Wageningen UR Livestock Research

Together with our clients, we integrate scientific know-how and practical experience

P.O. Box 65

to develop livestock concepts for the 21st century. With our expertise on innovative

8200 AB Lelystad

livestock systems, nutrition, welfare, genetics and environmental impact of livestock

The Netherlands

farming and our state-of-the art research facilities, such as Dairy Campus and Swine

T +31 (0)320 23 82 38

Innovation Centre Sterksel, we support our customers to find solutions for current

E info.livestockresearch@wur.nl

and future challenges.

Risicobeoordeling waterverstrekking aan
vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren

www.wageningenUR.nl/livestockresearch
The mission of Wageningen UR (University & Research centre) is ‘To explore
Livestock Research Report 0000

the potential of nature to improve the quality of life’. Within Wageningen UR,

ISSN 0000-000

nine specialised research institutes of the DLO Foundation have joined forces
with Wageningen University to help answer the most important questions in the
domain of healthy food and living environment. With approximately 30 locations,
6,000 members of staff and 9,000 students, Wageningen UR is one of the leading
organisations in its domain worldwide. The integral approach to problems and
the cooperation between the various disciplines are at the heart of the unique
Wageningen Approach.

I.C. de Jong, J. van Harn, P. Koene, H. Ellen, R.A. van Emous, J.M. Rommers, H. van den Brand

Risicobeoordeling waterverstrekking aan
vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren

I.C. de Jong1, J. van Harn1*, P. Koene1*, H. Ellen1, R.A. van Emous1, J.M. Rommers1, H. van den Brand2

1

Wageningen University and Research, Wageningen Livestock Research

2

Wageningen University and Research, Leerstoelgroep Adaptatiefysiologie

*J. van Harn en P. Koene hebben in gelijke mate bijgedragen aan het rapport

Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Livestock Research, in opdracht van en gefinancierd door de
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, Ministerie van Economische Zaken, in het kader van onderzoek door
Bureau Risicobeoordeling en Onderzoeksprogrammering (BuRO).
Wageningen Livestock Research
Wageningen, december 2016

Rapport 989

I.C. de Jong, J. van Harn, P. Koene, H. Ellen, R.A. van Emous, J.M. Rommers, H. van den Brand,
2016. Risicobeoordeling watervertrekking aan vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren; Risk
assessment of water provision for broilers and broiler breeders. Wageningen Livestock Research,
rapport 989.
Samenvatting NL Dit rapport beschrijft de wijze van water verstrekken in de commerciële houderij van
vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren en de mogelijke impact daarvan op het dierenwelzijn
(inclusief diergezondheid). Het geeft een overzicht van natuurlijk drinkgedrag, de fysiologie van de
wateropname bij kippen en factoren van invloed op de waterconsumptie. Op basis van literatuur en
expert opinie wordt ingeschat dat de wijze van water verstrekken aan vleeskuikens geen impact heeft
op het dierenwelzijn. Experts schatten in dat de wijze van water verstrekken aan
vleeskuikenouderdieren mogelijk wel impact heeft op het dierenwelzijn maar kennis ter onderbouwing
van deze conclusie ontbreekt grotendeels. Beschreven wordt welke maatregelen genomen kunnen
worden om het risico op ongerief bij vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren zo beperkt mogelijk te
houden. Als laatste worden aanbevelingen voor verder onderzoek gedaan.
Summary UK This report describes the methods of water provision in the current housing and
management of broilers and broiler breeders and the possible impact of these management practices
on animal welfare (including animal health). It provides an overview of drinking behavior of chickens,
the physiology of water intake and factors affecting water consumption in broilers and broiler
breeders. Based on scientific literature and expert opinion it is estimated that the current methods of
water provision to broiler chickens do not have an effect on welfare. The current methods of water
provision to broiler breeders are estimated to affect broiler breeder welfare, but evidence from
scientific literature is lacking. It is described which management methods can be applied to reduce the
welfare impact of water provision to broilers and broiler breeders. Finally, recommendations for further
research are provided.

Dit rapport is gratis te downloaden op http://dx.doi.org/10.18174/397955 of op
www.wur.nl/livestock-research (onder Wageningen Livestock Research publicaties).

© 2016 Wageningen Livestock Research
Postbus 338, 6700 AH Wageningen, T 0317 48 39 53, E info.livestockresearch@wur.nl,
www.wur.nl/livestock-research. Wageningen Livestock Research is onderdeel van Wageningen
University & Research.
Wageningen Livestock Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade
voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar
gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder
voorafgaande toestemming van de uitgever of auteur.

De certificering volgens ISO 9001 door DNV onderstreept ons kwaliteitsniveau. Op als onze
onderzoeksopdrachten zijn de Algemene Voorwaarden van de Animal Sciences Group van
toepassing. Deze zijn gedeponeerd bij de Arrondissementsrechtbank Zwolle.

Wageningen Livestock Research Rapport 989

Inhoud

Woord vooraf

5

Samenvatting

7

1

Inleiding

9

1.1

Doelstelling

9

1.2

Opbouw van het rapport

10

2

Methoden

11

2.1

Literatuuronderzoek

11

2.2

Risico inventarisatie

11

2.3

Stakeholder consultatie

11

2.4

Internationale experts

12

3

Wateropnamegedrag

13

4

De fysiologie van de waterhuishouding bij kippen

16

4.1

Wateropname

16

4.2

Waterverlies

17

4.3

Hoe kan de waterstatus gemeten worden

18

4.3.1

Het hele kuiken

18

4.3.2

De excreta

19

4.3.3

Bloedwaarden

19

4.3.4

Pathologische afwijkingen

20

4.3.5

Praktisch toepasbare indicatoren om de waterstatus van een dier of koppel
te bepalen

5

20

Factoren van invloed op de waterconsumptie

22

5.1

Dierfactoren

22

5.1.1

Genetische achtergrond

22

5.1.2

Leeftijd

23

5.1.3

Gezondheidsstatus

23

5.1.4

Lichaamstemperatuurregeling

23

5.1.5

Sociale facilitatie

24

5.1.6

Adaptatie

24

5.2

Waterkwaliteitsfactoren

24

5.2.1

Nitraatconcentratie

25

5.2.2

Smaak

25

5.2.3

Reuk

25

5.2.4

Visuele verontreiniging

26

5.2.5

Elektrolyten

26

5.3

Voedingsfactoren

26

5.3.1

Voersamenstelling

26

5.3.2

Voerdeprivatie

26

5.4

Huisvestings- en managementfactoren

27

5.4.1

Watertemperatuur

27

5.4.2

Waterdruk

27

5.4.3

Waterafgifte drinker

27

5.4.4

Drinker type

28

6

5.4.5

Drinker hoogte

28

5.4.6

Waterverspilling

28

5.4.7

Omgevingstemperatuur

29

5.4.8

Ventilatie

29

5.4.9

Relatieve luchtvochtigheid

29

5.5

Overige factoren

29

5.5.1

Licht en lichtregime

29

5.5.2

Bezettingsdichtheid

30

Methoden van waterverstrekking aan vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren
en het effect op dierenwelzijn

31

6.1

Vleeskuikens

31

6.1.1

De praktijk in Nederland

31

6.1.2

Effect van beperking van de watergift op het welzijn van vleeskuikens

32

6.1.3

Risico inventarisatie methoden van waterbeperking/gecontroleerd verstrekken van
water aan vleeskuikens

33

6.2

Vleeskuikenouderdieren

34

6.2.1

De praktijk in Nederland

34

6.2.2

Effect van waterbeperking of onbeperkte waterverstrekking op het welzijn van

6.2.3
7

9

36

Risico inventarisatie methoden van waterbeperking bij vleeskuikenouderdieren

37

Stakeholderconsultatie

39

7.1

Methoden van waterbeperking/gecontroleerd water verstrekken bij vleeskuikens

39

7.2

Methoden van waterbeperking/gecontroleerd water verstrekken bij

7.3
8

vleeskuikenouderdieren

vleeskuikenouderdieren

40

Factoren van invloed op de wateropname

41

Discussie en mogelijke maatregelen

44

8.1

Ongerief door beperkte waterverstrekking aan vleeskuikens

44

8.1.1

Randvoorwaarden ter voorkoming van ongerief door beperkte waterverstrekking
aan vleeskuikens

45

8.2

Vleeskuikenouderdieren

45

8.2.1

Maatregelen ter voorkoming van ongerief door beperkte waterverstrekking aan
vleeskuikenouderdieren

46

Conclusies en aanbevelingen

47

9.1

Vleeskuikens

47

9.2

Vleeskuikenouderdieren

47

Literatuur

49

Woord vooraf

Het onderzoek beschreven in dit rapport is tot stand gekomen na een opdracht van Nederlandse
Voedsel- en Warenautoriteit, Ministerie van Economische Zaken. Doordat binnen de geldende
wetgeving de eisen gesteld aan de watervoorziening die niet éénduidig benoemd zijn, is de vraag
gekomen om dit beter te duiden. Dit rapport beschrijft de wijze van water verstrekken in de
commerciële houderij van vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren en de mogelijke impact daarvan op
het dierenwelzijn. Dit rapport geeft een overzicht van natuurlijk drinkgedrag, de fysiologie van de
wateropname bij kippen en factoren van invloed op de waterconsumptie.
Omdat op voorhand werd verwacht dat een aantal vragen niet op basis van literatuuronderzoek te
beantwoorden zijn, zijn stakeholders en internationale experts gevraagd om medewerking aan dit
rapport te verlenen. De constructieve medewerking en input van een aantal stakeholders en
internationale experts uit de relevante sectoren, in interviews en enquêtes, is een zeer waardevolle en
noodzakelijke bijdrage aan het project daar willen we hen voor bedanken.
Wij hopen dat de uitkomsten van het project bijdragen aan het duiden van de mate en manier van
waterverstrekking aan vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren en de mogelijke gevolgen daarvan
voor het dierenwelzijn.
Dr. Annemarie Rebel
Afdelingshoofd Dierenwelzijn en gezondheid

Wageningen Livestock Research Rapport 989

|5

6 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

Samenvatting

Water is één van de belangrijkste bestanddelen van het lichaam van een dier en dus ook van
pluimvee. Het lichaam van een volwassen kip bestaat voor ongeveer 60% uit water, waarvan
ongeveer twee derde extracellulair water is en één derde intracellulair water. Om de waterhoeveelheid
in het lichaam in stand te houden is drinken van groot belang. Drinkgedrag van kippen is sterk
verbonden met foerageergedrag; wanneer er geen toegang is tot water zullen kippen weinig of geen
voer eten en als kippen geen toegang hebben tot voer zullen ze weinig water drinken.
Kippen nemen bij voorkeur water op uit open drinkwatersystemen, waarbij ze de karakteristieke
schepbeweging kunnen maken. Om vermorsing te beperken wordt in de praktijk gebruik gemaakt van
drinknippels, waarbij kippen meer moeite moeten doen om een zelfde hoeveelheid water op te nemen
in vergelijking met open drinksystemen (ronddrinkers of drinkcups). Daarbij is de hoogte van de
drinker van belang, waarbij de voorkeur van de kip uitgaat naar een lage drinker vanwege de
natuurlijke schepbeweging om water op te nemen. Deze schepbeweging is niet mogelijk bij
drinknippels, en uit een zeer laag hangende nippel kan een kip moeilijk water opnemen. Een systeem
van nippels met opvangschoteltjes is meest effectief om vermorsing te voorkomen. Het meest
gangbare drinksysteem bij vleeskuikens is de drinknippel, al dan niet voorzien van een opvangschotel.
Drinknippels worden ook bij de meerderheid van de opfok- en vermeerderingsbedrijven met
vleeskuikenouderdieren toegepast. Bij de overige opfok- en vermeerderingsbedrijven worden
ronddrinkers gebruikt of worden beide systemen toegepast. Richtlijnen voor het aantal kippen per
drinker zijn afhankelijk van type, diameter en waterafgifte van de drinker. Richtlijnen hiervoor worden
niet beschreven in de wetenschappelijke literatuur, maar wel in brochures en managementgidsen voor
de praktijk en zijn waarschijnlijk gebaseerd op ‘best practice’.
De waterstatus van het dier kan op verschillende manieren gemeten worden, in het hele dier, aan de
excreta en in het bloed, maar een praktisch haalbare en valide indicator ontbreekt tot nu toe.
Indicatoren die zich, na verdere studie, mogelijk lenen voor toepassing in de praktijk zijn de
wateropname na een periode van onthouding (compensatoire opname) en het hematocrietgehalte,
plasma Cl- of creatinine gehalte in het bloed. Dehydratatie door langdurige waterdeprivatie is postmortem vast te stellen door nieraantasting en stapeling van urinezuurkristallen in diverse organen.
Er zijn vele factoren van invloed op de waterconsumptie, maar de effecten daarvan zijn niet allemaal
even goed beschreven in de wetenschappelijke literatuur. Factoren die de waterconsumptie
beïnvloeden zijn de genetische achtergrond, leeftijd, gezondheidsstatus, lichaamstemperatuur, sociale
facilitatie en adaptatie (dierfactoren), waterkwaliteit (o.a. vorming van biofilm), voedingsfactoren
(concentraties mineralen en ruw eiwit, maar ook voerdeprivatie), en huisvestings- en
managementfactoren (watertemperatuur, waterdruk, waterafgifte van de drinker, drinker type,
drinker hoogte, waterverspilling, omgevingstemperatuur, ventilatie, relatieve luchtvochtigheid,
lichtsterkte, lichtregime en de bezettingsdichtheid). Verder onderzoek naar het effect van deze
factoren (afzonderlijk en in interactie) op de waterconsumptie is noodzakelijk.
Op de meeste vleeskuikenbedrijven wordt waterbeperking, door het dichtzetten van de kraan, niet of
maar gedurende zeer korte tijd in de lichtperiode toegepast. De watergift aan vleeskuikens wordt
echter op de meeste vleeskuikenbedrijven wel gecontroleerd door het toepassen van maatregelen
zoals het verlagen van de waterdruk, het invoegen van een donkerperiode of verlagen van de
lichtintensiteit, of het toevoegen van drinkwateradditieven. De reden van deze gecontroleerde
watergift is het voorkomen van een te hoge waterconsumptie en -vermorsing, waardoor de
strooiselkwaliteit op peil blijft en welzijnsproblemen gerelateerd aan de strooiselkwaliteit, zoals contact
dermatitis (voetzoollaesies, hakdermatitis en borstirritatie) en respiratoire aandoeningen, worden
voorkomen. Er is geen wetenschappelijke literatuur beschikbaar over het effect van deze methoden
van gecontroleerde watergift op het welzijn van vleeskuikens. Experts schatten in dat de impact van
deze methoden op het welzijn van het kuiken afwezig is mits ze op de juiste wijze worden toegepast.

Wageningen Livestock Research Rapport 989

|7

Waterbeperking wordt op de meeste vleeskuikenouderdierbedrijven (opfok- en
vermeerderingsbedrijven) toegepast door een vaste water:voer verhouding of een vast aantal uren
water gedurende de dag. De reden hiervoor is het voorkomen van vermorsing of ‘overdrinking’, wat
een negatief effect heeft op de strooiselkwaliteit. Dit kan een gevolg zijn van stereotiep pikken naar de
drinknippel bij beperkt gevoerde vleeskuikenouderdieren. Hoewel er op basis van wetenschappelijke
literatuur geen aanwijzingen zijn dat waterbeperking bij vleeskuikenouderdieren een negatief effect
heeft op het welzijn, geven experts aan dat er mogelijk wel impact op het welzijn is.
Stakeholders geven aan dat onbeperkte waterverstrekking bij vleeskuikenouderdieren mogelijk is
zonder negatieve effecten op het welzijn als gevolg van vermorsing of overmatige consumptie.
Bovendien zijn er aanwijzingen uit de wetenschappelijke literatuur dat het risico op overmatige
consumptie en verspilling bij onbeperkte waterverstrekking aan beperkt gevoerde
vleeskuikenouderdieren beperkt is, hoewel het aan te bevelen is dit nader te onderzoeken. Dit laatste
geldt ook voor het effect van methoden van waterbeperking op het welzijn van
vleeskuikenouderdieren. Ouderdieren van trager groeiende vleeskuikenrassen die niet in hun
voeropname beperkt hoeven worden, hoeven ook niet in hun wateropname beperkt te worden.
Stereotiep pikgedrag naar de drinker is bij deze dieren afwezig en daarmee het risico op vermorsing of
te hoge opname. Wanneer vleeskuikenouderdieren verdund voer krijgen, neemt het stereotiep
pikgedrag ook af en daarmee het risico op overmatige waterconsumptie of watervermorsing.
Voor zowel vleeskuikens als vleeskuikenouderdieren wordt aangegeven dat factoren zoals de hoogte
van de drinklijn, de afstand tot de drinkers en de beschikbaarheid van voldoende drinkpunten van
belang zijn om de mogelijke negatieve gevolgen van waterbeperking of watercontrole te reduceren,
door het voorkomen van competitie tussen dieren wanneer water beschikbaar komt en het mogelijk
maken van synchroon drinken.
Op basis van deze studie wordt het volgende geconcludeerd:
1.

Kippen nemen bij voorkeur water op uit open drinksystemen, door middel van de
karakteristieke schepbeweging. Om vermorsing, en als gevolg daarvan nat strooisel, te
voorkomen wordt in de praktijk meestal gebruik gemaakt van drinknippels, waarbij de kippen
niet de karakteristieke schepbeweging kunnen maken;

2.

De wateropname bij kippen is in hoge mate gecorreleerd aan de voeropname;

3.

Het meten van dehydratatie aan het dier of in het bloed is mogelijk, maar een praktisch
toepasbare methode is nog niet beschikbaar. Onderzoek om een in de praktijk bruikbare en
valide test voor dehydratatie te ontwikkelen wordt daarom aanbevolen;

4.

Waterbeperking (het dichtdraaien van de kraan gedurende een langere periode in de
lichtperiode) bij vleeskuikens vindt nauwelijks plaats, maar gecontroleerde waterverstrekking
wordt op het grootste deel van de bedrijven wel toegepast om vermorsing en nat strooisel te
voorkomen. Experts schatten dat gecontroleerde waterverstrekking bij vleeskuikens in de
Nederlandse praktijk geen impact op het welzijn heeft mits aan een aantal randvoorwaarden
(goed bereikbare en voldoende drinkers en drinklijnen op de juiste hoogte) wordt voldaan. De
expert schatting kan worden gevalideerd door onder praktische of experimentele
omstandigheden te onderzoeken of de in Nederland toegepaste methoden van gecontroleerde
waterverstrekking ongerief of dehydratatie bij vleeskuikens veroorzaken;

5.

Waterbeperking bij vleeskuikenouderdieren wordt toegepast om overmatig drinken en/of
vermorsing door stereotiep pikken naar de drinker te voorkomen, maar het lijkt mogelijk te
zijn om onbeperkt water te verstrekken aan deze dieren. Experts schatten dat waterbeperking
bij vleeskuikenouderdieren zoals nu toegepast in Nederland een negatieve impact op het
welzijn heeft. Deze expert schatting kan worden gevalideerd door te onderzoeken onder
praktische of experimentele omstandigheden of er sprake is van ongerief of dehydratatie bij
vleeskuikenouderdieren die beperkt water verstrekt krijgen.

8 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

1

Inleiding

Binnen de geldende wetgeving (Wet Dieren, 2014 en Besluit houders van dieren, 2014), die onder
andere van toepassing is op de vleeskuikensector (opfok vleeskuikenouderdieren, productiefase
vleeskuikenouderdieren, vleeskuikens), wordt voorgeschreven voor alle gehouden dieren (zoogdieren,
reptielen, amfibieën, vogels en vissen):
‘Diegene die een dier houdt, draagt er zorg voor dat een dier toegang heeft tot een toereikende
hoeveelheid water van passende kwaliteit of dat een dier op een andere wijze aan zijn behoefte aan
water kan voldoen.’
De memorie van toelichting op de Wet Dieren geeft de context waarbinnen de invulling van deze regel
nadere invulling moet krijgen door het handelen van overheid en burgers:
‘Dieren zijn vrij van:
a.

Dorst, honger en onjuiste voeding’

Voor de verschillende diersoorten zijn eisen gesteld aan de watervoorziening die niet eenduidig
benoemd zijn: ‘permanente waterverstrekking’, ‘toereikende hoeveelheid’, en ‘toegang tot’ komen alle
voor. Het zijn open geformuleerde normen, die voor NVWA inspecteurs moeilijk te handhaven zijn. In
de vleeskuikensector en vlees vermeerderingssector wordt aan dit voorschrift gedurende de
boerderijfase op verschillende wijze invulling gegeven, variërend van enige vorm van waterrestrictie
tot het onbeperkt verstrekken van drinkwater.
Water is een essentiële voedingsstof, die vaak over het hoofd wordt gezien. Dieren kunnen langer
overleven zonder voedsel dan zonder water. Water is betrokken bij elk aspect van het metabolisme
van dieren. Het speelt een belangrijke rol in het reguleren van lichaamstemperatuur, verteren van
voedsel en het elimineren van afvalstoffen. Tijdens periodes van hoge temperaturen, kan het
waterverbruik verdubbelen of verviervoudigen ten opzichte van het verbruik onder thermoneutrale
condities. Om gezond te blijven is water van voldoende kwaliteit en kwantiteit dus van groot belang
voor kippen (SCAHAW, 2000; Bestman, et al., 2011; Van der Hoeven-Hangoor, 2014; Vanderhasselt,
2013).
Bij de NVWA is tegen de achtergrond hiervan de vraag gerezen of en zo ja welke risico’s de diverse
vormen van waterverstrekking in de huidige houderij van vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren
(opfok- en productiefase) met zich mee brengen ten aanzien van dierenwelzijn, zowel voor het
vleeskuiken als de vleeskuikenouderdieren.

1.1

Doelstelling

Het doel van dit rapport is het beschrijven van de diverse vormen van waterverstrekking in de huidige
praktijk van de houderij van vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren (opfok- en productiefase) in
Nederland, en aangeven of de diverse vormen van waterverstrekking mogelijk risico’s met zich
meebrengen in termen van dierenwelzijn (inclusief diergezondheid). De onderbouwing hiervoor vindt
plaats door middel van een literatuurstudie en een beperkte risico inventarisatie door experts,
aangevuld met een inventarisatie onder stakeholders (personen die in Nederland werkzaam zijn in de
vleeskuiken- en vermeerderingssector en gezamenlijk een goed beeld hebben van de huidige praktijk
op vleeskuikenbedrijven en opfok- en productiebedrijven van vleeskuikenouderdieren).

Wageningen Livestock Research Rapport 989

|9

1.2

Opbouw van het rapport

Allereerst worden beschreven hoe het literatuuronderzoek en de consultatie van experts en
stakeholders is uitgevoerd. Daarna worden achtereenvolgens de volgende vragen behandeld:
1.

Hoe nemen kippen bij voorkeur water op (literatuuronderzoek);

2.

De fysiologie van de waterhuishouding bij kippen (literatuuronderzoek);

3.

Waterverstrekking, de praktijk (resultaten stakeholderconsultatie) en effect van diverse
methoden van waterverstrekking op het welzijn van vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren
(literatuuronderzoek en expertopinie);

4.

Factoren van invloed op de wateropname van vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren
(literatuuronderzoek en resultaten stakeholderconsultatie).

De resultaten worden bediscussieerd in termen van het risico dat bepaalde vormen van
waterverstrekking, wateronthouding of waterbeperking mogelijk met zich mee brengen voor het
welzijn van vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren. Vervolgens wordt besproken, indien er sprake is
van een risico op dierwelzijn, welke maatregelen genomen kunnen worden om het risico te beperken
en welke voor- of nadelen deze maatregelen hebben.
Als laatste worden de kennislacunes aangegeven en worden aanbevelingen voor verder onderzoek
gedaan.

10 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

2

Methoden

2.1

Literatuuronderzoek

Voor het literatuuronderzoek is gebruik gemaakt van de zoekmachines ‘Scopus’ en ‘Web of Science’.
De volgende zoektermen zijn hiervoor gehanteerd: dehydration AND (broiler* or poult* or chick*), of
(water intake OR water supply OR water requirement*) and (broiler* OR poult* OR chick*); water*;
water intake; water consumption AND (broiler* or poult* or chick*) (bij broiler* wordt meteen
gezocht in de literatuur betreffende broiler breeders). Daarnaast zijn bovengenoemde zoektermen
gecombineerd met de volgende termen (d.m.v. ‘AND’): thirst; light*; light schedule; light intensity;
daylight/day light; food composition; food*; electrolyte balance; trace minerals; NSP content; raw
fibre; litter type; litter quality; drinker type; heat stress, water contamination; ventilation; humidity;
dust; locomotion; gait; mobility; respiratory disease; stocking density.
In aanvulling op de literatuur, die beschikbaar is via de databases van wetenschappelijke artikelen is
gezocht binnen Wageningen Livestock Research rapporten (‘grijze literatuur’), is via Google gezocht op
het internet naar grijze literatuur met behulp van bovengenoemde zoektermen, en is aan buitenlandse
onderzoekers gevraagd om niet gepubliceerde informatie of grijze literatuur aan te leveren met
betrekking tot het onderwerp (zie 2.3). De gebruikte grijze literatuur staat weergegeven in de
referentielijst. Ook is gebruik gemaakt van cross referenties in gevonden papers.

