Examinering in de
nautische en
luchtvaartsector

Inspectie van het Onderwijs

Voorwoord
De Inspectie van het Onderwijs voert jaarlijks onderzoeken uit naar onderwerpen die niet of
niet geheel in het reguliere toezicht zijn opgenomen. Het betreft thema’s die extra aandacht
vragen en die in samenspraak met de minister opgenomen zijn in het Jaarwerkplan. In dit
rapport staan de uitkomsten van een themaonderzoek naar de examinering van opleidingen in
de nautische en luchtvaartsector waarvoor wettelijke beroepsvereisten gelden die ook internationaal van belang zijn. De aanleiding voor het onderzoek was de geconstateerde maatschappelijke onrust over de waarde van de mbo-diploma’s in deze sectoren. Deze onrust kwam tot uiting
in vragen die werden gesteld in de Tweede Kamer, publicaties in de pers en individuele klachten
bij de inspectie. Het belangrijkste doel van het onderzoek was om helderheid te verschaffen
over de waarde van de afgegeven diploma’s in deze twee sectoren.
Het themaonderzoek naar de examinering in de nautische en luchtvaartsector vond plaats van
maart 2009 tot april 2010, tegelijkertijd met het reguliere onderzoek naar de kwaliteit van
examinering bij mbo-instellingen.
In het onderzoek hebben wij geen bevestiging gevonden voor de maatschappelijke onrust. De
mbo-diploma’s in de nautische en luchtvaartsector zijn een goede start voor de beginnend
beroepsbeoefenaar en de basis voor de internationale certificaten die voor deze sectoren
noodzakelijk zijn en worden afgegeven. In de luchtvaartsector gaat het om opleidingen voor
onderhoudsberoepen en in de nautische sector om varend personeel.
Wel is er zorg over de examenkwaliteit van meerdere opleidingen en zijn er onduidelijkheden in
de kwalificatiedossiers. Wij zullen het komend jaar extra toezien op verbetering van deze
aspecten.

De hoofdinspecteur beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Drs. H.G.J. Steur
augustus 2010

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

1

2

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Inhoudsopgave
Samenvatting
Inleiding

9

1

Onderzoeksaanpak

11

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6

Aanleiding tot het onderzoek
Doel van het onderzoek en probleemstelling
Onderzoeksvragen
Doelgroep
Opzet onderzoek
Resultaten

11
12
13
14
14
15

2

Onderzoek nautisch

16

2.1
2.2
2.3
2.4

Inleiding stelsel nautisch
Wettelijke beroepsvereisten
Examinering
Diplomawaarde voor de branche

16
22
28
35

3

Onderzoek luchtvaart

38

3.1
3.2
3.3
3.4

Inleiding stelsel luchtvaart
Wettelijke beroepsvereisten
Examinering
Diplomawaarde voor de branche

38
41
45
49

4

Slotbeschouwing

52

Bijlagen

55

A
B
C
D

55
56
61
67

Wettelijke vereisten
De standaarden
Deelnemersaantallen
Kwalificatiestructuur luchtvaartopleidingen

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

3

Samenvatting
Conclusie
Het diploma in de nautische en luchtvaartsector wordt door de branches gewaardeerd, omdat
de gediplomeerde in het algemeen voldoet aan de eisen die gesteld worden aan de beginnend
beroepsbeoefenaar. In de nautische sector is het mbo-diploma de toegang tot de vaarbevoegdheidsbewijzen die internationaal zijn vereist voor alle beroepsbeoefenaars. In de
luchtvaartsector geldt het mbo-diploma als een goede start voor verdere groei in het onderhoudsberoep en –bedrijf.
Wel zijn er enkele factoren die de waarde van het diploma negatief kunnen beïnvloeden. Dat
is in de eerste plaats de constatering dat de examenkwaliteit in een groot aantal gevallen niet
aan de eisen bleek te voldoen. In de tweede plaats blijkt er onduidelijkheid te bestaan over de
verwerking van de wettelijke beroepsvereisten in de eindtermendocumenten en
kwalificatiedossiers.
De wettelijke basis voor mbo-diploma’s is vastgelegd in de Wet educatie en beroepsonderwijs
(WEB) van 31 oktober 1995. Voor een aantal beroepen, waaronder die in de nautische en
luchtvaartsector, zijn aanvullende wettelijke regels opgesteld die mede bepalend zijn voor de
inhoud en waarde van de opleiding en het diploma.
Uit dit themaonderzoek blijkt dat de waarde van een mbo-diploma in de nautische en luchtvaartsector nauw verbonden is met de eisen die volgens internationale wet- en regelgeving
worden gesteld aan beroepsbeoefenaren in deze sectoren. De zogenoemde wettelijke beroepsvereisten moeten opgenomen zijn in de eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers van de
kwalificaties in het mbo1. Onderwijsinstellingen kunnen er zo voor zorgen dat een gediplomeerd beginnend beroepsbeoefenaar de arbeidsmarkt betreedt met deskundigheidsbewijzen
die passen bij de vraag van deze arbeidsmarkt.
In dit onderzoek is nagegaan of de wettelijke beroepsvereisten zijn opgenomen in de eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers, en of de examinering in overeenstemming is met de
vereisten uit deze documenten. Hierbij is uitgegaan van de eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers die zijn vastgesteld door de minister2. Er is nagegaan of er sprake is van risico’s
door het verstrekken van vrijstellingen door de onderwijsinstelling. Daarnaast is onderzocht
wat de branche vindt van de examinering en de diploma’s en of er nog bijzondere vereisten zijn
die deel zouden moeten uitmaken van de opleiding en/of het diploma van een beginnend
beroepsbeoefenaar.

Wettelijke beroepsvereisten
Onderzocht is of de wettelijke beroepsvereisten goed in de eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers zijn opgenomen?

1 WEB, artikel 7.2.4. Voor de ‘oude’ eindtermenopleidingen zijn er de eindtermendocumenten. Voor de competentiegerichte
opleidingen zijn er de kwalificatiedossiers. In deze documenten zijn de eisen opgenomen waaraan een beginnend
beroepsbeoefenaar moet voldoen.
2 De registratie van eindtermgerichte opleidingen is te vinden op www.cfi.nl en van competentiegerichte opleidingen op
www.mbo2010.nl.

4

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Conclusie
Zowel in de nautische als in de luchtvaartsector zijn de eisen die voortvloeien uit internationale regelgeving niet in alle eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers voldoende
transparant en volledig opgenomen. Het is de taak van de kenniscentra om ervoor te zorgen
dat dit in orde wordt gemaakt.

Nautische sector
De wettelijke beroepsvereisten in de nautische sector vloeien voort uit eisen die zijn opgenomen in het STCW-verdrag en het Besluit zeevaartbemanning (koopvaardij), het Besluit zeevisvaartbemanning (visserij) en de Vaartijdenwet 3 (binnenvaart). Het gaat hier om (inter)nationale
wetgeving waaraan beroepsbeoefenaren in de nautische sector moeten voldoen.
De transparantie van de wettelijke beroepsvereisten in de eindtermendocumenten is voor de
binnenvaart zodanig, dat duidelijk is welke kwalificerende eisen uit andere wetgeving van
toepassing zijn voor diplomering. Dit is echter niet het geval bij de eindtermendocumenten
voor koopvaardij en visserij. In de documenten is wel opgenomen dat er wettelijke beroepsvereisten zijn, maar het is niet duidelijk of en waar de wettelijke vereisten in de opleiding en
examinering (moeten) zijn opgenomen.
Voor de competentiegerichte opleidingen is de opname van de wettelijke beroepsvereisten in de
kwalificatiedossiers duidelijker, maar de verwerking ervan in de kwalificatiedossiers is verschillend. Voor de koopvaardij is het goed geregeld, omdat de specifieke voor examinering relevante
eisen in het kwalificatiedossier zijn opgenomen. Voor de visserij is dit niet het geval. Hoewel de
kwalificatiedossiers voor de visserij qua wettelijke beroepsvereisten vergelijkbaar zijn met die
van de koopvaardijopleidingen, ontbreekt een beschrijving van deze wettelijke beroepsvereisten. De specifieke voor examinering relevante wettelijke beroepsvereisten voor de visserijopleidingen zijn niet transparant in de kwalificatiedossiers beschreven. Daarnaast is het zo dat de
eisen met betrekking tot de duur van een stage aan boord (zowel voor koopvaardij als voor
visserij) en vaartijd (voor de binnenvaart) niet in de kwalificatiedossiers zijn vermeld.
Uit het onderzoek is gebleken dat de wettelijke beroepsvereisten in de eindtermendocumenten
en kwalificatiedossiers niet altijd transparant zijn opgenomen. Daarnaast is ook gebleken dat
relevante vereisten uit (inter)nationale wetgeving niet altijd volledig in de examinering voor
eindtermgerichte opleidingen zijn verwerkt. Hoewel de onderwijsinstellingen die nautische
opleidingen aanbieden zich bij het onderwijs en examineren richten op de internationale
wettelijke beroepsvereisten, is de kwaliteit van de examinering van drie onderzochte koopvaardij opleidingen en drie onderzochte visserij opleidingen onvoldoende. Het exameninstrumentarium dekt de wettelijke beroepsvereisten in onvoldoende mate.

Luchtvaartsector
De wettelijke beroepsvereisten in de luchtvaartsector vinden hun oorsprong in de internationale richtlijn voor het onderhoud en vrijgeven van vliegtuigen, nader aangeduid met Part-664.

3 Deze wet is medio 2009 vervangen door de Binnenvaartwet.
4 Part-66 is de opvolger van JAR-66 en stelt belangrijke voorwaarden waaraan vliegtuigonderhoudspersoneel moet voldoen
om vliegtuigen te mogen vrijgeven met betrekking tot het uitgevoerde onderhoud. Inspectie Verkeer en Waterstaat zorgt in
Nederland voor de verstrekking van licenties en houdt toezicht op het systeem. In dit document wordt in het algemeen de
nieuwste aanduiding gehanteerd.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

5

De in 2001 vastgestelde eindtermendocumenten en bijna alle kwalificatiedossiers vanaf 2006
vermelden dat er sprake is van wettelijke beroepsvereisten. Verschillende versies van deze
documenten laten zien dat gestreefd is naar het opnemen van wettelijke beroepsvereisten in
het kader van Part-66. Daarbij is de mogelijkheid opgenomen om het mbo-diploma te behalen
zonder aan de specifieke eisen van Part-66 te hebben voldaan. Deze mogelijkheid is ingevoerd
voor de eindtermgerichte opleidingen waarvan de dossiers zijn vastgesteld in 2001.
Voor de competentiegerichte opleidingen is de vraag of Part-66 opgenomen moet worden in de
kwalificatiedossiers een punt van discussie, zoals blijkt uit de verantwoording van kenniscentrum en paritaire commissie in het kwalificatiedossier (deel D). Gebleken is dat er nu meerdere
versies van de kwalificatiedossiers zijn, die verschillend zijn ingericht: met en zonder de
vereisten van Part-665.
Uit het onderzoek blijkt dat alle onderwijsinstellingen zich bij het onderwijs richten op de
internationale wettelijke beroepsvereisten Part-66. Het bedrijfsleven vraagt hierom en het is in
het belang van de deelnemer dat het onderwijs aansluit bij de internationale situatie. De vijf
onderzochte onderwijsinstellingen stemmen in toenemende mate de uitwerking van de
kwalificatiedossiers met elkaar en het bedrijfsleven af. Zo komen ze tot afspraken die een
gezamenlijke aanpak van examinering voorstaan waardoor is bereikt dat bij alle onderwijsinstellingen de wettelijke beroepsvereisten in voldoende mate in de examinering zijn
opgenomen.

Examenkwaliteit
Onderzocht is of de examenkwaliteit van de opleidingen is geborgd. Het onderzoek is uitgevoerd aan de hand van de examenstandaarden die zijn opgenomen in de ministeriële regeling
standaarden examenkwaliteit mbo6. Hierbij is de gehele examinering onderzocht. Dat betekent
dat bij de beoordeling van de inhoud van de examens niet alleen is gekeken naar de wettelijke
beroepsvereisten zoals hierboven omschreven, maar dat alle vereisten zijn beoordeeld.
In beide sectoren zijn opleidingen geselecteerd die voldeden aan de criteria voor dit onderzoek,
te weten:
• Er is sprake van wettelijke beroepsvereisten.
• De examinering en diplomering vonden al plaats voor 1 oktober 2009.
• De opleiding is bij twee onderwijsinstellingen te onderzoeken (indien mogelijk).
Conclusie
De examenkwaliteit is bij elf van de negentien nautische opleidingen en bij zeven van de elf
luchtvaartopleidingen met een voldoende beoordeeld. De onvoldoendes bij de in totaal
twaalf van de dertig onderzochte opleidingen komen vooral doordat de toetsen niet in
voldoende mate aan de criteria voldoen. Dit beeld komt overeen met het landelijk beeld van
de examenkwaliteit in 2009. De onderwijsinstellingen moeten zorgen voor verbetering.
De inspectie onderzoekt over een jaar of dat gebeurd is.

5 Zie voor een overzicht van de verschillende versies bijlage D.
6 Zie bijlage B.

6

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Nautische sector
De examenkwaliteit van twaalf eindtermgerichte en zeven competentiegerichte opleidingen is
onderzocht. Van de eindtermgerichte opleidingen scoorden zes van de twaalf op dit punt een
voldoende. Van de competentiegerichte opleidingen was de examenkwaliteit van vijf van de
zeven opleidingen voldoende. De tekortkomingen zijn vooral geconstateerd in het exameninstrumentarium (toetsen): de kwalificatievereisten zijn in onvoldoende mate in deze toetsen
opgenomen en er zijn onvolkomenheden in toetstechnische eisen.

Luchtvaartsector
In de luchtvaartsector is de examenkwaliteit van zes eindtermgerichte opleidingen en vijf
competentiegerichte opleidingen onderzocht. De examenkwaliteit van vijf van de zes eindtermgerichte opleidingen en van drie van de vijf competentiegerichte opleidingen bleek voldoende.
Ook in deze sector zijn de tekortkomingen vooral geconstateerd in het exameninstrumentarium (toetsen). De kwalificatievereisten zijn in onvoldoende mate in deze toetsen opgenomen
en er zijn onvolkomenheden in toetstechnische eisen. Bij één competentiegerichte opleiding is
ook sprake van tekortkomingen als het gaat om de wettelijke vereisten die uit de WEB voortvloeien. Bij deze opleiding worden de deelnemers niet goed geïnformeerd over de vereisten.

De waarde van het mbo-diploma in de branche en de rol van evc- en
vrijstellingsprocedures
Bij branchevertegenwoordigers is nagegaan of zij vinden dat de verstrekte diploma’s de waarde
hebben die zij verwachten. Daarbij is tevens nagegaan of deze vertegenwoordigers nog specifieke vereisten zien die niet in de kwalificatiedossiers zijn opgenomen.
Daarnaast is bij onderwijsinstellingen onderzocht of vrijstellingen en procedures voor erkenning van verworven competenties (evc-procedures) een rol van betekenis spelen in relatie tot
diplomering en erkenningen.
In beide sectoren hebben de onderwijsinstellingen namen van relevante bedrijven aangeleverd.
Bij de selectie van de bedrijven voor het onderzoek is ervoor gezorgd dat er minimaal twee
bedrijven per opleiding zijn bevraagd.
Conclusie
Het diploma in de nautische en luchtvaartsector wordt door de branche gewaardeerd, omdat
de gediplomeerde in het algemeen voldoet aan de vereisten die gesteld worden aan de
beginnend beroepsbeoefenaar. Naast de wettelijke beroepsvereisten zijn er geen andere
specifieke branchevereisten.
De rol van evc-procedures is in beide branches nihil. De rol van de vrijstellingsprocedures is
beperkt; deze procedures worden over het algemeen zorgvuldig uitgevoerd. Eén onderzochte
instelling in de nautische sector past de vrijstellingsprocedure onzorgvuldig toe, waardoor er
ondeugdelijke diploma’s zijn verstrekt.
Uit het onderzoek blijkt dat in beide sectoren het mbo-diploma gewaardeerd wordt door de
vertegenwoordigers van de bedrijven.
In de nautische sector is het mbo-diploma de directe voorwaarde voor het verkrijgen van
vaarbevoegdheidsbewijzen (erkenningen) die internationaal zijn vereist voor alle
beroepsbeoefenaars.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

7

In de luchtvaartsector geldt het mbo-diploma als een goede start voor verdere groei in het
onderhoudsberoep en -bedrijf. Het kan hierbij gaan om groei naar de licentie (erkenning) die
internationaal is voorgeschreven om ‘on the plane’ te mogen werken, maar ook om groei naar
verdere mogelijkheden om ‘off the plane’ te mogen werken.
Naast de eerder genoemde wettelijke beroepsvereisten zijn er volgens de vertegenwoordigers uit
de branche geen andere specifieke branchevereisten die onderdeel zouden moeten uitmaken
van de opleidingen in deze sectoren.
Omdat er in de nautische sector signalen waren dat diploma’s soms niet op deugdelijke gronden
werden afgegeven, is dit nader onderzocht. Bij één onderwijsinstelling in de nautische sector
blijkt dit inderdaad het geval te zijn. Het betreft hier overigens een andere onderwijsinstelling
dan die waarover de signalen bekend waren. De betreffende instelling verleende onterecht
vrijstellingen op basis van eerder behaalde vaarbevoegdheidsbewijzen of internationale
diploma’s. Bij de overige onderzochte onderwijsinstellingen zijn geen onvolkomenheden op dit
punt aangetroffen.
In de luchtvaartsector zijn bij de onderzochte opleidingen geen certificaten of diploma’s
afgegeven of vrijstellingen verleend op basis van eerder verkregen competenties (evc).
Vrijstellingen zijn wel verleend, maar alleen op basis van elders behaalde deelcertificaten.

8

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Inleiding
Dit rapport is het verslag van het themaonderzoek naar de examinering bij mbo-opleidingen in
de nautische en luchtvaartsector. Een breed ingestoken onderzoek naar de kwaliteit van de
examinering in twee complexe en dynamische branches. Deze complexiteit komt tot uiting in
de nationale maar vooral ook internationale wet- en regelgeving die leidend en noodzakelijk is
voor het werk en het functioneren van beroepsbeoefenaren in deze branches. Niet alleen de
veiligheid van het lucht- en waterverkeer is hiermee gemoeid, maar ook de veiligheid van de
zeeman en van de luchtvaarttechnicus.
De aanleiding voor dit onderzoek is het feit dat er via verschillende kanalen klachten zijn geuit
en vragen zijn gesteld over de examinering en diplomering van mbo’ers in de nautische en
luchtvaartsector. Hierdoor ontstond het beeld dat het niet goed gesteld zou zijn met het niveau
van de gediplomeerden in deze sectoren. Uit deze maatschappelijke onrust vloeit de volgende
centrale vraag voor dit onderzoek voort:

Wat is de waarde van een mbo-diploma in de nautische en luchtvaartsector?
Dit themaonderzoek spitst zich toe op de examinering van mbo-opleidingen in beide sectoren,
en specifiek voor die opleidingen waarbij sprake is van vereisten die internationaal gelden.
Dergelijke vereisten zijn van essentieel belang in deze sectoren. Examinering is het besluitvormingsproces op basis waarvan een examencommissie van een onderwijsinstelling tot diplomering overgaat. Het is het bewijs waarmee een deelnemer aantoont dat hij voldoet aan de
noodzakelijke eisen voor het beroep waarvoor hij is opgeleid.
Er is in het kader van dit themaonderzoek geen onderzoek gedaan naar de kwaliteit van het
onderwijs. Reguliere en incidentele onderzoeken hebben overigens wel plaatsgevonden; de
rapporten van deze onderzoeken zijn in te zien via de website van de inspectie.
De eisen waaraan een beginnend beroepsbeoefenaar in de nautische en luchtvaartsector moet
voldoen, zijn opgenomen in eindtermendocumenten (voor de ‘oude’ eindtermenopleidingen)
en kwalificatiedossiers (voor de competentiegerichte opleidingen). Voor het beantwoorden van
de centrale vraag is nader onderzoek gedaan naar de (inter)nationale wettelijke vereisten en de
verwerking daarvan in de eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers. Vervolgens is de
examinering van verschillende op deze eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers
gebaseerde opleidingen onderzocht. Tot slot is in het onderzoek gekeken naar het beeld dat de
branche heeft van het diploma en de beginnend beroepsbeoefenaar.
De conclusies van de deelonderzoeken zijn samengevoegd, om daarmee de centrale vraag te
kunnen beantwoorden.

Leeswijzer
In hoofdstuk 1 wordt het onderzoek beschreven aan de hand van onderzoeksvragen en de
onderzoeksopzet.
Vervolgens worden in hoofdstuk 2 en 3 de antwoorden op de onderzoeksvragen toegelicht.
Omdat beide branches hun eigen specifieke complexiteit en wet- en regelgeving kennen, is
ervoor gekozen elk van de branches in een apart hoofdstuk onder te brengen. Hoofdstuk 2
behandelt de nautische sector en hoofdstuk 3 gaat in op de luchtvaartsector.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

9

De hoofdstukken kennen wel een gelijke opzet. Zo is in beide hoofdstukken de eerste paragraaf
gewijd aan een inleiding in het stelsel, waarin kwalificatiestructuur, wet- en regelgeving en de
opzet van toezicht aan bod komen. De tweede paragraaf gaat in op de verwerking van de
wettelijke beroepsvereisten in de eindtermendocumenten en de kwalificatiedossiers. In de
derde paragraaf wordt de kwaliteit van examinering van opleidingen beschreven aan de hand
van de landelijke standaarden voor examinering. De laatste paragraaf van beide hoofdstukken
handelt over de diplomawaarde voor de branche.
In hoofdstuk 4 volgt een slotbeschouwing, waarin wordt ingegaan op de relatie tussen de
resultaten van de onderzoeksvragen en een antwoord wordt gegeven op de centrale
onderzoeksvraag.

