachtnemer heeft de vrijheid om zelf met een innovatieve oplossing te
komen.

•

De overheid zou kunnen optreden als launching customer. Dit is in eerdere beleidsdocumenten
al aangehaald maar ten aanzien van de downstream services niet van de grond gekomen. Er

40

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

wordt aanbevolen om te onderzoeken of downstream applicaties kunnen worden aangehaakt bij
de initiatieven van het Ministerie van EL& I en Pianoo ten aanzien van innovatiegericht
23

inkopen .
•

Organisaties en instituten met veel sectorkennis, zoals het KNMI, kunnen deze kennis wellicht

•

Het huidige gebruikersprogramma is gericht op wetenschappelijk onderzoek. Het verdient de

via projecten delen met commerciële partijen.
overweging om binnen dit programma een apart loket te introduceren dat zich juist richt op
gezamenlijke projecten tussen wetenschap en toepassing van ruimtevaartgegevens om de
ontwikkeling van downstream services te stimuleren maar tegelijkertijd de wetenschappelijke
kennis te benutten ten aanzien van de kwaliteit en het gebruik van ruimtevaart data.
•

Nederland schrijft nu nog beperkt in op de downstream programma’s van ESA. Men zou
kunnen overwegen deze inschrijvingen te verhogen in de toekomst (ten koste van andere
24

inschrijvingen ), bijvoorbeeld in het Integrated Applications Programme. Het ontwikkelen van
downstream roadmaps onder regie van het NSO ter voorbereiding van de ESA inschrijving van
Nederland, zoals ook gedaan wordt voor upstream technologieën is daarvoor een goede stap.
•

Het verdient aanbeveling in de downstream roadmap ook de potentiële vraag van
“gebruiksministeries” in beeld te brengen. Dit biedt aanknopingspunten om te verkennen of er
vanuit deze ministeries niet kan worden deelgenomen aan de optionele ESA programma’s
gericht op gebruik van ruimtevaartdata.

•

In de toekomst worden satellietinstrumenten met nog hogere resolutie ontwikkeld. Voor de
Nederlandse downstream industrie zou het goed zijn als de overheid ervoor zou kunnen zorgen
dat Nederlandse downstream bedrijven evenzeer ook toegang kunnen krijgen tot deze hoge
resolutie data, zodat ze kunnen blijven concurreren met buitenlandse downstream bedrijven.

4.1.3 Het bevorderen van de toepassing van in de ruimtevaart ontwikkelde technologie in andere
sectoren en activiteiten.
Activiteiten
Er zijn de volgende beleidsactiviteiten geweest die zich hebben gericht op dit beleidsdoel:
•

Het Dutch Technology Transfer Programma (DTTP) dat heeft gelopen van 2001 tot 2009 richtte
zich op ondersteuning voor beginnende bedrijven en MKB bedrijven, die ruimtevaarttechnologie
in andere sectoren wilden toepassen. Dit programma werd gerund door TNO. Er zijn hierin 40
haalbaarheidsstudies toegekend met een totale subsidie van € 1.6 miljoen in 8 jaar. Dit heeft
25

geleid tot 12 commerciële successen .
•

Jaarlijkse organisatie van Space MATCH in de onderzoeksperiode 2007-2011, een
matchmaking event tussen ruimtevaartbedrijven en niet-ruimtevaartbedrijven. Dit wordt
georganiseerd door TNO, en gesponsord door NSO.

•

Start van het ESA Business Incubation Centre in 2010, waarvan EL&I de helft van de
financiering op zicht heeft genomen. De andere helft is door ESTEC gefinancierd.

Buiten de beleidsactiviteiten zijn er ook andere initiatieven die bijdragen aan toepassing van
ruimtevaarttechnologie buiten de ruimtevaartsector. ESTEC heeft een Technology Transfer
Program Office in Noordwijk, dat zich speciaal richt op spin-off activiteiten. Daarnaast heeft TNO
een MKB innovatie onderzoeksprogramma, waarbij TNO ruimtevaarttechnologie gebruikt kan

23
24

25

http://www.pianoo.nl/dossiers/innovatiegericht-inkopen
Immers het principe van geo-return leidt ertoe dat dit zonder additionele middelen van de Nederlandse overheid ten koste
zal gaan van andere projecten.
Bron: “White paper ESTEC”, The Top team HTSM, april 2012

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

41

worden door het MKB om nieuwe producten en diensten te ontwikkelen. Deze activiteiten vallen
buiten het beleidsonderzoek.
Indicatoren / resultaten
Deze doelstelling is niet geoperationaliseerd middels VBTB indicatoren. Ook valt uit de
beleidsdocumenten niet duidelijk af te leiden wat het mechanisme zou moeten zijn om die
ruimtevaarttechnologie naar andere sectoren of activiteiten over te dragen. Zo kan spin-off
optreden via start-ups die ruimtevaarttechnologie toepassen, via diversificatie van traditionele
(grote) ruimtevaartbedrijven, via innoverende MKB bedrijven of via kennis/kunde van Syntens en
van kennisinstellingen als TNO en NLR die in veel sectoren waaronder ruimtevaart actief zijn.
Veel van de partijen die Ecorys voor deze evaluatie geïnterviewd heeft, geven hetzelfde voorbeeld
van spin-offs van ruimtevaarttechnologie naar andere sectoren: de toepassing van in de
ruimtevaart ontwikkelde technologie ten aanzien van optische instrumenten die wordt verkocht aan
ASML. ASML past de technologie toe in de chipproductiemachines die zij fabriceert. Andere
voorbeelden zijn:
•

3D video technologie die is ontwikkeld in ruimtevaart wordt nu vermarkt buiten de ruimtevaart
(3D-One is spin-off van Cosine).

•

Waterstof composiet cartridge in Formula Zero (Bradford en TNO).

Daarnaast merken we op dat innoverende MKB die geen traditionele ruimtevaartspeler zijn, maar
toeleverancier aan onder andere de ruimtevaartsector, de opgedane ruimtevaartkennis weten te
vermarkten in andere sectoren. Lionix is hier een voorbeeld van.
Het ESA Business Incubation Centre (BIC) is nu twee jaar operationeel. In die periode zijn er 37
aanvragen gedaan om in het incubation programma mee te draaien, waarvan er 20 zijn
gehonoreerd. Dit zijn dus 20 start-ups van bedrijven op basis van ruimtevaarttechnologie.
Vanuit de topsector HTSM, waar ruimtevaart deel vanuit maakt, is gekeken naar mogelijkheden
26

voor spin-offs en spin-in van ruimtevaart en andere sectoren . Hieruit kwamen de volgende 6
applicatie- en technologiegebieden naar voren: halfgeleiders, zonne-energie, gezondheidszorg,
automobiel industrie, luchtvaart en hightech materialen.
Bedrijven geven aan dat leveren aan de ruimtevaartsector de concurrentiepositie van een bedrijf
kan versterken buiten de ruimtevaartmarkt, omdat men hierdoor ervaring opdoet met het voldoen
aan hoge kwaliteitseisen. Dit betreft niet alleen productinnovaties, maar ook procesinnovaties.
Levering aan de ruimtevaart wordt daarmee als selling point ingezet.
Ten slotte dient de nuancerende opmerking te worden gemaakt dat er vaak sprake is van een spinin van niet-ruimtevaarttechnologie naar de ruimtevaartsector, waar een ruimte-specifieke
toegevoegde waarde wordt toegevoegd aan de technologie. Het is lastig om deze verrijkte
technologie weer te exporteren naar sectoren buiten de ruimtevaart, omdat de betreffende ruimtespecifieke features niet altijd voor gebruik op aarde noodzakelijk zijn. Dit betreft voornamelijk
hardware. Software en applicaties lijken meer potentieel te geven voor spin-off.
Conclusies
De doelstelling ten aanzien van technology transfer richtte zich op het bevorderen van de
toepassing van ruimtevaarttechnologie in andere sectoren. Deze doelstelling is verder niet

26

42

Bron: “White paper ESTEC”, The Top team HTSM, april 2012

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

geoperationaliseerd. Als gevolg is ook niet vast te stellen of de doelstelling is gehaald. Wel heeft de
overheid gedurende de onderzoeksperiode drie instrumenten toegepast die als doel hebben de
toepassing van ruimtevaarttechnologie buiten de ruimtevaartsector te bevorderen. Als zodanig is de
doelstelling dus behaald. De doelstelling is naar de mening van Ecorys niet zeer ambitieus
geformuleerd. De nadruk is slechts gelegd op het bevorderen van spin-off, zonder dit verder te
verbijzonderen.
Uit bovenstaande kan worden opgemaakt dat er ook zeker voorbeelden zijn van toepassingen van
ruimtevaarttechnologie buiten de ruimtevaartsector. Het DTTP programma (2001-2009) heeft 40
haalbaarheidsstudies gefinancierd. Twaalf van deze toepassingen die op haalbaarheid zijn
27

onderzocht, hebben uiteindelijk geresulteerd in een commercieel succes . Hierbij dient te worden
aangetekend dat voor een commercieel succes ook andere elementen noodzakelijk zijn, zoals
benodigd kapitaal voor de post-haalbaarheidsfase. Ook zijn er sinds 2010 20 start-ups in het ESA
BIC ontstaan en weten innoverende MKB bedrijven die geen traditionele ruimtevaartspeler zijn, hun
kennis te vermarkten buiten de ruimtevaart.
Wel worden er nog steeds knelpunten ervaren bij de transfer van technologie naar andere
sectoren:
•

Ondanks de matchmaking activiteiten, is er bij geïnterviewde stakeholders nog steeds sterk de
indruk dat universiteiten en kennisinstituten ‘op een berg kennis’ zitten die niet ontsloten wordt.
Er is ook weinig prikkel voor de universiteiten en kennisinstituten om deze kennis te ontsluiten.
Dit is overigens een verschijnsel dat niet exclusief voor de ruimtevaart geldt.

•

Er ontbreekt in sommige gevallen kapitaal voor de investering om ruimtevaarttechnologie
geschikt te maken voor toepassing op ‘de andere markt’. De technologie is vaak niet 1-op-1
toepasbaar, maar er moet een ‘technologische kop’ op gezet worden. Hiervoor is kapitaal nodig
om dit te ontwikkelen.

•

Traditionele ruimtevaartspelers hebben simpelweg het netwerk niet in de andere markten om
hun technologie in die andere markten te verkopen.

Aanbevelingen
Toepassing van ruimtevaarttechnologie in andere sectoren kan via een aantal routes:
•

Via start-ups die met ruimtevaarttechnologie een bedrijf beginnen dat zich buiten de
ruimtevaartmarkt richt;

•

Via innoverende MKB bedrijven die in meer markten actief zijn dan alleen in ruimtevaart;

•

Via traditionele ruimtevaartbedrijven die diversificeren;

•

Via kennisinstellingen en universiteiten die hun ruimtevaartkennis (op verzoek) toepassen op
uitdagingen in andere sectoren.