2.2

Risico inventarisatie

Voor de diverse methoden van waterverstrekking aan vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren in
Nederland is een beperkte risico inventarisatie uitgevoerd door het bevragen van twee experts
(Wageningen Livestock Research onderzoekers) per diercategorie. Deze experts werden geselecteerd
op basis van hun kennis van de diersoort en het vakgebied. Aan de experts werd gevraagd om per
diercategorie de ernst en duur van het ongerief als gevolg van de methode van waterverstrekking in
te schatten. Hierbij is dezelfde methodiek gehanteerd als in Visser et al. (2015). De ernst is
beoordeeld op een schaal van 1 tot 5 (welzijnsaantasting afwezig (1) tot zeer ernstige
welzijnsaantasting (5)), de duur op een schaal van 1-3 (kort-middel-lang, zie voor een beschrijving
Visser et al. (2015)). De combinatie van deze scores leidde tot een score voor impact op een schaal
van 1-7 (geen impact op het dier tot veel impact op het dier). Zie voor een toelichting op de impact
score Visser et al. (2015).

2.3

Stakeholder consultatie

Omdat op voorhand werd verwacht dat een aantal vragen niet op basis van literatuuronderzoek te
beantwoorden zijn, is in aanvulling op het literatuuronderzoek gekozen voor een consultatie van
stakeholders. Met stakeholders worden bedoeld personen die in Nederland werkzaam zijn in de
pluimveevleessector, hetzij als praktiserend dierenarts, als specialist bij een fokkerijorganisatie of als
specialist bij een veevoerbedrijf. Voor iedere deelsector (vleeskuikens of vleeskuikenouderdieren) is
gekozen voor vertegenwoordigers uit de verschillende geledingen, met een ruime ervaring in de
pluimveevleessector en met ervaring bij vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren van een trager
groeiend of een regulier vleeskuikenras en de daarbij horende houderij- en managementsystemen.
Voor de vleeskuikens zijn vijf specialisten geraadpleegd en voor de vleeskuikenouderdieren vier
specialisten, deze zijn nader gespecificeerd in bijlage 1. Bij de stakeholderconsultatie is gekozen voor
de volgende aanpak:

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 11

1.

Er is een vragenlijst opgesteld door de onderzoekers;

2.

Stakeholders zijn telefonisch benaderd voor deelname, in het gesprek werd het project kort
toegelicht;

3.

Stakeholders hebben de vragenlijst per e-mail toegestuurd gekregen;

4.

Stakeholders hebben de vragenlijst ingevuld, ofwel in een persoonlijk of telefonisch gesprek
met de onderzoeker of alleen, waarna de vragen telefonisch zijn doorgesproken met de
onderzoeker;

5.

Stakeholders hebben de antwoorden ter inzage gekregen en de mogelijkheid gehad hierop te
reageren;

6.

Stakeholders hebben de concepttekst van de rapportage, die betrekking had op de
stakeholderconsultatie, kunnen becommentariëren.

Bijlage 2 geeft de vragenlijst weer die aan de stakeholders is voorgelegd.

2.4

Internationale experts

Omdat op voorhand werd verwacht dat een aantal vragen niet op basis van literatuuronderzoek te
beantwoorden zijn, is er ook een e-mail consultatie verzonden naar internationale experts
(onderzoekers) op het gebied van welzijn en management van pluimvee. Daarvoor is gebruik gemaakt
van de verzendlijst van de Werkgroep 9 (Welfare and Management) van de World’s Poultry Science
Association. Deze bestaat uit 34 personen uit geheel Europa. Deze verzendlijst is aangevuld met prof.
F.A.M. Tuyttens, ILVO Gent, België. Binnen zijn onderzoeksgroep is een aantal jaren geleden gewerkt
aan het onderwerp ‘meten van dorst’. Aan allen is specifiek de vraag gesteld informatie aan te leveren
die niet beschikbaar was via de databases met wetenschappelijke literatuur, dus niet-gepubliceerde en
grijze literatuur, met betrekking tot onderzoeksvragen 1 tot en met 5. Deze oproep heeft een beperkte
hoeveelheid grijze literatuur opgeleverd, die waar relevant is meegenomen in de resultaten van het
literatuuronderzoek.

12 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

3

Wateropnamegedrag

Kippen gebruiken zwaartekracht om te drinken en water naar beneden te laten stromen in de
slokdarm. Ze moeten water in hun snavel scheppen en dan hun kop naar achteren kantelen. Bij het
drinken vinden drie opeenvolgende gedragsfasen plaats (Heidweiller, et al., 1992), zie ook Figuur 3.1:
(1) wanneer de snavel wordt ondergedompeld, komt water vanuit de waterbak in de snavelholte. Fijn
op elkaar afgestemde cyclische bewegingen van snavel, tong en strottenhoofd (capillaire werking,
persen en zuigen) vervoeren water door de snavelholte, (2) bij het opheffen van de kop wordt de tong
omhoog gebracht en het strottenhoofd omlaag, waardoor het water in de keelholte gehouden wordt
(de zwaartekracht en de centrifugale krachten als gevolg van de opwaartse swing van het hoofd
worden gecompenseerd), (3) tijdens de snavelhoog (kop omhoog) fase wordt het water door de
zwaartekracht naar de slokdarm getransporteerd. Daarbij worden kleine druppels water actief naar
beneden geduwd en geperst door tong- en strottenhoofdbewegingen/slikken. De meeste elementen
van dit drinkpatroon blijken zo flexibel te zijn dat een kip de bewegingspatronen van de kaken, tong,
het strottenhoofd, en het hoofd kan aanpassen, bijvoorbeeld wanneer het dier te maken heeft met
suboptimale omstandigheden, zoals drinknippels (Houldcroft, et al., 2008) of is gesnavelkapt
(Heidweiller et al., 1992). Het mechanisme om water te transporteren van de keelholte naar de
slokdarm tijdens de tip up fase (slikken) is al aanwezig op de leeftijd van 1 week en verandert niet
tijdens het opgroeien (Heidweiller and Zweers, 1992). Daarentegen veranderen in de eerste 4
levensweken elementen uit de onderdompelingsfase aanzienlijk, van pikken naar water bij
eendagskuikens tot gebruik maken van persen, capillaire werking en zuigen, met het opnemen van
grotere hoeveelheden water, bij 4 weken oude kuikens (Heidweiller, Vanloon and Zweers, 1992).
Details van het drinkgedrag van vleeskuikens (snavelhoek en afstand tot de drinker) laten
systematische veranderingen zien vanaf het uitkomen tot een leeftijd van 5 weken (Ross and Hurnik,
1983). Daarnaast blijken de dieren steeds minder vaak naar de drinker te gaan, waar per drinkbeurt
een groter volume wordt geconsumeerd. Deze informatie is van belang voor de inrichting van
drinksystemen die zo goed mogelijk tegemoet komen aan het natuurlijke drinkgedrag van
vleeskuikens (Ross and Hurnik, 1983). Naast de individuele ontwikkeling is er ook een sociale
ontwikkeling van drinkgedrag. Drinkgedrag blijkt afhankelijk van wel of niet drinkgedrag van
soortgenoten in de nabijheid, sociale facilitatie genoemd (Franchina, et al., 1986; Hoppitt and Laland,
2008).

Figuur 3.1 Schematische weergave van een complete drinkcyclus bij de kip (Heidweiller et al., 1992).
Elke drinkcyclus wordt onderverdeeld in zes fasen, die zijn aangegeven langs de tijdas in
milliseconden. Fixatie (1), benadering (2), onderdompeling (3), de stijgfase (4), snavel omhoog (5) en
vervolgens de terugbeweging (6). Drinken bestaat extern zichtbaar uit een reeks van dergelijke zich
herhalende cycli, waarbij intern ook typische kaak-, tong- en keelholtebewegingen optreden.

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 13

Om te leren drinken beschikken kuikens over de aangeboren reactie om te pikken naar alles wat glimt,
in de natuur zijn dit plassen, dauwdruppels e.d. Als een kuiken een ander kuiken drinkbewegingen ziet
maken, rent het kuiken er snel heen en kopieert dit gedrag (sociale facilitatie) (Bäumer, 1955;
Bestman en Keppler, 2005). Pas uitgekomen kuikens kunnen moeite hebben om bij het water te
komen of om water op te nemen. Soortgelijke problemen kunnen ook optreden bij oudere dieren,
wanneer ze worden verplaatst naar een nieuwe omgeving, waar de drinkmogelijkheden anders zijn
(bijvoorbeeld van een open drinkwatersysteem, zoals een ronddrinker of drinkcups naar een gesloten
drinkwatersysteem zoals drinknippels). Als het drinken niet op een natuurlijk manier kan, is veelal
operant conditioneren vereist om bijvoorbeeld een drinknippel te activeren, en zullen de kippen of
door spontane ‘trial and error’ (leren) of door de veehouder geholpen moeten worden, bijvoorbeeld
door het dippen van de snavel in het water of bedienen van een drinknippel (Ag_Guide, 2010), of door
bijvoorbeeld met een borstel langs de drinklijn te strijken zodat er een druppel aan de nippel komt te
hangen waardoor de kip wordt getriggerd (Van Harn, pers. med.). In de praktijk wordt dit voorkomen
door de drinksystemen in de opfokperiode en productieperiode op elkaar af te stemmen. Daarnaast
worden vaak adviezen voor waterverstrekking aan vleeskuikens vaak gegeven door
praktijkspecialisten (Tabler et al., 2012) en NGO’s met betrekking tot dierenwelzijn (Farming, 2013;
Compendium, 2013 update).
Er zijn verschillende typen drinkers voor kippen: drinknippels, ronddrinkers en drinkcups of cup
drinkers. Nippeldrinkers laten het normale drinkgedrag van kippen niet toe, omdat de vleeskuikens
naar boven moeten pikken om water te krijgen; dit in tegenstelling tot ronddrinkers en drinkcups waar
kippen op de voor hen normale manier kunnen drinken (Houldcroft et al., 2008). De effecten van
nippeldrinkers en ronddrinkers op vleeskuikens zijn onderzocht in verschillende vergelijkende tests en
de conclusies waren: 1) wanneer drinknippels, ronddrinkers en open schalen met water worden
aangeboden, drinken vleeskuikens meer water uit de ronddrinkers en de schalen dan uit de nippels, 2)
vleeskuikens vertonen de stereotiepe 'schepbeweging’ altijd wanneer ze drinken uit ronddrinkers van
verschillende hoogten, 3) bij het aanbieden van drinknippels op verschillende hoogtes vertonen
vleeskuikens een sterke voorkeur om te drinken uit drinknippels die relatief laag hangen, 4) wanneer
gekozen kan worden tussen ronddrinkers en drinknippels die hangen op dezelfde hoogte, zijn er geen
verschillen in voorkeur voor het type drinker, maar is er een voorkeur om water op te nemen uit
drinkers die laag hangen. Wanneer beiden hoog hangen heeft het kuiken de voorkeur voor de
pikbeweging naar de nippel boven de (lastige) schepbeweging uit een te hoge ronddrinker. De hoogte
van de drinker is klaarblijkelijk belangrijker dan de mogelijkheid om de schepbeweging te kunnen
maken (Houldcroft et al., 2008). Houldcroft et al. (2008) suggereren dat zwaardere vleeskuikens
moeite kunnen hebben om de balans te vinden bij de strekbeweging om te drinken uit een hoge
nippel, wat de voorkeur voor een lage drinker kan verklaren.
Meestal zullen kippen langer drinken bij een drinknippelsysteem dan bij ronddrinkers (zie de
betreffende paragrafen onder factoren). Dat komt omdat de kip meer inspanning moet verrichten
(vaker moet pikken naar de nippel) om eenzelfde hoeveelheid water op te nemen in vergelijking met
een ronddrinker of drinkcup. Een van de nadelen van ronddrinkers is dat er meer water vermorst
wordt, wat de strooiselkwaliteit negatief kan beïnvloeden (Vanderhasselt, 2013). Vleeskuikens worden
meestal grootgebracht met drinknippels; de drinknippellijn wordt geleidelijk verhoogd als de kippen
groeien (zie bijvoorbeeld The University of Tennessee Agricultural Extension Service, 1994). Bij
vleeskuikenouderdieren worden meestal drinknippels, maar ook nog ronddrinkers gebruikt en tijdens
de opfokperiode soms een combinatie van beide systemen.
Drinkgedrag is sterk verbonden met foerageergedrag gedurende de dag (Lott, et al., 2003; Murphy
and Preston, 1988). De afwisseling tussen eet- en drinkgedrag bij vleeskuikens is slechts spaarzaam
bestudeerd (Murphy and Preston, 1988; Puma et al., 2001; Hoppitt and Laland, 2008). Murphy and
Preston (1988) lieten zien bij vleeskuikens dat drink ‘bouts’ (periode van aaneengesloten gedrag)
altijd korter duurden dan voeropname ‘bouts’ en dat de meeste drink ‘bouts’ tussen 19 en 43 dagen
leeftijd korter dan één minuut duurden. De duur van een drink ‘bout’ nam toe wanneer er meer
kuikens aan het drinken waren en duurde bij verstoring korter dan wanneer een kuiken vrijwillig
stopte met drinken. Verder toonden ze aan dat het aantal keren dat het kuiken met de snavel in het
water zat positief gerelateerd was aan de tijd dat ze bij de drinker stonden (in deze proef werden

14 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

ronddrinkers gebruikt). Omdat dit relatief oude literatuur is en meer recente gegevens hierover niet
zijn gevonden, zijn deze resultaten mogelijk niet representatief voor het huidige vleeskuiken.
Richtlijnen geven aan dat één drinknippel water moet bieden aan 10 tot 12 vleeskuikens (Tabler,
2003). Eén drink cup moet water bieden aan 28 vleeskuikens en voor een ronddrinker wordt een
verhouding van 1 drinker:100 kuikens aangehouden (Welfare Quality, 2009), maar deze normen zijn
mede afhankelijk van het type nippel en dan met name de wateropbrengst of de grootte of diameter
van de cup of ronddrinker (Van Harn, pers. med.). In de milieukeur normen voor vleeskuikens worden
iets ruimere richtlijnen aangehouden, maximaal 14 vleeskuikens per nippel of 45 vleeskuikens per
drink cup (SMK, 2016). Een wetenschappelijke onderbouwing voor deze getallen is niet gevonden.
Naast een voldoende aantal drinknippels is een voldoende waterstroom vanuit de drinknippels van
belang. De keuze voor het type drinker hangt samen met de waterconsumptie, maar ook aan met
waterverspilling en de gevolgen van deze verspilling zoals contactdermatitis (De Jong et al., 2014;
Eichner et al., 2007; Elson, 2010; Elson, 1989; Van Harn et al., 2014a; De Jong et al., 2014; De Jong
and Van Harn, 2016; De Jong et al., 2015; Mcilroy et al., 1987; Tullo et al., 2015), borstirritatie en
borstblaren (Senaratna et al., 2016; Tullo et al., 2015). Een systeem bestaande uit drinknippels met
opvangschoteltjes is waarschijnlijk de meest efficiënte manier van het verminderen van
waterverspilling (Hocking et al., 2004; Weeks and Butterworth, 2004); deze worden momenteel op
een groot deel van de vleeskuikenbedrijven toegepast om nat strooisel en de negatieve gevolgen
daarvan te voorkomen.

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 15

4

De fysiologie van de
waterhuishouding bij kippen

Water is één van de belangrijkste bestanddelen van het lichaam van een dier en dus ook van
pluimvee. Het lichaam van een volwassen kip bestaat voor ongeveer 60% uit water, waarvan
ongeveer tweederde intracellulair water is en één derde extracellulair water (Houpt, 2004). De laatst
genoemde één derde bestaat weer voor 75% uit interstitieel water en de overige 25% uit plasma. Dit
laatste is van groot belang, omdat een groot aantal parameters die bepaald kunnen worden om het
niveau van dehydratie te bepalen, gedaan wordt in het bloed of in het plasma.
Het handhaven van het waterevenwicht (osmoregulatie) is van groot belang voor het welzijn van het
dier. In geval deze balans niet voldoende gehandhaafd kan worden, kan dorst ontstaan. De
waterbalans wordt bepaald door de wateropname en het waterverlies en deze twee zijn sterk aan
elkaar gerelateerd. Om dus een goede waterbalans te handhaven, moet aandacht besteed worden aan
twee onderdelen: 1) wateropname en 2) waterverlies (Leeson et al., 1996; Belay and Teeter, 1993).
Wateropname: Wateropname bestaat uit drie onderdelen: 1) opname via het drinkwater (65-80%);
2) metabool water dat tijdens het metabolisme van nutriënten vrijkomt (15-25%); 3)
water beschikbaar via de opname van voeding (<10%).
Waterverlies:

Water gaat verloren op drie verschillende manier: 1) water wordt vastgelegd in het
lichaam, met name in jonge groeiende dieren; 2) water wordt uitgescheiden via
excreta; 3) water gaat verloren via verdamping.

In dit hoofdstuk wordt besproken uit welke onderdelen de waterbalans in het lichaam bestaat, welke
factoren van belang zijn voor de waterbalans en hoe de waterstatus in het dier gemeten kan worden.
De regulatie van de waterbalans op celniveau en in de nieren zal niet in detail besproken worden, deze
detail kennis is niet relevant voor dit rapport.

4.1

Wateropname

De eerste categorie van wateropname is de drinkwateropname. Drinkwateropname wordt beïnvloed
door veel verschillende factoren. De belangrijkste categorieën, die van invloed zijn op de
wateropname zijn samengevat in Tabel 4.1 (Van der Hoeven-Hangoor, 2014). Uit deze tabel blijkt dat
er vele factoren van invloed zijn op de wateropname, maar niet alle factoren hebben even veel invloed
op de wateropname. De belangrijkste factoren zijn: voeropname, omgevingstemperatuur en relatieve
luchtvochtigheid. Omdat de vraag naar de fysiologie van de waterhuishouding bij kippen
thermoneutrale condities als uitgangspunt heeft genomen zal niet ingegaan worden op de invloed van
de omgevingstemperatuur en de relatieve luchtvochtigheid bij de beschrijving van de fysiologie.
Wateropname is dus onder thermoneutrale omstandigheden sterk gerelateerd aan de voeropname
(Lott et al., 2003). De verhouding water:voer bij vleeskuikens is over het algemeen tussen de 1.6 en
2.0 (Williams, 1996; Lott et al., 2003; Watkins et al., 2009; Collett, 2012).

16 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

Tabel 4.1 Factoren van invloed op de wateropname van vleeskuikens (Van der Hoeven-Hangoor,
2014).
Categorie
Dierfactoren

Waterkwaliteit factoren

Voedingsfactoren

huisvestings- en omgevingsfactoren

Factoren

genetische achtergrond

geslacht

leeftijd

lichaamsgewicht

gezondheidsstatus

lichaamstemperatuurregeling

metabool water productie

hardheid

nitraatconcentratie

zware metalenconcentratie

totale hoeveelheid opgeloste stoffen

bacteriële contaminatie

nutriëntenconcentratie

bepaalde ingrediënten

voeropname

voervorm

mycotoxine contaminatie

drogestofgehalte

coccidiostatica

watertemperatuur

waterdruk

waterstroomsnelheid

kwaliteit van regulatoren op de drinklijn

drinker type

drinker hoogte

verspilling door kuikens

lekkage

staltemperatuur

luchtsnelheid

relatieve luchtvochtigheid

Water- en voeropname wordt gereguleerd door de laterale en ventromediale hypothalamus
(Banghbanzadeh et al., 2010). Bij pluimvee wordt het water onder natuurlijke omstandigheden
opgenomen door middel van het “scheppen” van water (Houldcroft et al., 2008), zie voor een
uitgebreide beschrijving Hoofdstuk 3.
De tweede bron van wateropname is het metabool water. Metabool water is een bijproduct van
metabolisme van nutriënten. Afhankelijk van de samenstelling van het voer komt er meer of minder
metabool water beschikbaar. Bij de oxidatie van vet, koolhydraten en eiwit is dit respectievelijk 1.18,
0.6 en 0.5 gram metabool water per gram van het specifieke nutriënt (Kerstens, 1964). Een
alternatieve berekeningsmethode om de hoeveelheid metabool water te bepalen is uit te gaan van
energiewaarden. Per kJ aan voerenergie wordt ongeveer 0.032 g metabool water geproduceerd
(Kersten, 1964). Gemiddeld kan uitgegaan worden dat 15 tot 25% van de totale wateropname
afkomstig is van metabool water.
De derde bron van wateropname is het water in het voer. Uitgaande van commercieel beschikbaar
pluimveevoer (meel of pellet), zal er ongeveer 10% water in aanwezig zijn. Echter wanneer gebruikt
gemaakt wordt van vochtige voeders dan kan het percentage aan wateropname via het voer fors
toenemen (Syafwan, 2012). In Nederland wordt echter nauwelijks gebruik gemaakt van vochtige
voeders voor vleeskuikens of vleeskuikenouderdieren en daarom is het minder van belang om hier
rekening mee te houden.

4.2

Waterverlies

De eerste bron van waterverlies bij pluimvee is uitscheiding via de excreta. Omdat kippen geen
urineblaas hebben wordt de urine uitgescheiden in de vorm van urinezuur in de cloaca, gezamenlijk
met de feces. Daarom worden feces en urine als geheel behandeld en als excreta benoemd. In verse
excreta varieert het watergehalte tussen 60 en 80% (Leeson et al., 1976; Henuk and Dingle, 2003).
Dit vochtpercentage hangt af van de wateropname, waarbij een hogere wateropname zorgt voor een
hoger vochtpercentage in de excreta. Onder thermoneutrale condities vindt ongeveer 54% van de
wateruitscheiding plaats via de urine en de andere 46% via de feces (Belay and Teeter, 1993).
Urineproductie wordt gereguleerd door de nieren. De nieren kunnen 70 tot 99% van het gefilterde
watervolume reabsorberen, met als gevolg dat de urine meer of minder geconcentreerd is (Goldstein

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 17

and Skadhauge, 2000). Daarnaast reguleren de nieren ook de reabsorptie van natrium (Na). Na de
excretie van urine in de cloaca, kan urine teruggevoerd worden in het coprodeum, het colon en de
caeca. Dit gebeurt middels terugwerkende peristaltische bewegingen. In het coprodeum, het colon en
de caeca kan opnieuw een aanzienlijke hoeveelheid water en Na gereabsorbeerd worden (Thomas,
1982, Goldstein and Skadhauge, 2000). Onder normale omstandigheden kan in een kuiken tot 36%
van het water en 75% van de Na uit de urine gereabsorbeerd worden in het coprodeum, het colon en
de caeca (Thomas, 1982). Details over de werkingsmechanismen van de nieren en van de betrokken
darmsegmenten worden hier niet uitgewerkt, zie hiervoor reviews van Goldstein and Skadhauge
(2000), Laverty and Skadhauge (2008), Svihus et al. (2013) en Braun (2015).
De tweede bron van waterverlies is evaporatie. Evaporatie vindt plaats via de huid van het kuiken of
via de ademhaling. Omdat kuikens zeer beperkt zweetklieren hebben, is de evaporatie via de huid ook
zeer beperkt. Dit betekent dat het grootste deel van de evaporatie plaatsvindt via de ademhaling en
de mate van evaporatie samenhangt met de ademhalingsfrequentie. Als de ademhalingsfrequentie
omhoog gaat, zal ook het waterverlies via evaporatie verhoogd worden. De waterverliezen via
evaporatie zijn aanzienlijk groter dan de waterverliezen via de excreta. Leesons (1976) berekende dat
de waterverliezen via verdamping stegen met de leeftijd van ongeveer 35% in week 1 tot ongeveer
70% van al het waterverlies in week 6. Hiermee is dus evaporatie de belangrijkste bron van
waterverlies bij kuikens, ook tijdens thermoneutrale omstandigheden. Evaporatie gebruikt het kuiken
om de lichaamstemperatuur niet te hoog te laten worden. De hogere ademhalingsfrequentie heeft dus
als doel meer warmte af te voeren door een hogere verdamping van vocht (zie ook par. 5.4.7).
De derde bron van waterverlies is het vastleggen van water in het lichaam. Wanneer een dier groeit
zal het ook water vastleggen. Dit komt doordat bij met name eiwitaanzet ook water wordt gebonden.
Dit betekent dat een jong groeiend dier relatief meer water in het lichaam heeft dan een volwassen
dier. Gemiddeld bestaat een vleeskuiken voor meer dan 70% uit water, terwijl het watergehalte bij
een vleeskuikenouderdier ongeveer 60% is (Houpt, 2004).

4.3

Hoe kan de waterstatus gemeten worden

Het bepalen van de waterstatus van een vleeskuiken of vleeskuikenmoederdier kan gedaan worden op
verschillende niveaus. Deze niveaus zijn: het hele kuiken, de excreta en het bloed. Deze zullen
hieronder besproken worden.