10

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

1

Onderzoeksaanpak

1.1

Aanleiding tot het onderzoek

De aanleiding voor dit project is de geconstateerde maatschappelijke onrust over de waarde van
de mbo-diploma’s in de nautische en luchtvaartsector. Deze onrust komt voort uit signalen van
het bedrijfsleven (bijvoorbeeld KLM), de Tweede Kamer (die vragen heeft gesteld over bepaalde
luchtvaartopleidingen), het buitenland (dat bijvoorbeeld vraagtekens plaatst bij de waarde van
Nederlandse diploma’s en deelcertificaten in de nautische sector) en publicaties hierover in de
pers.
In de luchtvaartsector ging het om signalen over examens bij twee roc’s. Het betrof vooral de
procedure bij en invulling van examens waarmee mbo’ers certificaten kunnen behalen die
internationaal van waarde zijn om te kunnen werken in de onderhoudsbranche (Part-66)7. De
afnemende organisatie van deze examens (het roc) moest beschikken over een erkenning van
de Inspectie Verkeer en Waterstaat, maar bezat deze niet meer. Omdat dezelfde examens ook
werden gebruikt voor de toetsing voor het mbo-diploma, was er verwarring over de geldigheid
van deze examens. Daarnaast werden er vragen gesteld over de lage uitstroom van mbo-gediplomeerden en het geringe aantal examenkandidaten die in het bezit kwamen van de bevoegdheidseisen Part-66.
In de pers8 werd hierover gepubliceerd en in de Tweede Kamer9 zijn hierover vragen gesteld.
De signalen in de nautische sector betroffen in algemene zin vragen over de toepassing van
wettelijke beroepsvereisten binnen de opleidingen. De Inspectie van het Onderwijs ontving van
het ministerie van Verkeer en Waterstaat de vraag of de opleidingen en daarmee de diploma’s
voldeden aan de wettelijke beroepsvereisten.
Daarnaast waren er enkele cases. De kern van deze cases betrof:
• het onterecht afgeven van nautische mbo-diploma’s en onterecht ontvangen van
bekostiging10;
• een verzoek om een vaarbevoegdheidsbewijs op basis van diploma’s van een niet-CREBOgeregistreerde onderwijsinstelling;
• onrust bij het ministerie van Verkeer en Waterstaat over de opzet van evc-procedures voor de
visserij, waarbij de vraag centraal stond of een dergelijke, in opzet bekende procedure
waarborgt dat een mbo-diploma en een vaarbevoegdheidsbewijs terecht zouden worden
afgegeven;
• onduidelijkheid over de juistheid en de volledigheid van de inhoud en verwerking van
wettelijke beroepsvereisten in kwalificatiedossiers naar aanleiding van een interne verkenning door de Inspectie van het Onderwijs.

7

Part-66 is een internationale richtlijn en bevat belangrijke voorwaarden waaraan vliegtuigonderhoudspersoneel moet
voldoen om vliegtuigen te mogen vrijgeven met betrekking tot het uitgevoerde onderhoud.

8 De Telegraaf, 11 maart 2008.
9 Verslag vergaderjaar 2006-2007 nr. 1322 en verslag vergaderjaar 2007-2008 nr. 1969.
10 De Inspectie van het Onderwijs heeft dit met een incidenteel onderzoek onderzocht (juni 2008). Naar aanleiding van dit
onderzoek zijn corrigerende maatregelen getroffen, uitgevoerd en gecontroleerd. Naast deze case bleek er – lopende het
themaonderzoek – een andere onderwijsinstelling te zijn waarbij sprake was van het onterecht afgeven van nautische
diploma’s.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

11

1.2 Doel van het onderzoek en probleemstelling
Het doel van het onderzoek is te achterhalen wat het civiel effect is van de examinering en
diplomering in de nautische en luchtvaartsector en de ontwikkelingen daarin, dat wil zeggen of
er voldoende vertrouwen is in de waarde van de mbo-diploma’s in deze sectoren. De maatschappelijke onrust lijkt erop te duiden dat het vertrouwen nu geschaad is.
Allereerst moet antwoord worden gegeven op de vraag of de eindtermendocumenten en de
kwalificatiedossiers voldoen aan de wettelijke en branchevereisten.
Daarnaast moet worden vastgesteld of de kwaliteit van de examinering is geborgd. Dit met het
oog op de vraag of bedrijven uit de branches een beginnend beroepsbeoefenaar met vertrouwen in dienst kunnen nemen, ongeacht waar de opleiding is gevolgd. Voor de deelnemer geldt
dat diens waarde op de arbeidsmarkt gewaarborgd moet zijn, ongeacht op welke locatie de
opleiding is gevolgd en welke instelling het diploma afgeeft.
In onderstaande figuur wordt dit gevisualiseerd.
KBB/Vakdepartement

Onderwijsinstelling

Et-doc cq KD
Wettelijke
beroeps vereiste

Kennis en
vaardigheden
(eindtermen)

cq
Kennis en
vaardigheden
(kerntaken/
werkprocessen)

Examinering

Overige eisen

Diploma

Deze figuur laat zien dat het diploma volgt op examinering. Examinering op haar beurt dient
dekkend te zijn voor de vereiste kennis en vaardigheden, zoals vastgelegd in het eindtermendocument of kwalificatiedossier inclusief (inter)nationale wettelijke vereisten. Dit eindtermendocument of kwalificatiedossier dient duidelijk te maken wat de relevante eisen uit de wetgeving
zijn die van belang zijn voor het beroep waarvoor wordt opgeleid (wettelijke beroepsvereisten).
De zwarte pijlen geven deze relaties weer.

12

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

1.3

Onderzoeksvragen

De centrale vraag ‘Wat is de waarde van een mbo-diploma in de nautische en luchtvaartsector?’
is nader uitgewerkt in meerdere onderzoeksvragen, die zijn geformuleerd na deskresearch en
oriënterende gesprekken met belanghebbenden uit de branche. De gesprekken zijn gevoerd
met vertegenwoordigers van mbo-onderwijsinstellingen (nautisch), de kenniscentra voor de
nautische en luchtvaartopleidingen (VTL en Kenteq) en vertegenwoordigers van de Inspectie
Verkeer en Waterstaat (voor beide sectoren).
Uit de gesprekken en de inventarisatie zijn drie onderwerpen gedestilleerd die aanleiding
vormden voor nader onderzoek. Deze worden hieronder kort toegelicht:
• Wettelijke beroepsvereisten
	Voor een groot aantal opleidingen in beide branches wordt in het kwalificatiedossier/
eindtermendocument melding gemaakt van wettelijke beroepsvereisten. In beide sectoren
hebben deze vereisten een internationale reikwijdte. Een onjuiste opname en verantwoording van wettelijke beroepsvereisten vormt een afbreukrisico voor de waarde van het
diploma.
• Examinering
	In vervolg op de verantwoording van wettelijke beroepsvereisten vormt een niet-valide
examinering (behorende bij die beroepsvereisten) eveneens een afbreukrisico voor de waarde
van het diploma.
• Diplomawaarde en erkenningen
	Zowel in de nautische als in de luchtvaartsector zijn er signalen dat in het verleden onterecht
diploma’s zijn verstrekt. Ook wordt de waarde van diploma’s ter discussie gesteld. Daarnaast
zijn er vragen gesteld rondom evc-procedures in relatie tot wettelijke beroepsvereisten en
erkenningen.
De volgende subvragen zijn te onderscheiden en nader uitgewerkt in dit rapport:
Wettelijke beroepsvereisten
1.	Zijn de wettelijke beroepsvereisten goed in de eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers opgenomen?
Examinering
2.	Voldoen de examens aan de examenstandaarden zoals deze zijn opgenomen in de nationale
wet- en regelgeving?
3. Voldoen de examens aan de internationale wet- en regelgeving?
Diplomawaarde voor de branche en erkenningen
4.	Zijn er – naast de wettelijke vereisten – specifieke branchevereisten die niet zijn opgenomen
in het kwalificatiedossier en zo ja, wat is hiervan dan de reden?
5.	Wat is de rol van vrijstellings- en/of evc-procedures binnen beide sectoren in relatie tot
diplomering en het afgeven van erkenningen?
6.	Wat vinden vertegenwoordigers van de branche van de kwaliteit van het onderwijs en van de
examens in de nautische en luchtvaartsector?

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

13

1.4 Doelgroep
Dit themarapport is opgesteld voor:
• bedrijfstak nautische en luchtvaartopleidingen;
• onderwijsinstellingen met nautische en luchtvaartopleidingen;
• kenniscentra voor nautische en luchtvaartopleidingen;
• ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap;
• ministerie van Verkeer en Waterstaat;
• Inspectie Verkeer en Waterstaat.

1.5

Opzet onderzoek

Het onderzoek bestond uit:
• deskresearch van relevante dossiers;
• gesprekken met kenniscentra beroepsonderwijs en bedrijfsleven, Kenteq en VTL;
• gesprekken met vertegenwoordigers van onderwijsinstellingen;
• telefonische enquête bij relevante bedrijven;
• gesprekken met vertegenwoordigers van inspectie en ministerie van Verkeer en Waterstaat;
• analyse van de resultaten.
In dit onderzoek zijn opleidingen opgenomen die worden gerekend tot het middelbaar beroepsonderwijs. Een tweede kenmerk van de onderzochte opleidingen is dat er sprake is van voor
diplomering relevante (inter)nationale wettelijke vereisten. De wettelijke basis voor deze
opleidingen is vastgelegd in de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB). Deze wet bevat
bepalingen voor educatie en middelbaar beroepsonderwijs, onder meer voor niet-bekostigde en
bekostigde instellingen, zoals regionale opleidingscentra (roc’s), agrarische opleidingscentra
(aoc’s) en vakinstellingen, en voor kenniscentra beroepsonderwijs bedrijfsleven (KBB’s).
Een derde criterium voor de selectie van opleidingen is dat er sprake is van examinering en
diplomering voor 1 oktober 2009. Tot slot is gesteld dat elke opleiding zo mogelijk bij twee
onderwijsinstellingen moet worden onderzocht. In bijlage C zijn onder de kopjes ‘Gegevens
nautisch’ respectievelijk ‘Gegevens luchtvaart’ tabellen ‘Opleidingen opgenomen in het
onderzoek’ opgenomen, waaruit blijkt welke opleiding bij welke onderwijsinstelling is
onderzocht.
In bijlage C is ook per sector een tabel opgenomen met daarin de opleidingen die wettelijke
beroepsvereisten hebben en de deelnemersaantallen voor deze kwalificaties.
Voor het onderzoek zijn ook leden van het beroepenveld bevraagd. Zij zijn geselecteerd uit een
lijst van bedrijven die de onderwijsinstellingen hebben aangeleverd. Deze lijst is aangevuld met
erkende leerbedrijven uit de ‘leerbedrijvenbank’ van de kenniscentra. Per opleiding zijn
minimaal twee bedrijven geselecteerd waarvan werd verwacht dat zij op basis van jarenlange
ervaring een compleet beeld hebben van de wensen van het beroepenveld. Leerbedrijven leiden
in de meeste gevallen op voor meerdere opleidingen. Er is geen onderscheid gemaakt naar
bedrijven die specifiek opleiden voor eindtermgerichte dan wel competentiegerichte
opleidingen.

14

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

1.6 Resultaten
In paragraaf 1.3 is uiteengezet welke deelvragen onder de centrale vraag zijn geplaatst. Hieruit
spreekt de verwachting dat de resultaten van de onderzoeksvragen gezamenlijk een antwoord
geven op de centrale vraag. In beide sectoren geldt nationale, maar vooral ook internationale
wet- en regelgeving die leidend en noodzakelijk is voor het functioneren van beroepsbeoefenaren in deze branches. Hierbij zijn verschillende actoren betrokken, wat het een complex geheel
maakt. Het uitgereikte diploma moet borgen dat de beginnend beroepsbeoefenaar aan de eisen
voldoet. De nadruk ligt dus uiteindelijk op de waarde van het uitgereikte diploma. Dit betekent
dat de resultaten van de verschillende onderzoeksvragen gewogen moeten worden bij het
beantwoorden van de centrale vraag.
Zoals in de inleiding is aangehaald, ligt de basis van het diploma in de toegevoegde waarde van
onderwijsinstellingen op het gebied van examinering. Met andere woorden: de verantwoordelijkheid van onderwijsinstellingen voor examinering is een cruciale factor in de waarde en de
betrouwbaarheid van het diploma. De resultaten van de onderzoeksvragen 2 en 3 wegen het
zwaarst bij de beantwoording van de centrale vraag.
Het antwoord op onderzoeksvraag 1 is meer van voorwaardelijke aard en geeft zicht op oorzaken in het geval dat examinering door onderwijsinstellingen niet aan de wettelijke (beroeps-)
eisen11 zou voldoen. Het perspectief van de wetgever staat hierin centraal.
De resultaten van onderzoeksvragen 4, 5 en 6 geven zicht in de kwaliteit, in termen van juistheid, volledigheid en ‘toepasbaarheid’, van het diploma. Het perspectief van de beroepspraktijk
staat hierin centraal.

11 Het gaat hier om de landelijke standaarden voor examinering dan wel het toezichtkader van de Inspectie van het Onderwijs.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

15

2

Onderzoek nautisch

2.1 Inleiding stelsel nautisch
De civiele waarde van het diploma voor nautische opleidingen (koopvaardij, waterbouw, visserij
en binnenvaart) is afhankelijk van wettelijke beroepsvereisten. De diploma’s vormen de basis
voor het afgeven van vaarbevoegdheidsbewijzen. Bevoegde instanties verstrekken op basis van
het kennisbewijs (mbo-diploma) een vaarbevoegdheidsbewijs. Een vaarbevoegdheidsbewijs is
een vereiste om toe te kunnen treden tot de nautische arbeidsmarkt.
Alle opleidingen die in het onderzoek zijn betrokken, kennen wettelijke beroepsvereisten.
Wettelijke beroepsvereisten zijn vereisten voor een beroep die zijn vastgesteld bij of krachtens
een wet, verdrag of bindend besluit van een volkenrechtelijke organisatie. Deze vereisten
betreffen de kwaliteiten op het gebied van kennis, inzicht, vaardigheden of beroepshoudingen
waarover degenen die een opleiding gericht op dat beroep voltooien, moeten beschikken. Ook
worden eisen gesteld aan de examinering bij de desbetreffende beroepsopleiding. Artikel 7.2.6
van de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) is hiervoor de basis. In dit artikel wordt de
relatie gelegd tussen wettelijke beroepsvereisten en examinering. Verder blijkt uit het artikel
(7.2.6 a en b) dat de minister, als er sprake is van wettelijke eisen, deze eisen in acht neemt bij
het vaststellen van de eindtermen. Daarnaast wordt bepaald dat de verantwoordelijkheid voor
het voldoen aan de wettelijke beroepsvereisten bij de instelling ligt die de beroepsopleiding
aanbiedt.
De wettelijke beroepsvereisten voor de te onderscheiden nautische sectoren koopvaardij,
visserij en binnenvaart verschillen inhoudelijk en zijn gebaseerd op verschillende wetgeving.
Omdat de wettelijke beroepsvereisten van de sector waterbouw gelijkwaardig zijn aan de
wettelijke beroepsvereisten voor koopvaardij, zijn de opleidingen van de sector waterbouw aan
de paragraaf ‘Koopvaardij’ toegevoegd. De verschillende sectoren worden hieronder nader
beschreven.

16

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

2.1.1 Koopvaardij
Kwalificatiestructuur eindterm- en competentiegerichte opleidingen
In onderstaande tabel is de kwalificatiestructuur van de koopvaardijopleidingen weergegeven.
Tabel 2.1a Kwalificatiestructuur koopvaardijopleidingen
Niveau Eindtermgerichte opleidingen
4

3

10642

10644

Competentiegerichte opleidingen

Maritiem officier (Zeevaart)

KD Koopvaardijofficier alle schepen
91931

Maritiem officier alle schepen

91932

Scheepswerktuigkundige alle schepen

91933

Stuurman alle schepen

Stuurman/werktuigkundige kleine schepen

KD Koopvaardijofficier kleine schepen
91943

Stuurman/werktuigkundige kleine
schepen

91941 Scheepswerktuigkundige kleine schepen
91942
2

10648

Schipper/machinist beperkt werkgebied

Stuurman kleine schepen
KD Schipper/machinist beperkt werkgebied

93090

Schipper/machinist beperkt werkgebied

Uit dit overzicht blijkt dat de koopvaardijopleidingen in de competentiegerichte kwalificatiestructuur meer gedifferentieerd zijn dan in de eindtermgerichte kwalificatiestructuur. Naast de
‘duo-disciplinaire’12 opleidingen zijn er ‘mono-disciplinaire’ opleidingen. De duo-disciplinaire
opleidingen – in beide kwalificatiestructuren – betreffen Maritiem officier (Zeevaart), Maritiem
officier alle schepen en Stuurman/werktuigkundige kleine schepen. De mono-disciplinaire
opleidingen komen alleen voor in de competentiegerichte kwalificatiestructuur. Het gaat
hierbij om Scheepswerktuigkundige alle schepen, Stuurman alle schepen,
Scheepswerktuigkundige kleine schepen en Stuurman kleine schepen.
De inhoud van de opleidingen is vastgelegd in eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers.
Hierin zijn ook de wettelijke beroepsvereisten opgenomen. Het met goed resultaat afleggen van
examens van de opleiding leidt tot een mbo-diploma. De diploma’s die voor deze nautische
opleidingen worden afgegeven, komen overeen met de opsomming van kennisbewijzen op
basis waarvan de Inspectie Verkeer en Waterstaat vaarbevoegdheidsbewijzen mag uitreiken. De
Inspectie Verkeer en Waterstaat voert controles uit op de documenten die samen met de
aanvraag van het vaarbevoegdheidsbewijs worden ingediend13. Het toezicht op de juiste afgifte
van mbo-diploma’s ligt bij de Inspectie van het Onderwijs.

12	In deze opleiding wordt de deelnemer zowel opgeleid voor stuurman (‘bovendeks’) als voor werktuigkundige
(‘benedendeks’).
13 Bron: EMSA-rapport (NL), p. 34.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

17

De sector waterbouw sluit voor wat betreft de wettelijke beroepsvereisten aan bij de sector
koopvaardij. De eisen voor de vaarbevoegdheid van Stuurman waterbouw en
Scheepswerktuigkundige waterbouw komen overeen met Stuurman alle schepen respectievelijk
Scheepswerktuigkundige alle schepen. Voor de opleiding Baggermeester zijn geen wettelijke
beroepsvereisten van toepassing. De opleiding Matroos waterbouw kent geen wettelijke
beroepsvereisten die relevant zijn voor examinering en diplomering.
De eindtermgerichte opleidingen zijn niet meer actief bij onderwijsinstellingen en er zullen ook
geen deelnemers meer voor worden ingeschreven. Daarom zijn deze opleidingen niet onderzocht. In onderstaande tabel is de kwalificatiestructuur van de waterbouwopleidingen
weergegeven.
Tabel 2.1b Kwalificatiestructuur waterbouwopleidingen
Niveau
4

Eindtermgerichte opleidingen

Competentiegerichte opleidingen

10639

Baggeraar (Baggerbedrijf)

10640

Baggeraar/machinist (Baggerbedrijf)

93102

Stuurman waterbouw

10641

Baggeraar/stuurman (Baggerbedrijf)

93101

Scheepswerktuigkundige waterbouw

93020

Baggermeester

-

-

3

-

-

2

10646

Bakschipper/dekknecht (Baggerbedrijf)

KD Maritiem waterbouwer

KD Matroos
91882

Matroos waterbouw

Wetgeving
De basis voor de wettelijke beroepsvereisten voor de nautische opleidingen in de koopvaardij is
het verdrag van de Standards of Training, Certification and Watchkeeping (STCW). In dit
internationale verdrag van de Internationale Maritieme Organisatie (IMO) zijn eisen voor
zeevarenden betreffende opleiding, diplomering en wachtdienst opgenomen. Ook worden
aanvullende eisen gesteld met betrekking tot veiligheid: gediplomeerden moeten beschikken
over basisvaardigheden om te overleven op zee. De deelnemer dient hiervoor specifieke
certificaten te behalen14.
Daarnaast dient een deelnemer de beschikken over een certificaat Marcom15. Dit certificaat
wordt afgegeven door het Agentschap Telecom en valt onder verantwoordelijkheid van het
ministerie van Economische Zaken.
Europese regelgeving schrijft voor dat elke lidstaat het STCW-verdrag overneemt in de nationale
wetgeving. In Nederland is dat gedaan in het Besluit zeevaartbemanning handelsvaart en
zeilvaart. In dit besluit zijn ook stageverplichtingen opgenomen waaraan deelnemers tijdens
hun opleiding moeten voldoen.
De genoemde specifieke certificaten vallen op hun beurt onder de Erkenningsregeling. In de
eindtermendocumenten en de kwalificatiedossiers die de basis vormen voor het mbo-diploma,
wordt verwezen naar zowel het STCW-verdrag als het Besluit zeevaartbemanning handelsvaart
en zeilvaart.
14 Het aantal certificaten kan per opleiding verschillen.
15 Marcom staat voor maritieme radiocommunicatie.