Zoals hierboven is beschreven, zijn de eerste twee routes relatief succesvol in Nederland, maar zijn
er vooral knelpunten via de laatste twee routes, zonder overigens te pretenderen dat dit in zijn
geheel niet gebeurt. Er wordt daarom aanbevolen beleidsinstrumenten in te richten die zich
specifiek op deze twee routes richten. Hierbij kan worden gedacht aan:
•

De introductie van een kennisontsluitingsprogramma, waarbij de participatievoorwaarden zo
worden ingericht dat kennisinstellingen actief in ruimtevaart en bedrijven aan elkaar worden
gekoppeld.

•

De matchmaking intensiveren door een kennismakelaarsfunctie te creëren die actief kennis aan
markt probeert te koppelen.

27

Bron: “White paper ESTEC”, The Top team HTSM, april 2012

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

43

•

De eerder genoemde aanbeveling om binnen het gebruikersondersteuningsprogramma een
loket te introduceren dat zich richt op het bij elkaar brengen van wetenschappelijke kennis en
toepassingen in downstream services/andere sectoren buiten de ruimtevaart.

•

Een sterkere inschrijving in de ESA optionele programma’s waar een grotere kans op spin-off
zit, zoals het Integrated Applications Programme.

4.1.4 Goed gastland zijn en blijven voor ESTEC
Activiteiten
Een aantal relevante activiteiten met betrekking tot ESTEC uit recente jaren zijn de volgende:
•

Opening nieuwe ESA BIC ‘Business Incubator Centre’ in Noordwijk (2010);

•

Nederland stelt gronden ter beschikking voor uitbreiding van ESTEC en heeft het
bestemmingsplan voor het ESTEC gebied in Noordwijk geactualiseerd;

•

Nederland reageert tijdig op verzoeken vanuit ESTEC;

•

Er is ‘gastlandbeleid’ van BuZa, ten aanzien van aantrekken en behouden van internationale
organisaties. Dit beleid bevat o.a. belastingvoordelen en loketfunctie;

•

Er is geregeld overleg tussen EL&I, OCW, I&M, BuZa, gemeente Noordwijk en ESTEC in de
Joint Consultative Committee.

Indicatoren / resultaten
De volgende cijfers

28

geven een indicatie van het belang van ESTEC voor Nederland. Het aantal

medewerkers is 2.700, met daarvan 600 Nederlandse medewerkers. De grootte van de
researchstaf bedraagt 1.580 medewerkers. ESTEC staat in de top 5 van R&D onderzoekscentra in
Nederland. De bijdrage van Nederland aan ESA budget is rond € 84 miljoen in 2011. De omzet van
ESTEC in Nederland ligt in 2011 rond de € 354 miljoen. Dit geeft een multiplier van 4.26 voor de
Nederlandse economie. Daarnaast heeft ESTEC ook een belangrijke regionale bijdrage: rond
16.500 jaarlijkse hotel overnachtingen rond Noordwijk, grote klant voor KLM vluchten en belangrijke
klant van internationale scholen in Nederland.
Nederland kan de aanwezigheid van ESTEC beter benutten, door contacten tussen ESTEC,
bedrijven, universiteiten en onderzoeksinstellingen verder uit te bouwen en ervoor te zorgen dat
beide profiteren van elkaars expertise. Ook kan men wellicht contacten met partijen in andere
sectoren buiten de ruimtevaart verbeteren en verder uitbouwen. Dit kan o.a. gedaan worden in het
kader van het Nederlandse topsectorenbeleid.
Voor dit beleidsdoel zijn geen VBTB indicatoren gedefinieerd. Dit roept de vraag op wanneer
Nederland een goed gastland is en wanneer deze doelstelling dus als ‘behaald’ kan worden
bestempeld. Hieraan gekoppeld is dat er geen aparte “budgetlijn” binnen het ruimtevaartbudget is
voor middelen die gericht zijn op dit beleidsdoel.
Tijdens de interviews die Ecorys heeft verricht, kwam vaak het evenwicht van de ESA bijdrage van
Nederland in verhouding tot de opbrengsten van ESA naar voren. In de optiek van Ecorys is dit
slechts van beperkte relevantie ten aanzien van het begrip ‘gastland’, waar andere, meer
traditionele locatiefactoren van belang zijn. Echter het kan wel degelijk een invloed hebben op de
neiging om ESTEC activiteiten in Noordwijk te blijven concentreren.

28

44

Bron: “White paper ESTEC”, The Top team HTSM, april 2012

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

Uit de interviews die Ecorys heeft gehouden, waaronder met ESTEC, komen geen significante
knelpunten naar voren die aanleiding geven vraagtekens te zetten bij het behalen van deze
doelstelling. Er vindt regelmatig overleg plaats tussen de nationale overheid, de lokale overheid en
ESTEC. De ruimtelijke ordening rondom ESTEC wordt afgestemd op de behoeftes van ESTEC, er
zijn geen knelpunten naar voren gekomen ten aanzien van scholen voor de kinderen van ESTEC
medewerkers en de regionale infrastructuur.
Ecorys merkt ten slotte op dat de aanwezigheid van ESTEC in Nederland voor beleidsmakers en
NSO een complicerende factor is in het beleid naar ESA. Immers, er dient bij de standpuntbepaling
altijd rekening gehouden te worden met de belangen voor de Nederlandse ruimtevaartsector maar
ook met de positie van ESTEC in Nederland.
Conclusies
Er zijn geen specifieke knelpunten ten aanzien van de locatiefactoren om het ESTEC ‘naar de zin
te maken’, in termen van infrastructuur, scholen, ruimtelijke ordening etc.
Als bedreiging voor de positie van ESTEC wordt vanuit ESTEC het voornemen van Nederland
genoemd om de Nederlandse bijdrage aan ESA te reduceren. Dit zou betekenen dat vooral de
Nederlandse inschrijving in het optionele ESA programma fors gereduceerd zou worden.
Aangezien de Nederlandse bijdrage aan ESA in absolute termen beperkt is vergeleken met de
landen met een grote absolute ESA bijdrage (Frankrijk en Duitsland) zal het effect op korte termijn
hiervan wellicht nog beperkt zijn voor ESTEC. Directe concurrenten van Nederland voor ESA
activiteiten zijn Italië, het Verenigd Koninkrijk en Spanje. Op de langere termijn kan dit echter wel
gevolgen hebben voor de positie van ESTEC in Nederland. Dit zou ervoor kunnen zorgen dat
toekomstige ESA onderzoeksactiviteiten niet in ESTEC gedaan worden, maar in andere ESA
landen. En dat wellicht ook bepaalde ESA onderzoeksactiviteiten vanuit Nederland naar andere
ESA landen verplaatst kunnen worden. Deze ontwikkeling zou niet zozeer vanuit ESTEC
geïnitieerd worden, maar een gevolg zijn van politieke druk uit andere landen.
Aanbevelingen
•

Een eerste aanbeveling is het faciliteren van ESTEC in Nederland en de ondersteuning vanuit
de Nederlandse overheid te handhaven op het niveau van de afgelopen periode.

•

Een tweede aanbeveling is om contacten tussen ESTEC, het Nederlandse bedrijfsleven en de
wetenschap verder uit te bouwen, zowel in de ruimtevaart sector zelf als in andere sectoren. Zo
kan de inbedding van ESTEC medewerkers in de Nederlandse ruimtevaart sterker worden, wat
kan bijdragen aan ESTEC interne marketing om bepaalde onderdelen in Nederland te
behouden.

•

Een derde aanbeveling is om de balans tussen de ESA bijdrage en baten van ESTEC voor
Nederland zoveel mogelijk in stand te houden en waar mogelijk te versterken. De relatief
beperkte middelen die Nederland aan ESA alloceert, leidt tot druk van andere landen om
nieuwe technologische initiatieven niet meer binnen ESTEC te huisvesten maar in andere ESA
vestigingen. Het aantal ESA locaties is het laatste decennium toegenomen met nieuwe
vestigingen in het Verenigd Koninkrijk en Spanje.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

45

4.2

Organisatie en Communicatie

4.2.1 Organisatie
Een belangrijke aanpassing in de organisatie van het ruimtevaartbeleid is een sterkere scheiding
29

tussen beleidsvorming en uitvoering. De aanpassing is tweeledig :
•

Eén organisatie wordt belast met de uitvoering: hiervoor is het Netherlands Space Office
opgericht.

•

Een herkenbare taakverdeling waarbinnen ministeries en uitvoeringsorganisatie tot hun recht
komen. Ten aanzien van beleid:
-

EL&I: primair verantwoordelijk voor de coördinatie van ruimtevaartbeleid, verantwoordelijk

-

OCW: verantwoordelijk voor wetenschapsdomein;

-

Gebruikersdepartementen, waaronder I&M: gezamenlijk verantwoordelijk voor het

voor domein infrastructuur;

maatschappelijk domein, EL&I coördineert;
-

Interdepartementale Commissie Ruimtevaart (ICR): inhoudelijk voorportaal voor de
besluitvorming via de onderraad richting de Ministerraad.

Bevindingen en aanbevelingen Ecorys
•

De taakverdeling tussen ministeries lijkt helder. Tijdens onze interviews hebben we geen
signalen ontvangen dat hierover onduidelijkheid bestaat. Uit de online enquête blijkt echter dat
circa de helft van de respondenten vindt dat het onduidelijk is welk van de drie departementen
verantwoordelijk is voor welk onderdeel binnen het ruimtevaartbeleid. Er is, voor zover we
hebben kunnen nagaan, geen rijksinterne onduidelijkheid over de taakverdeling.

•

Over de rol en positie van de ICR bestaat wel onduidelijkheid. De ICR is sinds enige tijd niet
meer actief. Daarvoor in de plaats fungeert de Stuurgroep NSO. Het is onduidelijk of deze
dezelfde verantwoordelijkheden heeft als de ICR. Diverse stakeholders in de sector verkeerde
in de veronderstelling dat de ICR nog steeds actief is.

•

Kern is dat de ministeries onder coördinatie van EL&I beleid maken en dat NSO er is voor de
uitvoering. Toch lijkt die scheidslijn soms te strikt en wordt de vraag opgeroepen of de
ministeries voldoende gebruik maken van de domeinkennis van NSO en of de voorziene
slagvaardigheid als gevolg van de taakverdeling wordt gerealiseerd. Dit geldt vooral ten aanzien
van het optreden in ESA verband. Vanuit stakeholders uit de sector wordt aangegeven dat de
scheidslijn tussen beleid en uitvoering zoals door Nederland wordt gehanteerd aan de ESA tafel
minder relevant is, waar beleid en uitvoering met elkaar verweven zijn, en wordt opgeroepen
voor een sterkere betrokkenheid van de domeinkennis van NSO in wat door Nederland als
“beleidsgroepen” wordt gezien. Er wordt aanbevolen dat ministerie en NSO de
verantwoordelijkheidsverdeling ten aanzien van de voorbereiding voor en deelname in de
verschillende ESA commissies evalueren.

•

Uit interviews met de meerdere stakeholders blijkt dat er in Nederland in vergelijking met een
aantal andere Europese landen relatief weinig lobby op hoog niveau is in vergelijking met
andere landen, bijvoorbeeld in de vorm van bilaterale bezoeken aan andere landen in het teken
van ruimtevaart om de Nederlandse ruimtevaartsector onder het voetlicht te brengen. Wel
organiseert NSO handelsmissies met de sector. Daardoor treedt de Nederlandse ruimtevaart
sector als één geheel naar buiten toe en bevordert dit ook de onderlinge contacten en
samenwerking tussen de verschillende partijen.