4.3.1

Het hele kuiken

Als gekeken wordt naar het hele kuiken zijn verschillende metingen mogelijk om de waterstatus te
bepalen. Dit zijn:


Lichaamstemperatuur. De relatie tussen de periode van wateronthouding en
lichaamstemperatuur is nauwelijks onderzocht. Duidelijk is dat een hogere temperatuur,
waarbij meer vochtverlies optreedt, resulteert in een hogere lichaamstemperatuur (e.g.
Syafwan, 2012). Het is echter niet duidelijk hoeveel water een kuiken kan verliezen voordat
er sprake is van een stijging in lichaamstemperatuur. In leghennen liet Arad et al. (1985) zien
dat na 48 uur zonder water bij een normale omgevingstemperatuur de lichaamstemperatuur
niet veranderd was. Bij een hoge omgevingstemperatuur liep de lichaamstemperatuur in
gedehydrateerde kippen verder op dan in niet-gedehydrateerde kippen.



Lichaamsgewicht. Gerelateerd met het vorige punt is de relatie tussen wateronthouding en
lichaamsgewicht. Ook hier is nauwelijks onderzoek naar gedaan. Arad et al. (1985) liet zien
dat in leghennen het lichaamsgewicht met 7.9 en 13.4% verlaagd was na een periode van
wateronthouding van respectievelijk 24 en 48 uur. Knowles et al. (1995) lieten een 10%
gewichtsverlies zien tijdens een 24 uur durende periode van water- en voedselonthouding.
Een punt van aandacht bij lichaamsgewicht is dat een kuiken ook gewicht verliest via de feces
en dat een dier geen voer moet opnemen in de periode waarin effecten van wateronthouding
bepaald worden vanwege mogelijke opname van water via de voeding.

18 | Wageningen Livestock Research Rapport 989



Wateropname na een periode van wateronthouding. Het bepalen van de wateropname van
kuikens na een periode van wateronthouding kan een goede indicatie geven van de mate van
dorst bij kuikens (Sprenger et al., 2009; Vanderhasselt et al., 2010, 2014). Uit deze studies
bleek dat de kuikens meer water opnamen na een langere periode van wateronthouding,
vooral als ze bekend waren met de gebruikte type drinker. Deze verhoogde wateropname
vond vooral plaats in de eerste 30 minuten na verstrekking van het drinkwater (zie figuur
4.1).

Figuur 4.1. Cumulatieve wateropname ± SEM gedurende 120 minuten na 0, 6, 12 en 24 uur water
deprivatie, voor kippen die vertrouwd waren met het type drinker (Vanderhasselt et al., 2010).

4.3.2

De excreta

In het geval van dehydratatie zijn kuikens in staat om het waterverlies via de excreta te verminderen.
Dit wordt gedaan door een hogere reabsorptie van water in de nieren en in de darm, waardoor de
mest en urine minder water bevatten (Laverty and Skadhauge, 1999). Verzameling van excreta kan
daarom een methode zijn om dehydratatie vast te stellen. Wel is dan belangrijk om goede
referentiewaarden te hebben en bijvoorbeeld het verloop in de tijd vast te stellen voor b.v. 48 uur.

4.3.3

Bloedwaarden

In het bloed zijn vele variabelen die gerelateerd zijn aan dehydratatie. Hieronder zullen de
verschillende variabelen kort besproken worden, dit zijn: osmolaliteit, inclusief gerelateerde
mineralen; hematologische variabelen; hormonen; bloedeiwitten en leverenzymen. Bij alle
bloedparameters moet aangegeven worden dat bij dehydratatie er nog steeds vochtverlies optreedt,
waardoor in het bloed de concentraties van veel stoffen dikwijls oplopen doordat het bloed
geconcentreerder wordt. Daarnaast zijn de verschillen tussen individuele kuikens wat betreft
bloedwaarden meestal groot en laten studies onderlinge verschillen zien in de reactie van
bloedwaarden op dehydratatie.


Osmolaliteit, inclusief gerelateerde mineralen. Osmolaliteit is de concentratie van osmotisch
werkzame stoffen per gram lichaamsvloeistof (bloed). Osmolaliteit wordt bepaald door o.a.
mineralen in het bloed, zoals Na+, K+, Cl- en HCO3-. Vele onderzoekingen hebben duidelijk
effecten van dehydratatie laten zien op de osmolaliteit en de gerelateerde mineralen. Tijdens
wateronthouding neemt de osmolaliteit toe, met name wanneer dehydratie meer dan 24 uur duurt
(Knowles et al., 1996; Butterworth et al., 2002; Vanderhasselt et al., 2013), hoewel Saito and
Grossmann (1998) al een stijging in osmolaliteit lieten zien na 6 uur dehydratatie. Effecten van
dehydratatie op mineralen zijn niet altijd consistent. Over het algemeen neemt het K+ gehalte af
tijdens dehydratie, terwijl Na+ toeneemt (Van der Hasselt et al., 2013). Soms wordt geen effect
op Na+ gevonden (Saito and Grossmann, 1998). Effecten van dehydratie op Cl-, HCO3- en Ca2+
zijn niet altijd consistent tussen de verschillende studies (Arad et al., 1985; Ikeukwumere and

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 19

Herbert, 2003; Vanderhasselt et al., 2013). Mogelijk heeft dit te maken of gewerkt werd met
totale wateronthouding of met waterrestrictie.


Hematologische variabelen. Tijdens een periode van dehydratie zal een kuiken vocht verliezen, zie
paragraaf 1.2. Als gevolg hiervan zal er ook vocht onttrokken worden aan het bloed, waardoor het
plasma gehalte zal afnemen. Dit resulteert in een stijging van de bloedviscositeit (Zhou et al.,
1998), met name als gevolg van een stijging van het percentage bloedcellen t.o.v. het percentage
plasma. Dit wordt uitgedrukt in een stijging van het hematocriet (Ht) of packed cell volume (PCV)
gehalte. Deze waarden stijgen bij een langere dehydratatieduur (Knowles et al., 1995; Zhou et
al., 1998; Iheukwumere and Herbert, 2003, Vanderhasselt et al., 2013) alhoewel ook wordt
aangegeven dat pas na 24 uur waterdeprivatie het hematocrietgehalte significant steeg (Algers
and Westin, 2009).



Hormonen. De belangrijkste hormonen die gerelateerd zijn aan dehydratatie zijn arginine
vasotocine (AVT), corticosteron (CORT) en prolactine. AVT is een belangrijk hormoon dat in
kuikens de waterbalans reguleert (Saito and Grossmann, 1998). CORT wordt gezien als een
algemeen stresshormoon. Van prolactine wordt gesuggereerd betrokken te zijn bij de
terugwinning van vocht in de caeca (Arad et al., 1985). Saito and Grossmann (1998) lieten zien
dat de AVT concentratie na een 8 uur durende periode van dehydratatie fors gestegen was. Dit
werd ook gevonden door Arad et al. (1985). Wat betreft CORT, lieten Knowles et al. (1995) zien
dat CORT toenam na een 24 uur durende periode van dehydratatie. Dit terwijl Arad et al. (1985)
na een 48 uur periode van wateronthouding geen effect vond op CORT. Wel steeg bij Arad et al.
(1985) het prolactine gehalte fors tijdens dehydratie.



Bloedeiwitten en leverenzymen. Iheukwumere and Herbert (2003) lieten zien dat tijdens een
periode van waterrestrictie de gehalten aan totaal eiwit, albumine en globuline in het bloed niet
beïnvloed werden. Dit terwijl het ureum gehalte in het bloed daalde en creatinine steeg. Ook bij
Vanderhasselt et al. (2013) steeg het creatinine gehalte met een periode van 24 tot 48 uur
wateronthouding. Wat betreft leverenzymen, lieten Iheukwumere and Hertbert (2003) geen effect
van waterrestrictie zien op de concentraties van alkaline fosfatase, alanine transaminase en
aspartaat transaminase.

4.3.4

Pathologische afwijkingen

Wanneer er sprake is van langdurige waterdeprivatie en als gevolg daarvan ernstige dehydratie,
leidend tot verhoogde mortaliteit, ernstige vermagering en sterk verzwakte dieren in een koppel, kan
er sprake zijn van indirecte nieraantasting door vochttekort (bijvoorbeeld bij darminfectie, ernstige
kreupelheid of ziekte van Gumboro). Directe nieraantasting kan plaatsvinden door ziektes zoals
Infectieuze Bronchitis varianten die nefropathogeen zijn (Pollock, 2006). Dit is bij post-mortem
beoordeling door een veterinair vast te stellen aan de hand van een stapeling van urinezuurkristallen
in diverse organen, o.a. in nierweefsel, urineleiders, maar ook in gewrichten, op de luchtzakken, op
het buikvlies en op ingewanden, bijvoorbeeld op het hartzakje en op het leverkapsel. Dit beeld heet
jicht of ‘visceral gout’. Ante-mortem is deze diagnose lastig te stellen (Pollock, 2006; Rexhepi et al.,
2015). Ook kunnen nierstenen worden waargenomen (urolithasis), dit is ook ante-mortem lastig vast
te stellen (Pollock, 2006).

4.3.5

Praktisch toepasbare indicatoren om de waterstatus van een dier of
koppel te bepalen

Uit bovenstaande blijkt dat er uit de wetenschappelijke literatuur geen valide indicatoren voor
dehydratatie bij vleeskuikens of vleeskuikenouderdieren beschikbaar zijn waarmee een inspecteur op
een vleeskuiken-, opfok- of vermeerderingsbedrijf eenvoudig en snel uit de voeten kan. De
beschikbare indicatoren zijn ofwel relatief tijdrovend ofwel invasief. Wanneer het mogelijk is om
bloedonderzoek uit te voeren lijken het hematocrietgehalte of het packed cell volume en plasma Cl- en
creatinine valide indicatoren voor dehydratatie bij kippen, die verschillende respons kunnen geven,
afhankelijk van de duur van de dehydratatie (Vanderhasselt et al., 2013). Een niet-invasieve en valide
test is de cumulatieve wateropname test zoals beschreven door Vanderhasselt et al. (2013) maar deze
is praktisch niet gemakkelijk en binnen korte tijd uit te voeren.

20 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

Het ‘Welfare Quality® assessment protocol for poultry’ (Welfare Quality, 2009) schrijft op dit moment
voor dat het aantal vleeskuikens per nippel, cup of ronddrinker in verhouding tot het aanbevolen
aantal kuikens per type drinker een indicator is voor afwezigheid van chronische dorst. De werkgroep
‘vleeskuikens’ van het Welfare Quality Network heeft geadviseerd om deze meting te verwijderen
omdat deze niet valide is (De Jong et al., 2015). Vleeskuikens die niet drinken zullen ook niet eten en
daarom aan de slachtlijn gescoord kunnen worden onder ‘vermagerde kuikens’ wat binnen het Welfare
Quality® protocol (Welfare Quality, 2009) als indicator voor honger gehanteerd wordt en niet als
indicator voor chronische dorst. De werkgroep ‘vleeskuikens’ maakt daarom ook de kanttekening dat
dit een zeer grove indicator is voor chronische dorst en dat het ontwikkelen van een valide en
praktisch haalbare indicator voor dorst binnen het Welfare Quality® protocol een hoge prioriteit zou
moeten hebben (De Jong et al., 2015).

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 21

5

Factoren van invloed op de
waterconsumptie

Naast wetenschappelijk literatuur is hier gebruik gemaakt van management gidsen en brochures voor
de praktijk (Carter and Sneed, 1987; Tabler, 2003; Jones and Watkins, 2009; Fairchild and Ritz,
2012; Vanderhasselt, 2013; Van der Hoeven-Hangoor, 2014; Vanderhasselt et al., 2014).
De hoeveelheid water verbruikt door kippen wordt beïnvloed door een aantal factoren (Manning et al.,
2007a; 2007b), die mogelijk cumulatief of multiplicatief kunnen werken; dergelijke combinaties van
factoren zijn echter weinig onderzocht (Castro et al., 2009; Beg et al., 2011). Het is gangbare praktijk
om het waterverbruik van de vleeskuikens te controleren door een schatting van het aantal liters per
1000 vleeskuikens per dag (DEFRA, 2002; ACP, 2006). Een stijging of daling van het verwachte
waterverbruik kan een indicatie zijn van een gezondheidsprobleem (Butcher, et al., 1999). Te hoge
wateropname, verspilling of lekkage kan in combinatie met een te lage afvoer van waterdamp uit de
stal leiden tot gezondheids- en welzijnsproblemen, waaronder contact dermatitis, ascites en
respiratoire aandoeningen (wanneer de concentratie van ammoniak in de lucht bepaalde niveaus
overschrijdt) (Manning et al., 2007a; 2007b). Factoren die het waterverbruik van vleeskuikens en
ouderdieren beïnvloeden zijn factoren met betrekking tot het dier, de waterkwaliteit, de voeding en de
huisvesting en omgeving (Van der Hoeven-Hangoor, 2014). Deze factoren worden in dit hoofdstuk
besproken, aangevuld met een aantal andere factoren die door experts (onderzoekers Wageningen
Livestock Research) zijn benoemd (zie additionele factoren en Tabel 9 en 10).
Van een aantal factoren zijn alleen publicaties bekend met betrekking tot vleeskuikens, of alleen met
betrekking tot vleeskuikenouderdieren. Daarom wordt in de beschrijving steeds aangegeven welke
diercategorie het betreft.

5.1

Dierfactoren

Er is geen wetenschappelijk literatuur beschikbaar over de invloed van geslacht en lichaamsgewicht
(anders dan veranderingen met leeftijd) op de waterconsumptie. Soms wordt gezegd dat nietsnavelbehandelde kippen (vleeskuikenouderdieren worden momenteel nog deels snavelbehandeld)
meer water vermorsen (Van Emous, pers. med.) maar hierover zijn geen wetenschappelijke
publicaties bekend.

5.1.1

Genetische achtergrond

Verschillen in waterconsumptie tussen genotypen vleeskuikens zijn in de wetenschappelijke literatuur
nauwelijks beschreven. In situaties waar een tekort aan water is, zijn bepaalde genotypen
vleeskuikens in het voordeel (Chikumba and Chimonyo, 2014); Naked Neck kippen (NNK)
functioneren in dergelijke omstandigheden beter dan Ovambo (OVB) kippen. Pesti et al. (1985)
vonden een verschil in waterconsumptie tussen verschillende genotypen vleeskuikens. Uit een andere
studie bleken er geen verschillen tussen vleeskuiken genotypen te zijn met betrekking tot
compensatie na 24 uur waterdeprivatie (Marks and Brody, 1984). Van Harn (2008) vond in een
vergelijkende studie verschillen in de water:voer verhouding tussen verschillende rassen (merken)
snelgroeiende vleeskuikens; de Hybro PG+ en G+ hadden een lagere water:voer verhouding in
vergelijking met de Ross 308, de Ross 708 en de Cobb 500 (Van Harn, 2008). In een later onderzoek
werd gevonden dat de Hubbard Flex een 6% lagere water:voer verhouding had dan het Ross 308
kuiken, waarbij de wateropname van het Hubbard Flex kuiken 8-10% lager was dan van het Ross 308
kuiken (Van Harn en De Jong, 2012). Van Horne et al. (2003) vonden een lagere water:voer
verhouding bij trager groeiende vleeskuikens in vergelijking met snelgroeiende vleeskuikens.

22 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

Bij vleeskuikenouderdieren leek er geen verschil te zijn in waterconsumptie in de opfokperiode tussen
dwergmoederdieren en moederdieren van een snelgroeiend vleeskuikenras (Jones, et al., 2004).

5.1.2

Leeftijd

Het absolute waterverbruik bij vleeskuikens stijgt met de leeftijd (en het gewicht), maar neemt af als
percentage van het lichaamsgewicht (Pesti et al., 1985). Volgens Pesti et al. (1985) stijgt de
waterconsumptie lineair met de leeftijd en kan deze worden geschat voor een kuiken door 5.28 ml te
vermenigvuldigen met de leeftijd van het kuiken in dagen. Echter, door de genetische veranderingen
bij vleeskuikens zijn deze gegevens waarschijnlijk niet meer up-to-date. Zo geeft Aviagen voor het
Ross 308 kuiken aan dat de wateropname gelijk is aan 1,74 ml maal de voeropname (Aviagen,
2014b). Een kuiken van 40 dagen heeft dan volgens de managementgids een opname van 390 ml
water op die leeftijd (en zou volgens Pesti et al. (1985) slechts 238 ml water opnemen). Voor verdere
details van de wateropname in relatie tot de leeftijd wordt verwezen naar Aviagen (2014b). De
procentuele wateropname ten opzichte van het gewicht voor het Ross 308 kuiken (momenteel meest
gangbare vleeskuiken in Nederland) staat weergegeven in Figuur 5.1.

Figuur 5.1 Procentuele wateropname ten opzichte van het lichaamsgewicht voor Ross 308
vleeskuikens (Bron: Aviagen, 2014b).

5.1.3

Gezondheidsstatus

De waterconsumptie van vleeskuikens, zowel binnen een dag als binnen een productiecyclus, lijkt een
goede indicator voor de gezondheid van vleeskuikens te zijn (Manning et al., 2007b). Terwijl de
waterconsumptie over een productiecyclus indicatief is voor de gezondheid in de afgelopen periode,
lijkt de dagelijkse consumptie een goede indicator voor het ontstaan van gezondheidsproblemen in het
koppel en het risico op het ontstaan van nat strooisel (Manning et al., 2007a). Een hogere
waterconsumptie van een koppel bleek gerelateerd te zijn aan nat strooisel. Wat betreft het ontstaan
van gezondheidsproblemen (naast problemen veroorzaakt door nat strooisel) gaven de onderzoekers
aan dat er meer onderzoek nodig was om te bepalen waar voor een koppel de grenswaarde ligt op
basis waarvan actie ondernomen moet worden door de vleeskuikenhouder; deze grenswaarde is
afhankelijk van een aantal factoren zoals de stal en locatie van de stallen (Manning et al., 2007a).

5.1.4

Lichaamstemperatuurregeling

In dit rapport wordt uitgegaan van thermoneutrale omstandigheden, dus het effect van hitte- of
koudestress op de wateropname wordt hier verder niet beschreven. Uit de literatuur is bekend dat er

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 23

een relatie is tussen hittestress, wateropname en de regeling van de lichaamstemperatuur, waarbij
(koud) water kan helpen de lichaamstemperatuur te reguleren. De wateropname bij hittestress wordt
aangepast aan de voeropname en ook de ervaring van de kuikens met hittestress speelt mee in de
mate waarin de waterconsumptie wordt aangepast (Lott, 1991). Zie ook 5.4.1. watertemperatuur en
5.4.7. omgevingstemperatuur.

5.1.5

Sociale facilitatie

Kippen zijn van nature sociale dieren en sociale facilitatie van gedrag wordt vaak gezien, ook bij
vleeskuikens onder commerciële huisvestingsomstandigheden. Sociale facilitatie wordt gedefinieerd als
een toename van de frequentie van gedrag in een groep als gevolg van een respons op andere dieren
in die groep die dat gedrag uitvoeren. Een bepaald gedrag kan zich op die wijze snel door een groep
verspreiden (Collins and Sumpter, 2007; Asher and Collins, 2012). Sociale facilitatie wordt in de
literatuur vaak genoemd in relatie tot stofbaden of voeropname, maar is ook een verschijnsel dat is
waargenomen in relatie tot drinkgedrag (Franchina et al., 1986; Hoppitt and Laland, 2008).

5.1.6

Adaptatie

Bij vleeskuikenouderdieren is beschreven dat deze zich bij beperkte waterverstrekking aanpasten aan
de duur van de periode van de beschikbaarheid van het water. Wanneer water dagelijks slechts een
uur beschikbaar was, gingen alle dieren drinken binnen 15 minuten nadat het water beschikbaar was
en namen ze in korte tijd een grote hoeveelheid water op (Ross et al., 1981). De auteurs gaven ook
aan dat de dieren snel wenden aan het beperkte waterregime en dat er na enkele dagen geen sprake
meer was van competitie bij de drinkers voorafgaand aan het water verstrekken (Ross et al., 1981).
Er wordt in deze publicatie niets vermeld over competitie tussen dieren tijdens het drinken, wat ook
afhankelijk is van de beschikbare ruimte aan de drinkers.

5.2

Waterkwaliteitsfactoren

De waterconsumptie van vleeskuikens is gerelateerd aan waterkwaliteit (Barton, 1996) en
voersamenstelling (Belay, et al., 1993; Belay and Teeter, 1993; Teeter and Belay, 1996). Hoewel het
drinkwater wellicht niet zo zuiver als gedestilleerd water hoeft te zijn, is het belangrijk dat drinkwater
van goede kwaliteit wordt verstrekt. Bij de kwaliteit van het water moeten rekening gehouden worden
met smaak en toxiciteit (Jones and Watkins, 2009).De grenswaarden voor de waterkwaliteit worden
weergegeven in Tabel 5.1. Verontreinigd water kan leiden tot ziekten, lekkende drinknippels, nat
strooisel en verhoogde productie van ammoniak en daardoor mogelijk verminderd welzijn (Barton,
1996; Bell, 2002; Butterworth, 2013; Carter and Sneed, 1987). Over de factoren waterhardheid
(alkaliteit), zware metalenconcentratie, totale hoeveelheid opgeloste stoffen, bacteriële contaminatie,
pH en opgelost zuurstof (Van der Hoeven-Hangoor, 2014) zijn geen specifieke relaties met
waterconsumptie bij vleeskuikens bekend. De pH is een maat voor zuurgraad. Vleeskuikens hebben
een ruime pH-tolerantie, maar een pH lager dan 4 of hoger dan 8 (hoger dan 9 volgens Tabel 5.1) kan
leiden tot minder waterverbruik (Van Harn and De Jong, 2012). Een aantal studies is uitgevoerd naar
de effecten van ijzer (Fe), mangaan (Mn), nitraten (NO3) in het drinkwater op de
vleeskuikenproductie. De resultaten van deze studies laten zien dat zelfs zeer hoge niveaus van Fe,
Mn en NO3 geen invloed hebben op de gezondheid van vleeskuikens (Batal, et al., 2005a; Batal, et al.,
2005b; Fairchild, et al., 2006a; Fairchild, et al., 2006b; Grizzle, et al., 1996; Grizzle, et al., 1997a;
Grizzle, et al., 1997b; Ritz, et al., 2006).
De kwaliteit van het drinkwater wordt vooral beïnvloed door de mogelijke aanwezigheid van biofilm,
een slijmerig laagje aan de binnenzijde van de drinkleiding. Een biofilm in een waterleiding ontstaat
wanneer micro-organismen gaan groeien op afzettingen van mineralen en (organische) vuildeeltjes
aan de wand van de leiding. Verhoogde hoeveelheden ijzer, mangaan, kalk, e.d. vergroten de kans op
het ontstaan van een biofilm, maar kunnen ook extra slijtage, verstoppingen en lekkages tot gevolg
hebben. Ook de (hulp)stoffen die gebruikt worden voor bijvoorbeeld vaccins, antibiotica, vitaminen,

24 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

ontwormmiddelen kunnen de vorming van een biofilm bevorderen. De aanwezigheid van een biofilm in
de drinkleiding kan mogelijk leiden tot een verminderde productie, gezondheidsproblemen, het
afbreken of wegvangen van additieven, vermindering van de effectiviteit van een enting/medicatie, tot
verstopping van nippels of juist lekkage en mogelijk bijdragen tot resistentievorming (Van Harn et al.,
2014), maar onderbouwing uit de wetenschappelijke literatuur voor deze effecten ontbreekt.
Tabel 5.1 Gehanteerde grenswaarden voor waterkwaliteit pluimvee (Bron: GD, z.j.).
Parameter

Norm Goed

Norm Slecht

pH

5 tot 8

<4 en >9

ammonium (mg/L)

<1

>2

nitriet (mg/L)

< 0,1

>1,0

nitraat (mg/L)

< 100

>200

chloride (mg/L)

< 200

>300

natrium (mg/L)

< 100

>200

ijzer (mg/L)

< 0,5

>2,5

mangaan (mg/L)

< 0,5

>1,0

sulfaat (mg/L)

< 100

>250

hardheid (°D)

4 tot 15

>20

gisten en schimmels

-

>10.000

E-coli (kve/ml)*

<10

>100

Totaal kiemgetal (kve/ml)

<10.000

>100.000

<50

>100

Chemisch

Bacteriologisch

**

CZV
*

(mg/L)

kve/ml = kolonievormende eenheden per ml
CZV = Chemisch Zuurstof Gebruik, maat voor organische vervuiling

**

5.2.1

Nitraatconcentratie

Het belang van deze factor is moeilijk te schatten; er zijn spaarzaam gegevens van gevonden. Een
slechte waterkwaliteit samen met een hoge nitraatconcentratie hebben een negatieve invloed op de
waterconsumptie (Grizzle et al., 1996). De bevinding is waarschijnlijk gerelateerd met de smaak en de
pH van het drinkwater. Aanwezigheid van nitraat is daarbij een goede indicator dat het drinkwater
gecontroleerd moet worden op bacteriën (Fairchild and Ritz, 2012).