18

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Toezicht
De Inspectie van het Onderwijs houdt toezicht op de afgifte van mbo-diploma’s (kennisbewijzen). Zij toetst in dit geval of de examinering in overeenstemming is met de (wettelijke) vereisten uit het eindtermendocument of kwalificatiedossier. Onderdeel van de vereisten uit het
eindtermendocument dan wel kwalificatiedossier zijn de eisen met betrekking tot overleven op
zee (zie paragraaf Wetgeving hierboven). De deelnemer dient hiervoor specifieke certificaten te
behalen16. De inhoud van het eindtermendocument of kwalificatiedossier valt voor deze
certificaten samen met de vereisten voor de certificaten. De kwaliteit van deze certificaten valt
onder de Erkenningsregeling opleidingen zeevaartbemanning. Deze regeling betreft opleidingen17 die niet onder de kwalificatiestructuur van de Wet educatie en beroepsonderwijs vallen.
De Erkenningsregeling bevat criteria voor de beoordeling van dergelijke maritieme studie- en
opleidingsprogramma’s.
In het belang van een opleiding kan een onderdeel van die opleiding (ten behoeve van het
verkrijgen van certificaten) bij een ander instituut worden ondergebracht. Het instituut dient,
voor zover het dit onderdeel betreft, erkend te zijn in de zin van de regeling18. De uitvoering van
de Erkenningsregeling ligt bij de Inspectie Verkeer en Waterstaat.
De Inspectie van het Onderwijs maakt ten behoeve van haar toezicht gebruik van de resultaten
van het toezicht door de Inspectie Verkeer en Waterstaat op de certificaten die vallen onder de
Erkenningsregeling opleidingen zeevaartbemanning. In onderstaande figuur wordt dit gevisualiseerd. Uit de figuur blijk dus dat de certificaten in de competentiegerichte kwalificatiestructuur integraal deel uitmaken van het kwalificatiedossier. In de eindtermgerichte kwalificatiestructuur is dit niet het geval.
Eindtermgerichte
kwalificatiestructuur

Competentiegerichte
kwalificatiestructuur

STWC
Besluit zeevaartbemanning

STWC
Besluit zeevaartbemanning

Kennis en vaardigheden
(eindtermen)

Kennis en vaardigheden
(kerntaken/werkprocessen)

Certificaten

Certificaten

mbo-diploma

IvhO

IVW

Toezicht

mbo-diploma

IvhO

IVW

Toezicht

NB In de eindtermgerichte kwalificatiestructuur is het onduidelijk in welke mate de eindtermen
en de inhoud van de wettelijk vereiste certificaten elkaar overlappen. In de competentiegerichte
kwalificatiestructuur is dit onderscheid wel duidelijk.
16 Het aantal certificaten kan per opleiding verschillen.
17 Deze opleidingen worden ook als open inschrijving aangeboden voor andere dan mbo-deelnemers. De instituten en
opleidingsprogramma’s die opleiden voor deze certificaten vallen onder het toezicht van de Inspectie Verkeer en
Waterstaat.
18 Erkenningsregeling opleidingen zeevaartbemanning, art. 6.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

19

2.1.2 Visserij
Kwalificatiestructuur eindterm- en competentiegerichte opleidingen
In onderstaande tabel is de kwalificatiestructuur van de visserijopleidingen weergeven.
Tabel 2.1c Kwalificatiestructuur visserijopleidingen
Niveau

Eindtermgerichte opleidingen
4

3

Competentiegerichte opleidingen19

10649 Stuurman/werktuigkundige SW -IV

10645

KD Visserijofficier
91922

Stuurman alle vissersschepen (S IV-v)

92921

Scheepswerktuigkundige alle vissersschepen
(W IV-v)

Stuurman/werktuigkundige SW 5

KD Visserijofficier
91910

2

10643

Stuurman/werktuigkundige SW 6

Stuurman/werktuigkundige kleine
vissersschepen (SW 5)
KD Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart (SW 6)

93130

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart (SW 6)

Uit dit overzicht is op te maken dat ook de visserijopleidingen in de competentiegerichte
kwalificatiestructuur meer gedifferentieerd zijn dan in de eindtermgerichte kwalificatiestructuur. De ‘duo-disciplinaire’20 opleidingen in de eindtermgerichte kwalificatiestructuur hebben
plaatsgemaakt voor de mono-disciplinaire opleidingen in de competentiegerichte kwalificatiestructuur (niveau 4). De inhoud van de opleidingen op basis van eindtermendocumenten en
kwalificatiedossiers (en de daarin opgenomen wettelijke beroepsvereisten) en de mbo-diploma’s die voor deze opleidingen worden uitgereikt, komen overeen met de opsomming van
kennisbewijzen op basis waarvan de Inspectie Verkeer en Waterstaat vaarbevoegdheidsbewijzen
mag uitreiken21. De Inspectie Verkeer en Waterstaat voert controles uit op de documenten die
samen met de aanvraag van het vaarbevoegdheidsbewijs worden ingediend22. Het toezicht op de
juiste afgifte van mbo-diploma’s ligt bij de Inspectie van het Onderwijs.

Wetgeving
De wettelijke beroepsvereisten voor de nautische opleidingen in de visserij zijn vastgelegd in
het Besluit zeevisvaartbemanning. In dit besluit zijn eisen voor zeevisvarenden op het gebied
van opleiding, veiligheid en stage opgenomen. Voor de eisen met betrekking tot veiligheid
wordt verwezen naar de STCW-code (als onderdeel van het STCW-verdrag). Ook worden aanvullende eisen gesteld met betrekking tot veiligheid: gediplomeerden moeten beschikken over
basisvaardigheden om te overleven op zee. De deelnemer dient hiervoor specifieke certificaten
19 De verwijzing naar de vaarbevoegdheid is niet in de naam van de opleiding opgenomen, maar staat wel in het kwalificatiedossier genoemd. Om de opleidingen met elkaar te kunnen vergelijken, is de vaarbevoegdheid tussen haakjes gezet.
20 In deze opleiding wordt de deelnemer zowel opgeleid voor stuurman (‘bovendeks’) als werktuigkundige (‘benedendeks’).
21 Er is over de splitsing van de SW4 in S4 en W4 nog geen overeenstemming tussen IVW, DGLM en de onderwijsinstellingen.
Formeel gezien is er geen wettelijke grondslag om vaarbevoegdheden S4 of W4 uit te reiken.
22 Bron: EMSA-rapport (NL), p. 34.

20

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

te behalen23. Tevens zijn in het Besluit zeevisvaartbemanning stageverplichtingen opgenomen
waaraan deelnemers tijdens hun opleiding moeten voldoen.
In de eindtermendocumenten en de kwalificatiedossiers die de basis vormen voor de mbodiploma’s wordt naar het Besluit zeevisvaartbemanning verwezen.

Toezicht
Het toezicht op de opleidingen voor de visserij is gelijk aan het toezicht zoals hiervoor beschreven voor de koopvaardij. Kortheidshalve wordt daarom naar deze paragraaf verwezen.

2.1.3 Binnenvaart
Kwalificatiestructuur eindterm- en competentiegerichte opleidingen
In onderstaande tabel is de kwalificatiestructuur van de binnenvaartopleidingen weergeven.
Tabel 2.1d Kwalificatiestructuur binnenvaartopleidingen
Niveau
4

Eindtermgerichte opleidingen

Competentiegerichte opleidingen

-

-

KD Kapitein binnenvaart
93110

3

2

10650

Kapitein

10651

Stuurman/schipper

10653

Bootman

10652

Matroos

Kapitein binnenvaart
KD Schipper binnenvaart

91900

Schipper binnenvaart
KD Bootman

93030

Bootman
KD Matroos

91881

Matroos binnenvaart
KD Schipper rondvaartboot beperkt vaargebied

95050

Schipper rondvaartboot beperkt vaargebied

Niet alle binnenvaartopleidingen kennen wettelijke beroepsvereisten. De opleidingen Bootman
en Matroos (eindtermgericht) en Matroos binnenvaart (competentiegericht) kennen geen
wettelijke beroepsvereisten die relevant zijn voor examinering en diplomering.
Uit dit overzicht is verder op te maken dat de opleidingen voor Bootman en Kapitein (binnenvaart) van niveau 2 naar 3 respectievelijk van niveau 3 naar 4 zijn gegaan bij de overgang naar de
competentiegerichte kwalificatiestructuur.
Voor de opleidingen Kapitein binnenvaart, Stuurman/schipper, Schipper binnenvaart en
Bootman (competentiegericht) geldt dat de studenten enkele aanvullende certificaten dienen te
behalen.
23 Het aantal certificaten kan per opleiding verschillen.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

21

Anders dan bij de koopvaardij, de waterbouw en de visserij worden vaarbewijzen voor de
binnenvaart afgegeven door de Contactcommissie Chauffeurs Vakbekwaamheid (het CCV). Het
CCV is een divisie van het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (CBR) en is verantwoordelijk
voor de examens voor professionals in wegvervoer, binnenvaart en logistiek. Het CCV doet dit
in opdracht van het ministerie van Verkeer en Waterstaat.
Het CCV voert controles uit op de documenten die samen met de aanvraag van het vaarbewijs
worden ingediend. Het toezicht op de juiste afgifte van mbo-diploma’s ligt bij de Inspectie van
het Onderwijs.

Wetgeving
De basis voor de wettelijke beroepsvereisten voor de nautische opleidingen in de binnenvaart
zijn medio 2009 gewijzigd, met de vaststelling van de Binnenvaartwet en de bijbehorende
Binnenvaartregeling. In deze wet zijn – net als in haar voorgangers, de Vaartijdenwet en het
Besluit bemanningsvoorschriften – eisen opgenomen waaraan gediplomeerden moeten
voldoen. Hieruit blijkt dat een mbo-diploma aangevuld met een verklaring van vaartijd recht
geeft op de benodigde vaarbewijzen. Daarnaast zijn drie specifieke certificaten voorwaardelijk
voor diplomering.
De examinering en afgifte van deze certificaten is in handen van het CCV. In de eindtermendocumenten en de kwalificatiedossiers die de basis vormen voor het mbo-diploma, wordt naar de
relevante wetgeving verwezen.

Toezicht
De Inspectie van het Onderwijs houdt toezicht op de afgifte van mbo-diploma’s. Zij toetst in dit
geval of de examinering in overeenstemming is met de (wettelijke) vereisten uit het eindtermendocument of kwalificatiedossier.

2.2 Wettelijke beroepsvereisten
Inleiding en onderzoeksvraag
In de aanleiding tot en voorbereiding van dit onderzoek is gebleken dat voor een groot aantal
opleidingen in de nautische sector in het kwalificatiedossier of eindtermendocument melding
gemaakt wordt van wettelijke beroepsvereisten. In deze sector hebben deze vereisten een
internationale reikwijdte. Een onjuiste opname en verantwoording van wettelijke beroepsvereisten vormt een afbreukrisico voor de waarde van het diploma. De volgende onderzoeksvraag is hieruit afgeleid:
1. Zijn de wettelijke beroepsvereisten goed in de eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers opgenomen?

Het onderzoek
Voor de beantwoording van deze onderzoeksvraag zijn de verschillende eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers bekeken aan de hand van de wettelijke beroepsvereisten waarnaar in
deze documenten wordt verwezen. Aanvullend en ter verificatie zijn gesprekken gevoerd met
het kenniscentrum, de Inspectie Verkeer en Waterstaat en onderwijsinstellingen.

22

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Conclusie
In artikel 7.2.6 van de WEB is de relatie gelegd tussen opleiding en examinering enerzijds en
wettelijke beroepsvereisten anderzijds. In het artikel wordt gesteld dat de minister deze
vereisten in acht neemt bij het vaststellen van de eindtermen24.
De verwerking van wettelijke beroepsvereisten in de eindtermendocumenten voor de
eindtermgerichte opleidingen verschilt van de verwerking in de kwalificatiedossiers voor de
competentiegerichte opleidingen.
In het algemeen kan gezegd worden dat uit de eindtermendocumenten voor koopvaardij en
visserij onvoldoende duidelijk blijkt of en hoe de wettelijke beroepsvereisten in de opleiding
en examinering (moeten) zijn opgenomen. Voor de competentiegerichte opleidingen is dit
beter geregeld, maar de verwerking ervan in de kwalificatiedossiers is wel verschillend. Voor
de koopvaardij is het goed geregeld, voor de visserij daarentegen niet.
De eindtermendocumenten en de kwalificatiedossiers voor de binnenvaart maken voldoende
duidelijk wat de wettelijke beroepsvereisten zijn.
Hieronder wordt de conclusie nader toegelicht per afzonderlijke nautische sector en voor zowel
de eindterm- als competentiegerichte opleidingen.

2.2.1 Toelichting koopvaardij
Eindtermgerichte opleidingen
De wettelijke beroepsvereisten zijn niet transparant in het eindtermendocument opgenomen. Daarnaast is er geen onderhoud gepleegd aan de eindtermendocumenten.
Verantwoording wettelijke beroepsvereisten
De relevante eisen uit het STCW-verdrag zijn opgenomen in de eindtermen en verdeeld over de
verschillende deelkwalificaties van de opleiding. Het betreft de eisen aan kennis en vaardigheden, alsook de eisen met betrekking tot de certificaten voor het overleven op zee. Daarnaast zijn
er algemene, aan het opleidingsniveau gerelateerde eisen in het eindtermendocument
opgenomen.
In de aanloop naar het onderzoek is aan het kenniscentrum VTL gevraagd om aan te geven hoe
de wettelijke vereisten in het eindtermendocument zijn opgenomen en verantwoord.
Een specificatie naar deelkwalificaties dan wel eindtermen in relatie tot wettelijke beroepsvereisten bleek niet mogelijk. Op basis hiervan heeft het kenniscentrum gesteld dat de eisen
van de Inspectie van het Onderwijs met betrekking tot de dekking van wettelijke beroepsvereisten in examinering op alle deelkwalificaties gezamenlijk van toepassing zijn.
In de eindtermendocumenten is de relatie tussen deelkwalificaties (als certificeerbare eenheid)
en wettelijke beroepsvereisten niet herleidbaar. Hierdoor ligt niet vast welke eindtermen uit de
24 De WEB is nog niet aangepast aan de structuur met competentiegerichte kwalificaties. Vooralsnog wordt ervan uitgegaan
dat dit artikel onverkort van toepassing is.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

23

deelkwalificaties gerelateerd zijn aan wettelijke beroepsvereisten, gespecificeerd naar kennis en
vaardigheden, en specifiek voor de eisen betreffende overleven op zee (gerelateerd aan de
certificaten die vallen onder de Erkenningsregeling). Ook is niet helder welke eindtermen geen
relatie hebben met wettelijke beroepsvereisten en betiteld kunnen worden als algemene, aan
het opleidingsniveau gerelateerde eisen.
Zo is er geen eenduidigheid over de verantwoording van eindtermen die onderwijsinstellingen
in eigen beheer en onder eigen verantwoordelijkheid kunnen examineren. Als gevolg hiervan is
ook niet duidelijk welke eindtermen de eisen voor wat betreft het overleven op zee omvatten en
daarom formeel onder toezicht staan van de Inspectie Verkeer en Waterstaat.
Onderhoud eindtermendocumenten
Aan de koopvaardijopleidingen liggen eindtermen ten grondslag die dateren uit 1996. In de
tussenliggende periode heeft geen onderhoud plaatsgevonden. Er zijn geen wijzigingen
doorgevoerd als gevolg van wijzigingen in wetgeving of ontwikkelingen in de bedrijfstak.
Wel hebben twee zeevaartscholen (ROC Zeeland en STC) in 2004 de eindtermen herzien en in
een moderner jasje gestoken, zonder – naar eigen zeggen – aan het niveau en de diepgang van
de originele eindtermen te tornen. Dit is door de zeevaartscholen vastgelegd in het zogenaamde Toetsplan 2004-2005. Beide zeevaartscholen hebben de aangepaste eindtermen vervolgens
gehanteerd als basis voor de examinering.
Dit toetsplan is niet aan het kenniscentrum aangeboden. De paritaire commissie heeft het
toetsplan niet beoordeeld en heeft geen advies gegeven het plan uit te werken tot een vernieuwde versie van het eindtermendocument. Volgens het kenniscentrum VTL is in 2002 het beleid
afgekondigd dat eindtermendocumenten niet meer aangepast konden worden, behalve als er
wettelijke beroepsvereisten aan ten grondslag lagen. Dit gebeurde in het kader van de ontwikkeling van de competentiegerichte opleidingen.
In een brief van de vereniging van kenniscentra Colo25 (daterend van 6 december 2002) was wel
sprake van een moratorium voor eindtermendocumenten. Dit hield in dat aan de kenniscentra
kenbaar werd gemaakt dat alleen urgente wijzigingen in eindtermendocumenten ter vaststelling
konden worden aangeboden. VTL heeft van deze mogelijkheid geen gebruik gemaakt. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een vergelijkbaar standpunt niet ingenomen, noch
heeft zij daarover gepubliceerd. De Inspectie van het Onderwijs baseert zich voor haar toezicht op
de vastgestelde eindtermendocumenten. Alleen díe hebben immers een wettelijke basis.
Naar aanleiding van deze constateringen heeft de Inspectie van het Onderwijs in februari 2010
VTL gevraagd na te gaan of het Toetsplan 2004-2005 voor 100 procent inhoudelijk gelijkwaardig
is aan het eindtermendocument 1996. VTL is hierop een onderzoek gestart. Daarnaast verzocht
de inspectie om het ministerie van Verkeer en Waterstaat de verklaring te laten afgeven dat de
wettelijke beroepsvereisten juist en volledig in het Toetsplan 2004-2005 zijn opgenomen.
Tijdens het onderzoek door het kenniscentrum werd duidelijk dat ROC Zeeland weliswaar
gebruikmaakt van aangepaste eindtermendocumenten, maar dat de versie van de aanpassingen
afwijkt van die van het STC. Het blijkt dat ROC Zeeland het onderwijs voor het grootste gedeelte
baseert op de eindtermen van 1996 en zich slechts voor een beperkt deel beroept op aanpassingen uit 2004. Na intern overleg heeft ROC Zeeland besloten de beoordeling van de Inspectie van
het Onderwijs over te nemen. De school zal veranderingen aanbrengen in de examinering om te
voldoen aan de eindtermendocumenten 1996. De aanpassingen van ROC Zeeland heeft het
kenniscentrum buiten de vergelijking in het onderzoek gehouden.
25 Kenmerk CW8882SA/1.22.

24

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Uit het onderzoek van VTL 26 blijkt dat de betreffende deelkwalificaties uit het Toetsplan 20042005 gelijkwaardig zijn aan de eindtermen van de deelkwalificaties uit de eindtermendocumenten van 1996. Hierop wordt echter een uitzondering gemaakt voor twee deelkwalificaties
(Maatschappelijk/Culturele/Exacte Vorming-IT en Maatschappelijk/Culturele/Exacte Vorming
1K). Bij deze kwalificaties is geconstateerd dat niet alle eindtermen in het Toetsplan 2004-2005
terugkeren.
Aan de resultaten van het onderzoek is, zoals verzocht, een verklaring van het ministerie van
Verkeer en Waterstaat toegevoegd. Het ministerie verklaart dat het Toetsplan 2004-2005 de
relevante wettelijke eisen van het STCW dekt.
De eindtermen van de twee hierboven genoemde deelkwalificaties, die niet zijn overgenomen,
blijken niet gerelateerd te zijn aan wettelijke beroepsvereisten. Daarnaast is de omvang van
deze omissie niet zodanig dat er sprake is van een te geringe dekkingsgraad.
Onderwijsinstellingen
Onderwijsinstellingen geven aan dat zij het STCW-verdrag bij de uitvoering van onderwijs en
examinering centraal stellen. Zij doen dit op basis van eigen expertise. Daarnaast zijn de
onderwijsinstellingen over het algemeen van mening dat de wettelijke beroepsvereisten niet
transparant in de eindtermendocumenten zijn opgenomen. De klacht is dat ze verouderd zijn.

Competentiegerichte opleidingen
De wettelijke beroepsvereisten voor de koopvaardij zijn transparant in het kwalificatiedossier
opgenomen. De verbijzondering van de stage is echter niet in het kwalificatiedossier vermeld.
Verantwoording wettelijke beroepsvereisten
De eindtermen van de competentiegerichte opleidingen staan beschreven in een kwalificatiedossier. De STCW-vereiste kennis en vaardigheden zijn opgenomen in deel C van het kwalificatiedossier en verwerkt in de kerntaken en werkprocessen. De eisen op het gebied van basisvaardigheden om te overleven op zee (veiligheidscertificaten conform de Erkenningsregeling) zijn
specifiek opgenomen in één kerntaak. Dit bevordert de transparantie voor wat de betreft de
verantwoordelijkheid van examinering. De certificaten die vallen onder de Erkenningsregeling
vallen immers onder verantwoordelijkheid van de Inspectie Verkeer en Waterstaat. Op deze
manier blijft wel zichtbaar dat de bedoelde certificaten kwalificerend zijn voor diplomering.
In het Besluit zeevaartbemanning is tevens de stageverplichting geëxpliciteerd. Dit is echter niet
terug te vinden in de kwalificatiedossiers.
In november 2008 heeft een audit plaatsgevonden door het European Maritime Safety Agency
(EMSA). Het EMSA controleerde de ‘vertaling’ door Nederland van het STCW-verdrag en betreffende EU-richtlijnen in nationale regelgeving en de uitvoering van de regelgeving door overheid
en onderwijs naar de deelnemer. Doel van de EMSA-audit was na te gaan of Nederland kan
waarborgen dat de bezitter van een Nederlands vaarbevoegdheidsbewijs te allen tijde geacht
kan worden veilig te kunnen varen.
Met betrekking tot de juistheid en volledigheid van de wettelijke beroepsvereisten maakt de
EMSA geen inhoudelijke opmerking. Wel wordt het als een tekortkoming gezien dat het
ministerie van Verkeer en Waterstaat – in casu Directoraat Generaal Luchtvaart en Maritieme
26 Gerapporteerd door VTL in de brief van 31 maart 2010

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

25

Zaken (DGLM) – de kwalificatiedossiers impliciet goedkeurt wat betreft de naleving van de in
het STCW-verdrag vastgelegde vereisten. Er is namelijk geen procedure om te bepalen of de
kwalificaties volledig passen bij de theoretische kennis en praktische vaardigheden die in het
STCW-verdrag zijn voorgeschreven27. De goedkeuring is dus ongefundeerd. Ook een procedure
voor de relatie met het ministerie van Economische Zaken ontbreekt. De Marcom-examens die
deel uitmaken van de kwalificaties vallen onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van
Economische zaken.
DGLM heeft inmiddels maatregelen genomen om deze tekortkoming op te heffen. Daarnaast
heeft het Coördinatiepunt haar goedkeuringsprocedure van kwalificatiedossiers met wettelijke
beroepsvereisten aangepast. Van de betrokken ministeries wordt expliciete goedkeuring
gevraagd van de juiste en volledige verwerking van relevante wettelijke beroepsvereisten in de
kwalificatiedossiers28.
Onderhoud kwalificatiedossiers
Kwalificatiedossiers zijn gedurende de experimenteerperiode competentiegericht onderwijs
jaarlijks aangepast en/of verbeterd.
Onderwijsinstellingen
De onderwijsinstellingen zijn van mening dat de wettelijke beroepsvereisten voldoende
transparant in de kwalificatiedossiers zijn opgenomen. De enige opmerking is dat de toetsvorm
(multiple choice) voor de examinering van het Marcom-certificaat niet past bij competentiegericht opleiden en examineren, maar dat er inmiddels meerdere toetsvormen beschikbaar zijn.