•

De vertegenwoordiging van EL&I bij ESA dient van voldoende hoog ambtelijk niveau te zijn om
het belang dat Nederland hecht aan ESA te onderstrepen en optimaal invloed uit te kunnen

29

46

Tweede Kamer, kamerstuk 24446-37

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

oefenen. Vanzelfsprekend heeft dit tevens betrekking hoe Nederland op politiek niveau zijn
belangstelling uitspreekt en onderstreept richting de ruimtevaartsector.

4.2.2 Communicatie
Een verbeterde communicatie ten aanzien van de ruimtevaart was een belangrijk aandachtspunt in
30

de vorige evaluatie. Deze taak is belegd bij NSO . NSO heeft hiervoor een Communicatieplan
2009-2011 opgesteld. Daarnaast is het projectplan Ruimteschip Aarde opgesteld, waarin een
31

communicatiestrategie rondom het verblijf van André Kuipers in het ISS is verwoord .
Naast de communicatie richting het grote publiek, richt NSO zich ook op PR richting potentiële
afnemers van Nederlandse ruimtevaartproducten, via het organiseren van handelsmissies.
Bevindingen en aanbevelingen Ecorys
• Publiciteit richt zich nu vooral op grote, prestigieuze gebeurtenissen zoals de ruimtevaartmissie
van Andre Kuipers. Dit is goed. Het is beeld is echter dat de communicatie zich tot de grote
events beperkt. Het verdient aanbeveling ook andere aspecten van de Nederlandse ruimtevaart
meer te belichten. Zo kunnen bijvoorbeeld de activiteiten van ESTEC in Nederland en de
toegevoegde waarde hiervan voor Nederland beter uitgevent worden, de wetenschappelijke
successen die Nederland boekt middels TROPOMI en SAFARI meer voor het voetlicht gebracht
worden, alsmede de verwevenheid die ruimtevaart al heeft met het dagelijks functioneren van
de maatschappij.

30
31

Tweede Kamer, kamerstuk 24446-37
Een evaluatie van NSO valt buiten de onderzoeksopdracht. We evalueren daarom niet of de gestelde doelen in deze twee
communicatieplannen zijn gerealiseerd.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

47

5 Conclusies

5.1

Inleiding
Dit beleidsonderzoek beslaat de periode 2007-2011. Centraal in deze periode staat de ESA
ministerraad in november 2008. Voor deze ministerraad zijn door Nederland keuzes gemaakt ten
aanzien van het ruimtevaartbeleid, die hun effect hebben gehad in de periode 2009-2011. Hiervoor
zijn vier hoofddoelen vastgesteld voor het ruimtevaartbeleid:
1. Behoud en versterking van die onderdelen van het wetenschappelijk, industrieel en
technologisch kunnen, waarin Nederland excelleert.
2. Het zo goed mogelijk benutten door Nederland van de Europese inspanningen m.b.t. het
gebruik van ruimtevaartgegevens voor het oplossen van maatschappelijke vraagstukken.
3. Het bevorderen van de toepassing van in de ruimtevaart ontwikkelde technologie in andere
sectoren en activiteiten.
4. Goed gastland zijn en blijven voor ESTEC.

5.2

Conclusies
De Nederlandse inzet van middelen neemt internationaal gezien een middenpositie in
Nederland heeft in 2008 voor € 334 miljoen ingeschreven aan ESA programma’s (verplicht
programma plus optionele programma’s) en daarnaast circa € 68 miljoen gecommitteerd aan de
nationale bijdrage aan TROPOMI. In totaal bedroegen de Nederlandse uitgaven aan ruimtevaart €
680 miljoen tussen 2007-2011, waarvan 75% uitgaven aan ESA betrof.
e

Nederland stond in de periode 2007-2011 op de 10 positie van de ESA lidstaten in termen van de
bijdrage aan ESA gerelateerd aan het BNP, wat een middenpositie is. Dit komt door de hoogte van
de bijdrage aan de optionele programma’s. Immers, de bijdrage aan de verplichte programma’s is
voor elke lidstaat gekoppeld aan de hoogte van het BNP. De keuze van Nederland voor een relatief
lage bijdrage aan het optionele programma impliceert tevens een keuze voor relatief weinig invloed
binnen ESA. Ook leidt het tot druk van andere lidstaten op ESA om ESTEC in Nederland uit te
hollen door nieuwe activiteiten in andere ESA vestigingen te starten of delen van ESTEC over te
hevelen.
Beleidsdoelen zijn gesteld ….
De programmering van het ruimtevaartbeleid over de periode 2007-2011 is duidelijk verbeterd ten
opzichte van de periode 2001-2006. Er zijn een viertal hoofddoelstellingen geformuleerd voor het
beleid en er zijn eerste prioriteiten gesteld ten aanzien van wetenschap en technologie/industrie,
waarbij een aantal velden zijn benoemd die prioriteit hebben. Ook is duidelijk welke gebieden niet
langer prioriteit zijn.
Daarnaast zijn voor de doelen (VBTB) indicatoren vastgesteld. Wel moeten we constateren dat niet
voor niet elk doel meetbare en dekkende indicatoren opgesteld zijn. Ook vindt niet voor alle doelen
een systematische monitoring plaats wat de meetbaarheid bemoeilijkt.
Het gat tussen de vrij brede hoofddoelstellingen en de specifieke indicatoren is vrij groot. In onze
mening zou het zinvol zijn om in het vervolg heldere specifieke tussendoelen en daaruit afgeleide
criteria te formuleren om activiteiten te kunnen selecteren. Hierdoor worden de keuzes over de

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

49

invulling van het Nederlandse ruimtevaartbeleid beter afgewogen en onderbouwd. Specifieke
doelstellingen ontbreken nu en de keuzecriteria zijn niet even helder en niet volledig aan de
doelstellingen gerelateerd.
Dit zou verder versterkt kunnen worden door een heldere visievorming over de bredere rol van het
ruimtevaartbeleid in Nederland, in de oplossing van maatschappelijke thema’s of het versterken
van de concurrentiepositie van de Nederlandse industrie. Deze “inbedding” in een breder
flankerend beleid is nu minder sterk dan mogelijk is (in bijvoorbeeld de toepassing van
ruimtevaartgegevens).
Overigens is het “roadmap” proces dat is ingezet vanaf 2010 en het topsectoren beleid een stap in
de goede richting in het versterken van de programmering en het inbedden van het
ruimtevaartbeleid. Een verdere verbreding van dit proces met heldere (sturende) keuzes omtrent de
invulling ten aanzien van de gestelde doelen zou dit nog verder versterken.
… en voor een groot deel behaald
De resultaten per doel zijn vergeleken met de doelniveau‘s van de indicatoren die vooraf waren
vastgesteld. De belangrijkste conclusies ten aanzien van de mate van doelbereiking staan in
onderstaande tabel weergegeven.
Beleidsdoel

Doelstelling

Toelichting

behaald?
Behoud en versterken van
excellente onderdelen:
• Onderdeel wetenschap

●●●●

De positie als principal investigator is gerealiseerd (o.a.
door TROPOMI). De subdoelstelling ten aanzien van
planeetonderzoek is tot op heden niet behaald, maar
hiervoor was ook een langere periode voorzien. Wel
moet worden opgemerkt dat deze doelstelling mede is
behaald door middelen die formeel buiten het
ruimtevaartbeleid vallen (o.a. het SAFARI instrument).

• Onderdeel industrie /

●●●○

technologie

De gestelde doelen (return ESA contracten; de mate
waarin ESA opdrachten binnen de gestelde prioriteiten
vielen en specifieke doelen t.a.v. de effectiviteit van het
PEP programma) zijn grotendeels behaald. Alleen de
doelstelling ten aanzien van het doorlopen van PEP
voorstellen in ESA/EUMETSAT contracten is net niet
volledig behaald.

Gebruik ruimtevaartdata t.b.v.
maatschappij

●●○○/●●●○

Het is niet mogelijk hard vast te stellen of deze
doelstelling op alle indicatoren is behaald. De
doelstelling ten aanzien van de groei van ontwikkeling
en gebruik van applicaties, o.a. door overheid, wordt
niet gemonitord en is daarom niet te beoordelen.

Ook de indicator voor het gebruik van
satellietgegevens door de overheid, bedrijven en
instellingen wordt niet gemeten. Echter alleen al de
gegevens van de groei van satelliet data bij het KNMI
geven aan dat het waarschijnlijk is dat deze indicator is

50

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

Beleidsdoel

Doelstelling

Toelichting

behaald?
behaald.

Ruwe data zijn nog niet “zoveel mogelijk” vrij
beschikbaar. Deels ligt dit buiten de individuele
invloedsfeer van Nederland (EUMETSAT data), deels
is dit slechts gedeeltelijk ingevuld (via het data-portal
van NSO)
Bevorderen toepassen technologie

Niet vast te

Deze doelstelling is niet geoperationaliseerd en dus is

in andere sectoren

stellen

ook niet vast te stellen wat het doelniveau was en of dit
gehaald is.

Wel zijn er verschillende voorbeelden van succesvolle
spin-offs te vinden (o.a. bij ASML). Ook het Dutch
Technology Transfer programma (inmiddels
beëindigd), de SpaceMATCH en de start van het
Business Incubation Centre (gezamenlijke
ESTEC/EL&I investering) dragen positief bij aan deze
doelstelling
Goed gastland zijn en blijven voor
ESTEC

●●●○

Ook deze doelstelling was niet geoperationaliseerd en
is dus moeilijk “hard” te meten. Echter ESTEC geeft
aan dat Nederland een luisterend oor heeft voor de
verzoeken van ESTEC en dat er geen specifieke
knelpunten worden gesignaleerd.

Wel speelt er op een hoger niveau de discussie
rondom Nederland als vestigingsplaats voor ESA
activiteiten vanuit de grote ESA lidstaten, onder het
argument dat Nederland als kleine speler
“overbedeeld” is met ESTEC.