5.2.2

Smaak

Smaak kan een grote invloed hebben op het waterverbruik van vleeskuikens. Kippen kunnen smaken
onderscheiden (Kare, 1970). Smaakpapillen in de kippensnavel liggen voornamelijk op het achterste
deel van het bovenste deel van de snavel, met slechts 2 tot 4 procent op de tong (Ganchrow and
Ganchrow, 1985). Vleeskuikens hebben waarschijnlijk een voorkeur voor water dat lichtzuur en niet
zoet is (pH niet aangegeven) (Kare, 1970). Natuurlijke aversies wat betreft smaak die gebaseerd zijn
op visuele of andere stimuli zijn meestal maar kortdurend en spelen op de lange termijn een kleine rol
omdat het vleeskuiken flexibel qua smaak is (Hayne, et al., 1996; Marples and Roper, 1996).

5.2.3

Reuk

Het is al enige tijd bekend dat veel soorten vogels, waaronder kippen, een reukzin hebben (Jones and
Roper, 1997). De functionele betekenis van deze reukzin is minder duidelijk. Waarschijnlijk speelt
reukzin een rol bij de hechting aan voorwerpen of omgevingen; bij het uitlokken van angstreacties
door alarm en predator-gerelateerde geuren, bij de controle van het eten en het drinken, en bij het
vermijden van schadelijke stoffen. Het feit dat kippen een breed scala van geuren kunnen detecteren

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 25

en daarop kunnen reageren binnen verschillende situaties is mogelijk van invloed op de wateropname,
maar hier moet nog meer onderzoek naar uitgevoerd worden (Jones and Roper, 1997).

5.2.4

Visuele verontreiniging

Uit de grijze literatuur is de volgende samenvatting over kleur en watersamenstelling afkomstig
(Fairchild and Ritz, 2012). Deze beschrijving is voor een deel gebaseerd op een serie experimenten
(Batal et al., 2005a; Fairchild et al., 2005a; Fairchild et al., 2005b; Fairchild et al., 2006c). Water is
kleurloos en elke kleur van het water kan een verhoogd niveau van vervuiling aangeven. Troebel
water kan daarbij een lekkende drinkwatervoorziening veroorzaken. De waterhardheid (calcium en
magnesium zouten) kan leidingen verstoppen en invloed hebben op ontsmettingsmiddelen en de
toediening van medicijnen via het drinkwatersysteem. IJzer heeft effect op leidingen, maar lijkt niet
van invloed op de gezondheid van vleeskuikens. Wel kan het leiden tot de vorming van een biofilm in
de drinkwaterlijnen, met negatieve gevolgen voor de werking van de drinkers en de diergezondheid.
Ook mangaan kan een dergelijke invloed hebben. Zie voor de mogelijke effecten van een biofilm de
inleiding van deze paragraaf. Het handboek Kipsignalen geeft aan dat water van een goede kwaliteit
helder en kleurloos is, geen bezinksel bevat en geen geur heeft (Bestman et al., 2009).

5.2.5

Elektrolyten

Tijdens periodes van potentiële hittestress wordt het drinkwater vaak aangevuld met elektrolyten
(Ahmad and Sarwar, 2006; Lin et al., 2006; Mushtaq et al., 2013; Oliveira et al., 2016). Elektrolyten
zijn mineralen in het bloed en van belang voor de normale celfunctie en -groei. De toevoeging van de
elektrolyten vult niet alleen tekorten tijdens hittestress aan, maar bevordert ook het waterverbruik.
Wanneer rekening wordt gehouden met beide resultaten (elektrolytinname en verhoogde
waterconsumptie) kan sterfte door hittestress worden verminderd. Echter experimenten naar de
beïnvloeding van de elektrolytenbalans geven onduidelijke resultaten en ondersteunen het voorgaande
niet (Ahmad and Sarwar, 2006; Borges et al., 2004; Koike et al., 1983; Mushtaq et al., 2014;
Mushtaq et al., 2013; Oliveira et al., 2016; Schafer, 2012).

5.3

Voedingsfactoren

5.3.1

Voersamenstelling

Wat betreft de relatie tussen wateropname en de factoren nutriëntenconcentratie, specifieke
ingrediënten, mycotoxine contaminatie, droge stof gehalte, coccidiostatica en vorm van het voer (Van
der Hoeven-Hangoor, 2014) zijn geen duidelijke wetenschappelijke onderzoeksresultaten voorhanden.
Natte voeding heeft een negatieve invloed op de waterconsumptie, maar de totale wateropname (via
de voeding en via de drinkers) is meestal hoger en de kwaliteit van het strooisel kan daardoor negatief
worden beïnvloed (Forbes, 2003). Daarnaast hebben de mineralen K, Na, Cl en Mg een effect op de
wateropname (Van der Hoeven-Hangoor, 2014). Een verhoogde mineralenconcentratie in het voer
verhoogt het waterverbruik (Marks, 1987; Cengiz 2012; Enting et al., 2009), terwijl het verhogen van
het niveau van ruw eiwit in het voer of een ongebalanceerde hoeveelheid ruw eiwit in het voer de
opname van water en de water:voer verhouding verhoogt (De Jong et al., 2015; Pesti et al., 1985;
Pesti and Marks, 1983; Shepherd and Fairchild, 2010). De effecten van voersamenstelling gelden voor
zowel vleeskuikens als vleeskuikenouderdieren.

5.3.2

Voerdeprivatie

De beschikbaarheid van voer heeft een grote invloed op de inname van water, want onderzoek aan
vleeskuikens laat zien dat voer- en wateropname zeer nauw gecorreleerd zijn (Butterworth, et al.,
2002; Hocking et al., 1993; Hocking, et al., 1996; Pinchasov, et al., 1987; Savory, 1978).

26 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

Vleeskuikens zullen, als ze geen toegang hebben tot voer, weinig water drinken, zelfs als water in
ruime mate beschikbaar is. Omgekeerd zullen ze weinig of geen voer eten als ze geen toegang hebben
tot water. De correlatie tussen voeding en waterverbruik wordt bij vleeskuikens geschat op 0,98 (Lott
et al., 2003; Puma et al., 2001).
Bij vleeskuikenouderdieren leidt voerdeprivatie vaak tot meer pikken naar de drinknippel (D'Eath et
al., 2009; Mench, 2002; Sandilands et al., 2005; Savory and Maros, 1993) en eventueel ook een
hogere waterconsumptie (Hocking, 1993; Hocking, et al., 1993) of vermorsing van water (Jones et al.,
2004). In veel gevallen kan teveel drinken of ‘adjunctive’ drinken (polydipsia) gezien worden als een
stereotypie die indicatief is voor verminderd welzijn (Bennett and Leeson, 1989; Hocking et al., 2004;
Hocking, 1993; Hocking et al., 1993; Kostal et al., 1992; Yeomans, 1986).

5.4

Huisvestings- en managementfactoren

Veel van de huisvestings- en managementfactoren die gerelateerd zijn aan wateropname hebben
eveneens effect op de strooiselkwaliteit via o.a. lekkage van water en mede daardoor op het optreden
van contact dermatitis (De Jong et al., 2012; De Jong et al., 2014; De Jong and Van Harn, 2016). Om
lekkage en waterverspilling te voorkomen is o.a. het type drinker, het volledig horizontaal hangen van
de drinklijn, het op de goede hoogte hangen van de drinklijn en de afwezigheid van lekkende nippels
van belang (Van Harn et al., 2014a; Van Harn et al., 2014b; Van Harn et al., 2014c).

5.4.1

Watertemperatuur

Watertemperatuur speelt een nog niet geheel duidelijke rol bij de waterconsumptie (Teeter and Belay,
1996). Vleeskuikens zullen extreme dorst krijgen wanneer de temperatuur van het drinkwater meer
dan twee graden boven hun lichaamstemperatuur is (Jones and Watkins, 2009). Alleen zolang de
temperatuur van het gedronken water onder de lichaamstemperatuur zit, heeft het vleeskuiken enig
voordeel voor de warmteafvoer en de regeling van de lichaamstemperatuur. Vleeskuikens zullen bij
voorkeur water drinken met een temperatuur onder de lichaamstemperatuur en drinken zelfs ijskoud
water (Kare, 1970). Verschillende studies hebben de effecten van het verstrekken van koud water
tijdens warm weer onderzocht (Degen and Kam, 1998). In de meeste van deze studies zijn de
prestaties van de vleeskuikens verbeterd. De voorkeur voor koud water geldt niet voor heel jonge
kuikens, deze moeten juist hun lichaamstemperatuur op peil houden; voor jonge kuikens wordt een
watertemperatuur van 25-30°C geadviseerd door het Klimaatplatform Pluimveehouderij (Ellen, pers.
med.).

5.4.2

Waterdruk

Het verlagen van de waterdruk (Van Harn et al., 2009) gaf droger strooisel op dag 28 en dag 35 en
daardoor minder ernstige hakdermatitis en voetzoollaesies. In het algemeen zullen waterdruk en –
waterafgifte (hoeveelheid water per tijdseenheid (ml/min)) aan elkaar gerelateerd zijn, en zal een
lagere waterdruk en waterafgifte de vermorsing en consumptie van water verminderen.

5.4.3

Waterafgifte drinker

De wateropbrengst of waterafgifte per tijdeenheid van een drinker is een belangrijke factor die van
invloed is op de groei bij vleeskuikens. Drinknippels met te lage waterafgifte laten de prestaties
afnemen (Lott et al., 2003). Er zijn ook een aantal abstracts verschenen (Cornelison et al., 2006; Lott
et al., 2003; Pedersen and Thomsen, 2000; Radin et al., 1996) die geen duidelijke uitkomst geven.
Precisie meting, controle en management zijn cruciaal voor het meten van stroomsnelheden (Miles et
al., 2004). Een waterstroomsnelheid van 25 ml per minuut bleek te weinig voor een optimale groei
van een ouder vleeskuiken; beter was 75 ml per minuut. Voor een jong kuiken kan 25 ml/min wel
voldoende zijn. Een voldoende waterstroom (in ml/minuut) kan worden geschat door 7 ml met de

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 27

leeftijd in weken te vermenigvuldigen en daarbij 20 op te tellen. Een adequate drinknippelstroom voor
4 weken oude vleeskuikens zou zijn 7 x 4 = 28 + 20 = 48 ml/min (Miles et al., 2004). In de praktijk
wordt de waterafgifte per tijdseenheid verhoogd met de leeftijd (tussen 20 ml/min bij jonge kuikens
en 100 ml/min bij vleeskuikens op slachtleeftijd (Van Harn, pers. med.).

5.4.4

Drinker type

De wateropname van vleeskuikens wordt beïnvloedt door het type drinker (ronddrinker vs. nippel
drinker, zie ook hoofdstuk 3); vleeskuikens bezoeken de ronddrinkers minder vaak, maar hebben een
grotere waterconsumptie per bezoek vergeleken met drinknippels (Bruno et al., 2011). Bij
ronddrinkers, gebruikt bij vleeskuikenouderdieren, werd een grotere verspilling van water gevonden
waardoor het strooisel natter werd (Colvero et al., 2014). Het gebruik van drinknippels bij
vleeskuikens heeft geleid tot een beter beheer van het drinkwater en verbeteringen van de strooisel
kwaliteit (Berg, 1998; Cornelison et al., 2005). Handboeken van Cobb, Hubbard en Ross vleeskuikens
geven verschillende kenmerken van drinkers aan (Aviagen, 2014a; Cobb, 2008; Hubbard, 2014). Het
drinker systeem beïnvloedt de water:voer verhouding (Aviagen, 2014a): 1) voor drinknippels zonder
cups is deze 1,6:1, 2) voor drinkcups 1,7:1 en voor ronddrinkers 1,8:1. In de praktijk is de
verhouding 1,6:1 voor drinknippels niet gebruikelijk, omdat hedendaagse nippels een hogere
waterafgifte hebben door het gebruik van opvangschoteltjes onder de nippels (Van Harn, pers. med.).
Van Middelkoop en Van Harn (1995) vonden in een onderzoek waarbij verschillende drinksystemen
voor vleeskuikens werden vergeleken bij ronddrinkers, in vergelijking met drinknippels, een hoger
waterverbruik en een hogere groei, daarentegen was de voerconversie en de strooiselkwaliteit bij
ronddrinkers slechter. Bij hittestress, wanneer kuikens hijggedrag vertonen, bleek dat kuikens minder
water opnamen uit hoge drinknippels dan uit lager hangende nippels (May et al., 1997) en dat kuikens
minder water opnamen uit drinknippels dan uit ronddrinkers (Lott et al., 1998). De verklaring van de
auteurs hiervoor is dat doordat de vleeskuikens hijggedrag vertonen, het lastiger lijkt te zijn om water
op te nemen uit (hoge) nippels dan uit open drinkwatersystemen (May et al., 1997; Lott et al., 1998).
Uit onderzoek naar het effect van de kleur van drinknippels bleek dat kuikens een voorkeur hebben
voor een bepaalde kleur nippel, alhoewel het contrast tussen de kleur van de nippel en de achterwand
mogelijk ook een rol speelde, en leek de plaats van de nippel in de drinklijn (eind versus midden) ook
een effect te hebben op het drinkgedrag van het kuiken (Van Niekerk, pers. med.). Verder onderzoek
hiernaar is aan te bevelen.

5.4.5

Drinker hoogte

De hoogte van de drinknippel heeft geen invloed op gemiddelde productiekenmerken, maar wel van
belang te zijn voor de hoeveelheid water die nodig is voor het behalen van een maximale productie
(Quichimbo et al., 2013). Wanneer de drinkers iets te hoog hangen voor de kuikens, zodat deze er
niet bij kunnen, kan dat tot grote mortaliteit leiden (Branton et al., 2001). Het is belangrijk dat een
drinker op de correcte hoogte hangt. Een te laag hangende drinker leidt tot extra vermorsing, slechter
strooisel en een grotere kans op contactdermatitis en als gevolg daarvan welzijnsproblemen. Een te
hoog hangende drinker leidt tot een te geringe wateropname en een lagere groei (Van Harn, pers.
med.). Management gidsen adviseren om bij jonge kuikens de drinknippels op een zodanige hoogte te
hangen dat de rug van het kuiken een hoek van 35-45° maakt met de vloer, bij oudere kuikens wordt
aangehouden dat het kuiken licht moet strekken om bij de nippel te kunnen en moet de rug van het
kuiken een hoek van 75-85° maken met de vloer (Aviagen, 2014a).

5.4.6

Waterverspilling

De minste waterverspilling bij het drinken wordt gevonden bij drinknippels en de meeste bij
ronddrinkers (zie de paragraaf 5.4.4.), mits drinknippels op de juiste hoogte hangen en de juiste
waterdruk wordt toegepast (Van Harn, pers. med.).

28 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

Voerbeperking bij vleeskuikenouderdieren kan leiden tot meer ‘drinkergericht gedrag’ (pikken naar de
nippel zonder waterconsumptie) en daarmee meer vermorsing (Jones et al., 2004).

5.4.7

Omgevingstemperatuur

Vleeskuikens laten een significante toename van waterconsumptie zien bij 30 en 35 graden Celsius
(Belay and Teeter, 1993; Donkoh, 1989). Een van de belangrijkste manieren om de
lichaamstemperatuur te reguleren is door het verdampen van water via de luchtwegen tijdens het
hijgen. Het waterverbruik kan verdubbelen of zelfs verdrievoudigen in periodes van hittestress
(Fairchild and Ritz, 2012). Vleeskuikens verhogen hun waterverbruik ongeveer 7 procent voor elke
graad stijging van de omgevingstemperatuur (Fairchild and Ritz, 2012). Uit een ander experiment
bleek dat de wateropname het laagst was tijdens de temperatuurpiek bij hittestress in verhouding tot
voor of na de piek (May et al., 2000). Het is dus van belang dat bij hittestress voldoende water
beschikbaar is. Gerealiseerd moet worden dat kippen bij hoge temperaturen altijd hijgen, ook als er
voldoende drinkwater aanwezig is. De aan- of afwezigheid van hijgen is dus geen goede indicator voor
de mate waarin drinkwater beschikbaar is.

5.4.8

Ventilatie

De wijze van ventilatie beïnvloedt de temperatuurhuishouding en daarmee de waterconsumptie (Lott
et al., 1998). In een experiment met diverse luchtsnelheden en een hoge temperatuur bleek dat
kuikens bij de hoogste luchtsnelheid het meeste aten, het minste water opnamen en het beste
groeiden. De luchtsnelheid had weinig effect op de dagelijkse patronen van voer- en waterverbruik,
deze bleven gelijk (May et al., 2000).

5.4.9

Relatieve luchtvochtigheid

Er is weinig expliciet onderzoek naar het effect van relatieve luchtvochtigheid op de waterconsumptie
gedaan. Oud onderzoek beschrijft een optimale relatieve vochtigheid tussen 60 en 80% tijdens de
opfokperiode en tussen 50 en 70% na de opfokperiode (Winn and Godfrey, 1967). Deze hogere
luchtvochtigheid lijkt de groei en voederconversie te bevorderen. Een hogere luchtvochtigheid geeft
echter meer kans op nat strooisel. In het beschreven experiment was bijna 1,59 kg water per kg groei
nodig (Winn and Godfrey, 1967). Er is geen recentere wetenschappelijk gepubliceerde informatie over
relatieve luchtvochtigheid en watergebruik/drinken gevonden.

5.5

Overige factoren

Onderstaande factoren zijn niet genoemd in de tabel van Van der Hoeven-Hangoor (2014), maar zijn
mogelijk wel van invloed op de waterconsumptie van vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren.

5.5.1

Licht en lichtregime

Drinkgedrag wordt niet significant beïnvloed door de lichtintensiteit (Newberry et al., 1988), maar wel
door het lichtregime en de bezettingsdichtheid (Sanotra et al., 2002). Continu licht vergeleken met
een afwisseling tussen 16 uur licht en 8 uur donker (zie figuur 5.2) beïnvloedt het dagelijkse verloop
in de wateropname bij vleeskuikens (Sanotra et al., 2002). Bij natuurlijk licht en ook bij kunstlicht
treden er meestal twee pieken in het waterverbruik op (Fairchild and Ritz, 2012). De eerste is in de
vroege ochtend, als de zon opkomt en dieren actief worden. De tweede is in de schemering, wanneer
veel dieren anticiperen op de nacht door te gaan drinken. Met kunstmatige verlichting zien we veelal
hetzelfde patroon. De waterconsumptie neemt toe wanneer de lichten voor het eerst aangaan en na
een afname neemt het later weer toe vlak voordat de lichten uitgaan. Tijdens de donkere periodes
rusten de vleeskuikens zonder dat water verbruikt wordt bij periodes van maximaal 8 uur donker

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 29

(Fairchild and Ritz, 2012). Tussen de pieken door zal de waterconsumptie gerelateerd zijn aan de
voeropname (bij onbeperkte waterverstrekking) (Murphy and Preston, 1988;Puma et al., 2001;Hoppitt
and Laland, 2008).

5.5.2

Bezettingsdichtheid

De hoeveelheid licht en de bezettingsdichtheid hebben invloed op het drinkgedrag gedurende de dag
(Sanotra et al, 2002) en zie figuur 5.2. Bij een hoge dichtheid (30 dieren per m2) is het drinkgedrag
van vleeskuikens als percentage van de tijdbesteding verlaagd (Sanotra et al., 2002), terwijl bij alle
bezettingen er maximaal 21 kuikens per nippel waren. Wanneer de ventilatie en luchtcirculatie
optimaal zijn en de afstand tot de drinknippels kort is en er voldoende nippels aanwezig zijn kunnen
ook vleeskuikens in de hoogste dichtheid voldoende water consumeren (Feddes, et al., 2002; Feddes,
et al., 2003); het waterverbruik per vleeskuiken neemt echter af bij toenemende bezettingsdichtheid
en neemt niet-significant af bij toenemende drinknippelbezetting. Bij hoge dichtheden zullen zieke,
kleine of zeer lichte dieren kunnen sterven wanneer ze niet meer in staat zijn bij drinknippels te
komen (Feddes et al., 2002). Er is een relatie gevonden tussen dehydratie en kreupelheid bij
vleeskuikens (Butterworth et al., 2002).

Figuur 5.2 Effect van 4 verschillende huisvestingsomstandigheden (van boven naar beneden) op
drinkgedrag uitgezet tegen de leeftijd: 1) 16 uur licht – 8 uur donker en lage bezettingsdichtheid (18
vleeskuikens per m2); Richtingscoefficient, RC=-0.03, doorgetrokken lijn; 2) 16 uur licht – 8 uur
donker en hoge bezettingsdichtheid (30 vleeskuikens per m2); RC=-0.11, onderbroken lijn; 3) continu
licht en lage bezettingsdichtheid; RC=-0.05, gestippelde lijn; en 4) continu licht en hoge
bezettingsdichtheid; RC=-0.08, onderbroken en gestippelde lijn (Sanotra et al., 2002).

30 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

6

Methoden van waterverstrekking aan
vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren
en het effect op dierenwelzijn

6.1

Vleeskuikens

6.1.1

De praktijk in Nederland

Op verreweg de meeste vleeskuikenbedrijven in Nederland wordt water verstrekt via drinknippels, al
dan niet voorzien van lek- of opvangschoteltjes onder de nippel. Een voorbeeld hiervan wordt
weergegeven in figuur 6.1. Het aantal bedrijven dat gebruik maakt van drinkcups wordt geschat op
maximaal een paar procent (Van Harn en Ellen, pers. med.) en mogelijk komen ronddrinkers nog zeer
sporadisch voor. Dit komt overeen met gegevens geregistreerd in het kader van de welzijnsmonitor
vleeskuikens in 2011, 2013 en 2014, waarbij de overgrote meerderheid van de gemonitorde bedrijven
gebruik maakte van drinknippels, een paar bedrijven van drinkcups en één (biologisch)
vleeskuikenbedrijf gebruik maakte van ronddrinkers (De Jong, pers. med.).

Figuur 6.1 Drinkwaterverstrekking bij vleeskuikens via een nippel met lekbakje.
Er zijn geen gepubliceerde gegevens beschikbaar over het aantal Nederlandse vleeskuikenbedrijven
waar beperkt of onbeperkt water wordt verstrekt. Methoden waarmee in de praktijk de watergift wordt
gecontroleerd zijn volgens de geconsulteerde stakeholders, naast kortdurend in het donker zetten van
de kuikens tijdens de lichtperiode (eventueel in combinatie met de kraan uitzetten), het verlagen van
de waterdruk (waardoor de waterafgifte per tijdseenheid wordt gereduceerd), het water gedurende
een beperkte periode uitzetten (bijvoorbeeld één uur uit op vijf uur aan), de lichtsterkte tijdelijk
verlagen, het aanzuren of verstrekken van andere toevoegingen aan het drinkwater en het oplieren
van één of meerdere drinklijnen. Dit laatste, het oplieren van drinklijnen, wordt bij reguliere
vleeskuikens alleen in de eerste weken toegepast. In alternatieve systemen met trager groeiende
kuikens wordt dit soms gedurende de gehele productieperiode toegepast, vaak vanwege het feit dat
de stal voorheen werd gebruikt voor reguliere kuikens en er dus meer kuikens werden gehuisvest en
een overschot aan drinkpunten aanwezig is (Van Harn, pers. med.). De geconsulteerde stakeholders

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 31

zijn niet uniform in de definitie die ze hanteren van beperkte waterverstrekking. Indien de methoden
die hierboven worden genoemd (verlagen waterdruk, additieven toevoegen, donker zetten van
kuikens, variëren in lichtsterkte of kortdurend (een uur) de kraan dichtzetten) gezien worden als
waterbeperking, dan wordt op 90-100% van de bedrijven het water beperkt verstrekt aan
vleeskuikens (één stakeholder geeft aan 30-50%). Sommige stakeholders geven expliciet aan dat ze
het kortdurend donker zetten van de kuikens in de lichtperiode niet zien als waterbeperking (‘kuikens
drinken niet in het donker’) en geven daarom aan dat op nagenoeg 100% van de bedrijven de
watergift niet wordt beperkt.