2.2.2 Toelichting visserij
Eindtermgerichte opleidingen
De wettelijke beroepsvereisten zijn niet transparant in het eindtermendocument opgenomen. Daarnaast is er geen onderhoud gepleegd aan de eindtermendocumenten.
De toelichting bij eindtermgerichte opleidingen die behoren tot de koopvaardij is ook van
toepassing op de eindtermgerichte opleidingen die behoren tot de sector visserij.
Kortheidshalve wordt daarom naar deze paragraaf verwezen.

Competentiegerichte opleidingen
De wettelijke beroepsvereisten voor de visserij zijn niet transparant in het kwalificatiedossier
opgenomen.

27 Bron: Inspectierapport over het maritieme studie-, opleidings- en diplomeringssysteem in Nederland overeenkomstig
Richtlijn 2001/25/EG, november 2008 (EMSA-rapport (NL-versie), pt. 4.1.13.2).
28 Zie bijlage A.

26

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Verantwoording wettelijke beroepsvereisten
De kwalificatiedossiers voor de visserijopleidingen zijn niet onderworpen aan het STCWverdrag. Bepalend is daarentegen de nationale wetgeving in het kader van de Zeevaartbemanningswet, te weten het Besluit zeevisvaartbemanning. Echter, de toelichting voor de
competentiegerichte opleidingen die behoren tot de koopvaardij (zie hierboven), geldt eveneens voor de visserijopleidingen29.
De verwerking van de wettelijke beroepsvereisten in de kwalificatiedossiers voor de visserij is
daarentegen niet gelijk aan die van de koopvaardij. De verwerking van wettelijke beroepsvereisten voor de visserijopleidingen is niet transparant. In het kwalificatiedossier wordt slechts
verwezen naar het Besluit zeevisvaartbemanning, maar er is niet duidelijk gemaakt hoe de
daarin gestelde eisen deel uitmaken van de opleiding en diplomering. Zo zijn in de kwalificatiedossiers voor de koopvaardij de wettelijk verplichte certificaten in één kerntaak opgenomen. In
de kwalificatiedossiers voor de visserij worden de certificaten niet genoemd.
Onderhoud kwalificatiedossiers
Kwalificatiedossiers zijn gedurende de experimenteerperiode competentiegericht onderwijs
jaarlijks aangepast en/of verbeterd.
Onderwijsinstellingen
De onderwijsinstellingen zijn van mening dat de wettelijke beroepsvereisten onvoldoende
transparant in de kwalificatiedossiers zijn opgenomen, maar dat zij er zelf voor zorgen – op
basis van eigen expertise – dat de relevante vereisten in de opleiding wel worden opgenomen.

2.2.3 Toelichting binnenvaart
Eindtermgerichte opleidingen
De wettelijke beroepsvereisten zijn transparant in het eindtermendocument opgenomen. De
verbijzondering van de vaartijd is echter niet in het eindtermendocument opgenomen.
Daarnaast is er wel onderhoud gepleegd aan de eindtermendocumenten.
Verantwoording wettelijke beroepsvereisten
De specificatie van wettelijke beroepsvereisten is voldoende helder in het eindtermendocument
opgenomen. Zo is voor een onderwijsinstelling duidelijk waaraan het examenprogramma moet
voldoen, aanvullend aan het behalen van de deelkwalificaties. Wel is het zo dat de specificatie
van de benodigde vaartijd voor het verkrijgen van het vaarbewijs op basis van het mbo-diploma,
niet gespecificeerd is. Deze vaartijd kan (deels) tijdens de opleiding maar ook daarna worden
voldaan. Dit betekent dat de vaartijd die tijdens de opleidingsperiode is voldaan, een ‘wettige
status’ heeft. Dit blijkt onvoldoende uit het eindtermendocument.
Onderhoud eindtermendocumenten
Aan de binnenvaartopleidingen liggen eindtermen ten grondslag die dateren uit 1996. In de
tussenliggende periode heeft onderhoud plaatsgevonden. Zo heeft VTL eind 2002 (ondanks het
ingestelde moratorium) een wijziging aangebracht in het eindtermendocument voor Kapitein
29  Bron: brief ministerie van Verkeer en Waterstaat, d.d. 25 januari 2008, kenmerk: DGTL-2008/530, betreft advies over
vaststellen kwalificatiedossiers nautische beroepen.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

27

en Schipper. Dit eindtermendocument is van kracht per ingangsdatum 2003/2004. Het eindtermendocument van Matroos en Bootman dateert van 2000.
Onderwijsinstellingen
Tijdens het onderzoek hebben onderwijsinstellingen aangegeven dat de wettelijke beroepsvereisten transparant in de eindtermendocumenten zijn opgenomen.

Competentiegerichte opleidingen
De wettelijke beroepsvereisten zijn transparant in het kwalificatiedossier opgenomen.
De verbijzondering van de vaartijd is echter niet in het kwalificatiedossier opgenomen.
Verantwoording wettelijke beroepsvereisten
De toelichting bij eindtermgerichte opleidingen die behoren tot de binnenvaart is ook van
toepassing op de competentiegerichte opleidingen die tot deze sector behoren. Kortheidshalve
wordt daarom naar deze paragraaf verwezen.
Onderhoud kwalificatiedossiers
Kwalificatiedossiers zijn gedurende de experimenteerperiode competentiegericht onderwijs
jaarlijks aangepast en/of verbeterd.
Onderwijsinstellingen
De toelichting bij eindtermgerichte opleidingen die behoren tot de binnenvaart is ook van
toepassing op de competentiegerichte opleidingen die tot deze sector behoren. Kortheidshalve
wordt daarom naar deze paragraaf verwezen.

2.3 Examinering
Inleiding en onderzoeksvragen
De eerste onderzoeksvraag betrof de verantwoording van de wettelijke beroepsvereisten in
eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers. Een ontoereikende verantwoording van
wettelijke beroepsvereisten leidt tot een niet-valide examinering. En dat betekent een afbreukrisico voor de waarde van het diploma. Met betrekking tot de examinering zijn in het uitgevoerde themaonderzoek de volgende twee onderzoeksvragen gesteld:
2. Voldoen de examens aan de examenstandaarden zoals deze zijn opgenomen in de nationale wet- en regelgeving?
3. Voldoen de examens aan de internationale wet- en regelgeving?

Wettelijk kader
Artikel 7.4.4 van de WEB bepaalt dat de examens van mbo-opleidingen moeten voldoen aan de
landelijke standaarden voor de examenkwaliteit. Deze standaarden zijn bij ministeriële regeling
vastgesteld, inclusief de bijbehorende normering30. In het onderzoek dienden de door de

30 Regeling standaarden examens beroepsonderwijs

28

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

minister vastgestelde eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers en het vastgestelde
Toezichtkader bve 200931 als uitgangspunt.

Het onderzoek
Het onderzoek is gebaseerd op het Toezichtkader bve 2009 en de hierin opgenomen standaarden en normering voor examinering 32. Er zijn negentien opleidingen onderzocht bij acht
onderwijsinstellingen.
De inspectie heeft de zelfbeoordeling van de onderzochte opleidingen gebruikt als uitgangspunt voor haar onderzoek. Het exameninstrumentarium (de toetsen en bijbehorende documenten) is vooraf opgevraagd en door de inspectie na zorgvuldige deskresearch voorlopig
beoordeeld. Daarnaast zijn op locatie gesprekken gevoerd met constructeurs, vaststellers,
beoordelaars, vertegenwoordigers uit de examencommissie en het management. Tijdens deze
gesprekken zijn de voorlopige bevindingen van het onderzoek naar het exameninstrumentarium besproken. Verder is relevante documentatie onderzocht.
De resultaten en bevindingen van het onderzoek zijn opgenomen in een onderzoeksrapport per
instelling. Deze rapporten zijn na toepassing van de gebruikelijke hoor- en wederhoorprocedure definitief vastgesteld, aangeboden aan de onderwijsinstelling en gepubliceerd op de
website van de Inspectie van het Onderwijs33. Voor de opleidingen waarvan het eindoordeel
onvoldoende is, volgt na ongeveer een jaar een onderzoek naar kwaliteitsverbetering. Mocht de
examenkwaliteit dan opnieuw onvoldoende zijn, dan kan de minister besluiten de examenlicentie in te trekken34.

Conclusie
• De examinering van negentien opleidingen is onderzocht bij acht onderwijsinstellingen.
Het betrof acht opleidingen koopvaardij, zes opleidingen visserij en vijf opleidingen
binnenvaart. Van deze negentien onderzochte opleidingen waren er twaalf gebaseerd op
eindtermendocumenten en zeven op kwalificatiedossiers.
• Binnen de koopvaardij is de examinering van de acht opleidingen in vijf gevallen drie
eindtermgericht, twee competentiegericht) als onvoldoende beoordeeld. De tekortkomingen
zijn geconstateerd in het exameninstrumentarium (toetsen); bij één eindtermgerichte
opleiding is de examinering op alle fronten onvoldoende bevonden. Bij de twee competentiegerichte opleidingen die onvoldoende scoorden bleek ook de borging van de examinering
niet aan de eisen te voldoen.
• Binnen de visserij is de examinering van drie van de zes opleidingen (alle eindtermgericht)
als onvoldoende beoordeeld. De tekortkomingen zijn geconstateerd in het
exameninstrumentarium.
• Binnen de binnenvaart is de examinering van de vijf opleidingen in alle gevallen als
voldoende beoordeeld.
• In de nautische sector is de examenkwaliteit van zes van de twaalf onderzochte eindtermgerichte opleidingen en van vijf van de zeven competentiegerichte opleidingen met een
voldoende beoordeeld.
31 Zie Toezichtkader bve 2009.
32 Zie bijlage B
33 Zie www.onderwijsinspectie.nl.
34 WEB, artikel 6.1.5b. Het intrekken van het recht op examinering geldt in ieder geval voor een periode van drie jaar. De
onderwijsinstelling is verplicht om eventuele examinering uit te besteden aan een instelling die wel het examen mag
uitvoeren.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

29

Hieronder wordt de conclusie nader toegelicht per afzonderlijke nautische sector. In de tabellen
zijn de oordelen opgenomen van de in het kader van het themaonderzoek onderzochte opleidingen. De oordelen zijn onderverdeeld in zeven standaarden. Wanneer een opleiding bij
meerdere onderwijsinstellingen is onderzocht, dan zijn deze opleidingen tweemaal in de tabel
opgenomen.
Onder de tabel volgt een samenvatting van de oordelen en de belangrijkste bevindingen over de
opleidingen.

2.3.1 Toelichting koopvaardij

Inhoudelijke uitstroomeisen exameninstrumenten

Toetstechnische kwaliteit
exameninstrumenten

Afname, beoordeling,
diplomering

Borging examinering

Naleving wettelijke eisen

Opleiding

Borging deskundigheid

Crebo

Vertrouwen beroepenveld

Tabel 2.3a Oordelen koopvaardij

1

2

3

4

5

6

7

10642

Maritiem officier (Zeevaart), BOL

O

O

O

O

O

O

O

10642

Maritiem officier (Zeevaart), BOL

V

V

O

V

V

V

V

10644

Stuurman/werktuigkundige kleine schepen
(Zeevaart), BOL

V

V

O

V

V

V

V

10648 Schipper/machinist beperkt werkgebied, BOL

V

V

V

V

V

V

V

10648 Schipper/machinist beperkt werkgebied, BOL

V

V

V

V

V

V

V

91933

Koopvaardij officier alle schepen (Stuurman
alle schepen), BOL

V

V

V

V

V

V

V

91933

Koopvaardij officier alle schepen (Stuurman
alle schepen), BOL

V

V

O

O

V

O

V

91943

Koopvaardij officier kleine schepen
(Stuurman/werktuigkundige kleine schepen),
BOL

V

V

O

O

V

O

V

Vertrouwen beroepenveld examinering (standaard 1)
De onderzochte opleidingen ontvangen voldoende vertrouwen van het beroepenveld over de
kwaliteit van de examinering, met uitzondering van één onderwijsinstelling waar de opleiding
Maritiem officier wordt aangeboden. Bij deze instelling bestaat nog onvoldoende zicht op het
vertrouwen van het beroepenveld.
De instellingen verwerven het vertrouwen door het beroepenveld nauw te betrekken bij de
examinering. In het algemeen is deze betrokkenheid mede het gevolg van het belang van de

30

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

wettelijke beroepsvereisten voor deze opleidingen. Daarnaast is het beroepenveld veelvuldig
vertegenwoordigd in klankbordgroepen of adviescommissies en in sommige gevallen ook in de
examencommissie. Verder winnen instellingen via enquêtes aanvullende informatie over
examinering en de relatie met de onderwijsinstelling in uit het veld.

Borging deskundigheid (standaard 2)
De deskundigheid van de betrokkenen bij examinering is bij alle onderzochte instellingen als
voldoende beoordeeld, met uitzondering van één onderwijsinstelling. Zicht op deskundigheid
wordt gerealiseerd door onder meer scholing en gesprekken met medewerkers en het beroepenveld, BPV-bezoeken en evaluaties van beoordelingen.

Uitstroomeisen (standaard 3) en toetstechnische eisen (standaard 4)
Eindtermgerichte opleidingen
Bij verschillende onderzochte eindtermgerichte opleidingen voldoet het exameninstrumentarium inhoudelijk niet aan de uitstroomeisen. Bij de onderzochte opleidingen Maritiem Officier
en Stuurman/werktuigkundige kleine schepen, onderzocht bij twee verschillende onderwijsinstellingen, blijkt dat niet alle eindtermen in de examinering zijn opgenomen en passend
worden getoetst. Doordat de wettelijke beroepsvereisten binnen de eindtermgerichte opleidingen in de eindtermen zijn verwerkt, voldoet de examinering van deze opleidingen niet aan de
wettelijke beroepsvereisten. Bij de opleiding Schipper/machinist beperkt werkgebied, onderzocht bij de overige onderwijsinstellingen, voldoet het exameninstrumentarium wel aan de
uitstroomeisen inclusief de wettelijke beroepsvereisten.
Bij de onderzochte eindtermgerichte opleidingen voldoet het exameninstrumentarium aan de
toetstechnische eisen, met uitzondering van één kwalificatie. Deze onvoldoende is toegekend
omdat beoordelingsvoorschriften in een significant aantal gevallen onvolledig zijn.
Competentiegerichte opleidingen
Niet bij alle onderzochte competentiegerichte opleidingen voldoet het exameninstrumentarium inhoudelijk aan de uitstroomeisen. Bij één onderwijsinstelling zijn onvoldoendes toegekend omdat de relatie tussen het exameninstrumentarium en de kwalificatiedossiers onvoldoende is vast te stellen. Het exameninstrumentarium is direct gebaseerd op de STCW-code en
niet op de kerntaken en werkprocessen. Hiermee wordt met de examinering sec gezien wel
voldaan aan de wettelijke beroepsvereisten, maar is de verantwoording over de uitstroomeisen
uit het kwalificatiedossier onvoldoende.
Niet alle competentiegerichte opleidingen hebben een voldoende voor de toetstechnische eisen
van het exameninstrumentarium. Redenen voor de score ‘onvoldoende’ zijn de beperkte
informatie voor de deelnemer en de onduidelijke relatie tussen het beoordelingsvoorschrift en
het kwalificatiedossier.

De examenprocessen van afname, beoordeling en diplomering (standaard 5)
Bij bijna alle onderzochte opleidingen zijn de examenprocessen van afname, beoordeling en
diplomering deugdelijk. De examencommissies houden zicht op deze processen aan de hand
van zelfopgestelde werkwijzen. Bij enkele kwalificaties zijn ook bij de afnames van examens
gecommitteerden aanwezig. Bij één instelling worden diploma’s en certificaten echter niet altijd
op deugdelijke gronden afgegeven: vrijstellingen zijn verleend zonder valide onderbouwing of
niet alle deelkwalificaties zijn in de examinering betrokken. Daarnaast bleek niet dat de
gediplomeerden beschikten over alle wettelijk verplichte (STCW)certificaten.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

31

Borging examenkwaliteit (standaard 6)
Bij een aantal onderzochte opleidingen is de examenkwaliteit onvoldoende geborgd. Het is bij
de betreffende instellingen niet voldoende zichtbaar of het management grip heeft op de
examineringsprocessen en of de examencommissie een sturende rol heeft bij de kwaliteit van
examinering. Soms ontbreekt het aan een structurele informatieverzameling die input zou
kunnen leveren voor verbeteringen. Bij een positieve beoordeling spelen de examencommissies
een centrale rol. De examencommissies houden zicht op de processen via informatie uit
evaluaties, enquêtes en interne audits.

Naleving wettelijke vereisten (standaard 7)
De onderzochte opleidingen voldoen aan de wettelijke vereisten rond examinering, met
uitzondering van één instelling, waar nog geen openbare verantwoording beschikbaar is.

2.3.2 Toelichting visserij

Vertrouwen beroepenveld

Borging deskundigheid

Inhoudelijke uitstroomeisen exameninstrumenten

Toetstechnische kwaliteit
exameninstrumenten

Afname, beoordeling,
diplomering

Borging examinering

Naleving wettelijke eisen

Tabel 2.3b Oordelen visserij

1

2

3

4

5

6

7

Crebo

Opleiding

10643

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW6, BOL

V

V

O

V

V

V

V

10643

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW6, BOL

V

V

O

V

V

V

V

10645

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW5, BOL

V

V

V

V

V

V

V

10645

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW5, BOL

V

V

O

O

V

V

V

10649

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW-IV, BOL

V

V

V

V

V

V

V

91910

Visserij officier Stuurman/ scheepwerktuigkundige
kleine vissersschepen), BOL

V

V

V

V

V

V

V

Vertrouwen beroepenveld examinering (standaard 1)
Alle onderzochte opleidingen ontvangen voldoende vertrouwen van het beroepenveld over de
kwaliteit van de examinering. De instellingen verwerven het vertrouwen door het beroepenveld
nauw te betrekken bij de examinering. In het algemeen is deze betrokkenheid mede het gevolg
van het belang van de wettelijke beroepsvereisten voor deze opleidingen. Daarnaast is het
beroepenveld veelvuldig vertegenwoordigd in klankbordgroepen of adviescommissies en in
sommige gevallen ook in de examencommissie. Verder winnen instellingen via enquêtes aanvullende informatie over examinering en de relatie met de onderwijsinstelling in uit het veld.

32

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Borging deskundigheid (standaard 2)
De deskundigheid van de betrokkenen bij examinering is bij alle onderzochte opleidingen als
voldoende beoordeeld. Deskundigheid wordt gerealiseerd door onder meer scholing en
gesprekken met medewerkers en het beroepenveld, BPV-bezoeken en evaluaties van
beoordelingen.

Uitstroomeisen (standaard 3) en toetstechnische eisen (standaard 4)
Eindtermgerichte opleidingen
Bij drie van de vijf onderzochte eindtermgerichte opleidingen voldoet het exameninstrumentarium inhoudelijk niet aan de uitstroomeisen. Bij deze opleidingen is de dekking van een aantal
deelkwalificaties als onvoldoende beoordeeld, waarbij de dekking geen recht doet aan de
wettelijke beroepsvereisten.
Bij de onderzochte eindtermgerichte opleidingen voldoet het exameninstrumentarium in een
één geval niet aan de toetstechnische eisen. Dit komt door onvoldoende duidelijke informatie
voor de deelnemers en onduidelijke afnamecondities.
Competentiegerichte opleidingen
Bij de competentiegerichte opleiding voldoet het exameninstrumentarium inhoudelijk aan de
uitstroomeisen; ook voldoet het aan de toetstechnische eisen.

De examenprocessen van afname, beoordeling en diplomering (standaard 5)
Bij alle onderzochte opleidingen zijn de examenprocessen van afname, beoordeling en diplomering deugdelijk. De examencommissies houden zicht op deze processen aan de hand van
handboeken. Bij enkele kwalificaties zijn ook gecommitteerden aanwezig bij de afnames van
examens.

Borging examenkwaliteit (standaard 6)
De examenkwaliteit van de onderzochte opleidingen is voldoende geborgd. De examencommissies spelen hierin een centrale rol. Zij houden zicht op de processen door informatie te vergaren
via evaluaties, enquêtes en interne audits.

Naleving wettelijke vereisten (standaard 7)
Alle onderzochte opleidingen voldoen aan de wettelijke vereisten rond examinering.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

33

2.3.3 Toelichting binnenvaart

Inhoudelijke uitstroomeisen exameninstrumenten

Toetstechnische kwaliteit
exameninstrumenten

Afname, beoordeling,
diplomering

Borging examinering

Naleving wettelijke eisen

Opleiding

Borging deskundigheid

Crebo

Vertrouwen beroepenveld

Tabel 2.3c Oordelen binnenvaart

1

2

3

4

5

6

7

10651

Stuurman/schipper, BOL

V

V

V

V

V

V

V

10651

Stuurman/schipper, BBL

V

V

V

V

V

V

V

91900

Schipper binnenvaart, BOL

V

V

V

V

V

V

V

91900

Schipper binnenvaart, BBL

V

V

V

V

V

V

V

93030

Bootman, BBL

V

V

V

V

V

V

V

Vertrouwen beroepenveld examinering (standaard 1)
Alle onderzochte opleidingen ontvangen voldoende vertrouwen van het beroepenveld over de
kwaliteit van de examinering. De instellingen verwerven het vertrouwen door het beroepenveld
nauw te betrekken bij de examinering. In het algemeen is deze betrokkenheid mede het gevolg
van het belang van de wettelijke beroepsvereisten voor deze opleidingen. Daarnaast is het
beroepenveld veelvuldig vertegenwoordigd in klankbordgroepen of adviescommissies en in
sommige gevallen ook in de examencommissie. Verder winnen instellingen via enquêtes
aanvullende informatie over examinering en de relatie met de onderwijsinstelling in uit het
veld. Het beroepenveld van de binnenvaart is klein, waardoor de lijnen kort zijn.