De beleidsinstrumenten dragen in belangrijke mate bij aan het realiseren van de
beleidsdoelen
De realisatie van de beleidsdoelen komt voor een groot deel op het conto van de
beleidsinspanningen en ESA inschrijvingen. De ingezette ruimtevaartmiddelen gedurende de
onderzoeksperiode zijn vrijwel volledig aangewend voor het eerste beleidsdoel. Voor de overige
drie beleidsdoelen zijn relatief weinig middelen vrijgemaakt.
De bijdrage aan de optionele programma’s is het belangrijkste instrument bij het realiseren van dit
eerste beleidsdoel. De gewogen return voor de periode 2000-2011 ligt voor de meeste optionele
programma’s boven de 94%. Veel van de keuzes voor inschrijving in optionele programma’s zijn te
relateren aan de drie prioriteitsgebieden (i) bouw van wetenschappelijke instrumenten, (ii)
producten en subsystemen voor satellieten en (iii) structuurdelen voor lanceervoertuigen. Alleen ten
aanzien van de optionele programmakeuze “bemande ruimtevaart” (€ 56 miljoen) is de relatie met
de prioriteitsgebieden niet voor de volledige inschrijving even duidelijk. Overigens leverde dit
programma wel veel positieve publiciteit op (rondom de missie van André Kuipers), en is er een
forse over-return op gerealiseerd.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

51

De bijdrage van TROPOMI in het realiseren van zowel de wetenschappelijke als de industriële
doelen is aanzienlijk. TROPOMI heeft geleid tot het realiseren van de PI rol op het gebeid van
aardgericht ruimteonderzoek. Ook heeft het de positie van de industrie / technologie op het gebied
van optische instrumenten versterkt.
De PIPP regeling is pas sinds 2010 open. Het is nog te vroeg om te concluderen of deze regeling
een bijdrage zal leveren aan wetenschappelijk succes.
Er is geen directe bijdrage van het GO-W programma geweest aan het realiseren van de beide PI
rollen in deze evaluatieperiode. Dit was ook niet het doel van dit programma, dat vooral
ondersteuning biedt aan Nederlandse onderzoekers om toegang te krijgen tot in internationaal
verband ontwikkelde, en dus niet specifiek Nederlandse, grootschalige ruimte-infrastructuur. KNAW
is in haar evaluatie van het wetenschappelijk ruimteonderzoek in Nederland van mening dat het
programma over het geheel goed heeft gewerkt en voor de gebieden aardobservatie en
planeetonderzoek sterk heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van deze gebieden.
De organisatie van het ruimtevaartbeleid is verbeterd
De taakverdeling tussen ministeries in de afgelopen periode is helder. De overheveling van gelden
van het Ministerie van I&M naar EL&I heeft hierin een nuttige bijdrage geleverd. De oprichting van
NSO is een zinvolle stap geweest die volgde op de aanbevelingen van de eerdere evaluatie. Een
continue communicatie over de verschillende rollen (vooral naar eventuele nieuw spelers) lijkt op
zijn plaats.
Communicatie over ruimtevaart kan worden verbreed
Publiciteit richt zich nu vooral op grote, prestigieuze gebeurtenissen zoals de ruimtevaartmissie van
Andre Kuipers. Dit is goed. Het is beeld is echter dat de communicatie zich tot de grote events
beperkt. Het verdient aanbeveling ook andere aspecten van de Nederlandse ruimtevaart meer te
belichten. Zo kunnen bijvoorbeeld de activiteiten van ESTEC in Nederland en de toegevoegde
waarde hiervan voor Nederland beter uitgevent worden, de wetenschappelijke successen die
Nederland boekt middels TROPOMI en SAFARI meer voor het voetlicht gebracht worden, alsmede
de verwevenheid die ruimtevaart al heeft met het dagelijks functioneren van de maatschappij.

5.3

Aanbevelingen
Op basis van de bevindingen van het beleidsonderzoek doen wij een aantal aanbevelingen. Kern
bij het opstellen van onze aanbevelingen is hoe de impact van de bestede middelen in het
ruimtevaartbeleid geoptimaliseerd kan worden.
Startpunt hierbij is de observatie dat er binnen ESA verband geen sprake is van een echte markt.
Excelleren op specifieke velden leidt, door de gehanteerde evenredige ESA geo-return
uitgangspunten, niet tot een sterke marktpositie. Dit leidt tevens tot een mechanisme van “geleide
specialisatie” waarbij ieder land min of meer zijn eigen specialisaties heeft op basis waarvan de
opdrachten “verdeeld” worden.
Om de impact van het ruimtevaartbeleid te vergroten moet dus vooral worden gezocht naar een
versterking van de meerwaarde van investeringen in de ruimtevaart. Wij zien een aantal
mechanismes waarop deze meerwaarde kan worden gecreëerd. Deze vallen terug te voeren op
twee simpele begrippen: Kiezen en Verbinden.
•

Versterken gebruik ruimtevaartgegevens (Verbinden). Dit reeds eerder benoemde doel zou
in de toekomst meer aandacht behoeven. Dit vraagt nadrukkelijk om meer aandacht voor

52

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

downstream services, en een continuering en uitbreiding van het beleid om data vrij ter
beschikking te stellen. Maar ook het activeren van gebruikspartijen door een actieve
uitwisseling van best practices ondersteund door business cases en pilots is hier behulpzaam in
(bevorderen van de vraagkant). Tot slot is het betrekken van gebruiksdepartementen (I&M en
landbouw, maar ook op een lager niveau via waterschappen, provincies en gemeentes) aan de
voorkant in het toepassen (en mede-ontwikkelen) van ruimtevaartgebaseerde applicaties, via
flankerend beleid versterkend. Tot slot wordt aanbevolen innovatiever aan te besteden waarbij
de mogelijkheid geboden wordt om applicaties gebaseerd op ruimtevaartgegevens in te zetten.
•

Versterken export van Nederlandse ruimtevaarttechnologie buiten ESA (Kiezen). Daar
waar de ESA markt gelimiteerd is door de geo-return systematiek zou het beleid zich sterker
kunnen richten op het opbouwen van een positie op de niet-ESA markt. Dit is de commerciële
markt en de institutionele markt buiten Europa (zoals de VS: het land waar groeikansen voor de
ruimtevaart zijn), in ‘nieuwe’ ruimtevaartlanden, zoals Zuid-Korea, India, en Brazilië. Dit vraagt
om een heldere analyse van de terreinen waar Nederland een concurrerende positie in kan
nemen. Deels kan dit worden ingevuld door binnen ESA programma’s in te schrijven op velden
waar de kans op recurrent werk buiten ESA groter is. Hierbij kan worden gedacht aan de Next
Generation Launcher en Platform, en het Integrated Applications Programme. Voorgesteld
wordt om dit proces niet geheel en alleen te laten voeden door Nederlandse partijen zelf, maar
hier ook externe partijen een mening te laten vormen (introduceren van een soort
visitatie/audits) of om meningen van een individuele sectorpartij te toetsen door één of
meerdere andere partijen (versterken intersubjectiviteit).

•

Versterken van de band tussen wetenschap en technologie (Verbinden). De keuzes
binnen de ruimtevaart wetenschap en technologie komen deels onafhankelijk van elkaar tot
stand. Soms is dit volstrekt gerechtvaardigd, omdat niet alle wetenschap toegepaste
wetenschap hoeft te zijn en er ook ruimte dient te blijven voor fundamenteel onderzoek. Echter
het nadrukkelijker opzoeken van die velden waarop de wetenschappelijke excellentie de
technologische excellentie van Nederland versterkt lijkt de moeite waard. Een mooi voorbeeld
hierin kan worden gevonden in de ontwikkeling van TROPOMI. Maar ook het verbinden van
kennisinstellingen en applicatieontwikkelaars om de ontwikkeling van betrouwbare
toepassingen te bevorderen wordt geadviseerd.

•

Beter gebruik maken van de ESTEC vestiging (Verbinden). De aanwezigheid van de
ESTEC vestiging in Noordwijk biedt unieke kansen om verder te benutten. De gezamenlijke
oprichting van het Business Incubation Centre is hierin een stap in de goede richting. Waar
mogelijk wordt aanbevolen de contacten tussen ESTEC, het Nederlandse bedrijfsleven en de
wetenschap verder uit te bouwen, zowel in de ruimtevaart sector zelf als in andere sectoren.
Niet alleen vergroot dit de meerwaarde van de aanwezigheid van ESTEC in ons land, maar ook
zal het de inbedding van ESTEC medewerkers in de Nederlandse ruimtevaart sterker worden,
wat kan bijdragen aan ESTEC interne marketing om bepaalde onderdelen in Nederland te
behouden.

Bovenstaande richtingen vragen om de ontwikkeling van een heldere visie waarin dit wordt
uitgewerkt:
•

Welke velden bieden meerwaarde? Welke dwarsverbanden kunnen worden gelegd? Tot welke
keuzes leidt dit binnen de optionele programma’s van ESA? Wat is de potentiële afbreuk van
het richten op eventuele nieuwe velden (zal tijd kosten om hier een positie binnen ESA op te
bouwen) en is dit gerechtvaardigd vanuit de meerwaarde die op den duur (ook buiten ESA)
wordt gecreëerd?

•

Op basis hiervan kunnen de hoofddoelen worden uitgewerkt in concrete tussendoelen en
activiteiten. Die vervolgens vertaald kunnen worden in concrete indicatoren die ook de
meerwaarde meten.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

53

•

Welke samenwerking vereist dit tussen verschillende actoren? Welke afstemming is
noodzakelijk tussen de verschillende departementen?

•

Hoe kan deze visie het meest effectief worden vormgegeven, ingevuld en uitgedragen in een
gezamenlijke, georkestreerde lobby van industrie, wetenschap en overheid in het benaderen
van relevante stakeholders (binnen ESA maar ook daar buiten). Wie vervult hierbij welke rol?

Het creëren van een gezamenlijke visie en maken van heldere keuzes zal de effectiviteit en
meerwaarde van het Nederlandse ruimtevaartbeleid vergroten. Daarnaast zal, en dit valt niet te
ontkennen, de omvang van de Nederlandse bestedingen een gevolg hebben op de effectiviteit
van het ruimtevaartbeleid, vanuit de volgende argumenten:
•

De omvang van binnen ESA in te zetten middelen heeft een direct effect op de hoogte van de
bijdrage aan optionele programma’s. Binnen die optionele programma’s is de beïnvloeding van
de aanwending ten aanzien van de Nederlandse inzet het grootst (anders dan in het verplichte
deel van ESA);

•

Nederland wordt gezien als een kleine speler die maar een beperkt belang hecht aan de
ruimtevaart. Deze beeldvorming wordt bevestigd door de buitenlandse partijen die in het kader
van deze evaluatie zijn geïnterviewd. Dit beeld wordt overigens bepaald door meer dan de
financiële bijdrage aan ESA, maar wordt ook beïnvloed door de zwaarte van de ambtelijke
representatie en de informele lobby invulling. Het ontbreken van een duidelijke (gefocuste) visie
en communicatie hiervan heeft naar verwachting tevens een effect op dit beeld.

•

Ondanks dat meer factoren een rol spelen (zoals de algemene geografische verdeling van
Europese instellingen) mag verwacht worden dat het niveau van bestedingen van Nederland
binnen ESA ook een gevolg heeft op de ESTEC vestiging in Nederland. Hoewel het
onwaarschijnlijk lijkt dat deze van de ene op de andere dag zal verdwijnen, kan het er wel toe
leiden dat er geen uitbreiding plaatsvindt of dat geleidelijk activiteiten vanuit Nederland naar
andere landen worden verplaatst. De druk hierop zal altijd aanwezig zijn vanuit de grotere ESA
landen die het argument hanteren dat Nederland “overbedeeld” is vanuit zijn rol binnen ESA,
maar wordt versterkt naarmate de Nederlandse bijdrage kleiner zou worden.