6.1.2

Effect van beperking van de watergift op het welzijn van
vleeskuikens

In de wetenschappelijke literatuur wordt aangegeven dat vleeskuikens in de praktijk meestal niet
worden beperkt in de watergift maar dat er wel methoden worden toegepast om de watervermorsing
te beperken en zo het strooisel droog te houden, en daarmee de nadelige gevolgen van nat strooisel
te voorkomen (zoals voetzoollaesies, hakdermatitis en borstirritatie of –blaren) (bijvoorbeeld De Jong,
et al., 2012; Houldcroft et al., 2008; Vanderhasselt, 2013). Het feit dat langdurige waterbeperking
meestal niet wordt toegepast bij vleeskuikens is mogelijk de reden dat de hoeveelheid
wetenschappelijke publicaties met betrekking tot het effect van waterbeperking bij vleeskuikens zeer
beperkt is. Droog strooisel is niet alleen van belang voor het welzijn van vleeskuikens omdat het risico
op contact dermatitis wordt verkleind, maar ook omdat het vleeskuikens de mogelijkheid biedt tot
stofbaden en scharrelen (Shields et al., 2004), belangrijke aspecten van hun natuurlijke
gedragsrepertoire (SCAHAW, 2000; EFSA, 2010a).
In een van de eerste onderzoeken naar beperkte waterverstrekking bij vleeskuikens werd de groei in
enige mate gereduceerd door 48 tot 72 uur waterdeprivatie maar het absolute verschil in vergelijking
tot de controle (niet-gedepriveerde) groep en groepen blootgesteld aan 24 uur waterdeprivatie was
klein (Arscott, 1969). Er werden geen significante verschillen in voeropname, voederconversie of
totaal waterverbruik waargenomen tussen de controle (niet-watergedepriveerde) groep en
vleeskuikens die wateronthouding kregen gedurende 24, 48 of 72 uur. De waterconsumptie was
gerelateerd aan de duur van de periode van waterdeprivatie wanneer na deprivatie opnieuw water
werd gegeven (Arscott, 1969). In een onderzoek naar waterbeperking bij vleeskuikens in een warme,
vochtige tropische omgeving werden wel sterke effecten van waterbeperking op het lichaamsgewicht
en voerconversie gevonden (Abdelsamie and Yadiwilo, 1981).
Vermagering en uitdroging zijn veelal indicaties van het onvermogen van het individuele vleeskuiken
om voer en/of water op te nemen, bijvoorbeeld bij kleine vleeskuikens die niet meer bij de drinkers
kunnen komen wanneer die hoger worden geplaatst. Uitdroging en vermagering zijn altijd
aanwijzingen voor een slecht welzijn en verminderde gezondheid, zoals loop- of pootproblemen
(Butterworth, 1999; Butterworth et al., 2002; Kestin, et al., 2001). Waterbeperking vroeg in de
opgroeiperiode beïnvloedt de productie (eindgewicht) en de mogelijkheid van het vleeskuiken om
immunologische reacties te vertonen negatief (Toghyani et al., 2011). Wanneer de watergift werd
beperkt bleken vleeskuikens vooral veranderingen in hun gedrag te vertonen en werden ze agressief
en geïrriteerd. In dit onderzoek werden vleeskuikens blootgesteld aan verschillende niveaus van
waterrestrictie (0-40%) tussen dag 1 en 21. Het bleek dat er wel een effect was op de groei maar dat
de mortaliteit niet werd beïnvloed door de waterrestrictie (onder thermoneutrale condities) (Viola et
al., 2009). De conclusie van deze onderzoekers was dat waterbeperking bij vleeskuikens ongeacht de
mate van beperking moet worden vermeden (Viola et al., 2009). Toch is gevonden dat vleeskuikens
snel herstellen van waterbeperking in de eerste week wanneer ze normaliter (dus in de rest van hun
leven) onder goede omstandigheden gehouden worden (Castro et al., 2009). Wanneer de watergift
wordt beperkt kan dat dorst veroorzaken. Dorst is een subjectieve perceptie die dieren motiveert om
te drinken (Sprenger et al., 2009). Langdurige dorst veroorzaakt stress, verzwakking, conditieverlies
en ziekte (Jones et al., 2009). Ook vermindert het de voeropname en veroorzaakt daardoor honger.
Belangrijke oorzaken voor het optreden van dorst zijn slechte waterkwaliteit of watervoorziening en
competitie met soortgenoten bij waterbeperking (bijvoorbeeld bij onvoldoende drinkers) (Jones et al.,
2009) (zie hoofdstuk 5).

32 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

Er is weinig bekend over de effecten van de nu in de praktijk toegepaste methoden van
waterbeperking/gecontroleerd water verstrekken op het welzijn van vleeskuikens. Uit onderzoek van
Van Harn en De Jong (2012) bleek dat het aanzuren van drinkwater leidde tot een beperking in de
wateropname en daardoor droger strooisel en minder voetzoollaesies. Hetzelfde werd gevonden voor
het verlagen van de waterdruk (waterstroom) (Van Harn et al., 2009). Daardoor wordt het risico op
welzijnsaantasting door voetzoollaesies verkleind. Of de kuikens mogelijk ongerief ondervinden als
gevolg van de methoden van waterbeperking (aanzuren of verlagen van de waterdruk) op zich, is
onbekend. Wanneer kuikens de keuze kregen tussen aangezuurd en niet aangezuurd water bleek wel
dat de voorkeur van vleeskuikens uitging naar niet aangezuurd water (Van Harn en De Jong, 2012).

6.1.3

Risico inventarisatie methoden van waterbeperking/gecontroleerd
verstrekken van water aan vleeskuikens

Visser et al. (2015) hebben door middel van een expertconsultatie een risico inventarisatie uitgevoerd
bij vleeskuikens met betrekking tot het ongerief veroorzaakt door verminderde wateropname. Het
resultaat hiervan staat weergegeven in Tabel 6.1.
Tabel 6.1 Impact van ongerief als gevolg van verminderde wateropname bij vleeskuikens (Visser et
al., 2015). Op basis van deskstudie en expert opinie (WUR Livestock Research) is de ernst, duur,
impact en prevalentie van verminderde wateropname bij vleeskuikens geschat. De ernst is beoordeeld
op een schaal van 1 tot 5 (welzijnsaantasting afwezig (1) tot zeer ernstige welzijnsaantasting (5)), de
duur op een schaal van 1-3 (kort-middel-lang). De combinatie van deze scores leidde tot een score
voor impact op een schaal van 1-7 (geen impact op het dier tot veel impact op het dier) (Visser et al.,
2015).
Welzijnsprobleem

Ernst

Duur

Impact

31

22

4

(=ongerief als gevolg van ...)
Verminderde wateropname
1

(Vanderhasselt, 2013)

2

(Butterworth et al., 2002)

Prevalentie
in % dieren
1-10

Uit deze risico inventarisatie bleek dat verminderde wateropname een redelijke impact heeft op het
welzijn van het kuiken (score 4, maximale score 7) maar dat de prevalentie (de mate waarin het in de
gangbare praktijk voorkomt) wordt ingeschat als laag (Visser et al., 2015).
In aanvulling op de risico inventarisatie uitgevoerd door Visser et al. (2015) is in het kader van dit
rapport een aanvullende risico inventarisatie uitgevoerd op basis van expertopinie waarbij onderscheid
gemaakt is tussen de verschillende methoden van waterbeperking/gecontroleerde waterverstrekking
die momenteel in de praktijk worden toegepast. De resultaten daarvan staan weergegeven in Tabel 4.
Uit Tabel 6.2 komt naar voren dat de experts inschatten dat de toegepaste methoden voor het
beperken van de wateropname bij vleeskuikens, zoals ze in de gangbare praktijk worden toegepast,
geen risico vormen voor het welzijn van de vleeskuikens. De experts gaven hierbij aan dat de
donkerperiode meestal zodanig kort is dat niet wordt verwacht dat de kuikens stress ondervinden
doordat ze geen water op kunnen nemen tijdens deze relatief korte periode. Bij het oplieren van
drinklijnen is het uitgangspunt dat er nog voldoende drinklijnen overblijven om alle kuikens voldoende
water te laten opnemen, wat voor zover bekend in de praktijk meestal het geval is. Ook bij de andere
methoden schatten experts dat de kuikens bij gecontroleerde verstrekking nog steeds voldoende
water op kunnen nemen. Als dat namelijk niet zo is, leidt het tot productievermindering en zal een
vleeskuikenhouder daar economisch nadeel van ondervinden.

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 33

Tabel 6.2 Impact van ongerief als gevolg van methoden van waterbeperking bij vleeskuikens.
Op basis van expert opinie (experts Wageningen Livestock Research) is de ernst, duur en impact van
methoden van waterbeperking bij vleeskuikens geschat. De spreiding is tussen haakjes weergegeven.
De ernst is beoordeeld op een schaal van 1 tot 5 (welzijnsaantasting afwezig (1) tot zeer ernstige
welzijnsaantasting (5)), de duur op een schaal van 1-3 (kort-middel-lang). De combinatie van deze
scores leidde tot een score voor impact op een schaal van 1-7 (geen impact op het dier tot veel impact
op het dier) (Visser et al., 2015).
Ongerief als gevolg van

Ernst

Duur (spreiding)

Impact

Donker zetten

1

1

1

Verlagen waterdruk

1

2 (2-3)

1

Aanzuren of chloreren

1

2 (2-3)

1

1

2 (1-3)

1

1

1

1

1

1

1

verminderde wateropname
door …….

drinkwater
Lichtsterkte variëren (tijdelijk
lagere lichtsterkte)
Kortdurend geen water
verstrekken (bv 1 uur geen : 5
uur wel water)
Oplieren van drinklijnen

6.2

Vleeskuikenouderdieren

6.2.1

De praktijk in Nederland

Drinknippels worden naar schatting op 75% van de opfokbedrijven (0-20 weken leeftijd) en 50-70%
van de vermeerderingsbedrijven (20 – circa 60 weken leeftijd) toegepast, de overige bedrijven
gebruiken ronddrinkers. Bij opfokbedrijven worden vaak beide watersystemen aangeboden waarbij één
van beide de hoofd drinkwatervoorziening is (zie figuur 6.2). De dieren kunnen op deze wijze wennen
aan verschillende wijzen van drinkwatervoorziening ter voorbereiding op de productieperiode. Figuur
6.3 geeft een voorbeeld van een ronddrinker voor vleeskuikenouderdieren.

34 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

Figuur 6.2 Drinkwaterverstrekking aan vleeskuikenouderdieren in de opfokperiode. Links is de
nippellijn met lekbakjes te zien, rechts de rode ronddrinkers.

Figuur 6.3 Drinkwaterverstrekking via een ronddrinker bij vleeskuikenouderdieren in de opfokperiode.
Er zijn geen gepubliceerde gegevens beschikbaar over het aantal Nederlandse opfokbedrijven of
vermeerderingsbedrijven waar beperkt of onbeperkt water wordt verstrekt. In de literatuur wordt
aangegeven dat beperkte waterverstrekking na de eerste levensweken (internationaal) algemeen
wordt toegepast bij vleeskuikenouderdieren van gangbare (snelgroeiende) vleeskuikenrassen in de
opfok- en productieperiode (EFSA, 2010b), hoewel uit de stakeholderconsultatie bleek dat inmiddels in
een aantal landen waterbeperking niet meer gangbaar is bij vleeskuikenouderdieren. Management
gidsen geven aan dat schoon drinkwater beschikbaar moet zijn wanneer de dieren actief zijn (Aviagen,
2013; Cobb, 2008). Een expert uit Zweden gaf aan dat in principe water daar onbeperkt wordt
verstrekt in de opfok- en productieperiode (bij ouderdieren van gangbare vleeskuikenrassen), maar
dat het in de praktijk voorkomt dat opfokkers en vermeerderaars het water gedurende een korte
periode (bijvoorbeeld een uur tijdens de lichtperiode) uitzetten, de reden waarom dit gebeurt is niet
bekend.
Door de stakeholders wordt aangegeven dat waterbeperking bij 90-95% van de opfokbedrijven wordt
toegepast en bij 85-95% van de vermeerderingsbedrijven in Nederland. De geraadpleegde
stakeholders geven aan dat de mate van waterbeperking afhankelijk is van de gebruikte foklijn
(merk). Bij ouderdieren van gangbare (snelgroeiende) vleeskuikens wordt het water tijdens de
opfokperiode meestal verstrekt gedurende een beperkt aantal uren rondom het voeren (vast aantal
uren of door middel van een vaste water:voer verhouding) en bij een klein aantal bedrijven door
vermindering van de waterdruk. In de productieperiode worden dezelfde methoden toegepast. Bij
ouderdieren van trager groeiende vleeskuikens wordt langer of helemaal onbeperkt water verstrekt.

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 35

Dit heeft te maken met het feit dat deze ouderdieren meestal veel minder beperkt worden in hun
voeropname of zelfs onbeperkt worden gevoerd (Jones, Zaczek, MacLeod and Hocking, 2004).
Bij vleeskuikenouderdieren worden drie methoden van beperkt waterverstrekken toegepast; water
wordt beperkt verstrekt met voeren tot 2-4 uur nadat het voer op is, water wordt verstrekt in een
vaste water: voer verhouding (als voorbeeld wordt 1,7-1,8 genoemd) en als deze verhouding is
bereikt gaat de kraan dicht, en als derde wordt het verlagen van de waterdruk genoemd. Aangegeven
werd dat ongeveer 30% van de bedrijven (opfok en vermeerdering) werkt met een vaste water:voer
verhouding, ongeveer 60% met een tijdslimiet (vast aantal uren water) en ongeveer 10% met een
lage waterdruk.
Daarnaast wordt de opmerking gemaakt dat tijdens warme perioden sommige opfokkers en
vermeerderaars onbeperkt water verstrekken of extra water verstrekken gedurende minimaal een
periode van 1 tot 2 uur aan het einde van de lichtperiode.

6.2.2

Effect van waterbeperking of onbeperkte waterverstrekking op het
welzijn van vleeskuikenouderdieren

Uit onderzoek van Hocking et al. (1993) bleek dat waterbeperking (water beschikbaar gedurende 2-3
uur per dag) bij beperkt gevoerde vleeskuikenouderdieren geen effect had op de gemeten
welzijnsindicatoren (zoals plasma corticosteron concentratie, heterofiel:lymfocyt ratio in het bloed,
plasma viscositeit en totaal oraal stereotiep pikgedrag) in vergelijking met onbeperkte
waterverstrekking aan beperkt gevoerde vleeskuikenouderdieren. Drinkgedrag bij beperkt gevoerde
vleeskuikenouderdieren wordt gezien als een vorm van ‘stereotiep oraal gedrag’, dit stereotiep
pikgedrag wordt bij waterbeperking meestal niet op de drinker gericht maar bijvoorbeeld naar het
strooisel of onderdelen van het hok (Hocking et al., 1993) en is indicatief voor verminderd welzijn.
Onderzoek heeft aangetoond dat stereotiep pikgedrag in verschillende vormen waargenomen kan
worden, bijvoorbeeld door pikken naar de voerbak, de drinker, het strooisel, andere dieren,
onderdelen van het hok en meestal als combinatie van deze gedragingen (Sandilands et al., 2005), en
de vorm van dit stereotiep pikgedrag verschilt van koppel tot koppel (of experiment tot experiment).
De mate waarin het op de drinker wordt gericht lijkt afhankelijk te zijn van de beschikbaarheid van
water in de drinker (o.a. Hocking et al., 1993; Sandilands et al., 2005). Aangetoond is dat bij het
pikken naar de nippel bij onbeperkte waterverstrekking aan beperkt gevoerde ouderdieren er meestal
geen sprake is van daadwerkelijke consumptie maar vooral van verspilling (Jones et al., 2004),
alhoewel ook wordt gerapporteerd dat beperkt gevoerde vleeskuikenouderdieren daadwerkelijk meer
water consumeren dan onbeperkt gevoerd vleeskuikenouderdieren wat kan leiden tot natte mest
(Hocking, 1993; Hocking et al., 1993; 1996). Wanneer vleeskuikenouderdieren niet dagelijks werden
gevoerd werd de wateropname aangepast aan het voerpatroon, maar bleef de totale waterconsumptie
gelijk (Bennett and Leeson, 1989).
In de literatuur wordt als reden van beperkte waterverstrekking aan vleeskuikenouderdieren genoemd
dat de wateropname te hoog wordt bij beperkt gevoerde dieren, met kans op natte mest en daardoor
nat strooisel en het risico op contactdermatitis, door het ontstaan van stereotiep pikgedrag naar de
drinker (EFSA, 2010b; Yeomans, 1986; Bennett and Leeson, 1989; Kostal et al., 1992; Hocking,
1993; Hocking et al., 1993; Hocking et al., 2004). In een artikel van ruim twintig jaar geleden werd
aangegeven dat het stereotiepe drinkgedrag mogelijk leidde tot overmatige waterconsumptie
(polydipsia) (Kostal et al., 1992). Het lijkt echter niet waarschijnlijk dat er inderdaad sprake is van
polydipsia bij onbeperkte waterverstrekking aan beperkt gevoerde vleeskuikenouderdieren (Jones et
al., 2004). Vermindering van de eetmotivatie zal leiden tot minder stereotiep oraal gedrag en daarmee
tot een afname van de waterconsumptie of -verspilling bij onbeperkte waterverstrekking (EFSA,
2010b). Daarom worden dwergvleeskuikenmoederdieren, die minder in hun voeropname beperkt
hoeven worden of zelfs helemaal onbeperkt gevoerd kunnen worden, in principe niet beperkt in de
watergift (Marks, 1987; Jones et al., 2004).

36 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

6.2.3

Risico inventarisatie methoden van waterbeperking bij
vleeskuikenouderdieren

Visser et al. (2015) hebben door middel van een expertconsultatie een risico inventarisatie uitgevoerd
bij vleeskuikenouderdieren met betrekking tot het ongerief veroorzaakt door verminderde
wateropname. Het resultaat hiervan staat weergegeven in Tabel 6.3.
Tabel 6.3 Impact van ongerief als gevolg van verminderde wateropname bij vleeskuikenouderdieren
tijdens de opfok en productiefase (Visser et al., 2015).
Op basis van deskstudie en expertopinie (WUR Livestock Research) is de ernst, duur, impact en
prevalentie van het ongerief als gevolg van verminderde wateropname bij vleeskuikenouderdieren
tijdens de opfok- en produtiefase ingeschat. De ernst is beoordeeld op een schaal van 1 tot 5
(welzijnsaantasting afwezig (1) tot zeer ernstige welzijnsaantasting (5)), de duur op een schaal van 13 (kort-middel-lang). De combinatie van deze scores leidde tot een score voor impact op een schaal
van 1-7 (geen impact op het dier tot veel impact op het dier) (Visser et al., 2015).
Welzijnsprobleem

Ernst

Duur

(=ongerief als gevolg van ...)
Verminderde wateropname in de opfokfase

[bron]

[bron]

Verminderde wateropname in de productiefase
1

(Vanderhasselt et al., 2013)

2

(Butterworth et al., 2002)

3

(EFSA, 2010b)

Impact

Prevalentie in
% dieren [bron]

31

3

5

2-1003

31

32

5

2-100

Uit deze risico inventarisatie bleek dat verminderde wateropname een behoorlijke impact heeft op het
welzijn van het ouderdier, zowel in de opfok- als vermeerderingsfase (score 5, maximale score 7)
maar dat de prevalentie zeer variabel kan zijn. De variatie in prevalentie zal afhangen van de reden
waarom een dier minder water op kan nemen (competitie bij drinkers, gezondheidsproblemen) in
combinatie met al dan niet beperkte waterverstrekking (afhankelijk van het merk/type kuiken) (Jones
et al., 2004).
In aanvulling op de risico inventarisatie uitgevoerd door Visser et al. (2015) is in het kader van dit
rapport een aanvullende risico inventarisatie uitgevoerd op basis van expertopinies waarbij
onderscheid gemaakt is tussen de verschillende methoden van waterbeperking die momenteel in de
praktijk worden toegepast in de opfok- en productiefase. De resultaten daarvan staan weergegeven in
Tabel 6.4 a en b.

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 37

Tabel 6.4 Impact van ongerief als gevolg van methoden van waterbeperking bij
vleeskuikenouderdieren in de opfokperiode (Tabel a) en productieperiode (Tabel b)
Op basis van expert opinie (experts Wageningen Livestock Research) is de ernst, duur en impact van
methoden van waterbeperking bij vleeskuikenouderdieren geschat. De spreiding is tussen haakjes
weergegeven. De ernst is beoordeeld op een schaal van 1 tot 5 (welzijnsaantasting afwezig (1) tot
zeer ernstige welzijnsaantasting (5)), de duur op een schaal van 1-3 (kort-middel-lang). De
combinatie van deze scores leidde tot een score voor impact op een schaal van 1-7 (geen impact op
het dier tot veel impact op het dier) (Visser et al., 2015).
Tabel 6.4a Opfok
Ongerief als gevolg van verminderde

Ernst

Duur

Impact

wateropname door …….

(spreiding)

(spreiding)

Vaste water: voer verhouding

3 (2-3)

3

5

Vast aantal uren water vanaf voeren

2

3

4

2 (1-2)

3 (2-3)

4

Ongerief als gevolg van verminderde

Ernst

Duur

Impact

wateropname door …….

(spreiding)

Vaste water: voer verhouding

3 (2-3)

3 (2-3)

5

Vast aantal uren water vanaf voeren

2

3 (2-3)

4

2 (1-2)

2

3

(tijdslimiet)
Verlagen waterdruk

Tabel 6.4b Productie

(tijdslimiet)
Verlagen waterdruk

Uit Tabel 6.4 a en b blijkt dat deze expertopinie een iets variabeler beeld geeft dan de expertopinie in
Visser et al. (2015). Van de toegepaste methoden in de praktijk om water te beperken wordt het
ongerief van een vaste water:voer verhouding het hoogst ingeschat wat betreft de impact; de impact
van een vast aantal uren water en een verlaagde waterdruk tijdens de opfokperiode is redelijk en
tijdens de productieperiode wordt de impact van een verlaagde waterdruk wat lager ingeschat.
Vleeskuikenouderdieren lijken relatief gemakkelijk te wennen aan een beperkte periode van
waterverstrekking, waardoor de experts het ongerief als gevolg daarvan minder inschatten dan het
ongerief als gevolg van een vaste water:voer verhouding (die meer variabel is met de leeftijd van de
vleeskuikenouderdieren). Het feit dat vleeskuikenouderdieren gedurende een flink deel van de dag en
gedurende de (nagenoeg) volledige opfok- en productieperiode niet de mogelijkheid hebben om water
op te nemen als ze daar behoefte aan hebben heeft geleid tot de inschatting van experts dat er sprake
is van een in enige mate aangetast welzijn.
Concluderend kan worden gesteld dat experts inschatten dat waterbeperking in de opfokperiode een
impact heeft op het welzijn en dat de impact iets minder is in de productieperiode, maar dat in de
productieperiode het risico voor ongerief wel aanwezig is.

38 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

7

Stakeholderconsultatie

7.1

Methoden van waterbeperking/gecontroleerd water
verstrekken bij vleeskuikens

Aan de stakeholders is gevraagd om aan te geven of de gebruikte methoden van
waterbeperking/gecontroleerd water verstrekken naar hun mening een effect hebben op de
diergezondheid, het diergedrag, de productie of de fysiologie van vleeskuikens. Dit betreft dus geen
wetenschappelijk onderzoek maar geeft wel weer hoe stakeholders het effect van de methoden van
waterverstrekking op de kuikens inschatten. Met name voor het effect op de fysiologie wordt door een
aantal stakeholders gezegd dat zij dit niet kunnen aangeven omdat ze daar naar hun mening niet
deskundig genoeg voor zijn. De antwoorden van de stakeholders worden samengevat in Tabel 7.1.
Uit Tabel 7.1 blijkt dat over het algemeen de effecten van in de praktijk toegepaste methoden van
gecontroleerd water verstrekken aan vleeskuikens op de gezondheid en daardoor op de productie als
positief worden gezien, waarbij met name een positief effect op darmgezondheid en de prevalentie
van voetzoollaesies wordt genoemd (door het droger houden van het strooisel). Effect op gedrag
wordt in het algemeen als gering gezien, zie hiervoor ook de toelichting in de tabel. De meerderheid
van de stakeholders merkt op dat de belangrijkste reden om water te beperken is het droog houden
van het strooisel, waardoor de kans op het ontstaan van voetzoollaesies wordt beperkt. De resultaten
van de stakeholderopinie komen overeen met de expertconsultatie (hoofdstuk 6.1).
Tabel 7.1 Effect van methoden van waterbeperking/gecontroleerde waterverstrekking op
diergezondheid, diergedrag, productie en fysiologie van vleeskuikens zoals aangegeven door de
geraadpleegde stakeholders. Een lege cel betekent dat de stakeholders geen antwoord hebben
gegeven op de vraag. Stakeholders werd gevraagd het effect aan te geven in termen van geen –
gering – matig – ernstig.
Methode
Donker zetten

Effect op

Effect op

Effect op

Effect op

diergezondheid

diergedrag

productie

fysiologie

Geen tot matig,

Geen tot

Geen tot

Gering

1

zie

1

matig, zie

1

matig, zie

Opmerkingen

1

Verlagen waterdruk

Geen tot gering

Gering, zie 2

Gering, zie 2

Gering, zie 2

2

Aanzuren of chloreren

Geen tot gering,

Geen tot

Geen tot

0

3

gering

gering

Matig, zie 4

Geen

3

drinkwater

zie

Lichtsterkte variëren

Geen tot gering

(tijdelijk lagere
lichtsterkte)
Kortdurend geen water

Geen tot gering

verstrekken (bv 1 uur
geen : 5 uur wel water)
Oplieren van drinklijnen
1

Matig, zie 4

4

Effect afhankelijk van de duur. Indien te lang donker: darmstelsel raakt leeg en meer kans op verteringsproblemen; kuikens worden (te) wild

en daardoor huidbeschadigingen en vangproblemen. Negatief effect op de groei. Duur is afhankelijk van ras. Water in de leidingen tijdens de
donkerperiode kan leiden tot nat strooisel en daarmee meer voetzoollaesies.
2

Verlengen drinktijd door verlagen waterdruk. Geen effect op gezondheid, productie en fysiologie mits de druk niet te laag wordt.