Borging deskundigheid (standaard 2)
De deskundigheid van de betrokkenen bij examinering is bij alle onderzochte instellingen als
voldoende beoordeeld. Deskundigheid wordt gerealiseerd door onder meer scholing en
gesprekken met medewerkers en het beroepenveld, BPV-bezoeken en evaluaties van
beoordelingen.

Uitstroomeisen (standaard 3) en toetstechnische eisen (standaard 4)
Eindtermgerichte en competentiegerichte opleidingen
Bij alle onderzochte eindtermgerichte en competentiegerichte opleidingen voldoet het exameninstrumentarium inhoudelijk aan de uitstroomeisen. De dekkingsgraad en de cesuur (de
grens tussen slagen en zakken) zijn voldoende.

34

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Bij alle onderzochte eindtermgerichte en competentiegerichte opleidingen voldoet het exameninstrumentarium aan de toetstechnische eisen. Dit houdt in dat deelnemers voldoende
worden geïnformeerd en afnamecondities en beoordelingsvoorschrift helder zijn.

De examenprocessen van afname, beoordeling en diplomering (standaard 5)
Bij alle onderzochte opleidingen zijn de examenprocessen van afname, beoordeling en diplomering deugdelijk. De examencommissies houden zicht op deze processen aan de hand van
handboeken. Bij enkele kwalificaties zijn ook gecommitteerden aanwezig bij de afnames van
examens.

Borging examenkwaliteit (standaard 6)
De examenkwaliteit van de onderzochte opleidingen is voldoende geborgd. De examencommissies hebben hierin een centrale rol. Zij houden zicht op de processen door informatie te
vergaren via enquêtes en interne audits.

Naleving wettelijke vereisten (standaard 7)
Alle onderzochte opleidingen voldoen aan de wettelijke vereisten rond examinering.

2.4 Diplomawaarde voor de branche
Inleiding en onderzoeksvragen
Zowel in de nautische als in de luchtvaartsector zijn er signalen dat in het verleden onterecht
diploma’s zijn verstrekt. Ook wordt de waarde van diploma’s ter discussie gesteld. Daarnaast zijn
er vragen gesteld rondom evc-procedures in relatie tot wettelijke beroepsvereisten en erkenningen. De volgende onderzoeksvragen zijn naar aanleiding hiervan geformuleerd:
4. Zijn er – naast de wettelijke vereisten – specifieke branchevereisten die niet zijn opgenomen in het kwalificatiedossier en zo ja, wat is hiervan dan de reden?
5. Wat is de rol van vrijstellings- en/of evc-procedures binnen beide sectoren in relatie tot
diplomering en het afgeven van erkenningen?
6. Wat vinden vertegenwoordigers van de branche van de kwaliteit van het onderwijs en van
de examens in de nautische en luchtvaartsector?

Het onderzoek
Voor de beantwoording van de onderzoeksvragen is een onderzoek uitgevoerd naar de tevredenheid binnen het beroepenveld van de nautische branche. Dit is gebeurd door middel van
een telefonische enquête.
Bij acht nautische onderwijsinstellingen heeft een inspectieonderzoek naar de kwaliteit van
examinering plaatsgevonden. De instellingen hebben een adressenlijst aangeleverd met
vertegenwoordigers uit het beroepenveld met wie zij contacten onderhouden (de zogenaamde
leerbedrijven). Per opleiding is steekproefsgewijs een contact uit het beroepenveld geselecteerd. Aanvullend zijn leerbedrijven benaderd die zijn opgenomen in de ‘leerbedrijvenbank’
met erkende leerbedrijven van het kenniscentrum VTL. Hierbij is ervoor gezorgd dat per
opleiding minstens twee leerbedrijven aan de enquête hebben deelgenomen.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

35

Bij de acht nautische onderwijsinstellingen is tijdens het reguliere examenonderzoek (zie
paragraaf 2.3) onderzocht of, en zo ja, op welke wijze wordt gediplomeerd op basis van evc-procedures en/of vrijstellingen.

Conclusie
• De status van branchevereisten is onduidelijk. Het begrip ‘branchevereiste’ kent geen
eenduidige definitie; ook is dit begrip niet verankerd in de WEB (in tegenstelling tot
wettelijke beroepsvereisten). Het kwalificatiedossier biedt wel de mogelijkheid branche­
vereisten in het dossier op te nemen. Eindtermendocumenten kennen geen
branchevereisten.
Voor enkele opleidingen is in de kwalificatiedossiers sprake van branchevereisten. Tijdens
het onderzoek is niet gebleken dat er buiten deze eisen nog andere eisen worden gesteld of
verwacht.
• Binnen de nautische opleidingssectoren komen evc-procedures of het verlenen van
vrijstellingen nauwelijks voor. Wanneer wel sprake was van het verlenen van vrijstellingen,
is dit op ondeugdelijke gronden gebeurd.
• Het mbo-diploma is in de nautische sector een voorwaarde voor het vaarbevoegdheidsbewijs. Anders gezegd: het civiele effect van het mbo-diploma ligt in het feit dat op basis
hiervan vaarbevoegdheidsbewijzen worden verstrekt. De sector is van mening dat het
mbo-diploma een goede voorbereiding vormt op het werken in de nautische sector. Het
wordt over het algemeen beschouwd als een goede theoretische basis, waarbij de praktijkkennis echter nog niet erg groot is.
Hieronder wordt de conclusie per onderwerp nader toegelicht.

Toelichting
Branchevereisten
Met de introductie van kwalificatiedossiers is de mogelijkheid ontstaan om naast wettelijke
beroepsvereisten ook branchevereisten in het kwalificatiedossier op te nemen. Voor branchevereisten zijn geen criteria gesteld zoals voor de wettelijke vereisten35. Branchevertegenwoordigers
zullen zelf moeten aangeven of er zulke eisen zijn en zo ja, wat ze inhouden.
Voor enkele opleidingen zijn in de kwalificatiedossiers naast wettelijke beroepsvereisten ook
branchevereisten vermeld. Voor de opleidingen Stuurman waterbouw, Scheepswerktuigkundige
waterbouw en Baggermeester dient een beroepsbeoefenaar over een VCA-certificaat te beschikken. Voor de opleiding Schipper rondvaartboot beperkt vaargebied wordt door de branche het
zwemvaardigheidsdiploma A geëist, en wordt een diploma Bedrijfshulpverlening en EHBO
gevraagd.
Voor de opleidingen Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW6, Stuurman/werktuigkundige
kleine vissersschepen, Stuurman alle vissersschepen en Scheepswerktuigkundige alle vissersschepen is een basisveiligheidstraining vissersvaartuigen opgenomen als een aanvulling op de
wettelijke beroepsvereiste Basic Safety.
35 Format KD augustus 2009 van Coördinatiepunt Toetsing Kwalificaties MBO.

36

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Uit het onderzoek is niet gebleken dat het werkveld dan wel de onderwijsinstellingen, buiten de
eisen aan mbo-diploma’s, certificaten en vaarbevoegdheidsbewijzen, specifieke eisen stellen
die deel zouden moeten uitmaken van het kwalificatiedossier.

Vrijstellings- en/of evc-procedures
Bij alle onderzochte opleidingen, op één uitzondering na, is geen sprake van verleende vrijstelling of uitgevoerde evc-procedure. In het geval van de uitzondering bleken diploma’s verstrekt
te zijn op basis van vrijstellingen zonder valide onderbouwing van die vrijstellingen. Tevens
bleken bij buitenlandse deelnemers niet alle deelkwalificaties in de diplomering betrokken te
zijn. In deze gevallen was een buitenlandse mono-disciplinair opgeleide zeevarende gelijkgesteld aan een Nederlandse duo-disciplinair opgeleide zeevarende. De hiervoor aangevraagde
vaarbevoegdheidsbewijzen zijn door de Inspectie Verkeer en Waterstaat niet toegekend.

Diplomawaardering branchevertegenwoordigers
De reacties van ondervraagde branchevertegenwoordigers laten wat betreft de diplomawaardering tussen de verschillende nautische sectoren geen grote verschillen zien.
De ondervraagde branchevertegenwoordigers zijn stagebegeleider of coördinator van een
leerbedrijf in de nautische sector. Zij gaven aan dat hun bedrijf in de eerste plaats functioneert
als een leerbedrijf voor de deelnemers. Afhankelijk van de behoefte aan personeel en de
tevredenheid over de deelnemer, komt het voor dat deelnemers in dienst worden genomen. Bij
stagebedrijven voor bootlieden ligt dit iets anders. Hier worden deelnemers opgeleid om daar te
worden aangenomen (vakbescherming).
De meeste contactpersonen geven aan dat bij het aannemen van nieuw personeel houding en
motivatie erg belangrijk zijn. Werkervaring is niet per se een vereiste; aangenomen wordt dat er
sowieso nog veel specifieke vaardigheden moeten worden aangeleerd. Certificaten en vaarbewijzen zijn wel belangrijk; daar kunnen de bedrijven niet omheen. Er wordt geen voorkeur voor
een bepaalde onderwijsinstelling genoemd.
Het blijkt dat de geënquêteerden globaal op de hoogte zijn van wettelijke beroepsvereisten;
men verwijst in dat geval naar de veiligheidscertificaten die onder de Erkenningsregeling vallen.
In een enkel geval wordt gesteld dat er geen communicatie is tussen scholen en de Inspectie
Verkeer en Waterstaat, waardoor bij scholen weinig bekend is over de eisen die aan scheepvaartpersoneel worden gesteld.
De meeste contactpersonen geven aan dat mbo-opleidingen voldoende voorbereiden op de
beroepspraktijk. De theoretische kennis die mbo-gediplomeerden hebben, is volgens de meeste
contactpersonen ruim voldoende. Weliswaar is de praktijkkennis bij het verlaten van een
opleiding nog niet heel groot, maar bedrijven vinden het wel logisch dat die nog moet worden
bijgebracht. De meeste contactpersonen geven aan dat praktijkervaring in het bedrijf kan en
moet worden opgedaan.
Over het algemeen wordt het mbo-diploma als een goede basis beschouwd voor het werken in
de sector, maar de respondenten zijn slechts globaal of niet op de hoogte van wat er wordt
getoetst in een mbo-examen. Een enkeling laat weten dat hij de examens wel eens inziet. Een
ander geeft aan betrokken te zijn bij de praktijkexamens. De respondenten zijn niet of nauwelijks op de hoogte van de inhoud van kwalificatiedossiers.
De waarde van het diploma is voor de bedrijven is helder: het mbo-diploma wordt beschouwd als een
goede basis van waaruit verder kan worden geleerd, maar belangrijker is dat een nieuwe werknemer
beschikt over de juiste papieren (diploma’s, certificaten) voor een vaarbevoegdheidsbewijs.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

37

3

Onderzoek luchtvaart

3.1 Inleiding stelsel luchtvaart
Om de luchtwaardigheid van vliegtuigen te waarborgen, worden er internationaal eisen gesteld
aan personen die vliegtuigen en onderdelen daarvan onderhouden en na onderhoud weer
vrijgeven. Zonder het juiste onderhoud mogen vliegtuigen niet vliegen.
Onderhoud aan vliegtuigen mag uitsluitend worden uitgevoerd door bekwame personen.
Hetzelfde geldt voor het vrijgeven van vliegtuigen na onderhoud. In sommige gevallen is het
toegestaan om onder toezicht van een gecertificeerde collega te werken. In andere gevallen
moet bekwaamheid zijn aangetoond. Als bewijs hiervan moet de onderhoudsmonteur of
technicus beschikken over een zogenoemde licentie Part-66 AML, aangevuld met een aantekening voor een specifieke licentie voor het type vliegtuig. Dit volledige bewijs maakt geen
integraal onderdeel uit van het mbo-diploma. Wel wordt tijdens de opleiding veel aandacht
besteed aan met name de basiskennis die nodig is voor deze licentie Part-66 AML. Daarnaast
zetten alle onderzochte onderwijsinstellingen (delen van) examens die worden afgenomen ter
verkrijging van deze licentie, in voor de examinering van het mbo-diploma.
De luchtvaartsector heeft behoefte aan werknemers met een licentie Part-66 AML en aan
werknemers zonder licentie, bij voorkeur met een mbo-diploma. Er zijn werknemers nodig met
de licentie om ‘on the plane’36 te kunnen werken, maar er is ook behoefte aan werknemers die
‘off the plane’ kunnen werken.

Kwalificatiestructuur eindterm- en competentiegerichte opleidingen
Het mbo-diploma luchtvaart
Voor het behalen van het mbo-diploma onderhoudsmonteur of technicus in de luchtvaartsector, gelden de bepalingen van de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB). Het mbo-diploma
wordt uitgegeven nadat aan de vereisten in het eindtermendocument of het kwalificatiedossier
is voldaan.
In onderstaande tabel is de kwalificatiestructuur van de luchtvaartsector opgenomen. In de
bijlage (D) staat een uitgebreid overzicht van de kwalificaties. In dit overzicht zijn ook de
opleidingen opgenomen op basis van de kwalificatiedossiers 2009/2010.

36 ‘On the plane’ betekent dat de werknemer het onderhoud aan het vliegtuig zelf uitvoert. ‘Off the plane’ betekent dat de
werknemer werkzaamheden verricht aan onderdelen die te maken hebben met het vliegtuig.

38

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Tabel 3.1a Kwalificatiestructuur luchtvaartsector
Niveau
4

Eindtermgerichte opleidingen
10056

Competentiegerichte opleidingen
(2006/2007, 2007/2008, 2008/2009)

Vliegtuigonderhoudstechnicus Avionica
92435

KD Vliegtuigonderhoudstechnicus (Part-66)
CAT B2 Avionica

92471

KD Vliegtuigonderhoudstechnicus
Avionica

10057 Vliegtuigonderhoudstechnicus mechanisch

3

2

10868

KD Vliegtuigonderhoudstechnicus (Part-66)

92431

CAT B1.1 Mechanica, vleugelvliegtuigen
turbinemotoren

92432

CAT B1.2 Mechanica, vleugelvliegtuigen
zuigermotoren

92433

CAT B1.3 Mechanica, helikopters
turbinemotoren

92434

CAT B1.4 Mechanica, helikopters
zuigermotoren

92472

KD Vliegtuigonderhoudstechnicus
Mechanica

Vliegtuigonderhoudsmonteur
Modificatie en Reparatie

10059

Vliegtuigonderhoudsmonteur
Modificatie en Reparatie

10060

Vliegtuigmonteur

10061

Vliegtuigonderhoudsmonteur

10866

Vliegtuigmonteur

10867

Vliegtuigonderhoudsmonteur

KD Vliegtuigonderhoudsmonteur (Part-66)
92461

CAT A1 Vleugelvliegtuigen turbinemotoren

92462

CAT A2 Vleugelvliegtuigen zuigermotoren

92463

CAT A3 Helikopters turbinemotoren

92464

CAT A4 Helikopters zuigermotoren

92490

KD Vliegtuigonderhoud
Eerste monteur
KD Vliegtuigonderhoud

92480

Monteur

In dit overzicht komt naar voren dat bij de kwalificatiedossiers in de periode van 2006 tot 2009
onderscheid is gemaakt naar opleidingen ‘met Part’ en ‘zonder Part’. Bij de eindtermopleidingen was er geen sprake van dit onderscheid.

Wetgeving
Kenmerkend voor de mbo-diploma’s van de onderhoudsberoepen in de luchtvaartsector is dat
er meestal sprake is van wettelijke beroepsvereisten.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

39

Wettelijke beroepsvereisten zijn vereisten voor een beroep die zijn vastgesteld bij of krachtens
een wet, verdrag of bindend besluit van een volkenrechtelijke organisatie. Deze vereisten
betreffen de kwaliteiten op het gebied van kennis, inzicht, vaardigheden of beroepshoudingen
waarover degenen die een opleiding gericht op dat beroep voltooien, moeten beschikken. Ook
worden eisen gesteld aan de examinering bij de desbetreffende beroepsopleiding (WEB, artikel
7.2.6).
Het mbo-diploma kan worden behaald bij onderwijsinstellingen met recht op examinering
voor de betreffende kwalificaties. In het schooljaar 2008/2009 waren op vijf roc’s leerlingen
voor deze beroepen ingeschreven: ROC van Amsterdam, ROC Leeuwenborgh, ROC Tilburg, ROC
West-Brabant en het Deltion College. Elke onderwijsinstelling beschikte niet alleen over het
recht op het verzorgen van het onderwijs, maar ook over het recht op het afnemen van de
mbo-examens.
De licentie Part-66 AML
De Europese standaard voor de kwalificaties om na onderhoud vliegtuigen vrij te mogen geven,
wordt ‘Part-66’ genoemd, onderdeel van de internationale Part-wetgeving. De daarin omschreven licentie heet ‘Part-66 AML’. AML staat voor Aircraft Maintenance Licence en is het internationaal erkende document waarmee bevoegdheid kan worden aangetoond. De afspraken zijn
vastgelegd in Europese regelgeving en het stelsel staat onder toezicht van de European Aviation
Safety Agency (EASA), een agentschap van de Europese Unie37.
De licentie Part-66 AML wordt verstrekt aan personen die hebben aangetoond te voldoen aan de
vereiste basiskennis, praktijkervaring en vliegtuigtypetraining. De verwerving van het basisdeel
van deze Part-66-licentie kan plaatsvinden tijdens de mbo-opleiding, op voorwaarde dat de
onderwijsinstelling in het bezit is van een Part-147-erkenning en het stagebedrijf van een
Part-145-erkenning. Part-147 en Part-145 zijn de hoofdstukken uit de internationale Partwetgeving die de eisen beschrijven waaraan een opleidingsinstituut respectievelijk stagebedrijf
moet voldoen. Alle licenties worden in Nederland uitgegeven door de Inspectie Verkeer en
Waterstaat. In Nederland zijn twee opleidingsinstituten voor de basiskennis in het bezit van de
Part-147-erkenning: Vaktechnisch OpleidingsCentrum Fokker (VTOC) en Aircraft Maintenance
en Trainingsschool (AMTS), een zelfstandige onderneming die gelieerd is aan ROC
West-Brabant.
Deze twee instellingen mogen daarom opleiden voor (delen van) Part-66 en examens afnemen.
Onderwijsinstellingen zonder Part-147-erkenning mogen geen examens voor Part-66 afnemen.
AMTS ondersteunt en verzorgt Part-66-examens op de roc’s die in dit onderzoek zijn opgenomen onder hun Part-147-erkenning.
De systematiek die in Nederland wordt toegepast, geldt ook voor andere Europese landen. In dit
onderzoek werden leerlingen van het ROC van Amsterdam geëxamineerd via Lufthansa, een
organisatie die eveneens beschikt over de Part-147-erkenning die nodig is om het onderwijs te
verzorgen en de examens af te nemen.

Toezicht
De Inspectie van het Onderwijs houdt toezicht op het onderwijs en de examinering van de in dit
onderzoek opgenomen middelbare beroepsopleidingen. Toezicht vindt plaats op basis van het
Toezichtkader bve 200938.
37 Bron: www.inspectieverkeer en www.waterstaat.nl.
38 Zie www.onderwijsinspectie.nl.

40

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

De Inspectie Verkeer en Waterstaat houdt geen toezicht op onderwijs en examens in het kader
van het mbo-diploma. Het toezicht van de Inspectie Verkeer en Waterstaat is gericht op de
internationale richtlijnen van de EASA. De dagelijkse examenpraktijk bij de onderzochte
luchtvaartopleidingen toont aan dat het toezicht op delen van de examinering voor het behalen
van het mbo-diploma tot de taak van zowel de Inspectie van het Onderwijs als de Inspectie
Verkeer en Waterstaat kan worden gerekend.
Dit komt doordat de onderwijsinstellingen de voor Part-66 ontwikkelde examens ook inzetten
voor de toetsing van deelkwalificaties. De deelnemer is geslaagd voor het deel van Part-66 bij
een score van ten minste 75 procent; hij is geslaagd voor het mbo-deel bij een score van 55
procent.

Ontwikkelingen
De luchtvaartsector heeft behoefte aan voldoende gekwalificeerd personeel voor het vliegtuigonderhoud. De eisen uit de internationale Part-wetgeving zijn daar onlosmakelijk mee verbonden. Onderwijsinstellingen en bedrijfsleven zijn de afgelopen jaren in toenemende mate met
elkaar in overleg gegaan, wat heeft geresulteerd in een samenwerkingsverband ‘Focus op
luchtvaarttechnische opleidingen’. In dit samenwerkingsverband wordt nadere invulling
gegeven aan het onderwijs en de examens voor potentiële werknemers in de luchtvaartonderhoudberoepen. Doel is dat de leerling in het bezit kan komen van een mbo-diploma en in staat
wordt gesteld op termijn de licentie Part-66 AML te verkrijgen. Omdat de Part-wetgeving eisen
stelt aan de onderwijsinstelling (Part-147), zijn er plannen om de luchtvaartopleidingen in één
landelijke organisatie onder te brengen. Hierbij is het uitgangspunt dat de identiteit van de roc’s
niet wordt aangetast, maar dat de afdelingen zich verplichten tot het volgen van een
Part-147-structuur.39

3.2 Wettelijke beroepsvereisten
Inleiding en onderzoeksvraag
Tijdens de voorbereiding van dit onderzoek is gebleken dat voor een groot aantal opleidingen in
de luchtvaartsector in de eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers melding wordt
gemaakt van wettelijke beroepsvereisten. Net als in de nautische sector hebben deze vereisten
in de luchtvaartsector een internationale reikwijdte. Een onjuiste opname en verantwoording
van wettelijke beroepsvereisten vormt een afbreukrisico voor de waarde van het diploma. Dit
heeft tot de volgende onderzoeksvraag geleid:
1. Zijn de wettelijke beroepsvereisten goed in de eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers opgenomen?

Het onderzoek
Voor de beantwoording van deze onderzoeksvraag zijn de verschillende eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers bekeken aan de hand van de wettelijke beroepsvereisten waarnaar in
deze documenten wordt verwezen. Aanvullend en ter verificatie zijn gesprekken gevoerd met
kenniscentrum Kenteq, de Inspectie Verkeer en Waterstaat en onderwijsinstellingen.