Vanuit bovenstaande argumentatie wordt aanbevolen voorzichtig om te gaan met een verdere
reductie van de ESA bijdrage of, indien dit wel gerealiseerd wordt, bewust te zijn van potentiële
gevolgen ervan.

54

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

Bijlage 1: Overzicht interviews

Tabel B1 Overzicht gehouden interviews.
Organisatie

Vertegenwoordiger

1

Argoss

Han Wensink

2

Cosine

Marco Beijersbergen

3

Dutchspace

Bart Reijnen

4

ESA

Gaele Winters

5

ESA BIC

Toon Buddingh

6

ESTEC

Franco Ongaro

7

NWO

Hans de Groene

8

Geomatics Business Park

Gert v.d. Burg

9

Hansje Brinker

Freek van Leijen

10

ISIS

Jeroen Rotteveel

11

Lionix

Henk Leeuwis

12

Ministerie van Defensie

Jan Willem Glashouwer

13

MOOG Bradford

Raoul Voeten

14

NLR

Eddy Pijpers

15

NOVA

Bas v.d. Peet
Wilfried Boland

16

NSO

Ger Nieuwpoort

17

SpaceNed

Bart Reijnen
Bas v.d. Peet

18

SRON

Roel Gathier

19

TNO

Bas Dunnebier

20

TU Delft

Jacco Hoekstra

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

55

Bijlage 2: Begrippen en definities

DTTP Dutch Technology Transfer Program
Het DTTP is opgezet om nog kennis, materialen en technologie uit de ruimtevaartindustrie toe te
passen in andere bedrijfstakken. DTTP financiert haalbaarheidsstudies om na te gaan of bepaalde
ideeën voor producten en diensten technisch en commercieel haalbaar zijn.
EGNOS European Geostationary Navigation Overlay Service
Verbetert de nauwkeurigheid van positiebepaling door het versturen van correctiesignalen die het
GPS signaal corrigeren en die informatie bevatten over de betrouwbaarheid van het GPS signaal
op ieder moment.
ESA European Space Agency
Deze organisatie richt zich op de ontwikkeling en de bouw van lanceervoertuigen, van
ruimtevaartuigen voor wetenschappelijke en operationele toepassingen en technologieontwikkeling.
Toepassingen vinden plaats in astrofysica, planeetonderzoek, aardobservatie, onderzoek in
gewichtloosheid, bemande ruimtevaart en op het International Space Station ISS.
ESA BIC ESA Business Incubation Centre
ESA BIC is gevestigd in Noordwijk en ondersteund pionierende ondernemers met het omzetten van
vernieuwende ideeën in bedrijven. Het centrum is gespecialiseerd in het helpen van startups die
kennis, technologie of services uit de ruimtevaart gebruiken op niet-ruimtevaart markten.
ESTEC European Space Research and Technology Centre
ESTEC is de belangrijkste vestiging van ESA, gelegen nabij Noordwijk. Bijna alle ESA projecten –
lanceerraketten uitgezonderd – worden vanuit ESTEC geleid. In Noordwijk werken mensen aan
wetenschappelijke missies, bemande ruimtemissies, aardobservatie-, telecommunicatie- en
navigatiesatellieten.
EUMETSAT European Organisation for the Exploitation of Meteorological Satellites
EUMETSAT is een intergouvermentele organisatie met 26 lidstaten. Doel van de organisatie is het
continu leveren van weer en klimaat gerelateerde satelliet data. De gegevens worden geleverd aan
de nationale weerinstituten.
GALILEO
Galileo is de Europese variant van het Amerikaanse gps-systeem voor positiebepaling.
GMES Global Monitoring for Environment and Security
GMES is een samenwerkingsverband tussen de Europese Commissie en ESA. Doel van de
samenwerking is het tot stand brengen van een onafhankelijk Europees aardobservatie
programma.
GO-W Programma Gebruikersondersteuning ruimteonderzoek
De doelstelling van dit programma is het bieden van ondersteuning aan in Nederland werkzame
onderzoekers bij het (voorbereiden op het) gebruik van wetenschappelijke infrastructuur in de
ruimte in het belang van wetenschappelijk onderzoek van hoge kwaliteit. Het programma
Gebruikersondersteuning ruimteonderzoek staat open voor excellent onderzoek op het gebied van
aardobservatie en planeetonderzoek.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

57

HTSM Hightech Systemen en Materialen
HTMS is een van de negen topsectoren. Topsectoren zijn sectoren waar Nederland wereldwijd
sterk in is. De topsector High Tech omvat een aantal nauw met elkaar verweven maakindustrieën:
de machine- en systeemindustrie, automotive, lucht- en ruimtevaart en materialen inclusief staal.
Nederland is wereldleider in het ontwerpen, ontwikkelen en maken van hightech equipment en
micro/nano componenten.
ICR Interdepartementale Commissie Ruimtevaart
Op ambtelijk niveau berust de verantw oordelijkheid voor de beleidsvoorbereiding bij de
Interdepartementale Commissie Ruimt evaart (ICR) die fungeert als ambtelijk voorportaal voor
de Ministerraad.
JCC Joint Consultative Committee
Samenwerkingsverband tussen de Ministeries van E&L, OCW, I&M en BuZa. Binnen dit
samenwerkingsverband vindt regelmatig overleg plaats tussen de leden van het verband, de
gemeente Noordwijk en ESTEC.
KNAW Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Als forum, geweten en stem van de wetenschap bevordert de KNAW de kwaliteit en de belangen
van de wetenschap en zet zij zich in voor een optimale bijdrage van de Nederlandse wetenschap
aan de culturele, sociale en economische ontwikkeling van de samenleving.
NIVR Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart
Voorloper van het huidige NSO.
NSO Netherlands Space Office
Het NSO is de Nederlandse ruimtevaartorganisatie. In opdracht van de Nederlandse overheid
ontwikkelt het NSO het Nederlandse ruimtevaartprogramma en voert dat uit. Het NSO
vertegenwoordigt Nederland naar andere nationale en internationale ruimtevaartorganisaties.
PEP Prekwalificatie ESA Programma’s
De doelstelling van de PEP is Nederlandse ruimtevaartbedrijven en kennisinstituten een verbeterde
positie te verschaffen in het verwerven van ruimtevaartopdrachten in internationaal verband, in het
bijzonder in ESA-programma's.
PI Principal Investigator
De PI is een instituut (d.w.z. wetenschapper werkzaam bij instituut) dat verantwoordelijk is voor
ontwerp, ontwikkeling en wetenschappelijke exploitatie van een instrument. In dit geval gaat het om
instrumenten geschikt voor de ruimtevaart.
PIPP Principal Investigator Preparatory Programme
Het doel van dit programma is om (wetenschappers werkzaam bij) Nederlandse wetenschappelijke
instellingen in de gelegenheid te stellen hun kansen te vergroten om als principal investigator (PI)
op te kunnen treden bij toekomstige (ESA) ruimtemissies. De drie prioriteitsgebieden zijn:
astronomisch onderzoek, aardgericht onderzoek en planeetonderzoek.
SRON Space Research Organisation Netherlands
SRON is het Nederlands expertise-instituut voor ruimteonderzoek. Het instituut ontwikkelt en
gebruikt innovatieve technologie voor grensverleggend onderzoek vanuit de ruimte en legt zich
daarbij toe op astrofysisch onderzoek, aardgericht onderzoek en planeetonderzoek.

58

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

TRL Technological Readiness Level
Het niveau waarop een technologieontwikkeling wordt beoordeeld is bij ESA (en NASA) gebaseerd
op zogenaamde TRL-niveaus, waarbij TRL-1 aangeeft dat er slechts een basis tot een ontwikkeling
is gelegd, terwijl TRL-9 aangeeft dat het product volledig vluchtwaardig is.
TROPOMI Troposheric Ozone Monitoring Instrument
TROPOMI is een Nederlands satellietinstrument dat zeer nauwkeurige gegevens gaat leveren van
onze atmosfeer. Na zijn lancering in 2014 levert de spectrometer (van UV tot nabij infrarood)
gegevens die ons een beter begrip geven van ons klimaat. Dit maakt maatregelen mogelijk om
onze planeet gezond te houden.
VBTB ‘Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording’’
Een project om te komen tot een duidelijke koppeling tussen beleid, prestaties en geld, met als
belangrijkste doel vergroting van de informatiewaarde en toegankelijkheid van de begroting en het
jaarverslag.
VNG Vereniging van Nederlandse Gemeenten
De VNG is de belangenbehartiger van alle gemeenten.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

59

Bijlage 3: Begeleidingscommissie

De begeleidingscommissie voor deze studie bestond uit de volgende personen:
•

Hans van der Vlist, onafhankelijk voorzitter

•

Frits vond Meijenfeldt, Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

•

Jacqueline Mout-Leurs, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

•

Wim Ploeg, Ministerie van Infrastructuur en Milieu

•

Ger Nieuwpoort, Netherlands Space Office

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

61

Bijlage 4: Buitenlandse klankbordgroep

De concept-resultaten van dit onderzoek zijn op 18 juni 2012 voorgelegd aan een buitenlandse
klankbordgroep. Deze bestond uit:
•

Pierre Lionnet, Eurospace

•

Rachel Villain, Euroconsult

Hun feedback is verwerkt in dit eindrapport.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

63

Bijlage 5: Resultaten online enquête

Introductie
Als onderdeel van het beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011 is naast interviews met
verschillende belanghebbenden ook een enquête uitgevoerd met de overige belanghebbenden uit
de Nederlandse ruimtevaartsector. Een totaal van 53 organisaties uit de Nederlandse
ruimtevaartsector zijn uitgenodigd om deel te nemen aan de enquête ‘Beleidsonderzoek
Ruimtevaartbeleid 2007-2011’. Een responsgrootte van 47% (25 respondenten) is bereikt, waarvan
41% (22 respondenten) de enquête compleet heeft ingevuld.
Een meerderheid van de respondenten (80%) zijn werkzaam bij een bedrijf terwijl overige
ondervraagden in dienst zijn bij een kennisinstelling.
Algemeen (figuren 1 en 2)


Een meerderheid van de respondenten heeft gebruik gemaakt van minstens één van de
flankerende subsidieprogramma’s zoals PEP, PIPP of Gebruikersondersteuning
Ruimtevaartonderzoek.



Van alle genoemde subsidieprogramma’s is PEP ('Prekwalificatie ESA Programma's') het
meest gebruikt, gevolgd door GO-R (Gebruikersondersteuning Ruimtevaartonderzoek).
Daartegenover heeft geen enkele organisatie ooit gebruikt gemaakt van het subsidieprogramma
PIPP (Principal Investigator Preparatory Programme). Hierbij dient te worden opgemerkt dat
een aantal partijen de enquête niet hebben ingevuld, omdat deze al apart zijn geïnterviewd.



Verreweg de meeste organisaties die de enquête hebben beantwoord zijn niet betrokken bij de
ontwikkeling van TROPOMI (TROPosphereOzone Monitoring Instrument).