3

Verlengen drinktijd; positief effect op productie als je hiermee dieren ondersteunt in (darm)gezondheid. Smaak verandert waardoor

wateropname verlaagd kan worden. Chloor wordt gebruikt om de leidingen te ontsmetten.
4

Met name toegepast bij alternatieve houderijsystemen met trager groeiende kuikens en een lagere bezettingsdichtheid. Meestal zijn voldoende

nippels aanwezig en wordt evenveel gedronken bij oplieren van enkele lijnen in vergelijking met alle lijnen naar beneden. Vaak worden de
buitenste lijnen opgelierd, waar het strooisel de meeste kans heeft om nat te worden/dicht te slaan. De kuikens gaan beter verspreid liggen,
daardoor beter strooisel en minder voetzoollaesies. Het effect op de gezondheid en het gedrag wordt dus als positief beschouwd.

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 39

7.2

Methoden van waterbeperking/gecontroleerd water
verstrekken bij vleeskuikenouderdieren

Ook voor de vleeskuikenouderdieren (opfok en productiefase) is een stakeholderconsultatie
uitgevoerd. De resultaten daarvan staan vermeld in Tabel 7.2.
Tabel 7.2 Effect van methoden van waterbeperking op diergezondheid, diergedrag, productie en
fysiologie van vleeskuikenouderdieren zoals aangegeven door de geraadpleegde stakeholders. Een
lege cel betekent dat de stakeholders geen antwoord hebben gegeven op de vraag. Stakeholders werd
gevraagd het effect aan te geven in termen van geen – gering – matig – ernstig.
Methode
Vaste water: voer

Effect op

Effect op

Effect op

Effect op

diergezondheid

diergedrag

productie

Fysiologie

Opmerkingen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

1

Geen

Geen

Geen

Geen

2

verhouding
Vast aantal uren water
vanaf voeren (tijdslimiet)
Verlagen waterdruk
1

Geen effect mits voldoende tijd wordt gegeven voor wateropname (minimaal 5 uur)

2

Geen effect mits voldoende tijd gegeven voor wateropname (minimaal 7 uur).

Een stakeholder (veterinair) merkt op dat hij bij post-mortem onderzoek bij vleeskuikenouderddieren
die water beperkt verstrekt krijgen nog nooit nierafwijkingen, stapeling van urinezuurkristallen e.d.
heeft waargenomen (zie 4.3.1), dus dat de gangbare wijze van beperkte waterverstrekking niet lijkt te
1

leiden tot fysiologische afwijkingen of dehydratatie . In het algemeen, onafhankelijk van de methode,
werd aangegeven dat bij echt te krappe waterverstrekking de dieren nerveus en onrustig worden en
dat te krappe waterverstrekking in de productieperiode leidt tot kleinere eieren. Dit wordt niet
aangegeven voor de waterbeperking die standaard wordt toegepast. Voor ouderdieren van trager
groeiende kuikens wordt aangegeven dat waterbeperking wordt ingezet om (bij slecht management)
de strooiselkwaliteit op peil te houden, maar dat waterbeperking in principe niet of maar zeer beperkt
nodig is. Opvallend is dat de resultaten van de stakeholders niet overeenkomen met de resultaten van
de expertopinie; de experts schatten in dat beperkte waterverstrekking bij vleeskuikenouderdieren
een redelijk tot behoorlijke impact op het welzijn heeft.
Enkele stakeholders geven aan dat onbeperkt water verstrekken aan beperkt gevoerde
vleeskuikenouderdieren kan leiden tot overmatig drinken (compensatoir drinkgedrag), vermorsen van
water, dunnere darminhoud (natte mest) en slechte strooiselkwaliteit (leidend tot voetzoollaesies en
hakdermatitis) en een hogere ammoniakconcentratie in de stal, en in de productieperiode ook tot
vuilschalige eieren en een lagere productie. Dit komt deels overeen met de wetenschappelijke
literatuur (zie 6.2.2.). Andere stakeholders geven aan dat er geen negatief effect is van onbeperkt
water verstrekken bij vleeskuikenouderdieren en dat onbeperkt waterverstrekken leidt tot rustiger
dieren, wat mogelijk te maken kan hebben met de foklijn die wordt gebruikt.
Een opmerking die in dat kader ook is gemaakt door een stakeholder is dat de wijze van
waterbeperking tijdens de opfokperiode een effect heeft op het gedrag van de dieren in de
productieperiode. Koppels die gewend zijn aan onbeperkt water of een lange tijd voor wateropname
zijn veel rustiger in hun wateropname in de productieperiode. De wijze van watergift in de
opfokperiode beïnvloedt klaarblijkelijk de snelheid van wateropname. In de literatuur wordt dit niet
beschreven, wel dat vleeskuikenouderdieren de snelheid van drinken en de opname aanpassen aan
het regime waarin het water wordt verstrekt (zie 5.1.6.).

1

Stapeling van urinezuurkristallen op organen, nierafwijkingen e.d. worden wel gezien bij dieren die door kreupelheid of
andere oorzaken niet de drinkers kunnen bereiken en daardoor gedehydrateerd zijn.

40 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

7.3

Factoren van invloed op de wateropname

De stakeholders is gevraagd om uit een lijst van factoren die verondersteld worden van invloed te zijn
op de wateropname aan te geven welke factoren zij denken dat van belang zijn, en daarnaast aan te
geven wat naar hun mening de meest belangrijke factoren zijn (zie bijlage 2 voor de vragenlijst).
Tabel 7.3 en 7.4 geven een samenvatting van de resultaten voor respectievelijk vleeskuikens en
vleeskuikenouderdieren. Daarbij hebben de stakeholders ook aangegeven hoe naar hun mening een
factor de wateropname beïnvloedt. Dit wordt in tabel 7.3 en 7.4 per factor kort weergegeven. De
diverse stakeholders geven daarbij aan dat veel van deze factoren weer met elkaar kunnen
interacteren en elkaar dus kunnen remmen of elkaar kunnen versterken.
Als belangrijkste factoren die de wateropname van vleeskuikens beïnvloeden werden genoemd de
voersamenstelling, het drinkwatersysteem, ras, geslacht, leeftijd, darmgezondheid en
staltemperatuur. Deze factoren, op ras en geslacht na, werden door alle stakeholders genoemd als
zijnde van invloed op de wateropname. De waterdruk werd ook door alle stakeholders benoemd als
factor van invloed maar scoorde wat lager bij de ranking van factoren.
Bij vleeskuikenouderdieren verschilden de bevraagde stakeholders meer in hun mening dan bij de
vleeskuikens; zo werd niet één factor door alle stakeholders benoemd. Meest benoemde factoren van
invloed op de wateropname waren voersamenstelling, drinkwatersysteem, waterdruk, reinheid water,
geslacht, leeftijd, en darm- of algemene gezondheid. Als meest van belang werden gezien
lichtschema, voersamenstelling, drinkwatersysteem, afstand tussen drinkpunten en het ras. Dat komt
niet helemaal overeen met het aantal keer dat factoren werden genoemd, wat betekent dat sommige
stakeholders een factor als zeer belangrijk zagen en andere (helemaal) niet (zoals lichtschema,
afstand tussen drinkpunten, darm- of algemene gezondheid).

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 41

Tabel 7.3 Factoren die mogelijk van invloed zijn op de wateropname van vleeskuikens (eerste kolom)
en het aantal keren dat deze benoemd zijn als factor van invloed door de geraadpleegde stakeholders
(tweede kolom). In de derde kolom is aangegeven welke factoren gemiddeld hoog eindigen in de ‘top
tien belangrijkste factoren van invloed op de wateropname’, zoals aangegeven door de stakeholders;
in de vierde kolom is een korte toelichting gegeven bij de meeste factoren.
Factor

lichtschema

Aantal keer
Gemiddelde score
genoemd
≥5 in de top
(maximale score 5) belangrijkste
factoren1
3

lichtsterkte

2

soort licht
(daglicht/kunstmatig)
voersamenstelling

0

voerregime
(beperkt/onbeperkt)
bijvoeren hele tarwe

2

strooiseltype

0

drinkwatersysteem

5

afstand tussen
drinkpunten/waterlijnen
waterdruk

3

reinheid water

2

additieven in drinkwater

5

x

ras/merk

4

x

geslacht

4

x

leeftijd

5

x

darmgezondheid

5

x

ventilatiedebiet

1

Zieke kuikens drinken minder of niet
Darmstoornissen beïnvloeden de resorptie van
water door de darm
Bij tocht minder drinken

wijze van ventileren

1

Bij tocht minder drinken

temperatuurschema

3

Te hoog, meer opname

werkelijke staltemperatuur

5

relatieve luchtvochtigheid

2

Te hoog, meer opname

stofconcentratie

1

Irritatie slijmvliezen verhoogt wateropname

ammoniakconcentratie

0

mobiliteit kuikens

1

Kuikens met betere mobiliteit drinken meer

luchtweggezondheid

4

gezondheid/vitaliteit koppel
algemeen

4

antibiotica toediening

4

vaccinatietoediening

2

vaccinatieschema

2

Over het algemeen drinkt een ziek koppel
evenveel (met lagere voeropname) of minder of
niet
Over het algemeen drinkt een ziek koppel
evenveel (met lagere voeropname) of minder of
niet
Als ze zich weer fit voelen nemen ze kortdurend
meer water op
Reactie na enting, van te voren geen
watertoediening i.v.m. goede opname entstof
Idem als hierboven

uitkomstmethode
(broederij/stal/hatchbrood)
afleidingsmateriaal

0

Alleen de eerste 2-3 dagen een effect

0

Geen effect zichtbaar van stro of luzerne

emissiearm stalsysteem

0

bezettingsdichtheid

1

1

5

Korte toelichting

Meer licht stimuleert de wateropname
Na een lange donkerperiode wordt direct
daarna veel water opgenomen
In het donker wordt niet of nauwelijks
gedronken
Meer licht stimuleert de wateropname

x

K gehalte en ruw eiwitgehalte beïnvloeden
wateropname
Effect is beperkt maar als voer op is stoppen ze
met drinken
Meer tarwe geeft lagere water:voer verhouding

x

Sommige nippels geven meer water dan andere
(type nippel) en de mate waarin de nippel
versleten is beïnvloedt watergift
Grotere afstand beperkt de opname
Is rasafhankelijk
Lagere druk, langere opname

2

5

x

Smaak beïnvloedt opname, hiermee kan je de
opname sturen
Smaak beïnvloedt opname, hiermee kan je de
opname sturen
Trager groeiende kuikens drinken minder dan
gangbare kuikens
Hanen drinken meer dan hennen (of hanen zijn
zwaarder op eenzelfde leeftijd en drinken
daarom meer)
Oude kuikens drinken meer dan jonge

Te hoog, meer opname

Bij hoge bezetting komen de kuikens
moeilijker bij de nippel

Hiervoor is de score in de top-10 gegeven door de diverse experts gemiddeld en is gekeken naar factoren die tenminste door drie experts

worden benoemd als zijnde van invloed. Daardoor worden meer dan vijf factoren in deze lijst weergegeven.

42 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

Tabel 7.4 Factoren die mogelijk van invloed zijn op de wateropname van vleeskuikenouderdieren
(eerste kolom) en het aantal keren dat deze benoemd zijn als factor van invloed door de
geraadpleegde stakeholders (tweede kolom). In de derde kolom is aangegeven welke factoren
gemiddeld hoog eindigen in de ‘top tien belangrijkste factoren van invloed op de wateropname’, zoals
aangegeven door de stakeholders; in de vierde kolom is een korte toelichting gegeven bij de meeste
factoren.
Factor

lichtschema

Aantal keer
genoemd
(maximale
score 4)
2

lichtsterkte

1

soort licht
(daglicht/kunstmatig)
voersamenstelling

0

voerregime
(beperkt/onbeperkt)

3

bijvoeren hele tarwe

1

strooiseltype

0

drinkwatersysteem

3

x

afstand tussen
drinkpunten/waterlijnen
waterdruk

2

x

3

Lagere druk, lagere opname

reinheid water

3

additieven in drinkwater

3

Is i.h.a. goed in orde
Lagere wateropname bij vervuild water
(afwijkende smaak), komt niet meer voor
Additieven kunnen wateropname stimuleren of
remmen (afwijkende smaak)

ras/merk

2

geslacht

3

leeftijd

3

darmgezondheid

3

ventilatiedebiet

0

wijze van ventileren

0

temperatuurschema

0

werkelijke staltemperatuur

2

relatieve luchtvochtigheid

1

stofconcentratie

0

ammoniakconcentratie

0

mobiliteit dieren

0

luchtweggezondheid

1

gezondheid/vitaliteit koppel
algemeen
antibiotica toediening

3

vaccinatietoediening

2

vaccinatieschema

0

uitkomstmethode
(broederij/stal/hatchbrood)
afleidingsmateriaal

0

emissiearm stalsysteem

0

bezettingsdichtheid

0

1

3

2

2

Gemiddelde score
≥ 5 in de top
belangrijkste
factoren1
x

Korte toelichting

Bij meer uren licht kan de water en
voeropname stijgen

x
Moederdieren van trager groeiende
vleeskuikens worden niet of nauwelijks beperkt
in voeropname
Hanen pikken soms strooisel op en nemen dan
meer water op
Groot verschil tussen nippel/ronddrinker,
hogere opname uit open systeem
(vermorsing), slechte afstelling meer
vermorsing

x
Waterverbruik hanen veel hoger
Hanen spelen meer met water tijdens de opfok
Kan positief en negatief effect hebben op de
wateropname
Indirecte effecten op klimaat

Hogere temperatuur, hogere opname
Zomers hogere wateropname

Heeft ook veel te maken met gezondheid

Ziektes beïnvloeden de wateropname (meestal
minder wateropname)
Kan positief of negatief effect hebben
Na emulsie enting tijdelijke daling
wateropname
Entreactie (bv. ILT) tijdelijke daling
wateropname

Afleidingsmateriaal met ruwe celstof (luzerne
e.d.) stimuleren wateropname +

Hiervoor is de score in de top-10 gegeven door de diverse experts gemiddeld en is gekeken naar factoren die tenminste door twee experts

worden benoemd als zijnde van invloed. Daardoor worden meer dan vijf factoren in deze lijst weergegeven.

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 43

8

Discussie en mogelijke maatregelen

8.1

Ongerief door beperkte waterverstrekking aan
vleeskuikens

Alhoewel in de praktijk vleeskuikens meestal niet in hun waterconsumptie worden beperkt in de strikte
zin van het woord, door het dichtzetten van de waterkraan gedurende één of meerdere langere
perioden op een dag, wordt de watergift op een groot deel (maar niet alle bedrijven) wel
gecontroleerd. Dit gebeurt door het nemen van managementmaatregelen, zoals het verlagen van de
lichtintensiteit, oplieren van drinklijnen, het invoeren van een korte donkerperiode, het verminderen
2

van de waterdruk of het toevoegen van drinkwateradditieven die de wateropname beperken.
Wanneer de kraan wel wordt dichtgezet is dit altijd maar gedurende een korte periode op een dag
(wanneer dit in de lichtperiode wordt gedaan). Daarnaast zijn er bedrijven die gedurende een groot
deel van de donkerperiode de watertoevoer afsluiten. Het water is dan wel voor een langere periode
afgesloten, maar dit zou geen impact hebben op het welzijn en omdat kuikens in de donkerperiode
geen water opnemen. Experts schatten in dat deze methoden geen impact hebben op het welzijn van
vleeskuikens omdat er naar hun inschatting geen sprake is van ongerief door dorst of stress vanwege
het feit dat vleeskuikens nog steeds voldoende water op kunnen nemen.
Een belangrijke reden voor het feit dat er bij vleeskuikens meestal geen waterbeperking in de strikte
zin van het woord plaatsvindt is dat bij waterbeperking er een negatief effect zal zijn op de
voeropname (Butterworth, et al., 2002; Lott et al., 2003), en dus op de groei van de kuikens en
uiteindelijk de financiële opbrengst van een koppel. Ook vormt dit een risico voor uitval op warme
dagen. Het lijkt dus niet waarschijnlijk dat er in de praktijk sprake is van ongerief door de toegepaste
gecontroleerde waterverstrekking.
Er zijn geen wetenschappelijke publicaties over het effect van de diverse methoden van
gecontroleerde waterverstrekking zoals toegepast onder Nederlandse praktijkomstandigheden op het
welzijn van vleeskuikens. Het is daarom aan te bevelen om hier verder onderzoek naar uit te voeren,
om vast te stellen of er daadwerkelijk geen sprake is van ongerief en/of dat er mogelijke verschillen
zijn in ongerief tussen de toegepaste methoden in de praktijk.
In de praktijk wordt de waterverstrekking gecontroleerd om vermorsing of een te hoge opname te
voorkomen, zodat de strooiselkwaliteit goed blijft en er minder risico is op het ontstaan van
welzijnsproblemen door te nat strooisel (o.a. respiratoire aandoeningen en contact dermatitis) (o.a.,
De Jong et al., 2012; Vanderhasselt, 2013), daarnaast bevordert droog en rul strooisel natuurlijk
gedrag, zoals scharrelen en stofbaden (Shields et al., 2004). Daarbij is er altijd sprake van een balans
tussen het kunnen opnemen van voldoende water voor optimale groei van de vleeskuikens en het
voorkomen van de negatieve effecten van nat strooisel.
Daarnaast geldt voor alle maatregelen die nu worden genomen dat er altijd een optimum is; wanneer
de donkerperiode te lang duurt, er te veel drinklijnen zijn opgelierd en/of de waterdruk te laag is, zal
er stress ontstaan bij de kuikens en/of competitie bij het drinken. Waar deze grenzen liggen voor de
verschillende maatregelen is niet beschreven in de literatuur. Daarnaast zijn er situaties waarbij er
geen sprake is van ongerief doordat kuikens niet tegelijk kunnen gaan drinken (sociale facilitatie
speelt een rol bij drinken (Franchina et al., 1986; Hoppitt and laland, 2009)) en/of competitie bij de
drinkwatervoorziening. Het is daarom van belang dat er valide en praktisch haalbare indicatoren zijn
voor dorst die kunnen worden toegepast wanneer er mogelijk sprake kan zijn van een situatie waarin
2

Drinkwateradditieven worden niet primair ingezet om de wateropname te beperken maar om de darmgezondheid te
bevorderen. Ze hebben echter, door het verlagen van de pH wel een direct effect op de waterconsumptie (Van Harn, pers.
med.; Van Harn en de Jong, 2014).

44 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

het welzijn onder druk staat. Deze indicatoren zijn benoemd in paragraaf 4.3.5., waarbij ook is
aangegeven dat verder onderzoek naar praktisch haalbare indicatoren van belang is. Gesuggereerd
wordt dat wanneer er sprake is van waterbeperking er sprake zou zijn van onrust en agressief gedrag
bij vleeskuikens (Viola et al., 2009). Deze gedragingen kunnen dus mogelijk indicatief zijn voor
inadequaat watermanagement, maar daarvoor is meer onderbouwing nodig door middel van
onderzoek. Dit geldt ook voor indicatoren die aan kunnen geven of belemmering van synchronisatie
van drinkgedrag mogelijk ongerief veroorzaakt.
Bovenstaande geldt wanneer naar het hele koppel in de stal wordt gekeken en geldt niet voor
vleeskuikens die door ziekte, kreupelheid of achterblijvend lichaamsgewicht niet bij de drinknippel
kunnen komen (Butterworth et al., 2002). In principe moeten deze kuikens door selectie uit het
koppel verwijderd worden om verder lijden te voorkomen; bij locomotie geldt dit voor kuikens met
3

een gait score van 4 en 5 (Butterworth et al., 2002). Indien dat niet het geval is dan zullen deze
kuikens afgekeurd worden aan de slachtlijn. Een hoog percentage afkeur aan de slachtlijn door
vermagering zou daarom mede indicatief kunnen zijn voor chronische dorst (De Jong et al., 2015).

8.1.1

Randvoorwaarden ter voorkoming van ongerief door beperkte
waterverstrekking aan vleeskuikens

Op basis van de huidige expertkennis en wetenschappelijke publicaties is er geen aanleiding om aan te
nemen dat er sprake is van ongerief door de gecontroleerde waterverstrekking aan vleeskuikens, mits
aan een aantal randvoorwaarden wordt voldaan om het risico op ongerief zo beperkt mogelijk te
houden:
•

De drinknippels (of andere typen drinkers) moeten gemakkelijk bereikbaar zijn, dus
bijvoorbeeld de afstand tot de drinkwatervoorziening mag niet belemmerend zijn, dit
aspect is met name van belang bij een hoge bezettingsdichtheid (Feddes et al., 2002,
2003);

•

Er moeten voldoende drinknippels (of andere typen drinkers) beschikbaar zijn om
competitie aan de nippel te voorkomen op het moment dat veel kuikens willen gaan
drinken, bijvoorbeeld wanneer het licht aangaat;

•

De drinklijnen moeten op de juiste hoogte hangen om enerzijds te voorkomen dat kuikens
niet bij de nippel/drinker kunnen en anderzijds te voorkomen dat er teveel vermorsing
plaats vindt waardoor nat strooisel ontstaat (wat een risico geeft op welzijnsproblemen).

In de wetenschappelijke literatuur is niet te vinden wat de eisen zijn ten aanzien van maximale
afstand, hoogte, of aantal kuikens per drinkwaterpunt. Deze getallen worden wel genoemd in
brochures en managementgidsen (o.a., Aviagen 20141,b; IKB 2016; De Gussem, 2014).

8.2

Vleeskuikenouderdieren

Bij nagenoeg alle vleeskuikenouderdierbedrijven wordt waterbeperking toegepast en door experts
wordt ingeschat dat dit een redelijke tot behoorlijke impact kan hebben op het welzijn van de
vleeskuikenouderdieren. Echter, de onderbouwing hiervoor in de wetenschappelijke literatuur is
afwezig. Zo geven Hocking et al. (1993) aan dat er geen aanwijzingen zijn, op basis van fysiologische
en gedragsindicatoren, dat waterbeperking leidt tot verminderd welzijn bij vleeskuikenouderdieren.
Overige wetenschappelijke publicaties met betrekking tot het effect van beperkte waterverstrekking
aan vleeskuikenouderdieren op welzijn zijn niet gevonden. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat
vleeskuikenouderdieren lijken te wennen aan waterbeperking wanneer water alleen maar beschikbaar
is gedurende een beperkt aantal uren op een dag (Ross et al., 1981).

3

De gait score wordt gebruikt om de kwaliteit van de locomotie van een vleeskuiken te beoordelen. Een gait score 4
betekent dat een kuiken zeer slecht kan lopen, een gait score 5 betekent dat een kuiken niet meer kan lopen (Welfare
Quality, 2009).

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 45

Uit de literatuur blijkt dat onbeperkte waterverstrekking aan beperkt gevoerde vleeskuikenouderdieren
niet noodzakelijkerwijs leidt tot overmatige waterconsumptie, maar dat er wel mogelijk meer sprake
kan zijn van vermorsing van water (Hocking et al., 1993, 1996; Jones et al., 2004). Alhoewel relatief
oude literatuur spreekt over ‘overdrinking (polydipsia)’ bij beperkt gevoerde vleeskuikenouderdieren
met onbeperkte waterverstrekking (Kostal et al., 1992) zijn hier geen aanwijzingen voor in meer
recente literatuur (Jones et al., 2004). Stakeholders geven ook aan dat niet in alle landen de watergift
wordt beperkt en dat het mogelijk is om onbeperkt water te verstrekken aan beperkt gevoerde
vleeskuikenouderdieren. De noodzaak tot beperkte waterverstrekking aan vleeskuikenouderdieren lijkt
daarmee afwezig, maar adequaat strooiselmanagement is noodzakelijk om eventuele negatieve
gevolgen van vermorsing (contact dermatitis, respiratoire aandoeningen, beperking van natuurlijk
gedrag (o.a. Shepherd and Fairchild, 2010; Shields et al., 2004; Vanderhasselt, 2014) te beperken.