39 Bron: projectplan ‘Focus op luchtvaartechnische opleidingen’, versie 02-12-2008.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

41

Conclusie
In artikel 7.2.6 van de WEB is de relatie gelegd tussen opleiding en examinering enerzijds, en
wettelijke beroepsvereisten anderzijds. In het artikel wordt gesteld dat de minister deze
vereisten in acht neemt bij het vaststellen van de eindtermen40.
In de eindtermgerichte opleidingen uit de luchtvaartsector zijn vanaf 2001 de wettelijke
beroepsvereisten volledig opgenomen.
Uit de kwalificatiedossiers blijkt dat er nog discussie is over het wel of niet opnemen van de
wettelijke beroepsvereisten (Part-66). Voor de verschillende opleidingen zijn inmiddels
meerdere versies voorhanden, waarin soms wel en soms niet de wettelijke beroepsvereisten
zijn opgenomen. Helderheid hierover is van belang voor de sector.
Voor zowel de eindtermgerichte als de competentiegerichte dossiers is het van belang dat er
een einddatum is vastgelegd voor wanneer deze worden vervangen door een andere opleiding. Dit voorkomt dat nog kan worden ingeschreven op een oude opleiding.
Hieronder wordt de conclusie nader toegelicht voor zowel de eindterm- als competentiegerichte
opleidingen.

Toelichting luchtvaart
In de vastgestelde eindtermendocumenten en bijna alle kwalificatiedossiers van de onderzochte opleidingen is vastgelegd dat er sprake is van wettelijke beroepvereisten.

Eindtermgerichte opleidingen
In de eindtermgerichte opleidingen zijn vanaf 2001 de wettelijke beroepsvereisten volledig
opgenomen.
Verantwoording wettelijke beroepsvereisten
De omschrijving van een groot aantal deelkwalificaties komt geheel of voor een belangrijk deel
overeen met de omschrijving van de modules, zoals geformuleerd in de internationaal geldende
regelgeving voor Part-6641. In de eindtermendocumenten van 2001 zijn in de omschrijving van
de deelkwalificaties geen details opgenomen over de eindtermen, hetgeen wel gebruikelijk is.
Wel is vastgelegd dat in gevallen waar sprake is van een directe relatie met Part-66, gebruik is
gemaakt van een aan Part-66 gerelateerde niveau-aanduiding. Er is een onderverdeling gemaakt
naar beheersingsniveaus, bestaande uit levels (1 tot en met 3) die als deelkwalificatie worden
afgetoetst. De cesuur (de grens tussen slagen en zakken) van deze deelkwalificaties staat
specifiek vermeld in de eindtermendocumenten. In het algemeen is dit een aangelegenheid van
de onderwijsinstelling en ligt dit niet vast in de eindtermendocumenten. Kortom, de wettelijke
beroepsvereisten zijn opgenomen in de eindtermendocumenten. Het gaat hierbij niet alleen

40 De WEB is nog niet aangepast aan de structuur met competentiegerichte kwalificaties. Vooralsnog wordt ervan uitgegaan
dat dit artikel onverkort van toepassing is.
41 Part-66 is de huidige aanduiding; in de eindtermendocumenten die zijn vastgesteld en die de basis vormen voor DUO/CFI,
staat nog JAR.

42

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

om de inhoud van de deelkwalificaties. Ook de eisen die op basis van de Part-wetgeving aan de
organisatie van de onderwijsinstelling worden gesteld, zijn opgenomen: de roc’s verzorgen het
onderwijs (en de examens) en zij moeten daartoe Part-147-erkend zijn. Alleen op deze manier
kunnen zij ervoor zorgen dat de deelnemers maximaal gebruikmaken van hun praktijkervaring
tijdens de opleiding. Dat blijkt nu in de uitvoering moeilijk te zijn, omdat roc’s in 2009 niet
beschikten over deze erkenning, met uitzondering van het aan ROC West-Brabant gelieerde
AMTS.

Eindtermgerichte
kwalificatiestructuur
(JAR/Part facultatief)
JAR/Part-66

Kennis en vaardigheden
(eindtermen)
JAR-/Partvereisten
mbo-diploma

IvhO

IVW

Toezicht

In bovenstaande figuur is de eindtermgerichte kwalificatiestructuur in beeld gebracht. Part-66vereisten (voorheen JAR-vereisten) overlappen inhoudelijk met de kennis en vaardigheden van
een groot deel van de deelkwalificaties die nodig zijn voor het mbo-diploma. Om een deelnemer ook in aanmerking te laten komen voor de volledige licentie Part-66 AML, zijn aanvullende
eisen opgesteld, waarbij de deelnemer naast theorie ook praktijkervaring moet opdoen. Zoals
eerder beschreven (zie toezicht) houdt de Inspectie van het Onderwijs toezicht op het deel dat
gerekend wordt tot het mbo-diploma en Inspectie Verkeer en Waterstaat op het deel dat
gerekend wordt tot de internationale vereisten die nodig zijn om aanvullende certificaten te
behalen.
Onderhoud eindtermendocumenten
Op de website van Kenteq staan twee versies van eindtermendocumenten voor de verschillende
opleidingen voor vliegtuigonderhoud. Er is een versie van 1996 en een versie van 2001. De versie
van 2001 is ontwikkeld omdat de nieuwe normen vanuit de internationale wetgeving van kracht
werden. In deze versie is de regel opgenomen dat het onderwijs gericht moet zijn op de eisen
van de JAR, die later zijn vervangen door de Part-eisen. Kenteq heeft in 2007 de documenten
aangepast en JAR vervangen door Part. Desgevraagd geeft Kenteq aan dat met terugwerkende
kracht de titel is aangepast: JAR is uit de naam van de kwalificatie verwijderd, waarbij de inhoud
van de kwalificatie niet is aangepast. Bij het bepalen of de examinering voldoet aan de eindtermen, hanteert de inspectie het dossier dat is geregistreerd bij Cfi/DUO; hierin is de oude
benaming ‘JAR’ nog opgenomen in de deelkwalificaties. Dit heeft echter geen negatieve
gevolgen voor het onderwijs, maar kan wel verwarrend werken.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

43

Onderwijsinstellingen
Vertegenwoordigers van onderwijsinstellingen geven aan dat de eindtermendocumenten
helder zijn, ook voor wat betreft de internationaal geldende wettelijke beroepsvereisten.

Competentiegerichte opleidingen
De opname van wettelijke beroepsvereisten (Part-wetgeving) in de kwalificatiedossiers is
verschillend per opleiding en per versie van het dossier. De inhoud van de wettelijke beroepsvereisten is voor niet-ingewijden niet helder. In het kwalificatiedossier van 2008/2009 is de
opname van Part-66 als discussiepunt in de verantwoording benoemd.
Verantwoording wettelijke beroepsvereisten
Voor opleidingen in de luchtvaarttechniek zijn vanaf het jaar 2006/200742 kwalificatiedossiers
voor de competentiegerichte opleidingen voorhanden.
De uitwerking van de beroepsvereisten uit de Part-wetgeving in de vastgestelde kwalificatiedossiers verschilt per dossier. Aanvankelijk was er in de versie voor 2006/2007 voor gekozen om
twee soorten opleidingen aan te bieden, met twee bijbehorende versies: een versie met
beroepsvereisten Part-66 en een versie zonder beroepsvereisten. In de eerstgenoemde versie
zijn verwijzingen naar modulen opgenomen, terwijl in de tweede versie alleen in de loopbaanverwijzing Part-66 is genoemd.
In onderstaande figuur is de competentiegerichte kwalificatiestructuur in beeld gebracht.
Competentiegerichte
kwalificatiestructuur
(Part niet in naam opleiding)

Competentiegerichte
kwalificatiestructuur
(Part wel in naam opleiding)
Part-66

Kennis en vaardigheden
(kerntaken/werkprocessen)

Kennis en vaardigheden
(kerntaken/werkprocessen)
Part-vereisten

mbo-diploma

IvhO

Toezicht

mbo-diploma

IvhO

IVW

Toezicht

In deze kwalificatiestructuur zijn er twee verschillende versies: met en zonder Part-66-vereisten.
Zoals eerder beschreven (zie toezicht) houdt de Inspectie van het Onderwijs toezicht op het deel dat
gerekend wordt tot het mbo-diploma en Inspectie Verkeer en Waterstaat op het deel dat gerekend
wordt tot de internationale vereisten die nodig zijn om aanvullende certificaten te behalen.
Vervolgens werd gekozen voor dossiers zonder Part-66 in de titel, maar met wel een verwijzing
naar Part-66. De intentie was om scholen een aanwijzing te geven om op te leiden conform
Part-66 met verwijzingen naar de modulen.
42 Zie voor een volledig overzicht bijlage D.
44

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

In 2008/2009 kwam er één kwalificatiedossier ‘Vliegtuigonderhoud’ met vier uitstromen:
Monteur, Eerste monteur, Technicus mechanica en Technicus avionica. Bij alle uitstromen staat
vermeld dat er sprake is van wettelijke beroepsvereisten. Voor de niet-ingewijde is het even
zoeken hoe het precies zit met deze beroepsvereisten: wat houden de beroepsvereisten in en
wat betekent dit voor het onderwijs en het examen? In de verantwoording van het kwalificatiedossier is opgenomen dat er nog discussie is over Part-66. Er staat dat de vertegenwoordigers uit
het bedrijfsleven vinden dat het onderwijs zich met nadruk moet richten op de uitvoering van
de Part-66-modulen.
Onderhoud kwalificatiedossiers
Kwalificatiedossiers zijn gedurende de experimenteerperiode competentiegericht onderwijs
regelmatig aangepast en/of verbeterd. Voor 2010/2011 wordt mogelijk een nieuw dossier
ontwikkeld, waarin de uitkomst van de discussie over de opname van vereisten vanuit Part-66 is
verwerkt. Het kenniscentrum geeft desgevraagd aan dat dit in behandeling is.
Onderwijsinstellingen
Vertegenwoordigers van onderwijsinstellingen geven aan dat zij wel uit de voeten kunnen met
de dossiers, maar melden ook dat zij de leerlingen graag in de gelegenheid willen stellen om
examens te doen in de modulen van Part-66, ook als dit niet expliciet in de kwalificatiedossiers
is opgenomen. Hierbij spelen de kosten een rol die gemoeid zijn met het opleiden van deze
deelnemers conform de specifieke vereisten vanuit Part-147. De scholen geven aan dat hun
bekostiging vanuit het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap te laag is.

3.3 Examinering
Inleiding en onderzoeksvragen
De eerste onderzoeksvraag betrof de verantwoording van wettelijke beroepsvereisten in
eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers. Een niet-valide examinering vormt eveneens
een afbreukrisico voor de waarde van het diploma. Dit leidt tot de volgende twee
onderzoeksvragen:
2. Voldoen de examens aan de examenstandaarden zoals deze zijn opgenomen in de nationale wet- en regelgeving?
3. Voldoen de examens aan de internationale wet- en regelgeving?

Wettelijk kader
Artikel 7.4.4 van de WEB bepaalt dat de examens van mbo-opleidingen moeten voldoen aan de
landelijke standaarden voor de examenkwaliteit. Deze standaarden zijn bij ministeriële regeling
vastgesteld, inclusief de bijbehorende normering43. In het onderzoek dienden de door de
minister vastgestelde eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers en het vastgestelde
Toezichtkader bve 200944 als uitgangspunt.
Voor de examens in de luchtvaartsector geldt internationale wet- en regelgeving alleen voor de
(deel)kwalificaties waarbij voldaan moet zijn aan de Part-vereisten.

43 Regeling standaarden examens beroepsonderwijs
44 Zie Toezichtkader bve 2009.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

45

Het onderzoek
Er zijn elf opleidingen onderzocht bij vijf onderwijsinstellingen.
De inspectie heeft de zelfbeoordeling van de onderzochte opleidingen gebruikt als uitgangspunt voor haar onderzoek. Het exameninstrumentarium (de toetsen en bijbehorende documenten) is vooraf opgevraagd en door de inspectie na zorgvuldige deskresearch voorlopig
beoordeeld. Daarnaast zijn op locatie gesprekken gevoerd met constructeurs, vaststellers,
beoordelaars, vertegenwoordigers uit de examencommissie en het management. Tijdens deze
gesprekken zijn de voorlopige bevindingen van het onderzoek naar het exameninstrumentarium besproken. Verder is er relevante documentatie onderzocht.
De resultaten en bevindingen van het onderzoek zijn opgenomen in een onderzoeksrapport per
instelling. Deze rapporten zijn na toepassing van de gebruikelijke hoor- en wederhoorprocedure definitief vastgesteld, aangeboden aan de onderwijsinstelling en gepubliceerd op de
website van de onderwijsinspectie45. Voor de opleidingen waarvan het eindoordeel onvoldoende is, volgt in 2010 een onderzoek naar kwaliteitsverbetering. Mocht de examenkwaliteit dan
opnieuw onvoldoende zijn, dan kan de minister besluiten de examenlicentie in te trekken.46

Conclusie
De examens van vijf van de zes van de onderzochte eindtermgerichte opleidingen en van twee
van de vijf competentiegerichte opleidingen voldoen aan de examenstandaarden. De tekortkomingen zijn vooral geconstateerd in het exameninstrumentarium (toetsen); bij één
competentiegerichte opleiding zijn er ook tekortkomingen geconstateerd in de wettelijke
vereisten. Bij alle onderzochte kwalificaties zijn richtlijnen uit de internationale wet- en
regelgeving toegepast. De examenkwaliteit van zeven van de elf onderzochte kwalificaties is
derhalve als voldoende beoordeeld.
De onderwijsinstellingen moeten zorgen voor verbetering. De inspectie onderzoekt over een
jaar of dat gebeurd is.
In tabel 3.31 wordt de conclusie nader toegelicht. Hierin zijn de oordelen opgenomen van de in
het kader van het themaonderzoek onderzochte opleidingen. De oordelen zijn onderverdeeld in
zeven standaarden. Wanneer een opleiding bij meerdere onderwijsinstellingen is onderzocht,
dan zijn deze opleidingen tweemaal in de tabel opgenomen.
Onder de tabel volgt een samenvatting van de oordelen en de belangrijkste bevindingen over de
opleidingen.

45 Zie www.onderwijsinspectie.nl.
46 WEB, artikel 6.1.5b. Het intrekken van het recht op examinering geldt in ieder geval voor een periode van drie jaar. De
onderwijsinstelling is verplicht om eventuele examinering uit te besteden aan een instelling die wel het examen mag
uitvoeren.

46

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Toelichting

Inhoudelijke uitstroomeisen exameninstrumenten

Toetstechnische kwaliteit
exameninstrumenten

Afname, beoordeling,
diplomering

Borging examinering

Naleving wettelijke eisen

Opleiding

Borging deskundigheid

Crebo

Vertrouwen beroepenveld

Tabel 3.31 Oordelen luchtvaartsector

1

2

3

4

5

6

7

10056

Vliegtuigonderhoudstechnicus avionica, BOL

V

V

V

V

V

V

V

10056

Vliegtuigonderhoudstechnicus avionica, BOL

V

V

V

V

V

V

V

10057

Vliegtuigonderhoudstechnicus mechanisch, BOL

V

V

V

V

V

V

V

10057

Vliegtuigonderhoudstechnicus mechanisch, BOL

V

V

V

V

V

V

V

10866

Vliegtuigmonteur, BBL

V

V

O

V

V

V

V

10868

Vliegtuigonderhoudsmonteur modificatie en
reparatie, BBL

V

V

V

V

V

V

V

92461

Vliegtuigonderhoudsmonteur (Part-66) (CAT A1
Vleugelvliegtuigen turbinemotoren), BOL

V

V

O

O

V

V

O

92461

Vliegtuigonderhoudsmonteur (Part-66) (CAT A1
Vleugelvliegtuigen turbinemotoren), BOL

V

V

V

V

V

V

V

92472

Vliegtuigonderhoudstechnicus (Mechanica), BOL

V

V

O

O

V

V

V

92480

Vliegtuigonderhoud (Monteur), BOL

V

V

O

V

V

V

V

94390

Vliegtuigonderhoud (monteur), BBL

V

V

V

V

V

V

V

Vertrouwen beroepenveld examinering (standaard 1)
Het beroepenveld heeft vertrouwen in de examenkwaliteit van alle onderzochte opleidingen.
Dit kan worden opgemaakt uit de betrokkenheid van het beroepenveld bij toetsconstructie,
afname en beoordeling van examen en zitting in de examencommissie of andere
overlegorganen.

Borging deskundigheid (standaard 2)
De deskundigheid van de betrokkenen bij examinering is bij alle onderzochte opleidingen in
orde. De examencommissies hebben zicht op de deskundigheid en nemen maatregelen
wanneer dit nodig is. Zo worden er scholingen verzorgd voor betrokkenen bij toetsconstructie
en beoordeling; deze scholing geldt dan zowel voor medewerkers binnen de school als voor
medewerkers vanuit het beroepenveld.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

47

Uitstroomeisen (standaard 3) en toetstechnische eisen (standaard 4)
Eindtermgerichte opleidingen
Bijna alle onderzochte deelkwalificaties zijn afgetoetst door middel van examens die ook
worden gebruikt voor de examinering van Part-66-modules. Bij vijf van de zes onderzochte
opleidingen is gebruikgemaakt van de schriftelijke examens van de Aircraft Maintenance en
Trainingsschool (AMTS), gelieerd aan ROC West-Brabant. De schriftelijke examens van AMTS
zijn door de inspectie beoordeeld als voldoende. Het voldoende oordeel is vervolgens van
toepassing verklaard voor de overige onderwijsinstellingen die deze examens hebben gebruikt.
Tezamen met de beoordeling van aanvullende praktijkexamens is het oordeel per deelkwalificatie en opleiding tot stand gekomen.
Van één onderzochte opleiding zijn twee deelkwalificaties niet beoordeeld, omdat deze zijn
geëxamineerd door middel van Part-66-examens die onder het toezicht vallen van de Duitse
toezichthouder. Omdat hier dezelfde systematiek wordt toegepast als bij de Part-examens die in
Nederland worden afgenomen, gaat de inspectie er van uit dat ook deze examens voldoen aan
de uitstroomeisen en de toetstechnische eisen. Voor deze zelfde opleiding is voor één deelkwalificatie het exameninstrumentarium door het roc zelf ontwikkeld, omdat het een deelkwalificatie is die niet door middel van de Part-66-examens wordt getoetst.
Bij bijna alle opleidingen voldoen de ingezette exameninstrumenten aan de kwalificatievereisten uit het eindtermendocument. Bij één deelkwalificatie is sprake van een onvoldoende omdat
voor een deel van de eindtermen de toetsvorm niet past bij het beheersingsniveau. Het betreft
hier de toets van een deelkwalificatie die door het roc in eigen beheer is ontwikkeld en ook in
eigen beheer is afgenomen en beoordeeld. De cesuur (de grens tussen slagen en zakken) in de
exameninstrumenten ligt bij alle onderzochte opleidingen op een niveau waarop de deelnemer
gemiddeld voldoet aan de vereisten die in de examinering zijn verwerkt.
De toetstechnische eisen zijn bij alle onderzochte eindtermgerichte opleidingen met een
voldoende beoordeeld. Dat betekent dat de exameninstrumenten voldoende informatie voor de
deelnemer over de examinering bevatten. Ook is er een passende uitwerking van de afnamecondities en zijn de beoordelingsvoorschriften helder en richtinggevend.
Competentiegerichte opleidingen
Bij twee van de vijf onderzochte competentiegerichte opleidingen voldoet het exameninstrumentarium inhoudelijk aan de uitstroomeisen. Bij de overige drie voldoet het dus niet. Er zijn
onvoldoendes gegeven omdat de toetsvorm onvoldoende past bij de vereisten uit het kwalificatiedossier en soms omdat kerntaken onvolledig worden getoetst. Eén opleiding gebruikt het
verkeerde kwalificatiedossier, waardoor niet op de juiste eindkwalificaties wordt getoetst.
Bij drie van de vijf onderzochte opleidingen voldoet het exameninstrumentarium wel aan de
toetstechnische eisen. Bij één opleiding zijn de richtlijnen voor de beoordelaar niet helder en
bij één opleiding zijn de examens gebaseerd op het verkeerde kwalificatiedossier, waardoor de
richtlijnen voor de deelnemer, de afnamecondities en de beoordelingsvoorschriften niet
correct zijn.

De examenprocessen van afname, beoordeling en diplomering (standaard 5)
Bij alle onderzochte kwalificaties verlopen de examenprocessen van afname, beoordeling en
diplomering deugdelijk. De examencommissies zien toe op afname en beoordeling, waarbij
men erop let of ze in overeenstemming zijn met de door henzelf geformuleerde richtlijnen uit
de handboeken examinering.

48

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

De examencommissies maken voor zichzelf inzichtelijk of het examenproces naar wens
verloopt en zorgen voor maatregelen wanneer dit nodig is. De diploma’s en certificaten worden
op deugdelijke gronden afgegeven.

Borging examenkwaliteit (standaard 6)
Van de onderzochte kwalificaties is de examenkwaliteit voldoende geborgd. De examencommissies spelen hierin een centrale rol. Zij houden zicht op de processen en doen dit met
medewerking van onafhankelijke deskundigen. De examencommissies laten zich informeren
over de kwaliteit door onder andere informatie te vergaren via enquêtes, interne audits en
gesprekken met deelnemers. De examencommissies treffen zo nodig verbetermaatregelen en
zien toe op de effectiviteit daarvan.

Naleving wettelijke vereisten (standaard 7)
Alle onderzochte eindtermgerichte kwalificaties voldoen aan de wettelijke vereisten op het
gebied van examinering.
Eén competentiegerichte kwalificatie voldoet niet aan de wettelijke vereisten, omdat de
informatie voor de deelnemer niet correct en volledig is.
In het examenplan van deze opleiding zijn de wettelijke beroepsvereisten en de zwaarte van
deze vereisten voor het behalen van het WEB-diploma niet opgenomen. Daarnaast wordt
onjuiste en onvolledige informatie gegeven over de te toetsen onderdelen.