Q: Heeft u gebruik gemaakt van de subsidieprogramma’s PEP, PIPP of Gebruikersondersteuning
Ruimtevaartonderzoek? (Elke respondent kon MEERDERE antwoorden kiezen.)
Figuur 1 Deelname subsidieprogramma’s

Antwoord

Totaal

1 PEP ('Prekwalificatie ESA Programma's')

9

36 %

2 PIPP (Principal Investigator Preparatory
Programme)

0

0%

3 GO-R (Gebruikersondersteuning
Ruimtevaartonderzoek)

7

28 %

4 Geen van bovenstaande

11

44 %

Totaal aantal respondenten: 25
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

%

60%

80%

65

Q: Bent u betrokken bij de ontwikkeling van TROPOMI (TROPosphere Ozone Monitoring
Instrument)?
Figuur 2 Deelname TROPOMI

Antwoord

Totaal

1 Ja

2

8%

2 Nee

23

92 %

Totaal aantal respondenten: 25
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Programmering (figuren 3-8)


Voor de programmering in de afgelopen periode geldt dat minimaal 1/3 van de respondenten
neutraal tegenover staat tegenover de stelling dat de Nederlandse overheid een duidelijke visie
heeft ontwikkeld ten aanzien van ruimtevaart. Een kleine minderheid van de organisaties is het
eens met de bewering dat de Nederlandse overheid in de afgelopen 5 jaar een duidelijke visie
heeft ontwikkeld ten aanzien van ruimtevaart.



De meningen zijn verdeeld over de bewering dat de keuzes en prioritering die de overheid heeft
gemaakt in haar ruimtevaartbeleid de afgelopen 5 jaar op een transparante wijze tot stand zijn
gekomen:



­

Bijna 30% van de respondenten hebben aangegeven het eens te zijn met deze bewering.

­

Daarnaast geeft 20 % aan het hiermee totaal oneens te zijn.

Een minderheid van de respondenten is het eens, idem voor de respondenten die het oneens
zijn, over de stelling dat belanghebbenden uit de ruimtevaart voldoende inbreng hebben kunnen
leveren aan de overheid om goede keuzes in het ruimtevaartbeleid te kunnen maken. Bijna de
helft van de respondenten staat hier neutraal tegenover.



Slechts 1/5 van de respondenten is het eens over de stelling dat de overheid bij het opstellen
van het ruimtevaartbeleid de juiste keuzes en prioriteiten heeft gemaakt. Bijna de helft van de
respondenten staat hier neutraal tegenover.



Bijna een kwart van de respondenten geeft aan dat Nederland voldoende invloed heeft



Een kleine minderheid van de ondervraagden duidt aan dat de keuzen om te investeren in

op de programmering van ESA.
TROPOMI op een transparante wijze tot stand is gekomen. Bijna driekwart van de
respondenten staat hier neutraal tegenover.

66

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

Q: De Nederlandse overheid heeft in de periode 2007-2011 een duidelijke visie ontwikkeld ten
aanzien van ruimtevaart.
Figuur 3 Visie Nederlandse overheid ten aanzien van ruimtevaart

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

1 Helemaal mee eens

1

4%

2 Eens

11

44 %

3 Neutraal

8

32 %

4 Oneens

3

12 %

5 Helemaal mee oneens

2

8%

Totaal aantal respondenten: 25
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: De keuzes en prioritering die de Nederlandse overheid heeft gemaakt in haar ruimtevaartbeleid
2007-2011 zijn op een transparante wijze tot stand gekomen.
Figuur 4 Keuzes en prioritering Nederlandse overheid ten aanzien van ruimtevaart

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

1 Helemaal mee eens

1

4%

2 Eens

6

24 %

3 Neutraal

9

36 %

4 Oneens

4

16 %

5 Helemaal mee oneens

5

20 %

Totaal aantal respondenten: 25
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: Belanghebbenden uit de ruimtevaart hebben voldoende inbreng kunnen leveren aan de
overheid om goede keuzes in het ruimtevaartbeleid 2007-2011 te kunnen maken.
Figuur 5 Inbreng belanghebbenden uit de ruimtevaart

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

0

0%

2 Eens

7

28 %

3 Neutraal

11

44 %

4 Oneens

4

16 %

5 Helemaal mee oneens

3

12 %

Totaal aantal respondenten: 25
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

67

Q: De overheid heeft bij het opstellen van het ruimtevaartbeleid 2007-2011 de juiste keuzes en
prioriteiten gemaakt.
Figuur 6 Keuzes en prioriteitenoverheid

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

0

0%

2 Eens

5

20 %

3 Neutraal

11

44 %

4 Oneens

8

32 %

5 Helemaal mee oneens

1

4%

Totaal aantal respondenten: 25
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: Nederland heeft voldoende invloed op de programmering van ESA.
Figuur 7 Invloed Nederland op programmering ESA

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

0

0%

2 Eens

6

24 %

3 Neutraal

9

36 %

4 Oneens

9

36 %

5 Helemaal mee oneens

1

4%

Totaal aantal respondenten: 25
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: De keuze om te investeren in TROPOMI is op transparante wijze tot stand gekomen.
Figuur 8 Investering in TROPOMI is op transparante wijze tot stand gekomen

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

0

0%

2 Eens

2

8%

3 Neutraal

18

72 %

4 Oneens

2

8%

5 Helemaal mee oneens

3

12 %

Totaal aantal respondenten: 25
Vraag overgeslagen: 0

68

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Het beleid en de doelen
De vragen van het algemene deel van de enquête zijn ingevuld door 25 respondenten, terwijl het
overige deel van de enquête is ingevuld door 22 respondenten.
Nederland heeft voor de ESA Ministerraad 2008 vier beleidsdoelen geformuleerd ten aanzien
van het ruimtevaartbeleid, nl.:
I. Behoud en versterking van die onderdelen van het wetenschappelijk, industrieel en
technologisch kunnen, waarin Nederland excelleert. (figuren 9 – 11)


Een meerderheid van de respondenten geeft aan dat beleidsdoel 1 geheel en/of gedeeltelijk is



Meer dan de helft van de respondenten is van mening dat bovenstaand beleidsdoel tenminste



Een ruime meerderheid geeft aan dat de realisatie van het eerste beleidsdoel enigszins tot

behaald in de afgelopen periode.
gedeeltelijk is gerealiseerd terwijl bijna 1/5 aangeeft dat dit doel volledig is uitgevoerd.
volledig toe te schrijven is aan het beleid van de Nederlandse overheid.


Respondenten zijn grotendeels van mening dat de inschrijvingen in ESA programma’s
enigszins tot volledig bijdragen aan het bereiken van de eerste beleidsdoelstelling.

Q: Kunt u aangeven in welke mate u vindt dat deze doelstelling is gerealiseerd tussen 2008 en
2011?
Figuur 9 Realisatie beleidsdoel 1

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Niet gerealiseerd

4

18 %

2 Gedeeltelijk gerealiseerd

14

64 %

3 Volledig gerealiseerd

4

18 %

Gemiddelde: 2 — Mediaan: 2
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

60%

80%

Q: Kunt u aangeven in welke mate de realisatie van bovenstaand beleidsdoel toe te schrijven is
aan het beleid van de Nederlandse overheid?
Figuur 10 Aandeel overhead bij realisatie beleidsdoel 1

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Realisatie niet op conto overheid

3

14 %

2 Realisatie enigszins op conto
overheid

14

64 %

3 Realisatie volledig op conto
overheid

5

23 %

Gemiddelde: 2,09 — Mediaan: 2
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

60%

80%

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

69

Q: Op welke wijze dragen de Nederlandse inschrijvingen in ESA programma’s bij aan het bereiken
van bovenstaande doelstelling van het Nederlandse ruimtevaartbeleid?
Figuur 11 Bijdrage Nederlandse inschrijvingen in ESA programma’s aan beleidsdoel 1

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Inschrijvingen dragen niet bij

1

5%

2 Inschrijvingen dragen enigszins
bij

12

55 %

3 Inschrijvingen dragen volledig bij

9

41 %

Gemiddelde: 2,36 — Mediaan: 2
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

60%

80%

II. Het zo goed mogelijk benutten door Nederland van de Europese inspanningen m.b.t. het
gebruik van ruimtevaartgegevens voor het oplossen van maatschappelijke vraagstukken.
(figuren 12 – 14)


Ook voor het tweede beleidsdoel geldt dat een meerderheid van de respondenten aangeeft dat
het beleidsdoel geheel en/of gedeeltelijk is behaald in de afgelopen periode.



Nagenoeg 60% van de respondenten is van mening dat het tweede beleidsdoel gedeeltelijk is
volbracht terwijl een minderheid aangeeft dat bovenstaand beleidsdoel volledig is gerealiseerd.



In het algemeen zijn organisaties van mening dat de realisatie van het tweede beleidsdoel
enigszins tot volledig toe te schrijven is aan het beleid van de Nederlandse overheid.



Respondenten zijn hoofdzakelijk van mening dat de inschrijvingen in ESA programma’s in
zekere mate bijdragen aan het bereiken van deze doelstelling terwijl slechts 5% aangeeft dat
deze inschrijvingen volledig bijdragen aan de realisatie van dit doel.


Q: Kunt u aangeven in welke mate u vindt dat dit beleidsdoel is gerealiseerd tussen 2008
en 2011?
Figuur 12 Realisatie beleidsdoel 2

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Niet gerealiseerd

7

32 %

2 Gedeeltelijk gerealiseerd

13

59 %

3 Volledig gerealiseerd

2

9%

Gemiddelde: 1,77 — Mediaan: 2
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

70

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

0%

20%

40%

60%

80%

Q: Kunt u aangeven in welke mate de realisatie van bovenstaand beleidsdoel toe te schrijven is
aan het beleid van de Nederlandse overheid?
Figuur 13 Aandeel overhead bij realisatie beleidsdoel 2

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Realisatie niet op conto overheid

6

27 %

2 Realisatie enigszins op conto
overheid

14

64 %

3 Realisatie volledig op conto
overheid

2

9%

Gemiddelde: 1,82 — Mediaan: 2
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

60%

80%

Q: Op welke wijze dragen de Nederlandse inschrijvingen in ESA programma’s bij aan het bereiken
van bovenstaande doelstelling van het Nederlandse ruimtevaartbeleid?
Figuur 14 Bijdrage Nederlandse inschrijvingen in ESA programma’s aan beleidsdoel 2

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Inschrijvingen dragen niet bij

1

5%

2 Inschrijvingen dragen enigszins bij

20

91 %

3 Inschrijvingen dragen volledig bij

1

5%

Gemiddelde: 2 — Mediaan: 2
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

60%

80%

III. Het bevorderen van de toepassing van in de ruimtevaart ontwikkelde technologie in andere
sectoren en activiteiten. (figuren 15 – 17)


Ook voor het derde beleidsdoel geldt dat een meerderheid van de respondenten aangeeft dat
het beleidsdoel geheel en/of gedeeltelijk is behaald in de afgelopen periode.



Respondenten zijn overwegend van mening dat het derde beleidsdoel gedeeltelijk is
gerealiseerd. Geen enkele organisatie geeft aan ervan overtuigd te zijn dat dit beleidsdoel
volledig is uitgevoerd.