8.2.1

Maatregelen ter voorkoming van ongerief door beperkte
waterverstrekking aan vleeskuikenouderdieren

Op basis van wetenschappelijke publicaties is er geen aanleiding om aan te nemen dat er sprake is
van ongerief door beperkte waterverstrekking aan vleeskuikenouderdieren, maar door experts wordt
aangegeven dat er mogelijk wel sprake is van impact op het welzijn onder Nederlandse
omstandigheden. Maatregelen die genomen kunnen worden om het risico op ongerief zo beperkt
mogelijk te houden zijn:


Onbeperkt water verstrekken aan vleeskuikenouderdieren, waarbij adequaat
strooiselmanagement mogelijk noodzakelijk is om negatieve effecten van nat strooisel door
hogere wateropname of vermorsing te beperken;



Inzetten van ouderdieren van trager groeiende vleeskuikenrassen (zoals dwergmoederdieren).
Deze hoeven niet in hun voeropname beperkt te worden en laten geen stereotiep pikgedrag
naar de drinknippel zien. Er is bij deze vleeskuikenouderdieren daarom geen noodzaak om
waterbeperking toe te passen;



Toepassen van een verdund voer waardoor vleeskuikenouderdieren minder stereotiep
pikgedrag naar de drinker laten zien en mogelijk ook minder ‘overconsumptie’ van water (o.a.
Nielsen et al., 2011; De Jong et al., 2005; D’ Eath et al., 2009). Ondanks dat er relatief veel
onderzoek naar alternatieve voeders is uitgevoerd worden deze in de praktijk nog niet
grootschalig toegepast omdat er nog verdere verfijning moet plaatsvinden (o.a. De Jong and
Guemené, 2011);



Wanneer beperkte waterverstrekking wordt toegepast, kiezen voor een vast aantal uren water
op een dag in plaats van een vaste water:voer verhouding. Experts schatten in dat een vast
aantal uren water per dag een lagere impact heeft op het welzijn dan een vaste water:voer
verhouding, mogelijk doordat vleeskuikenouderdieren gemakkelijker aan het regime kunnen
wennen. Een ander mogelijk alternatief is het verlagen van de waterdruk, wat bij
vleeskuikenouderdieren niet veel wordt toegepast en waarvan het effect op het welzijn, op
basis van literatuur, niet bekend is, maar waarvan de impact volgens experts lager is dan een
vaste water:voer verhouding toepassen;



Wanneer beperkte waterverstrekking wordt toegepast gelden in principe dezelfde aanvullende
maatregelen als bij vleeskuikens om het ongerief als gevolg van beperking van synchronisatie
van drinkgedrag en/of competitie bij het drinkpunt te beperken: drinkpunten moeten
gemakkelijk bereikbaar zijn, er moeten voldoende drinkpunten beschikbaar zijn en de
drinklijnen moeten op de juiste hoogte hangen. Net als voor vleeskuikens geldt voor
vleeskuikenouderdieren dat een wetenschappelijke onderbouwing voor normen ontbreekt
maar normen wel te vinden zijn in managementgidsen en voorlichtingsbrochures (o.a.
Aviagen 2014a, Cobb, 2008).

46 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

9

Conclusies en aanbevelingen

9.1

Vleeskuikens

In de huidige praktijk worden vleeskuikens meestal niet beperkt in hun waterconsumptie. Er zijn
echter bedrijven die het water gecontroleerd verstrekken aan de vleeskuikens. Gecontroleerd
verstrekken van water houdt in dat overmatige consumptie of vermorsing van water wordt voorkomen
door het toepassen van maatregelen, zoals het donker zetten van kuikens, reduceren van de
lichtintensiteit, verlagen van de waterdruk of toevoegen van additieven, maar niet via het langdurig
dichtdraaien van de kraan. Op basis van literatuur en expertopinies wordt ingeschat dat deze
maatregelen geen impact hebben op het welzijn van de kuikens.
Wetenschappelijke studies ter onderbouwing van deze conclusie ontbreken echter grotendeels en de
volgende aanbevelingen worden daarom gedaan voor verder onderzoek:
-

Onderzoek naar praktisch haalbare en valide indicatoren voor het meten van dorst bij
vleeskuikens;

-

Onderzoek naar praktisch haalbare en valide indicatoren voor het meten van ongerief door
waterbeperking/gecontroleerde waterverstrekking, zoals indicatoren voor competitie aan de
drinkwatervoorziening. Hier is nog geen sprake van dorst maar wel van mogelijk ongerief door
bijvoorbeeld een fysieke beperking om synchroon te kunnen drinken;

-

Onderzoek naar het effect van de diverse methoden van gecontroleerde waterverstrekking
zoals toegepast in Nederland op het welzijn van vleeskuikens. Dit om vast te stellen of er
daadwerkelijk geen sprake is van ongerief en/of dat er mogelijke verschillen zijn in ongerief
tussen de toegepaste methoden in de praktijk, en de grenzen vast te stellen waarbij het
welzijn niet wordt geschaad;

-

Verder onderzoek naar factoren die van invloed zijn op de waterconsumptie. Voor een groot
aantal factoren in het rapport beschreven is de onderbouwing vanuit de wetenschappelijke
literatuur erg mager of gedateerd. Inzicht in factoren van invloed op waterconsumptie
vergroot het inzicht in het effect van watermanagement op het welzijn van vleeskuikens.
Daarnaast zijn er momenteel veel ontwikkelingen naar alternatieve houderijsystemen, vaak in
combinatie met andere rassen (merken), terwijl onbekend is of er andere eisen gesteld
moeten worden aan het watermanagement in deze nieuwe houderijsystemen.

9.2

Vleeskuikenouderdieren

In de huidige praktijk wordt water meestal beperkt verstrekt aan vleeskuikenouderdieren, om een te
hoge wateropname of vermorsing en het negatieve effect daarvan op dierenwelzijn te voorkomen. Uit
de wetenschappelijke literatuur komt echter naar voren dat onbeperkte waterverstrekking
waarschijnlijk geen risico voor het welzijn vormt, mits adequaat management wordt toegepast om de
strooiselkwaliteit op peil te houden.
Anderzijds zijn er op basis van wetenschappelijke literatuur geen aanwijzingen dat waterbeperking
door middel van een vast aantal uren water verstrekken per dag een negatief effect op het welzijn van
vleeskuikenouderdieren heeft, dit is echter maar gebaseerd op een enkele studie. Experts schatten dat
de in de praktijk toegepaste waterbeperking bij vleeskuikenouderdieren wel een negatieve impact op
het welzijn heeft. Er is daarom behoefte aan meer inzicht in de effecten van beperkte en onbeperkte
waterverstrekking aan vleeskuikenouderdieren.
De volgende aanbevelingen worden gedaan voor verder onderzoek:
-

Verder onderzoek naar het effect van het beperkt waterverstrekken aan
vleeskuikenouderdieren op het welzijn van het huidige vleeskuikenouderdier zoals gehouden
in Nederland. Er is maar zeer beperkt en relatief oude literatuur aanwezig over dit onderwerp,

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 47

en zowel het management als de genetische achtergrond van het vleeskuikenouderdier zijn
sterk veranderd in de afgelopen 20 jaar (o.a. Zuidhof et al., 2014);
-

Verder onderzoek naar het effect van onbeperkte waterverstrekking aan
vleeskuikenouderdieren op het welzijn. De verwachting is dat het welzijn niet negatief wordt
beïnvloed maar onderbouwing hiervoor op basis van wetenschappelijke literatuur is beperkt;

-

Analoog aan de aanbevelingen voor vleeskuikens is verder onderzoek naar factoren die van
invloed zijn op de waterconsumptie van belang omdat voor een groot aantal mogelijke
invloedsfactoren wetenschappelijke onderbouwing ontbreekt. Inzicht in factoren van invloed
op waterconsumptie vergroot het inzicht in het effect van watermanagement op het welzijn
van vleeskuikenouderdieren;

-

Analoog aan de aanbevelingen voor vleeskuikens is verder onderzoek naar praktisch valide en
haalbare indicatoren voor het meten van dorst en ongerief door waterbeperking bij
vleeskuikenouderdieren noodzakelijk.

48 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

Literatuur

Abdelsamie, R.E., and Yadiwilo, F. (1981). Water Consumption And The Effects Of Water Restriction
On Performance Of Broilers In The Tropics. British Poultry Science 22, 423-429.
ACP (2006). Assured Chicken Production Standards 2005-2006.
http://services.1kiwa.com/library/services-kiwa-couk/files/RedTractor_Chicken_Application_Form.pdf
Ag_Guide (2010). Poultry. In: Guide for the Care and Use of Agricultural Animals in Research and
Teaching (Ag Guide). Third ed: © Federation of Animal Science Societies, 2010.
Ahmad, T., and Sarwar, M. (2006). Dietary electrolyte balance: Implications in heat stressed broilers.
World's Poultry Science Journal 62, 638-653.
Algers, B., R. Westin (2009). Assesment of water and food deprivation in poultry. In: Welfare Quality
Reports 9, Assessment of animal welfare measures for layers and broilers.
Arscott, G.H. (1969). Effect of Varying Periods of Water Restriction at Different Ages in Broiler
Chickens. Poultry Science 48, 731-&.
Arad, Z., S.S. Arnason, A. Chadwick, and E. Skadhauge. (1985). Osmotic and hormonal responses to
heat and dehydration in the fowl. J. Comp. Physiol. B 155:227-234
Aviagen (2014a) Ross broiler handbook.
http://en.aviagen.com/assets/Tech_Center/Ross_Broiler/Ross-Broiler-Handbook-2014i-EN.pdf
Aviagen (2014b). Ross performance objectives.
http://en.aviagen.com/assets/Tech_Center/Ross_Broiler/Ross-308-Broiler-PO-2014-EN.pdf
Aviagen (2013). Ross 308 PS management guide
http://en.aviagen.com/assets/Tech_Center/Ross_PS/Ross_PS_Handbook_2013_i-r1.pdf
Baghbanzadeh, A., M.R. Hajinezhad, B. Shohreh, and R. Maleklou. (2010). Intralateral hypothalamic
area injection of isoproterenol and proponolol affects food and water intake in broilers. J. Comp.
Physiol. A. Neuroethol. Sens. Neural Behav. Physiol. 196:221-226.
Barton, T.L. (1996). Relevance of water quality to broiler and turkey performance. Poultry Science 75,
854-856.
Batal, A., Fairchild, B., Ritz, C., and Vendrell, P. (2005a). The effect of water manganese on broiler
growth performance. Poultry Science 84, 13-14.
Batal, A.B., Fairchild, B.D., W., R.C., and F., V.P. (2005b). The effect of water manganese on broiler
growth performance. Poultry Science. 84 (Suppl. 1.), 13-14.
Baeumer, E. 1955. Lebensart des Haushuhns. Zeitschrift für Tierpsychologie 12:387-401.
Beg, M.a.H., Baqui, M.A., Sarker, N.R., and Hossain, M.M. (2011). Effect of stocking density and
feeding regime on performance of broiler chicken in summer season. International Journal of
Poultry Science 10, 365-375.
Belay, T., Bartels, K.E., Wiernusz, C.J., and Teeter, R.G. (1993). A Detailed Colostomy Procedure and
Its Application to Quantify Water and Nitrogen-Balance and Urine Contribution to Thermobalance
in Broilers Exposed to Thermoneutral and Heat-Distressed Environments. Poultry Science 72, 106115.
Belay, T., and Teeter, R.G. (1993). Broiler Water-Balance and Thermobalance during Thermoneutral
and High Ambient-Temperature Exposure. Poultry Science 72, 116-124.
Bell, D.B. (2002). Consumption and quality of water, in Commercial Chicken Meat and Egg Production,
eds. D.D. Bell & W.D. Weaver. (Norwell, MA.: Kluwer Academic Publishers), 411-430.
Bennett, C.D., and Leeson, S. (1989). Water usage of broiler breeders. Poultry Science 68, 617-621.
Besluit Houders van Dieren (2014). https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2014-210.html
Bestman, M., and C. Keppler. (2005). Jong geleerd is oud gedaan. Opfok van leghennen voor
alternative systemen [Rearing pullets for alternative systems]. Louis Bolk Instituut Publication
number LV-55.
Bestman, M. W. P., M. A. W. Ruis, K. Middelkoop, and J. Heijmans. 2011. Kipsignalen : praktijkgids
voor diergericht pluimvee, tweede herziene druk. Roodbont Publishers BV, Zutphen.

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 49

Borges, S.A., Fischer Da Silva, A.V., Maiorka, A., Hooge, D.M., and Cummings, K.R. (2004). Effects of
diet and cyclic daily heat stress on electrolyte, nitrogen and water intake, excretion and retention
by colostomized male broiler chickens. International Journal of Poultry Science 3, 313-321.
Branton, S.L., Simmons, J.D., Lott, B.D., Miles, D.M., and Maslin, W.R. (2001). Chick mortality
associated with elevated water lines and consumption of wet litter. Journal of Applied Poultry
Research 10, 427-430.
Braun, E.J. (2015). Osmoregulatory systems of birds. In: Sturkie’s Avian Physiology. Ed. C.G. Scanes.
Academic Press, San Diego, USA, pp. 285-300.
Bruno, L.D.G., Maiorka, A., Macari, M., Furlan, R.L., and Givisiez, P.E.N. (2011). Water intake behavior
of broiler chickens exposed to heat stress and drinking from bell or and nipple drinkers. Revista
Brasileira de Ciencia Avicola 13, 147-152.
Butcher, G.D., Jacob, J.P., and Mather, F.B. (1999). Common Poultry Diseases, in: Fact Sheet PS-47
(University of Florida).
Butterworth, A. (1999). Infectious components of broiler lameness: a review. Worlds Poultry Science
Journal 55, 327-352.
Butterworth, A. (2013). On-farm broiler welfare assessment and associated training. Revista Brasileira
de Ciencia Avicola 15, 71-77.
Butterworth, A., Weeks, C.A., Crea, P.R., and Kestin, S.C. (2002). Dehydration and lameness in a
broiler flock. Animal Welfare 11, 89-94.
Carter, T.A., and Sneed, R.E. (1987). Drinking water quality for poultry. North Carolina State
University, Raleigh, NC.: PS&T Guide No. 42, Extension Poultry Science.
Castro, E.E.C., Penz, A.M., Ribeiro, A.M.L., and Sbrissia, A.F. (2009). Effect of water restriction and
sodium levels in the drinking water on broiler performance during the first week of life. Revista
Brasileira De Zootecnia-Brazilian Journal of Animal Science 38, 2167-2173.
Cengiz, O., J. B. Hess, and S. F. Bilgili. 2012. Influence of graded levels of dietary sodium on the
development of footpad dermatitis in broiler chickens. Journal of Applied Poultry Research 21:770775. doi 10.3382/japr.2011-00464
Chikumba, N., and Chimonyo, M. (2014). Effects of Water Restriction on the Growth Performance,
Carcass Characteristics and Organ Weights of Naked Neck and Ovambo Chickens of Southern
Africa. Asian-Australasian Journal of Animal Sciences 27, 974-980.
CIWF (2013). Welfare Sheet: Broiler chickens, in: Farm Animal Welfare Compendium Updated
01.05.2013. (ed.) C.T.U. Kingdome.
Cobb (2008). Breeder Management Guide. http://www.cobb-vantress.com/docs/default-source/oldguides---management-guides/cobb-breeder-management-guide--english9572C08ABE83EB4B84177B12.pdf?sfvrsn=2.pdf
Collett, S.R. (2012). Nutrition and wet litter problems in poultry. Anim. Feed Sci. Technol. 173: 65-75.
Colvero, L.P., Carrijo, A.S., Garófallo, R.G., Bernardi, R., Steffen, R.P.B., and Stefanello, C. (2014).
Production aspects of broiler breeders submitted to different drinker types. Revista Brasileira de
Ciencia Avicola 16, 61-65.
Cornelison, J.M., Hancock, A.G., Williams, A.G., Davis, L.B., and Watkins, S.E. (2006). Evaluation of
nipple drinkers and the Lott System for determining appropriate water flow for broilers. Poultry
Science 85, 170-170.
D'Eath, R.B., Tolkamp, B.J., Kyriazakis, I., and Lawrence, A.B. (2009). 'Freedom from hunger' and
preventing obesity: the animal welfare implications of reducing food quantity or quality. Animal
Behaviour 77, 275-288.
De Jong, I., Berg, C., Butterworth, A., and Estevéz, I. (2012). Scientific report updating the EFSA
opinions on the welfare of broilers and broiler breeders. EFSA Journal 6, 10.2903/sp.efsa.2012.EN295
De Jong, I.C., Butterworth, A., Tuyttens, F.A.M., Buijs, S. (2015). Suggestions for modifications of the
WQ broiler chicken welfare assessment protocol. Abstract of the Welfare Quality Network meeting,
Barcelona, December 2016.
De Jong, I.C., Gunnink, H., and Van Harn, J. (2014). Wet litter not only induces footpad dermatitis but
also reduces overall welfare, technical performance, and carcass yield in broiler chickens.
American Historical Review 119, 51-58.
De Jong, I. C., H. Enting, S. Van Voorst, E. W. Ruesink, and H. J. Blokhuis. 2005. Do Low Density
Diets Improve Broiler Breeder Welfare During Rearing and Laying? Poultry Science 84:194-203.

50 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

De Jong, I. C., and D. Guemene. 2011. Major welfare issues in broiler breeders. Worlds Poult. Sci. J.
67:73-81. doi 10.1017/s0043933911000067
De Gussem, M., Van Middelkoop, K., Van Mullem, K., Van ’t Veer, E. (2014). Broiler signals. Roodbont
Publishers, Zutphen, the Netherlands
Defra (2002). Meat Chickens and Breeding Chickens, in: Code of recommendations for the welfare of
livestock, PB7275.
Degen, A.A., and Kam, M. (1998). Roosters prefer cool drinking water in both summer and winter.
Journal of Applied Poultry Research 7, 258-262.
Donkoh, A. (1989). Ambient temperature: a factor affecting performance and physiological response
of broiler chickens. International Journal of Biometeorology 33, 259-265.
EFSA. (2010a). Scientific opinion on the influence of genetic parameters on the welfare and resistance
to stress of commercial broilers. EFSA journal 2010: 8 (7) 1666.
EFSA. (2010b). Scientific opinion on welfare apsects of the management and housing of the grandparent and parent stocks raised and kept for breeding purposes. EFSA journal 2010: 8(7) 1667.
Eichner, G., Vieira, S.L., Torres, C.A., Coneglian, J.L.B., Freitas, D.M., and Oyarzabal, O.A. (2007).
Litter moisture and footpad dermatitis as affected by diets formulated on an all-vegetable basis or
having the inclusion of poultry by-product. Journal of Applied Poultry Research 16, 344-350.
Elson, H.A. (2010). Poultry housing and husbandry. British Poultry Science 51, 23-34.
Elson, H.H. (1989). Drinker design affects litter quality. Poultry 5, 8-9.
Enting, H. J. de Los Mozos, A. Gutiérrrezdel Álamo and P. Pérezde Ayala (2009). Influence of minerals
on litter moisture. In: Proceedings & Abstracts 17th European Symposium on Poultry Nutrition 2327 August 2009, Edinburgh – Scotland
Fairchild, B., Batal, A., Ritz, C., and Vendrell, P. (2005a). Effect of drinking water iron concentration
on broiler performance. Poultry Science 84, 16-16.
Fairchild, B.D., Batal, A.B., and Ritz, C.W. (2006a). Effect of drinking water iron nitrate, and
manganese on broiler performance. Poultry Science 85, 116-116.
Fairchild, B.D., Batal, A.B., Ritz, C.W., and Vendrell, P.F. (2006b). Effect of drinking water iron
concentration on broiler performance. Journal of Applied Poultry Research 15, 511-517.
Fairchild, B.D., Mauldin, J.M., Northcutt, J.K., Cole, M.B., Darby, M.D., and Buhr, R.J. (2005b). The
effect of holding time without water on broiler performance, yolk sac retention and gut integrity.
Poultry Science 84, 33-33.
Fairchild, B.D., Northcutt, J.K., Mauldin, J.M., Buhr, R.J., Richardson, L.J., and Cox, N.A. (2006c).
Influence of water provision to chicks before placement and effects on performance and incidence
of unabsorbed yolk sacs. Journal of Applied Poultry Research 15, 538-543.
Fairchild, B.D., and Ritz, C.W. (2012). Poultry drinking water primer, in: Bull. 1301. Cooperative
Extension. ( Athens, US: University of Georgia).
Feddes, J.J.R., Emmanuel, E.J., and Zuidhof, M.J. (2002). Broiler performance, body weight variance,
feed and water intake, and carcass quality at different stocking densities. Poultry Science 81, 774779.
Feddes, J.J.R., Emmanuel, E.J., Zuidhof, M.J., and Korver, D.R. (2003). Ventilation Rate, Air
Circulation, and Bird Disturbance: Effects on the Incidence of Cellulitis and Broiler Performance.
Journal of Applied Poultry Research 12, 328-334.
Franchina, J.J., Dyer, A.B., Zaccaro, S.J., and Schulman, A.H. (1986). Socially Facilitated Drinking
Behavior in Chicks (Gallus-Domesticus) - Relative Effects of Drive and Stimulus Mechanisms.
Animal Learning & Behavior 14, 218-222.
Ganchrow, D., and Ganchrow, J.R. (1985). Number and Distribution of Taste-Buds in the Oral Cavity
of Hatchling Chicks. Physiology & Behavior 34, 889-894.
GD, z.d. http://www.gddiergezondheid.nl/diergezondheid/management/drinkwater/wateronderzoek)
Goldstein, D.L. and E. Skadhauge. (2000). Renal and extrarenal regulation of body fluid compostion.
In: Sturkie’s Avian Physiology. Ed. G.C. Whittow. Academic Press, San Diego, USA, pp. 265-297.
Grizzle, J., Armbrust, T., Bryan, M., and Saxton, A. (1996). Water quality .1. The effect of water
nitrate and pH on broiler growth performance. Journal of Applied Poultry Research 5, 330-336.
Grizzle, J.M., Armbrust, T.A., Bryan, M.A., and Saxton, A.M. (1997a). Water quality .2. The effect of
water nitrate and bacteria on broiler growth performance. Journal of Applied Poultry Research 6,
48-55.

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 51

Grizzle, J.M., Armbrust, T.A., Bryan, M.A., and Saxton, A.M. (1997b). Water quality .3. The effect of
water nitrate and bacteria on broiler breeder performance. Journal of Applied Poultry Research 6,
56-63.
Hayne, H., Roveecollier, C., Collier, G., Tudor, L., and Morgan, C.A. (1996). Learning and retention of
conditioned aversions by freely feeding chicks. Developmental Psychobiology 29, 417-431.
Heidweiller, J., Vanloon, J.A., and Zweers, G.A. (1992). Flexibility of the Drinking Mechanism in Adult
Chickens (Gallus-Gallus) (Aves). Zoomorphology 111, 141-159.
Heidweiller, J., and Zweers, G.A. (1992). Development of Drinking Mechanisms in the Chicken (GallusGallus) (Aves). Zoomorphology 111, 217-228.
Henuk, Y.L. and Dingle, J.G. 2003. Poultry manure: Source of fertilizer, fuel and fed. World’s Poult.
Sci. J. 59:350-360.
Hocking, P., Weeks, C., and Butterworth, A. (2004). Measuring and auditing the welfare of broiler
breeders. Measuring and auditing broiler welfare, 19-35.
Hocking, P.M. (1993). Welfare of Broiler Breeder and Layer Females Subjected to Food and Water
Control during Rearing - Quantifying the Degree of Restriction. British Poultry Science 34, 53-64.
Hocking, P.M., Maxwell, M.H., and Mitchell, M.A. (1993). Welfare assessment of broiler breeder and
layer females subjected to food restriction and limited access to water during rearing. British
Poultry Science 34, 443-458.
Hocking, P.M., Maxwell, M.H., and Mitchell, M.A. (1996). Relationships between the degree of food
restriction and welfare indices in broiler breeder females. British Poultry Science 37, 263-278.
Hoppitt, W., and Laland, K.N. (2008). Social processes affecting feeding and drinking in the domestic
fowl. Animal Behaviour 76, 1529-1543.
Houldcroft, E., Smith, C., Mrowicki, R., Headland, L., Grieveson, S., Jones, T.A., and Dawkins, M.S.
(2008). Welfare implications of nipple drinkers for broiler chickens. Animal Welfare 17, 1-10.
Houpt, T.R. 2004. Water and electrolytes. In: Dukes physiology of domestic animals. 12th edition. Ed.
W.O. Reece, Cornell University Press, USA.
Hubbard (2014). Broiler Management Guide.
Iheukwumere, F.C. and U. Herbert. (2003). Physiological responses of broiler chickens to quantitative
water restrictions: Haematology and serum biochemistry. Int. J. Poult. Sci. 2:117-119.
IKB (2016). BIJLAGE 1.2A: VOORSCHRIFTEN IKB KIP ALLE PLUIMVEEBEDRIJVEN.
https://pluimned.avined.nl/sites/pluimned.avined.nl/files/1.2voorschriften_pluimveebedrijven_ikb_kip_versie_6_-_20160501.pdf
Jones, E.K.M., Zaczek, V., Macleod, M., and Hocking, P.M. (2004). Genotype, dietary manipulation and
food allocation affect indices of welfare in broiler breeders. British Poultry Science 45, 725-737.
Jones, F.T., and E, W.S. (2009). How does taste influence water consumption in broilers? Avian Advice
11, 8-11.
Jones, R.B., and Roper, T.J. (1997). Olfaction in the domestic fowl: A critical review. Physiology &
Behavior 62, 1009-1018.
Jong, I.C.D., Gunnink, H., and Harn, J.V. (2014). Wet litter not only induces footpad dermatitis but
also reduces overall welfare, technical performance, and carcass yield in broiler chickens. Journal
of Applied Poultry Research 23, 51-58.
Jong, I.C.D., and Harn, J.V. (2012). New approaches in housing and management to improve foot pad
health in fattening poultry. Aviagen Technical Information.
Jong, I.C.D., Lourens, A., and Harn, J.V. (2015). Effect of hatch location and diet density on footpad
dermatitis and growth performance in broiler chickens. Journal of Applied Poultry Research 24,
105-114.
Kare, M.R. (1970). The chemical senses of birds. [Online]. Available:
digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?ar ticle=1183&context=icwdmbirdcontrol [Accessed].
Kestin, S.C., Gordon, S., Su, G., and Sorensen, P. (2001). Relationships in broiler chickens between
lameness, liveweight, growth rate and age. Veterinary Record 148, 195-197.
Knowles, T.G., R.C. Ball, P.D. Warriss, and J.E. Edwards. (1996). A survey to investigate potential
dehydration in slaughtered broiler chickens. Br. Vet. J. 152:307-314.
Knowles, T.G., Kestin, S.C., Haslam, S.M., Brown, S.N., Green, L.E., Butterworth, A., Pope, S.J.,
Pfeiffer, D., and Nicol, C.J. (2008). Leg Disorders in Broiler Chickens: Prevalence, Risk Factors and
Prevention. Plos One 3.
Knowles, T.G., P.D. Warriss, S.N. Brown, J.E. Edwards, and M.A. Mitchell. 1995. Response of broilers
to deprivation of food and water for 24 hours. Br. Vet. J. 151:197-202.