3.4 Diplomawaarde voor de branche
Inleiding en onderzoeksvragen
In de luchtvaartsector zijn vraagtekens geplaatst bij de waarde van diploma’s in de branche.
Daarnaast zijn er vragen gesteld over wettelijke beroepsvereisten. Dit heeft – evenals bij de
nautische opleidingen – geleid tot de volgende onderzoeksvragen:
4. Zijn er – naast de wettelijke vereisten – specifieke branchevereisten die niet zijn opgenomen in het kwalificatiedossier en zo ja, wat is hiervan dan de reden?
5. Wat is de rol van vrijstellings- en/of evc-procedures binnen beide sectoren in relatie tot
diplomering en het afgeven van erkenningen?
6. Wat vinden vertegenwoordigers van de branche van de kwaliteit van het onderwijs en van
de examens in de nautische en luchtvaartsector?

Het onderzoek
Voor de beantwoording van de onderzoeksvragen is een onderzoek uitgevoerd naar de tevredenheid binnen het beroepenveld van de luchtvaartsector. Dit is gebeurd door middel van een
telefonische enquête.
Bij vijf onderwijsinstellingen heeft een inspectieonderzoek naar de kwaliteit van examinering
plaatsgevonden. De instellingen hebben een adressenlijst aangeleverd met vertegenwoordigers
uit het beroepenveld met wie zij contacten onderhouden (de zogenaamde leerbedrijven). Per
opleiding is steekproefsgewijs een contact uit het beroepenveld geselecteerd. Hierbij is ervoor
gezorgd dat per opleiding minstens twee leerbedrijven aan de enquête hebben deelgenomen.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

49

Bij de vijf onderwijsinstellingen is tijdens het reguliere examenonderzoek (zie paragraaf 3.3)
onderzocht of, en zo ja, op welke wijze gediplomeerd wordt op basis van evc-procedures en/of
vrijstellingen.

Conclusie
De status van branchevereisten is onduidelijk. Het begrip ‘branchevereiste’ kent geen
eenduidige definitie; ook is dit begrip niet verankerd in de WEB (in tegenstelling tot wettelijke
beroepsvereisten). Het kwalificatiedossier biedt wel de mogelijkheid branchevereisten in het
dossier op te nemen. Eindtermendocumenten kennen geen branchevereisten.
In de kwalificatiedossiers is geen sprake van branchevereisten. Tijdens het onderzoek is
gebleken dat er geen andere branchevereisten zijn.
Binnen de luchtvaartsector komen evc-procedures niet voor en het verlenen van vrijstellingen
nauwelijks. Wanneer wel sprake was van het verlenen van vrijstellingen, is dit op deugdelijke
gronden gebeurd.
Het mbo-diploma wordt gezien als een basis en een goede start voor het vervolg. Het diploma
is van grotere betekenis wanneer Part-66 is opgenomen in het onderwijs en in de
examinering.
Hieronder wordt de conclusie per onderwerp nader toegelicht.

Toelichting
Branchevereisten
Met de introductie van kwalificatiedossiers is de mogelijkheid ontstaan om naast wettelijke
beroepsvereisten ook branchevereisten in het kwalificatiedossier op te nemen. Voor branchevereisten zijn geen criteria gesteld zoals voor de wettelijke vereisten47. Branchevertegenwoordigers zullen zelf moeten aangeven of er zulke eisen zijn en zo ja, wat ze inhouden. In de
onderzochte kwalificatiedossiers in de luchtvaartsector zijn geen branchevereisten opgenomen.
Uit het onderzoek blijkt dat in de luchtvaartsector de internationale Part-wetgeving belangrijk
is en dat deze valt onder de wettelijke beroepsvereisten. Het werkveld en de onderwijsinstellingen stellen, buiten de eisen aan mbo-diploma’s en de van belang geachte eisen vanuit de
Part-wetgeving, geen nadere specifieke eisen die deel zouden moeten uitmaken van het
kwalificatiedossier.

Vrijstellings- en/of evc-procedures
Bij de onderzochte kwalificaties in de luchtvaartsector is geen enkele evc-procedure doorlopen;
vrijstellingen worden zelden aangevraagd. Vrijstellingen worden uitsluitend verleend op basis
van certificaten voor deelkwalificaties die elders zijn behaald.

Diplomawaardering branchevertegenwoordigers
De ondervraagde branchevertegenwoordigers waren allemaal verbonden aan een leerbedrijf in
de luchtvaartsector en nauw betrokken bij opleiden en begeleiden van leerlingen. Enkele
geënquêteerden zijn bovendien actief bij de totstandkoming van de kwalificatiedossiers en de
ontwikkeling van de opleidingen. Daarnaast zijn meerdere van de geënquêteerden actief in de
ontwikkeling van examens.
47 Format KD augustus 2009 van Coördinatiepunt Toetsing Kwalificaties MBO.

50

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

De ondervraagde vertegenwoordigers geven aan op de hoogte te zijn van de wettelijke beroepsvereisten die voortkomen uit de internationale regelgeving. Deze is voor de meeste bedrijven
leidend.
Het mbo-diploma wordt gezien als een goede basis. Het diploma is van grotere betekenis als
Part-66 is opgenomen in het onderwijs en de examinering. Uit de enquête blijkt dat de meeste
bedrijven, nadat het diploma is behaald, de in dienst genomen werknemer begeleiden en
trainingen ‘on the job’ aanbieden, zodat de volledige licentie Part-66 AML kan worden behaald
en/of er meer praktijkervaring wordt opgedaan.
Alle geënquêteerden zijn goed op de hoogte van de vereisten in de luchtvaartsector. Bedrijven
die personeel zoeken, stellen het diploma luchtvaart en/of certificaten meestal als een vereiste.
De ondervraagden geven aan dat daarnaast vooral houding en mentaliteit van stagiaires als
bijzonder belangrijk worden beschouwd. De branchecertificaten die worden uitgereikt nadat de
schriftelijke examens Part-66 zijn afgelegd, zijn ook van groot belang; zonder deze certificaten
kan een werknemer niet zelfstandig werken.
De branchevertegenwoordigers stellen dat wanneer een mbo-gediplomeerde wordt aangenomen, deze werknemer in de meeste bedrijven nog niet zelfstandig aan het werk kan. Het
diploma wordt beschouwd als een goede voorbereiding op de beroepspraktijk, een basis van
waaruit de werknemers verder worden opgeleid.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

51

4

Slotbeschouwing

De aanleiding voor het onderzoek was de geconstateerde maatschappelijke onrust over de
waarde van de mbo-diploma’s in de nautische en luchtvaartsector. In de luchtvaartsector ging
het om opleidingen voor onderhoudsberoepen en in de nautische sector om varend personeel.
Het onderzoek is uitgevoerd met als doel om meer inzicht te krijgen in het civiele effect van het
diploma in deze sectoren. Centraal daarbij stond de vraag wat de waarde is van het mbo-diploma in beide sectoren. Deze slotbeschouwing biedt antwoord op deze vraag in het licht van de
maatschappelijke onrust.
Met vertegenwoordigers van onderwijsinstellingen, vertegenwoordigers van beide branches,
kenniscentra, Inspectie Verkeer en Waterstaat en het ministerie van Verkeer en Waterstaat is
gesproken over de waarde van het mbo-diploma en de examinering. Deze gesprekken zijn door
alle partijen met enthousiasme gevoerd; iedereen wil graag een bijdrage leveren aan een goed
civiel effect van mbo-diploma’s. Van signalen van onrust gaat geen positieve invloed uit.
De conclusie na afloop van het onderzoek is dat het diploma in de nautische en luchtvaartsector door de branches wordt gewaardeerd, omdat de gediplomeerde in het algemeen voldoet
aan de eisen die gesteld worden aan de beginnend beroepsbeoefenaar. In de nautische sector
is het mbo-diploma de toegang tot de vaarbevoegdheidsbewijzen die internationaal zijn
vereist voor alle beroepsbeoefenaars. In de luchtvaartsector geldt het mbo-diploma als een
goede start voor verdere groei in het onderhoudsberoep en -bedrijf.
Wel zijn er enkele factoren die de waarde van het diploma negatief kunnen beïnvloeden. Dat is in
de eerste plaats de constatering dat de examenkwaliteit in een groot aantal gevallen niet aan de
eisen bleek te voldoen. In de tweede plaats blijkt er onduidelijkheid te bestaan over de verwerking van de wettelijke beroepsvereisten in de eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers.
Om te voorkomen dat ook in de toekomst het beeld ontstaat dat het mogelijk niet goed gesteld
is met de waarde van het dipoma in deze twee branches, moeten maatregelen worden genomen
en deze zijn per risicofactor uitgewerkt.

De examenkwaliteit nog niet bij alle opleidingen in orde
Zoals in de inleiding is verwoord, ligt de basis voor het vertrouwen in het mbo-diploma in de
kwaliteit van de examinering en de vereisten die daarin worden getoetst. Uit het onderzoek naar
de kwaliteit van examinering (onderzoeksvragen 2 en 3) blijkt dat de examenkwaliteit bij acht van
de negentien nautische opleidingen en bij vier van de elf luchtvaartopleidingen onvoldoende is.
Dit komt vooral doordat de kwaliteit van de toetsen bij deze twaalf opleidingen beneden de maat
is. Het gevolg hiervan is dat gediplomeerden mogelijk over minder kennis, vaardigheden en
houding beschikken dan op grond van het kwalificatiedossier mag worden verwacht.
De onrust over de waarde van het diploma in de nautische sector hing samen met signalen over
het op onjuiste gronden afgeven van het diploma. Een diploma is een bewijs dat wordt uitgegeven nadat de deelnemer heeft aangetoond te beschikken over alle vereisten. Bijna alle onderzochte opleidingen zijn de diploma’s afgegeven nadat de deelnemers getoetst zijn door middel
van theorie- en praktijktoetsen. Er zijn geen diploma’s verstrekt op basis van evc-procedures
(erkenning van verworven competenties). Bij één opleiding is geconstateerd dat de vrijstellingsprocedure niet zorgvuldig is toegepast.
Onderwijsinstellingen moeten zorgen voor verbetering van de examenkwaliteit.
52

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Wettelijke beroepsvereisten niet altijd goed opgenomen in eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers
Naast de examinering is gekeken naar de verwerking van wettelijke beroepsvereisten in de
eindtermendocumenten en kwalificatiedossiers. Het onderzoek hiernaar (onderzoeksvraag 1)
wijst uit dat de eenduidigheid, juistheid en volledigheid van de wettelijke beroepsvereisten
nadrukkelijk aandacht behoeft. In hoofdstuk 1 (Onderzoeksaanpak) is de gewenste en idealiter
verwachte situatie van de opname van wettelijke beroepsvereisten in eindtermendocumenten
en kwalificatiedossiers in een figuur weergegeven. In onderstaande figuur is de aangetroffen
situatie gevisualiseerd.
KBB/Vakdepartement Onderwijsinstelling
Et-doc cq KD
Wettelijke
beroeps vereiste

Kennis en
vaardigheden
(eindtermen)

cq
Kennis en
vaardigheden
(kerntaken/
werkprocessen)

Examinering

Overige eisen

Diploma

KBB/Vakdepartement Onderwijsinstelling
Et-doc cq KD
Wettelijke
beroeps vereiste

Kennis en
vaardigheden
(eindtermen)

cq
Kennis en
vaardigheden
(kerntaken/
werkprocessen)

Examinering

Overige eisen

Diploma

De bovenste figuur toont de verwachte situatie, zoals in hoofdstuk 1 is toegelicht. De onderste
figuur geeft de feitelijk aangetroffen situatie schematisch weer. De groene pijlen in deze figuur
laten zien dat de relevante wettelijke beroepsvereisten niet noodzakelijkerwijs in het eindtermendocument of kwalificatiedossier zijn opgenomen en dat zodoende onduidelijk is of en hoe
zij deel uitmaken van examinering en diplomering. Het is deze onduidelijkheid die vragen
oproept en bij maatschappelijke organisaties voor onrust zorgt. Alleen wanneer hierover
duidelijkheid ontstaat en daarnaar gehandeld wordt, voldoet het diploma feitelijk aan de
vereisten voor een beginnend beroepsbeoefenaar.
Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

53

In het belang van de deelnemer, de onderwijsinstelling en de branche dienen de verantwoordelijken voor de kwalificatiedossiers te zorgen voor dossiers die actueel en volledig zijn, zodat
helder is wat de inhoud is van wettelijke beroepsvereisten en/of branchevereisten ten behoeve
van diplomering. Tevens is versiebeheer een aandachtspunt.

Het mbo-diploma als goede basis voor de startende beroepsbeoefenaar
Er is ook onderzoek gedaan naar de waarde die het beroepenveld hecht aan het mbo-diploma in
beide branches (onderzoeksvragen 4, 5 en 6). De resultaten laten zien dat het beroepenveld
vertrouwen heeft in het diploma van de startende beroepsbeoefenaar. Als kritiekpunt is
opgemerkt dat de beginnend beroepsbeoefenaar een goede theoretische basis heeft, maar
nadrukkelijk nog praktijkervaring moet opdoen. De oorsprong van dit kritiekpunt kan gelegen
zijn in het feit dat het beroepenveld tot dusver meer ervaring heeft met deelnemers die eindtermgerichte opleidingen hebben gevolgd. Verwacht mag worden dat dit kritiekpunt bij
deelnemers die de competentiegerichte opleidingen hebben gevolgd, niet of in mindere mate
een rol speelt. Significante verschillen zijn echter pas over een paar jaar vast te stellen, als het
competentiegericht opleiden en examineren de experimenteerfase heeft doorlopen en er meer
ervaring is opgedaan met dit gewijzigde onderwijsconcept.

Ten slotte
Uit het onderzoek blijkt dat alle onderwijsinstellingen zich bij het onderwijs richten op de
internationale wettelijke beroepsvereisten , omdat het bedrijfsleven hierom vraagt en het,
vanwege de arbeidsrelevantie, in het belang is van de deelnemer48.
Het diploma in de nautische en luchtvaartsector wordt door de branches gewaardeerd, omdat
de gediplomeerde in het algemeen voldoet aan de eisen die gesteld worden aan de beginnend
beroepsbeoefenaar.
Er is in binnen de luchtvaartsector nog een extra aandachtspunt. De verwerving van een deel
van de persoonsgebonden Part-66-licentie kan plaatsvinden tijdens de mbo-opleiding, op
voorwaarde dat de onderwijsinstelling in het bezit is van een Part-147-erkenning. Uit het
onderzoek blijkt dat één van de vijf onderzochte onderwijsinstellingen in het bezit is van deze
erkenning, maar de andere vier niet. Dat dit leidt tot vragen is gebleken uit de signalen die mede
aanleiding waren voor dit onderzoek. Het ontbreken van deze Part-147-erkenning bij vier van de
vijf onderwijsinstellingen betekent nu dat voor kwalificerende examinering uitgeweken moet
worden naar de onderwijsinstelling die deze erkenning wel heeft. Onderwijsinstellingen dienen
helderheid over deze werkwijze te verschaffen. Dit is essentieel voor alle betrokkenen om
misverstanden, die eerder hebben geleid tot deze Kamervragen, te voorkomen.
De vijf onderzochte onderwijsinstellingen en het bedrijfsleven zijn de afgelopen jaren in
toenemende mate met elkaar in overleg gegaan, onder meer omdat de examinering voor
Part-66 niet door elke onderwijsinstelling kon worden verzorgd. Dit heeft geresulteerd in het
samenwerkingsverband ‘Focus op luchtvaarttechnische opleidingen’. Als de plannen doorgaan,
lijkt deze samenwerking een goede stap op de weg naar een steviger verankering van de civiele
waarde van het diploma in de luchtvaartsector.

48 Het stelsel van de luchtvaart is uitgewerkt in paragraag 3.1.
De criteria voor het verwerven van de licentie Part-66 AML en de Part-147 zijn in te zien op www.ivw.nl.

54

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Bijlage A Wettelijke vereisten
Uit een brief aan de hoofden ontwikkeling kenniscentra van het Coördinatiepunt d.d. 17
augustus 2009 met kenmerk: ha09-0910dvb/1.22.

Verschillende wettelijke vereisten
Er zijn grofweg drie categorieën wettelijke vereisten te onderscheiden in de kwalificatiestructuur. De drie categorieën zijn:
a. Wettelijke beroepsvereisten waar een beginnend beroepsbeoefenaar aan moet voldoen en die
verankerd zijn in kerntaken/werkprocessen.
b. Overige eisen die voortvloeien uit een wet, verdrag of bindend besluit, zoals in de WEB
gedefinieerd. Hierbij valt te denken aan: door een extern (gecertificeerd) instituut te examineren onderdelen en/of extern te behalen certificaten (bijv. rijbewijs, Marcom), eisen aan de
certificatie van de onderwijsinstelling (bijv. in het geval van werken met proefdieren), eisen aan
opleidings- of stageduur (bijv. verpleegkundige en nautische opleidingen).
c. Eisen aan de persoon of werkplek, zoals leeftijd, verklaring omtrent gedrag of Arbo-eisen.
Concreet betekent dit:
• het gaat om een eis die in een nationale of internationale wet/verdrag, etc. is vastgelegd (dus
geen gemeentelijke verordening of iets dergelijks) én
• het gaat om kennis en vaardigheden of exameneisen waaraan voldaan moet zijn om het
diploma te verkrijgen én
• iemand moet er al als starter aan voldoen en niet pas na enige jaren ervaring.
Als u iets tegenkomt waarvoor al deze drie zaken gelden, hebt u te maken met een wettelijk
beroepsvereiste.

Verwerking in het dossier
Alle drie de categorieën dienen in het dossier verwerkt te worden. Echter, OCW heeft aangegeven dat categorie c niet als wettelijke beroepsvereiste hoeft worden aangekruist in de hoofdstukken B2.2 en B4 en dat daarvoor ook geen verklaring van een vakdepartement overhandigd
hoeft te worden. Categorie c. betreft immers geen vereisten waar de instelling zorg voor draagt.
Wel is het van belang dat eisen elders in het dossier vermeld worden (in deel A en/of B2.3), zodat
de onderwijsinstelling hierover de juiste voorlichting kan geven.
Categorie a en b dienen als wettelijke vereisten opgenomen te worden.

Verklaring vakministerie
In haar brief van 24 maart jl. stelt staatssecretaris Van Bijsterveldt - Vliegenthart dat, indien er
sprake is van wettelijke beroepsvereisten, er een goedkeurende verklaring van het betrokken
vakdepartement aangeleverd dient te worden. Het vakdepartement dient schriftelijk te verklaren welke wettelijke beroepsvereisten van toepassing zijn op een specifiek kwalificatiedossier of
kwalificatie. Het vakdepartement moet zich hierbij ook positief uit spreken over de wijze
waarop de wettelijke beroepsvereisten in het dossier zijn verwerkt.
Het Coördinatiepunt mag dit jaar geen positief advies geven over de kwalificatiedossiers met
wettelijke beroepsvereisten zonder goedkeurende verklaring.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

55

Bijlage B De standaarden49
Onderstaand worden zeven standaarden voor de examenkwaliteit gegeven. Bij elk van deze
standaarden is een portret gevoegd. Deze portretten zijn zodanig opgebouwd dat wordt
aangegeven wanneer toereikend aan een standaard wordt voldaan. Indien een standaard meer
criteria omvat, wordt bij elk afzonderlijk criterium een portret gevoegd.

Standaard 1: Het beroepenveld heeft vertrouwen in de examenkwaliteit
Criterium: Vertrouwen beroepenveld examinering
Een opleiding scoort ‘voldoende’ op dit criterium wanneer de examinering overeenkomt met
het volgende portret.
Het representatieve beroepenveld heeft voldoende vertrouwen in de kwaliteit van de
examinering.
De examencommissie vergewist zich met een gepaste frequentie en grondigheid van de
voldoende mate van vertrouwen van het beroepenveld in de kwaliteit van de examinering. Zij
treft zo nodig maatregelen om het vertrouwen van het beroepenveld in de kwaliteit van de
examinering te verbeteren en ziet toe op de effectiviteit daarvan.
Het vertrouwen kan onder andere worden opgemaakt uit een representatief onderzoek, uit
ervaringsgegevens die voortkomen uit de betrokkenheid van het beroepenveld bij de constructie en/of afname van de examens, of uit de gebleken tevredenheid van het beroepenveld
over de kwaliteit van de net gediplomeerde nieuwe werknemer.

Standaard 2: De deskundigheid van betrokkenen is geborgd
Criterium: Borging deskundigheid
Een opleiding scoort ‘voldoende’ op dit criterium wanneer de examinering overeenkomt met
het volgende portret.
De examencommissie vergewist zich met een gepaste frequentie en grondigheid van de
deskundigheid van de betrokkenen bij examinering, bijvoorbeeld aan de hand van gegevens
uit de constructie en vaststelling van exameninstrumenten, de beoordeling en afname van
examens en deelnemerevaluaties. Zij ziet erop toe dat betrokkenen, zowel binnenschools als
buitenschools, voldoen aan de door haar vastgestelde vereisten inzake de gewenste deskundigheid voor examinering. Zij maakt voor zichzelf inzichtelijk in welke mate de betrokkenen
aan de deskundigheidscriteria voldoen, treft zo nodig verbetermaatregelen en ziet toe op de
effectiviteit daarvan.
Er zijn wel elementen in de deskundigheid die verbeterd kunnen worden, maar er vallen als
gevolg hiervan geen grote gaten in de examinering.