Een meerderheid van de respondenten vermeld dat het verwezenlijken van het derde
beleidsdoel enigszins tot volledig toe te schrijven is aan het beleid van de Nederlandse
overheid.
 Een ruime meerderheid geeft aan dat de Nederlandse inschrijvingen in ESA programma’s min
of meer bijdragen aan de realisatie van bovenstaande beleidsdoelstelling.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

71

Q: Kunt u aangeven in welke mate u vindt dat dit beleidsdoel is gerealiseerd tussen 2008 en 2011?
Figuur 15 Realisatie beleidsdoel 3

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Niet gerealiseerd

6

27 %

2 Gedeeltelijk gerealiseerd

16

73 %

3 Volledig gerealiseerd

0

0%

Gemiddelde: 1,73 — Mediaan: 2
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

60%

80%

Q: Kunt u hiervoor aangeven in welke mate deze realisatie toe te schrijven is aan het beleid van de
Nederlandse overheid?
Figuur 16 Aandeel overhead bij realisatie beleidsdoel 3

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Realisatie niet op conto
overheid

8

36 %

2 Realisatie enigszins op conto
overheid

12

55 %

3 Realisatie volledig op conto
overheid

2

9%

Gemiddelde: 1,73 — Mediaan: 2
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

60%

80%

Q: Op welke wijze dragen de Nederlandse inschrijvingen in ESA programma’s bij aan het bereiken
van deze doelstelling van het Nederlandse ruimtevaartbeleid?
Figuur 17 Bijdrage Nederlandse inschrijvingen in ESA programma’s aan beleidsdoel 3

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Inschrijvingen dragen niet bij

4

18 %

2 Inschrijvingen dragen enigszins
bij

15

68 %

3 Inschrijvingen dragen volledig bij

3

14 %

Gemiddelde: 1,95 — Mediaan: 2
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

60%

80%

IV. Goedgastlandzijn en blijven voor ESTEC.


Eveneens voor het vierde beleidsdoel geldt dat een meerderheid van de respondenten aangeeft
dat het beleidsdoel geheel en/of gedeeltelijk is behaald in de afgelopen periode

72

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011



De helft van de respondenten duidt aan dat het vierde beleidsdoel compleet is gerealiseerd
terwijl bijna 30% van mening blijkt te zijn dat dit doel gedeeltelijk is verwezenlijkt.



In het algemeen zijn respondenten van mening dat de realisatie van bovenstaand beleidsdoel
gedeeltelijk tot volledig te danken is aan het beleid van de Nederlandse overheid. Meer dan de
helft geeft het beleid van de Nederlandse overheid een volledige waardering hiervoor.



Wederom zijn organisaties in het algemeen van mening dat Nederlandse inschrijvingen in ESA
programma’s enigszins tot volledig bijdragen aan bovenstaande doelstelling. Een ruime
meerderheid geeft Nederlandse inschrijvingen in zekere mate waardering hiervoor.

Q: Kunt u aangeven in welke mate u vindt dat dit beleidsdoel is gerealiseerd tussen 2008
en 2011?
Figuur 18 Realisatie beleidsdoel 4

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Niet gerealiseerd

5

23 %

2 Gedeeltelijk gerealiseerd

6

27 %

3 Volledig gerealiseerd

11

50 %

Gemiddelde: 2,27 — Mediaan: 2
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

60%

80%

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

73

Q: Kunt u hiervoor aangeven in welke mate deze realisatie toe te schrijven is aan het beleid van de
Nederlandse overheid?
Figuur 19 Aandeel overhead bij realisatie beleidsdoel 4

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Realisatie niet op conto
overheid

3

14 %

2 Realisatie enigszins op conto
overheid

7

32 %

3 Realisatie volledig op conto
overheid

12

55 %

Gemiddelde: 2,41 — Mediaan: 3
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

60%

80%

Q: Op welke wijze dragen de Nederlandse inschrijvingen in ESA programma’s bij aan het bereiken
van de doelstelling van het Nederlandse ruimtevaartbeleid?
Figuur 20 Bijdrage Nederlandse inschrijvingen in ESA programma’s aan beleidsdoel 4

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Inschrijvingen dragen niet bij

2

9%

2 Inschrijvingen dragen enigszins
bij

13

59 %

3 Inschrijvingen dragen volledig bij

7

32 %

Gemiddelde: 2,23 — Mediaan: 2
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

60%

80%

Overige vragen beleid en doelen (figuren 21 – 23)


Ook voor de overige vragen met betrekking tot beleid en doelen geldt dat een meerderheid van
de respondenten het geheel of gedeeltelijk eens is met het gevoerde beleid. Alleen voor de
laatste vraag betreffende de beschikbaar gestelde financiële middelen is dit slechts een kleine
meerderheid.



In het algemeen hebben organisaties een neutraal standpunt of zijn ze het eens (i.e. eens –
helemaal mee eens) met de stelling dat het flankerend beleid van Nederland in de jaren 20072011 een duidelijke bijdrage heeft geleverd aan het realiseren van de genoemde beleidsdoelen.



De meningen zijn verdeeld over de stelling dat Nederland de juiste beleidsdoelen voor het
ruimtevaartbeleid heeft geformuleerd. Meer dan 30% van de respondenten is het eens hierover.



Slechts 14% van de respondenten geeft aan dat de financiële middelen die Nederland heeft
ingezet voor ruimtevaart in de afgelopen 5 jaar in overeenstemming zijn met de keuzes die zijn
gemaakt in het beleid. Ruim 40 % staat hier neutraal tegenover.

74

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

Q: Het flankerend beleid van Nederland was in de jaren 2007-2011 heeft een duidelijke bijdrage
geleverd aan het realiseren van de eerder genoemde beleidsdoelen.
Figuur 21 Bijdrage flankerend beleid

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

1

5%

2 Eens

8

36 %

3 Neutraal

9

41 %

4 Oneens

3

14 %

5 Helemaal mee oneens

1

5%

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: Nederland heeft de juiste beleidsdoelen voor het ruimtevaartbeleid geformuleerd.
Figuur 22 Formulering juiste beleidsdoelen

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

1

5%

2 Eens

6

27 %

3 Neutraal

8

36 %

4 Oneens

5

23 %

5 Helemaal mee oneens

2

9%

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: De financiële middelen die Nederland heeft ingezet voor ruimtevaart in de periode 2007-2011
zijn in overeenstemming met de keuzes die zijn gemaakt in het beleid.
Figuur 23 Financiele middelen voor ruimtevaartbeleid

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

0

0%

2 Eens

3

14 %

3 Neutraal

9

41 %

4 Oneens

8

36 %

5 Helemaal mee oneens

2

9%

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

75

In aanvulling op bovenstaande meerkeuzevragen, is tevens de open vraag gesteld:
Q: Wat zijn de belangrijkste resultaten van het Nederlandse ruimtevaartbeleid 2007-2011?
Samengevat zijn de volgende resultaten genoemd door de respondenten.
Positief:


Met name atmosfeeronderzoek.



Het op de kaart zetten van NL bij satelliet gebaseerd klimaat- en weer-onderzoek



Het MKB regelmatig bij de realisatie van beleid betrekken.



Een wereldpositie op gebied van astronomie, mede door GO en PIPP.



Behoud Estec en ondersteuning van bedrijven die al succesvol waren



Succesvolle bijdragen van NL ruimtevaartsector aan ruimtevaartprogramma's in ESA kader, in
lijn met de investeringen die ook voor 2007 reeds zijn gedaan. Behoud van ESTEC en haar
belangrijke contributie aan het Nederlandse high tech ecosysteem -Toenemende gebruik van
ruimtevaartdata bij toepassingen op aarde



Een Nederlandse Astronaut in de ruimte



De realisatie van TROPOMI en de verlengingen van SCIAMACHY en OMI, evenals
herlanceringen van GOME-2.



Verbeterde aansluiting bedrijfsleven en overheid.

Negatief


Afbraak - Conservatief - Geen visie - Gericht op realisatie van korte termijn doelstellingen



Nederland heeft met name wetenschappelijk een flinke achterstand opgelopen bij het gebruik



Om ondernemers en zelfstandige bedrijven uit te schakelen en het bevorderen van de

van AO voor landtoepassingen.
organisaties met een link naar NSO (normaal gesproken geen goed geïnformeerde bedrijven).
Alleen met behulp van geld van de belastingbetalers.


Het heeft bereikt dat bestaande expertise die is opgebouwd over de jaren in stand is gebleven
(zonnepanelen, ozon monitoring systemen etc), maar is er niet in geslaagd nieuwe velden te
ontwikkelen. Traditionele velden krijgen de voorkeur boven nieuwe velden.



Het focussen op lokale nationale initiatieven; hierbij is de NL-rol in grote internationale
samenwerkingsverbanden achtergebleven, zoals in Galileo.

76

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

Flankerend beleid (figuren 24 – 31)
Nederland draagt bij aan het verplichte programma van ESA, alsmede aan de optionele
programma’s. Daarnaast heeft Nederland vier flankerende beleidsinstrumenten:
1) de PEP-regeling,
2) de PIPP-regeling,
3) de regeling Gebruikersondersteuning Ruimtevaart en
4) TROPOMI.


In de meeste gevallen staat een meerderheid neutraal en/of is het eens met de positieve
bijdragen van de 4 flankerende beleidsinstrumenten aan het Nederlandse ruimtevaartbeleid.
Het zelfde geldt voor de transparantie van de 4 verschillende flankerende beleidsinstrumenten.



De meningen lopen uiteen over de vraag of bovenstaande bestaande flankerende
beleidsinstrumenten de juiste instrumenten zijn om de beleidsdoelen van het ruimtevaartbeleid
te behalen. Bijna 40% van de respondenten blijken positief te zijn over de beleidsinstrumenten,
waarvan slechts 5% volledig overtuigd blijkt te zijn.



Men is over het algemeen neutraal tot positief (i.e. eens en helemaal mee eens) over de stelling
dat de PEP regeling essentieel is bij de verwerving van opdrachten voor ESA en EUMETSAT.
Bijna 15% is het volledig eens met deze stelling. Van alle gebruikers van het PEP
subsidieprogramma is een kwart het volledig eens met deze stelling terwijl bijna 40% van de
PEP deelnemers het eens is met de stelling dat de PEP-regeling essentieel is.



Bijna een kwart van de respondenten is het eens over de stelling dat de toekenning of afwijzing
van een PEP subsidieaanvraag op transparante wijze gebeurd. Van alle PEP gebruikers is
meer dan een kwart (26%) het eens tot volledig eens met de stelling dat de toekenning of
afwijzing van een PEP subsidieaanvraag op transparante wijze gebeurd.



Een minderheid van de respondenten is het eens met de bewering dat de PIPP-regeling
essentieel is aan de verwerving van een Principal Investigator rol voor Nederlandse instellingen.



In het algemeen staan organisaties neutraal over de stelling dat de toekenning of afwijzing van
een PIPP subsidieaanvraag op transparante wijze gebeurd. Slechts 10% is het eens hiermee
oneens.