52 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

Koike, T.I., Pryor, L.R., and Neldon, H.L. (1983). Plasma-Volume and Electrolytes during Progressive
Water-Deprivation in Chickens (Gallus-Domesticus). Comparative Biochemistry and Physiology aPhysiology 74, 83-87.
Kostal, L., Savory, C.J., and Hughes, B.O. (1992). Diurnal and individual variation in behaviour of
restricted-fed broiler breeders. Applied Animal Behaviour Science 32, 361-374.
Laverty, G., and E. Skadhauge. (1999). Physiological roles and regulation of transport activities in the
avian lower intestine. J. Exp. Zool. 283:481-494.
Laverty, G. and E. Skadhauge. (2008.) Adaptive strategies for post-renal handling of urine in birds.
Comp. Biochem. Physiol., Part. A. Mol. Intregr. Physiol. 149:246-254.
Leeson, S., J.D. Summers, and E.T. Moran Jr. (1976). Avian water metabolism – A review. Worlds
Poult. Sci. J. 32:185-195.
Lin, H., Jiao, H.C., Buyse, J., and Decuypere, E. (2006). Strategies for preventing heat stress in
poultry. World's Poultry Science Journal 62, 71-85.
Lott, B.D. (1991). The Effect of Feed-Intake on Body-Temperature and Water-Consumption of Male
Broilers during Heat Exposure. Poultry Science 70, 756-759.
Lott, B.D., Dozier, W.A., Simmons, J.D., and Rouch, W.B. (2003). Water flow rates in commercial
broiler houses. Poultry Science 82, 102 (S156).
Lott, B.D., Simmons, J.D., and May, J.D. (1998). Air velocity and high temperature effects on broiler
performance. Poultry Science 77, 391-393.
Manning, L., Chadd, S.A., and Baines, R.N. (2007a). Key health and welfare indicators for broiler
production. World's Poultry Science Journal 63, 46-62.
Manning, L., Chadd, S.A., and Baines, R.N. (2007b). Water consumption in broiler chicken: A welfare
indicator. World's Poultry Science Journal 63, 63-71.
Marks, H.L. (1987). Water and Feed-Intake, Feed-Efficiency, and Abdominal Fat Levels of Dwarf and
Normal Chickens Selected under Different Water - Feed Ratio Environments. Poultry Science 66,
1895-1900.
Marks, H.L., and Brody, T. (1984). Intakes of feed and water following restriction in selected and
nonselected broilers. Poultry science 63, 2307-2317.
Marples, N.M., and Roper, T.J. (1996). Effects of novel colour and smell on the response of naive
chicks towards food and water. Animal Behaviour 51, 1417-1424.
May, J.D., Lott, B.D., and Simmons, J.D. (2000). The effect of air velocity on broiler performance and
feed and water consumption. Poultry Science 79, 1396-1400.
Mcilroy, S.G., Goodall, E.A., and Mcmurray, C.H. (1987). A Contact-Dermatitis of Broilers Epidemiologic Findings. Avian Pathology 16, 93-105.
Mckinley, M.J., Cairns, M.J., Denton, D.A., Egan, G., Mathai, M.L., Uschakov, A., Wade, J.D.,
Weisinger, R.S., and Oldfield, B.J. (2004). Physiological and pathophysiological influences on
thirst. Physiology & Behavior 81, 795-803.
Mckinley, M.J., and Johnson, A.K. (2004). The physiological regulation of thirst and fluid intake. News
in Physiological Sciences 19, 1-6.
Mench, J.A. (2002). Broiler breeders: feed restriction and welfare. Worlds Poultry Science Journal 58,
23-29.
Miles, D.M., Lott, B.D., Branton, S.L., and Simmons, J.D. (2004). Development of a water stick to
measure nipple waterer flow rates. Journal of Applied Poultry Research 13, 258-262.
Mushtaq, M.M.H., Pasha, T.N., Mushtaq, T., Akram, M., Mahmood, S., Farooq, U., and Parvin, R.
(2014). Growth, water intake, litter moisture, carcass and physiological traits of broiler chickens
fed varying levels and sources of potassium under phase feeding system. Livestock Science 159,
61-66.
Mushtaq, M.M.H., Pasha, T.N., Mushtaq, T., and Parvin, R. (2013). Electrolytes, dietary electrolyte
balance and salts in broilers: An updated review on growth performance, water intake and litter
quality. World's Poultry Science Journal 69, 789-802.
Newberry, R.C., Hunt, J.R., and Gardiner, E.E. (1988). Influence of light intensity on behavior and
performance of broiler chickens. Poultry science 67, 1020-1025.
Nielsen, B.L., Thodberg, K., Malmkvist, J., and Steenfeldt, S. (2011). Proportion of insoluble fibre in
the diet affects behaviour and hunger in broiler breeders growing at similar rates. Animal 5, 12471258.

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 53

Oliveira, P.M., Faria, M.J.A., and Neto, M.G. (2016). Strategies to minimize the adverse thermal
environment in broiler chickens. Arquivo Brasileiro De Medicina Veterinaria E Zootecnia 68, 739747.
Pedersen, S., and Thomsen, M.G. (2000). Heat and moisture production of broilers kept on straw
bedding. Journal of Agricultural Engineering Research 75, 177-187.
Pesti, G.M., Amato, S.V., and Minear, L.R. (1985). Water-Consumption of Broiler-Chickens under
Commercial Conditions. Poultry Science 64, 803-808.
Pesti, G.M., and Marks, H.L. (1983). The Influence of Dietary-Protein Level on Water-Intake and
Abdominal Fat Pad Weights in Broilers. Poultry Science 62, 1482-1483.
Pinchasov, Y., Nir, I., and Nitsan, Z. (1987). Water Intake And Water Concentration In The Body And
Gastrointestinal Tract Of Intermittently Fed Broiler Chickens. British Poultry Science 28, 287-294.
Pollock, C. (2006). Diagnosis and treatment of avian renal disease. The veterinary clinics of North
America. Exotic animal practice 9:107-128. doi 10.1016/j.cvex.2005.10.007
Puma, M. C., H. Xin, R. S. Gates, and D. J. Burnham. (2001). An instrumentation system for studying
feeding and drinking behavior of individual poultry. Appl Eng Agric 17:365-374.
Quichimbo, C., Quintana, J., Rodríguez-Saldaña, D., López-Coello, C., Gómez, S., and Castellanos, F.
(2013). Effect of nipple type drinker height on productive parameters of broilers. International
Journal of Poultry Science 12, 144-147.
Radin, M.J., Swayne, D.E., Gigliotti, A., and Hoepf, T. (1996). Renal function and organic anion and
cation transport during dehydration and/or food restriction in chickens. Journal of Comparative
Physiology B-Biochemical Systemic and Environmental Physiology 166, 138-143.
Rexhepi, A., C. Brown, K. Sherifi, and B. Behluli. 2015. Visceral Gout (Uricosis) and Urolithiasis Caused
by Dehydration in Laying Hen Farm, Necropsy and Histopathology Findings. Kafkas Univ. Vet. Fak.
Derg. 21:291-294. doi 10.9775/kvfd.2014.12238.
Ritz, C.W., Batal, A.B., Fairchild, B.D., and Sedlacek, P. (2006). Effect of drinking water nitrate on
broiler performance. Poultry Science 85, 109-109.
Ross, P. A., and J. F. Hurnik. 1983. Drinking Behavior of Broiler Chicks. Appl Anim Ethol 11:25-31. doi
Doi 10.1016/0304-3762(83)90076-7.
Ross, P. A., J. F. Hurnik, and W. D. Morrison. 1981. Effect of Controlled Drinking Time on FeedingBehavior and Growth of Young Broiler Breeder Females. Poultry Science 60:2176-2181.
Saito, N. and R. Grossmann. (1998). Effects of short-term dehydration on plasma osmolality, levels of
arginine vasotocin and its hypothalamic gene expression in the laying hen. Comp. Biochem.
Physiol. Part A 121:235-239.
Sandilands, V., Tolkamp, B.J., and Kyriazakis, I. (2005). Behaviour of food restricted broilers during
rearing and lay - effects of an alternative feeding method. Physiology & Behavior 85, 115-123.
Sanotra, G.S., Lund, J.D., and Vestergaard, K.S. (2002). Influence of light-dark schedules and
stocking density on behaviour, risk of leg problems and occurrence of chronic fear in broilers.
British Poultry Science 43, 344-354.
Savory, C.J. (1978). The Relationship Between Food And Water Intake And The Effects Of Water
RestricTion On Laying Brown Leghorn Hens. British Poultry Science 19, 631-641.
Savory, C.J., and Maros, K. (1993). Influence of Degree of Food Restriction, Age and Time of Day on
Behavior of Broiler Breeder Chickens. Behavioural Processes 29, 179-190.
SCAHAW. (2000). The Welfare of Chickens Kept for Meat Production (Broilers). EUROPEAN
COMMISSION HEALTH & CONSUMER PROTECTION DIRECTORATE-GENERAL, 149 pp.
Schafer, U. (2012). Evaluation of beneficial and adverse effects on plants and animals following
lithium deficiency and supplementation, and on humans following lithium treatment of mood
disorders. Trace Elements and Electrolytes 29, 91-112.
Senaratna, D., Samarakone, T.S., and Gunawardena, W.W.D.A. (2016). Red color light at different
intensities affects the performance, behavioral activities and welfare of broilers. Asian-Australasian
Journal of Animal Sciences 29, 1052-1059.
Shepherd, E. M., and B. D. Fairchild. (2010). Footpad dermatitis in poultry. Poultry Science 89:20432051.
Shields, S. J., J. P. Garner, and J. A. Mench. (2004). Comparison of the behavior of broiler chickens
raised on two different bedding types. Poultry Science 83:83-83.
SMK, (2016). Criteria voor Vleeskuikens met normen voor milieukeur
http://www.milieukeur.nl/Public/Milieukeur_Agro_Food_Dierlijke_Producten_Schema/DP19VLK.pdf

54 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

Sprenger, M., Vangestel, C., and Tuyttens, F.a.M. (2009). Measuring thirst in broiler chickens. Animal
Welfare 18, 553-560.
Svihus, B., M. Choct, and H.L. Classen. (2013). Function and nutritional roles of the avian caeca: A
review. Worlds Poult. Sci. J. 69:249-264.
Syafwan. (2012). Effects of dietary changes on heat stress in broiler and Kampung chickens. PhD
thesis, Wageningen University, Wageningen, the Netherlands.
Tabler, G.T. (2003). Water intake: A good measure of broiler performance. Avian Advice 5, 7-9.
Tabler, T., Wells, J., and Zhai, W. (2012). Water-Related Factors in Broiler Production, in: Extension
Service of Mississippi State University. (POD-11-12) ed. (Missisippi: Mississippi State University).
Teeter, R.G., and Belay, T. (1996). Broiler management during acute heat stress. Animal Feed Science
and Technology 58, 127-142.
The University of Tennessee Agricultural Extension Service, P.-M.-., and E12-2015-00-151-95. (1994).
PB1533-Nipple Watering Systems for Broilers.
Thomas, D.H. 1982. Salt and water excretion in birds: The lower intestine as an integrator of renal
and intestinal excretion. Comp. Biohem. Physiol. A Physiol. 71:527-535.
Toghyani, M., Toghyani, M., Shahryar, H.A., and Zamanizad, M. (2011). Assessment of growth
performance, immune responses, serum metabolites, and prevalence of leg weakness in broiler
chicks submitted to early-age water restriction. Tropical Animal Health and Production 43, 11831189.
Tullo, E., Fontana, I., Peña Fernandez, A., Berckmans, D., Koenders, E., Vranken, E., Brown, S.N.,
Butterworth, A., Gunnink, H., and Guarino, M. (2015). Risk factor for footpad dermatitis and hock
burns in broiler chickens, in: Precision Livestock Farming 2015 - Papers Presented at the 7th
European Conference on Precision Livestock Farming, ECPLF 2015, 792-800.
Tuyttens, F.A.M., F. Vanhonacker, E. van Poucke, and W. Verbeke. (2010). Quantitative verification of
the correspondence between the Welfare Quality® operational definition of farm animal welfare
and the opinion of Flemisch farmers, citizens and vegetarians. Livest. Sci. 131:108-114.
Van Harn, J., and de Jong, I.C. (2012). Zuur is zoet voor zolen (1). De Pluimveehouderij 42, 28-29.
Van Harn, J., de Jong, I.C., and Gunnink, H. (2015). Wet litter not only induces footpad dermatitis but
also reduces overall welfare, technical performance and carcass yields in broiler chickens, in: Book
of Abstracts of the XIVth European poultry conference: The world's poultry science association,
416-416.
Van Harn, J., de Jong, I.C, and Veldkamp, T. (2009). Effect strooiselmateriaal, strooiselhoeveelheid,
opvangschoteltjes en waterdruk op resultaten vleeskuikens = Influence of bedding material,
bedding amount, drip cup and reduced water pressure on broiler performance". Lelystad: Animal
Sciences Group, Report 220.
Van Harn, J., Neijenhuis, F., and Ellen, H.H. (2014). Drinkwaterkwaliteit - vleeskuikenhouders:
controleer regelmatig uw drinkwaterkwaliteit! : Wageningen UR Livestock Research.
Van Harn, J., (2008). Invulling lichteisen EU-welzijnsrichtlijn voor vleeskuikens – vier lichtschema’s
vergeleken. ASG Rapport 172.
Van Harn, J en I.C. de Jong, (2012). Ander merk in de stal. Pluimveehouderij 20 april 2012, p. 26-27.
Traaggroeiende kuikens hebben een lagere water/voer verhouding dan snelgroeiende kuikens.
Van Horne, P.L.M.; Harn, J. van; van Middelkoop, J.H.; Tacken, G.M.L. (2003) Perspectieven voor een
alternatieve kuikenvleesketen; Marktkansen voor een langzaam groeiend vleeskuiken. Den Haag :
LEI, (Rapport LEI 2.03.20).
Van Der Hoeven-Hangoor, E. (2014). Broiler excreta composition and its effect on wet litter- Aspects
of nutrition. Wageningen University.
Van Middelkoop, J.H en J. van Harn, (1995). Vergelijkend onderzoek drinkwatersystemen vleeskuikens
- Eindrapportage FOMA. PP-uitgave no. 23 Praktijkonderzoek Pluimveehouderij.
Vanderhasselt, R. (2013). Imporoving the assessment of thirst and footpad dermatitis in broiler
chicken welfare monitoring schemes. PhD Thesis, Ghent University.
Vanderhasselt, R., M. Sprenger, F.A.M. Tuyttens, D. De Brabander, O. Cangar, C. Bahr, D. Berckmans,
E. Vranken, E. Decuypere, J. Buyse, D. Lips, M. Cox, K. De Baere, and J. Zoons. (2010).
Welzijnsnormen bij vleeskippen. FOD. Report project nr. RT-06/4.
Vanderhasselt, R.F., Goethals, K., Buijs, S., Federici, J.F., Sans, E.C.O., Molento, C.F.M., Duchateau,
L., and Tuyttens, F.a.M. (2014). Performance of an animal-based test of thirst in commercial
broiler chicken farms. Poultry Science 93, 1327-1336.

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 55

Vieira, S.L., and Lima, I.L. (2005). Live performance, water intake and excreta characteristics of
broilers fed all vegetable diets based on corn and soybean meal. International Journal of Poultry
Science 4, 365-368.
Viola, T.H., Ribeiro, A.M.L., Penz Júnior, A.M., and Viola, E.S. (2009). Influence of water restriction on
the performance and organ development of young broilers. Revista Brasileira de Zootecnia 38,
323-327.
Visser, K., Rommers, J., Ruis, M., Gerritzen, M., Veldkamp, T. & de Jong, I. (2015). Risicoanalyse
dierenwelzijn witvleesketen. Wageningen UR Livestock Research Report 884.
http://www.wageningenur.nl/en/Expertise-Services/Research-Institutes/livestockresearch/publications.htm.
Watkins, S. and G.T. Tabler. (2009). Broiler water consumption. Avian Advice 13:11-12.
Wet Dieren (2014). http://wetten.overheid.nl/BWBR0030250/2015-02-01
Williams, R.B. (1996). The ratio of the water and food consumption of chickens and its significance in
the chemotherapy of coccidiosis. Vet. Res. Commun. 20:437-447.
Weeks, C.A., and Butterworth, A. (2004). Measuring and Auditing Broiler Welfare. Wallingford UK:
CABI publishing.
Welfare Quality. (2009). Welfare Quality welfare assessment protocol for poultry. The Welfare Quality
Consortium.
Winn, P.N., and Godfrey, E.F. (1967). The effect of humidity on growth and feed conversion of broiler
chickens. International Journal of Biometeorology 11, 39-50.
Yeomans, M.R. (1986). Overdrinking in the Domestic-Fowl. British Poultry Science 27, 163-163.
Zhou, W.T., M. Fujita, and S. Yamamoto. (1998). Effects of food and water withdrawal and high
temperature exposure on diurnal variation in blood viscosity of broiler chickens. Br. Poult. Sci.
39:156-160.
Zuidhof, M. J., B. L. Schneider, V. L. Carney, D. R. Korver, and F. E. Robinson. (2014). Growth,
efficiency, and yield of commercial broilers from 1957, 1978, and 2005. Poultry Science 93:29702982. doi 10.3382/ps.2014-04291.

56 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

Bijlage 1

Geraadpleegde stakeholders

Vleeskuikens:
-

Specialist vleeskuikens, veevoedersector, 9 jaar ervaring

-

Pluimvee dierenartsen, gespecialiseerde vleeskuikenpraktijk, als groep geraadpleegd, 5, 25 en
27 jaar ervaring

-

Specialist vleeskuikens en hoofd afdeling vleespluimvee, veevoedersector en
vleeskuikenhouder, ervaring als specialist vleeskuikens > 10 jaar

-

Technisch specialist vleeskuikens, veevoedersector, 27 jaar ervaring

-

Commercieel technisch manager, fokbedrijf, 30 jaar ervaring

Specialisten vleeskuikens uit de veevoedersector hebben ruime ervaring bij zowel bedrijven met
gangbare kuikens als bedrijven die produceren volgens de verschillende concepten met trager
groeiende vleeskuikens.

Vleeskuikenouderdieren:
-

Commercieel technisch manager, fokbedrijf, 30 jaar ervaring

-

Pluimvee dierenarts, gespecialiseerde praktijk voor opfok en vermeerdering
vleeskuikenouderdieren, 26 jaar ervaring

-

Pluimvee specialist, veevoedersector, 5 jaar ervaring

-

Technisch directeur, fokbedrijf, 35 jaar ervaring

De geraadpleegde stakeholders hebben ervaring met zowel bedrijven met gangbare ouderdieren als
bedrijven met ouderdieren van trager groeiende vleeskuikens.

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 57

Bijlage 2

Vragenlijst stakeholders

De volgende vragenlijst is gebruikt bij de stakeholder consultatie:
Algemene informatie:
Expert naam:
Interviewdatum:
Bedrijf:
Functie:
Aantal jaren in deze of vergelijkbare functie:
Interviewer:
Overige opm:
Welke factoren zijn naar uw mening van invloed op de wateropname?
Kruis aan in de lijst. Vul de lijst aan met ontbrekende factoren.
Rangschikking: rangschik op basis van de mate van effect op wateropname, en maximaal 10 factoren
(maximaal een top 10 van meest belangrijke factoren).
Lijst van factoren:
Factor
lichtschema
lichtsterkte
soort licht (daglicht/kunstmatig)
voersamenstelling
voerregime (beperkt/onbeperkt)
bijvoeren hele tarwe
strooiseltype
type drinker
afstand tussen drinkpunten/waterlijnen
waterdruk
reinheid water
additieven in drinkwater
ras/merk
geslacht
leeftijd
darmgezondheid
ventilatiedebiet
wijze van ventileren
temperatuurschema
werkelijke staltemperatuur
relatieve luchtvochtigheid
stofconcentratie
ammoniakconcentratie
mobiliteit kuikens
luchtweggezondheid
gezondheid/vitaliteit koppel algemeen
antibiotica toediening
vaccinatietoediening
vaccinatieschema
uitkomstmethode (broederij/stal/hatchbrood)
afleidingsmateriaal
Wijze van huisvesting (emissiearm stalsysteem)
Bezettingsdichtheid

58 | Wageningen Livestock Research Rapport 989

Geef voor iedere factor aan of deze invloed heeft op de wateropname, geef kort weer wat de invloed
dan is, en rangschik de factoren naar mate van invloed op wateropname (voor maximaal 10 factoren).
Praktijksituatie
Op hoeveel bedrijven vindt beperkte respectievelijk onbeperkte waterverstrekking plaats (inschatting
in percentage)?
Maak voor vleeskuikenouderdieren onderscheid tussen opfokperiode en productieperiode.
Indien water beperkt wordt verstrekt, welke methoden worden daarbij dan toegepast in de praktijk?
Beschrijf deze methoden, bijvoorbeeld het aantal uren dat de kraan dicht zit, of wat een lage
waterdruk inhoudt.
Indien water beperkt wordt verstrekt, heeft dat dan gevolgen voor diergezondheid, dier/koppelgedrag, dierfysiologie, productie, anders?
Bij anders, denk ook aan bv. Verstrekken geneesmiddelen via het water, vervuiling leidingen,
uitwendige kwaliteit/afkeur, stalklimaat/stof, strooiselkwaliteit.
Scoor de ernst van het effect: 0=geen effect; 3=ernstig/groot effect
Geef korte toelichting van effect (bv. Hoe wordt de gezondheid beïnvloed)
Alleen voor vleeskuikenouderdieren:
Indien onbeperkt water wordt verstrekt bij gecontroleerd (beperkt) gevoerde dieren, heeft dat dan
een effect op diergezondheid, dier(koppel)gedrag, dierfysiologie, productie of anderszins?
Denk bij anders ook aan bv. verstrekking geneesmiddelen of additieven via het water, vervuiling
leidingen e.d., klimaat, luchtkwaliteit (stof), strooiselkwaliteit.
Zijn er nog andere opmerkingen die u wil plaatsen in relatie tot methoden van waterverstrekking en
de mogelijke effecten daarvan op gezondheid, welzijn, productie of anderszins?

Wageningen Livestock Research Rapport 989

| 59

Wageningen Livestock Research

Wageningen Livestock Research ontwikkelt kennis voor een zorgvuldige en

Postbus 338

renderende veehouderij, vertaalt deze naar praktijkgerichte oplossingen en

6700 AH Wageningen

innovaties, en zorgt voor doorstroming van deze kennis. Onze wetenschappelijke

T 0317 48 39 53

kennis op het gebied van veehouderijsystemen en van voeding, genetica, welzijn en

E info.livestockresearch@wur.nl

milieu-impact van landbouwhuisdieren integreren we, samen met onze klanten, tot

www.wur.nl/livestock-research

veehouderijconcepten voor de 21e eeuw.
De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Rapporttitel Verdana 22/26
Maximaal 2 regels
Subtitel Verdana 10/13
Maximaal 2 regels

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen UR bundelen 9
gespecialiseerde onderzoeksinstituten van stichting DLO en Wageningen
University hun krachten om bij te dragen aan de oplossing van belangrijke vragen
in het domein van gezonde voeding en leefomgeving. Met ongeveer 30
vestigingen, 6.000 medewerkers en 10.000 studenten behoort Wageningen UR
wereldwijd tot de aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein. De
integrale benadering van de vraagstukken en de samenwerking tussen
verschillende disciplines vormen het hart van de unieke Wageningen aanpak.

Namen Verdana 8/13
Maximaal 2 regels

CONFIDENTIAL