49 Bron: Toezichtkader bve 2009 op www.onderwijsinspectie.nl

56

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Standaard 3: Het exameninstrumentarium voldoet inhoudelijk aan de
uitstroomeisen
Criterium 1:  Dekkingsgraad
Een opleiding scoort ‘voldoende’ op dit criterium wanneer de examinering overeenkomt met
het volgende portret.
De exameninstrumenten dekken de kwalificatievereisten die zijn aangegeven in het eindtermendocument of het kwalificatiedossier zodanig af dat recht wordt gedaan aan het integrale
kwalificatieprofiel. Van een toereikende dekking is alleen sprake indien de examinering
uitgaat van een toetsvorm die past bij het beheersingsniveau van de vereisten. Uitgangspunt
voor de beoordeling van dekkingsgraad is dat alle vereisten uit het kwalificatiedossier
onderdeel zijn van het examenprogramma. Er wordt over het geheel van het examen genomen geëxamineerd op het vereiste kwalificatieniveau.
• Eindtermgerichte opleiding
Minimaal 75 procent van de eindtermen van de deelkwalificatie is geëxamineerd met examens die qua inhoud en qua toetsvorm passen bij de eindtermen van de deelkwalificatie.
Daarnaast is 100% van de eventuele, relevante wettelijke beroepsvereisten opgenomen in de
examinering.
• Competentiegerichte opleiding 1e generatie kwalificatiedossier
Alle kerntaken en de bijbehorende relevante competenties (optellend tot minimaal 75% van
de competenties) zijn geëxamineerd met examens die qua inhoud en qua toetsvorm passen
bij die kerntaken en competenties. Daarnaast is 100% van de eventuele, relevante wettelijke
beroepsvereisten opgenomen in de examinering.
• Competentiegerichte opleiding 2e generatie kwalificatiedossier
Minimaal 75 procent van de werkprocessen per kerntaak is geëxamineerd met examens die
qua inhoud en qua toetsvorm passen bij de werkprocessen. Daarnaast is 100% van de eventuele, relevante wettelijke beroepsvereisten opgenomen in de examinering.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

57

Criterium 2: Cesuur
Een opleiding scoort ‘voldoende’ op dit criterium wanneer de examinering overeenkomt met
het volgende portret.
• Eindtermgerichte opleiding
- De cesuur van ieder exameninstrument ligt op een niveau waarop de deelnemer gemiddeld
voldoet aan de vereisten die in de examinering zijn verwerkt. Dit niveau kan zijn aangegeven
als ‘voldoende’ als ondergrens.
- Er is sprake van een evenwichtige, niet oneigenlijke puntentoekenning die recht doet aan
het belang van de eindtermen.
- Er is bij een deelkwalificatie sprake van een weging van de opdrachten/toetsen onderling die
geen afbreuk doet aan de gehanteerde cesuur.
- De cesuur voor de zak/slaagbeslissing ten aanzien van het diploma is dat alle deelkwalificaties die verplicht zijn voor het behalen van het diploma, met gunstig gevolg moeten zijn
afgelegd.
• Competentiegerichte opleiding gericht op 1e generatie kwalificatiedossier
- De cesuur van ieder exameninstrument ligt op een niveau waarop de deelnemer gemiddeld
voldoet aan de vereisten die in de examinering zijn verwerkt. Dit niveau kan zijn aangegeven
als ‘voldoende’ als ondergrens.
- Er is sprake van een evenwichtige, niet oneigenlijke puntentoekenning die recht doet aan
het belang van de competenties en kerntaken.
- Er is sprake van een weging van de opdrachten/toetsen onderling die geen afbreuk doet aan
de bovengenoemde cesuur.
• Competentiegerichte opleiding gericht op 2e generatie kwalificatiedossier
- De cesuur van ieder exameninstrument ligt op een niveau waarop de deelnemer gemiddeld
voldoet aan de vereisten die in de examinering zijn verwerkt. Dit niveau kan zijn aangegeven
als ‘voldoende’ als ondergrens.
- Er is sprake van een evenwichtige, niet oneigenlijke puntentoekenning die recht doet aan
het belang van de werkprocessen.
- Er is sprake van een weging van de opdrachten/toetsen onderling die geen afbreuk doet aan
de gehanteerde cesuur.

Standaard 4: Het exameninstrumentarium voldoet aan de toetstechnische eisen
Criterium 1:  Informatie deelnemer
Een opleiding scoort ‘voldoende’ op dit criterium wanneer de examinering overeenkomt met
het volgende portret.
De exameninstrumenten bevatten voldoende informatie op grond waarvan de deelnemer
weet wat er in het examen van hem verwacht wordt en welke punten hij waarmee kan
behalen. De deelnemer weet wanneer hij wat moet doen om een voldoende te behalen. Dit
betekent dat de beschrijving van een opdracht en/of gewenst resultaat, de beoordelingscriteria, de wijze van beoordeling en de cesuurbepaling bekend zijn voor de deelnemer.

58

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Criterium 2:  Afnamecondities
Een opleiding scoort ‘voldoende’ op dit criterium wanneer de examinering overeenkomt met
het volgende portret.
De exameninstrumenten bevatten voldoende informatie op grond waarvan voor de deelnemer en de beoordelaar duidelijk is onder welke omstandigheden een examen moet worden
afgenomen. De te treffen voorbereidingen, de toegestane hulpmiddelen, de omschrijving van
de context/setting van de examenopdracht en de inrichting van de examenlocatie zijn bekend
voor de deelnemer en de beoordelaar.
Criterium 3:  Beoordelingsvoorschrift
Een opleiding scoort ‘voldoende’ op dit criterium wanneer de examinering overeenkomt met
het volgende portret.
De exameninstrumenten zijn voorzien van een beoordelingsvoorschrift waaruit de beoordelaar duidelijk kan opmaken op grond waarvan een antwoord of prestatie van een deelnemer
met een bepaalde (deel)score moet worden gewaardeerd. Er is beschreven hoe een zo
objectief mogelijke beoordeling tot stand komt. Dit betekent dat het exameninstrumentarium de volgende zaken bevat:
- een inhoudelijk correct antwoordmodel of een beoordelingsschema (met
beoordelingscriteria).
- een scoringsvoorschrift dat beschrijft welke antwoorden goed, gedeeltelijk goed en welke
als fout moeten worden beschouwd, inclusief daarbij behorende waardering (punten).
- een beschrijving van hoe eventuele deelwaarderingen leiden tot een eindwaardering.
- een beoordelaarsinstructie met algemene richtlijnen over de wijze waarop de prestaties van
deelnemers beoordeeld moeten worden.

Standaard 5: De examenprocessen van afname, beoordeling en diplomering zijn
deugdelijk
Criterium 1:  De afname
Een opleiding scoort ‘voldoende’ op dit criterium wanneer de examinering overeenkomt met
het volgende portret.
De afname verloopt deugdelijk. De examencommissie vergewist zich met een gepaste
frequentie en grondigheid van het verloop van de afname van examens, bijvoorbeeld aan de
hand van processen verbaal en/of deelnemerevaluaties. De examencommissie maakt voor
zichzelf inzichtelijk of het examenproces naar wens verloopt, en analyseert wat mogelijke
oorzaken zijn als processen niet naar wens verlopen.

Criterium 2:  De beoordeling
Een opleiding scoort ‘voldoende’ op dit criterium wanneer de examinering overeenkomt met
het volgende portret.

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

59

De beoordeling verloopt deugdelijk. De examencommissie vergewist zich met een gepaste
frequentie en grondigheid van de beoordeling van examens, bijvoorbeeld aan de hand van
resultatenanalyses, deelnemerevaluaties en gegevens uit (steekproefsgewijze) dubbele
beoordelingen, op grond waarvan zij voor zichzelf inzichtelijk maakt of de beoordeling naar
wens verloopt. Ook houdt zij bij wanneer zij beoordelingsresultaten aanpast en tot welke
verbeteracties deze correcties leiden of hebben geleid. De examencommissie analyseert wat
mogelijke oorzaken zijn als de beoordelingen niet naar wens verlopen.

Criterium 3:  Diplomering en/of certificering
Een opleiding scoort ‘voldoende’ op dit criterium wanneer de examinering overeenkomt met
het volgende portret.
Diploma’s en certificaten worden op deugdelijke gronden afgegeven. De examencommissie
vergewist zich daarvan. De examencommissie kan zich desgevraagd verantwoorden over haar
besluiten in deze.

Standaard 6: De examenkwaliteit is voldoende geborgd
Criterium:  Kwaliteitsborging
Een opleiding scoort ‘voldoende’ op dit criterium wanneer de examinering overeenkomt met
het volgende portret.
De examencommissie vergewist zich met een gepaste frequentie en grondigheid van de
integrale kwaliteit van de examinering. Zij doet dit met medewerking van onafhankelijke
deskundigen. De examencommissie legt van de uitkomsten van deze beoordeling verantwoording af aan belanghebbenden, treft zo nodig verbetermaatregelen en ziet toe op de
effectiviteit daarvan.

Standaard 7: De instelling voldoet aan de wettelijke vereisten rondom examinering
Criterium:  Naleving wettelijke vereisten
Een opleiding scoort ‘voldoende’ op dit criterium wanneer de examinering overeenkomt met
het volgende portret.
De opleiding voldoet aan de wettelijke vereisten betreffende:
• informatie over het examen (in OER of ander document) (art.7.4.8 en art. 7.4.9 van de Wet
educatie en beroepsonderwijs);
• de examencommissie (waar onder art. 7.4.5 en art. 7.4.8, vijfde lid van de Wet educatie en
beroepsonderwijs);
• de commissie van beroep examens (art. 7.5.1 en art. 7.5.2 van de Wet educatie en
beroepsonderwijs);
• de openbare verantwoording (art 1.3.6 van de Wet educatie en beroepsonderwijs).

60

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Bijlage C Deelnemersaantallen
Gegevens nautische sector

Koopvaardij

10644

Stuurman/werktuigkundige kleine schepen

4

46

Koopvaardij

10648

Schipper/machinist beperkt werkgebied

25

32

0

Koopvaardij

9193052

Koopvaardijofficier alle schepen

29

301

37

Koopvaardij

91933

Koopvaardijofficier alle schepen (Stuurman alle
schepen)

Koopvaardij

91943

Koopvaardijofficier kleine schepen (Stuurman/
Werktuigkundige kleine schepen)

1

Koopvaardij

93090

Schipper/machinist beperkt werkgebied (Schipper/
machinist beperkt werkgebied)

14

49

2

12

77

Visserij

10643

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW6

1

24

1

2

28

Visserij

10645

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW5

0

59

0

6

65

Visserij

10649

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW-IV

39

0

Visserij

91910

Visserijofficier (Stuurman-werktuigkundige kleine
vissersschepen)

1

36

4

41

Visserij

93130

Stuurman-werktuigkundige zeevisvaart (Stuurmanwerktuigkundige zeevisvaart)

23

16

2

41

Binnenvaart

10650

Kapitein

1

Binnenvaart

10651

Stuurman/schipper

191

Binnenvaart

10652

Matroos

94

Binnenvaart

91900

Schipper binnenvaart (Schipper binnenvaart)

41

Binnenvaart

93030

Bootman (Bootman)

78

Binnenvaart

93110

Kapitein binnenvaart (Kapitein binnenvaart)

83

Binnenvaart

95050

Schipper rondvaartboot beperkt vaargebied
(Schipper rondvaartboot beperkt vaargebied)
Totaal

112

1092

0

Totaal

54

NTTA51

14

ROC Nova
College

Maritiem officier (Zeevaart)

ROC Zeeland

10642

ROC Deltion
College

STC

Koopvaardij

Kwalificatie

ROC Noorderpoortcollege

Crebo

Berechja
College

Sector

ROC Kop v
Noord-Holland

Aantal deelnemers in 2009 50

37

0

61

11

19

196

10

0

34

17

111

33

6

96

68

460

25

1

41

67

13

122

4

0

17

13

35

0

39

0

1

12

0

203

3

0

97

187

259

8

23

78

68

99

66

261

24

107

19

19

358

19

2056

50 Telling oktober 2009
51 NTTA is een niet-bekostigde instelling, er is daarom geen informatie beschikbaar over deelnemersaantallen in de opleiding vanuit DUO/CFI. De weergegeven
cijfers zijn volgens opgaaf van deze instelling.
52 De leerlingen zijn ingestroomd op het algemene nummer 91930 en vervolgens tijdens de opleiding geplaatst en gediplomeerd in de uitstromen 91931, 91932 en 91933
Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

61

4

59

Koopvaardij

10644

Stuurman/werktuigkundige kleine schepen

4

16

Koopvaardij

10648

Schipper/machinist beperkt werkgebied

10

45

17

Koopvaardij

91930

Koopvaardij officier alle schepen

0

0

0

Koopvaardij

91933

Koopvaardijofficier alle schepen (Stuurman alle
schepen)

Koopvaardij

91943

Koopvaardijofficier kleine schepen (Stuurman/
werktuigkundige kleine schepen)

0

Koopvaardij

93090

Schipper/machinist beperkt werkgebied (Schipper/
machinist beperkt werkgebied)

0

1

0

0

1

Visserij

10643

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW6

0

15

31

1

47

Visserij

10645

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW5

1

11

5

2

19

Visserij

10649

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW-IV

3

4

Visserij

91910

Visserijofficier (Stuurman-werktuigkundige kleine
vissersschepen)

0

3

0

3

Visserij

93130

Stuurman-werktuigkundige zeevisvaart (Stuurmanwerktuigkundige zeevisvaart)

0

1

0

1

Binnenvaart

10650

Kapitein

2

Binnenvaart

10651

Stuurman/schipper

50

Binnenvaart

10652

Matroos

65

Binnenvaart

10653

Bootman

Binnenvaart

91900

Schipper binnenvaart (Schipper binnenvaart)

17

Binnenvaart

93030

Bootman (Bootman)

22

Binnenvaart

93110

Kapitein binnenvaart (Kapitein binnenvaart)

0

Binnenvaart

95050

Schipper rondvaartboot beperkt vaargebied
(Schipper rondvaartboot beperkt vaargebied)
Totaal

2

24

18

123

10

5

16

14

69

31

6

109

0

0

0

NTTA

Totaal

16

0

7

12

0

19

0

4

0

1

5

1

8

4

6

3

19

72

3

2

70
-

19

53 Voorlopige telling oktober 2009

62

4

ROC Nova
College

Maritiem officier (Zeevaart)

ROC Zeeland

10642

ROC Deltion
College

STC

Koopvaardij

Kwalificatie

ROC Noorderpoortcollege

Crebo

Berechja
College

Sector

ROC Kop v
Noord-Holland

Aantal diploma’s uitgegeven in 200953

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

306

0

0

11

28
22

48

49

18

86

0

0

0

0

76

0

602

Koopvaardij

10642

Maritiem officier (Zeevaart)

X

Koopvaardij

10644

Stuurman/werktuigkundige kleine schepen

X

Koopvaardij

10648

Schipper/machinist beperkt werkgebied

Koopvaardij

91933

Koopvaardijofficier alle schepen (Stuurman alle
schepen)

X

Koopvaardij

91943

Koopvaardijofficier kleine schepen (Stuurman/
werktuigkundige kleine schepen)

X

Visserij

10643

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW6

Visserij

10645

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW5

X

Visserij

10649

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW-IV

X

Visserij

91910

Visserijofficier (Stuurman-werktuigkundige kleine
vissersschepen)

X

Binnenvaart

10651

Stuurman/schipper

X

Binnenvaart

91900

Schipper binnenvaart (Schipper binnenvaart)

X

Binnenvaart

93030

Bootman (Bootman)

X

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

NTTA

Crebo

ROC Nova
College

Sector

ROC Zeeland

ROC Deltion
College

ROC Noorderpoortcollege

Berechja
College

Kwalificatie

STC

ROC Kop v
Noord-Holland

Opleidingen opgenomen in het onderzoek

X

X

X

X

X

X

X

X

X

63

Gegevens luchtvaartsector

10056

Vliegtuigonderhoudstechnicus avionica

4

10057

Vliegtuigonderhoudstechnicus mechanisch

18

10059

Vliegtuigonderhoudsmonteur modificatie en reparatie

10060

Totaal

16

2

22

65

1

190

153

153

Vliegtuigmonteur

12

12

10061

Vliegtuigonderhoudsmonteur

0

0

10866

Vliegtuigmonteur

32

32

10867

Vliegtuigonderhoudsmonteur

10868

Vliegtuigonderhoudsmonteur modificatie en reparatie

92431

Vliegtuigonderhoudstechnicus (Part 66) (CAT B1.1
Mechanica, vleugelvliegtuigen en turbinemotoren)

11

11

92435

Vliegtuigonderhoudstechnicus (Part 66) (CAT B2 Avionica)

4

4

92461

Vliegtuigonderhoudsmonteur (Part 66) (CAT A1 Vleugelvliegtuigen turbinemotoren)

11

92472

Vliegtuigonderhoudstechnicus (Mechanica)

67

67

92480

Vliegtuigonderhoud (Monteur)

3

3

94390

Vliegtuigonderhoud (Monteur)

0

123

123

94400

Vliegtuigonderhoud (Eerste monteur)

17

53

79

37

147

333

94412

Vliegtuigonderhoud (Technische mechanica)

38

33

57

122

250

Totaal

103

137

221

662

1255

51

55

0

0

0
10

54 Telling oktober 2009
64

ROC van
Amsterdam

Kwalificatie

ROC Deltion
College

ROC Tilburg

ROC West
Brabant

Crebo

ROC Leeuwenborgh

Aantal deelnemers ingeschreven in 200954

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

0

30

10

4

132

45

10056

Vliegtuigonderhoudstechnicus avionica

4

10057

Vliegtuigonderhoudstechnicus mechanisch

11

10059

Vliegtuigonderhoudsmonteur modificatie en reparatie

10060

Totaal

ROC van
Amsterdam

Kwalificatie

ROC Deltion
College

ROC Tilburg

ROC West
Brabant

Crebo

ROC Leeuwenborgh

Aantal diploma’s 200955

6

0

10

19

22

85

117

127

Vliegtuigmonteur

0

0

10061

Vliegtuigonderhoudsmonteur

3

3

10866

Vliegtuigmonteur

11

11

10867

Vliegtuigonderhoudsmonteur

10868

Vliegtuigonderhoudsmonteur Modificatie en reparatie

92431

Vliegtuigonderhoudstechnicus (Part 66) (CAT B1.1
Mechanica, vleugelvliegtuigen en turbinemotoren)

8

8

92435

Vliegtuigonderhoudstechnicus (Part 66) (CAT B2 Avionica)

5

5

92461

Vliegtuigonderhoudsmonteur (Part 66) (CAT A1 Vleugelvliegtuigen turbinemotoren)

0

92472

Vliegtuigonderhoudstechnicus (Mechanica)

14

14

92480

Vliegtuigonderhoud (Monteur)

63

63

94390

Vliegtuigonderhoud (monteur)

11

0

11

94400

Vliegtuigonderhoud (Eerste monteur)

0

0

0

0

0

0

94412

Vliegtuigonderhoud (Technische mechanica)

0

0

0

1

1

Totaal

28

29

25

231

355

21

14
10

2

1
0

8

0

0

8

42

16

55 Voorlopige telling oktober 2009

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

65

66

ROC van
Amsterdam

Kwalificatie

ROC Deltion
College

ROC Tilburg

ROC West
Brabant

Crebo

ROC Leeuwenborgh

Opleidingen opgenomen in het onderzoek

10056

Vliegtuigonderhoudstechnicus avionica

x

10057

Vliegtuigonderhoudstechnicus mechanisch

x

10866

Vliegtuigmonteur

10868

Vliegtuigonderhoudsmonteur Modificatie en reparatie

92461

Vliegtuigonderhoudsmonteur (Part 66) (CAT A1
Vleugelvliegtuigen turbinemotoren)

92472

Vliegtuigonderhoudstechnicus (Mechanica)

x

92480

Vliegtuigonderhoud (Monteur)

x

94390

Vliegtuigonderhoud (monteur)

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

x
x
x
x
x

x

x

Bijlage D Kwalificatiestructuur luchtvaartopleidingen
Niveau
4

Eindtermgerichte opleidingen56

10056

10057

Competentiegerichte opleidingen57
(2006-2007, 2007-2008, 2008-2009)

Vliegtuigonderhoudstechnicus
avionica
92435

KD Vliegtuigonderhoudstechnicus
(Part 66)
CAT B2 Avionica

92471

KD Vliegtuigonderhoudstechnicus
Avionica

Vliegtuigonderhoudstechnicus
mechanisch
92431
92432
92433
92434

92472
3

10868

Vliegtuigonderhoudsmonteur
modificatie en reparatie

92463
92464
Vliegtuigonderhoudsmonteur
modificatie en reparatie

92490

KD Vliegtuigonderhoud
Eerste monteur

10060
10061

Vliegtuigmonteur
Vliegtuigonderhoudsmonteur

92480

KD Vliegtuigonderhoud
Monteur

10866
10867

Vliegtuigmonteur
Vliegtuigonderhoudsmonteur

92462

10059

KD Vliegtuigonderhoud
94411

Technicus avionica

KD Vliegtuigonderhoud
94412

Technicus mechanica

KD Vliegtuigonderhoudstechnicus
Mechanica
KD Vliegtuigonderhoudsmonteur
(Part 66)
CAT A1 Vleugelvliegtuigen
turbinemotoren
CAT A2 Vleugelvliegtuigen
zuigermotoren
CAT A3 Helicopters turbinemotoren
CAT A4 Helikopters zuigermotoren

92461

2

KD Vliegtuigonderhoudstechnicus
(Part 66)
CAT B1.1 Mechanica, vleugelvliegtuigen turbinemotoren
CAT B1.2 Mechanica, vleugelvliegtuigen zuigermotoren
CAT B1.3 Mechanica, helikopters
turbinemotoren
CAT B1.4 Mechanica, helikopters
zuigermotoren

Competentiegerichte opleidingen
(2009-2010)

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

KD Vliegtuigonderhoud
94400

Eerste monteur

94390

KD Vliegtuigonderhoud
Monteur En

94400

Eerste monteur

67

Colofon
Inspectie van het Onderwijs
Postbus 2730 | 3500 GS Utrecht
www.onderwijsinspectie.nl
2010-25 | prijs € 8,00
ISBN: 978-90-8503-216-8
Postbus 51-nummer: 22DW2010B233
Exemplaren van deze publicatie zijn te bestellen bij Postbus 51: bel 0800-8051 (gratis) of kijk op
www.rijksoverheid.nl. De medewerkers zijn op werkdagen telefonisch bereikbaar van 08.00 tot
20.00 uur.
© Inspectie van het Onderwijs | september 2010

68

Inspectie van het Onderwijs | Examinering in de nautische en luchtvaartsector

Examinering in de
nautische en
luchtvaartsector

Inspectie van het Onderwijs