De meeste respondenten (i.e. eens – helemaal mee eens) zijn van mening dat het Programma
Gebruikersondersteuning ruimteonderzoek bijdraagt aan het realiseren van de
beleidsdoelstellingen van het Nederlandse ruimtevaartbeleid. Terwijl van de GO-R gebruikers
een meerderheid (57%) het zelfs helemaal eens is met de stelling dat het GO-R Programma
bijdraagt aan de realisatie van de doelstellingen.



Meer dan een kwart van de ondervraagden zijn het eens met de stelling dat de toekenning of
afwijzing van een GO-R subsidieaanvraag op transparante wijze gebeurd. Een meerderheid
(57%) van de GO-R gebruiker is het eens tot volledig eens met de stelling dat de toekenning of
afwijzing van een GO-R subsidieaanvraag op transparante wijze plaatsvindt.



Bijna 40% van de ondervraagden is het eens (i.e. eens – helemaal mee eens) met de stelling
dat TROPOMI bijdraagt aan het realiseren van de beleidsdoelstellingen van het Nederlandse
Ruimtevaartbeleid. Alle respondenten die het volledig eens zijn met de stelling dat TROPOMI
bijdraagt aan deze realisatie, hebben allemaal gebruik gemaakt van het PEP-subsidie
programma en of het GO-R subsidieprogramma.

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

77

Q: Bovenstaande vier bestaande flankerende beleidsinstrumenten zijn de juiste instrumenten om
de beleidsdoelen van het ruimtevaartbeleid te behalen.
Figuur 24 Flankerende beleidsinstrumenten zijn de juiste

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

1

5%

2 Eens

7

32 %

3 Neutraal

9

41 %

4 Oneens

5

23 %

5 Helemaal mee oneens

0

0%

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: De PEP-regeling is essentieel bij de verwerving van opdrachten voor ESA en EUMETSAT.
Figuur 25 Essentie PEP regeling

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

3

14 %

2 Eens

6

27 %

3 Neutraal

11

50 %

4 Oneens

1

5%

5 Helemaal mee oneens

1

5%

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: De toekenning of afwijzing van een PEP subsidieaanvraag gebeurt op transparante wijze.
Figuur 26 Transparantie toekenning of afwijzing PEP subsidieaanvraag

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

1

5%

2 Eens

4

18 %

3 Neutraal

10

45 %

4 Oneens

2

9%

5 Helemaal mee oneens

5

23 %

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

78

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: De PIPP-regeling is essentieel aan de verwerving van een Principal Investigator rol voor
Nederlandse instellingen.
Figuur 27 Essentie PIPP regeling

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

1 Helemaal mee eens

0

0%

2 Eens

6

27 %

3 Neutraal

14

64 %

4 Oneens

2

9%

5 Helemaal mee oneens

0

0%

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: De toekenning of afwijzing van een PIPP subsidieaanvraag gebeurt op transparante wijze.
Figuur 28 Transparantie toekenning of afwijzing PIPP subsidieaanvraag

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

1 Helemaal mee eens

1

5%

2 Eens

1

5%

3 Neutraal

19

86 %

4 Oneens

1

5%

5 Helemaal mee oneens

0

0%

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: Het Programma Gebruikersondersteuning ruimteonderzoek draagt bij aan het realiseren van de
beleidsdoelstellingen van het Nederlandse ruimtevaartbeleid.
Figuur 29 Bijdrage programma gebruikersondersteuning

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

5

23 %

2 Eens

8

36 %

3 Neutraal

7

32 %

4 Oneens

1

5%

5 Helemaal mee oneens

1

5%

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

79

Q: De toekenning of afwijzing van een GO-R subsidieaanvraag gebeurt op transparante wijze.
Figuur 30 Transparantie toekenning of afwijzing GO-R subsidieaanvraag

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

1

5%

2 Eens

5

23 %

3 Neutraal

12

55 %

4 Oneens

4

18 %

5 Helemaal mee oneens

0

0%

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: TROPOMI draagt bij aan het realiseren van de beleidsdoelstellingen van het Nederlandse
ruimtevaartbeleid.
Figuur 31 Bijdrage TROPOMI aan realisatie beleidsdoelstellingen

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

1

5%

2 Eens

7

32 %

3 Neutraal

13

59 %

4 Oneens

1

5%

5 Helemaal mee oneens

0

0%

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Beleid en uitvoering (Figuren 32 – 36)


De respondenten zijn kritisch met betrekking tot een aantal aspecten betreffende
beleidsvorming en beleidsuitvoering.



Meer dan een kwart van de respondenten is het eens met de stelling dat de scheidslijn tussen
beleidsvorming door de drie departementen (EL&I, OCW en I&M) en beleidsuitvoering door
NSO effectief is.



Nog geen 10% van de ondervraagden is het eens met de stelling, dat het duidelijk is welk van
de drie departementen verantwoordelijk is voor welk onderdeel binnen het ruimtevaartbeleid.

 Bijna een kwart van de respondenten is het eens met de bewering dat de daadkracht in het
opstellen van het ruimtevaartbeleid door de Nederlandse overheid in de jaren 2007-2011 is
versterkt.


Nagenoeg een kwart van de respondenten is van mening dat het tempo van uitvoering van het
ruimtevaartbeleid door de Nederlandse overheid in de afgelopen 5 jaar is versterkt.



Men is over het algemeen redelijk positief over de ontwikkeling van de externe communicatie
van de overheid ten aanzien van ruimtevaartzicht in de periode 2007-2011. Meer dan 30% is
van mening dat er een goede tot zeer goede ontwikkeling heeft plaatsgevonden.

80

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

Q: De scheidslijn tussen beleidsvorming door de drie departementen (EL&I, OCW en I&M) en
beleidsuitvoering door NSO is effectief.
Figuur 32 Scheidslijn beleidsvorming

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

1

5%

2 Eens

5

23 %

3 Neutraal

14

64 %

4 Oneens

1

5%

5 Helemaal mee oneens

1

5%

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: Het is duidelijk welk van de drie departementen verantwoordelijk is voor welk onderdeel binnen
het ruimtevaartbeleid.
Figuur 33 Duidelijkheid betreffende verantwoordelijkheid departement

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

0

0%

2 Eens

2

9%

3 Neutraal

9

41 %

4 Oneens

10

45 %

5 Helemaal mee oneens

1

5%

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: De daadkracht in het opstellen van het ruimtevaartbeleid door de Nederlandse overheid is in de
jaren 2007-2011 versterkt.
Figuur 34 Daadkracht opstellen beleid is versterkt

Antwoord

Totaal

1 Helemaal mee eens

0

0%

2 Eens

5

23 %

3 Neutraal

7

32 %

4 Oneens

7

32 %

5 Helemaal mee oneens

3

14 %

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

81

Q: Het tempo van uitvoering van het ruimtevaartbeleid door de Nederlandse overheid is in de jaren
2007-2011 versterkt.
Figuur 35 Tempo uitvoering beleid is versterkt

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

1 Helemaal mee eens

1

5%

2 Eens

4

18 %

3 Neutraal

7

32 %

4 Oneens

8

36 %

5 Helemaal mee oneens

2

9%

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

%

60%

80%

Q: Hoe heeft de externe communicatie van de overheid ten aanzien van ruimtevaart zicht
ontwikkeld in de periode 2007-2011?
Figuur 36 Ontwikkeling externe communicatie

Antwoord

Totaal

1 Zeer slecht

3

14 %

2 Slecht

2

9%

3 Redelijk

10

45 %

4 Goed

6

27 %

5 Zeer goed

1

5%

Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

% van antwoorden

0%

20%

40%

%

60%

80%

Samenwerking (figuren 37 – 40)


Over de samenwerking tussen de verschillende partijen in de afgelopen periode zijn de
respondenten in meerderheid tevreden.



Organisaties zijn hoofdzakelijk van mening dat de samenwerking tussen belanghebbenden in
de Nederlandse ruimtevaartsector redelijk tot zeer goed verloopt. Een meerderheid geeft een
redelijk verloop aan.



Meer dan de helft van de respondenten duidt aan dat de interactie tussen wetenschappers,
ondernemers en de overheid voor een adequate participatie in ESA-programma’s redelijk
verloopt. Bijna een kwart is van mening dat de interactie goed verloopt.



Respondenten zijn vooral van mening dat de interactie tussen wetenschappers, ondernemers
en de overheid redelijk verloopt voor het stimuleren van (maatschappelijk) gebruik van
ruimtevaartgegevens. Bijna 20% vermeld dat de interactie goed tot zeer goed verloopt.



Het gros van de ondervraagden is van mening dat de Nederlandse ruimtevaartsector enigszins
open staat voor kennis en initiatieven van buiten de Nederlandse ruimtevaartsector terwijl een
minderheid aangeeft dat er sprake is van een volledige openheid.

82

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

Q: Hoe verloopt de samenwerking tussen belanghebbenden in de Nederlandse ruimtevaartsector?
Figuur 37 Samenwerking tussen belanghebbenden

Antwoord

Totaal

1 Zeer slecht

1

5%

2 Slecht

2

9%

3 Redelijk

11

50 %

4 Goed
5 Zeer goed

% van antwoorden

%

6

27 %

2

9%

Gemiddelde: 3,27 — Mediaan: 3
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

60%

80%

Q: Hoe verloopt de interactie tussen wetenschappers, ondernemers en de overheid...
a) ...voor een adequate participatie in ESA-programma’s?
Figuur 38 Interactie tussen partijen m.b.t. ESA programma’s

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Zeer slecht

0

0%

2 Slecht

5

23 %

3 Redelijk

12

55 %

4 Goed

5

23 %

5 Zeer goed

0

0%

Gemiddelde: 3 — Mediaan: 3
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

60%

80%

Q: Hoe verloopt de interactie tussen wetenschappers, ondernemers en de overheid...
b) ... voor het stimuleren van (maatschappelijk) gebruik van ruimtevaartgegevens?
Figuur 39 Interactie tussen partijen m.b.t. gebruik ruimtevaartgegevens

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Zeer slecht

0

0%

2 Slecht

7

32 %

3 Redelijk

11

50 %

4 Goed

3

14 %

5 Zeer goed

1

5%

Gemiddelde: 2,91 — Mediaan: 3
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

0%

20%

40%

60%

80%

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

83

Q: In welke mate staat de Nederlandse ruimtevaartsector open voor kennis en initiatieven van
buiten de Nederlandse ruimtevaartsector?
Figuur 40 Openstaan voor initiatieven buiten de ruimtevaartsector

Antwoord

Totaal

% van antwoorden

%

1 Niet open

2

9%

2 Enigszins open

18

82 %

3 Volledig open

2

9%

Gemiddelde: 2 — Mediaan: 2
Totaal aantal respondenten: 22
Vraag overgeslagen: 0

84

Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007-2011

0%

20%

40%

60%

80%

Postbus 4175
3006 AD Rotterdam
Nederland

Watermanweg 44
3067 GG Rotterdam
Nederland

T 010 453 88 00
F 010 453 07 68
E netherlands@ecorys.com

W www.ecorys.nl

Sound analysis, inspiring ideas

BELGIË – BULGARIJE – HONGARIJE – INDIA – NEDERLAND – POLEN – RUSSISCHE FEDERATIE – SPANJE – TURKIJE - VERENIGD KONINKRIJK - ZUID-AFRIKA